diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 13 | ||||
| -rw-r--r-- | 79282-0.txt | 2420 | ||||
| -rw-r--r-- | 79282-h/79282-h.htm | 3211 | ||||
| -rw-r--r-- | 79282-h/images/cover.jpg | bin | 0 -> 463690 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 1 |
6 files changed, 5656 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..9f57f44 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,13 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text +*.htm text +*.html text +*.png binary +*.jpg binary +*.svg text +*.pdf binary +*.bmp binary +*.zip binary +*.midi binary +*.mp3 binary diff --git a/79282-0.txt b/79282-0.txt new file mode 100644 index 0000000..bc87838 --- /dev/null +++ b/79282-0.txt @@ -0,0 +1,2420 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79282 *** +Ruth + +STIK YN TWA UTKOMSTEN + +NEI MOTIVEN UT DE NOVELLE FEN +S. KLOOSTERMAN + + +fen D. Kalma + + + + +W.A. EISMA Cs. — LJOUWERT 1924. + + + + +Ynhâld + + FOAROPWIRD + RUTH + TWADDE UTKOMSTE + +For it spyljen fen Ruth moatte for it minst tsjien nije boekjes oantúgd +wêze. + +Auteursrjuchten foarbihâlden; hjiryn aparte bitingsten for forienings +yn de moderne biweging, lyk as ôfdielings N.V., S.D.A.P., +arbeiders-ûntjowingsjounen, ensfh. + +De skriuwer stiet „efternei dounsjen” ta. Mar hy wol jerne dat men +bisiket ef it dêr net sûnder kin, en is fen bitinken dat soks binammen +yn ’e reden leit for de moderne forienings, dy’t ommers mear in +earnstich as in ûntspannings-wyt foar hawwe. + + + + +FOAROPWIRD. + + +Do’t „Ruth” frij kaem by it Jongfrysk Toaniel, wier it de frage: yn it +laedtsje lizze litte, ef printsje. It earste like my hast it bêste ta; +ik sjuch de breklikheden yn it stikje sels tige skoan. Oan de oare kant +wist ik dat „Ruth”, ek sa’t it is, folle âlde frjeonen hie, en dat it +yet jimmer nije frjeonen makket, ôf to gean op ’e oanfragen om it to +spyljen dy’t dêrfor ynkomme. It lêste hat by einbislút it swierste +woegen; en ik hoopje nou mar dat der ek tonei fen „Ruth” hwet goeds +útgean mei yn de greate ideéle striid fen ús tiden yn Fryslân. + +Ik moat in koart wird sizze oer it forbân twiske dit stikje en de lyksa +neamde novelle fen jiff. Kloosterman. Ik hie fensels de lêste lêzen, en +tige nei wieren my de figuren wirden fen de hwet stive, foriensume boer +en it brune famke dat de ieren byinoar siket op syn boulân. Hja waerden +my sa hiem dat ik se hjir delset haw yn in wrâld fen geastlike striid, +gâns oars as de idyllyske en dochs sa yn-minsklike sfear dêr’t jiffer +Kloosterman hjar minsken yn útbylde hie. Ik bin der wis fen dat in +forliking allinne mar yn myn neidiel wêze kin; nammensto tankberder +moat ik wêze for de wirdearring en de frjeonskip dêr’t de Fryske +skriuwster dizze nije „lytse Ruth” yn hjar nije wrâld, mei bigroete. + +Ik hoopje dat hwa’t it spylje scille, bisiikje scille hjar yn to libjen +yn de geast fen it stikje. Dat allinne kin hjar yn steat stelle der +hwet goeds fen to meitsjen. It bigripen fen de rollen is hjir alles. Ik +haw in ôfgriis fen it foarskriuwen fen hâldings ensfh. op it toaniel, +om’t al dy dingen foartkomme moatte út de spylders sels, yn de krêft +fen hjar bigripen. Ek yn it Fryske toaniel moatte de spylders spylje út +hjar hert, net om it „moai to dwaen” neffens foardragers-manear. + +D. KALMA. + + + + +PERSOANEN: + +ATE JANS, boer op ’e „Sjidzjende Bouwer”. +JANNE, syn húshâldster. +FRâNSKE MINNEMA, in nift fen sines. +PIER LEISTRA, oare sibben fen Ate Jans +SIJKE, syn wiif, oare sibben fen Ate Jans +ALRIK HORA, de doarps-domeny. +MINDERT FEN DYK, de master. +SETS WALLINGA, arbeidster by Ate Jans. +RUTH, hjar bernsbern. + +Toaniel yn beide bidriuwen: de milkeamer fen de „Sjidzjende Bouwer”, +rêstich en hwet âlderwetsk meubilearre. Rjuchts (út ’e seal wei) twa +finsters, mei swiere griene planten dêrfoar; lofts in boekekast, hwet +nijer as it oare húsrie. Lofts efter gongs-doar; rjuchts skriuwbureau. +Yn de foarste útkomste dêrop in stelt mei wylde wâldblommen. + +Ate Jans is yn de foarste útkomste sa’n 25 jier; yn syn útsjuch en +praet hat er de bislettenheit fen de minske dy’t wit hwet ynderlike +striid is. De oaren hjar âlder dêrneffens; Ruth is toalve jier. + +De twadde útkomste spilet tsjien jier nei de foarste. + + + + +RUTH. + + +FOARST OPKOMMEN. +Janne, Sets. + +SETS. +(_yn ’t opkommen tsjin Janne_). ’k Wit net, ik wit net, it is my hast +slimmernôch ... ik mei myn smoarge klean yn jou eptige keamer ... ik +bin sa’n formidden wrychtich net wend, Janne. + +JANNE. +De boer wol ’t sa hawwe; ik wit net eft ik út mysels wol sa fier gean +scoe. Wy binne allegear minsken mei-inoar seit er den, en dêr is net +folle tsjin yn to bringen. Mar styl fen húshâlden is ’t egentlik net, +fensels. + +SETS. +Witte jy ek hokfor boadskip de boer oan my ha kin? Ik bin noch mar ien +moarn oan ’t wirk.... + +JANNE. +Ik scoe ’t jo net sizze kinne, mar hy scil hjir sa dalik sels wol +komme. Ho is ’t, wol ’t hwet fen ’e moarn? + +SETS. +Och stimper, ’t is sok swier wirk for my. Eltse kear giet myn tinken +werom nei de lêste middei do’t ik op it lân wier en se my hellen, for +Japik.... Do wieren wy noch mei syn trijen, hy en lytse Ruth en ikke +... en nou misse wy safolle.... + +JANNE. +It libben kin swier wêze, Sets. + +SETS. +Ik ha ’t altyd wol treast west, mar dit wier sa hird ... sa hird. Sûnt +dat ik widdou waerd, wier hy myn alles, alles hwet ik biskrepte en +ôfbodde, wier for him.... Jy kinne it net witte Janne, mar it wier sa’n +greate stipe as ik op ’e bou wier, sa yn it smoarge wirk en ik koe den +tinke dat hy dêr prefyt fen hawwe koe; by alles hie ik syn antlit foar +my.... En nou is ’t allegearre sa leech en sa deadsk.... + +JANNE. +Jim hawwe dien hwet jim koene, Sets. + +SETS. +Alles, alles woene wy wol jaen, en den noch to sjen dat it efterút +gyng, dei by dei, dat der gjin krûd for woechsen wier.... Wy hawwe +bidden dat er wer better wirde mocht, lytse Ruth en ik, mar it mocht +net, wy seagen him foar ús eagen foartgean.... Hy sels birêstte der yn, +hy bitroude, it wier for syn bêst, mar myn âld herte kromp gear ... myn +iennichste ... en lytse Ruth, och, och, dat stimper.... + +JANNE. +Praet jo mar ris goed út Sets, it docht jo goed. En ik ha mear +swierrichheit sjoen, ik kin it my sa goed yntinke.... Ho is ’t nou mei +Ruth? + +SETS. +Jy hawwe noch nea sa’n bern sjoen, ik kin der mei myn grize hierren +noch fen leare. Ik koe my altyd net goed hâlde, ik woe wol, mar it wier +my sims to machtich, mar as hja triennen seach, den kibbe se op Beppe. +En sels skrepte se yn’e hús om, stil en de lipkes op mankoar, en as se +wist, dat Japik nei hjar pielen seach, den glimke se wer effen. In pear +kear foun ik hjar, do stie se hjarsels yn it gonkje út to skriemen, it +stimper.... + +JANNE. +De ien leart de striid fen it libben earder kennen as de oar.... Mar +sterk makket it ek wol, oars. It is noch in hiele treast for jo, dat jy +hjar alteast hawwe. Alhiel allinne, dat is sa iensum.... + +SETS. +As ik hjar misse moast .... en dochs, nou’t Japik wei is, nou kin ik +hjar dochs net mear mei blide eagen sjen.... Al ús moaije forhopings +binne nou tsjin ’e groun, en Ruth moat nei it lân ta ... en dêr +forbarne yn’e gleije sinne en krûm wirde en âld foar hjar tiid, sa as +wy allegearre moatten hawwe. Dat is noch it slimste, myn jonge wei en +lytse Ruth ... it paedtsje fen wy allegearre.... + +JANNE. +Oan jou praet to hearren ... hiene der den oare plannen west? + +SETS. +Ruth scoe leare.... Jiffer wirde. Dat wier in great geheim, allinne +Japik en ik wisten it ... en Ruth hie formoedings. Jouns as wy to +skimerjen sieten, den kaem se op ’e tekst fen hwet se leard hie op ’e +skoalle ... hwet se den net oeral helle, jy hawwe der gjin bigryp +fen.... En den makke se plannen, ho’t se it sels ha scoe, as se foar de +bern stie, en as Japik der neat tsjin ynbrocht, den mirk se wol sahwet, +hy woe der wol oan, as ’t hwet koe.... En nou ... ik wol net kleije en +ûntofreden wêze, mar dat bern mei hjar skoandere holle, hwerom moat dàt +nou ... wylst safolle oaren.... + +JANNE. +Net freegje Sets. Us wrâld is nou ienris net sa, dat wy allegearre +dwaen kinne, hwet miskien wol ús ropping is.... + +SETS. +’t Is hird, o sa hird. Net dat hja der mear fen praet, hja wol der hjar +oerhinne sette ... mar dy lytse rimpeltsjes yn ’e foarholle, och, och, +dat bern kin sa earnstich sjen.... + +JANNE. +Scoene jy der net ris mei de boer oer prate, Sets. Miskien dat dy.... + +SETS. +Né Janne. De boer hat him al sa goed hâlden, wy meije net mear fen him +freegje. Hy hat op ’t lêst mear folk, hy kin him sa alhiel wol weijaen. +Wy scille ús hjirsels trochhinne slaen. Wy binne jim sa tankber, Janne, +for al jim byspringen ... it hat ús de hannen sa’n stik romme. + +JANNE. +Jy witte, dat de boer der gjin tank for hawwe wol. En ik wit sels hwet +earmoed is ... heit en mem wieren alhiel forlijd, do’t de boer syn +âlden my opnamen. Dizze oarde hat gâns triennen en leed sjoen, Sets, +eartiids noch wol mear as nou.... As Ate Jans syn folk der net west +hie.... + +SETS. +En nou hy sels.... It scil my ris nij dwaen, Janne, hwa’t hjir noch ris +boerinne wirde scil. Hja seine lêst, Frânske en hy hiene forkearing. + +JANNE. +De ljue sizze safolle. Frânske hat hjir in heap de rin, mar mear as +goefrjeonen binne se net. Hjar bisteanen ûntrinne mankoar safolle. +Frânske is sa derten en fleurich as in flinter, en Ate Jans is de +earnstige kant gâns it neist. Hy hat net sa’n heap sinne hawn yn syn +jonkheit, en dat foarmet in minske wol. + +SETS. +Frjemd, dat goede minsken it faek sa swier hawwe. + +JANNE. +Forline Freed wier it tweintich jier forlyn, dat syn mem forstoar. Jy +scille hjar noch wol foar jo krije kinne.... In minske wier ’t, suver +in wûnder. Ik ha der by west dat in pear arbeiders spil hienen op ’t +snijen ôf, se stiene foar mankoar oer, mei ’t brûs om ’e mûle; +allegearre tochten wy, dat der in ûngelok barre scoe. Do kaem hja de +skûrreed lâns, dimmen en evenredich as altiten—ik sjuch hjar moai +antlit en greate blauwe eagen noch. Se sei neat, se seach allinne mar, +freegjend, forwûndere. It folk gyng fensiden, yn ienen wier alles stil. +Dat hat Ate Jans oerirven. Hy giet mei my om eft er myn bern wier, wy +lizze alles mei mankoar oer.... En dochs.... + +SETS. +Nou? + +JANNE. +(_oerein, nei it finster ta._) En dochs is der hwet, djip, o sa djip yn +syn hert dat wy net kenne noch bigripe.... Ik wit net hwet it is, mar +ik tink, dat nimmen, nimmen, dat ea trochgrounje scil ... sa as it djip +yn ’e bosken is, koel en stil en heimsinnich, sa is Ate Jans.... Ik woe +wol dat der hjir ris in jonge mylde laits troch de boerkerije klonk, +mar ik tink net dat Ate Jans ea trouwe scil ... ik tink it net.... + +SETS. +Den hâlde jy hjir it ryk allinne, Janne. + +JANNE. +Amper tritich jier bin ik nou by Ate Jans en syn folk. De wrâld is +foroare, in heap minsken binne forstoarn, mar hjir, yn it hert fen +dizze minsken bliuwt alles itselde, sa as de mar yn al syn brûzjen en +núnderjen altiten deselde bliuwt. Greater nommeler goedens kin ik my +net tinke, hjar omgong hat altiten as in ljocht om my hinne west.... En +den tink ik sa faek, hwerom kinne sokke goede edele minsken net bliid +wêze en fleurich, wylst safolle minderen gobje en laitsje fen moarns +ier oant jouns let.... Der komt Frânske oan, sjuch ik. + +SETS. +Den moat ik nou it plak mar romje, tinkt my. + +JANNE. +Hwerom nou? De boer hat sein, dat jy hjir op him wachtsje scoene. Jy +hoege om hjar wrychtich net foart to gean. + + +TWADDE OPKOMSTE. +Janne, Sets, Frânske. + +FRÂNSKE. +(_moai libben jongfaem, tige eptich klaeid, hast as for in feest; rûker +reade en wite roazen yn ’e hân_). Dei Janne.... Hea Sets, jy hjirre? +Dat scil jo ek wol hwet nuver oankomme, net? + +SETS. +It is myn plak fensels net, jiffer. Mar ik waerd hjir bean. + +FRÂNSKE. +(_hwet ûnfordildich._) Krekt hwet for Ate Jans. Syn folk op ’e tripen +stoellen yn syn keamer to plakken. Hy mei syn eigensinnige tinkbylden! +Altiten oars as in oar docht! ’t Milhús is for it folk—hy koe de keamer +wol hâlde for de kearen dat domeny kaem ... ef ik! + +JANNE. +De boer moast jo sa net praten hearre, Frânske. + +SETS. +(_jowt hjar oerein._) As it de jiffer net nei ’t sin is, den wol ik wol +salang yn it herntsje wachtsje.... + +FRÂNSKE. +Och né, doch dat nou net. Bliuw nou hjirre, oars is it myn skild wer. +En as Ate den komt, krij ik wer in leksum oer myn ûnbitochtsumens en +binyptens. En myn hiele middei is wer bidoarn.... Hy wol dochs syn egen +wei gean, hy jowt net om in oar. ’t Is in lêst as de minsken altyd sa +dwers binne. + +JANNE. +’t Is mar krekt hwa’t men praten heart. + +FRÂNSKE. +(_gutich_): Ho dat sa? Hat Ate den miskien klage ... oer _myn_ +dwersens? + +JANNE. +Dat woe ik net sein hawwe. + +FRÂNSKE. +’k Scoe sizze tominsten. Dêr hat _hy_ nou just noch net sa folle lêst +fen hawn. Ik bin fiersten to bang for him. Sa’n brommende holder! Hwêr +is er nou wer keard, Janne? + +JANNE. +Ik wit net. Wy wierne him wachtsjende. Hy liket effen bilet to hawwen. + +FRÂNSKE. +Hy hie hjir wêze moatten. Wy hienen ôfpraet, ik scoe der om twa ûre +wêze. En den _is_ men der om twa ûre. En oars.... + +SETS. +Mar it is nou grif al by healwei trijen, jiffer. Jy sels wierne den ek +wol hwet let, as ik it sa sizze mei. + +FRÂNSKE. +(_effen yn ’t nau_). Nou ja ... ik woe ... ik koe dochs ek net.... Mar +ik ha op ’t lêst mear to dwaen, en hy hoecht allinne mar op ’e stoel +sitten to gean en to wachtsjen. Hawar. Hy docht dochs hwet er wol. Men +moat him mar nimme sa’t er is. Siz Janne, hwer moat ik mei dat +blommegûd hinne? Scil ik mar dêr op it bureau ... yn it plak fen dy +dingen.... + +JANNE. +Né Frânske, ljeaver net. Dy blommen hat er in sin by, om ’t se yn ’t +wyld groeije. Ik sels ha ’t sa ek al ris hawn. Hy hâldt net fen +sierblommen. + +FRÂNSKE. +(_leit de blommen mei in nidich gebeart op it bureau_). Scoe men nou +net.... Neat, neat is hjir goed. Ho’t jy it hjir dochs úthâlde! + +JANNE. +Ja, en sa lang al! + +FRÂNSKE. +(_efkes earnstich_). Sikersonk, sa lang al. (_Giet foar it bureau +sitten_). Der scille miskien net folle wêze dy’t jo dat neidwaen +scoene. ’t Is hjir moai, en stil, en rêstich, mar earnstich, earnstich, +om der bang fen to wirden. Men is op ’t lêst minske om ris to laitsjen, +gol en frij út to laitsjen, men is dochs jong om to sjongen! Jy, dy’t +hjir sa op jou plak binne en bliuwe, sûnder to laitsjen en to sjongen, +sjuch, dêr haw ik sikerwier earbiedenis for. Ik scoe ’t net kinne ... +ef miskien.... + +SETS. +It libben giet altyd net by fleur en pretsjes út, jiffer. + +FRÂNSKE. +(_wer ûnfordildich_). Och, ja, dat wit ik wol. Mar ik sei it net om +krimmenaesjes út to lokjen. Ik wit wol dat earme ljue hjar soargen ek +hawwe. Mar dat is sa hwet oars as dêr’t Janne hjir yn forkeart. Dit kin +men net oerwinne, ek al set men yen noch sa to skoar. Dy oare ... dy +jildsoargen, dy komt men mei hwet prakkesaesjes en hwet ynspanning wol +to boppe. + +SETS. +As de jiffer ris wist hwet dêr sims net anneks mei is.... + +FRÂNSKE. +Ja, ja. dat scil ’t wol. Mar hwet witte earme ljue nou einlings ôf fen +de greate libbensstriid? Hja dy’t net ienris oan it wiere libben +takomme? It libben is ommers for hjar net mear as in dream! Wol ris in +bange en swiere dream, mar net heal sa swier as for hwa’t de djipten +fen it libben wit. It glydt jim ommers allegear mar foarby! + +SETS. +Ik bin sa folle net mei wirden mânsk, mar as de jiffer ris yn ús +djipten sjen koe ... mei mysels is net safolle forlern, mar as ik om +Ruth tink.... + +FRÂNSKE. +Lytse Ruth? Dat is in snoezich fanke. Alderljeafst yn ien wird, ik wier +in great nêst by hjar, do’t ik dy jierren hie. Mar hwet forwachtet sa’n +bern nou einlings fen it libben? Se is nou fen skoalle ôf, ik seach +hjar niis op ’e bou; dat sprekt fensels, dat is hjar plak. Dat scil in +jier mannich sa trochgean, den bigjint se om oare dingen to tinken, +njunkelytsen trout se, beppe wirdt oerbeppe, en sa giet dat troch. Sa’n +libben is ommers sa klear as wetter! Ik sjuch it as ien igale rjuchte +wei foar my. Kuijerje nei de ein ta en it is dien. Bin dêr soargen en +striid for nedich? Ik sjuch it net. + +JANNE. +Hark ris, Frânske, my tinkt dat it sa moaijernôch is. Sets en Ruth +hawwe de lêste tiid wrammels swierrichheit genôch hawn, dat hoege jy +net slimmer to meitsjen mei jou gegei oer dingen dy’t dêrby neat +bitsjutte. Jy moatte der mar ris mei de boer sels prate, dêr hawwe jy +partij oan. + +FRÂNSKE. +(_forheard_). Hearken Janne, hwet nou? Bin ik jo to nei komd ef sa? Ik +bigryp jo net. Ik mei dochs myn sin wol sizze. Jy lykje Ate Jans +wrychtich sels wol! + +JANNE. +Ik ha wol safolle fen him oernomd, dat ik net útstean kin dat jy sa +trochslagge oer de bloedichste earnst fen it libben. Ik wit wol dat jy +it yn jou hert net forkeard miene, mar jy moatte hwet better neitinke +oer hwet jy sizze. Jy hawwe dit âld minske sear dien, en my dêrby. En +it is jo sels net ta’n eare, sok praet. + +FRÂNSKE. +Nuver, nuver. ’t Is eft ik Ate sels praten hear. + + +TREDDE OPKOMSTE. +Janne, Sets, Frânske, Ate Jans. + +ATE. + +Dei jimme. Dû hjir ek Frânske? Dat stiet my oan, dêr hie ’k net oer +prakkesearre. + +FRÂNSKE. +Yn ’e goedichheit! It wirdt my nou slimmernôch, Ate. Witst net mear +hwet wy ôfpraet hiene? datste my foarlêze scoest ... om twa ûre? Moatst +nou ris efkes sjen. (_Hâldt him hjar horloazje foar, dat hja om ’e pols +draecht_). + +ATE. + +’t Is skande. Ik hie ’t glêd forgetten; ik haw ek safolle oars oan myn +holle. En ’t slimste is, der bliuwt nou fen ’e middei ek sa goed as +gjin tiid mear oer, hwent om trije ûre komme domeny en master to +tédrinken. + +FRÂNSKE. +’t Is moai, hear. Dû makkest’ my forlegen mei al dyn goede soargen, Ate +Ate.... (_Hjar lippen trilje efkes_). + +ATE. + +(_sjucht hjar skerp oan_). Hwet nou? prule om sa’n wissewasje? Ik woe +dy wizer ha, Frâns. Dû witst wol datst hjir wolkom bist. Mar ik ha myn +dingen dy’t foargeane, fensels. Scilst dat goed ûnthâlde, tonei? + +FRÂNSKE. +Soargestû wol for. Dû bringst it my dochs eltse kear wol yn ’t sin, as +ik it al forjit, wier? Doch dû earst dyn saken mar ôf, Ate, ik wachtsje +wol.... (_Nimt ien fen de reade roazen dy’t se stadich toplôket, +súntsjes_): Ik wachtsje wol.... + +ATE. + +Ik hie jo hjir roppe litten, Sets. Alderearst om’t ik ik fornaem dat jy +fen ’e moarn wer for it earst op it wirk wieren. Dat is krigel fen jo, +en great. It scil jo nou faek iensum wêze. Bitink den dat der mear +iensume minsken binne. Sets, en dat jy de himel dochs ek tankber wêze +moatte dat jy jou nommele soan sa lang hâlde mochten. En frâl, dat woe +ik jo tige dúdlik sizze, tink net dat jy by in frjemde boer yn ’t wirk +binne tsjin lean, mar dat jy in frjeon fen jimmes gerive mei jou wirk. +Goed ûnthâlde, Sets? + +SETS. +Ik ha der nea oars oer tocht, boer. Jy witte wol ho tankber.... + +ATE. + +Stil, stil, dêr mei ik gjin praet oer hearre. ’t Is my genôch as jy der +sa oer tinke. Dat woe ik jo earst sizze. Mar nou haw ik noch hwet oars +for jo yn ’t fet. Ik bin einlings in bytsje lilk op jo, Sets. + +SETS. +De boer? lilk op my? + +ATE. + +’t Is sa. Fen ’e moarn do’t ik de bou oereage, do seach ik dêr noch in +lyts minske omsneupen, tichte by jo, dat ik dêr net earder sjoen hie. +Ik koe myn eagen hast net leauwe. Hawwe jy Ruth meinomd op it wirk? + +SETS. +Ja boer. It bern koe dochs ek net allinne thús bliuwe. Se woe út eigen +oanstriid mei. + +ATE. + +Mar jy witte, dat it dêr hjar plak net is. Dêr yn dy gleije, briedende +sinne mids dat rûge swiere wirk! Al hjit se nou ek tûzenris fen Ruth, +dat is dochs net de ikker, dêr’t dat bern op arbeidzje moat! + +SETS. +Wy ha der fen âlder ta foarâlder op forkeare moatten, boer. + +ATE. + +Dat is myn skild net. Mar dit scil der net fen ynstean. Ik bitrou myn +minske-kennisse moai skoan, en dat bern hat hwet yn hjar dat ik net +forknoeid hawwe wol. Ik wol neat fen myn arbeiders sizze, der binne +keardels by mei in herte fen goud, mar it binne rouwe soannen fen it +folk, en hjar praet is net geskikt for famkes-earen. Jy hawwe it grif +ek mei om ’e fortsjinsten dien? + +SETS. +It