diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:31:07 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:31:07 -0700 |
| commit | 06ff866606ffee7988720ce6ed95933615e8d329 (patch) | |
| tree | ef5502bebb86bcd91c3c00ad8d751e7b9c7cb53f /8194-h | |
Diffstat (limited to '8194-h')
| -rw-r--r-- | 8194-h/8194-h.htm | 2951 | ||||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/fpb.jpg | bin | 0 -> 127981 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/fps.jpg | bin | 0 -> 40281 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p0b.jpg | bin | 0 -> 170522 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p0s.jpg | bin | 0 -> 23625 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p102b.jpg | bin | 0 -> 123884 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p102s.jpg | bin | 0 -> 39724 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p105b.jpg | bin | 0 -> 176146 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p105s.jpg | bin | 0 -> 40488 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p111b.jpg | bin | 0 -> 143864 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p111s.jpg | bin | 0 -> 40742 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p11b.jpg | bin | 0 -> 157542 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p11s.jpg | bin | 0 -> 40335 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p17b.jpg | bin | 0 -> 143482 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p17s.jpg | bin | 0 -> 38497 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p21b.jpg | bin | 0 -> 96583 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p21s.jpg | bin | 0 -> 39358 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p25b.jpg | bin | 0 -> 153301 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p25s.jpg | bin | 0 -> 40983 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p33b.jpg | bin | 0 -> 159210 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p33s.jpg | bin | 0 -> 38187 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p37b.jpg | bin | 0 -> 178404 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p37s.jpg | bin | 0 -> 39596 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p41b.jpg | bin | 0 -> 144207 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p41s.jpg | bin | 0 -> 38711 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p50b.jpg | bin | 0 -> 133624 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p50s.jpg | bin | 0 -> 40661 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p53b.jpg | bin | 0 -> 143411 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p53s.jpg | bin | 0 -> 40774 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p57b.jpg | bin | 0 -> 168758 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p57s.jpg | bin | 0 -> 40931 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p65b.jpg | bin | 0 -> 155974 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p65s.jpg | bin | 0 -> 40717 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p69b.jpg | bin | 0 -> 149823 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p69s.jpg | bin | 0 -> 39758 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p73b.jpg | bin | 0 -> 40894 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p73s.jpg | bin | 0 -> 37398 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p81b.jpg | bin | 0 -> 128308 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p81s.jpg | bin | 0 -> 38219 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p85b.jpg | bin | 0 -> 147405 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p85s.jpg | bin | 0 -> 38471 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p89b.jpg | bin | 0 -> 151211 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p89s.jpg | bin | 0 -> 40865 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p93b.jpg | bin | 0 -> 138533 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p93s.jpg | bin | 0 -> 39657 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p97b.jpg | bin | 0 -> 172586 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 8194-h/images/p97s.jpg | bin | 0 -> 38947 bytes |
47 files changed, 2951 insertions, 0 deletions
diff --git a/8194-h/8194-h.htm b/8194-h/8194-h.htm new file mode 100644 index 0000000..85d3b04 --- /dev/null +++ b/8194-h/8194-h.htm @@ -0,0 +1,2951 @@ +<!DOCTYPE html + PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=US-ASCII" /> +<title>Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards</title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + margin-bottom: .75em; + } + P.gutsumm { margin-left: 5%;} + P.poetry {margin-left: 3%; } + .GutSmall { font-size: 0.7em; } + H1, H2 { + text-align: center; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + } + H3, H4, H5 { + text-align: center; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + table { border-collapse: collapse; } +table {margin-left:auto; margin-right:auto;} + td { vertical-align: top; border: 1px solid black;} + td p { margin: 0.2em; } + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + + .smcap {font-variant: small-caps;} + + .pagenum {position: absolute; + left: 92%; + font-size: small; + text-align: right; + font-weight: normal; + color: gray; + } + img { border: none; } + img.dc { float: left; width: 50px; height: 50px; } + p.gutindent { margin-left: 2em; } + div.gapspace { height: 0.8em; } + div.gapline { height: 0.8em; width: 100%; border-top: 1px solid;} + div.gapmediumline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%; + border-top: 1px solid; } + div.gapmediumdoubleline { height: 0.3em; width: 40%; margin-left:30%; + border-top: 1px solid; border-bottom: 1px solid;} + div.gapshortdoubleline { height: 0.3em; width: 20%; + margin-left: 40%; border-top: 1px solid; + border-bottom: 1px solid; } + div.gapdoubleline { height: 0.3em; width: 50%; + margin-left: 25%; border-top: 1px solid; + border-bottom: 1px solid;} + div.gapshortline { height: 0.3em; width: 20%; margin-left:40%; + border-top: 1px solid; } + .citation {vertical-align: super; + font-size: .8em; + text-decoration: none;} + img.floatleft { float: left; + margin-right: 1em; + margin-top: 0.5em; margin-bottom: 0.5em; } + img.floatright { float: right; + margin-left: 1em; margin-top: 0.5em; + margin-bottom: 0.5em; } + img.clearcenter {display: block; + margin-left: auto; + margin-right: auto; margin-top: 0.5em; + margin-bottom: 0.5em} + --> + /* XML end ]]>*/ + </style> +</head> +<body> +<pre> + +The Project Gutenberg eBook, Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards, +Illustrated by Winifred Hartley + + +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most +other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of +the Project Gutenberg License included with this eBook or online at +www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you'll have +to check the laws of the country where you are located before using this ebook. + + + + +Title: Yr Hwiangerddi + + +Author: Owen M. Edwards + + + +Release Date: January 1, 2015 [eBook #8194] +[This file was first posted on June 30, 2003] + +Language: English + +Character set encoding: ISO-646-US (US-ASCII) + + +***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI*** +</pre> +<p>Transcribed from the 1911 Ab Owen, Llanuwchllyn edition by +David Price, email ccx074@pglaf.org</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/fpb.jpg"> +<img alt= +"“Si hei-li lwli, ’r babi, Mae’r llong yn mynd +i ffwrdd”" +title= +"“Si hei-li lwli, ’r babi, Mae’r llong yn mynd +i ffwrdd”" + src="images/fps.jpg" /> +</a></p> +<h1>Yr Hwiangerddi.</h1> + +<div class="gapspace"> </div> +<p style="text-align: center">*</p> + +<div class="gapspace"> </div> +<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">CASGLWYD +GAN</span><br /> +OWEN M. EDWARDS.</p> +<p style="text-align: center"><span class="GutSmall">Y DARLUNIAU +GAN</span><br /> +WINIFRED HARTLEY<br /> +(<span class="smcap">Lowrie Wynn</span>.)</p> + +<div class="gapspace"> </div> +<p style="text-align: center">1911<br /> +Ab Owen, Llanuwchllyn.</p> + +<div class="gapspace"> </div> +<p style="text-align: center">Argraffwyd a Chyhoeddwyd, dros Ab +Owen, gan<br /> +R. E. <span class="smcap">Jones a’i Frodry</span>, +Conway.</p> + +<div class="gapspace"> </div> +<h2>RHAGYMADRODD.</h2> +<p><span class="smcap">Ambell</span> orig daw hen hwiangerdd, fel +su melodaidd o gartref pell a hoff, i’r meddwl. Daw +un arall ar ei hol, ac un arall,—a chyda hwy daw adgofion +cyntaf bore oes. Daw’r llais mwynaf a glywsom erioed +i’n clust yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; daw cof +am ddeffro a sylwi pan oedd popeth yn newydd a rhyfedd. A +daw ymholi ond odid. Beth yw tarddle swyn yr hen gerddi +hwian syml hyn? Pa nifer ohonynt fedraf? Pa nifer +sydd ohonynt yn llenyddiaeth Cymru? A ydynt yn +llenyddiaeth? Beth fu eu dylanwad ar fy mywyd? A +adawsant ryw nod ar lenyddiaeth Cymru?</p> +<p>O ble y daethant? Y mae iddynt ddau darddiad. Yn +un peth,—y maent yn adlais o ryw hen bennill genid +gyda’r delyn. Cofid y rhannau mwyaf melodaidd, rhyw +seiniau fynnai aros yn y glust, gan fam neu forwyn, a byddent yn +llais i lawenydd y galon wrth suo’r plentyn i gwsg. A +ffynhonnell arall,—yr oedd y fam yn creu cerddi hwian, nid +i wneyd i’r plentyn gysgu, ond i’w gadw’n +ddiddig pan ar ddihun. Ac y mae cof gwlad wedi trysori +ymgais y mamau mwyaf athrylithgar.</p> +<p>Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu. Hwy +ddefnyddia’r fam yn deganau cyntaf. Rhoddir enwau +arnynt,—Modryb ’y Mawd, Bys yr uwd, Hirfys, Cwtfys, +Bys bach, neu ryw enwau ereill. Gwneir iddynt chware +â’u gilydd; llechant yng nghysgod eu gilydd, +siaradant â’u gilydd; ant gyda’u gilydd i +chware, neu i hel gwlan, neu i ladd defaid i’r +mynydd. Yr oedd yr olaf yn fater crogi yr adeg honno, ac +felly yr oedd y chware yn un pur gyffrous. Yr oedd i bob +bys gymeriad hefyd; bys yr uwd oedd y cynlluniwr, yr hirfys oedd +y gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd y beirniad ofnus, a’r +bys bach, druan, oedd yn gorfod dilyn y lleill neu gario +dŵr. Yn llenyddiaeth gyntaf plentyn, y bysedd +yw’r <i>actors</i> yn y ddrama.</p> +<p>Wedi’r bysedd, y traed oedd bwysicaf. Eid trwy yr +un chware gyda bysedd y traed drachefn. A difyr iawn oedd +pedoli, curo gwadnau’r traed bob yn ail, a phedoli dan +ganu.</p> +<p>Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn +llonydd. Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd. Ac y mae +mynd yn yr hen hwiangerddi. Gorchest arwrol gyntaf plentyn +yw cael ei ddawnsio’n wyllt ar y lin. “Gyrru i +Gaer” yw anturiaeth fawr gyntaf dychymyg y rhan fwyaf o +blant Cymru. Ac y mae afiaeth mawr i fod ar y diwedd, i +ddynodi rhyw drychineb ysmala,—dod adre wedi priodi, boddi +yn y potes, neu dorri’r pynnaid llestri’n +deilchion. Mae’r coesau a’r breichiau bychain i +fynd ar eu gwylltaf, ac y mae edyn mân dychymyg y plentyn +yn chware’n wyllt hefyd.</p> +<p>Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y +plentyn i gwsg. Ai’r llong i ffwrdd yn ddistaw, +carlamai’r cel bach yn esmwyth, doi’r nos dros furiau +Caer.</p> +<p>A yw’r hwiangerddi’n foddion addysg? Hwy +rydd addysg oreu plentyndod. Am genedlaethau’n ol, +ceisid dysgu plant yn yr ysgol o chwith. Ceisid eu +cadw’n llonydd, a hwythau’n llawn awydd symud. +Ceisid eu cadw’n ddistaw, a hwythau’n llawn awydd +parablu. Dofi, distewi, disgyblu oedd o hyd. Erbyn +hyn deallir egwyddorion dysgu plentyn yn well. Gellid +rhoddi rhestr hir o athronyddion dysg plant, a dangos fel y +gwelsant, o un i un yn raddol, wir ddull dysgu plant. +A’r dull hwnnw yw,—dull yr hwiangerddi. Dysgir +y plentyn i astudio’i fysedd. Ca fynd ar drot ac ar +garlam yr adeg y mynno. Ac ymhob cerdd, daw rhyw agwedd +darawiadol ar y natur ddynol i’r golwg. Ei +siglo’n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd +hwian,—dyna faban ar ben gwir Iwybr ei addysg. Ni +fyddaf yn credu dim ddwed yr athronwyr am addysg babanod os na +fedrir ei brofi o’r hwiangerddi. Ynddynt hwy ceir +llais greddf mamau’r oesoedd; o welediad clir cariad y +daethant, ac o afiaeth llawenydd iach.</p> +<p>A yw’r cerddi hwian yn llenyddiaeth? Ydynt, yn +ddiameu. Y mae iddynt le mor bwysig mewn llenyddiaeth ag +sydd i’r plentyn yn hanes dyn. Y mae llenyddiaeth +cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, ar ei hwiangerddi. Os +mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull chwilio hawddaf a +chyrfymaf a sicraf yw hwn,—darllennwch ei cherddi +hwian. Os ydynt yn greulon ac anonest eu hysbryd, yn arw a +chras, yn fawlyd a dichwaeth, rhaid i chwi ddarllen hanes cenedl +yn meddu yr un nodweddion. Os ydynt yn felodaidd a thyner, +a’r llawenydd afteithus yn ddiniwed, cewch genedl a’i +llenyddiaeth yn ddiwylledig a’i hanes yn glir oddiwrth waed +gwirion. Nis gall y Cymro beidio bod a chlust at felodi, +wedi clywed y gair “pedoli” bron yn gyntaf un, a hwn +yn gyntaf pennill,—</p> +<p class="poetry">“Mae gen i ebol melyn,<br /> + Yn codi’n bedair oed;<br /> +A phedair pedol arian,<br /> + O dan ei bedwar troed.”</p> +<p>Disgwylir i mi ddweyd, mae’n ddiau gennyf, ymhle y +cefais yr holl gerddi hwian hyn. Gwaith araf oedd eu cael, +bum yn eu casglu am dros ugain mlynedd. Ychydig genir yn yr +un ardal, daw y rhai hyn bron o bob ardal yng Nghymru. +Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau o gyfeillion caredig, yn enwedig +pan oeddwn yn olygydd <i>Cymru’r Plant</i>. A chefais +un fantais fawr yng nghwrs fy addysg,—nid oes odid blentyn +yng Nghymru y canwyd mwy o hwiangerddi iddo.</p> +<p>Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn +yr <i>Arweinydd</i>, yn 1856 ac 1857. Condemnid y golygydd, +Tegai, am gyhoeddi pethau mor blentynaidd. Ond daeth yr +hanesydd dysgedig Ab Ithel, oedd wedi cyhoeddi’r +<i>Gododin</i> ac yn paratoi’r <i>Annales Cambriae y Brut y +Tywysogion</i> i’r wasg, i’w amddiffyn yn +bybyr. Cawr o ddyn oedd Ab Ithel; y mae rhai o wyr +galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn ogystal a phlant ysgol, +wedi’m helpu innau i wneyd y casgliad hwn. Cyhoeddwyd +casgliad Ceiriog wedi hyn yn “Oriau’r +Haf.” Nid oes ynddo ddim o gerddi hwian y De. +Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi hwian Morgannwg yn ei +“History of Llangynwyd Parish” yn 1887. Yn +ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda darluniau prydferth yng +Nghonwy, <a name="citation0a"></a><a href="#footnote0a" +class="citation">[0a]</a> a chasgliad gan Cadrawd gyda +cherddoriaeth o drefniad Mr. Harry Evans ym Merthyr Tydfil. <a +name="citation0b"></a><a href="#footnote0b" +class="citation">[0b]</a></p> +<p>Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen +hwiangerddi swynol hyn i’w clywed eto yn ei chartrefi ac yn +ei hysgolion.</p> +<p style="text-align: right">OWEN M. EDWARDS.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p0b.jpg"> +<img alt= +"Top half of an old brick house" +title= +"Top half of an old brick house" + src="images/p0s.jpg" /> +</a></p> +<h2>I. <span class="smcap">Bachgen</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">bachgen</span> +boch-goch,<br /> + A’r bochau brechdan,<br /> +A’r bais dew,—<br /> + O ble doist ti?</p> +<h2>II. <span class="smcap">Yr Ebol Melyn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ebol +melyn,<br /> + Yn codi’n bedair ced,<br /> +A phedair pedol arian<br /> + O dan ei bedwar troed;<br /> +Mi neidia ac mi brancia<br /> + O dan y feinir wen,<br /> +Fe reda ugain milldir<br /> + Heb dynnu’r ffrwyn o’i ben.</p> +<h2>III. <span class="smcap">Gyrru i Gaer</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, gyrru +i Gaer;<br /> +I briodi merch y maer;<br /> +Gyrru, gyrru, gyrru adre,<br /> +Wedi priodi ers diwrnodie.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p17b.jpg"> +<img alt= +"Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer" +title= +"Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer" + src="images/p17s.jpg" /> +</a></p> +<h2>IV. <span class="smcap">I’r Ffair</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> garlam, ar +garlam,<br /> +I ffair Abergele;<br /> +Ar ffrwst, ar ffrwst,<br /> +I ffair Lanrwst.</p> +<h2>V. <span class="smcap">Dau Gi Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> gi bach yn mynd +i’r coed,<br /> +Dan droi’u fferrau, dan droi’u troed;<br /> +Dau gi bach yn dyfod adre,<br /> +Blawd ac eisin hyd eu coese.</p> +<h2>VI. <span class="smcap">Cerdded</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dandi</span> di, dandi +do,<br /> +Welwch chwi ’i sgidie newydd o?<br /> +Ar i fyny, ar i wared,<br /> +Bydd y bachgen bach yn cerdded.</p> +<h2>VII., VIII. <span class="smcap">Y Ceffyl +Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ymlaen</span>, geffyl +bach,<br /> + I’n cario ni’n dau<br /> +Dros y mynydd<br /> + I hela cnau.</p> +<p class="poetry">Ymlaen, geffyl bach,<br /> + I’n cario ni’n tri<br /> +Dros y mynydd<br /> + I hela cnu.</p> +<h2>IX. <span class="smcap">Sion a Sian</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Sian, +oddeutu’r tân,<br /> +Yn bwyta blawd ac eisin mân.</p> +<h2>X., XI. <span class="smcap">Mynd i Lundain</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Beti</span> bach a +finnau<br /> +Yn mynd i Lundain G’lanmai;<br /> +Os na chawn ni’r ffordd yn rhydd,<br /> +Mi neidiwn dros y cloddiau.</p> +<p class="poetry">Beti bach a finne,<br /> +Yn mynd i Lundain Glame;<br /> +Mae dŵr y môr yn oer y nos,<br /> +Gwell inni aros gartre.</p> +<h2>XII. <span class="smcap">Gwlad Braf</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Lodes</span> ei mam, a +lodes ei thad,<br /> +A fentri di gyda fi allan o’r wlad,<br /> +Lle mae gwin yn troi melinau,<br /> +A chan punt am gysgu’r borau?</p> +<h2>XIII. <span class="smcap">Cysur Llundain</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af i Lundain +Glamai<br /> + Os byddai byw ac iach,<br /> +Ni ’rosa i ddim yng Nghymru<br /> + I dorri ’nghalon bach;<br /> +Mae digon o arian yn Llundain,<br /> + A swper gyda’r nos,<br /> +A mynd i ’ngwely’n gynnar,<br /> + A chodi wyth o’r gloch.</p> +<h2>XIV. <span class="smcap">Llong yn Mynd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> hei-li-lwli, +’r babi,<br /> + Mae’r llong yn mynd i ffwrdd;<br /> +Si hei-li-lwli, ’r babi,<br /> + Mae’r capten ar y bwrdd.</p> +<h2>XV. <span class="smcap">Dafad Wen</span>. <a +name="citation14a"></a><a href="#footnote14a" +class="citation">[14a]</a></h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Chwe</span> dafad +gorniog,<br /> + A chwe nod arni, <a name="citation14b"></a><a +href="#footnote14b" class="citation">[14b]</a><br /> +Ac ar y bryniau garw,<br /> + ’Roedd rheiny i gyd yn pori;<br /> +Dafad wen, wen, wen,<br /> + Ie benwen, benwen, benwen;<br /> +Ystlys hir a chynffon wen,<br /> + Wen, wen.</p> +<h2>XVI. <span class="smcap">Iar Fach Dlos</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Iar</span> fach dlos<br /> + Yw fy iar fach i;<br /> +Pinc a melyn,<br /> + A choch a du.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p21b.jpg"> +<img alt= +"Iar fach dlos yw fy iar fach i" +title= +"Iar fach dlos yw fy iar fach i" + src="images/p21s.jpg" /> +</a></p> +<h2>XVII. <span class="smcap">Gwcw Fach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gwcw</span> fach, ond +’twyt ti’n ffolog,<br /> + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O,<br /> +Yn canu ’mhlith yr eithin pigog,<br /> + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;<br /> +Dos i blwy Dolgellau dirion,<br /> + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O;<br /> +Ti gei lwyn o fedw gwyrddion,<br /> + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O.</p> +<h2>XVIII. <span class="smcap">Llygod a Malwod</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Llygod</span> mân yn +chwythu’r tân,<br /> + A’r malfod yn gweu melfed.</p> +<h2>XIX. <span class="smcap">I’r Dre</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, drot +i’r dre,<br /> +Dwad adre erbyn te.</p> +<h2>XX. I <span class="smcap">Gaerdydd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i +Gaerdydd,<br /> +Mofyn pwn o lestri pridd;<br /> +Gyrru, gyrru’n ol yn glau,<br /> +Llestri wedi torri’n ddau.</p> +<h2>XXI. Y <span class="smcap">Ceffyl Du Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pandy</span>, pandy, melin +yn malu,<br /> +Gweydd yn gweu a’r ffidil yn canu;<br /> +Ceffyl bach du a’r gynffon wen<br /> +Yn cario Gwen a Mari.</p> +<h2>XXII. <span class="smcap">I’r Ffair</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Tomos</span> Jones yn mynd +i’r ffair,<br /> +Ar gefn ei farch a’i gyfrwy aur;<br /> +Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch,<br /> +Ac yn ei boced afal coch.</p> +<h2>XXIII. <span class="smcap">Ar Drot</span>.</h2> +<p class="poetry">’<span class="smcap">Ar</span> drot, ar +drot, i dŷ Shon Pot,<br /> +Ar whîl, ar whîl, i dŷ Shon Pîl;<br /> +Ar garlam, ar garlam, i dŷ Shon Rolant,<br /> +Bob yn gam, bob yn gam, i dŷ f’ewythr Sam.</p> +<h2>XXIV. <span class="smcap">Ar Garlam</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Iohn</span> bach a +finne,<br /> +Yn mynd i Lunden Glame;<br /> +Ac os na chawn ni’r ffordd yn glir,<br /> +Ni neidiwn dros y cloddie.</p> +<h2>XXV. Y <span class="smcap">Ddafad Felen</span>. <a +name="citation16"></a><a href="#footnote16" +class="citation">[16]</a></h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Croen</span> y ddafad +felen,<br /> + Yn towlu’i throed allan;<br /> +Troed yn ol, a throed ymlaen,<br /> + A throed yn towlu allan.</p> +<h2>XXVI. <span class="smcap">Cnul y Bachgen +Coch</span>.</h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">Ding</span> +dong,” medd y gloch,<br /> +Canu cnul y bachgen coch;<br /> +Os y bachgen coch fu farw,<br /> +Ffarwel fydd i’r gwin a’r cwrw.</p> +<h2>XXVII. <span class="smcap">Dau Fochyn Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> tada’n +gyrru’r moch,<br /> +Mochyn gwyn, a mochyn coch;<br /> +Un yn wyn yn mynd i’r cwt,<br /> +A’r llall yn goch a chynffon bwt.</p> +<h2>XXVIII. <span class="smcap">Colli Esgid</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> droed bach yn +mynd i’r coed,<br /> +Esgid newydd am bob troed;<br /> +Dau droed bach yn dwad adre<br /> +Wedi colli un o’r ’sgidie.</p> +<h2>XXIX. <span class="smcap">I’r Felin</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> droed bach yn +mynd i’r felin,<br /> +I gardota blawd ac eithin;<br /> +Dau droed bach yn dyfod adra,<br /> +Dan drofera, dan drofera.</p> +<h2>XXX. <span class="smcap">Ianto</span>.</h2> +<p class="poetry">Carreg o’r Nant,<br /> + Wnaiff Iant;<br /> +Carreg o’r to,<br /> + Wnaiff o,—<br /> +Ianto.</p> +<h2>XXXI. <span class="smcap">Deio Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Deio</span> bach a minne<br /> + Yn mynd i werthu pinne;<br /> +Un res, dwy res,<br /> + Tair rhes am ddime.</p> +<h2>XXXII. Y <span class="smcap">Bysedd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Modryb</span> y fawd,<br /> +Bys yr uwd,<br /> +Pen y cogwr,<br /> +Dic y peipar,<br /> +Joli cwt bach.</p> +<h2>XXXIII. <span class="smcap">Holi’r Bysedd</span>. +<a name="citation19a"></a><a href="#footnote19a" +class="citation">[19a]</a></h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">Ddoi</span> di +i’r mynydd?” meddai’r fawd,<br /> +“I beth?” meddai bys yr uwd;<br /> +“I hela llwynog” meddai’r hir-fys; <a +name="citation19b"></a><a href="#footnote19b" +class="citation">[19b]</a><br /> +“Beth os gwel ni?” meddai’r canol-fys;<br /> +“Llechu dan lechen” meddai bys bychan.</p> +<h2>XXXIV. <span class="smcap">Rhodd</span>. <a +name="citation20"></a><a href="#footnote20" +class="citation">[20]</a></h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Buarth</span>, baban, +cryman, croes;<br /> +Modrwy aur i’r oreu ’i moes.</p> +<h2>XXXV., XXXVI. <span class="smcap">I’r +Ysgol</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af i’r +ysgol fory,<br /> + A’m llyfyr yn fy llaw;<br /> +Heibio’r Castell Newydd,<br /> + A’r cloc yn taro naw;<br /> +Dacw mam yn dyfod,<br /> + Ar ben y gamfa wen,<br /> +A rhywbeth yn ei barclod,<br /> + A phiser ar ei phen.</p> +<p class="poetry">Mi af i’r ysgol fory,<br /> + A’m llyfyr yn fy llaw,<br /> +Heibio’r Sgubor Newydd,<br /> + A’r cloc yn taro naw;<br /> +O, Mari, Mari, codwch,<br /> + Mae heddyw’n fore mwyn,<br /> +Mae’r adar bach yn canu,<br /> + A’r gôg ar frig y llwyn.</p> +<h2>XXXVII. <span class="smcap">Lle Difyr</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> fum yn gweini +tymor<br /> + Yn ymyl Ty’n y Coed,<br /> +A’dyna’r lle difyrraf<br /> + Y bum i ynddo ’rioed;<br /> +Yr adar bach yn canu,<br /> + A’r coed yn suo ynghyd,—<br /> +Fy nghalon fach a dorrodd,<br /> + Er gwaetha rhain i gyd.</p> +<h2>XXXVIII. <span class="smcap">Colli Blew</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pwsi</span> mew, pwsi +mew,<br /> +Lle collaist ti dy flew?<br /> + “Wrth gario tân<br /> + I dŷ modryb Sian,<br /> +Yng nghanol eira a rhew.”</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p33b.jpg"> +<img alt= +"Pwsi mew, pwsi mew" +title= +"Pwsi mew, pwsi mew" + src="images/p33s.jpg" /> +</a></p> +<h2>XXXIX. <span class="smcap">Boddi Cath</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Shincin Sion</span> +o’r Hengoed<br /> + Aeth i foddi cath,<br /> +Mewn cwd o lian newydd,<br /> + Nad oedd e damed gwaeth;<br /> +Y cwd a aeth ’da’r afon,<br /> + A’r gath a ddaeth i’r lan,<br /> +A Shincin Sion o’r Hengoed<br /> + Gas golled yn y fan.</p> +<h2>XL. <span class="smcap">Wel</span>, <span +class="smcap">Wel</span>.</h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">Wel</span>, +wel,”<br /> +Ebe ci Jac Snel,<br /> +“Rhaid i mi fynd i hel,<br /> +Ne glemio.”</p> +<h2>XLI., XLII. <span class="smcap">Pwsi Mew</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pwsi</span> meri mew,<br /> +Ble collaist ti dy flew?<br /> +“Wrth fynd i Lwyn Tew<br /> +Ar eira mawr a rhew.”</p> +<p class="poetry">“Pa groeso gest ti yno.<br /> +Beth gefaist yn dy ben?”<br /> +“Ces fara haidd coliog,<br /> +A llaeth yr hen gaseg wen.”</p> +<h2>XLIII. <span class="smcap">Calanmai</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Llidiart</span> newydd ar +gae ceirch,<br /> + A gollwng meirch o’r stablau;<br /> +Cywion gwyddau, ac ebol bach,<br /> + Bellach ddaw Calanmai.</p> +<h2>XLIV.—XLVI. <span class="smcap">Da</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i darw +penwyn,<br /> + A gwartheg lawer iawn;<br /> +A defaid ar y mynydd,<br /> + A phedair dâs o fawn.</p> +<p class="poetry">Mae gen i gwpwrdd cornel,<br /> + A set o lestri te;<br /> +A dresser yn y gegin,<br /> + A phopeth yn ei le.</p> +<p class="poetry">Mae gen i drol a cheffyl,<br /> + A merlyn bychan twt,<br /> +A phump o wartheg tewion,<br /> + Yn pori yn y clwt.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p37b.jpg"> +<img alt= +"A threser yn y gegin, A phopeth yn ei le" +title= +"A threser yn y gegin, A phopeth yn ei le" + src="images/p37s.jpg" /> +</a></p> +<h2>XLVII. <span class="smcap">Dacw Dy</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> dŷ, a dacw +do,<br /> +Dacw efail Sion y go;<br /> +Dacw Mali wedi codi,<br /> +Dacw Sion a’i freichiau i fyny.</p> +<h2>XLVIII. <span class="smcap">Cofio’r +Gath</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> y ffordd wrth +fynd i Ruthyn,<br /> +Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn;<br /> +Gofynnais iddo faint y llath,<br /> +Fod arnaf eisio siwt i’r gath.</p> +<p style="text-align: center" class="poetry"> +<a href="images/p25b.jpg"> +<img alt= +"Cnul y bachgen coch" +title= +"Cnul y bachgen coch" + src="images/p25s.jpg" /> +</a></p> +<h2>XLIX. <span class="smcap">Ysturmant</span>. <a +name="citation27a"></a><a href="#footnote27a" +class="citation">[27a]</a></h2> +<p class="poetry">(I ddynwared swn ysturmant.)<br /> + <span class="smcap">Dwr</span> glân gloew,<br +/> + Bara chaws a chwrw.</p> +<h2>L. <span class="smcap">Ysguthan</span>. <a +name="citation27b"></a><a href="#footnote27b" +class="citation">[27b]</a></h2> +<p class="poetry">(I ddynnwared Cân Ysguthan.)