wier der sa ynroun boer, mei al dy kosten fen Japik syn lijen. +(_stil greatsk_). En salang men sels _kin, freget_ men net. + +ATE. + +Kom hjir ris, Frâns. Sjuchste dat âlde ronfelige antlit en dy fyn +bisniene mûle? Dy hawwe moai wêst en kein, as dines nou. Der binne +stoarmen oerhinne gien, Sets is âld-minske wirden en beppe. Tinkt dy +dat hjar adel der ûnder lijd hat? + +FRÂNSKE. +Dû hast gelyk. Bist in swiere learmaster, Ate Jans.... + +ATE. + +(_wer tsjin Sets_). Ik tocht wol dat der soks mank mei wêze scoe. Tonei +komme jy Snjeontojouns hjir by my yn ’e keamer, Sets, en jy barre jou +jild apart. Ik scil jo lytse Ruth hjar fortsjinst der as taslach op +tajaen. En Ruth bliuwt thús. + +SETS. +Boer ... boer ... ik kin net litte ... ik moat.... + +ATE. + +Dat is dos ôfpraet. Jy geane nou wer nei it lân ta en stjûre Ruth +hjirhinne. Janne wol wol graech hwet selskip hawwe. Miskien fine wy mei +gauwens wol hwet oars for hjar. Oant sa lang is se hjir wolkom. + +SETS. +’k Scil ’t sizze, boer. Och, och, as Japik dat wiste.... (_Giet nei de +doar_). + +FRÂNSKE. +(_nei hjar ta_). Siz Sets, forjow my dat ... dat.... + +SETS. +Hwet woe de jiffer sizze? + +FRÂNSKE. +Hwet ik sei fen Ruth niis.... It wier sa forkeard fen my, sa dom.... Ik +bin altyd sa dom.... De boer hat gelyk, Sets ... hjar plak is der +_net_.... + +SETS. +(_wer stil greatsk_). Ik tankje de jiffer. + +ATE. + +Hwet bitsjut dat, Frâns? + +JANNE. +(_as Frânske swijt_). Frânske hie hjar in pear ûnforsichtige wirden +ûntfalle litten oer earmeljue’s prakkesaesjes, dy’t Sets hwet sear +diene. Mar ’t is nou wer yn oarder, alhielendal. De boer hat hjar wer +op ’e goede wei holpen, sa as my ek sa faek.... Ik scil efkes mei Sets +gean. (_Janne en Sets ôf_). + +FRÂNSKE. +(_nei in pear tellen stiltme_). Ate.... + +ATE. + +Nou, Frâns? + +FRÂNSKE. +Ho lang hast nou fen ’e middei tiid ... for my? Oant master en domeny +komme? + +ATE. + +In lyts heal ure. + +FRÂNSKE. +Ik wol fen ’e middei net lêze, Ate, ik kin nou dochs net harkje. Der is +nou wer safolle dêr’t ik oer to tinken haw.... Ik wol my ris útprate, +Ate, alhielendal, forstieste, alhielendal, dat ik hjir tominsten ris +ienkear hwet rommer weigean kin bydat ik hjir kaem.... + +ATE. + +Dat moatstû altiten dwaen Frâns. In minske moat neat op ’e boaijem fen +syn herte forhoalen hâlde. De wrâld moat yen sjen sa’t men is. + +FRÂNSKE. +(_laitsjend_). Ate. Ate ... dat seistû? neat forhoalen hâlde? dû, de +tinker, de dreamer, de swijer? Scoe der hjir yn it hiele gea ien wêze +dy’t safolle forhoalen hâldt as dû? + +ATE. + +Der is mar ien ding, dêr’t ik my net oer útlit, dat is myn striid en +myn siikjen. Alles hwet ik foun haw, hwet ik wit, siz ik; miskien kin +it oaren ek hwet helpe. Mar hwet oan dat finen en witten foarôf giet, +dat giet nimmen hwet oan. + +FRÂNSKE. +Dû hast gelyk, sa is it wol.... Wy oaren, wy tinke net om siikjen, wy +kwebbelje mar hwet foar it ljeave heitelân wei, wy forlieze ús yn ús +eigen wirden en getsjânsel.... Mar dochs, sa astû dy hâldst en +draechst, sa is it better; dat wol ik ek leare. + +ATE. + +Ik tochte, datst dêr al lang mei dwaende wierst.... + +FRÂNSKE. +Dat is ek sa ... salang as ik dy ken einlings al.... Mar ik bin op ’t +lêst ek jong. Ate. (_Ate knikt; laitsjend:_) Né heite, knik mar net sa +earnstich, dêr hastû dochs gjin bigryp oer. Dat is it iennichste +hwetstû fen my leare kinst. Dû wennest hjir sa frij, sa hearlik; sa as +fen ’e middei, nou’t de hiele pleats en al dy âlde beammen dreame yn in +sé fen ljocht.... God, Ate, dat moatstû dochs ek ris sjen. De fûnken +sprongen oer de pannen hinne, dounsen oer de leaven en de grêft, en +laken ... laken.... Ja by de himel, de sinne lake! Sa as Frey by de +âlde Noaren do’t er om Gerda frijde, sà lake de sinne. En ik hearde de +protters op it efterhiem, ik hearde de ljurk fierwei jubeljen yn it +blau, en it folk op dyn lân, it folk dat sóng, Ate.... + +ATE. + +(_bitter_). En lytse Ruth skripte mei hjar. Scoe hja bliid west hawwe? + +FRÂNSKE. +Och.... + +ATE. + +Wêz gerêst, Frâns, ik sjuch de sinne, ik hear it sjongen wol. Dû hast +my niis in dreamer neamd; it is in hege namme en ik fiel my faek lyts. +Mar ik kin dy sizze, net folle eagen scille mei myn forearing sjen nei +de wûnders om my hinne, nei alles hwet suver en moai en great en godlik +is. Mar der is mear as glâns en sinne; der is ek tsjusternisse en +skaed—dû hast der dizze middei in lyts biwyske fen sjoen. Ik sjuch +beide en ik wit net, ik wit net, hwet it sterkst is. + +FRÂNSKE. +Mar astû nou sels dochs meistimst dat der ljocht is ... hwerom biste +den alteast inkelde, inkelde kearen net bliid en fleurich mei? + +ATE. + +Mar dat bin ik dochs wol ... ik leau net dat folle minsken sa bliid +wêze kinne as ik.... + +FRÂNSKE. +Né wier? Dû kinst’ alles. En ik kin neat. Sels it laitsjen kinst net +ienris fen my leare. Dû witst hwet jonkheit en wille en fleur is, en ik +ha der gjin aen fen. + +ATE. + +Dû bist tichter by de wierheit astû sels wol tinkste Frâns. Witste hwet +myn wille is? Dat is it swalkjen, ûren lang sims, lykme allinne, oer de +hearlike bloeijende heide, oer it wide grien fen it greide-lân. Dat is +it mimerjen yn it lange waeijende gers en it sjen nei de hege +himelloft, fol goudgeglinster en strieljend blau ... dat is it mimerjen +by de wylgemoezzen mei hjar rykdom fen wite wynsels dêr trochhinne, dat +is it swimmen yn de brede, koele, djippe mar, mei neat as de loft boppe +yen, neat as it streakjen fen it wetter om myn lea.... Dat is myn +wille, ik scoe gjin riker, gjin greater winskje. En jimmes? To nou, +Frâns? Fortel my nou fen jim wille, dy iennichste, dy greatste rykdom +yn ’e wrâld! + +FRÂNSKE. +Hâld mar wer op. Ik sjuch, dû krijste dochs wol wer gelyk. Frjemd +datste dochs altiten gelyk hast.... + +ATE. + +Hwa’t goed en suver libbet, dy hat altyd gelyk. Mar sa maklik scilste +der nou net fen ôfkomme. Wille dat is neffens dy: Sneins mei in kliber +fen tsjien, tweintich út to fytsen gean, stoffige, bimoude wegen lâns, +sjonge, net om ’t men fleurich is, mar fleurich lykje wol, delplakke +foar in herberge en yen bignuve litte fen in heap doarpsljue, wylst Ate +Jans allinne efter yn syn mieden.... + +FRÂNSKE. +Né, né, mar sa is it net! Sjuchste wol datst’ der neat, neat fen +bigrypst! Wy binne bliid ... om’t, om’t de blidens nou ienris djip yn +ús libbet, en.... + +ATE. + +Mar dat kin hjir en op ’e romten ek. Hwerom siikje jim de wille dêr? +Hwerom net de moaiste, de suverste, de bliuwende? Hwet is der op jim +setten en pretten wol, dat ik hjir yn myn ienlikens net haw? To nou, +Frâns! + +FRÂNSKE. +Ja Ate, dat ... dat binne de minsken ... dêr sit alles yn, men sjucht +de blidens yn oare minsken en den wirdt it yen sa waerm en rom, den +sjucht men de sinne en de loft net ienris mear.... + +ATE. + +Mar hwerom, hwerom den dochs? Tink nou ris oan it keppeltsje, dêrste +trochstrings mei op en út bist. Is der ien by, ek mar ien, dy’t +fortsjinnet datste for dy iene de skientme fen loft en ierde forjitte +scoest? + +FRÂNSKE. +(_hiel fest en biret nou_). Né. + +ATE. + +Ik siz net dat der sokke minsken net binne; hja bisteane, mar it binne +útsûnderings. Under dyn keppeltsje lykje se net to wêzen. Hwerom giestû +den net de moaije, stille, iensume wegen fen it libben? + +FRÂNSKE. +Dû forjitste ien ding, Ate, der is mear as dy wille, der is mear as dy +sinnedei. Der is ek de joun dy’t den komt, dy fen stiltme en swijen, as +alles sa tear wirdt en sêft. Den swijt ek de drokke wille fen de dei, +den komt der hwet djip en moais yn yen. Lit ús wille den de platte kant +it neist wêze, goed. Mar wy hawwe ien ding dat dy ûntbrekt, Ate Jans, +wy hawwe de ljeafde. + +ATE. + +(_stil foar him út laitsjend_). Och God ... jim mei jim ljeafde.... + +FRÂNSKE. +Dat is skande, Ate, dêrom to laitsjen. Dat is hwet hillichs. + +ATE. + +Ik haw de spot net mei hillige dingen, mar hwet jim derfen meitsje haw +ik net heech. Dêr moat ik my ljeafst net tofolle ynjaen, den kin ik +hast net ienris as frjeon mear mei dy prate. Hwet meitsje jim fen dy +libbenskroane? in boerdpompieren Sinteklaze-steek! Sels stimste mei, +dat ûnder dy hiele bolbjirkene keppel net ien is dy’t it heechste +fortsjinnet. Hwet moat men sizze fen minsken dy’t it heechste fen hjar +libben biede oan .... ûnweardigen? + +FRÂNSKE. +Mar Ate, dat is dochs in saek fen fielen? Dêr tinkt men dochs net by! + +ATE. + +Ik wit skoan dat jim dêr net by tinke; as jim it diene, scoene jim net +folle wille oan al dy útlittenens mear hawwe. Mar ik doch it wol. Ik +scil nea, nea fen hwet hâlde, dêr’t ik de greatens net fen fiel. Ik wol +groeije, greater wirde, sterker, en dêrom is der for lytse minsken yn +myn libben gjin plak. Ik wit wol, dat jim der oars oer tinke—dat is jim +saek. Mar ik gean myn eigen wei. En ik wol it heechste. En ik bliuw +ljeaver wachtsjen as myn langstme it swijen op to lizzen mei hwet +minders. + +FRÂNSKE. +(_tige wis en biret_). Den bistû in great egoïst. + +ATE. + +Nou sjuch _ik_ it forbân dalik net. + +FRÂNSKE. +Dû hast dysels folle heger as ús, wier? Dat meistû ek wol, hwent dû +bist nou ienris mear. Dat witte wy allegear wol. Mar hwerom ús net hwet +mei to dielen fen dyn krêft en dyn earnst? Hwerom dy hjir sa ôf to +sûnderjen op ’e romte? Moatstû nou altiten tinke om dyn eigen groei? +Nea net, dat wy dy dochs wrychtich ek nedich hawwe kinne ... for +ússels? + +ATE. + +Ik wol eltsenien syn frjeon graech wêze. Mar as men myn frjeon wêze +wol, den moat men mei my stribje en stride wolle. Den moat ik in sterk +en moai bitrouwen hawwe kinne. Den moat men myn earnst en iensumens +kieze doare boppe dat geblikker fen de skyn. Ik sels doch gjin stap út +myn eigen libben wei. + +FRÂNSKE. +Dû bist ûnreedlik, Ate. Dat giet boppe minsklike krêft. + +ATE. + +Den scil ik nimmens frjeon wêze. Ef tominsten yn myn iensumens bliuwe. +En ik kin net ienris sizze dat my dat sa tige moeit. + +FRÂNSKE. +(_nei in pear tellen twivel_). Ate.... + +ATE. + +Nou? + +FRÂNSKE. +(_twivelich, ûnwis, wylst Ate it finster útsjucht en hja wol merkt, dat +er mei syn tinken wer by hwet oars is_). Ik woe mar sizze ... ik scoe +net wolle datste forkeard oer my tochtst.... Do’t ik dy frege, niis, +mear omgong mei ús to siikjen, do frege ik dat fensels for ús +allegearre ... net for my sels allinne.... Dû koest oars ris tinke.... +(_wachtet, hjar hiele wêzen ien langst en forwachtsjen_). + +ATE. + +(_fier ôf_). Hwet? ... o ik bigryp it.... Né, fensels net Frâns. Ho +komst derby, ho scoe ik dat tinke kinne.... Hwet in tinkbyld for twa +sokke goede kammeraten! Wy kenne mankoar ommers al sa lang.... + +FRÂNSKE. +(_doffer nou, delslein_). Ja. ja, salang al.... Ik gean Janne efternei, +dat wirdt my dúdlik.... + +ATE. + +Domeny is dêr, Frâns. Master scil ek wol gau komme. + +FRÂNSKE. +To Ate, lit my noch in skoftke bliuwe ... oant master ek komt ... ik ha +safolle fen Hora heard en ... ik haw ommers noch safolle to learen, it +makket my miskien wer hwet riker ... en it is ommers dyn frjeon, wier? + +ATE. + +Myn iennichste, ja. Mar dêrom binne wy noch gjin bisibbe sielen! Hy is +sa oars as ik. Fensels kinste bliuwe, ik bin bliid datste dat fregest. +(_De doar giet iepen. Men sjucht Janne, dy’t de domeny ynlit. Tingere, +jonge figuer, donkere klean, mar gjin steatlikheit_). + + +FJIRDE OPKOMSTE. +Frânske, Ate Jans, Ds. Alrik Hora. + +HORA. +Goendei togearre, Ate.... (_Fûstkje_). + +ATE. + +(_foarstellend_). Frânske Minnema, in nift fen mines, en in kammeraet, +dêr’t ik in heap mei tsier. Ds. Hora. (_Hja jowe mankoar de hân_). + +FRÂNSKE. +Folle sjoen en gâns fen heard. + +HORA. +Sjoen ek? Hwêr komme jy den wei, as ik freegje mei? + +FRÂNSKE. +Selde doarp as jy, domeny, wy wenje hjir ek. Wol in hiel ein de oare +kant út, mar it heart der dochs noch ûnder. It is wier, jy scille my +grif noch net sjoen hawwe.... Sneintomoarns alteast net. + +HORA. +Ik koe jo tominsten net foar my krije.... Fen oare rjuchting miskien? + +FRÂNSKE. +Dat net, né. Mar myn âlden binne net for it nije. En men seit ek, dat +jy sa earnstich preekje, sa hiel oars as jou foargonger. + +HORA. +Dat wirdt my oars net sa faek oanwreaun. De measten fine my hjir lang +net learstellich genôch, om’t ik dingen as sûnde en oardiel meast lit +for hwet se binne. En it kin dochs net to swier wêze nei de +forkindiging fen greate minsklike wierheden en idealen to hearren? + +FRÂNSKE. +Dat wit ik net. Dy âlde dingen, dat lit yen einlings mar moai kâld, dat +binne in heap plechtige wirden en men kin dêr bêst oan hwet oars by +tinke. Mar sa as jy preekje, den moat men der ek nei dwaen, oars scoe +men yen sels dêr yn ’e wei sitte. En dêr kin ik my noch net nei jaen. + +HORA. +As ik birik, dat hwet lang foarm en sleur wêst hat, hjir wer libbene +wierheit wirdt, den binne wy al gâns fierder. + +ATE. + +Al scille wy der den ek net folle wille oan bilibje. + +HORA. +Ho mienstû? + +ATE. + +As de wrâld de wierheit yn it antlit sjucht, de greate hillige +wierheit, den hat hja mar ien andert. Dat is it krús en de stienniging. +Dat moat se, hwent dy wierheden taeste hjar yn de djipste grounslaggen +oan. + +HORA. +Ik ha dy al faker sein, dat ik dat net leau. Der is gjin oare sûnde yn +’e wrâld as de ûnfolsleinens, gjin oare ûnfolsleinens as de ûnkinde. +Jow de minsken it kleare sjen, forljochtsje hjar herte, en alles yn +hjar scil roppe om it ljocht, sa as de sinne om it deiljocht siket. + +FRÂNSKE. +Mar hja sloegen de Hear dochs oan it krús.... + +HORA. +Dommens en foaroardiel en hate diene dat. Mar it folk hie Him tajubele +as de rêdder do’t er de poarten fen Jeruzalim ynkaem. De dragers fen it +ideael kinne fortrape wirde, de greate wierheden sels nea. Dy libje yn +it hert fen elts minske. + +FRÂNSKE. +Fen elts minske? + +HORA. +Elts minske is drager fen de Gods-tins. + +ATE. + +Ik ha dy al faker sein dat ik dat net mei dy iens bin. Wolstû sizze dat +it yn it minsklik aerd leit nei it goede to stribjen en dat it ljocht +ier ef let oerwinne scil, goed. Mar minsken sa astû se sjuchst, dat +binne nou yet útsûnderings. Dat kinste mei dyn eigen eagen eltse dei om +dy hinne sjen. Ik ha dyn stribjen tige heech, mar it rint ier ef let út +op in greate toloarstelling. + +HORA. +Myn stribjen ken mar ien ein: de oerwinning. Dat scil oer alle leed en +delslaggen hinne ljochtsje. Ik wit wol dat ik de heilsteat net sjen +scil, dat haw ik ek net nedich. Mar ik wit ek dat ik mei myn dwaen en +wird der ien trêd fierder hinne bringe kin. En dat is genôch. + +FRÂNSKE. +Mar de wei dêrta? + +HORA. +Eigen wille en leed achtsje as neat. De follens fen yens ljeafde oan de +minsken jaen. Yen los meitsje fen alles, bihalven fen it ideael. + +FRÂNSKE. +Mar hwa kin dat? Kinstû it Ate? + +ATE. + +Noch net hielendal. My frij meitsje fen alles, ja, dat kin ik, dat is +it greatste út myn libben. My sels as neat achtsje ... as it moat, den +kin ik dat ek. Mar de follens fen yens ljeafde jaen ... oan de +wrâld.... + +HORA. +„As it wier, dat ik spriek mei der minsken en der inglentonge en ik hie +de ljeafde net, ik wier in klingeljend metael ef lûdbearjende skille +wirden.” + +ATE. + +Al wer dy neare, ûndraechlike wirden! Ik ha dy al sein, datstû gedild +mei my hawwe moatst. Ik haw altyd yn it skaed, yn ’e iensumens libje +moatten; ik leau net yn ’e minsken. Dat komt ... miskien.... Mar den +moat ik earst dyn foargean sjen. Astû hjir yn dit doarp mei dyn ljeafde +de minsken better en frij makkest, den, den kin ik it miskien ek +leare.... + +FRÂNSKE. +O, Ate! dos ek dû, sels dû moast noch leare? + +ATE. + +(_bitter_). It greatste noch. Dû hearst it. + +FRÂNSKE. +Lokkich. + +HORA. +Hwerom neame jy dat lokkich? + +FRÂNSKE. +Omdat ... wy hawwe altyd kammeraten west ... en as er nou wier sa as +jy, den scoe er sa heech boppe my stean, den wier der net folle plak +mear for my ... en nou, nou kinne wy kammeraten bliuwe yn it learen.... + +HORA. +Mar ik wit, dat hy ek dit mei my iens wirde scil. O, ik haw it sa +field, do’t ik hjir de earste middeis rounkuijere yn dit efterôf +doarpke, sa lyts, sa forgetten. Elts gyng syn deistich paedtsje lâns +fen eigen soarch en eigen striid, de âlde ienselvige rounte fen berne +wirden en libjen en stjerren, en elts wier it oan to sjen dat him hwet +ûntbriek, it bitrouwen, de ljeafde, alles. It wachtsjen wier op ien +dy’t it iepenbierje scoe, hwet se tochten, hjar langst jaen scoe nei it +heechste.... Nea haw ik myn ropping sa sterk field as do. Do haw ik de +krêft foun alles, alles to jaen hwet ik haw. Mei wêze dat ik sels +dêrfen ûndergean, goed. Mar der scil hjir alteast ien west hawwe, dy’t +de bânnen fen it sleurlibben briek, ien dy’t libje doarst sa’t er wier, +dy’t de herten iepene en de eagen it sjen joech, dy’t it ideael brocht +yn de húskes oan de sânwei en yn de boerewenten! + +FRÂNSKE. +Mar men seit dat jy it folk ûntofreden meitsje.... + +HORA. +Dat hoopje ik, ja. Om’t ik wol dat de minsken nei hjar bêste krêften +libje scille. En om’t it in misdied is tsjin God sels, dat de sielen +skea hawwe scille fen wirk op it ierdappellân. Om’t ik wol dat de +minsken libje scille neffens hjar ropping op ierde. + +ATE. + +Siz Alrik, ik leau dat ik dy dêr in bytsje by helpe kin. + +HORA. +Ho sa? + +ATE. + +Dû kinst lytse Ruth wier, Sets Wallinga hjar bernsbern? (_Hora knikt. +Den, waerm:_) Ik woe hjar leare litte. Dat bern scoe mei op it lân; it +griisde my oan. Ik haw it Sets forbean. Ik hie master en dy hjir frege +om dêr mei jim oer to praten. Den kin ik tominsten ien.... + +HORA. +Ik bin bliid datstû myn frjeon wirden biste. Hwet scil it moai wêze +astû myn meistrider wirden bist ... yn alles.... + +FRÂNSKE. +(_stil_). Ik hoopje dat dat noch in skoftke oanhâldt.... + + +FYFTE OPKOMSTE. +Frânske, Ate Jans, Ds. Hora, Master fen Dyk. + +MASTER. +(_âld griis man, tige libben, fleurich yn it praet_). Dei jimme +(_fûstkje_). Domeny ... Ate ... Frânske. Sjonge, sjonge, hwet wier dat +in útris, dy gleone moudige wei! Masterske hie der mar kluijen oan. d’ +Ald frou wirdt hwet minder op de gong, moatt’ jim tinke. (_Faget him om +’e holle_). + +ATE. + +Master, master, ho komme jy der ek by! Sa âld en noch sa grien! Amper +in pear jonge ljue noch, kinne mankoar gjin ûrke misse! + +MASTER. +Dêrfor bin wy dochs ek troud, oars net? Ik sei tsjin masterske, bern, +sei ’k, it wirdt in swier stik, mar dû moatst der fen ’e middei mei my +op út, de sânwei del. Nou, dat joech in heap gebear, mar it einbislút +wier dochs, dat se meigyng, fensels. Mar minsken, minsken, hwet in +sinne! Wy raenden as bûter, kin ’k jim sizze. Ei nou, moai waer wier ’t +dochs. En op dy sânwei ha wy in swak, masterke en ik. Dat komt fen lang +lyn, foar’t wy troud wiernen, bigryp jim? Do rounen wy dat wol as de +sinne net skynde. + +FRÂNSKE. +Ik joech in moai stûr, as ik wist hwet dy âld sânwei wit. Ik scil mar +ris in pantsje té ynjiette, for de doarst. Hwer is masterske nou keard? + +MASTER. +By Janne yn it tún. Wist dat ik saken hie to bipraten, mei Ate. Saken +wol masterske net fen witte. Hearre gjin frouljue by, seit se. Dêrom +haw ik altiten it mier oan saken hawn. Té-skinke is hwet oars, dêr moat +in frouminske by. Dêr moat Ate hwet mear om tinke. + +HORA. +Hearst it Ate? Domeny hat spritsen, nou bigjint master syn leksum. + +MASTER. +Mar ’t is ek for domeny ornearre. Ja wisse! Op ’e pasterije is it +ommers al krekt allyk. Ek al té sûnder in pastoarske! Hwa hat dêr nou +ea sa fen heard! Twa sokke jonge bazen, dat dy noch sa leare moatte fen +in âld man as ik! + +FRÂNSKE. +Al wer hwet to learen! En nou domeny sels wrychtich! Utleard rekket in +minske dochs ek nea, domeny! + +HORA. +Master syn leksum bin ik it wol moai iens mei. Mar master wit ek wol, +dat sa’n ding nau stekt. Der is op ’t lêst mear as de tépot allinne! + +MASTER. +Scil ’k net ûntstride. Mar it is oars wol fen it fornaemste mei, woe ’k +ha. Masterske hat dêr altiten hjar krêft yn socht. En dat is hjar bêst +bikaem. + +ATE. + +Jy meitsje it my to bot, master. Ik woe ha, yens frou moast dochs ek +diele yn yens stribjen, yn yens idealen. + +MASTER. +Wisten wy yn myn tiid net fen. ’k Wol nou just net sizze, dat dat goed +wier. As ik domeny sa preekjen hear Sneins, den tink ik wol