<br /> + Cyrch du, du,<br /> + Yn ’y nghwd i.</p> +<h2>LI. <span class="smcap">Sian</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Sian</span> bach anwyl,<br +/> + Sian bach i;<br /> +Fi pia Sian,<br /> + A Sian pia fi.</p> +<h2>LII. <span class="smcap">Sian a Sion</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> brioda Sion a +minnau,<br /> +Fe fydd cyrn ar bennau’r gwyddau;<br /> +Ieir y mynydd yn bluf gwynion;<br /> +Ceiliog twrci fydd y person.</p> +<h2>LIII. <span class="smcap">Sion a Sian</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Sian yn mynd +i’r farchnad,<br /> +Sian yn mynd i brynnu iar,<br /> + A Sion i werthu dafad.</p> +<h2>LIV. Y <span class="smcap">Crochan</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Rhowch</span> y crochan ar +y tân,<br /> + A phen y frân i ferwi;<br /> +A dau lygad y gath goed,<br /> + A phedwar troed y wenci.</p> +<h2>LV. <span class="smcap">Ust</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ust</span>, O taw! +Ust, O taw,<br /> +Aeth dy fam i Loeger draw;<br /> +Hi ddaw adre yn y man,<br /> +A llond y cwd o fara cann.</p> +<h2>LVI. <span class="smcap">Cysgu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> bach +ydi’r bachgen gore,<br /> + Gore, gore;<br /> +Cysgu’r nos, a chodi’n fore,<br /> + Fore, fore.</p> +<h2>LVII. <span class="smcap">Ffafraeth</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> fenyw fach +Cydweli<br /> + Yn gwerthu losin du;<br /> +Yn rhifo deg am geiniog,<br /> + Ond un ar ddeg i fi.</p> +<h2>LVIII. <span class="smcap">Merch ei Mam</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Morfudd</span> fach, ferch +ei mham,<br /> +Gaiff y gwin a’r bara cann;<br /> +Hi gaiff ’falau per o’r berllan,<br /> +Ac yfed gwin o’r llester arian.</p> +<h2>LIX. <span class="smcap">Merch ei Thad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Morfudd</span> fach, merch +ei thad,<br /> +Gaiff y wialen fedw’u rhad;<br /> +Caiff ei rhwymo wrth bost y gwely<br /> +Caiff ei chwipio bore yfory.</p> +<h2>LX. <span class="smcap">Colled</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Whic</span> a whiw!<br /> +Aeth y barcud a’r ciw;<br /> +Os na feindwch chwi ato,<br /> +Fe aiff ag un eto.</p> +<h2>LXI. <span class="smcap">Anodd Coelio</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Mae</span> gen i hen iar dwrci,<br /> + A mil o gywion dani;<br /> +Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,—<br /> + Ond celwydd gwych yw hynny?</p> +<h2>LXII. <span class="smcap">Dodwy Da</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Mae</span> gen i iar a cheiliog<br /> + A brynnais i ar ddydd Iau;<br /> +Mae’r iar yn dodwy wy bob dydd,<br /> + A’r ceiliog yn dodwy dau.</p> +<h2>LXIII. <span class="smcap">Byw Detheu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i iar a +cheiliog,<br /> + A hwch a mochyn tew;<br /> +Rhwng y wraig a finne,<br /> + ’R ym ni’n eig wneyd hi’n lew.</p> +<h2>LXIV. <span class="smcap">Da</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ebol +melyn<br /> + A merlen newydd spon,<br /> +A thair o wartheg blithion<br /> + Yn pori ar y fron;<br /> +Mae gen i iar a cheiliog,<br /> + Mi cefais er dydd Iau,<br /> +Mae’r iar yn dodwy wy bob dydd<br /> + A’r ceiliog yn dodwy dau.</p> +<h2>LXV. Go-Go-Go!</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Shoni</span> Brica Moni<br +/> + Yn berchen buwch a llo;<br /> +A gafar fach, a mochyn,<br /> + A cheiliog, go-go-go!</p> +<h2>LXVI. <span class="smcap">Cynffon</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais nyth +pioden,<br /> +Fry, fry, ar ben y goeden,—<br /> + A’i chynffon hi mas.</p> +<h2>LXVII. <span class="smcap">Taith Dau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dafi</span> bach a +minne,<br /> + Yn mynd i Aberdâr,<br /> +Dafi’n mofyn ceiliog,<br /> + A minne’n ’mofyn giar.</p> +<h2>LXVIII. <span class="smcap">Ysgwrs</span>.</h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">Wel</span>,” +meddai Wil wrth y wal,<br /> +Wedodd y wal ddim wrth Wil.</p> +<h2>LXIX. <span class="smcap">Hoff Bethau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae’n</span> dda gan +hen wr uwd a lla’th<br /> + Mae’n dda gan gath lygoden;<br /> +Mae’n dda gan ’radwr flaen ar swch,<br /> + Mae’n dda gan hwch y fesen.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p50b.jpg"> +<img alt= +"Mae’n dda gan gath llygoden" +title= +"Mae’n dda gan gath llygoden" + src="images/p50s.jpg" /> +</a></p> +<h2>LXX. <span class="smcap">Cloc</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i, ac mae +gen lawer,<br /> +Gloc ar y mur i gadw amser;<br /> +Mae gan Moses, Pant y Meusydd,<br /> +Gloc ar y mur i gadw’r tywydd.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p53b.jpg"> +<img alt= +"Cloc ar y mur i gadw amser" +title= +"Cloc ar y mur i gadw amser" + src="images/p53s.jpg" /> +</a></p> +<h2>LXXI. <span class="smcap">Dwy Fresychen</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais ddwy +gabetsen,<br /> +Yn uwch na chlochdy Llunden;<br /> +A deunaw gŵr yn hollti ’rhain,<br /> +A phedair cainc ar hugain.</p> +<h2>LXXII. <span class="smcap">Toi a Gwau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais i beth na +welodd pawb,—<br /> + Y cwd a’r blawd yn cerdded;<br /> +Y frân yn toi ar ben y ty,<br /> + A’r malwod yn gwau melfed.</p> +<h2>LXXIII. <span class="smcap">Malwod a +Milgwn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> welais innau +falwen goch,<br /> + A dwy gloch wrth ei chlustiau;<br /> +A dau faen melin ar ei chefn,<br /> + Yn curo’r milgwn gorau.</p> +<h2>LXXIV. <span class="smcap">Gwennol Fedrus</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Do</span>, mi welais innau +wennol,<br /> +Ar y traeth yn gosod pedol;<br /> +Ac yn curo hoel mewn diwrnod,—<br /> +Dyna un o’r saith rhyfeddod.</p> +<h2>LXXV. <span class="smcap">Llyncu Dewr</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> weles beth na +welodd pawb,—<br /> + Y cwd a’r blawd yn cerdded,<br /> +Y frân yn toi ar ben y ty,<br /> + A’r gŵr mor hy a hedeg;<br /> +A hogyn bach, dim mwy na mi,<br /> + Yn Ilyncu tri dyniawed.</p> +<h2>LXXVI., LXXVII. Y <span class="smcap">Ddafad yn y +Bala</span>.</h2> +<p class="poetry">’<span class="smcap">Roedd</span> gen i +ddafad gorniog,<br /> + Ac arni bwys o wlan,<br /> +Yn pori ar lan yr afon<br /> + Ymysg y cerrig mân;<br /> +Fe aeth yr hwsmon heibio,<br /> + Hanosodd arni gi;<br /> +Ni welais i byth mo’m dafad,<br /> + Ys gwn i a welsoch chwi?</p> +<p class="poetry">Mi gwelais hi yn y Bala,<br /> + Newydd werthu ei gwlan,<br /> +Yn eistedd yn ei chadair,<br /> + O flaen tanllwyth mawr o dân;<br /> +A’i phibell a’i thybaco,<br /> + Yn smocio’n abal ffri,<br /> +A dyna lle mae y ddafad,—<br /> + Gwd morning, Jon, how di!</p> +<h2>LXXVIII. <span class="smcap">Iar y Penmaen +Mawr</span>.</h2> +<p class="poetry">’<span class="smcap">Roedd</span> gen i +iar yn gorri,<br /> + Ar ben y Penmaen Mawr,<br /> +Mi eis i droed y Wyddfa<br /> + I alw arni i lawr;<br /> +Mi hedodd ac mi hedodd,<br /> + A’i chywion gyda hi,<br /> +I ganol tir y Werddon,—<br /> + Good morning, John! How di?</p> +<h2>LXXIX. I <span class="smcap">Ble</span>?</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Troi</span> a throsi, troi +i ble?<br /> +I Abergele i yfed te.</p> +<h2>LXXX. <span class="smcap">Morio</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Fuost</span> ti erioed yn +morio?<br /> +“Do, mewn padell ffrio;<br /> +Chwythodd y gwynt fi i Eil o Man,<br /> +A dyna lle bum i’n crio.”</p> +<h2>LXXXI. <span class="smcap">Llong Fy +Nghariad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> long yn +hwylio’n hwylus,<br /> +Heibio’r trwyn, ac at yr ynys;<br /> +Os fy nghariad i sydd ynddi,<br /> +Hwyliau sidan glas sydd arni.</p> +<h2>LXXXII. <span class="smcap">Cwch Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Cwch</span> bach ar y +môr,<br /> + A phedwar dyn yn rhwyfo;<br /> +A Shami pwdwr wrth y llyw<br /> + Yn gwaeddi,—“Dyn a’n +helpo.”</p> +<h2>LXXXIII. <span class="smcap">Glan y Mor</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i dŷ +bach del,<br /> +O dŷ bach del, O dŷ bach del,<br /> + A’r gwynt i’r drws bob amser;<br /> +Agorwch dipyn o gil y ddôr,<br /> +O gil y ddôr, o gil y ddôr,<br /> + Cewch weld y môr a’r llongau.</p> +<h2>LXXXIV. <span class="smcap">Dwr y Mor</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ioan</span> bach a +finnau<br /> + Yn mynd i ddwr y môr;<br /> +Ioan yn codi ’i goesau,<br /> + A dweyd fod dŵr yn oer.</p> +<h2>LXXXV. <span class="smcap">Tri</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Tri</span> graienyn, tri +maen melin,<br /> +Tair llong ar fôr, tri môr, tri mynydd;<br /> +A’r tri aderyn a’r traed arian,<br /> +Yn tiwnio ymysg y twyni mân.</p> +<h2>LXXXVI. <span class="smcap">Wedi Digio</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> fy nghariad wedi +digio,<br /> +Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo;<br /> +Pan ddaw’r gwibed bach a chywion,<br /> +Gyrraf gyw i godi ei galon.</p> +<h2>LXXXVII. <span class="smcap">Carn Fadryn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af oddiyma i ben +Carn Fadryn,<br /> +Er mwyn cael gweled eglwys Nefyn;<br /> +O ddeutu hon mae’r plant yn chware,<br /> +Lle dymunwn fy mod inne.</p> +<h2>LXXXVIII. <span class="smcap">Siglo’r +Cryd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Siglo’r</span> cryd +â’m troed wrth bobi,<br /> +Siglo’r cryd â’m troed wrth olchi;<br /> +Siglo’r cryd ymhob hysywaeth,<br /> +Siglo’r cryd sy raid i famaeth.</p> +<h2>LXXXIX. Y <span class="smcap">Lleuad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> nhw’n +dwedyd yn Llanrhaiad,<br /> +Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad;<br /> +A’r rheswm am fod goleu drwyddo,<br /> +Ei fod heb orffen cael ei bwytho.</p> +<h2>LXL. <span class="smcap">Coes un Ddel</span>. <a +name="citation39"></a><a href="#footnote39" +class="citation">[39]</a></h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Coes</span> un ddel, ac +hosan ddu,<br /> +Fel a’r fel, fel a’r fu;<br /> +Fel a’r fu, fel a’r fel,<br /> +Ac hosan ddu coes un ddel.</p> +<h2>LXLI. Y <span class="smcap">Bryn a’r +Afon</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span +class="smcap">Bryn</span>,—“Igam Ogam, ble’r ei +di?”<br /> +Yr Afon,—“Moel dy ben, nis gwaeth i ti.”<br /> +Y Bryn,—“Mi dyf gwallt ar fy mhen i<br /> + Cyn unioni’th arrau ceimion di.”</p> +<h2>LXLII. <span class="smcap">Dechreu Canu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> es i gynta i +garu,<br /> + O gwmpas tri o’r gloch,<br /> +Mi gurais wrth y ffenestr,<br /> + Lle’r oedd yr hogen goch.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p57b.jpg"> +<img alt= +"Mi gnociais wrth y ffenestr, Lle’r oedd yr hogen goch" +title= +"Mi gnociais wrth y ffenestr, Lle’r oedd yr hogen goch" + src="images/p57s.jpg" /> +</a></p> +<h2>LXLIII. <span class="smcap">Siglo</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Tri</span> pheth sy’n +hawdd eu siglo,—<br /> +Llong ar fôr pan fydd hi’n nofio,<br /> +Llidiart newydd ar glawdd helyg,<br /> +A march dan gyfrwy merch fonheddig.</p> +<h2>LXLIV. <span class="smcap">Arfer Penllyn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dyma</span> arfer pobl +Penllyn,—<br /> +Canu a dawnsic hefo’r delyn,<br /> +Dod yn ol wrth oleu’r lleuad,<br /> +Dwyn y llwdn llwyd yn lladrad.</p> +<h2>LXLV. <span class="smcap">Dillad Newydd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Caf</span> finnau ddillad +newydd<br /> + O hyn i tua’r Pasg,<br /> +Mi daflaf rhain i’r potiwr,<br /> + Fydd hynny fawr o dasg;<br /> +Caf wedyn fynd i’r pentre,<br /> + Fel sowldiwr bach yn smart,<br /> +A phrynnaf wn a chledde,<br /> + I ladd ’rhen Fonipart.</p> +<h2>LXLVI. <span class="smcap">Lle Rhyfedd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Eglwys</span> fach +Pencarreg,<br /> + Ar ben y ddraenen wen;<br /> +A chlochdy mawr Llanbydder<br /> + Yn Nheifi dros ei ben.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p41b.jpg"> +<img alt= +"Mae’n dda gen henwr uwd a llaeth" +title= +"Mae’n dda gen henwr uwd a llaeth" + src="images/p41s.jpg" /> +</a></p> +<h2>LXLVII. <span class="smcap">Sel Wil y Pant</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> oedd y ci ryw +noson,<br /> +Yn ceisio crafu’r crochon,<br /> +’Roedd Wil o’r Pant, nai Beti Sian,<br /> +Yn cynnal bla’n ’i gynffon.</p> +<h2>LXLVIII. <span class="smcap">Cario Ceiliog</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Twm</span> yr ieir aeth +lawr i’r dre,<br /> +A giar a cheiliog gydag e;<br /> +Canodd y ceiliog,—“Go-go-go”;<br /> +Gwaeddodd Twm,—“Halo! Halo!”</p> +<h2>LXLIX. <span class="smcap">Fe Ddaw</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Fe</span> ddaw Gwyl Fair, +fe ddaw Gwyl Ddewi,<br /> +Fe ddaw’r hwyaden fach i ddodwy.</p> +<h2>C. <span class="smcap">Cel Bach</span>, <span +class="smcap">Cel Mawr</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hei</span>, gel bach, tua +Chaerdydd,<br /> +’Mofyn pwn o lestri pridd;<br /> +Hei, gel mawr, i Aberhonddu,<br /> +Dwmbwr dambar, llestri’n torri.</p> +<h2>CI. <span class="smcap">I’r Dre</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, drot +i’r dre,<br /> +’Mofyn bara cann a the.</p> +<h2>CII. I <span class="smcap">Ffair Henfeddau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i +ffair Henfeddau,<br /> +’Mofyn pinnau, ’mofyn ’falau.</p> +<h2>CIII. I <span class="smcap">Ffair y Rhos</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i +ffair y Rhos;<br /> +Mynd cyn dydd a dod cyn nos.</p> +<h2>CIV. I <span class="smcap">Ffair y Fenni</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gyrru</span>, gyrru, i +ffair y Fenni;<br /> +’Mofyn cledd i ladd y bwci.</p> +<h2>CV. <span class="smcap">Cel Bach Dewr</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Welwch</span> chwi cel +bach<br /> + Yn ein cario ni’n dau?<br /> +Mynd i ochor draw’r afon<br /> + Gael eirin a chnau.</p> +<h2>CVI. <span class="smcap">Ceffyl John Jones</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mam</span> gu, mam gu, +dewch maes o’r ty,<br /> +Gael gweld John Jones ar gefn y ci.</p> +<h2>CVII. <span class="smcap">Mari</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mari</span> lân, a +Mari lon,<br /> + A Mari dirion doriad,<br /> +Mari ydyw’r fwyna’n fyw,<br /> + A Mari yw fy nghariad;<br /> +Ac onid ydyw Mari’n lân,<br /> +Ni wiw i Sian mo’r siarad.</p> +<h2>CVIII. <span class="smcap">Trot</span>, <span +class="smcap">Trot</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Trot</span>, trot, +tua’r dre,<br /> +‘Mofyn pwn o lestri te;<br /> +Trot, trot, tua’r dre,<br /> +I mofyn set o lestri te;<br /> +Galop, galop, tua chartre,<br /> +Torri’r pwn a’r llestri’n gate.</p> +<h2>CIX. <span class="smcap">Ffidil a Ffon</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mari John</span>, ffidil a +ffon,<br /> +Cyllell a bilwg i chware ding dong.</p> +<h2>CX. <span class="smcap">Ennill</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Siani +Siencyn,<br /> + Sy’n byw yn sir y Fflint;<br /> +Sian yn ennill chweugain,<br /> + A Sion yn ennill punt.</p> +<h2>CXI. <span class="smcap">Dyna’r +Ffordd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dafi</span> Siencyn +Morgan,<br /> +Yn codi’r dôn ei hunan;<br /> +A’i isaf en e nesa i fiwn,<br /> +A dyna’r ffordd i ddechre tiwn.</p> +<h2>CXII. <span class="smcap">Robin A’r +Dryw</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch a’r +Dryw bach<br /> +Yn fy nghuro i fel curo sach;<br /> +Mi godais innau i fyny’n gawr,<br /> +Mi drewais Robin goch i lawr.</p> +<h2>CXIII. Y <span class="smcap">Ji Binc</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ji</span> binc, ji binc, ar +ben y banc,<br /> +Yn pwyso hanner cant o blant.</p> +<h2>CXIV. Y <span class="smcap">Fran</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Shinc</span> a Ponc a +finne<br /> +Yn mynd i ffair y pinne;<br /> +Dod yn ol ar gefn y frân,<br /> +A phwys o wlan am ddime.</p> +<h2>CXV. <span class="smcap">Robin Goch</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch ar ben y +rhiniog,<br /> +Yn gofyn tamaid heb un geiniog;<br /> +Ac yn dwedyd yn ysmala,—<br /> +“Mae hi’n oer, mi ddaw yn eira.”</p> +<h2>CXVI. <span class="smcap">Jac y Do</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> so, Jac y Do,<br +/> +Dal y deryn dan y to,<br /> +Gwerthu’r fuwch a lladd y llo,<br /> +A mynd i Lunden i roi fro;<br /> +Dene diwedd Jac y Do.</p> +<h2>CXVII. <span class="smcap">Dawns</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">dyrnwr</span> yn +dyrnu,<br /> +Y ffidil yn canu;<br /> +A Robin goch bach<br /> +Yn dawnsio’n y beudy.</p> +<h2>CXVIII. <span class="smcap">Mynd i Garu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Rhowch</span> imi fenthyg +ceffyl,<br /> + I fyned dros y lan,<br /> +I garu’r ferch fach ifanc<br /> + Sy’n byw ’da ’i thad a’i +mham;<br /> +Ac oni ddaw yn foddus,<br /> + A’i gwaddol gyda hi,<br /> +Gadawaf hi yn llonydd,<br /> + Waith bachgen pert wyf fi.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p85b.jpg"> +<img alt= +"Waith bachgen smart wyf fi" +title= +"Waith bachgen smart wyf fi" + src="images/p85s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CXIX. <span class="smcap">Fy Eiddo</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gennyf dŷ +cysurus,<br /> + A melin newydd dwt,<br /> +A chwpwrdd yn y gornel,<br /> + A mochyn yn y cwt.</p> +<h2>CXX. <span class="smcap">Sen I’r +Gwas</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">llepyn</span> llo +a’r gwyneb llwyd,<br /> + Ti fyti fwyd o’r goer;<br /> +Pe torrit gwys fel torri gaws,<br /> + Fe fyddai’n haws dy ddiodde.</p> +<h2>CXXI. <span class="smcap">Prun</span>?</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dic Golt</span> a gysgodd +yn y cart,<br /> + Fe’i speiliwyd o’i geffyle;<br /> +A phan ddihunodd, holi wnai,—<br /> + “Ai Dic wyf fi, ai nage?<br /> +Os Dic wyf fi, ces golled flin,—<br /> + Mi gollais fy ngheffyle;<br /> +Ac os nad Dic, ’rwy’n fachgen smart,<br /> + Enillais gart yn rhywle.”</p> +<h2>CXXII. <span class="smcap">Damwain</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Shigwti</span> wen Shon-Gati,<br /> + Mae crys y gŵr heb olchi,<br /> +Fe aeth yr olchbren gyda’r nanf,<br /> + A’r wraig a’r plant yn gwaeddi.</p> +<h2>CXXIII. <span class="smcap">Coed Tan</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gwern</span> a helyg<br /> +Hyd Nadolig.<br /> +Bedw, os cair,<br /> +Hyd Wyl Fair;<br /> +Cringoed caeau<br /> +O hynny hyd Glamai;<br /> +Briwydd y frân<br /> +O hynny ymlaen.</p> +<h2>CXXIV. <span class="smcap">Ffair Pwllheli</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> fy Ngwen i +ffair Pwllheli,<br /> +Eisio padell bridd oedd arni;<br /> +Rhodd am dani saith o sylltau,<br /> +Cawswn i hi am dair a dimau.</p> +<h2>CXXV. <span class="smcap">Bore Golchi</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> fy Ngwen ryw +fore i olchi,<br /> +Eisio dillad glân oedd arni;<br /> +Tra bu Gwen yn ’mofyn sebon,<br /> +Aeth y dillad hefo’r afon.</p> +<h2>CXXVI. <span class="smcap">Bore Corddi</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> fy Ngwen ryw +fore i gorddi,<br /> +Eisio menyn ffres oedd arni;<br /> +Tra bo Gwen yn ’mofyn halen,<br /> +Aeth y ci a’r menyn allan.</p> +<h2>CXXVII. <span class="smcap">Seren Ddu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Seren</span> ddu a +mwnci,<br /> + Sion y gof yn dyrnu,<br /> +Modryb Ann yn pigo pys,<br /> + A minnau’n chwys dyferu.</p> +<h2>CXXVIII. <span class="smcap">Benthyg Lli</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> so gorniog,<br /> +Grot â pheder ceiniog,<br /> +Un i mi, ac un i chwi,<br /> + Ac un i’r dyn,<br /> +Am fenthyg y lli gorniog.</p> +<h2>CXXIX. <span class="smcap">Llawer o Honynt</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ceiliog</span> bach y +Wyddfa<br /> + Yn canu ar y bryn,<br /> +Hwyaid Aber Glaslyn<br /> + Yn nofio ar y llyn;<br /> +Gwyddau Hafod G’regog<br /> + Yn gwaeddi “wich di wach,”<br /> +A milgwn Jones Ynysfor<br /> + Ar ol y llwynog bach.</p> +<h2>CXXX. <span class="smcap">Lle Mae Pethau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> yn y Bala flawd +ar werth,<br /> + Mae’n Mawddwy berth i lechu,<br /> +Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro,<br /> + Mae’n Llundain o i bedoli;<br /> +Ac yng Nghastell Dinas Brân<br /> + Mae ffynnon lân i ymolchi.</p> +<h2>CXXXI. <span class="smcap">Hen Lanc</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Briodi</span> di?<br /> + Na wnaf byth!<br /> +Wyt ti’n siwr?<br /> + Ydw’n siwr.</p> +<p class="poetry">Hen lanc yn byw fy hunan<br /> + Ydwyf fi;<br /> +Yn meddu cwrs o arian,<br /> + Ydwyf fi;<br /> +Yn meddwl am briodi?<br /> + Priodi, na wnaf byth;<br /> +Waeth beth fydd gennyf wedyn,<br /> + Ond poenau lond fy nyth.</p> +<h2>CXXXII. <span class="smcap">Caru Ffyddlon</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> nhw’n +dwedyd ac yn son<br /> +Mod i’n caru yn sir Fon;<br /> +Minne sydd yn caru’n ffyddlon<br /> +Dros y dŵr yn sir Gaernarfon.</p> +<h2>CXXXIII. <span class="smcap">Caru Ymhell</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Caru</span> yng Nghaer, a +charu yng Nghorwen,<br /> +Caru yn Nyffryn Clwyd a Derwen;<br /> +Caru ’mhellach dros y mynydd,<br /> +Cael yng Nghynwyd gariad newydd.</p> +<h2>CXXXIV. <span class="smcap">Elisabeth</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Elisabeth</span> bach, a +briodwch chwi fi?<br /> +Dyma’r amser gore i chwi;<br /> +Tra bo’r drym yn mynd trwy’r dre,<br /> +Tra bo’ch calon bach yn ei lle.</p> +<h2>CXXXV. <span class="smcap">Shontyn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Shontyn</span>, Shontyn, y +gwr tynn;<br /> +Clywed y cwbl, a dweyd dim.</p> +<h2>CXXXVI. <span class="smcap">Glaw</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae’n</span> bwrw +glaw allan,<br /> + Mae’n hindda’n y ty,<br /> +A merched Tregaron<br /> + Yn chwalu’r gwlan du.</p> +<h2>CXXXVII. Y <span class="smcap">Carwr Trist</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> bach o +Ddowles,<br /> + Yn gweithio’n ngwaith y tân,<br /> +Bron a thorri ’i galon<br /> + Ar ol y ferch fach lân;<br /> +Ei goesau fel y pibau,<br /> + A’i freichiau fel y brwyn,<br /> +Ei ben e fel pytaten,<br /> + A hanner llath o drwyn.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p65b.jpg"> +<img alt= +"Bachgen bach o Ddowles" +title= +"Bachgen bach o Ddowles" + src="images/p65s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CXXXVIII. <span class="smcap">John</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> y ffordd wrth +fynd i Lerpwl,<br /> +Gwelais Iohn ar ben y cwpwr;<br /> +Gofynnnis iddo beth oedd o’n wneyd;<br /> +“Bwyta siwgwr, paid a deyd.”</p> +<h2>CXXXIX. <span class="smcap">Breuddwyd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gwelais</span> neithiwr, +drwy fy hun,<br /> +Lanciau Llangwm bod yg un;<br /> +Rhai mewn uwd, a rhai mewn llymru,<br /> +A rhai mewn buddai, wedi boddi.</p> +<h2>CXL. <span class="smcap">Pedoli</span>, <span +class="smcap">Pedinc</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pedoli</span>, pedoli, +pe-dinc,<br /> + Mae’n rhaid i ni bedoli<br /> +Tae e’n costio i ni bunt;<br /> + Pedol yn ol, a phedol ymlaen,<br /> +Pedol yn eise o dan y droed ase,—<br /> + Bi-dinc, bi-dinc, bi-dinc.</p> +<h2>CXLI. <span class="smcap">Pedoli</span>, <span +class="smcap">Pedrot</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pedoli</span>, pedoli, +pedoli, pe-drot,<br /> + Mae’n rhaid i ni bedoli<br /> +Tae e’n costio i ni rot;<br /> + Pedol yn ol, a phedol ymlaen,<br /> +Pedol yn eise o dan y droed ase,—<br /> + Bi-drot, bi-drot, bi-drot.</p> +<h2>CXLII. <span class="smcap">Pedoli’r Ceffyl +Gwyn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pedoli</span>, pedoli, +pe-din,<br /> +Pedoli’r ceffyl gwyn;<br /> +Pedoli, pedoli, pe-doc,<br /> +Pedoli’r ebol broc.</p> +<h2>CXLIII. <span class="smcap">Robin Dir-rip</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> dir-rip,<br /> +A’i geffyl a’i chwip;<br /> +A’i gap yn ei law,<br /> +Yn rhedeg trwy’r baw.</p> +<h2>CXLIV. <span class="smcap">Gwcw</span>!</h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">Gw-cw</span>!” +medd y gog,<br /> +Ar y gangen gonglog;<br /> +“Gw-cw!” medd y llall,<br /> +Ar y gangen arall.</p> +<h2>CXLV. <span class="smcap">Gardyson</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Shoni</span> moni, coesau +meinion,<br /> +Cwtws y gath yu lle gardyson.</p> +<h2>CXLVI. <span class="smcap">Esgidiau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Lle</span> mae ’i +sgidie?<br /> + Pwy sgidie?<br /> +Sgidie John.<br /> + Pwy John?<br /> +John diti.<br /> + Pwy diti?<br /> +Diti ’i fam.<br /> + Pwy fam?<br /> +I fam e’.<br /> + Pwy e’?<br /> +E’ ’i hunan.</p> +<h2>CXLVII. <span class="smcap">Robin Goch</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch ar ben y +rhiniog,<br /> +A’i ddwy aden yn anwydog;<br /> +Ac yn dwedyd yn ysmala,—<br /> +“Mae hi’n oer, mi ddaw yn eira.”</p> +<h2>CXLVIII. <span class="smcap">Chware</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Canwch</span> y gloch!<br +/> + (<i>Tynnu yn un o’r cudynau gwallt</i>)<br /> +Curwch y drws!<br /> + (<i>Taro’r talcen a’r bys</i>)<br /> +Codwch y glicied!<br /> + (<i>Gwasgu blaen y trwyn i fyny</i>)<br /> +Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn!<br /> + (<i>Rhoi’r bys ar y wefus</i>).</p> +<h2>CXLIX. <span class="smcap">Cariad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i gariad +glân, glân,<br /> +Gwrid coch a dannedd mân;<br /> +Ei dwy ael fel ede sidan,<br /> +Gwallt ei phen fel gwiail arian.</p> +<h2>CL. <span class="smcap">Dewis Ofer</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mynd</span> i’r ardd +i dorri pwysi,<br /> +Gwrthod lafant, gwrthod lili;<br /> +Pasio’r pinc a’r rhosod cochion,<br /> +Dewis pwysi o ddanadl poethion.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p69b.jpg"> +<img alt= +"Mynd i’r ardd i dorri pwysi" +title= +"Mynd i’r ardd i dorri pwysi" + src="images/p69s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CLI. <span class="smcap">Ladi Fach +Benfelen</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ladi</span> bach +benfelen,<br /> + Yn byw ar ben y graig,<br /> +Mi bobith ac mi olchith,<br /> + Gwnaiff imi burion gwraig;<br /> +Mi startsith ac mi smwddith,<br /> + Gwnaiff imi burion bwyd,<br /> +Fe wnaiff i’r haul dywynnu<br /> + Ar ben y Garreg Lwyd.</p> +<h2>CLII. <span class="smcap">Cydymdeimlad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Trueni</span> mawr oedd +gweled<br /> +Y merlyn bach diniwed,<br /> +Ac arno fe y chwys yn drwyth,<br /> +Wrth lusgo llwyth o ddefed.</p> +<h2>CLIII. <span class="smcap">Apel</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Glaw</span> bach, cerr +ffordd draw,<br /> +A gad i’r haul ddod yma.</p> +<h2>CLIV. <span class="smcap">Saethu Llongau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Welsoch</span> chwi wynt, +welsoch chwi law?<br /> +Welsoch chwi dderyn bach ffordd draw?<br /> +Welsoch chwi ddyn â photasen ledr,<br /> +Yn saethu llongau brenin Lloegr?</p> +<h2>CLV. <span class="smcap">Ceiniog i Mi</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Si</span> so, si so,<br /> +Deryn bach ar ben y to;<br /> + Ceiniog i ti,<br /> + Ceiniog i mi,<br /> +A cheiniog i’r iar am ddodwy,<br /> +A cheiniog i’r ceiliog am ganu.</p> +<h2>CLVI. Y <span class="smcap">Tywydd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Bys</span> i fyny, teg +yfory;<br /> +Bys i lawr, glaw mawr.</p> +<h2>CLVII., CLVIII. <span +class="smcap">Calanmai</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Daw</span> Clame, daw +Clame,<br /> + Daw dail ar bob twyn,—<br /> +Daw meistr a meistres<br /> + I edrych yn fwyn.</p> +<p class="poetry">A minne, ’rwy’n coelio,<br /> + Yn hela i’m co,<br /> +I’r gunog laeth enwyn<br /> + Fod ganwaith dan glo.