ris: der is +dy dochs hwet ûntgien, heite. Mar ik bin nou to âld om my to foroarjen. +En ’t hie syn maklike side wol. Soms tink ik wol ris, domeny, en Ate ek +sa’n bytsje, dy binne troud ... mei it ideael. En as ik it nou sizze +mei, den leau ’k net, dat dat in maklike breid is. Masterske koe ’k +mear mei wirde. + +HORA. +Jy sizze dêr in wiis wird, master. + +MASTER. +Stiet my oan. Oars tinke jim: Master kin ek oars neat as grapjeije. En +hy sjucht it dochs wol ... ja ... ja ... hy sjucht it wol.... Mar hy is +nou to âld. En masterske ... dy scoe it faeks ek net bigripe .... +(_Pear tellen stiltme_). Mar as ik freegje mei, Ate, hwet boadskip.... + +ATE. + +Hwet tinkt jo fen lytse Ruth Wallinga? Kin goed leare, wier? En ek wol +nocht deroan? + +MASTER. +Nea noch sa sjoen. Ik wier der op it lêst suver mei oan. Hja koe my yn +’t roun, kin ’k jim sizze. Wist hast like folle. En frege tsjienris +safolle as ik wist. De bern krigen der erch yn. Dy libbene kikers +seagen yen amper troch. + +ATE. + +Ik hearde grútsjen dat hja leare scoe, for ûnderwizeres. Ho liket jo +dat ta? + +MASTER. +Scil net folle fen komme kinne. ’t Sit der by Sets net oan, nou mei +Japik syn sukkeljen, moatt’ jim tinke. Mar spitich is it. Ik hie hope, +hja scoe noch ris by ús yn ’e skoalle stean. En nou mei op ’e bou! +Wrâlds birin fensels. Mar like goed spitich. + +ATE. + +Dat learen fen hjar moat trochgean. Ho en hwet kin minder skele, jy +bigripe it wol, mar ik wol der gjin praet fen hawwe—it scoe Sets yn +hjar eare komme. Wolle jy der for soargje dat se der hwet for +klearmakke wirdt en den nei stêd kin? + +MASTER. +To diger! Dêr hear ik nij fen op. Dat docht myn âld hert goed, dat kin +’k jo wol sizze. Wis en wrychtich scil ik dêr for soargje. Us lytse +Ruth dochs noch oan ’t learen, fen ’e bou ôf ... soks hearde men earder +nea fen.... Nou mar ik bin der de kening to ryk mei. Dat is sok goed +nijs, dat moat ik masterske ris fordútse. (_oerein_). + +FRÂNSKE. +Dos dat bigrypt se wol, master? + +MASTER. +Dieden bigrypt masterske skoan. Mar idealen.... + +HORA. +As it master goed is, gean ik effen mei. Wy binne daelk werom, Ate. + +FRÂNSKE. +Tink derom master, de té stiet brún ... en der is nou in frouminske by! +(_Hora en master ôf_). + +ATE. + +Hwet tinkt dy nou, Frâns, fen dat relaes oer masterske? + +FRÂNSKE. +Earmoedich. It is op it lêst in minske-libben + +ATE. + +Dos dû kinst yn soks ek gjin heil mear sjên? + +FRÂNSKE. +Sa fier bin ik nou wol. De ljue ha hjar der bêst by bifoun, mar ik +sjuch wol dat _dat_ net goed is. Hwet is dit in rike middei for my +wirden ... hwet bin ik bliid dat ik komd bin. + +ATE. + +Sjuch, dat is nou hwet Alrik miende do’t er sei dat der hjir hwet oan +de ljue ûntbriek. Hjar libben is net hillige, it greatste is hjar +foarby gean. Sellich en smûk hawwe hja nêst mankoar libbe, o, sa dimmen +en stil en oan ’e ein binne hja like fier as oan it bigjin. Ik bin +binijd ef hy, sels hy, soks foroarje kin.... (_Klopjen_). Ja, kom yn! + + +SECHSTE OPKOMSTE. +Frânske, Ate Jans, Ruth. + +RUTH. +Dei boer, dei jiffer. Janne sei, ik moast mar nei jo tagean, boer. +Beppe hie sein, jy hiene boadskip. + +ATE. + +Dat is ek sa Ruth. Hat beppe sein, datst net mear mei hoechste op ’e +bou? + +RUTH. +Né, boer. En dat kin ek net, om’t ik kin beppe net allinne litte. En ek +om oare dingen kin dat net. + +ATE. + +Mar Ruth hie dochs graech leare wollen, wier? + +RUTH. +Dat moat oergean, boer. Heit (_effen haperjend, den wer hjarsels_) Heit +hat my frege for beppe to soargjen do’t er sels net mear koe. + +ATE. + +For beppe scil soarge wirde. En beppe en wy hawwe in wei foun dat Ruth +hjar learen wol trochgean kin. + +RUTH. +(_forheard_). Boer.... + +FRÂNSKE. +Dat is in moaije tatiding, wier Ruth? + +RUTH. +Ja jiffer. Mar ik moat der effen oer neitinke.... Om’t ik hie sokke +moaije dreamen, oer as ik letter sels jiffer wêze scoe en de bern +leare.... En do fen ’e moarn op dy bou, do wier dat sa fier fen my +ôf.... Mar nou komt it wer tichter.... Ik bin der o sa bliid ta, boer, +al bigryp ik net.... + +ATE. + +Dat hoecht ek net fanke. As beppe en ik sizze dat it kin, den bitrouste +ús wol, wier? + +RUTH. +Ik bitrou alle minsken wol, boer. Mar ik bigryp de dingen ljeafst sels. +(_Foar Ate syn boekekast_). Hwet hat de boer der in heap moaije boeken. +Mei ik dêr wol ien út krije? Myn hannen binne nou wer skjin. + +ATE. + +Gean dyn gong, Ruth. + +FRÂNSKE. +Nou bin ik binijd.... Tocht ik it net! Ja, dêr steane moaije printen +yn, tige moai. Fen kenings en ridders en al soks. + +RUTH. +Dêrom naem ik it net, jiffer. Mar der stiet yn fen skiednis. En ik hâld +sa fen skiednis. (_Giet mei it boek op in stove sitten_). Hwent den +sjucht men ho’t alles foroare is, by earder, en better wirden. En den +wit men dat alles ek noch folle better wirde scil. Dit doarp hat ek +skiednis, boer. + +ATE. + +Ho mient Ruth? + +RUTH. +Sûnt domeny komd is. Alles is sa oars. De arbeiders fjuchtsje en flokke +safolle net mear. En der komme nije hûzen, fen stien. En Sneins yn ’e +tsjerke is it alhiel oars. + +FRÂNSKE. +Lytse wize Ruth! (_Tsjin Ate_). Hwa’t hjar Boäz ris wirde scil? + +RUTH. +Boäz ... hwet mient de jiffer? Boäz, dat wier ... Naomi, Orpa ... o. +Boäz, dat ... dat wier de man fen Ruth.... Né jiffer, Ruth kriget gjin +Boäz, ik wol net trouwe. + +FRÂNSKE. +Mar fanke, hwet is dat nou for praet! + +RUTH. +Ik krij ommers safolle oars to dwaen. Safolle wirk for de bern as ik +jiffer bin. Dêr wol ik for libje. Dat is sa moai. + +FRÂNSKE. +En den altyd allinne yn ’e hûs? As de skoalle út is? Hwet scoe se it +den iensum ha! + +RUTH. +Ik scil it nea iensum ha. Dat wit ik noch fen heit syn sikens. Den wier +ik sims wirch, o sa wirch en beppe mocht it net witte. Mar as ik jouns +nei it doarp to moast om in boadskip, den wier dêr in stjerre, in hiel +greaten en moaijen-ien en dy skynde sa frjeonlik en bliid.... En den +wist ik dat ik net allinne wier. + +ATE. + +(_by it finster, foar him út_). Wûnderlik, wûnderlik ... soks hearde ik +yn gjin tiden.... + +FRÂNSKE. +(_sjucht fen de ien op ’e oar, den skrillet hja effen, as sjucht hja +eat yn ’e takomst_). Miskien.... + +_Gerdyn._ + + + + +TWADDE UTKOMSTE. +_Aldjiersjoun. Selde keamer as yn I. De lampe barnt._ + + +FOARST OPKOMMEN. +Janne, Master fen Dyk. + +MASTER. +Ate bliuwt gâns, Janne. + +JANNE. +Ja. + +MASTER. +’t Moeit my tige. Ik hie joun sa graech hwet mei him petearje wollen. +Dat forset de swierrichheit hwet. En ’t is for Ate ek net goed, altiten +sa allinne, f’râl net op sokke jounen. ’t Is op ’t lêst noch in +jongkeardel. As ik nou, âld en forgetten.... + +JANNE. +Ja, sokke jounen scille gâns prakkesaesjes for jo meibringe, dat kin ’k +my yntinke. Der scil jo gâns troch de holle gean, it forskeel is sa +great by do’t it jier ynsette. + +MASTER. +Ik koe it yn ’e hûs net langer hirde. Altiten dat tinken om dat lege +plak. Ymkje mient it bêst, dat nim ik graech oan, mar se kin yen it +gemis net forgoedzje. En hwêr scil men den al hinne rinne? Net +eltsenien kriget mei âldjiersjoun graech in âld frjemd man yn hûs. ’t +Gyng ús eartiids al krekten allyk. In minske tinkt to min om oaren. + +JANNE. +Jy witte dat jy hjir wolkom binne master, as eigen. En as de boer wist +... ’t scil him genôch moeije dat jy hjir salang op him sitten hawwe to +wachtsjen. + +MASTER. +Ik wit net Janne, ik wit net, Ate is net bot mear op selskip steld. Ik +merk it wol as ik sa’n inkelde kear nochris mei him praet. Hy is mei +syn tinken by oare dingen. Hy wol frjeonlik genôch wêze, mar men fielt +him altyd sa fier ôf. ’t Is frjemd. + +JANNE. +Hy mist ek gâns, master. Nea folle honk by oare minsken hawn, en do mei +it forstjerren fen domeny. Ik ha’t dalik oankommen sjoen. Ate hong +tofolle oan him, seach sahwet it heechste yn him—se forstienen inoar yn +alles. En as men syn hert sa op ien set ... dat is noedlik, to noedlik, +den kin de wrâld yn ien slach for yen dellizze. + +MASTER. +Kom, kom, as men noch sa jong is ... de wrâld leit noch foar him. Hy +hat ommers neat brek as it libben. Sa as men, men wit dat yens tiid +west hat. Mar for him kin ommers eltse dei in nij libben bigjinne. +Safolle, dy’t mei him de iensumens wol diele woene. + +JANNE. +Dat is sa, ja. Mar ek in tige lyts bytsje dêr’t hy syn iensumens mei +diele wol. As er bliid wêze kin mei hwet minders.... + +MASTER. +Altyd noch better as sa as nou. Lokkich kin er him nou dochs alhiel net +fiele. + +JANNE. +Dat wit ik net master. Ik bin wol ris bang dat er yn syn lot birêst. De +wrâld hat him nea net safolle skele kinnen en de iensumens bliuwt altyd +like moai en great. Hwet him altiten miskearre hat, dat wier it +bitrouwen yn ’e minsken. Ik haw in skoftke forhoping hawn dat dat komme +scoe; nou liket it forgoed foart. Hy libbet yn himsels, hy jowt him net +mear. + +MASTER. +Neat for in jong minske. + +JANNE. +Och, ik wit net! Ik scoe bliid genôch wêze, as it wer ris oars mei him +waerd, mar ik kin ’t my dochs bêst bigripe. It doarp hat him net moai +hâlden, master. Fen it goede dat domeny kweke hie, is amper neat mear +yn wêzen. O, dy minsken, dat se dochs net sjen wolle.... + +MASTER. +Domeny hie safolle nijichheden, Janne. Tofolle op ien stuit. Ik haw him +wol warskôge, dat scoene de minsken sa hird net fortarre. + +JANNE. +Sa lang’t domeny libbe, koe it wol. Mar alles moat hjar sein wirde, +eltse dei en eltse ûre, oars falle se dalik wer tobek. De boer seit, +dat komt om’t se út hjarsels gjin krêft hawwe; ik leau dat net, my +tinkt, se sjugge net yn hwerta se dy krêft brûke moatte ... mar it +griist my sims oan, al dat moaije wirk al wer sa forrinnewearre ... en +de nije.... + +MASTER. +Dat is gjin keardel. Tinkt allinne om syn eigen maklik libbentsje, +moatt’ jy tinke. Fynt alles goed, eft it goed ef forkeard is. Né, den +Hora! Dy hat arbeide salang’t it dei for him wier, dy leaude yn syn +ropping. Sokke minsken moast men eare-teikens for stiftsje. Mar de +greate wrâld hat net folle fen him fornaem. Hy gyng sa stil syn wei.... +Mar hwa’t him koene.... + +JANNE. +Dy forjitte him hjar libben net wer. En as men ienris sa’n ien moete +hat, den bigjint al it oare yen sa griis en earmoedich to lykjen.... En +dochs docht men him der gjin eare mei. + +MASTER. +My tinkt oars, dat biwiist wol.... + +JANNE. +It is net yn syn geast. Hy socht himsels net. Hy hat er sa tsjin +warskôge, dat wy himsels bitize scoene mei it ideael dat er brocht; hy +hat ús en ek Ate Jans sa faek sein dat men net oan minsken hingje +moast. Al is hy der sels net mear, syn geast hie ûnder ús bliuwe +moatten. + +MASTER. +Och, dat giet ommers dochs altyd sa. In minske siket dochs altyd hâld +by oaren. En as men dêr alles op set, och, den hat it libben yen mar +sa’n bytsje mear to bieden, as dy foartgean moatte. + +JANNE. +En dochs bliuwt it libben altiten like great en de libbensplicht altyd +deselde, eft der ien ef hûndert nêst yen steane. Men is minske om alles +forlieze to kinnen, as men God mar bihâldt. + +MASTER. +Ik sjuch oars net folle as dy lege stoel; myn libben bistjut net folle +mear, dat wol ’k wol wêze. Wy wieren alles for mankoar, wy steunden op +mankoar en nou kinne wy dat net mear.... En by ’t fortriet komt den ek +noch wol ris hwet selsforwyt.... + +JANNE. +Kom, kom, dat kin jo dochs net pleagje? + +MASTER. +By tiden wol. Wy ha sa’n bytsje each hawn for oare dingen. Do’t wy +fyftich jier troud wieren, by ’t Maeije do binne wy de âld sânwei +yetris úttrape. Kostlik wier ’t. De loft alhiel blau, de bjirms bûnt +fen blommen, de wylgen yn ’e bloei. Do kniep masterske my yn ’e earm: +„Mindert”, sei se, „nou is alles noch lyk as fyftich jier lyn, de +sânwei en ek twisken ús”. Der wier se bliid ta. „Ja bern,” sei ’k. Mar +ik tochte effen, nou is der dochs hwet net yn oarder. Hwent dy sânwei, +dat hie nou in fêste wei wêze moatten, en wy.... Mar dat sei ik mar +net, se scoe der mar lêst fen hawn ha. Mar ’t hat ús net folle +foarútbrocht. En nou, nou komt myn earmoede oan ’t ljocht, nou ’t hja +der net mear is. + +JANNE. +Domeny Hora hat de helt fen jim jierren net helle. Mar dy ... dy is mei +greate rykdom foartgien. + +MASTER. +’t Liket mar for inkelden weilein to wêzen. Sa’n inkelden dy’t wit +tsjin tûzenen dy’t siikje. + +JANNE. +Né, né, dat kin ’k my net tinke. Ik haw net folle op ’e skoalle gien, +mar hjir op ’e „Sjidzjende Bouwer”, hjir haw ik dochs greate dingen +leard, fen domeny Hora en de boer syn mem. f’râl. Der hat ek in tiid yn +myn libben west, dat ik tocht dat ik libje scoe ... for ien.... ’k Ha +der tige om skriemd do’t dat in dream bliek. En ’k hear dat sêfte, dat +sjongende lûd noch yn myn earen: „Janne sûndiget”, sei se tsjin my, „se +forjit for in minske de taek dy’t God hjar oplein hat, se moat sels as +in minske libje kinne.” O, ’t hat sa swier west, yn ’t earst ... mar ik +haw it leard, al wier ’t mei striid en triennen. Ik hingje oan Ate +jans, oan ’e „Sjidzjende Bouwer”, oan myn wirk—en dochs, ik scoe alles +misse kinne.... + +MASTER. +Janne, Janne.... + +JANNE. +Ik scoe ’t kinne. En wer bisiikje in oar libben to bigjinnen, nou noch. +En wer bisiikje it bêste to jaen, dat ik mei myn lytse krêften kin. As +ik myn plicht mar doch, oan ’e ein fen ’e wrâld as ’t moat ... mar ... +’t ljeafst hjirre ... ’t ljeafst hjirre.... + +MASTER. +’k Scil der ris op trochtinke. ’t Docht my wol goed, dat kin ’k jo wol +sizze. ’t Scoe my den nou sa leech net mear wêze. Jy prate as domeny, +Janne. Ja, wy ha wol folle forlern ... gâns forlern ... mar dochs ek +noch wol in bytsje bihâlden. + + +TWADDE OPKOMMEN. +Janne, Master, Leistra, Sijke. + +LEISTRA. +Joun jimme. Ho letter op ’e joun, ho moaijer folk, is’t sizzen den, +nou? Kom, master hjir ek al? Ja, ja, in bisûndere joun altiten, master! +Forheven en plechtich, tige plechtich. (_Sijke seit Janne dei; hja gean +sitten; by master en Janne ûnder it folgjende petear gâns stivens_). + +MASTER. +Dy plechtigens jow ’k net folle for. Ik ha’t ljeaver hwet smûk om my +hinne. Mar ik mis hjir joun ek ien. + +LEISTRA. +It komt my foar, dat jy dit ek net krekt sjugge. Hjir op ’e „Bouwer” +binne wy kâld for minske-gefljuch, hjir is’t de wente fen it Ideael. Wy +bisprekke hjir de dingen fen it hegere libben. Ofwaeid praet fen legere +geasten hawwe wy mei britsen. Yn de tsjinst fen it hegere hat men gjin +sellichheit fen minsken brek. + +MASTER. +(_kitelich_). Hwet jy sizze. Jy bin den mar gâns foroare. Eartiids +makken jy jo net drok mei soks. Jy hiene do yet al in wyld hier yn ’e +nekke, wit ik wol. + +LEISTRA. +It komt my foar, dat jy wol hwet frij binne yn it sizzen. Dit is net +bifoarderlik for ús ienriedichheit. In oare toan kaem my mear winsklik +foar. + +MASTER. +(_koart_). Ik siz hwer’t it op stiet. Ik jow gjin stûr for dy +moai-praterij. (_Effen stiltme_). + +SIJKE. +Ate al wer net thús, Janne? + +JANNE. +De boer hat him nêst in goed ûre ôfjown. Hy woe him hwet forsette. Hy +scil wol gau werom komme. + +SIJKE. +Hwet is ’t den al hwet, nou? Ik kin it skriemen dêr sims hast net om +litte. Hy fynt hjir net hwet er siket, moatt’ jy tinke. Hy hat omgong +mei oare minsken brek. Och, och, as wy hjir mar hwet faker wêze koene! + +MASTER. +Jim ha oars mear mei mankoar tsierd as yn frjeonskip libbe, woe ’k ha. +De wrâld liket him yn ’e lêste tiden nuver to forlizzen. Ik ha der it +rjuchte bigryp net mear oer. + +SIJKE. +(_swiet_). Dat kin him den ek oan jou hege jierren lizze. Dy +kribbekeurichheden binne nou forgetten en forjown. Ate syn wei is de +bêste, en wy folgje dy graech mei ús lytse krêften. De brede en de +smelle wei, lyk as de Psalmist seit, Master! + +MASTER. +Jy miene de Berchrede. Jy moatte hwet minder prate oer dingen, dêr’t jy +safolle bigryp oer hawwe as ... as ús âld kat fen pianospyljen, scil ’k +mar sizze. Ja wrychtich, ús âld kat, sei ’k. Dat komt goed út, ús âld +kat. + +LEISTRA. +Nou komt it my dochs foar, dat ik jo yn bitinken jaen moat.... + +SIJKE. +(_oerémis_). Bist net wiis Pier! Lit dat âld potiten syn galle mar +útspije! Hat it smoar yn, dat er hjir it ryk net allinne hat, moatst +tinke! Wit ek wol, hwerom er hjir sa’n bryk gat rint! Alde +neigeanderige ynklauwer! Mar hy scil ús hjir net weipeste, dat wik ik +him! + +JANNE. +(_ûnwis fen lilkens_). Frou Leistra, wy binne hjir ûnder dit dak sa’n +tael net wend. Ik woe, dat jy jo hwet ynbounen. + +SIJKE. +(_neiaepjend_). Jo hwet ynbounen! Hwet forbyldzje jy jo wol! Sa’n +stoaterske flinterknipster, dy’t ús hjir út it plak kringe scil! +Wachtsje mar, froutsje, hwa’t hjir it earst op ’e strjitte stean scil! +Sa’n skoaijers-madam, dy’t fen ’e balstiennen opnomd is! + +MASTER. +Sjonge, sjonge, hwet komt jou wier aerd nou kreas oan ’t ljocht! Kant +in wûnder! Dêr wier it my nou ris krekt om to dwaen. Kom Janne, sok +selskip fen idealisten hearre wy net by thús. Wy scille it fjild mar +romje, tinkt my. (_Janne, oerstjûr, jowt hjar gûlend oerein_). Hwet +nou, Janne, wirde jy dêr oars as oars fen? Fen dat fisk-wive praet? +Kom, kom, Janne ... kom ... (_Master en Janne ôf_). + +LEISTRA. +Jy koene wol in slach mei de moalpûde hawn hawwe. Jy kinne der op oan, +dat dat allegearre mei de waerme hân oan dy fint oerbrocht wirdt. En hy +leaut dy âld húshâldster grif earder as ús. It makket syn +erchtinkendheit altyd wer geande. It komt my foar dat dit ús hiele +moeisum opboud wirk yn gefaer bringt. + +SIJKE. +Sa kin ’t ek wol, net? ’t Is ommers allegear de skild fen dyn +lamlindigens. Astû nou noch ris fen dy ôffjurre hiest! Mar fensels, ik +moat altiten it punt der wer ôfbite. Men scoe jim forgrieme! + +LEISTRA. +Hui, hui, hwet.... + +SIJKE. +Ja, to mar. Ek noch tsjin abbeleare! Skoer dyn mûle sa tsjin oareljue +op ast it tsjin my altyd dochst! Yn ’e hûs bist in wakker helt, en +bûtendoar krûpste wei fen binaudens! + +LEISTRA. +’t Scil wol sa wêze. + +SIJKE. +Sjuchst mar wer datst it yn oarder krijst. _Ho_ kin my net skele. Ik +scil wol soargje, dat _ik_ den foart bin, den haste fen my gjin lêst. +Mar ik ha dy ien ding to sizzen: astû joun net biwirkest, dat dy falske +húshâldster hjir weirekket, den hast it hert ris yn ’e hûd en kom wer +thús! + +LEISTRA. +Mar wyfke.... + +SIJKE. +Hast it heard. Dyn swiete praetsjes ha ’k neat mei to meitsjen. Kom mar +sa ast bist, dat is better. + +LEISTRA. +Mar ik woe graech witte ho.... It komt my foar, dat jy dit better +sjugge as ik. Jy binne fornimstich genôch. Ho moat ik it oanlizze, +tinkt jo.... + +SIJKE. +Moatst sels witte. Siz mar, dat dy âld keardel ús sa terge hat, dat myn +simmels my yn ’e macht krigen. As hja dy myn wirden foar de foetten +goaije, moatst it fensels ligen hjitte. Den sceist mar, dat se dat +optocht hawwe, út oerginstigens, dat wy sa goed mei him kinne. Dat +leaut er miskien wol net, mar hy is nou safier hinne, hy mistrout +sahwet eltsenien.... + +LEISTRA. +Mar hwet tinkt jo, ho scil ik oan mei dy húshâldster ... as ik him dat +planút siz.... + +SIJKE. +Bist net wiis! Dêr moatst tsjin him net oer kikke. Moatst tsjin +hjarsels oan ’e gong. Dat ik myn mûle wol hwet frij jown haw, mar dat +men der yn it doarp krekt sa oer praet. En dat der om hjar spil komt yn +’e femylje. Den is se út hjarsels wol sa healwiis en ruk út. En den ha +wy it hjir in stik rûmer. Der moat hjir foroaring komme. Oars helpt al +ús gewrot ús noch neat. + +LEISTRA. +En as it safier ris wier, den scoe ús Berber hjir bêst yn ’t plak +kinne, tinkt my sa. Hwet tinkt jo dêrfen? + +SIJKE. +Hast wol ris gekker dingen sein. Berber is redsumernôch, dat hat se fen +my. Den kaem hjir safolle ûngaedlik folk ek net mear binnen doarren. En +hy koe him licht oan alle kanten safolle ek net mear weijaen. Der moat +in stokje foar stitsen wirde, ho gauwer ho better. + +LEISTRA. +It komt my foar dat dat de oanwiisde wei is, Berber hjir. Dat tocht ik +daliks. + +SIJKE. +Snoad biste, dat witte wy ommers wol. Sjuch mar, datst de boel +foarinoar krigest. Dat is krekt hwet for dy mei dyn swiete praterijen. + +LEISTRA. +Ik hie al sa ljeaf, dat jy sels.... + +SIJKE. +(_fûleindich_). Hwet?! + +LEISTRA. +Neat. + +SIJKE. +Oars seist it mar. Praten is frij. Mar ’t moat hjir oars. It bigjint op +’e neil to bârnen. Hy trout dochs net. Howol, dat fanke fen +Minnema’s.... + +LEISTRA. +Och, och, oan hokfor gefaren stiet men al net bleat! As dat sa kaem, is +’t mei ien slach forlern! + +SIJKE. +Hja fisket der genôch for. Mar hysels is moai ûnforskillich. Mient +fensels, dat se út plezier net trout en út frjeonskip sa om him hinne +strúnt. Kinst bigripe! ’k Ha se al lang sketten. Mar wy scille der in +skoatteltsje foar strike. Lit my dêr mar mei rêdde. + +LEISTRA. +Lokkich. + +SIJKE. +Ik scil gjin gerêst hier op ’e holle ha, salang’t wy net wis binne fen +’e pleats. En der moat oanmakke wirde. Ik jow him gjin lang libben +mear. + +LEISTRA. +Tochten jy net? + +SIJKE. +Dy gekke kuren, dat er fen minsken net mear witte wol, dat wiist der +wol op. Mei syn mem wier ’t krektenallyk. Dy waerd tsjin it lêst ek ho +langer ho stiller; krekt sa’n healwize dweepster (_biweging efter de +doar_). Wel fordeald, dêr koe er wol wêze. To ju, bigjin nou gau! +(_twiske de tosken:_) stommerik! (_lûder:_) Ja, ’t is wol skriklik, dat +minsken hjarsels sa forjitte kinne.... Dat ûnderminet yens hiele +bitrouwen. + + +TREDDE OPKOMMEN. +Leistra, Sijke, Ate Jans. + +ATE. + +(_moeisum:_) Jow jo gjin moeite, minske. Meitsje ljeaver dat jim de +hameije út komme. (_as hja sitten bliuwe:_) Jim hearre hwet ik siz? + +SIJKE. +Ik bigryp jo net, Ate, it moeit my sa. Ik tocht, dat jy mear bitrouwen +yn ús ha scoenen, as dat jy it ear hingje litte scoene nei sokke +minsken. + +LEISTRA. +Hja miene it net forkeard, moatt’ jy tinke. Mar hja bin swak, en den +stroffelet men o sa maklik. + +ATE. + +(_oerstjûr:_) Ik scoe forsichtich wêze. Ik hâld my net lang mear yn +bitwang. lk haw tofolle fen jim riddenaesjes heard. Nommele minsken bin +jim. Jim forpeste de loft dêr’t jim binne. Tergje my net langer; dêr +kinne ûngelokken fen komme. + +SIJKE. +Dat moat biljeaven net. Scoest dy sels ek it meast mei ha, heite. Sa’n +falske kwibus! Stiet wrychtich oan ’e doar to harkjen as in lytse +jonge! ’t Is ommers allegear de skild fen dyn eigen healwizens! Men +moat ommers falsk mei dy omgean, oars is men dy net goeddernôch! Dy +moaije húshâldster en dy âlde gek, dat is dyn soarte better fensels! + +LEISTRA. +Frou, frou, it komt my foar dat jy forsichtiger.... + +SIJKE. +Ruk út aste bang biste! Ik scil him better.... + +ATE. + +Jy scille neat. Ik jow jim trije minuten om oan ’e oare kant fen ’e +hameije to kommen. As jim hjir den noch binne, lit ik jim troch myn +folk fen it hiem ôfsette. En den is it myn skild net, as der ris ien by +de hameije trochrekket. + +SIJKE. +Stjonkert aste biste! Dyn eigen famylje foart to reagjen mei frjemd +folk! Witste sels it bêste hwermeistû dy op dyn hân krigest! Mei dyn +moaije eagen en swiete wirden siker! Se gnize dy út, allegearre, ast +dat mar witst! + +LEISTRA. +Wyfke, wyfke.... + +ATE. + +Noch sechtich tellen. + +SIJKE. +Ei nou fint, wy gean ommers al. Moatst dy net sa lilk meitsje, dat is +sûnde for dy. Dat die dy dierbere mem fen dines ek net. Dy wier +tominsten ûngefaerlik, al hie se se alle fiif net. + +ATE. + +(_razen:_) Divel ... dat scilst (_stoarmet op Sijke ôf, dy’t hjar efter +Leistra forskûlet. Doar iepen. Frânske fljucht op Ate ta_). + + +FJIRDE OPKOMMEN. +Leistra, Sijke, Ate Jans, Frânske. + +FRÂNSKE. +Ate ... yn ’e Godsnamme ... dû ... ho kinstû...? + +SIJKE. +(_wylst Leistra útpiket:_) Dat moeit my. Hie him mar bigean litten. Den +hie men him licht ûnder kuratéle sette kinnen. Hast oars dochs gjin +kâns om efter syn jild to kommen, al bist ek tûzenris Frânske Minnema. +Kom ju.... Hwet? dy sokses der twisken útknypt? Dat scil him opbrekke! +(_ôf_). + +FRÂNSKE. +(_wylst Ate op in stoel delfallen is; hân op syn skouder:_) Dat hie ’k +fen dy net forwachte, Ate. Ho kinstû dysels sa forjitte, om dy minsken! + +ATE. + +Se kaem ... Mem tonei. Ik koe ’t net hearre. + +FRÂNSKE. +Ik hie dy wol warskôge. Dy ljue wieren fâlsk, dat koe men oan alles +witte. Dat hie nêst in pear jier net to forwachtsjen west, Ate, dat +sa’n slach minsken foet yn dyn hûs krije scoe. + +ATE. + +Ik ha se net ynhelle. De minsken twongen hjarsels op. Ik ha se altyd +lofts lizze litten. + +FRÂNSKE. +Dû hast se bigean litten, Ate. Janne kin út hjarsels sokke minsken net +ôfstegerje. Dû jowst der net mear om hwaste om dy hinne hast. Eartiids +gyng der fen dy hwet út dat sok soarte fensels op in ôfstân hâldde. Nou +hast dy opsletten yn dysels en dû sjuchst hwet derfen komt. + +ATE. + +Dy ljue scille net weromkomme. En mear forkearden ha ’k Godtank noch +net om my hinne helle. ’t Is nou wol suver. + +FRÂNSKE. +En de oaren, dyn frjeonen, den? Janne siet yn ’e koken to gûlen fen +hwet dat minske hjar sein hie, mar ek mei fen dyn frjemdens. Master +kaem ik tsjin: d’ âld man wier mistreastich, hie hope by dy hwet honk +to finen en dû hiest wer net thús west. ’t Is net goed, Ate. Minsken dy +fen yen hâlde hawwe in rjucht op yen. + +ATE. + +Minsken dêr’t _men_ fen hâldt, woeste sizze. + +FRÂNSKE. +Ik ken dy net mear. Moat men yen den yn alles liede litte fen egoïsme? +As men fen immen hâldt en men uteret dat yn wirden en soargen en +dieden, dat jowt yen dochs ek wol rjucht op hwet werom? Do’t dat minske +hwet fen dyn mem sei, waerdste razen, mar hat Janne hjir sûnt net yn it +plak fen in mem stien? en al misseistû hjar ek neat, dû misdochst tsjin +hjar. + +ATE. + +Mar Janne hat it hjir ommers goed.... + +FRÂNSKE. +Hastû wolris bitocht hwer’t hja ôfstân fen dien hat, hwet hjar troch +hjar trouwe soarchsumens ûntgien is? Moat ik dy dat nou sizze, Ate? Dat +se nea mei in oar it libben yngien is, om’t se tocht dat it hjar plicht +wier, alderearst to soargjen ... for dy? Dat eigen bern hjar libben nea +bliid makke hawwe, dat se allinne, lykme allinne op ’e wrâld bleaun is, +dat se ôfstân dien hat fen in eigen libben ... for dy? + +ATE. + +Pleitestû ek for dysels, Frâns? Dû hast de lêste tiid ek net folle oan +my hawn. + +FRÂNSKE. +Né Ate. Ik nim hwet my jown wirdt, en dêr bin ik tofreden mei. En ik +bisiikje myn libben to libjen sa goed as ik kin, en for oaren to wêzen +safolle as ik kin. Dat is genôch. + +ATE. + +Witste hwet men fen ús fortelt? Hast heard hwet dat minske niis...? + +FRÂNSKE. +Ja. + +ATE. + +En...? + +FRÂNSKE. +(_him iepen oansjende_). Der is ommers neat fen oan, wier? + +ATE. + +Wier is it net, né. Mar dat der neat fen oan is.... Ik ha de lêste +dagen gâns oer dy neitocht, Frâns, en der is my folle dúdlik wirden, +dêr’t ik lang blyn for west haw. Ik woe dêr graech ris mei dy oer +prate, Frâns. + +FRÂNSKE. +Dat kin, Ate. (_Effen stiltme_). + +ATE. + +(_hommels_). Wachtestû noch altyd ... op my? + +FRÂNSKE. +(_forheftich_). Ho fregest my dat? Dêr haw ik dochs nea hwet fen blike +litten? + +ATE. + +(_glimkjend_). Fen blike litten net, né. Dat hat great fen dy west. Mar +it wier dêrom wol sa. Earst tocht ik, do’t ik seach hoste eltsenien +ôfstegereste: Frâns is to selsstannich om hjar to binen oan in oar, +dêrom bliuwt se allinne. Lettertiid seach ik dat oars; ik seach dyn sin +for húslikheit, dyn ljeafde for bern, dyn frou-wêzen yn alles. Do haw +ik lang net bigrypt hwerom. En astû witte wolst hwerom ik dy der nou +nei frege: it waerd my swier dat to dragen. As ik dy dat nou ienris net +jaen kin, Frâns. + +FRÂNSKE. +En hwet den noch, Ate? Moat ik dêrom trouwe mei in oar? Wylst myn herte +hjir dochs altiten is, by dy? Ienris hastû my sein: Ik wol it heechste, +en as ik dat net krij, den mar neat. By dy wierne dat wirden, by my is +it wirden myn libben sels. It is it iennichste net, dêr’t ik neffens +dyn leare yn libbe haw. + +ATE. + +Ik hie dy sa’n swiere beage net oplizze wollen.... + +FRÂNSKE. +It hoecht dy net to moeijen, ik bin der better fen wirden. Ja, it is +wier, it hat swier west. Der ha jounen west, dat ik myn snokkerjen +smoare moast yn myn kjessens, ik ha wol tocht dat it my briek. Mar ik +ha ’t úthâlden, en ik bin der fen groeid. En myn laitsjen haw ik +Godtank net hielendal forleard. Ik leau yn de wrâld, hy liket my moai +en ryk. Mar myn libben is wierder wirden. + +ATE. + +Der hat in tiid west dat ik op dy delseach. Do wieren wy kammeraten, +mear koe it net lije—om’t ik mysels sa heech fielde. Nou is it efste my +foarby groeid bist, efste it libben wierder en riker libbest. Nou scoe +ik wol frjeonen wêze wolle, as dat kin om dy ... as dat dy genôch wêze +kin.... + +FRÂNSKE. +Ik wol earlik wêze: myn hertewinsk wier mear ... dêr haw ik lang for +libbe. Mar astû seist dat it net kin, den leau ik dy—it forwûnderet my +ek net, dû hast mear nedich as ik jaen kin. Ik kin bêst mei dyn +frjeonskip tofreden wêze. En dû makkest my dêr tige ryk mei. Hora wier +dyn frjeon ek ... dat is dos wol hwet greats. Dyn hân, Ate. + +ATE. + +(_jowt hjar de hân_). Frâns—ik bin bliid dat ik dy bihâlde mei. Dat +makket my de útgong fen ’t âldjier dochs riker as ik tocht hie. + +FRÂNSKE. +Mar nou haw ik ek rjucht om to witten, Ate. Nou moatst my ek sizze.... + +ATE. + +Hwet? + +FRÂNSKE. +Hwerom it allegear hjir sa dwers forkeard giet. Hwet dy driuwt om dy sa +op to sluten yn dysels. Hwerom efste sa ienselvich wirden bist. + +ATE. + +Och, dat is ommers sa ienfâldich. Ik mis hjir ien dy’t ús sa’n stipe +jown hat. En yn de minsken haw ik nea net safolle bitrouwen hawn. En +nou’t ik sjuch ho’t men syn wirk hjir stikje by bytsje ôfbrekt, om’t it +yen yn ’e wei stiet as men opgean wol yn de lytse dingen fen it libben, +nou haw ik forgoed mei dy minsken britsen. Myn boerkerij en myn mieden +hawwe my ommers altyd genôch west. Allinne, dêr siikje ik it nou noch +mear yn as eartiids. + +FRÂNSKE. +Sjuchstû nou net, Ate, dat dat dochs eigentlik earmoedich is? + +ATE. + +Ho mienste dat? + +FRÂNSKE. +Sa astû nou libbest. It kin wêze dat de minsken dy net folle jowe, dat +leau ’k wol. Mar dû jowst hjar ek neat. Salang’t Hora libbe en alles +hjir yn ’e gloede fen syn bisieling en ljeafde stie, salang dieste mei +en joechst in bytsje fen de rykdom dy’t der yn dy is. Hy is gien en wy +moatte dêr nou sûnder. Hwêr bliuwt nou dyn eigen jaen? Moatste it nou +al wer ha fen oaren? Is dat nou keninklik? + +ATE. + +Ik hie mear wêze moatten for myn frjeonen, for Janne, en master en dy. +Dêr hast gelyk oan, dat scil oars. Mar mear kinst my net fergje. Ik +hâld steande, dat Alrik him oan oaren tofolle jown hat, ek oan +ûnweardigen. Ik bin wé en sêd fen de ljue hjir út it doarp. As ik ris +in inkelde kear by dy oare ljue bin, den fiel ik efter myn rêch de +spotske glimkes en de meilijige wirden, om’t ik oars wol as hja. +Tochtste dat ik mei dy klyk.... Né Frâns, nea. Sa as dat wiif fen +Leistra’s hjir joun stie to skellen, sa tinkt de wrâld. lk ha der +genôch fen. Lit my den mar op ’e romte en ienselvich bliuwe. + +FRÂNSKE. +Dat hat folle wei fen bangens, Ate. Astû dy sterkernôch fiele koest, +den scoest dy hiele wrâld, al wier se dy ek tsjin, mei kleare eagen yn +’e mjitte gean. Mar der is hwet dat dy ûntbrekt, dat is de moed en it +bitrouwen, dat is de wil om alles to oerwinnen. En dat komt, omdatste +net ljeafhast, omdatste nimmen nêst dy fielst, Ate.... + +ATE. + +Nou? gean fierder Frâns, dû bist op ’e goede wei. + +FRÂNSKE. +Ik wol dy ien ding freegje, Ate, dat ik oars bûten ús frjeonskip net +heal doaren hie. Moatst net kjel wirde, as ik dy hwet siz, datste +miskien for dysels yn dyn eigen tinken noch net wêze wolst. Ik haw de +lêste tiden tocht datste wôl ljeaf hiest, Ate. Is dat sa? + +ATE. + +(_nei in skoft_). Ja. + +FRÂNSKE. +Ik wier der bliid ta, al gou it mysels net. Hwent dêr kin in nije dei +út rize. Dû likest my dochs dom, Ate. + +ATE. + +Moatst net sizze, Frâns. Ik wist dat it dochs allegear omdôch wier. Dû +kinst nou miskien ek wol riede hwa.... + +FRÂNSKE. +Ja. + +ATE. + +Se libbet for oars neat as hjar wirk. En ... tsjintwirdich komt se hjir +wol net mear safolle, mar by ’t simmer, do wier it altyd sa moai +twisken ús, en as ik do frege hie om mear, den wit ik fêst, den hie +alles dien west. Dat doarst ik net oan. Se stjûrt eltsenien wei, dy’t +twiske hjar wirk en hjar yn stean giet. + +FRÂNSKE. +(_hwet geklik_). Ate, Ate, hwet biste dochs heislike dom. Men scoe der +yens bisleur fen forlieze. Is dat nou nedich, stean to gean twiske hjar +wirk en hjar yn? Dû kinst dochs nêst hjar stean? Tochtstû dat hja al +hjar wird den _allinne_ dwaen wol? Moatst ris goed, tige goed op +neitinke. Ik leau, dat ik Janne fornim, ik lit dy nou mar wer oer oan +dysels. Miskien komt der joun noch wol oare âldjiers-bisite.... + +ATE. + +Dû meist hjir neat fen tsjin hjar sizze, hear Frâns. Dat moatst my +ûnthjitte. + +FRÂNSKE. +Och né, wrychtsjes net. Selsum, sa min as jim frouljue altyd bigripe. +Jim binne sa swier, sa aeklike swier. Dat neame jim den heech, wier? +Jim wolle fleane, heech jim wjukken útslaen, fier fen de minsken ôf, o +sa forheven en keninklik en dêrfor bine jim balstiennen oan jim wjukken +fêst. Sels-pleager. + +ATE. + +Ja, ja, dû hast gelyk.... To, gean sa noch in skoftke troch.... + +FRÂNSKE. +Fensels, Frâns moat de sinne wer skine litte, sels op âldjiersjoun. Né +frjeon! Frâns giet foart en lit dy mei de swarte loft en de nachtwyn +allinne. Tink mar ris nei oer dyn sûnden en skamje dy. Allinne +moarnier, Ate, as it nij is—lit it den ek nij wêze, yn alles! In nij +jier, in nije sinne, frâl nije sinne. Scilst my dat ûnthjitte, Ate? + +ATE. + +’k Scil ’t bisiikje. (_Janne komt op_). + +FRÂNSKE. +Den gean ik nou. Né, wrychtich net Janne, ’t is al fier oer myn tiid. +Sillich útein mei jim beiden. Moarn bin ik der yntiids wer. En ik ha +tsjin Ate sein, dat alles den oars wêze moast. Joun Ate, joun Janne. + +ATE en JANNE. +Frânske.... + + +FYFTE OPKOMMEN. +Ate Jans, Janne. + +JANNE. +Scil ik joun noch té sette, boer? As it jou doel miskien wier it +âldjier.... + +ATE. + +Ja, ja, doch dat mar. Ik kin sa net skiede fen hwet west hat. Frânske +hat gelyk, it moat oars. En as ’t hwet kin, noch yn it âlde jier, is ’t +net mei de die, den dochs mei it bislút.—Jy scille dat wiif fen +Leistra’s hjir net wer sjen, Janne. Ik leau dat se jo gâns missein hie. + +JANNE. +Dat makke net út. Dat hoegde ik my net nei to nimmen. Mar ik bitocht, +dat it dochs ek minsken binne en ho’n sûnde se op hjar lade mei hjar +gûchlerij. Dat die my sear. En ek, dat sokke minsken nou jou deistich +selskip miskien útmeitsje scoene. + +ATE. + +Né, né Janne, sa fier wier ik aldergeloks net hinne. Loft en lân en +wyn, dat hie myn ienichst selskip wirden. Mar ’t wier forkeard fen my, +dat ik jim sa forwaerloazge ha. Jy hawwe hjir in min, in swier skoft +efter jo, Janne. + +JANNE. +Scoe it nou wier-wier efter ús lizze, boer? + +ATE. + +Ik scil bisiikje hwet ik kin. Ik wol ’t wol wêze, dat der safolle net +mear fen my útgiet, as it wol west hat. As Alrik dat wist, den scoe er +sizze, dat is in biwiis, dat dyn libben mislearre is—oant nou ta. It is +yn ’e groun ek wol sa. Mar in earlike mislearring is altyd better as in +falske oerwinning. + +JANNE. +In earlike mislearring is hiel faek in falske oerwinning, boer. + +ATE. + +’t Kin wêze, ja. Mar men moat net boppe yens kreften útlibje. Der is my +safolle ûntsonken, Janne. Eartiids hie ik dêr gjin lêst fen; ik libbe +hjir stil en iensum, ik hie myn nocht en blidens oan it moaije om my +hinne, ik tocht dat ik tichte by God libbe, en ik hie mei de minsken +net to meitsjen. Do seach ik dyselde skientme, great en ljocht, yn de +minske; earst mar yn ien, letter mirk ik, dat yn folle oaren ek in +swakke ôfglâns fen dat greate libbe. Ik tink dat it dat wier, hwet +minsken ljeafde neame ... howol.... + +JANNE. +Sjen en ljeafhawwe is itselde net, boer. Sjen, dat kin eltsenien. Mar +ljeafhawwe, dat is yensels jaen. En der binne net ienris safolle, dy’t +dat kinne. + +ATE. + +My liket it it greatste dat der is. Ja, ik ha do wol leard hwet ljeafde +wier. En do’t dat gien wier en wy wer allinne bleauwen, do wier it +allegearre sa earmoedich en leech. Elts yn it doarp fielde it as in +slach, mar ik it meast, hwent ik hie oars neat. Sûnt wist ik dat der +hwet greaters, machtigers wier. Myn hiele hert libbe it tomjitte, ik +woe it werom. Mar hwet ik yn mysels de greatste rykdom wist, dat mocht +ik net jaen. + +JANNE. +Mar hwerom net, Ate? + +ATE. + +Dat kin ik nou net sizze. Ik hie in dream ... hawar, it is to gek om +der sels mar om to tinken. En dochs wist ik, dat as dy dream, dy +heechste, dy moaiste, dy iene gjin wierheit waerd, dat ik hjir den +altyd iensum en allinne bliuwe moast. Dat hat my stymsk en ienkennich +makke. Great wier dat net, ik hie it nimme moatten sa’t it foel en +dochs bisiikje fen myn libben it bêste to meitsjen. + +JANNE. +Mar in minske kin nea witte hwet wierheit wirde kin en hwet net. Dat +makket God út. En hwet great en heech is, dat wirdt hast altiten +wierheit. + +ATE. + +Mar hwet tinkt jo, hwet is it heechste yn in minske syn libben? + +JANNE. +Syn ropping. + +ATE. + +Just, just, dat is it. Mar de ljeafde fen syn eigen hert dos net. + +JANNE. +As men yens ropping goed sjucht en men hat goed ljeaf, den is dat ien. +Hwent den scil men allinne ljeaf hawwe hwet dy ropping draecht en +iepenbieret. En minsken dogge dat faek. Wol ik jo sizze hwet de wei +west hie, Ate? + +ATE. + +Mar jy witte ommers net.... + +JANNE. +Ik leau dat ik it wol riede kin, al is der gjin namme neamd. It is wier +dat hjir ien yn it doarp is, dêr’t hjar ropping en wirk it +alderheechste for is. Mar yn dat lytse hert rint it oer fen ljeafde, +dy’t útstreamt nei alle kanten dêr’t se mar wolkom is. En as dy eagen +bliid nei yen sjen scille, as dat herte syn ljeafde jaen scil, den moat +men net hinne gean en forlies yensels efter yn ’e mieden en mids de +griene romte, mar den moat men nei hjar ta gean en gean neist hjar yn +it greate libben stean. Den scoe de „Sjidzjende Bouwer” yetris hwet +moais sjoen ha, Ate! + +ATE. + +’t Is wûnderlik, wûnderlik. As ik jo sa praten hear, den kin ik my hast +net tinke, dat dat nou Janne, ús Janne is. Hwêr hawwe jy dy wiisheit +dochs wei? Hwent wrychtich, it _is_ wiisheit hwet jy sizze. + +JANNE. +Dat wit ik net. Mar ik bigjin dochs ek âlder to wirden.... En ik ha +sa’n heap leare kinnen hjir. ’t Libben hat my nea nomd, in eigen +húshâlding ha’k nea hawn.... Sims tink ik wol, dêr hie dochs ek folle +moais yn west.... ’t Hat wol ris yn my skriemd, Ate.... + +ATE. + +’t Is wier. Ho’n bytsje hawwe wy tocht om it kostbere, dat jy oerjown +hawwe ... for ús.... + +JANNE. +’t Hat dochs goed west. Ik bin der nou oerhinne, ik scoe nou net mear +roalje wolle. Sims is it sa myld en waerm yn my, eigen bern hiene dat +net better meitsje kinnen. Den sjuch ik myn griis hier mei wille, den +wit ik, dat myn libben slagge is. Al bin ik den ek mar âldfaem. + +ATE. + +En ... hawwe jy dat birikt ... út josels? út egen krêft? + +JANNE. +Né, Ate. Dat kin nimmen. Jou mem hat my it paed wiisd. Dy wier sa +great, ik ha sa by hjar opsjoen. As dy libjen bleaun wier.... Mar it +wier hjar tiid to gean, hja wier to goed for ús wrâld. Fen ’e middei +lies ik noch yn hjar tsjerkboek, it haedstik fen Korinthen en it wier +eft se nêst my stie, sa kaem hjar wêzen my út dy hillige rigels +tomjitte: „Al wier it, dat ik de talen....” + +ATE. + +Né, né, stil, dat net, nou noch net. Dat kin ik noch net hearre. Dat is +_myn_ wiisheit noch net. Mar ik scil myn bêst dwaen—ja wrychtich, ik +scil myn bêst dwaen. Hwet hat der dochs in rykdom yn myn libben west +... Mem ... en Jy ... en Alrik ... en Frânske ... hwet haw ik dochs dom +west, dom en ûntankber.... + + +SECHSTE OPKOMMEN. +Ate Jans, Janne, Ruth. + +RUTH. +(_yn it swart, mei hoed en sjael, tsjerkboek yn ’e hân:_) Joun Ate, +joun Janne. + +ATE en JANNE. +Ruth! + +RUTH. +Unforwachte, wier? ’k Hie ’t sels joun ek noch net dreamd. Ik hie nei +Master ta wollen om ’t âldjier út to sitten, de âld man is nou sa +allinne. Mar do kaem ik Frânske tsjin, dy’t al op in paed dêrhinne +wier. Do sei ’k: den gean ik mar nei de „Bouwer” ta. ’k Hie hjir yn +sa’n set net west. + +JANNE. +Fanke, fanke, hwet makkest ús dêr bliid mei. Jow dyn gûd hjir mar, +Ruth. Stimper, hwet biste wiet! ’k Scil ’t effen yn it milhûs hingje by +de kachel. Den meitsje ik mei-ien it iten effen ré for it folk en as ik +klear bin, den sitte wy mei syn trijen it âldjier út. Ofpraet, Ruth? + +RUTH. +Ja, ja, ’t is goed ... dizze iene kear noch ... tinke oer hwet