</p> +<h2>CLIX. <span class="smcap">Cath Ddu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Amen</span>, person +pren,<br /> +Cath ddu a chynffon wen.</p> +<h2>CLX. <span class="smcap">Mynd a Dod</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hei</span> ding, diri diri +dywn,<br /> +Gyrru’r gwyddau bach i’r cawn;<br /> +Dwad ’nol yn hwyr brynhawn,<br /> +A’u crombilau bach yn llawn.</p> +<h2>CLXI. <span class="smcap">Gyru Gwyddau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig bach yn +gyrru gwyddau,<br /> + Ar hyd y nos;<br /> +O Langollen i Ddolgellau,<br /> + Ar hyd y nos;<br /> +Ac yn dwedyd wrth y llanciau,<br /> +“Gyrrwch chwi, mi ddaliaf finnau,”<br /> +O Langollen i Ddolgellau,<br /> + Ar hyd y nos.</p> +<h2>CLXII. <span class="smcap">Bwrw Eira</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig yn pluo +gwyddau,<br /> +Daw yn fuan ddyddiau’r gwyliau.</p> +<h2>CLXIII. <span class="smcap">Beth sydd +Gennyf</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i iar, mae +gen i geiliog,<br /> +Mae gen i gywen felen gopog;<br /> +Mae gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith,<br /> +Mae gen i gyrnen fawr o wenith.</p> +<h2>CLXIV. <span class="smcap">Tair Gwydd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Gwydd</span> o flaen +gŵydd,<br /> +Gŵydd ar ol gŵydd,<br /> +A rhwng pob dwy ŵydd, gŵydd;<br /> +Sawl gŵydd oedd yno?</p> +<h2>CLXV., CLXVI. <span class="smcap">Cariad y +Melinydd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af i’r +eglwys Ddywsul nesa,<br /> +Yn fy sidan at fy sodla;<br /> +Dwed y merched wrth eu gilydd,—<br /> +“Dacw gariad Wil Felinydd.”<br /> +Os Wil Felinydd wyf yn garu,<br /> +Rhoddaf bupur iddo falu;<br /> +Llefrith gwyn i yrru’r felin,<br /> +A chocos arian ar yr olwyn.</p> +<h2>CLXVII. <span class="smcap">Cariad Arall</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Mae’n</span> dda gen i fuwch,<br /> + Mae’n dda gen i oen,<br /> + Mae’n dda gen i geffyl<br /> + Yn llydan ei ffroen;<br /> + Mae’n dda gen i ’r adar<br /> + Sy’n canu yn y llwyn.<br /> + Mae’n dda gen i fachgen<br /> + A chrwb ar ei drwyn;<br /> +A thipyn bach bach o ol y frech wen,<br /> +Yn gwisgo het befer ar ochor ei ben.</p> +<h2>CLXVIII. <span class="smcap">Gwraig</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> fynnai wraig, mi +wranta,<br /> +Caiff godi’r bore’n nghynta;<br /> +Troed yn ol a throed ymlaen,<br /> +A throed i gicio’r pentan.</p> +<h2>CLXIX., CLXX. <span class="smcap">Pry Bach</span>. <a +name="citation63"></a><a href="#footnote63" +class="citation">[63]</a></h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pry</span> bach yn mynd +i’r coed,<br /> +Dan droi ’i ferrau, dan droi ’i droed;<br /> +Dwad adre yn y bore,<br /> +Wedi colli un o’i sgidie.</p> +<p class="poetry">Pry bach yn edrych am dwll,<br /> +Yn edrych am dwll, yn edrych am dwll,<br /> +Pry bach yn edrych am dwll,<br /> +A <i>dyma</i> dwll, dwll, dwll, dwll, dwll.</p> +<h2>CLXXI. Y <span class="smcap">Bysedd</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Bowden</span>,<br /> + Gwas y Fowden,<br /> + Libar labar,<br /> + Gwas y stabal,<br /> +Bys bach, druan gŵr,<br /> +Dorrodd ’i ben wrth gario dŵr<br /> + I mam i dylino.</p> +<h2>CLXXII. <span class="smcap">Chware’r +Bysedd</span>.</h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">I’r</span> +coed,” medde Modryb y Mawd,<br /> +“I be?” medde Bys yr Uwd;<br /> +“I ladrata,” medde Hirfys;<br /> +“Beth os dalian ni?” medde’r Canol-fys;<br /> +“Dengwn, dengwn, rhag iddo’n dal ni,”<br /> + Medde’r Bys Bach.</p> +<h2>CLXXIII. <span class="smcap">Bwgan</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Bwgan</span> bo lol, a +thwll yn ’i fol,<br /> +Digon o le i geffyl a throl.</p> +<h2>CLXXIV. <span class="smcap">Yr Eneth +Benfelen</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> geneth deg +ben-felen<br /> + Yn byw ym Mhen y Graig,<br /> +Dymunwn yn fy nghalon<br /> + Gael honno imi’n wraig;<br /> +Hi fedr bobi a golchi,<br /> + A thrin y tamaid bwyd,<br /> +Ac ennill llawer ceiniog<br /> + Er lles y bwthyn llwyd.</p> +<h2>CLXXV. Y <span class="smcap">Wylan</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">wylan</span> fach +adnebydd<br /> +Pan fo’n gyfnewid tywydd;<br /> +Hi hed yn deg, ar aden wen,<br /> +O’r môr i ben ymynydd.</p> +<h2>CLXXVI. <span class="smcap">Fy Nghariad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> ’nghariad +ar y dyffryn,<br /> +Llygaid hwch a dannedd mochyn;<br /> +A dau droed fel gwadn arad,<br /> +Fel dyllhuan mae hi’n siarad.</p> +<h2>CLXXVII. <span class="smcap">Dau Ddewr</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dau</span> lanc ifanc yn +mynd i garu,<br /> +Ar noswaith dywell fel y fagddu;<br /> +Swn cacynen yn y rhedyn<br /> +A’u trodd nhw adre’n fawr eu dychryn.</p> +<h2>CLXXVIII. <span class="smcap">Llanc</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> briodaf heddyw yn +ddi-nam,<br /> +Heb ddweyd un gair wrth nhad na mam.</p> +<h2>CLXXIX. <span class="smcap">Ymffrost</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Chwarelwr</span> <a +name="citation67"></a><a href="#footnote67" +class="citation">[67]</a> oedd fy nhaid,<br /> + Chwarelwr oedd fy nhad;<br /> +Chwarelwr ydwyf finnau,<br /> + Y goreu yn y wlad;<br /> +Chwarelwr ydyw’r baban<br /> + Sy’n cysgu yn ei gryd,<br /> +Ond tydi o’n beth rhyfedd<br /> + Ein bod ni’n chwarelwyr i gyd?</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p89b.jpg"> +<img alt= +"Taillwr oedd fy nhaid, Taillwr oedd fy nhad" +title= +"Taillwr oedd fy nhaid, Taillwr oedd fy nhad" + src="images/p89s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CLXXX. Y <span class="smcap">Rhybelwr Bach</span>. <a +name="citation68"></a><a href="#footnote68" +class="citation">[68]</a></h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Rhybelwr</span> bychan +ydwyf,<br /> + Yn gweithio hefo nhad,<br /> +Mi allaf drin y cerrig<br /> + Yn well na neb o’r wlad;<br /> +’Rwy’n medru naddu <i>Princes</i>,<br /> + Y <i>Squares</i>, a’r <i>Counties</i> bach,<br +/> +Cyn hir caf finnau fargen,<br /> + Os byddaf byw ac iach.</p> +<h2>CLXXXI. <span class="smcap">Llifio</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Llifio</span>, llifio, +llifio’n dynn,<br /> +Grot y dydd y flwyddyn hyn;<br /> +Os na lifiwn ni yn glau,<br /> +’Nillwn ni ddim grot yn dau.</p> +<p style="text-align: center" class="poetry"> +<a href="images/p93b.jpg"> +<img alt= +"Os na lifiwn ni’n glau, Nillwn ni ddim grot yn dau" +title= +"Os na lifiwn ni’n glau, Nillwn ni ddim grot yn dau" + src="images/p93s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CLXXXII. <span class="smcap">Golchi +Llestri</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dorti</span>, Dorti, bara +gwyn yn llosgi,<br /> +Dŵr ar y tân i olchi’r llestri.</p> +<h2>CLXXXIII. <span class="smcap">Cap</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Morus</span> y gwynt,<br /> + Ac Ifan y glaw,<br /> +Daflodd fy nghap<br /> + I ganol y baw.</p> +<h2>CLXXXIV. <span class="smcap">Clocs</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i bâr +o glocs,<br /> + A rheini’n bâr go dda,<br /> +Fe barant dros y gaea,<br /> + A thipyn bach yr ha;<br /> +Os can nhw wadnau newydd,<br /> + Fe barant dipyn hwy;<br /> +A saith a dime’r glocsen,<br /> + A phymtheg am y ddwy.</p> +<h2>CLXXXV. <span class="smcap">Glaw</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Glaw</span>, glaw, cerdda +draw;<br /> +Haul, haul, tywynna.</p> +<h2>CLXXXVI. <span class="smcap">Merched Dol ’r +Onnen</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae’n</span> bwrw +glaw allan,<br /> + Mae’n deg yn y tŷ,<br /> +A merched Dol ’r Onnen<br /> + Yn cribo’r gwlan du.</p> +<h2>CLXXXVII. <span class="smcap">Lliw’r +Gaseg</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Caseg</span> winnau, coesau +gwynion,<br /> +Groenwen denau, garnau duon;<br /> +Garnau duon, groenwen denau,<br /> +Coesau gwynion, caseg winnau.</p> +<h2>CLXXXVIII. <span class="smcap">Berwi Poten</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Hei</span>, ding-a-ding, diri,<br /> + Mae poten yn berwi,<br /> +Shini a Shani yn gweithio tân dani;<br /> +Shani’n ei phuro â phupur a fflŵr,<br /> +Ychydig o laeth, a llawer o ddŵr.</p> +<h2>CLXXXIX. <span class="smcap">Wrth y Tan</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dorti</span>, Dorti, bara +gwyn yn llosgi,<br /> +Dŵr ar y tân i olchi’r llestri;<br /> +Crafwch y crochan gael creifion i’r ci,<br /> + A hefyd gwnewch gofio<br /> + Rhoi llaeth i’r gath ddu.</p> +<h2>CXC. <span class="smcap">Pawb Wrthi</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">ci</span> mawr yn +pobi,<br /> +Y ci bach yn corddi,<br /> +A’r gath ddu yn golchi<br /> + Ei gwyneb yn lân;<br /> +Y wraig yn y popty<br /> +Yn gwylio’r bara’n crasu,<br /> +A’r llygod yn rhostio<br /> + Y cig wrth y tân.</p> +<h2>CXCI., CXCII. <span class="smcap">Te a Siwgr +Gwyn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> ferched bach y +pentre,<br /> +Yn gwisgo capie lasie,<br /> + Yfed te a siwgr gwyn,<br /> +A chadw dim i’r llancie.</p> +<p class="poetry">Bara a llaeth i’r llancie,<br /> +Ceirch i’r hen geffyle,<br /> + Cic yn ol, a chic ymlaen,<br /> +A dim byd i’r genod.</p> +<h2>CXCIII. <span class="smcap">Si So</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Si</span> so, jac y do,<br +/> +Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu’r to,<br /> +Yn gwerthu’r mawn a phrynnu’r glo,<br /> +Yn lladd y fuwch a blino’r llo,<br /> +Yn cuddio’r arian yn y gro,<br /> +A mynd i’r Werddon i roi tro,<br /> +Si so, jac y do.</p> +<h2>CXCIV. <span class="smcap">I’r Siop</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ebol +melyn<br /> + Yn codi’n bedair oed,<br /> +A phedair pedol arian<br /> + O dan ei bedwar troed;<br /> +I’r siop fe geiff garlamu,<br /> + I geisio llonnaid sach<br /> +O de a siwgr candi<br /> + I John a Mari fach.</p> +<h2>CXCV. <span class="smcap">Cadw Cath Ddu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i gath +ddu,<br /> +Fu erioed ei bath hi,<br /> + Hi gurith y clagwydd,<br /> +Hi dynnith ei blu;<br /> +Mae ganddi winedd a barf,<br /> +A rheini mor hardd,<br /> + Hi helith y llygod<br /> +Yn lluoedd o’r ardd;<br /> +Daw eilwaith i’r ty,<br /> +Hi gurith y ci,—<br /> + Mi rown i chwi gyngor<br /> +I gadw cath ddu.</p> +<h2>CXCVI. <span class="smcap">Newid Byd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> ol bod yn ferch +ifanc,<br /> + A gwisgo fy ffrog wen,<br /> +A’m gwallt i wedi ei blethu<br /> + Fel coron ar fy mhen;<br /> +A’m sgidiau wedi eu polsio,<br /> + A’r rheiny’n cau yn glos,—<br /> +Ar ol i mi briodi<br /> + Rhaid i mi wisgo clocs.</p> +<h2>CXCVII. <span class="smcap">Siom</span>.</h2> +<p class="poetry">’<span class="smcap">Rown</span> +i’n meddwl, ond priodi,<br /> +Na chawn i ddim ond dawnsio a chanu;<br /> +Ond y peth a ges i wedi priodi,<br /> +Oedd siglo’r cryd a suo’r babi.</p> +<h2>CXCVIII. <span class="smcap">Rhy Wynion</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> mam ynghyfraith, +hwnt i’r afon,<br /> +Yn gweld fy nillad yn rhy wynion;<br /> +Mae hi’n meddwl yn ei chalon<br /> +Mai ’mab hi sy’n prynnu’r sebon.</p> +<h2>CXCIX. <span class="smcap">Dim Gwaith</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ysgafn</span> boced, dillad +llwyd,<br /> +Mawr drugaredd yw cael bwyd;<br /> +Mynd o gwmpas, troi o gwmpas,<br /> + Ar hyd y fro;<br /> +Ymofyn gwaith, dim gwaith,<br /> + Trwm yw’r tro.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p73b.jpg"> +<img alt= +"Ymofyn gwaith, dim gwaith" +title= +"Ymofyn gwaith, dim gwaith" + src="images/p73s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CC. <span class="smcap">Pwy Fu Farw</span>?</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pwy</span> fu farw?<br /> +“Sion Ben Tarw.”<br /> +Pwy geiff y gwpan?<br /> +“Sion Ben Tympan.”<br /> +Pwy geiff y llwy?<br /> +“Pobol y plwy.”</p> +<h2>CCI. <span class="smcap">P’le Mae Dy +Fam</span>?</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Titw</span> bytaten, i +ble’r aeth dy fam?<br /> +Hi aeth i lygota a chafodd beth cam;<br /> +Gwraig y ty nesaf a’i triniodd hi’n frwnt,<br /> +Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt.</p> +<h2>CCII. <span class="smcap">Dau Robin</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Crio</span>, crio, crio,<br +/> + Mae Robin ni yn groch;<br /> +Canu, canu, canu,<br /> + O hyd, mae Robin goch.</p> +<h2>CCIII., CCIV. <span class="smcap">Sion</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> i fyny, Sion i +wared,<br /> +Sion i garthu tan y gwartheg;<br /> +Sion a ŵyr yn well na’r merched<br /> +Pa sawl torth a wneir o beced.</p> +<p class="poetry">Fe geir pedair torth o phioled,<br /> +Fe geir wyth o hanner peced;<br /> +Ac os bydd y wraig yn hyswi,<br /> +Fe geir teisen heblaw hynny.</p> +<h2>CCV. <span class="smcap">Aber Gwesyn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Abergwesyn</span>, cocyn +coch,<br /> + Mae cloch yn Abertawe;<br /> +Mae eidion coch yng nghoed Plas Gwent,<br /> + A pharlament yn Llunden.</p> +<h2>CCVI. <span class="smcap">Corwen</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Neidiodd</span> llyffant ar +ei naid<br /> + O Lansantffraid i Lunden,<br /> +Ac yn ei ol yr eilfed waith<br /> + Ar ganllaw pont Llangollen;<br /> +Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith<br /> + Ond ynghanol caerau Corwen.</p> +<h2>CCVII. <span class="smcap">Dyfed</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dincyll</span>, doncell, yn +y Bridell;<br /> +Tair cloch arian yng Nghilgeran;<br /> +Uch ac och yn Llandudoch;<br /> +Llefain a gwaeddi yn Aberteifi;<br /> +Llaeth a chwrw yn Eglwys Wrw;<br /> +Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen.</p> +<h2>CCVIII. <span class="smcap">Rhuddlan</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">cobler</span> coch o +Ruddlan<br /> + A aeth i foddi cath,<br /> +Mewn cwd o lian newydd<br /> + Nad oedd o damed gwaeth;<br /> +Y cwd aeth hefo’r afon,<br /> + Y gath a ddaeth i’r lan,<br /> +Ow’r cobler coch o Ruddlan,<br /> + On’d oedd o’n foddwr gwan?