west +hat, en den mei de toalve slaggen witte, dat der wer in nij libben foar +yen leit ... en wer foarút.... Men is op it lêst noch jong.... + +JANNE. +Ho nou, Ruth, de rjuchte moed net? + +RUTH. +(_hjar twingend:_) Ja, ja wis wol.... Fensels wol! + +JANNE. +(_skodholjend:_) Wy prate strak wol wer (_ôf_). + +ATE. + +Hastû nei tsjerke ta west, joun, Ruth? + +RUTH. +Nei tsjerke, ja. Hwerom scoe ik net gien wêze? Eltsenien rint der +ommers hinne, âldjiersjouns. Hwerom scoe ik thúsbliuwe, ik allinne? +Thús miste Beppe, yn ’e tsjerke Alrik.... Ik haw allinne nei it oargel +heard, ik ha bidden en tocht om hjar dy’t gien wierne, en de preek is +my aldergeloks foarbygien. ’t Is oars in tige minlik en evenredich man, +dy nije dominij. Hy bigjint nou al út to setten. + +ATE. + +’k Hie net tocht datstû dêr oer gear komd wierst.... + +RUTH. +Ik siet der mei wrok yn it herte. Neat is der bleaun fen hwet west hat, +alles sukkelet fierder de forskriklike wearzige sleurpaedtsjes lâns. O, +as it meijen hie en ik hie kinnen, ik hie se taroppe wollen, dat se +misdiene, dat se sûndigen yn hjar hert, troch it greate sa to +forjitten! Machtleas binne se weromfallen nou’t it sterke lûd forstoar, +as hie de hân fen God sels hjar loslitten. Ik wist dat it sa wêze scoe, +mar ik bin dochs gien. Ik scil op myn post bliuwe salang ik hjir noch +bin. Mei de bern kin ik moarn tominsten wer prate, op ’e Sneinskoalle. +Miskien kin ik noch hwet rêdde. + +ATE. + +Dû martelest dysels ôf, Ruth. Tsjin de stream oproeije kinste dochs +net. + +RUTH. +Né, wier? Ljeaver de riemmen rêste litte. En my meidriuwe litte nei it +lân fen it tsjuster, nei de ljeafdeleazens, nei de ûnmacht. En yn +mysels mimerje oer de tsjustere wil fen it Albiwâld, dy’t de wegen fen +de minsken sa ljochtleas lit, wylst dizze eigen earmen miskien, +miskien, my nei it ljocht ta roeije kinne. Né, by de himel, Ate Jans, +dat nea, _ik_ scil my net oerjaen, _ik_ rin net by it findel fen myn +ropping wei. Ljeaver derby delfalle mei it each op it ljocht dat troch +de wolkens brekt, as libjen bliuwe yn ienselvige birêsting, yn skaed en +nacht! + +ATE. + +Ik bigryp dy. Hastû ek al wrok ... yn my? + +RUTH. +(_sêft:_) Wrok ... yn dy? ... né, né.... (_bitinkt hjar, sterker:_) Ja, +dochs wol, ja wisse. Dyn wei is myn wei net. En se liket my ûnweardich +en net great. Astû weromtinkst oan hwet west hat en oan him dy’t ús +allegearre laette en bisiele, den moatst dyn holle bûge, Ate Jans ... +fen skamte. + +ATE. + +Dû seist my hirde dingen, dizze lêste joun fen ’t jier. + +RUTH. +Dat kin wêze, den hast se fortsjinne. Ik fiel se as wier. Joun, nei de +preek, do’t de minsken it tsjerkepaedtsje lâns kroasken en it wer +wakker hienen oer waer en wyn en de winter, do bin ik it hôf delgien, +allinne, it wier my as dreau der my hwet hinne. Ik haw bidden by Beppe +en Alrik hjar grêven. By Beppe hjarres: it wier wol swier, mar der wier +in moaije stille frede yn my do’t ik oer hjar libben neitocht. Hjar +plak skjin makke mei eare, hjar plicht dien, trou bleaun oan hjar +lytse, mar swiere ropping. En de frucht fen hjar stribjen en de kroane +fen hjar hope sjoen, hwent ik ... ik wier jiffer wirden, en ik wier +lokkich ... mei myn wirk. Mar dat oare, ik haw striden mei mysels, mar +de ûnfrede bleau. Yens libben to jaen as in offer, dat is hwet freeslik +swiers.... Mar fen elts offer komt dochs ek frucht en dat formoedsoenet +yen der mei. En Alrik syn wirk giet ûnder, stikje by bytsje en der is +nimmen dy’t der noed for hat, nimmen as ik, dy’t mar sa’n bytsje kin. +O, ik kin dat net langer oansjen, ik kin net arbeidzje op dy +ûnfruchtbere ikker, ik gean hjirwei. Miskien kin ik op in oar plak +mear. + +ATE. + +It scil _ús_ libben sa’n stik earmoediger meitsje. Myn pear frjeonen +woe ik jerne tichte om my hinne hâlde. + +RUTH. +Den scil ik dy sizze hwet my fen ús frjeonskip tinkt. Ik wol wier foar +inoar oerstean, dizze lêste joun fen it jier. Ik wol gjin frjeon mear +mei dy wêze. Der groeit hwet yn my, dat as ik der net mei al myn krêft +tsjin striid, hate driget to wirden, hate ... yn dy. It is dyn skild +dat Alrik syn offer omdôch west hat; dyn skild, dat it hiele doarp yn +syn âlde sleur en bihâldsucht weromfalt; dyn skild, dat ik hjir wei +moat. Ien libbe der hjir, dy’t sterkernôch west hie, by Alrik syn dea +it greate wirk fen bifrijing en takomst fierder op to bouwen. Ien +hwaens wird de macht hawn hie it lytse gemier fen ’e binyptens it +swijen op to lizzen, ien dy’t roppen west hie Alrik syn libbenswirk oer +to nimmen. Hwet hastû dien? Hwêr is dyn krêft, dyn wil, dyn bisieling? +It doarp falt werom yn syn âlde sleur, it sliept wer yn, mar der is +nimmen dy’t sa ilindich fallen is as dû! + +ATE. + +Ruth, Ruth, dû pinigest my.... Haw ik dat oan dy fortsjinne? + +RUTH. +Dû hast my leare litten, wier? Ik ha dy der lang tankber for west. Mar +ik bigjin twivelriedich to wirden, sels dêroer. Hwerom hast my leare +litten? Omdatstû dy fortsjinstlik meitsje woest en it jild dêrfor +hiest? Ef om my yn steat to stellen it wirk to dwaen dat ik dwaen +moast, neffens myn ropping? Mar dat haste nou forgoed formoarde. Hwerom +hast my mar net op dyn bou litten? It lân dat ik hjir krige to +biarbeidzjen, is troch dyn skild tsienris sa ûnfruchtber en hird as dyn +bou it wier. Né, Ate, hwet myn frjeonskip net mear _kin_, dat scil myn +tankberens net _dwaen_. Us wegen rinne út inoar tonei. + +ATE. + +It is ûnrjucht, hearste, it is it hirdste en wreedste ûnrjucht datste +by my for rjucht jilde litst! Ik hie my jaen moatten, alle skild goaist +op my. Mar hwet hie ik to jaen? Hwet koe ik? Hwêr scoe de ljeafde +weikomme dy’t ik nedich hawn hie for myn wirk en stribjen? It wier +earmoede yn my, earmoede, om’t nimmen my ea hwet jown hie. Myn âlden +stoaren jong, myn famylje woene wol, dat ik mar gau dea gyng, om efter +myn jild to kommen; de boeren, dy’t hjarsels wêze doarsten, seagen my +mei de nekke oan, om’t ik oars woe as hja. Is it myn skild, dat de +sinne net for my skynde? Myn skild, dat der nimmen kaem dy’t my +waermens joech? Myn skild dat ik my al mear en mear sleat for de wrâld? +Ho kin God my fergje op ljeafde as ik se sels nea krige haw? Longere +haw ik dat it ienris komme scoe, it greate, it machtige, dat my +bifrijde fen mysels, dat my tille scoe nei in oare wrâld. O, hie der +mar ien west, ien dy’t my forstien en my ljeafhawn hie en nêst my +stride wollen hie, ik hie alles kinnen—ik hie Alrik’s libbenswirk +oernomd en nei de oerwinning laet, ik hie.... + +RUTH. +(_yn ienen útbarstend_). En bigrypste den net.... (_Ate hâldt forheard +op, sjucht hjar oan. Hja kin hjar net mear bitwinge, lit hjar op in +stoel delfalle en snokt it út. Ate stiet in pear tellen as forslein, +den giet er rimpen nei hjar ta en wylst er him nei hjar oerbûgt en syn +earm om hjar hinne slacht_). + +ATE. + +Ruth, Ruth, mienste dát? Kinste dat wier, wier, hâlde fen my, de +ynbannige, de earnstige, de âldere? Fen my, dy’t dy sa allinne stride +litten haw, dêrste in wrok yn hiest, om myn nearzige ûnmacht? Kin dat +wier wêze, fanke.... (_Ruth knikt_). Den ... ik wit net ... hwet is dat +great, ’t is eft der in wûnder bard is.... Den, den, kin ik àlles mei +dy, nêst dy.... Den komt alles goed, den wirdt it hjir wer simmer, den +sjongt de takomst syn sang hjir wer; dat scil, dat ûnthjit ik dy, +Ruth.... Mar den moatst ek net mear sa skrieme; dat docht my sear.... + +RUTH. +(_wer mei selsbitwang:_) Né, né, hast gelyk Ate, net skrieme.... Dat is +swak, dat mei nou net mear.... Wy, wy wolle sterk wêze, stride en +stribje nêst inoar.... En net skrieme, net twivelje.... Beppe sei +altiten.... (_ûnder hjar lêste wirden sakket it gerdyn_). + +EIN. + +Skreaun Desimber 1919. +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79282 *** diff --git a/79282-h/79282-h.htm b/79282-h/79282-h.htm new file mode 100644 index 0000000..3396625 --- /dev/null +++ b/79282-h/79282-h.htm @@ -0,0 +1,3211 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" +"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="fy" lang="fy"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" /> +<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> +<title>Ruth | Project Gutenberg</title> +<link rel="coverpage" href="images/cover.jpg" /> +<style type="text/css"> + +body { margin-left: 20%; + margin-right: 20%; + text-align: justify; } + +h1, h2, h3, h4, h5 {text-align: center; font-style: normal; font-weight: +normal; line-height: 1.5; margin-top: .5em; margin-bottom: .5em;} + +h1 {font-size: 300%; + margin-top: 0.6em; + margin-bottom: 0.6em; + letter-spacing: 0.12em; + word-spacing: 0.2em; + text-indent: 0em;} +h2 {font-size: 150%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;} +h3 {font-size: 130%; margin-top: 1em;} +h4 {font-size: 120%;} +h5 {font-size: 110%;} + +.no-break {page-break-before: avoid;} /* for epubs */ + +div.chapter {page-break-before: always; margin-top: 4em;} + +hr {width: 80%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;} + +p {text-indent: 1em; + margin-top: 0.25em; + margin-bottom: 0.25em; } + +.p2 {margin-top: 2em;} + +p.letter {text-indent: 0%; + margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +p.center {text-align: center; + text-indent: 0em; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +p.right {text-align: right; + margin-right: 10%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +p.drama {text-indent: 0%; + margin-top: 0.5em; + margin-bottom: 0em; } + +p.scenedesc { + font-style: italic; + text-align: center; + margin-left: 1em; + margin-right: 1em } + +span.charname { + font-variant: small-caps; + font-style: normal } + +a:link {color:blue; text-decoration:none} +a:visited {color:blue; text-decoration:none} +a:hover {color:red} + +</style> + +</head> + + +<body> +<div style='text-align:center'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79282 ***</div> + + +<h1>Ruth</h1> + +<h3>STIK YN TWA UTKOMSTEN</h3> + +<h3>NEI MOTIVEN UT DE NOVELLE FEN<br/> +S. KLOOSTERMAN</h3> + +<h2 class="no-break">fen D. Kalma</h2> + +<h5>W.A. EISMA Cs. — LJOUWERT 1924.</h5> + +<hr /> + +<h2>Ynhâld</h2> + +<table summary="" style="margin-left: auto; margin-right: auto"> + +<tr> +<td> <a href="#chap01">FOAROPWIRD</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#chap02">RUTH</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#chap03">TWADDE UTKOMSTE</a></td> +</tr> + +</table> + +<div class="chapter"> + +<p class="letter"> +For it spyljen fen Ruth moatte for it minst tsjien nije boekjes oantúgd wêze. +</p> + +<p class="letter"> +Auteursrjuchten foarbihâlden; hjiryn aparte bitingsten for forienings yn de +moderne biweging, lyk as ôfdielings N.V., S.D.A.P., arbeiders-ûntjowingsjounen, +ensfh. +</p> + +<p class="letter"> +De skriuwer stiet „efternei dounsjen” ta. Mar hy wol jerne dat men bisiket ef +it dêr net sûnder kin, en is fen bitinken dat soks binammen yn ’e reden leit +for de moderne forienings, dy’t ommers mear in earnstich as in ûntspannings-wyt +foar hawwe. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap01"></a>FOAROPWIRD.</h2> + +<p> +Do’t „Ruth” frij kaem by it Jongfrysk Toaniel, wier it de frage: yn it laedtsje +lizze litte, ef printsje. It earste like my hast it bêste ta; ik sjuch de +breklikheden yn it stikje sels tige skoan. Oan de oare kant wist ik dat „Ruth”, +ek sa’t it is, folle âlde frjeonen hie, en dat it yet jimmer nije frjeonen +makket, ôf to gean op ’e oanfragen om it to spyljen dy’t dêrfor ynkomme. It +lêste hat by einbislút it swierste woegen; en ik hoopje nou mar dat der ek +tonei fen „Ruth” hwet goeds útgean mei yn de greate ideéle striid fen ús tiden +yn Fryslân. +</p> + +<p> +Ik moat in koart wird sizze oer it forbân twiske dit stikje en de lyksa neamde +novelle fen jiff. Kloosterman. Ik hie fensels de lêste lêzen, en tige nei +wieren my de figuren wirden fen de hwet stive, foriensume boer en it brune +famke dat de ieren byinoar siket op syn boulân. Hja waerden my sa hiem dat ik +se hjir delset haw yn in wrâld fen geastlike striid, gâns oars as de idyllyske +en dochs sa yn-minsklike sfear dêr’t jiffer Kloosterman hjar minsken yn útbylde +hie. Ik bin der wis fen dat in forliking allinne mar yn myn neidiel wêze kin; +nammensto tankberder moat ik wêze for de wirdearring en de frjeonskip dêr’t de +Fryske skriuwster dizze nije „lytse Ruth” yn hjar nije wrâld, mei bigroete. +</p> + +<p> +Ik hoopje dat hwa’t it spylje scille, bisiikje scille hjar yn to libjen yn de +geast fen it stikje. Dat allinne kin hjar yn steat stelle der hwet goeds fen to +meitsjen. It bigripen fen de rollen is hjir alles. Ik haw in ôfgriis fen it +foarskriuwen fen hâldings ensfh. op it toaniel, om’t al dy dingen foartkomme +moatte út de spylders sels, yn de krêft fen hjar bigripen. Ek yn it Fryske +toaniel moatte de spylders spylje út hjar hert, net om it „moai to dwaen” +neffens foardragers-manear. +</p> + +<p class="right"> +D. KALMA. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<p class="center"> +PERSOANEN: +</p> + +<p> +ATE JANS, boer op ’e „Sjidzjende Bouwer”. +</p> + +<p> +JANNE, syn húshâldster. +</p> + +<p> +FRâNSKE MINNEMA, in nift fen sines. +</p> + +<p> +PIER LEISTRA, oare sibben fen Ate Jans +</p> + +<p> +SIJKE, syn wiif, oare sibben fen Ate Jans +</p> + +<p> +ALRIK HORA, de doarps-domeny. +</p> + +<p> +MINDERT FEN DYK, de master. +</p> + +<p> +SETS WALLINGA, arbeidster by Ate Jans. +</p> + +<p> +RUTH, hjar bernsbern. +</p> + +<p class="p2"> +Toaniel yn beide bidriuwen: de milkeamer fen de „Sjidzjende Bouwer”, rêstich en +hwet âlderwetsk meubilearre. Rjuchts (út ’e seal wei) twa finsters, mei swiere +griene planten dêrfoar; lofts in boekekast, hwet nijer as it oare húsrie. Lofts +efter gongs-doar; rjuchts skriuwbureau. Yn de foarste útkomste dêrop in stelt +mei wylde wâldblommen. +</p> + +<p> +Ate Jans is yn de foarste útkomste sa’n 25 jier; yn syn útsjuch en praet hat er +de bislettenheit fen de minske dy’t wit hwet ynderlike striid is. De oaren hjar +âlder dêrneffens; Ruth is toalve jier. +</p> + +<p> +De twadde útkomste spilet tsjien jier nei de foarste. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap02"></a>RUTH.</h2> + +<h3>FOARST OPKOMMEN.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Janne, Sets</span>. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +(<i>yn ’t opkommen tsjin Janne</i>). ’k Wit net, ik wit net, it is my hast +slimmernôch ... ik mei myn smoarge klean yn jou eptige keamer ... ik bin sa’n +formidden wrychtich net wend, Janne. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +De boer wol ’t sa hawwe; ik wit net eft ik út mysels wol sa fier gean scoe. Wy +binne allegear minsken mei-inoar seit er den, en dêr is net folle tsjin yn to +bringen. Mar styl fen húshâlden is ’t egentlik net, fensels. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Witte jy ek hokfor boadskip de boer oan my ha kin? Ik bin noch mar ien moarn +oan ’t wirk.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ik scoe ’t jo net sizze kinne, mar hy scil hjir sa dalik sels wol komme. Ho is +’t, wol ’t hwet fen ’e moarn? +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Och stimper, ’t is sok swier wirk for my. Eltse kear giet myn tinken werom nei +de lêste middei do’t ik op it lân wier en se my hellen, for Japik.... Do wieren +wy noch mei syn trijen, hy en lytse Ruth en ikke ... en nou misse wy +safolle.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +It libben kin swier wêze, Sets. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Ik ha ’t altyd wol treast west, mar dit wier sa hird ... sa hird. Sûnt dat ik +widdou waerd, wier hy myn alles, alles hwet ik biskrepte en ôfbodde, wier for +him.... Jy kinne it net witte Janne, mar it wier sa’n greate stipe as ik op ’e +bou wier, sa yn it smoarge wirk en ik koe den tinke dat hy dêr prefyt fen hawwe +koe; by alles hie ik syn antlit foar my.... En nou is ’t allegearre sa leech en +sa deadsk.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Jim hawwe dien hwet jim koene, Sets. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Alles, alles woene wy wol jaen, en den noch to sjen dat it efterút gyng, dei by +dei, dat der gjin krûd for woechsen wier.... Wy hawwe bidden dat er wer better +wirde mocht, lytse Ruth en ik, mar it mocht net, wy seagen him foar ús eagen +foartgean.... Hy sels birêstte der yn, hy bitroude, it wier for syn bêst, mar +myn âld herte kromp gear ... myn iennichste ... en lytse Ruth, och, och, dat +stimper.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Praet jo mar ris goed út Sets, it docht jo goed. En ik ha mear swierrichheit +sjoen, ik kin it my sa goed yntinke.... Ho is ’t nou mei Ruth? +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Jy hawwe noch nea sa’n bern sjoen, ik kin der mei myn grize hierren noch fen +leare. Ik koe my altyd net goed hâlde, ik woe wol, mar it wier my sims to +machtich, mar as hja triennen seach, den kibbe se op Beppe. En sels skrepte se +yn’e hús om, stil en de lipkes op mankoar, en as se wist, dat Japik nei hjar +pielen seach, den glimke se wer effen. In pear kear foun ik hjar, do stie se +hjarsels yn it gonkje út to skriemen, it stimper.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +De ien leart de striid fen it libben earder kennen as de oar.... Mar sterk +makket it ek wol, oars. It is noch in hiele treast for jo, dat jy hjar alteast +hawwe. Alhiel allinne, dat is sa iensum.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +As ik hjar misse moast .... en dochs, nou’t Japik wei is, nou kin ik hjar dochs +net mear mei blide eagen sjen.... Al ús moaije forhopings binne nou tsjin ’e +groun, en Ruth moat nei it lân ta ... en dêr forbarne yn’e gleije sinne en krûm +wirde en âld foar hjar tiid, sa as wy allegearre moatten hawwe. Dat is noch it +slimste, myn jonge wei en lytse Ruth ... it paedtsje fen wy allegearre.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Oan jou praet to hearren ... hiene der den oare plannen west? +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Ruth scoe leare.... Jiffer wirde. Dat wier in great geheim, allinne Japik en ik +wisten it ... en Ruth hie formoedings. Jouns as wy to skimerjen sieten, den +kaem se op ’e tekst fen hwet se leard hie op ’e skoalle ... hwet se den net +oeral helle, jy hawwe der gjin bigryp fen.... En den makke se plannen, ho’t se +it sels ha scoe, as se foar de bern stie, en as Japik der neat tsjin ynbrocht, +den mirk se wol sahwet, hy woe der wol oan, as ’t hwet koe.... En nou ... ik +wol net kleije en ûntofreden wêze, mar dat bern mei hjar skoandere holle, +hwerom moat dàt nou ... wylst safolle oaren.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Net freegje Sets. Us wrâld is nou ienris net sa, dat wy allegearre dwaen kinne, +hwet miskien wol ús ropping is.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +’t Is hird, o sa hird. Net dat hja der mear fen praet, hja wol der hjar +oerhinne sette ... mar dy lytse rimpeltsjes yn ’e foarholle, och, och, dat bern +kin sa earnstich sjen.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Scoene jy der net ris mei de boer oer prate, Sets. Miskien dat dy.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Né Janne. De boer hat him al sa goed hâlden, wy meije net mear fen him freegje. +Hy hat op ’t lêst mear folk, hy kin him sa alhiel wol weijaen. Wy scille ús +hjirsels trochhinne slaen. Wy binne jim sa tankber, Janne, for al jim +byspringen ... it hat ús de hannen sa’n stik romme. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Jy witte, dat de boer der gjin tank for hawwe wol. En ik wit sels hwet earmoed +is ... heit en mem wieren alhiel forlijd, do’t de boer syn âlden my opnamen. +Dizze oarde hat gâns triennen en leed sjoen, Sets, eartiids noch wol mear as +nou.... As Ate Jans syn folk der net west hie.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +En nou hy sels.... It scil my ris nij dwaen, Janne, hwa’t hjir noch ris +boerinne wirde scil. Hja seine lêst, Frânske en hy hiene forkearing. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +De ljue sizze safolle. Frânske hat hjir in heap de rin, mar mear as goefrjeonen +binne se net. Hjar bisteanen ûntrinne mankoar safolle. Frânske is sa derten en +fleurich as in flinter, en Ate Jans is de earnstige kant gâns it neist. Hy hat +net sa’n heap sinne hawn yn syn jonkheit, en dat foarmet in minske wol. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Frjemd, dat goede minsken it faek sa swier hawwe. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Forline Freed wier it tweintich jier forlyn, dat syn mem forstoar. Jy scille +hjar noch wol foar jo krije kinne.... In minske wier ’t, suver in wûnder. Ik ha +der by west dat in pear arbeiders spil hienen op ’t snijen ôf, se stiene foar +mankoar oer, mei ’t brûs om ’e mûle; allegearre tochten wy, dat der in ûngelok +barre scoe. Do kaem hja de skûrreed lâns, dimmen en evenredich as altiten—ik +sjuch hjar moai antlit en greate blauwe eagen noch. Se sei neat, se seach +allinne mar, freegjend, forwûndere. It folk gyng fensiden, yn ienen wier alles +stil. Dat hat Ate Jans oerirven. Hy giet mei my om eft er myn bern wier, wy +lizze alles mei mankoar oer.... En dochs.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Nou? +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +(<i>oerein, nei it finster ta.</i>) En dochs is der hwet, djip, o sa djip yn +syn hert dat wy net kenne noch bigripe.... Ik wit net hwet it is, mar ik tink, +dat nimmen, nimmen, dat ea trochgrounje scil ... sa as it djip yn ’e bosken is, +koel en stil en heimsinnich, sa is Ate Jans.... Ik woe wol dat der hjir ris in +jonge mylde laits troch de boerkerije klonk, mar ik tink net dat Ate Jans ea +trouwe scil ... ik tink it net.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Den hâlde jy hjir it ryk allinne, Janne. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Amper tritich jier bin ik nou by Ate Jans en syn folk. De wrâld is foroare, in +heap minsken binne forstoarn, mar hjir, yn it hert fen dizze minsken bliuwt +alles itselde, sa as de mar yn al syn brûzjen en núnderjen altiten deselde +bliuwt. Greater nommeler goedens kin ik my net tinke, hjar omgong hat altiten +as in ljocht om my hinne west.... En den tink ik sa faek, hwerom kinne sokke +goede edele minsken net bliid wêze en fleurich, wylst safolle minderen gobje en +laitsje fen moarns ier oant jouns let.... Der komt Frânske oan, sjuch ik. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Den moat ik nou it plak mar romje, tinkt my. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Hwerom nou? De boer hat sein, dat jy hjir op him wachtsje scoene. Jy hoege om +hjar wrychtich net foart to gean. +</p> + +<h3>TWADDE OPKOMSTE.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Janne, Sets, Frânske</span>. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>moai libben jongfaem, tige eptich klaeid, hast as for in feest; rûker reade +en wite roazen yn ’e hân</i>). Dei Janne.... Hea Sets, jy hjirre? Dat scil jo +ek wol hwet nuver oankomme, net? +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +It is myn plak fensels net, jiffer. Mar ik waerd hjir bean. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>hwet ûnfordildich.</i>) Krekt hwet for Ate Jans. Syn folk op ’e tripen +stoellen yn syn keamer to plakken. Hy mei syn eigensinnige tinkbylden! Altiten +oars as in oar docht! ’t Milhús is for it folk—hy koe de keamer wol hâlde for +de kearen dat domeny kaem ... ef ik! +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +De boer moast jo sa net praten hearre, Frânske. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +(<i>jowt hjar oerein.</i>) As it de jiffer net nei ’t sin is, den wol ik wol +salang yn it herntsje wachtsje.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Och né, doch dat nou net. Bliuw nou hjirre, oars is it myn skild wer. En as Ate +den komt, krij ik wer in leksum oer myn ûnbitochtsumens en binyptens. En myn +hiele middei is wer bidoarn.... Hy wol dochs syn egen wei gean, hy jowt net om +in oar. ’t Is in lêst as de minsken altyd sa dwers binne. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +’t Is mar krekt hwa’t men praten heart. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>gutich</i>): Ho dat sa? Hat Ate den miskien klage ... oer <i>myn</i> +dwersens? +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Dat woe ik net sein hawwe. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +’k Scoe sizze tominsten. Dêr hat <i>hy</i> nou just noch net sa folle lêst fen +hawn. Ik bin fiersten to bang for him. Sa’n brommende holder! Hwêr is er nou +wer keard, Janne? +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ik wit net. Wy wierne him wachtsjende. Hy liket effen bilet to hawwen. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Hy hie hjir wêze moatten. Wy hienen ôfpraet, ik scoe der om twa ûre wêze. En +den <i>is</i> men der om twa ûre. En oars.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Mar it is nou grif al by healwei trijen, jiffer. Jy sels wierne den ek wol hwet +let, as ik it sa sizze mei. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>effen yn ’t nau</i>). Nou ja ... ik woe ... ik koe dochs ek net.... Mar ik +ha op ’t lêst mear to dwaen, en hy hoecht allinne mar op ’e stoel sitten to +gean en to wachtsjen. Hawar. Hy docht dochs hwet er wol. Men moat him mar nimme +sa’t er is. Siz Janne, hwer moat ik mei dat blommegûd hinne? Scil ik mar dêr op +it bureau ... yn it plak fen dy dingen.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Né Frânske, ljeaver net. Dy blommen hat er in sin by, om ’t se yn ’t wyld +groeije. Ik sels ha ’t sa ek al ris hawn. Hy hâldt net fen sierblommen. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>leit de blommen mei in nidich gebeart op it bureau</i>). Scoe men nou +net.... Neat, neat is hjir goed. Ho’t jy it hjir dochs úthâlde! +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ja, en sa lang al! +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>efkes earnstich</i>). Sikersonk, sa lang al. (<i>Giet foar it bureau +sitten</i>). Der scille miskien net folle wêze dy’t jo dat neidwaen scoene. ’t +Is hjir moai, en stil, en rêstich, mar earnstich, earnstich, om der bang fen to +wirden. Men is op ’t lêst minske om ris to laitsjen, gol en frij út to +laitsjen, men is dochs jong om to sjongen! Jy, dy’t hjir sa op jou plak binne +en bliuwe, sûnder to laitsjen en to sjongen, sjuch, dêr haw ik sikerwier +earbiedenis for. Ik scoe ’t net kinne ... ef miskien.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +It libben giet altyd net by fleur en pretsjes út, jiffer. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>wer ûnfordildich</i>). Och, ja, dat wit ik wol. Mar ik sei it net om +krimmenaesjes út to lokjen. Ik wit wol dat earme ljue hjar soargen ek hawwe. +Mar dat is sa hwet oars as dêr’t Janne hjir yn forkeart. Dit kin men net +oerwinne, ek al set men yen noch sa to skoar. Dy oare ... dy jildsoargen, dy +komt men mei hwet prakkesaesjes en hwet ynspanning wol to boppe. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +As de jiffer ris wist hwet dêr sims net anneks mei is.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ja, ja. dat scil ’t wol. Mar hwet witte earme ljue nou einlings ôf fen de +greate libbensstriid? Hja dy’t net ienris oan it wiere libben takomme? It +libben is ommers for hjar net mear as in dream! Wol ris in bange en swiere +dream, mar net heal sa swier as for hwa’t de djipten fen it libben wit. It +glydt jim ommers allegear mar foarby! +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Ik bin sa folle net mei wirden mânsk, mar as de jiffer ris yn ús djipten sjen +koe ... mei mysels is net safolle forlern, mar as ik om Ruth tink.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Lytse Ruth? Dat is in snoezich fanke. Alderljeafst yn ien wird, ik wier in +great nêst by hjar, do’t ik dy jierren hie. Mar hwet forwachtet sa’n bern nou +einlings fen it libben? Se is nou fen skoalle ôf, ik seach hjar niis op ’e bou; +dat sprekt fensels, dat is hjar plak. Dat scil in jier mannich sa trochgean, +den bigjint se om oare dingen to tinken, njunkelytsen trout se, beppe wirdt +oerbeppe, en sa giet dat troch. Sa’n libben is ommers sa klear as wetter! Ik +sjuch it as ien igale rjuchte wei foar my. Kuijerje nei de ein ta en it is +dien. Bin dêr soargen en striid for nedich? Ik sjuch it net. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Hark ris, Frânske, my tinkt dat it sa moaijernôch is. Sets en Ruth hawwe de +lêste tiid wrammels swierrichheit genôch hawn, dat hoege jy net slimmer to +meitsjen mei jou gegei oer dingen dy’t dêrby neat bitsjutte. Jy moatte der mar +ris mei de boer sels prate, dêr hawwe jy partij oan. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>forheard</i>). Hearken Janne, hwet nou? Bin ik jo to nei komd ef sa? Ik +bigryp jo net. Ik mei dochs myn sin wol sizze. Jy lykje Ate Jans wrychtich sels +wol! +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ik ha wol safolle fen him oernomd, dat ik net útstean kin dat jy sa trochslagge +oer de bloedichste earnst fen it libben. Ik wit wol dat jy it yn jou hert net +forkeard miene, mar jy moatte hwet better neitinke oer hwet jy sizze. Jy hawwe +dit âld minske sear dien, en my dêrby. En it is jo sels net ta’n eare, sok +praet. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Nuver, nuver. ’t Is eft ik Ate sels praten hear. +</p> + +<h3>TREDDE OPKOMSTE.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Janne, Sets, Frânske, Ate Jans</span>. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dei jimme. Dû hjir ek Frânske? Dat stiet my oan, dêr hie ’k net oer +prakkesearre. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Yn ’e goedichheit! It wirdt my nou slimmernôch, Ate. Witst net mear hwet wy +ôfpraet hiene? datste my foarlêze scoest ... om twa ûre? Moatst nou ris efkes +sjen. (<i>Hâldt him hjar horloazje foar, dat hja om ’e pols draecht</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +’t Is skande. Ik hie ’t glêd forgetten; ik haw ek safolle oars oan myn holle. +En ’t slimste is, der bliuwt nou fen ’e middei ek sa goed as gjin tiid mear +oer, hwent om trije ûre komme domeny en master to tédrinken. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +’t Is moai, hear. Dû makkest’ my forlegen mei al dyn goede soargen, Ate Ate.... +(<i>Hjar lippen trilje efkes</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>sjucht hjar skerp oan</i>). Hwet nou? prule om sa’n wissewasje? Ik woe dy +wizer ha, Frâns. Dû witst wol datst hjir wolkom bist. Mar ik ha myn dingen dy’t +foargeane, fensels. Scilst dat goed ûnthâlde, tonei? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Soargestû wol for. Dû bringst it my dochs eltse kear wol yn ’t sin, as ik it al +forjit, wier? Doch dû earst dyn saken mar ôf, Ate, ik wachtsje wol.... (<i>Nimt +ien fen de reade roazen dy’t se stadich toplôket, súntsjes</i>): Ik wachtsje +wol.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik hie jo hjir roppe litten, Sets. Alderearst om’t ik ik fornaem dat jy fen ’e +moarn wer for it earst op it wirk wieren. Dat is krigel fen jo, en great. It +scil jo nou faek iensum wêze. Bitink den dat der mear iensume minsken binne. +Sets, en dat jy de himel dochs ek tankber wêze moatte dat jy jou nommele soan +sa lang hâlde mochten. En frâl, dat woe ik jo tige dúdlik sizze, tink net dat +jy by in frjemde boer yn ’t wirk binne tsjin lean, mar dat jy in frjeon fen +jimmes gerive mei jou wirk. Goed ûnthâlde, Sets? +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Ik ha der nea oars oer tocht, boer. Jy witte wol ho tankber.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Stil, stil, dêr mei ik gjin praet oer hearre. ’t Is my genôch as jy der sa oer +tinke. Dat woe ik jo earst sizze. Mar nou haw ik noch hwet oars for jo yn ’t +fet. Ik bin einlings in bytsje lilk op jo, Sets. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +De boer? lilk op my? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +’t Is sa. Fen ’e moarn do’t ik de bou oereage, do seach ik dêr noch in lyts +minske omsneupen, tichte by jo, dat ik dêr net earder sjoen hie. Ik koe myn +eagen hast net leauwe. Hawwe jy Ruth meinomd op it wirk? +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Ja boer. It bern koe dochs ek net allinne thús bliuwe. Se woe út eigen +oanstriid mei. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar jy witte, dat it dêr hjar plak net is. Dêr yn dy gleije, briedende sinne +mids dat rûge swiere wirk! Al hjit se nou ek tûzenris fen Ruth, dat is dochs +net de ikker, dêr’t dat bern op arbeidzje moat! +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Wy ha der fen âlder ta foarâlder op forkeare moatten, boer. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dat is myn skild net. Mar dit scil der net fen ynstean. Ik bitrou myn +minske-kennisse moai skoan, en dat bern hat hwet yn hjar dat ik net forknoeid +hawwe wol. Ik wol neat fen myn arbeiders sizze, der binne keardels by mei in +herte fen goud, mar it binne rouwe soannen fen it folk, en hjar praet is net +geskikt for famkes-earen. Jy hawwe it grif ek mei om ’e fortsjinsten dien? +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +It wier der sa ynroun boer, mei al dy kosten fen Japik syn lijen. (<i>stil +greatsk</i>). En salang men sels <i>kin, freget</i> men net. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Kom hjir ris, Frâns. Sjuchste dat âlde ronfelige antlit en dy fyn bisniene +mûle? Dy hawwe moai wêst en kein, as dines nou. Der binne stoarmen oerhinne +gien, Sets is âld-minske wirden en beppe. Tinkt dy dat hjar adel der ûnder lijd +hat? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dû hast gelyk. Bist in swiere learmaster, Ate Jans.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>wer tsjin Sets</i>). Ik tocht wol dat der soks mank mei wêze scoe. Tonei +komme jy Snjeontojouns hjir by my yn ’e keamer, Sets, en jy barre jou jild +apart. Ik scil jo lytse Ruth hjar fortsjinst der as taslach op tajaen. En Ruth +bliuwt thús. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Boer ... boer ... ik kin net litte ... ik moat.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dat is dos ôfpraet. Jy geane nou wer nei it lân ta en stjûre Ruth hjirhinne. +Janne wol wol graech hwet selskip hawwe. Miskien fine wy mei gauwens wol hwet +oars for hjar. Oant sa lang is se hjir wolkom. +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +’k Scil ’t sizze, boer. Och, och, as Japik dat wiste.... (<i>Giet nei de +doar</i>). +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>nei hjar ta</i>). Siz Sets, forjow my dat ... dat.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +Hwet woe de jiffer sizze? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Hwet ik sei fen Ruth niis.... It wier sa forkeard fen my, sa dom.... Ik bin +altyd sa dom.... De boer hat gelyk, Sets ... hjar plak is der <i>net</i>.... +</p> + +<p class="drama"> +SETS.<br/> +(<i>wer stil greatsk</i>). Ik tankje de jiffer. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Hwet bitsjut dat, Frâns? +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +(<i>as Frânske swijt</i>). Frânske hie hjar in pear ûnforsichtige wirden +ûntfalle litten oer earmeljue’s prakkesaesjes, dy’t Sets hwet sear diene. Mar +’t is nou wer yn oarder, alhielendal. De boer hat hjar wer op ’e goede wei +holpen, sa as my ek sa faek.... Ik scil efkes mei Sets gean. (<i>Janne en Sets +ôf</i>). +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>nei in pear tellen stiltme</i>). Ate.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Nou, Frâns? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ho lang hast nou fen ’e middei tiid ... for my? Oant master en domeny komme? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +In lyts heal ure. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ik wol fen ’e middei net lêze, Ate, ik kin nou dochs net harkje. Der is nou wer +safolle dêr’t ik oer to tinken haw.... Ik wol my ris útprate, Ate, alhielendal, +forstieste, alhielendal, dat ik hjir tominsten ris ienkear hwet rommer weigean +kin bydat ik hjir kaem.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dat moatstû altiten dwaen Frâns. In minske moat neat op ’e boaijem fen syn +herte forhoalen hâlde. De wrâld moat yen sjen sa’t men is. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>laitsjend</i>). Ate. Ate ... dat seistû? neat forhoalen hâlde? dû, de +tinker, de dreamer, de swijer? Scoe der hjir yn it hiele gea ien wêze dy’t +safolle forhoalen hâldt as dû? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Der is mar ien ding, dêr’t ik my net oer útlit, dat is myn striid en myn +siikjen. Alles hwet ik foun haw, hwet ik wit, siz ik; miskien kin it oaren ek +hwet helpe. Mar hwet oan dat finen en witten foarôf giet, dat giet nimmen hwet +oan. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dû hast gelyk, sa is it wol.... Wy oaren, wy tinke net om siikjen, wy kwebbelje +mar hwet foar it ljeave heitelân wei, wy forlieze ús yn ús eigen wirden en +getsjânsel.... Mar dochs, sa astû dy hâldst en draechst, sa is it better; dat +wol ik ek leare. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik tochte, datst dêr al lang mei dwaende wierst.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dat is ek sa ... salang as ik dy ken einlings al.... Mar ik bin op ’t lêst ek +jong. Ate. (<i>Ate knikt; laitsjend:</i>) Né heite, knik mar net sa earnstich, +dêr hastû dochs gjin bigryp oer. Dat is it iennichste hwetstû fen my leare +kinst. Dû wennest hjir sa frij, sa hearlik; sa as fen ’e middei, nou’t de hiele +pleats en al dy âlde beammen dreame yn in sé fen ljocht.... God, Ate, dat +moatstû dochs ek ris sjen. De fûnken sprongen oer de pannen hinne, dounsen oer +de leaven en de grêft, en laken ... laken.... Ja by de himel, de sinne lake! Sa +as Frey by de âlde Noaren do’t er om Gerda frijde, sà lake de sinne. En ik +hearde de protters op it efterhiem, ik hearde de ljurk fierwei jubeljen yn it +blau, en it folk op dyn lân, it folk dat sóng, Ate.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>bitter</i>). En lytse Ruth skripte mei hjar. Scoe hja bliid west hawwe? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Och.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Wêz gerêst, Frâns, ik sjuch de sinne, ik hear it sjongen wol. Dû hast my niis +in dreamer neamd; it is in hege namme en ik fiel my faek lyts. Mar ik kin dy +sizze, net folle eagen scille mei myn forearing sjen nei de wûnders om my +hinne, nei alles hwet suver en moai en great en godlik is. Mar der is mear as +glâns en sinne; der is ek tsjusternisse en skaed—dû hast der dizze middei in +lyts biwyske fen sjoen. Ik sjuch beide en ik wit net, ik wit net, hwet it +sterkst is. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar astû nou sels dochs meistimst dat der ljocht is ... hwerom biste den +alteast inkelde, inkelde kearen net bliid en fleurich mei? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar dat bin ik dochs wol ... ik leau net dat folle minsken sa bliid wêze kinne +as ik.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Né wier? Dû kinst’ alles. En ik kin neat. Sels it laitsjen kinst net ienris fen +my leare. Dû witst hwet jonkheit en wille en fleur is, en ik ha der gjin aen +fen. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dû bist tichter by de wierheit astû sels wol tinkste Frâns. Witste hwet myn +wille is? Dat is it swalkjen, ûren lang sims, lykme allinne, oer de hearlike +bloeijende heide, oer it wide grien fen it greide-lân. Dat is it mimerjen yn it +lange waeijende gers en it sjen nei de hege himelloft, fol goudgeglinster en +strieljend blau ... dat is it mimerjen by de wylgemoezzen mei hjar rykdom fen +wite wynsels dêr trochhinne, dat is it swimmen yn de brede, koele, djippe mar, +mei neat as de loft boppe yen, neat as it streakjen fen it wetter om myn +lea.... Dat is myn wille, ik scoe gjin riker, gjin greater winskje. En jimmes? +To nou, Frâns? Fortel my nou fen jim wille, dy iennichste, dy greatste rykdom +yn ’e wrâld! +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Hâld mar wer op. Ik sjuch, dû krijste dochs wol wer gelyk. Frjemd datste dochs +altiten gelyk hast.