</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p97b.jpg"> +<img alt= +"Cobler Coch o Ruddlan, A aeth i foddi cath" +title= +"Cobler Coch o Ruddlan, A aeth i foddi cath" + src="images/p97s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CCIX., CCX. <span class="smcap">Amen</span>.</h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">John</span>, John, +gymri di jin?”<br /> +“Cymra, cymra, os ca i o am ddim;”<br /> +“Amen,” meddai’r ffon,<br /> +“Dwgyd triswllt o siop John.”</p> +<p class="poetry">Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu,<br /> +Lladron yn dwad dan weu hosanau,<br /> +Taflu y ’sanau dros ben y cloddiau;<br /> + “Amen,” meddai’r ffon,<br /> +“Dwgyd sofren o siop John.”</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p102b.jpg"> +<img alt= +"Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu" +title= +"Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu" + src="images/p102s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CCXI. <span class="smcap">Jini</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Welsoch</span> chwi Jini +mewn difri?<br /> +Yn tydi hi’n grand aneiri?<br /> +Heten grand, a bwcwl a band,<br /> +Yn tydi hi’n grand, mewn difri?</p> +<h2>CCXII. <span class="smcap">Dafydd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> da ’di +Dafydd,<br /> +Gwisgo’i sgidie newydd;<br /> +Cadw’r hen rai tan yr ha,<br /> +Bachgen da ’di Dafydd.</p> +<h2>CCXIII. <span class="smcap">Mam yn Dod</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dacw</span> mam yn dwad<br +/> + Wrth y garreg wen,<br /> +Menyn yn ’i ffedog,<br /> + A blawd ar ’i phen;</p> +<p class="poetry">Mae’r fuwch yn y beudy<br /> + Yn brefu am y llo,<br /> +A’r llo yr ochr arall<br /> + Yn chware banjo.</p> +<h2>CCXIV. <span class="smcap">Robin yn Dod</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Cliriwch</span> y stryd, a +sefwch yn rhenc;<br /> +Mae Robin, ding denc, yn dwad.</p> +<h2>CCXV. <span class="smcap">Bachgen Bach Od</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Bachgen</span> bach o Felin +y Wig,<br /> +Welodd o ’rioed damaid o gig;<br /> +Gwelodd falwen ar y bwrdd,<br /> +Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.</p> +<h2>CCXVI. <span class="smcap">Cam a Fi</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Di-ling</span>, di-ling, +pwdin yn brin;<br /> +Meistr yn cael tamed, finne’n cael dim.</p> +<h2>CCXVII. <span class="smcap">Ned Ddrwg</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Nedi</span> ddrwg, o dwll y +mŵg,<br /> +Gwerthu ’i fam am ddime ddrwg.</p> +<h2>CCXVIII. <span class="smcap">Oed y Bachgen</span>.</h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">Be</span> ’di +dy oed di?”<br /> +Yr un oed a bawd fy nhroed,<br /> +A thipyn hŷn na nannedd.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p81b.jpg"> +<img alt= +"Gwydd ar ol gwydd" +title= +"Gwydd ar ol gwydd" + src="images/p81s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CCXIX. Y <span class="smcap">Bysedd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Fini</span>, fini, Fawd,<br +/> +Brawd y Fini Fawd,<br /> +Wil Bibi,<br /> +Sion Bobwr,<br /> +Bys bach, druan gŵr,<br /> +Dal ’i ben o dan y dŵr.</p> +<h2>CCXX. <span class="smcap">Si Bei</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Cysga</span> bei, babi,<br +/> +Yng nghôl dadi;<br /> +Neu daw’r baglog mawr<br /> +I dy mo’yn di’n awr.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p105b.jpg"> +<img alt= +"Si bei, babi, Yng nghôl dadi" +title= +"Si bei, babi, Yng nghôl dadi" + src="images/p105s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CCXXI. <span class="smcap">Ga i Fenthyg Ci</span>?</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Welwch</span> chwi fi, a +welwch chwi fi?<br /> + Welwch chwi’n dda ga i fenthyg ci?<br /> + Mae ci modryb Ann<br /> + Wedi mynd i’r Llan;<br /> + Mae ci modryb Elin<br /> + Wedi mynd i’r felin;<br /> + Mae ci modryb Catrin<br /> + Allan ers meityn;<br /> + Mae ci modryb Jane<br /> + Wedi mynd yn hen;<br /> + Mae ci modryb Sioned<br /> + Yn methu a gweled;<br /> +Mae ci tad-cu, a chi mam-gu,<br /> +Wedi mynd allan hefo’n ci ni;<br /> + A chi modryb Ann Ty’n y Coed<br /> + Wedi llosgi ’i droed<br /> + Mewn padell fawr o bwdin.</p> +<h2>CCXXII. <span class="smcap">Chwalu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Chwllio</span>’r +tŷ a chwalu’r to,<br /> + A thynnu efo thennyn,<br /> +O forfa Caer i furiau Cent,<br /> + Nadolig sy yn dilyn;<br /> +A dal y lladron cas a hy,<br /> + Fu’n torri ym Mhlas y Celyn.</p> +<h2>CCXXIII. <span class="smcap">Pont +Llangollen</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> weles ddwy +lygoden,<br /> +Yn cario pont Llangollen;<br /> +Yn ol a blaen o gylch y ddôl,<br /> +Ac yn eu hol drachefen.</p> +<h2>CCXXIV. <span class="smcap">Robin Goch +Rhiwabon</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Robin</span> goch o blwy +Rhiwabon,<br /> +Lyncodd bâr o fachau crochon;<br /> +Bu’n edifar ganddo ganwaith,<br /> +Eisieu llyncu llai ar unwaith.</p> +<h2>CCXXV. <span class="smcap">Medr Elis</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Tri</span> pheth a fedr +Elis,—<br /> +Rhwymo’r eisin sil yn gidys,<br /> +Dal y gwynt a’i roi mewn coden,<br /> +Rhoi llyffethair ar draed malwen.</p> +<h2>CCXXVI. <span class="smcap">Bwch y Wyddfa</span>.</h2> +<p class="poetry">’<span class="smcap">Roedd</span> bwch yn +nhroed y Wyddfa<br /> + Yn rhwym wrth aerwy pren,<br /> +A’r llall yn Ynys Enlli,<br /> + Yn ymryson taro pen;<br /> +Wrth swn y rhain yn taro,<br /> + Mae hyn yn chwedl chwith,<br /> +Fe syrthiodd clochdy’r Bermo,<br /> + Ac ni chodwyd mohono byth.</p> +<h2>CCXXVII. <span class="smcap">Ceffyl John +Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hei</span> gel, i’r +dre; hei gel, adre,—<br /> +Ceffyl John bach mor gynted a nhwnte.</p> +<h2>CCXXVIII. <span class="smcap">Dadl Dau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Sion</span> a Gwen +sarrug,<br /> + Ryw nos wrth y tân,<br /> +Wrth son am eu cyfoeth,<br /> + I ymremian yr aen;<br /> +Sion fynnai ebol<br /> + I bori ar y bryn,<br /> +A Sian fynnai hwyaid<br /> + I nofio ar y llyn.</p> +<h2>CCXXIX. <span class="smcap">Yr Hafod Lom</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> af oddiyma +i’r Hafod Lom,<br /> + Er ei bod hi’n drom o siwrne,<br /> +Mi gaf yno ganu cainc<br /> + Ar ymyl mainc y simdde;<br /> +Ac, ond odid; dyna’r fan<br /> + Y bydda i tan y bore.</p> +<h2>CCXXX. <span class="smcap">Coed y Plwy</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Helyg</span> a bedw, gwern +a derw,<br /> + Cyll, a mall, a bocs, ac yw;<br /> +A choed shirins <a name="citation88a"></a><a href="#footnote88a" +class="citation">[88a]</a> a gwsberins <a +name="citation88b"></a><a href="#footnote88b" +class="citation">[88b]</a>,<br /> + A chelynen werddlas wiw.</p> +<h2>CCXXXI. <span class="smcap">Hen Wraig +Siaradus</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig o ymyl +Rhuthyn,<br /> +Aeth i’r afon i olchi pwdin;<br /> +Tra bu’n siarad â’i chymdogion,<br /> +Aeth y pwdin efo’r afon,<br /> + Ar ol y cwd.</p> +<h2>CCXXXII. <span class="smcap">Mochyn Bach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Jim</span> Cro crystyn,<br +/> + Wan, tw, and ffôr;<br /> +Mochyn bach yn eistedd<br /> + Yn ddel ar y stol.</p> +<h2>CCXXXIII. <span class="smcap">Rhyfedd Iawn</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Aeth</span> hen wraig +i’r dre i brynnu pen tarw,<br /> +Pan ddaeth hi’n ol ’roedd y plant wedi marw;<br /> + Aeth i’r llofft i +ganu’r gloch,<br /> + Cwympodd lawr i stwnd y moch.</p> +<h2>CCXXXIV. Y <span class="smcap">Stori</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig bach yn y +gornel,<br /> + A phib yn ei phen;<br /> +Yn smocio llaeth enwyn,—<br /> + Dyna’r stori ar ben.</p> +<h2>CCXXXV. <span class="smcap">Carlam</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Calap</span> ar galap, +a’r asyn ar drot,<br /> +A finne’n clunhercan yn ddigon o sport.</p> +<h2>CCXXXVI. <span class="smcap">Calennig</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Calennig</span> i mi, +calennig i’r ffon,<br /> +Calennig i fwyta, y noson hon;<br /> +Calennig i’m tad am glytio’m sgidiau,<br /> +Calennig i’m mam am drwsio’m sanau.</p> +<h2>CCXXXVII. <span class="smcap">Cartref</span>.</h2> +<p class="poetry"> Dacw nhad yn naddu,<br /> + A mam a nain yn nyddu,<br /> +Y naill a’r droell fawr, a’r llall a’r droell +fach,<br /> + A nhaid yn y gornel yn canu.</p> +<h2>CCXXXVIII. <span class="smcap">Dafad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dafad</span> ddu <a +name="citation91"></a><a href="#footnote91" +class="citation">[91]</a><br /> +Finddu, fonddu,<br /> +Felen gynffonddu,<br /> +Foel, a chudyn a chynffon ddu.</p> +<h2>CCXXXIX. <span class="smcap">Aderyn y Bwn</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Aderyn</span> y bwn a bama,<br /> + A aeth i rodio’r gwylia,<br /> +Ac wrth ddod adra ar hyd y nos,<br /> + Fe syrthiodd i ffos y Wyddfa.</p> +<h2>CCXL. <span class="smcap">Taith</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Mali</span> bach a finna,<br /> + Yn mynd i ffair y Bala;<br /> +Dod yn ol ar gefn y frân,<br /> + A phwys o wlan am ddima.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p11b.jpg"> +<img alt= +"Mynd i ffair y Bala" +title= +"Mynd i ffair y Bala" + src="images/p11s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CCXLI. <span class="smcap">Cyfoeth Shoni</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Shoni</span> o Ben y +Clogwyn<br /> + Yn berchen buwch a llo,<br /> +A gafar bach a mochyn,<br /> + A cheiliog,—go-go-go!</p> +<h2>CCXLII. A <span class="smcap">Ddoi Di</span>?</h2> +<p class="poetry">A <span class="smcap">ddoi</span> di, Mari +anwyl,<br /> + I’r eglwys gyda mi?<br /> +Fy nghariad, a fy nghoron,<br /> + A’m calon ydwyt ti.</p> +<h2>CCXLIII. <span class="smcap">Gwlan Cwm +Dyli</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Faint</span> ydyw gwIan y +defaid breision,<br /> + Hob y deri dando,<br /> +Sydd yn pori yn sir Gaernarfon?<br /> + Dyna ganu eto.<br /> +“Ni gawn goron gron eleni,”—<br /> + Tewch, taid, tewch,—<br /> +“Am oreu gwlan yn holl Eryri.”<br /> + Hei ho! Hali ho!<br /> +Gwlan Cwm Dyli, dyma fo.</p> +<h2>CCXLIV., CCXLV. <span class="smcap">Bum yn +Byw</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Bum</span> yn byw yn +gynnil, gynnil,<br /> +Aeth un ddafad imi’n ddwyfil;<br /> +Bum yn byw yn afrad, afrad,<br /> +Aeth y ddwyfil yn un ddafad.</p> +<p class="poetry">Bum yn byw yn afrad, afrad,<br /> +Aeth y ddwyfil yn un ddafad;<br /> +Bum yn byw yn gynnil, gynnil,<br /> +Aeth un ddafad imi’n ddwyfil.</p> +<h2>CCXLVI. <span class="smcap">Pen y Mynydd +Du</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Ple</span> mae mam-gu?<br /> + “Ar ben y Mynydd Du.”<br /> + Pwy sydd gyda hi?<br /> + “Oen gwyn a myharen ddu.<br /> +Fe aeth i lan dros yr Heol Gan,<br /> +Fe ddaw i lawr dros yr Heol Fawr.”</p> +<h2>CCXLVII. <span class="smcap">Gwaith Tri</span>.</h2> +<p class="poetry">’<span class="smcap">Roedd</span> Sion, a +Sian, a Siencyn,<br /> + Yn byw yn sir y Fflint;<br /> +Aeth Sion i hela’r cadno,<br /> + A Sian i hela’r gwynt;<br /> +A Siencyn fu<br /> +Yn cadw’r ty.</p> +<h2>CCXLVIII. <span class="smcap">Ladis</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Ladis</span> bach y pentre,<br /> + Yn gwisgo cap a leise;<br /> +Yfed te a siwgwr gwyn,<br /> + A chadw dim i’r llancie;<br /> +A modrwy aur ar ben pob bys,<br /> + A chwrr eu crys yn llapre.</p> +<h2>CCXLIX. Y <span class="smcap">Daran</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Clywch</span> y tarw coch +cethin,<br /> +Yn rhuo draw yn y cae eithin;<br /> +Clywir o bell, ni welir o byth.</p> +<h2>CCL. <span class="smcap">Enwau</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gennyf edefyn +sidan,<br /> +Mi dorraf f’ enw f hunan;<br /> +M ac A ac O ac U,<br /> +A dybl U for William.</p> +<h2>CCLI. <span class="smcap">Padell Ffrio</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Du</span>, du, fel y +frân,<br /> +Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen.</p> +<h2>CCLII. <span class="smcap">Coes y Fran</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Cwcw</span> Glame, cosyn +dime,<br /> +Coes y frân ar ben y shime.</p> +<h2>CCLIII.—CCLVII. <span +class="smcap">Calennig</span>. <a name="citation99"></a><a +href="#footnote99" class="citation">[99]</a></h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Calennig</span> yn gyfan<br /> + Ar fore dydd Calan,<br /> +Unwaith, dwywaith, tair.</p> +<p class="poetry"> Mi godais yn fore,<br /> + Mi gerddais yn ffyrnig,<br /> + At dŷ Mr Jones i ofyn calennig;<br /> + Os gwelwch yn dda,<br /> + Am swllt a chwecheiniog,<br /> + Blwyddyn newydd dda<br /> + Am ddimai neu geiniog.</p> +<p class="poetry"> Dydd Calan, cynta’r +flwyddyn,<br /> + ’Rwy’n dyfod ar eich +traws,<br /> + I ymofyn am y geiniog,<br /> + Neu glwt o fara a chaws;<br /> + Edrychwch arna i ’n siriol,<br /> + Newidiwch ddim o’ch +gwedd,<br /> + Cyn daw Dydd Calan nesaf<br /> + Bydd llawer yn y bedd.</p> +<p class="poetry"> Mi godes heddi mas o +’nhy,<br /> + A’m ffon a’m cwdyn gyda fi;<br /> + A thyma’m neges ar eich traws,<br /> + Yw llanw ’nghwd o fara a chaws.</p> +<p class="poetry"> Dydd Calan yw heddy, +onite?<br /> + Na rowch chwi ddim i blant y dre;<br /> + Ond rhowch galennig pert dros ben<br /> + I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen.</p> +<h2>CCLVIII. <span class="smcap">Dwy Wydd Radlon</span>. <a +name="citation100"></a><a href="#footnote100" +class="citation">[100]</a></h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Dwy</span> ŵydd radlon,<br /> + Yn pori’n nglan yr afon,<br /> +Yn rhadloned a’r rhadlonaf ŵydd,<br /> + Dwy ŵydd radlon.