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Hwa’t goed en suver libbet, dy hat altyd gelyk. Mar sa maklik scilste der nou +net fen ôfkomme. Wille dat is neffens dy: Sneins mei in kliber fen tsjien, +tweintich út to fytsen gean, stoffige, bimoude wegen lâns, sjonge, net om ’t +men fleurich is, mar fleurich lykje wol, delplakke foar in herberge en yen +bignuve litte fen in heap doarpsljue, wylst Ate Jans allinne efter yn syn +mieden.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Né, né, mar sa is it net! Sjuchste wol datst’ der neat, neat fen bigrypst! Wy +binne bliid ... om’t, om’t de blidens nou ienris djip yn ús libbet, en.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar dat kin hjir en op ’e romten ek. Hwerom siikje jim de wille dêr? Hwerom net +de moaiste, de suverste, de bliuwende? Hwet is der op jim setten en pretten +wol, dat ik hjir yn myn ienlikens net haw? To nou, Frâns! +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ja Ate, dat ... dat binne de minsken ... dêr sit alles yn, men sjucht de +blidens yn oare minsken en den wirdt it yen sa waerm en rom, den sjucht men de +sinne en de loft net ienris mear.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar hwerom, hwerom den dochs? Tink nou ris oan it keppeltsje, dêrste +trochstrings mei op en út bist. Is der ien by, ek mar ien, dy’t fortsjinnet +datste for dy iene de skientme fen loft en ierde forjitte scoest? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>hiel fest en biret nou</i>). Né. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik siz net dat der sokke minsken net binne; hja bisteane, mar it binne +útsûnderings. Under dyn keppeltsje lykje se net to wêzen. Hwerom giestû den net +de moaije, stille, iensume wegen fen it libben? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dû forjitste ien ding, Ate, der is mear as dy wille, der is mear as dy +sinnedei. Der is ek de joun dy’t den komt, dy fen stiltme en swijen, as alles +sa tear wirdt en sêft. Den swijt ek de drokke wille fen de dei, den komt der +hwet djip en moais yn yen. Lit ús wille den de platte kant it neist wêze, goed. +Mar wy hawwe ien ding dat dy ûntbrekt, Ate Jans, wy hawwe de ljeafde. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>stil foar him út laitsjend</i>). Och God ... jim mei jim ljeafde.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dat is skande, Ate, dêrom to laitsjen. Dat is hwet hillichs. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik haw de spot net mei hillige dingen, mar hwet jim derfen meitsje haw ik net +heech. Dêr moat ik my ljeafst net tofolle ynjaen, den kin ik hast net ienris as +frjeon mear mei dy prate. Hwet meitsje jim fen dy libbenskroane? in +boerdpompieren Sinteklaze-steek! Sels stimste mei, dat ûnder dy hiele +bolbjirkene keppel net ien is dy’t it heechste fortsjinnet. Hwet moat men sizze +fen minsken dy’t it heechste fen hjar libben biede oan .... ûnweardigen? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar Ate, dat is dochs in saek fen fielen? Dêr tinkt men dochs net by! +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik wit skoan dat jim dêr net by tinke; as jim it diene, scoene jim net folle +wille oan al dy útlittenens mear hawwe. Mar ik doch it wol. Ik scil nea, nea +fen hwet hâlde, dêr’t ik de greatens net fen fiel. Ik wol groeije, greater +wirde, sterker, en dêrom is der for lytse minsken yn myn libben gjin plak. Ik +wit wol, dat jim der oars oer tinke—dat is jim saek. Mar ik gean myn eigen wei. +En ik wol it heechste. En ik bliuw ljeaver wachtsjen as myn langstme it swijen +op to lizzen mei hwet minders. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>tige wis en biret</i>). Den bistû in great egoïst. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Nou sjuch <i>ik</i> it forbân dalik net. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dû hast dysels folle heger as ús, wier? Dat meistû ek wol, hwent dû bist nou +ienris mear. Dat witte wy allegear wol. Mar hwerom ús net hwet mei to dielen +fen dyn krêft en dyn earnst? Hwerom dy hjir sa ôf to sûnderjen op ’e romte? +Moatstû nou altiten tinke om dyn eigen groei? Nea net, dat wy dy dochs +wrychtich ek nedich hawwe kinne ... for ússels? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik wol eltsenien syn frjeon graech wêze. Mar as men myn frjeon wêze wol, den +moat men mei my stribje en stride wolle. Den moat ik in sterk en moai bitrouwen +hawwe kinne. Den moat men myn earnst en iensumens kieze doare boppe dat +geblikker fen de skyn. Ik sels doch gjin stap út myn eigen libben wei. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dû bist ûnreedlik, Ate. Dat giet boppe minsklike krêft. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Den scil ik nimmens frjeon wêze. Ef tominsten yn myn iensumens bliuwe. En ik +kin net ienris sizze dat my dat sa tige moeit. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>nei in pear tellen twivel</i>). Ate.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Nou? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>twivelich, ûnwis, wylst Ate it finster útsjucht en hja wol merkt, dat er +mei syn tinken wer by hwet oars is</i>). Ik woe mar sizze ... ik scoe net wolle +datste forkeard oer my tochtst.... Do’t ik dy frege, niis, mear omgong mei ús +to siikjen, do frege ik dat fensels for ús allegearre ... net for my sels +allinne.... Dû koest oars ris tinke.... (<i>wachtet, hjar hiele wêzen ien +langst en forwachtsjen</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>fier ôf</i>). Hwet? ... o ik bigryp it.... Né, fensels net Frâns. Ho komst +derby, ho scoe ik dat tinke kinne.... Hwet in tinkbyld for twa sokke goede +kammeraten! Wy kenne mankoar ommers al sa lang.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>doffer nou, delslein</i>). Ja. ja, salang al.... Ik gean Janne efternei, +dat wirdt my dúdlik.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Domeny is dêr, Frâns. Master scil ek wol gau komme. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +To Ate, lit my noch in skoftke bliuwe ... oant master ek komt ... ik ha safolle +fen Hora heard en ... ik haw ommers noch safolle to learen, it makket my +miskien wer hwet riker ... en it is ommers dyn frjeon, wier? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Myn iennichste, ja. Mar dêrom binne wy noch gjin bisibbe sielen! Hy is sa oars +as ik. Fensels kinste bliuwe, ik bin bliid datste dat fregest. (<i>De doar giet +iepen. Men sjucht Janne, dy’t de domeny ynlit. Tingere, jonge figuer, donkere +klean, mar gjin steatlikheit</i>). +</p> + +<h3>FJIRDE OPKOMSTE.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Frânske, Ate Jans, Ds. Alrik Hora</span>. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Goendei togearre, Ate.... (<i>Fûstkje</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>foarstellend</i>). Frânske Minnema, in nift fen mines, en in kammeraet, +dêr’t ik in heap mei tsier. Ds. Hora. (<i>Hja jowe mankoar de hân</i>). +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Folle sjoen en gâns fen heard. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Sjoen ek? Hwêr komme jy den wei, as ik freegje mei? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Selde doarp as jy, domeny, wy wenje hjir ek. Wol in hiel ein de oare kant út, +mar it heart der dochs noch ûnder. It is wier, jy scille my grif noch net sjoen +hawwe.... Sneintomoarns alteast net. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Ik koe jo tominsten net foar my krije.... Fen oare rjuchting miskien? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dat net, né. Mar myn âlden binne net for it nije. En men seit ek, dat jy sa +earnstich preekje, sa hiel oars as jou foargonger. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Dat wirdt my oars net sa faek oanwreaun. De measten fine my hjir lang net +learstellich genôch, om’t ik dingen as sûnde en oardiel meast lit for hwet se +binne. En it kin dochs net to swier wêze nei de forkindiging fen greate +minsklike wierheden en idealen to hearren? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dat wit ik net. Dy âlde dingen, dat lit yen einlings mar moai kâld, dat binne +in heap plechtige wirden en men kin dêr bêst oan hwet oars by tinke. Mar sa as +jy preekje, den moat men der ek nei dwaen, oars scoe men yen sels dêr yn ’e wei +sitte. En dêr kin ik my noch net nei jaen. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +As ik birik, dat hwet lang foarm en sleur wêst hat, hjir wer libbene wierheit +wirdt, den binne wy al gâns fierder. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Al scille wy der den ek net folle wille oan bilibje. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Ho mienstû? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +As de wrâld de wierheit yn it antlit sjucht, de greate hillige wierheit, den +hat hja mar ien andert. Dat is it krús en de stienniging. Dat moat se, hwent dy +wierheden taeste hjar yn de djipste grounslaggen oan. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Ik ha dy al faker sein, dat ik dat net leau. Der is gjin oare sûnde yn ’e wrâld +as de ûnfolsleinens, gjin oare ûnfolsleinens as de ûnkinde. Jow de minsken it +kleare sjen, forljochtsje hjar herte, en alles yn hjar scil roppe om it ljocht, +sa as de sinne om it deiljocht siket. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar hja sloegen de Hear dochs oan it krús.... +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Dommens en foaroardiel en hate diene dat. Mar it folk hie Him tajubele as de +rêdder do’t er de poarten fen Jeruzalim ynkaem. De dragers fen it ideael kinne +fortrape wirde, de greate wierheden sels nea. Dy libje yn it hert fen elts +minske. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Fen elts minske? +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Elts minske is drager fen de Gods-tins. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik ha dy al faker sein dat ik dat net mei dy iens bin. Wolstû sizze dat it yn +it minsklik aerd leit nei it goede to stribjen en dat it ljocht ier ef let +oerwinne scil, goed. Mar minsken sa astû se sjuchst, dat binne nou yet +útsûnderings. Dat kinste mei dyn eigen eagen eltse dei om dy hinne sjen. Ik ha +dyn stribjen tige heech, mar it rint ier ef let út op in greate toloarstelling. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Myn stribjen ken mar ien ein: de oerwinning. Dat scil oer alle leed en +delslaggen hinne ljochtsje. Ik wit wol dat ik de heilsteat net sjen scil, dat +haw ik ek net nedich. Mar ik wit ek dat ik mei myn dwaen en wird der ien trêd +fierder hinne bringe kin. En dat is genôch. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar de wei dêrta? +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Eigen wille en leed achtsje as neat. De follens fen yens ljeafde oan de minsken +jaen. Yen los meitsje fen alles, bihalven fen it ideael. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar hwa kin dat? Kinstû it Ate? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Noch net hielendal. My frij meitsje fen alles, ja, dat kin ik, dat is it +greatste út myn libben. My sels as neat achtsje ... as it moat, den kin ik dat +ek. Mar de follens fen yens ljeafde jaen ... oan de wrâld.... +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +„As it wier, dat ik spriek mei der minsken en der inglentonge en ik hie de +ljeafde net, ik wier in klingeljend metael ef lûdbearjende skille wirden.” +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Al wer dy neare, ûndraechlike wirden! Ik ha dy al sein, datstû gedild mei my +hawwe moatst. Ik haw altyd yn it skaed, yn ’e iensumens libje moatten; ik leau +net yn ’e minsken. Dat komt ... miskien.... Mar den moat ik earst dyn foargean +sjen. Astû hjir yn dit doarp mei dyn ljeafde de minsken better en frij makkest, +den, den kin ik it miskien ek leare.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +O, Ate! dos ek dû, sels dû moast noch leare? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>bitter</i>). It greatste noch. Dû hearst it. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Lokkich. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Hwerom neame jy dat lokkich? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Omdat ... wy hawwe altyd kammeraten west ... en as er nou wier sa as jy, den +scoe er sa heech boppe my stean, den wier der net folle plak mear for my ... en +nou, nou kinne wy kammeraten bliuwe yn it learen.... +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Mar ik wit, dat hy ek dit mei my iens wirde scil. O, ik haw it sa field, do’t +ik hjir de earste middeis rounkuijere yn dit efterôf doarpke, sa lyts, sa +forgetten. Elts gyng syn deistich paedtsje lâns fen eigen soarch en eigen +striid, de âlde ienselvige rounte fen berne wirden en libjen en stjerren, en +elts wier it oan to sjen dat him hwet ûntbriek, it bitrouwen, de ljeafde, +alles. It wachtsjen wier op ien dy’t it iepenbierje scoe, hwet se tochten, hjar +langst jaen scoe nei it heechste.... Nea haw ik myn ropping sa sterk field as +do. Do haw ik de krêft foun alles, alles to jaen hwet ik haw. Mei wêze dat ik +sels dêrfen ûndergean, goed. Mar der scil hjir alteast ien west hawwe, dy’t de +bânnen fen it sleurlibben briek, ien dy’t libje doarst sa’t er wier, dy’t de +herten iepene en de eagen it sjen joech, dy’t it ideael brocht yn de húskes oan +de sânwei en yn de boerewenten! +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar men seit dat jy it folk ûntofreden meitsje.... +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Dat hoopje ik, ja. Om’t ik wol dat de minsken nei hjar bêste krêften libje +scille. En om’t it in misdied is tsjin God sels, dat de sielen skea hawwe +scille fen wirk op it ierdappellân. Om’t ik wol dat de minsken libje scille +neffens hjar ropping op ierde. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Siz Alrik, ik leau dat ik dy dêr in bytsje by helpe kin. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Ho sa? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dû kinst lytse Ruth wier, Sets Wallinga hjar bernsbern? (<i>Hora knikt. Den, +waerm:</i>) Ik woe hjar leare litte. Dat bern scoe mei op it lân; it griisde my +oan. Ik haw it Sets forbean. Ik hie master en dy hjir frege om dêr mei jim oer +to praten. Den kin ik tominsten ien.... +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Ik bin bliid datstû myn frjeon wirden biste. Hwet scil it moai wêze astû myn +meistrider wirden bist ... yn alles.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>stil</i>). Ik hoopje dat dat noch in skoftke oanhâldt.... +</p> + +<h3>FYFTE OPKOMSTE.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Frânske, Ate Jans, Ds. Hora, Master fen Dyk</span>. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +(<i>âld griis man, tige libben, fleurich yn it praet</i>). Dei jimme +(<i>fûstkje</i>). Domeny ... Ate ... Frânske. Sjonge, sjonge, hwet wier dat in +útris, dy gleone moudige wei! Masterske hie der mar kluijen oan. d’ Ald frou +wirdt hwet minder op de gong, moatt’ jim tinke. (<i>Faget him om ’e holle</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Master, master, ho komme jy der ek by! Sa âld en noch sa grien! Amper in pear +jonge ljue noch, kinne mankoar gjin ûrke misse! +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Dêrfor bin wy dochs ek troud, oars net? Ik sei tsjin masterske, bern, sei ’k, +it wirdt in swier stik, mar dû moatst der fen ’e middei mei my op út, de sânwei +del. Nou, dat joech in heap gebear, mar it einbislút wier dochs, dat se +meigyng, fensels. Mar minsken, minsken, hwet in sinne! Wy raenden as bûter, kin +’k jim sizze. Ei nou, moai waer wier ’t dochs. En op dy sânwei ha wy in swak, +masterke en ik. Dat komt fen lang lyn, foar’t wy troud wiernen, bigryp jim? Do +rounen wy dat wol as de sinne net skynde. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ik joech in moai stûr, as ik wist hwet dy âld sânwei wit. Ik scil mar ris in +pantsje té ynjiette, for de doarst. Hwer is masterske nou keard? +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +By Janne yn it tún. Wist dat ik saken hie to bipraten, mei Ate. Saken wol +masterske net fen witte. Hearre gjin frouljue by, seit se. Dêrom haw ik altiten +it mier oan saken hawn. Té-skinke is hwet oars, dêr moat in frouminske by. Dêr +moat Ate hwet mear om tinke. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Hearst it Ate? Domeny hat spritsen, nou bigjint master syn leksum. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Mar ’t is ek for domeny ornearre. Ja wisse! Op ’e pasterije is it ommers al +krekt allyk. Ek al té sûnder in pastoarske! Hwa hat dêr nou ea sa fen heard! +Twa sokke jonge bazen, dat dy noch sa leare moatte fen in âld man as ik! +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Al wer hwet to learen! En nou domeny sels wrychtich! Utleard rekket in minske +dochs ek nea, domeny! +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Master syn leksum bin ik it wol moai iens mei. Mar master wit ek wol, dat sa’n +ding nau stekt. Der is op ’t lêst mear as de tépot allinne! +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Scil ’k net ûntstride. Mar it is oars wol fen it fornaemste mei, woe ’k ha. +Masterske hat dêr altiten hjar krêft yn socht. En dat is hjar bêst bikaem. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Jy meitsje it my to bot, master. Ik woe ha, yens frou moast dochs ek diele yn +yens stribjen, yn yens idealen. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Wisten wy yn myn tiid net fen. ’k Wol nou just net sizze, dat dat goed wier. As +ik domeny sa preekjen hear Sneins, den tink ik wol ris: der is dy dochs hwet +ûntgien, heite. Mar ik bin nou to âld om my to foroarjen. En ’t hie syn maklike +side wol. Soms tink ik wol ris, domeny, en Ate ek sa’n bytsje, dy binne troud +... mei it ideael. En as ik it nou sizze mei, den leau ’k net, dat dat in +maklike breid is. Masterske koe ’k mear mei wirde. +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +Jy sizze dêr in wiis wird, master. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Stiet my oan. Oars tinke jim: Master kin ek oars neat as grapjeije. En hy +sjucht it dochs wol ... ja ... ja ... hy sjucht it wol.... Mar hy is nou to +âld. En masterske ... dy scoe it faeks ek net bigripe .... (<i>Pear tellen +stiltme</i>). Mar as ik freegje mei, Ate, hwet boadskip.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Hwet tinkt jo fen lytse Ruth Wallinga? Kin goed leare, wier? En ek wol nocht +deroan? +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Nea noch sa sjoen. Ik wier der op it lêst suver mei oan. Hja koe my yn ’t roun, +kin ’k jim sizze. Wist hast like folle. En frege tsjienris safolle as ik wist. +De bern krigen der erch yn. Dy libbene kikers seagen yen amper troch. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik hearde grútsjen dat hja leare scoe, for ûnderwizeres. Ho liket jo dat ta? +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Scil net folle fen komme kinne. ’t Sit der by Sets net oan, nou mei Japik syn +sukkeljen, moatt’ jim tinke. Mar spitich is it. Ik hie hope, hja scoe noch ris +by ús yn ’e skoalle stean. En nou mei op ’e bou! Wrâlds birin fensels. Mar like +goed spitich. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dat learen fen hjar moat trochgean. Ho en hwet kin minder skele, jy bigripe it +wol, mar ik wol der gjin praet fen hawwe—it scoe Sets yn hjar eare komme. Wolle +jy der for soargje dat se der hwet for klearmakke wirdt en den nei stêd kin? +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +To diger! Dêr hear ik nij fen op. Dat docht myn âld hert goed, dat kin ’k jo +wol sizze. Wis en wrychtich scil ik dêr for soargje. Us lytse Ruth dochs noch +oan ’t learen, fen ’e bou ôf ... soks hearde men earder nea fen.... Nou mar ik +bin der de kening to ryk mei. Dat is sok goed nijs, dat moat ik masterske ris +fordútse. (<i>oerein</i>). +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dos dat bigrypt se wol, master? +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Dieden bigrypt masterske skoan. Mar idealen.... +</p> + +<p class="drama"> +HORA.