</p> +<h2>CCLIX. <span class="smcap">Iar Dda</span>.</h2> +<p class="poetry">’<span class="smcap">Roedd</span> gen i +iar yn gori<br /> + Ar ben y Frenni Fawr;<br /> +A deg o wyau dani,—<br /> + Daeth un ar ddeg i lawr.</p> +<h2>CCLX. <span class="smcap">Ple’r A’r +Adar</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">B’le</span> +ti’n mynd, b’le ti’n mynd,<br /> + Yr hen dderyn bach?<br /> +I sythu cyn bo ti’n marw?<br /> +Pwy mor uchel wyt ti’n byw,<br /> +Gael dweyd wrth Ddafydd Huw?<br /> +O, trueni am yr hen dderyn bach.</p> +<h2>CCLXI. <span class="smcap">Wel</span>, <span +class="smcap">Wel</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span class="smcap">Mi</span> +weles ferch yn godro,<br /> + A menyg am ei dwylo,<br /> +Yn sychu’r llaeth yng nghwrr ei chrys,<br /> + A merch Dai Rhys oedd honno.</p> +<h2>CCLXII. <span class="smcap">Teimlad Da</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae’n</span> dda gen +i ddefaid, mae’n dda gen i ŵyn,<br /> +Mae’n dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn;<br /> +A thipyn bach bach o ol y frech wen,<br /> +Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen.</p> +<h2>CCLXIII. <span class="smcap">Dau Ganu</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gen i ganu byrr +bach,—<br /> +Ffiol a llwy, a sucan a llaeth;<br /> +Mae gen i ganu byrr bach sy hwy,—<br /> +Ffiol a llaeth, a sucan a llwy.</p> +<h2>CCLXIV. <span class="smcap">Tarw Corniog</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Tarw</span> corniog, torri +cyrnau,<br /> +Heglau baglog, higlau byglau;<br /> +Higlau byglau, heglau baglog,<br /> +Torri cyrnau tarw corniog.</p> +<h2>CCLXV. <span class="smcap">Pe Tasai</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pe</span> tasai’r +Wyddfa i gyd yn gaws,<br /> + Fe fuasai’n haws cael enllyn;<br /> +A Moel Eiddia’n fara gwyn,<br /> + A’r llyn yn hufen melyn.</p> +<h2>CCLXVI. <span class="smcap">Tro Ffol</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Fy</span> modryb, iy +modryb, a daflodd ei chwd,<br /> +Dros bont Aber Glaslyn, i ganol y ffrwd;<br /> +Cnau ac afalau oedd ynddo fo’n dynn,<br /> +Mi wn fod yn ’difar i’w chalon cyn hyn.</p> +<h2>CCLXVII. <span class="smcap">Fel Daw Tada +Adre</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Dydd</span> Gwener a dydd +Sadwrn<br /> + Sydd nesa at ddydd Sul;<br /> +Daw dada bach tuag adre,<br /> + Mewn trol a bastard mul.</p> +<h2>CCLXVIII. <span class="smcap">Buwch</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> gennyf fuwch a +dau gorn arian,<br /> +Mae gennyf fuwch yn godro’i hunan;<br /> +Mae gennyf fuwch yn llanw’r stwcau,<br /> +Fel mae’r môr yn llanw’r beiau.</p> +<h2>CCLXIX. <span class="smcap">Lle Pori</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Marc</span> a Meurig, +b’le buoch chwi’n pori?<br /> +“Ar y Waen Las, gerllaw Llety Brongu.”<br /> +Beth gawsoch chwi yno yn well nag yma?<br /> +“Porfa fras, a dŵr ffynhonna.”</p> +<h2>CCLXX. O <span class="smcap">Gwcw</span>.</h2> +<p class="poetry">O <span class="smcap">gwcw</span>, O gwcw, +b’le buost ti cyd<br /> +Cyn dod i Benparce? Ti aethost yn fud.<br /> +“Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt,<br /> +Mi godais fy aden i fyny i’r gwynt;<br /> +Ni wnes gamgymeriad, nid oeddwn mor ffol,<br /> +Corwynt o’r gogledd a’m cadwodd i’n +ol.”</p> +<h2>CCLXXI. <span class="smcap">Llifio</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Llifio</span> â llif,<br /> + Am geiniog y dydd;<br /> + Llifio pren bedw,<br /> + Yng nghoed yr hen widw;<br /> +Bocs i John, a bocs i finne,<br /> +Bocs i bawb drwy’r tŷ ’s bydd eise.</p> +<h2>CCLXXII. <span class="smcap">Ar ol y Llygod</span>. <a +name="citation107"></a><a href="#footnote107" +class="citation">[107]</a></h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Wil</span> ffril ffralog<br /> + A’i gledde tair ceiniog,<br /> +Yn erlid y llygod trwy’r llydi;<br /> + Aeth y llygod i’r dowlad,<br /> + Aeth Wil i ’mofyn lletwad;<br /> + Aeth llygod i’r ddol.<br /> + Aeth Wil ar eu hol,<br /> + Aeth y llygod i foddi,<br /> + Aeth Wil i gysgu.</p> +<p style="text-align: center"> +<a href="images/p111b.jpg"> +<img alt= +"Llygod i foddi, Wil i gysgu" +title= +"Llygod i foddi, Wil i gysgu" + src="images/p111s.jpg" /> +</a></p> +<h2>CCLXXIII. <span class="smcap">Elrinen</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Hen</span> wraig bach, den, +den,<br /> +Pais ddu, a het wen,<br /> +Calon garreg, a choes bren.</p> +<h2>CCLXXIV. <span class="smcap">Crempog</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Os</span> gwelwch +chwi’n dda, ga’i grempog?<br /> + Mae mam yn rhy dlawd<br /> + I brynnu blawd,<br /> + A nhad yn rhy ddiog i weithio;<br /> + Halen i’r ci bach,<br /> + Bwyd i’r gath bach,<br /> +Mae ngheg i’n grimpin eisiau crempog.</p> +<h2>CCLXXV. <span class="smcap">Yr Awyr</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Dol</span> las lydan,<br /> + Lot o wyddau bach penchwiban,<br /> +A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian.</p> +<h2>CCLXXVI. <span class="smcap">Nyth y Dryw</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">neb</span> a dynno nyth y +dryw,<br /> +Ni wel ddaioni tra bo byw.</p> +<h2>CCLXXVII. <span class="smcap">Nyth yr +Ehedydd</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">neb</span> a dynno nyth +ehedydd,<br /> +Cyll oddiar ei ben ei fedydd.</p> +<h2>CCLXXVIII. <span class="smcap">Nyth Robin</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Os</span> tynni nyth y +robin,<br /> +Ti gei gorco yn dy goffin.</p> +<h2>CCLXXIX. <span class="smcap">Caru Cyntaf</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> eis i gynta i +garu,<br /> + Nid own ond bachgen bach,<br /> +Yn methu cyrraedd cusan<br /> + Heb fynd i ben stol fach;<br /> +Pan es i garu wedyn,<br /> + Yr own yn fachgen mawr,<br /> +Yn gallu cyrraedd cusan<br /> + A ’nwy droed ar y llawr.</p> +<h2>CCLXXX. <span class="smcap">Chwythu</span>.</h2> +<p class="poetry">Y <span class="smcap">gwynt</span> ffalwm ar +fawr hwthrwm,<br /> +Chwyth dy dŷ di’n bendramwgwm.</p> +<h2>CCLXXXI. <span class="smcap">Camgymeriad</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> own i’n +mynd â brâg tua’r felin,<br /> +Meddylies i fi gwrdd â brenin;<br /> +Erbyn edrych, beth oedd yno?<br /> +Hen gel gwyn oedd bron a thrigo.</p> +<h2>CCLXXXII. <span class="smcap">Can Iar</span>. <a +name="citation109"></a><a href="#footnote109" +class="citation">[109]</a></h2> +<p class="poetry"> A <span +class="smcap">glywaist</span> ti<br /> + Gân ein iar ni?—<br /> +“Dodwy, dodwy ’rioed,<br /> +Heb un esgid am fy nhroed;<br /> +A phe bawn yn dodwy byth,<br /> +Ni chawn ond <i>un</i> wy yn fy nyth.”<br /> +“Taw’r ffolog,” ebai’r ceiliog,<br /> +“Wnaeth y crydd ’rioed esgid fforchog.”</p> +<h2>CCLXXXIII. <span class="smcap">Can Iar Arall</span>. <a +name="citation110a"></a><a href="#footnote110a" +class="citation">[110a]</a></h2> +<p class="poetry">“<span class="smcap">Mi</span> ddodwas wy +heddyw, mi ddodwas wy ddoe;<br /> +Mi wn i’r lle’r aeth,—<br /> +Morwyn y tŷ holws, gwraig y ty triniws,<br /> +Gŵr y ty bytws,—a dyna lle’r aeth.”</p> +<h2>CCLXXXIV. <span class="smcap">Mynd</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Ar</span> garlam, ar +garlam, i ffair Abergele,<br /> +Ar ffrwst, ar ffrwst, i ffair Lanrwst,<br /> +Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith,<br /> +Ar drot, ar drot, i ffair Llan-mot,<br /> +O gam i gam i dŷ Modryb Ann.</p> +<h2>CCLXXXV. <span class="smcap">Amser Codi</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Mae’r</span> ceiliog coch yn canu,<br /> + Mae’n bryd i minne godi,<br /> +Mae’r bechgyn drwg yn mynd tua’r glo,<br /> + A’r fuwch a’r llo yn brefu.</p> +<h2>CCLXXXVI. <span class="smcap">Iar Fach</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Iar</span> fach bert yw +ngiar fach i,<br /> +Gwyn a choch a melyn a du;<br /> +Fe aeth i’r coed i ddodwy wy, <a name="citation110b"></a><a +href="#footnote110b" class="citation">[110b]</a><br /> +Cwnmws ei chwt, a ffwrdd â hi.</p> +<h2>CCLXXXVII.—CCXCI. <span class="smcap">Medde Bibyn +Wrth Bobyn</span>.</h2> +<p class="poetry">“A ddoi di i’r coed?” medde +Bibyn wrth Bobyn,<br /> +“A ddoi di i’r coed?” medde Richard wrth +Robin,<br /> +“A ddoi di i’r coed?” medde’r bachgen ei +hun,<br /> +“A ddoi di i’r coed?” medde nhw bod yg un.</p> +<p class="poetry">“Beth wnawn ni yno?” medde Bibyn +wrth Bobyn,<br /> +“Beth wnawn ni yno?” medde Richard wrth Robin,<br /> +“Beth wnawn ni yno?” medde’r bachgen ei hun,<br +/> +“Beth wnawn ni yno?” medde nhw bod yg un.</p> +<p class="poetry">“Hela’r dryw bach,” medde +Bibyn wrth Bobyn,<br /> +“Hela’r dryw bach,” medda Richard wrth +Robin,<br /> +“Hela’r dryw bach,” medde’r bachgen ei +hun,<br /> +“Hela’r dryw bach,” medde nhw bod yg un.</p> +<p class="poetry">“Beth wnawn ni wedyn?” medde Bibyn +wrth Bobyn,<br /> +“Beth wnawn ni wedyn?” medde Richard wrth Robin,<br +/> +“Beth wnawn ni wedyn?” medde’r bachgen ei +hun,<br /> +“Beth wnawn ni wedyn?” medda nhw bod yg un.</p> +<p class="poetry">“Gwneyd potes â fo,” medde +Bibyn wrth Bobyn,<br /> +“Gwneyd potes â fo,” medde Richard wrth +Robin,<br /> +“Gwneyd potes â fo,” medde’r bachgen ei +hun;<br /> +A boddi mewn potes ddaru nhw, bod yg un.</p> +<h2>CCXCII. <span class="smcap">Storiau Hen +Gaseg</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mi</span> ddeuda i ti +stori,—<br /> + Hen gaseg yn pori.<br /> +Mi ddeuda i ti ddwy,—<br /> + Hen gaseg ar y plwy.<br /> +Mi ddeuda i ti dair,—<br /> + Hen gaseg yn y ffair.<br /> +Mi ddeuda i ti beder,—<br /> + Hen gaseg yn colli pedol.<br /> +Mi ddeuda i ti bump,—<br /> + Hen gaseg ar ei phwmp.<br /> +Mi ddeuda i ti chwech,—<br /> + Hen gaseg frech.<br /> +Mi ddeuda i ti saith,—<br /> + Hen gaseg fraith.<br /> +Mi ddeuda i ti wyth,—<br /> + Hen gaseg yn rhoi pwyth.<br /> +Mi ddeuda i ti naw,—<br /> + Hen gaseg yn y baw.<br /> +Mi ddeuda i ti ddeg,—<br /> + Hen gaseg ar y clwt teg.</p> +<h2>CCXCIII. <span class="smcap">Gynt</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Pan</span> oeddwn yn ferch +ifanc,<br /> + Ac yn fy ffedog wen,<br /> +Yn gwisgo’m cnotyn sidan<br /> + Yn uchel ar fy mhen,<br /> +Mi neidiwn gainc yn wisgi,<br /> + Mi ddaliwn ’nghorff yn syth,<br /> +Meddyliais y pryd hynny,—<br /> + “Ddaw henaint ata i byth.”</p> +<h2>CCXCIV. Y <span class="smcap">Deryn Bach +Syw</span>.</h2> +<p class="poetry">I ble ti’n mynd heddy ’deryn bach +syw?<br /> +I mofyn bara, os bydda’i byw;<br /> +I beth ti’n mo’yn a bara, ’deryn bach syw?<br +/> +I ddodi yn ’y nghawl, os bydda’i byw;<br /> +I beth ti’n mo’yn a cawl, ’deryn bach syw?<br +/> +I ddodi yn ’y mola, os bydda’i byw;<br /> +I beth ti’n mo’yn a bola, ’deryn bach syw?<br +/> +Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim byw.</p> +<h2>CCXCV. <span class="smcap">Tlodi</span>.</h2> +<p class="poetry">Nid oes gen i na buwch na dafad,<br /> +Na giar na cheiliog wrth fy ngalwad,<br /> +Ond bwth o dŷ, a hwnw’n fudur,<br /> +A thwll o ffenast heb un gwydyr.</p> +<h2>CCXCVI. <span class="smcap">Uno</span>.</h2> +<p class="poetry">Gwelais neithiwr trwy fy hun,<br /> +Dair gwlad yn mynd yn un;<br /> +Fala’n tyfu ar friga’r brwyn,<br /> +A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn.</p> +<h2>CCXCVII. <span class="smcap">Priodi Ffol</span>.</h2> +<p class="poetry">Mae mwy ysywaeth yn priodi,<br /> +Nag sydd a chig at Sul i ferwi.</p> +<h2>CCXCVIII. <span class="smcap">Brith y +Fuches</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae</span> nhw’n +dwedyd am yr adar,<br /> +Nad oes un o’r rhain heb gymar;<br /> +Gwelais dderyn brith y fuches,<br /> +Heb un cymar na chymhares.</p> +<h2>CCXCIX. <span class="smcap">Calon Drom</span>.</h2> +<p class="poetry"><span class="smcap">Mae’m</span> calon i +mor drymed<br /> + A’r march sy’n dringo’r rhiw,<br +/> +Wrth geisio bod yn llawen,<br /> + Nis medraf yn fy myw;<br /> +Mae’r esgid fach yn gwasgu<br /> + Mewn man nas gwyddoch chwi,<br /> +A llawer gofid meddwl<br /> + Sy’n torri ’nghalon i.</p> +<h2>CCC. <span class="smcap">Nos Da</span>.</h2> +<p class="poetry"> <span +class="smcap">Dos</span> i’th wely ’rwan,<br /> + Dos i’th wely ’rwan;<br /> +Dos i’th wely fel yr wyt,<br /> + Dos i’th wely ’rwan.</p> +<h2>FOOTNOTES</h2> +<p><a name="footnote0a"></a><a href="#citation0a" +class="footnote">[0a]</a> <span class="smcap">Hwiangerddi +Cymru</span>. Rhan I. Darluniau gan Winifred +Hartley. 2s. 6d. Conwy: R. E. Jones a’i +Frodyr.</p> +<p><a name="footnote0b"></a><a href="#citation0b" +class="footnote">[0b]</a> <span class="smcap">Welsh Nursery +Rhymes</span>. Collected by Cadrawd. Arranged by +Harry Evans. 2s. The Educational Publishing Company, +Merthyr.</p> +<p><a name="footnote14a"></a><a href="#citation14a" +class="footnote">[14a]</a> Ychwaneger dafad ddu, lwyd, +goch, felen, frech, fraith, &c., hyd nes y bydd y bychan wedi +huno.</p> +<p><a name="footnote14b"></a><a href="#citation14b" +class="footnote">[14b]</a> Weithiau cenid “A chwe +nichog ynddi.”</p> +<p><a name="footnote16"></a><a href="#citation16" +class="footnote">[16]</a> Wrth ddawnsio efo coes ysgub.</p> +<p><a name="footnote19a"></a><a href="#citation19a" +class="footnote">[19a]</a> Cyffyrddid â’r fawd +a’r bysedd wrth enwi pob un.</p> +<p><a name="footnote19b"></a><a href="#citation19b" +class="footnote">[19b]</a> Os dymunid gwneud y ddrama yn +fwy cyffrous, dywedid yma,—“I ladd +defaid.” Yr oedd crogi am ddwyn defaid.</p> +<p><a name="footnote20"></a><a href="#citation20" +class="footnote">[20]</a> Rhoddid blaen gwialen yn y +tân, a throid hi’n gyflym i ddarlunio buarth, cryman, +&c., wrth ddweyd y geiriau.</p> +<p><a name="footnote27a"></a><a href="#citation27a" +class="footnote">[27a]</a> Mae’n gofyn medr i wneyd y +swn priodol. Medd golygydd <i>Llyfr Coch Hergest</i>, gan +yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p> +<p><a name="footnote27b"></a><a href="#citation27b" +class="footnote">[27b]</a> Mae’n gofyn medr i wneyd y +swn priodol. Medd golygydd <i>Llyfr Coch Hergest</i>, gan +yr hwn y cefais hwy, y medr hwn.</p> +<p><a name="footnote39"></a><a href="#citation39" +class="footnote">[39]</a> Gellir trefnu geiriau’r +pennill mewn llu o ffyrdd.</p> +<p><a name="footnote63"></a><a href="#citation63" +class="footnote">[63]</a> Dywedir y rhain wrth gerdded un +neu ddau fys (“Dau bry bach”) i fyny coiff y +plentyn. Gorffennir dan ei oglais dan ei ên.</p> +<p><a name="footnote67"></a><a href="#citation67" +class="footnote">[67]</a> Dyweder “ffarmwr,” +“bugail,” “glowr,” +“gweithiwr,” &c., yn ol fel y bydd eisieu.</p> +<p><a name="footnote68"></a><a href="#citation68" +class="footnote">[68]</a> Un yn dysgu dod yn chwarelwr yw +rhybelwr. Enwau ar lechau o wahanol faint yw +<i>Princes</i>, <i>Squares</i>, a <i>Counties</i>.</p> +<p><a name="footnote88a"></a><a href="#citation88a" +class="footnote">[88a]</a> <i>Cherries</i>, ceirios.</p> +<p><a name="footnote88b"></a><a href="#citation88b" +class="footnote">[88b]</a> <i>Gooseberries</i>, eirin +Mair.</p> +<p><a name="footnote91"></a><a href="#citation91" +class="footnote">[91]</a> Newidier yn wen, goch, lâs, +fraith, frech, &c., hyd nes y cysgro’r baban.</p> +<p><a name="footnote99"></a><a href="#citation99" +class="footnote">[99]</a> Nid wyf yn sicr ai priodol galw +caneuon Calan yn ganeuon hwian. Ond hyn a wn, cenid hwy ar +yr hen aelwydydd fel caneuon hwian.</p> +<p><a name="footnote100"></a><a href="#citation100" +class="footnote">[100]</a> I brofi y medrai’r plentyn +ddweyd y seiniau anhawddaf yn groew.</p> +<p><a name="footnote107"></a><a href="#citation107" +class="footnote">[107]</a> Cefais hwn, ac amryw o +hwiangerddi Dyfed welir trwy’r llyfr, gan gyfieithydd +<i>Dwyfol Gân</i> Dante i’r Gymraeg.</p> +<p><a name="footnote109"></a><a href="#citation109" +class="footnote">[109]</a> O gasgliad Ceiriog yn +“Oriau’r Bore.”</p> +<p><a name="footnote110a"></a><a href="#citation110a" +class="footnote">[110a]</a> O gasgliad Cadrawd yn yr +“<i>History of Llangynwyd Parish</i>.”</p> +<p><a name="footnote110b"></a><a href="#citation110b" +class="footnote">[110b]</a> Cynhaner wî, ffordd +Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy.</p> +<p>***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK YR HWIANGERDDI***</p> +<pre> + + +***** This file should be named 8194-h.htm or 8194-h.zip****** + + +This and all associated files of various formats will be found in: +http://www.gutenberg.org/dirs/8/1/9/8194 + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions will +be renamed. + +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive +specific permission. If you do not charge anything for copies of this +eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook +for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, +performances and research. They may be modified and printed and given +away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks +not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the +trademark license, especially commercial redistribution. + +START: FULL LICENSE + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg-tm License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project +Gutenberg-tm electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the +person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph +1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm +electronic works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the +Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when +you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country outside the United States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work +on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the +phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: + + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and + most other parts of the world at no cost and with almost no + restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it + under the terms of the Project Gutenberg License included with this + eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the + United States, you'll have to check the laws of the country where you + are located before using this ebook. + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase "Project +Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format +other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg-tm web site +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain +Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works +provided that + +* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation." + +* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm + works. + +* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + +* You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The +Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm +trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any +Defect you cause. + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at +www.gutenberg.org + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the +mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its +volunteers and employees are scattered throughout numerous +locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt +Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to +date contact information can be found at the Foundation's web site and +official page at www.gutenberg.org/contact + +For additional contact information: + + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular +state visit www.gutenberg.org/donate + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of +volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search +facility: www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +</pre></body> +</html> diff --git a/8194-h/images/fpb.jpg b/8194-h/images/fpb.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c23c176 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/fpb.jpg diff --git a/8194-h/images/fps.jpg b/8194-h/images/fps.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6bac07a --- /dev/null +++ b/8194-h/images/fps.jpg diff --git a/8194-h/images/p0b.jpg b/8194-h/images/p0b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6841ed9 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p0b.jpg diff --git a/8194-h/images/p0s.jpg b/8194-h/images/p0s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d550cb7 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p0s.jpg diff --git a/8194-h/images/p102b.jpg b/8194-h/images/p102b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..560fbc0 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p102b.jpg diff --git a/8194-h/images/p102s.jpg b/8194-h/images/p102s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..462a4a9 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p102s.jpg diff --git a/8194-h/images/p105b.jpg b/8194-h/images/p105b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..601a42e --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p105b.jpg diff --git a/8194-h/images/p105s.jpg b/8194-h/images/p105s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4cafb64 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p105s.jpg diff --git a/8194-h/images/p111b.jpg b/8194-h/images/p111b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..afc751e --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p111b.jpg diff --git a/8194-h/images/p111s.jpg b/8194-h/images/p111s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9d28c96 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p111s.jpg diff --git a/8194-h/images/p11b.jpg b/8194-h/images/p11b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7acaa42 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p11b.jpg diff --git a/8194-h/images/p11s.jpg b/8194-h/images/p11s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..780d50e --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p11s.jpg diff --git a/8194-h/images/p17b.jpg b/8194-h/images/p17b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..067b190 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p17b.jpg diff --git a/8194-h/images/p17s.jpg b/8194-h/images/p17s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..40db8e9 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p17s.jpg diff --git a/8194-h/images/p21b.jpg b/8194-h/images/p21b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6941572 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p21b.jpg diff --git a/8194-h/images/p21s.jpg b/8194-h/images/p21s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f6860c2 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p21s.jpg diff --git a/8194-h/images/p25b.jpg b/8194-h/images/p25b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6795be3 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p25b.jpg diff --git a/8194-h/images/p25s.jpg b/8194-h/images/p25s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..83f5703 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p25s.jpg diff --git a/8194-h/images/p33b.jpg b/8194-h/images/p33b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..db2b99c --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p33b.jpg diff --git a/8194-h/images/p33s.jpg b/8194-h/images/p33s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e34f39d --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p33s.jpg diff --git a/8194-h/images/p37b.jpg b/8194-h/images/p37b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5c769d9 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p37b.jpg diff --git a/8194-h/images/p37s.jpg b/8194-h/images/p37s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..559f9a2 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p37s.jpg diff --git a/8194-h/images/p41b.jpg b/8194-h/images/p41b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..906240a --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p41b.jpg diff --git a/8194-h/images/p41s.jpg b/8194-h/images/p41s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9266c2f --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p41s.jpg diff --git a/8194-h/images/p50b.jpg b/8194-h/images/p50b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..db91fdd --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p50b.jpg diff --git a/8194-h/images/p50s.jpg b/8194-h/images/p50s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..59e9372 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p50s.jpg diff --git a/8194-h/images/p53b.jpg b/8194-h/images/p53b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9ff1176 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p53b.jpg diff --git a/8194-h/images/p53s.jpg b/8194-h/images/p53s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..aa7587d --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p53s.jpg diff --git a/8194-h/images/p57b.jpg b/8194-h/images/p57b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..dd345d1 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p57b.jpg diff --git a/8194-h/images/p57s.jpg b/8194-h/images/p57s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..bdb2d18 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p57s.jpg diff --git a/8194-h/images/p65b.jpg b/8194-h/images/p65b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a05ff97 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p65b.jpg diff --git a/8194-h/images/p65s.jpg b/8194-h/images/p65s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..46b568b --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p65s.jpg diff --git a/8194-h/images/p69b.jpg b/8194-h/images/p69b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..5b6dfbd --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p69b.jpg diff --git a/8194-h/images/p69s.jpg b/8194-h/images/p69s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..f40ab73 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p69s.jpg diff --git a/8194-h/images/p73b.jpg b/8194-h/images/p73b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..766e4fa --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p73b.jpg diff --git a/8194-h/images/p73s.jpg b/8194-h/images/p73s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ffd2352 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p73s.jpg diff --git a/8194-h/images/p81b.jpg b/8194-h/images/p81b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..34f3c39 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p81b.jpg diff --git a/8194-h/images/p81s.jpg b/8194-h/images/p81s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..65e314e --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p81s.jpg diff --git a/8194-h/images/p85b.jpg b/8194-h/images/p85b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6a54339 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p85b.jpg diff --git a/8194-h/images/p85s.jpg b/8194-h/images/p85s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..daeb92d --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p85s.jpg diff --git a/8194-h/images/p89b.jpg b/8194-h/images/p89b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a702a5e --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p89b.jpg diff --git a/8194-h/images/p89s.jpg b/8194-h/images/p89s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..14de99f --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p89s.jpg diff --git a/8194-h/images/p93b.jpg b/8194-h/images/p93b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ddc130b --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p93b.jpg diff --git a/8194-h/images/p93s.jpg b/8194-h/images/p93s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b59ff3b --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p93s.jpg diff --git a/8194-h/images/p97b.jpg b/8194-h/images/p97b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..410ec10 --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p97b.jpg diff --git a/8194-h/images/p97s.jpg b/8194-h/images/p97s.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1b3f1fc --- /dev/null +++ b/8194-h/images/p97s.jpg |