<br/> +As it master goed is, gean ik effen mei. Wy binne daelk werom, Ate. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Tink derom master, de té stiet brún ... en der is nou in frouminske by! +(<i>Hora en master ôf</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Hwet tinkt dy nou, Frâns, fen dat relaes oer masterske? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Earmoedich. It is op it lêst in minske-libben +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dos dû kinst yn soks ek gjin heil mear sjên? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Sa fier bin ik nou wol. De ljue ha hjar der bêst by bifoun, mar ik sjuch wol +dat <i>dat</i> net goed is. Hwet is dit in rike middei for my wirden ... hwet +bin ik bliid dat ik komd bin. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Sjuch, dat is nou hwet Alrik miende do’t er sei dat der hjir hwet oan de ljue +ûntbriek. Hjar libben is net hillige, it greatste is hjar foarby gean. Sellich +en smûk hawwe hja nêst mankoar libbe, o, sa dimmen en stil en oan ’e ein binne +hja like fier as oan it bigjin. Ik bin binijd ef hy, sels hy, soks foroarje +kin.... (<i>Klopjen</i>). Ja, kom yn! +</p> + +<h3>SECHSTE OPKOMSTE.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Frânske, Ate Jans, Ruth</span>. +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Dei boer, dei jiffer. Janne sei, ik moast mar nei jo tagean, boer. Beppe hie +sein, jy hiene boadskip. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dat is ek sa Ruth. Hat beppe sein, datst net mear mei hoechste op ’e bou? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Né, boer. En dat kin ek net, om’t ik kin beppe net allinne litte. En ek om oare +dingen kin dat net. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar Ruth hie dochs graech leare wollen, wier? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Dat moat oergean, boer. Heit (<i>effen haperjend, den wer hjarsels</i>) Heit +hat my frege for beppe to soargjen do’t er sels net mear koe. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +For beppe scil soarge wirde. En beppe en wy hawwe in wei foun dat Ruth hjar +learen wol trochgean kin. +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +(<i>forheard</i>). Boer.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dat is in moaije tatiding, wier Ruth? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Ja jiffer. Mar ik moat der effen oer neitinke.... Om’t ik hie sokke moaije +dreamen, oer as ik letter sels jiffer wêze scoe en de bern leare.... En do fen +’e moarn op dy bou, do wier dat sa fier fen my ôf.... Mar nou komt it wer +tichter.... Ik bin der o sa bliid ta, boer, al bigryp ik net.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dat hoecht ek net fanke. As beppe en ik sizze dat it kin, den bitrouste ús wol, +wier? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Ik bitrou alle minsken wol, boer. Mar ik bigryp de dingen ljeafst sels. +(<i>Foar Ate syn boekekast</i>). Hwet hat de boer der in heap moaije boeken. +Mei ik dêr wol ien út krije? Myn hannen binne nou wer skjin. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Gean dyn gong, Ruth. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Nou bin ik binijd.... Tocht ik it net! Ja, dêr steane moaije printen yn, tige +moai. Fen kenings en ridders en al soks. +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Dêrom naem ik it net, jiffer. Mar der stiet yn fen skiednis. En ik hâld sa fen +skiednis. (<i>Giet mei it boek op in stove sitten</i>). Hwent den sjucht men +ho’t alles foroare is, by earder, en better wirden. En den wit men dat alles ek +noch folle better wirde scil. Dit doarp hat ek skiednis, boer. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ho mient Ruth? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Sûnt domeny komd is. Alles is sa oars. De arbeiders fjuchtsje en flokke safolle +net mear. En der komme nije hûzen, fen stien. En Sneins yn ’e tsjerke is it +alhiel oars. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Lytse wize Ruth! (<i>Tsjin Ate</i>). Hwa’t hjar Boäz ris wirde scil? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Boäz ... hwet mient de jiffer? Boäz, dat wier ... Naomi, Orpa ... o. Boäz, dat +... dat wier de man fen Ruth.... Né jiffer, Ruth kriget gjin Boäz, ik wol net +trouwe. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar fanke, hwet is dat nou for praet! +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Ik krij ommers safolle oars to dwaen. Safolle wirk for de bern as ik jiffer +bin. Dêr wol ik for libje. Dat is sa moai. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +En den altyd allinne yn ’e hûs? As de skoalle út is? Hwet scoe se it den iensum +ha! +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Ik scil it nea iensum ha. Dat wit ik noch fen heit syn sikens. Den wier ik sims +wirch, o sa wirch en beppe mocht it net witte. Mar as ik jouns nei it doarp to +moast om in boadskip, den wier dêr in stjerre, in hiel greaten en moaijen-ien +en dy skynde sa frjeonlik en bliid.... En den wist ik dat ik net allinne wier. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>by it finster, foar him út</i>). Wûnderlik, wûnderlik ... soks hearde ik yn +gjin tiden.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>sjucht fen de ien op ’e oar, den skrillet hja effen, as sjucht hja eat yn +’e takomst</i>). Miskien.... +</p> + +<p class="center"> +<i>Gerdyn.</i> +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap03"></a>TWADDE UTKOMSTE.</h2> + +<p class="center"> +<i>Aldjiersjoun. Selde keamer as yn I. De lampe barnt.</i> +</p> + +<h3>FOARST OPKOMMEN.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Janne, Master fen Dyk</span>. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Ate bliuwt gâns, Janne. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ja. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +’t Moeit my tige. Ik hie joun sa graech hwet mei him petearje wollen. Dat +forset de swierrichheit hwet. En ’t is for Ate ek net goed, altiten sa allinne, +f’râl net op sokke jounen. ’t Is op ’t lêst noch in jongkeardel. As ik nou, âld +en forgetten.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ja, sokke jounen scille gâns prakkesaesjes for jo meibringe, dat kin ’k my +yntinke. Der scil jo gâns troch de holle gean, it forskeel is sa great by do’t +it jier ynsette. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Ik koe it yn ’e hûs net langer hirde. Altiten dat tinken om dat lege plak. +Ymkje mient it bêst, dat nim ik graech oan, mar se kin yen it gemis net +forgoedzje. En hwêr scil men den al hinne rinne? Net eltsenien kriget mei +âldjiersjoun graech in âld frjemd man yn hûs. ’t Gyng ús eartiids al krekten +allyk. In minske tinkt to min om oaren. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Jy witte dat jy hjir wolkom binne master, as eigen. En as de boer wist ... ’t +scil him genôch moeije dat jy hjir salang op him sitten hawwe to wachtsjen. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Ik wit net Janne, ik wit net, Ate is net bot mear op selskip steld. Ik merk it +wol as ik sa’n inkelde kear nochris mei him praet. Hy is mei syn tinken by oare +dingen. Hy wol frjeonlik genôch wêze, mar men fielt him altyd sa fier ôf. ’t Is +frjemd. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Hy mist ek gâns, master. Nea folle honk by oare minsken hawn, en do mei it +forstjerren fen domeny. Ik ha’t dalik oankommen sjoen. Ate hong tofolle oan +him, seach sahwet it heechste yn him—se forstienen inoar yn alles. En as men +syn hert sa op ien set ... dat is noedlik, to noedlik, den kin de wrâld yn ien +slach for yen dellizze. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Kom, kom, as men noch sa jong is ... de wrâld leit noch foar him. Hy hat ommers +neat brek as it libben. Sa as men, men wit dat yens tiid west hat. Mar for him +kin ommers eltse dei in nij libben bigjinne. Safolle, dy’t mei him de iensumens +wol diele woene. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Dat is sa, ja. Mar ek in tige lyts bytsje dêr’t hy syn iensumens mei diele wol. +As er bliid wêze kin mei hwet minders.... +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Altyd noch better as sa as nou. Lokkich kin er him nou dochs alhiel net fiele. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Dat wit ik net master. Ik bin wol ris bang dat er yn syn lot birêst. De wrâld +hat him nea net safolle skele kinnen en de iensumens bliuwt altyd like moai en +great. Hwet him altiten miskearre hat, dat wier it bitrouwen yn ’e minsken. Ik +haw in skoftke forhoping hawn dat dat komme scoe; nou liket it forgoed foart. +Hy libbet yn himsels, hy jowt him net mear. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Neat for in jong minske. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Och, ik wit net! Ik scoe bliid genôch wêze, as it wer ris oars mei him waerd, +mar ik kin ’t my dochs bêst bigripe. It doarp hat him net moai hâlden, master. +Fen it goede dat domeny kweke hie, is amper neat mear yn wêzen. O, dy minsken, +dat se dochs net sjen wolle.... +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Domeny hie safolle nijichheden, Janne. Tofolle op ien stuit. Ik haw him wol +warskôge, dat scoene de minsken sa hird net fortarre. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Sa lang’t domeny libbe, koe it wol. Mar alles moat hjar sein wirde, eltse dei +en eltse ûre, oars falle se dalik wer tobek. De boer seit, dat komt om’t se út +hjarsels gjin krêft hawwe; ik leau dat net, my tinkt, se sjugge net yn hwerta +se dy krêft brûke moatte ... mar it griist my sims oan, al dat moaije wirk al +wer sa forrinnewearre ... en de nije.... +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Dat is gjin keardel. Tinkt allinne om syn eigen maklik libbentsje, moatt’ jy +tinke. Fynt alles goed, eft it goed ef forkeard is. Né, den Hora! Dy hat +arbeide salang’t it dei for him wier, dy leaude yn syn ropping. Sokke minsken +moast men eare-teikens for stiftsje. Mar de greate wrâld hat net folle fen him +fornaem. Hy gyng sa stil syn wei.... Mar hwa’t him koene.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Dy forjitte him hjar libben net wer. En as men ienris sa’n ien moete hat, den +bigjint al it oare yen sa griis en earmoedich to lykjen.... En dochs docht men +him der gjin eare mei. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +My tinkt oars, dat biwiist wol.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +It is net yn syn geast. Hy socht himsels net. Hy hat er sa tsjin warskôge, dat +wy himsels bitize scoene mei it ideael dat er brocht; hy hat ús en ek Ate Jans +sa faek sein dat men net oan minsken hingje moast. Al is hy der sels net mear, +syn geast hie ûnder ús bliuwe moatten. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Och, dat giet ommers dochs altyd sa. In minske siket dochs altyd hâld by oaren. +En as men dêr alles op set, och, den hat it libben yen mar sa’n bytsje mear to +bieden, as dy foartgean moatte. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +En dochs bliuwt it libben altiten like great en de libbensplicht altyd deselde, +eft der ien ef hûndert nêst yen steane. Men is minske om alles forlieze to +kinnen, as men God mar bihâldt. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Ik sjuch oars net folle as dy lege stoel; myn libben bistjut net folle mear, +dat wol ’k wol wêze. Wy wieren alles for mankoar, wy steunden op mankoar en nou +kinne wy dat net mear.... En by ’t fortriet komt den ek noch wol ris hwet +selsforwyt.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Kom, kom, dat kin jo dochs net pleagje? +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +By tiden wol. Wy ha sa’n bytsje each hawn for oare dingen. Do’t wy fyftich jier +troud wieren, by ’t Maeije do binne wy de âld sânwei yetris úttrape. Kostlik +wier ’t. De loft alhiel blau, de bjirms bûnt fen blommen, de wylgen yn ’e +bloei. Do kniep masterske my yn ’e earm: „Mindert”, sei se, „nou is alles noch +lyk as fyftich jier lyn, de sânwei en ek twisken ús”. Der wier se bliid ta. „Ja +bern,” sei ’k. Mar ik tochte effen, nou is der dochs hwet net yn oarder. Hwent +dy sânwei, dat hie nou in fêste wei wêze moatten, en wy.... Mar dat sei ik mar +net, se scoe der mar lêst fen hawn ha. Mar ’t hat ús net folle foarútbrocht. En +nou, nou komt myn earmoede oan ’t ljocht, nou ’t hja der net mear is. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Domeny Hora hat de helt fen jim jierren net helle. Mar dy ... dy is mei greate +rykdom foartgien. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +’t Liket mar for inkelden weilein to wêzen. Sa’n inkelden dy’t wit tsjin +tûzenen dy’t siikje. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Né, né, dat kin ’k my net tinke. Ik haw net folle op ’e skoalle gien, mar hjir +op ’e „Sjidzjende Bouwer”, hjir haw ik dochs greate dingen leard, fen domeny +Hora en de boer syn mem. f’râl. Der hat ek in tiid yn myn libben west, dat ik +tocht dat ik libje scoe ... for ien.... ’k Ha der tige om skriemd do’t dat in +dream bliek. En ’k hear dat sêfte, dat sjongende lûd noch yn myn earen: „Janne +sûndiget”, sei se tsjin my, „se forjit for in minske de taek dy’t God hjar +oplein hat, se moat sels as in minske libje kinne.” O, ’t hat sa swier west, yn +’t earst ... mar ik haw it leard, al wier ’t mei striid en triennen. Ik hingje +oan Ate jans, oan ’e „Sjidzjende Bouwer”, oan myn wirk—en dochs, ik scoe alles +misse kinne.... +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Janne, Janne.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ik scoe ’t kinne. En wer bisiikje in oar libben to bigjinnen, nou noch. En wer +bisiikje it bêste to jaen, dat ik mei myn lytse krêften kin. As ik myn plicht +mar doch, oan ’e ein fen ’e wrâld as ’t moat ... mar ... ’t ljeafst hjirre ... +’t ljeafst hjirre.... +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +’k Scil der ris op trochtinke. ’t Docht my wol goed, dat kin ’k jo wol sizze. +’t Scoe my den nou sa leech net mear wêze. Jy prate as domeny, Janne. Ja, wy ha +wol folle forlern ... gâns forlern ... mar dochs ek noch wol in bytsje +bihâlden. +</p> + +<h3>TWADDE OPKOMMEN.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Janne, Master, Leistra, Sijke</span>. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Joun jimme. Ho letter op ’e joun, ho moaijer folk, is’t sizzen den, nou? Kom, +master hjir ek al? Ja, ja, in bisûndere joun altiten, master! Forheven en +plechtich, tige plechtich. (<i>Sijke seit Janne dei; hja gean sitten; by master +en Janne ûnder it folgjende petear gâns stivens</i>). +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Dy plechtigens jow ’k net folle for. Ik ha’t ljeaver hwet smûk om my hinne. Mar +ik mis hjir joun ek ien. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +It komt my foar, dat jy dit ek net krekt sjugge. Hjir op ’e „Bouwer” binne wy +kâld for minske-gefljuch, hjir is’t de wente fen it Ideael. Wy bisprekke hjir +de dingen fen it hegere libben. Ofwaeid praet fen legere geasten hawwe wy mei +britsen. Yn de tsjinst fen it hegere hat men gjin sellichheit fen minsken brek. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +(<i>kitelich</i>). Hwet jy sizze. Jy bin den mar gâns foroare. Eartiids makken +jy jo net drok mei soks. Jy hiene do yet al in wyld hier yn ’e nekke, wit ik +wol. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +It komt my foar, dat jy wol hwet frij binne yn it sizzen. Dit is net +bifoarderlik for ús ienriedichheit. In oare toan kaem my mear winsklik foar. +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +(<i>koart</i>). Ik siz hwer’t it op stiet. Ik jow gjin stûr for dy +moai-praterij. (<i>Effen stiltme</i>). +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Ate al wer net thús, Janne? +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +De boer hat him nêst in goed ûre ôfjown. Hy woe him hwet forsette. Hy scil wol +gau werom komme. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Hwet is ’t den al hwet, nou? Ik kin it skriemen dêr sims hast net om litte. Hy +fynt hjir net hwet er siket, moatt’ jy tinke. Hy hat omgong mei oare minsken +brek. Och, och, as wy hjir mar hwet faker wêze koene! +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Jim ha oars mear mei mankoar tsierd as yn frjeonskip libbe, woe ’k ha. De wrâld +liket him yn ’e lêste tiden nuver to forlizzen. Ik ha der it rjuchte bigryp net +mear oer. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +(<i>swiet</i>). Dat kin him den ek oan jou hege jierren lizze. Dy +kribbekeurichheden binne nou forgetten en forjown. Ate syn wei is de bêste, en +wy folgje dy graech mei ús lytse krêften. De brede en de smelle wei, lyk as de +Psalmist seit, Master! +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Jy miene de Berchrede. Jy moatte hwet minder prate oer dingen, dêr’t jy safolle +bigryp oer hawwe as ... as ús âld kat fen pianospyljen, scil ’k mar sizze. Ja +wrychtich, ús âld kat, sei ’k. Dat komt goed út, ús âld kat. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Nou komt it my dochs foar, dat ik jo yn bitinken jaen moat.... +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +(<i>oerémis</i>). Bist net wiis Pier! Lit dat âld potiten syn galle mar +útspije! Hat it smoar yn, dat er hjir it ryk net allinne hat, moatst tinke! Wit +ek wol, hwerom er hjir sa’n bryk gat rint! Alde neigeanderige ynklauwer! Mar hy +scil ús hjir net weipeste, dat wik ik him! +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +(<i>ûnwis fen lilkens</i>). Frou Leistra, wy binne hjir ûnder dit dak sa’n tael +net wend. Ik woe, dat jy jo hwet ynbounen. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +(<i>neiaepjend</i>). Jo hwet ynbounen! Hwet forbyldzje jy jo wol! Sa’n +stoaterske flinterknipster, dy’t ús hjir út it plak kringe scil! Wachtsje mar, +froutsje, hwa’t hjir it earst op ’e strjitte stean scil! Sa’n skoaijers-madam, +dy’t fen ’e balstiennen opnomd is! +</p> + +<p class="drama"> +MASTER.<br/> +Sjonge, sjonge, hwet komt jou wier aerd nou kreas oan ’t ljocht! Kant in +wûnder! Dêr wier it my nou ris krekt om to dwaen. Kom Janne, sok selskip fen +idealisten hearre wy net by thús. Wy scille it fjild mar romje, tinkt my. +(<i>Janne, oerstjûr, jowt hjar gûlend oerein</i>). Hwet nou, Janne, wirde jy +dêr oars as oars fen? Fen dat fisk-wive praet? Kom, kom, Janne ... kom ... +(<i>Master en Janne ôf</i>). +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Jy koene wol in slach mei de moalpûde hawn hawwe. Jy kinne der op oan, dat dat +allegearre mei de waerme hân oan dy fint oerbrocht wirdt. En hy leaut dy âld +húshâldster grif earder as ús. It makket syn erchtinkendheit altyd wer geande. +It komt my foar dat dit ús hiele moeisum opboud wirk yn gefaer bringt. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Sa kin ’t ek wol, net? ’t Is ommers allegear de skild fen dyn lamlindigens. +Astû nou noch ris fen dy ôffjurre hiest! Mar fensels, ik moat altiten it punt +der wer ôfbite. Men scoe jim forgrieme! +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Hui, hui, hwet.... +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Ja, to mar. Ek noch tsjin abbeleare! Skoer dyn mûle sa tsjin oareljue op ast it +tsjin my altyd dochst! Yn ’e hûs bist in wakker helt, en bûtendoar krûpste wei +fen binaudens! +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +’t Scil wol sa wêze. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Sjuchst mar wer datst it yn oarder krijst. <i>Ho</i> kin my net skele. Ik scil +wol soargje, dat <i>ik</i> den foart bin, den haste fen my gjin lêst. Mar ik ha +dy ien ding to sizzen: astû joun net biwirkest, dat dy falske húshâldster hjir +weirekket, den hast it hert ris yn ’e hûd en kom wer thús! +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Mar wyfke.... +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Hast it heard. Dyn swiete praetsjes ha ’k neat mei to meitsjen. Kom mar sa ast +bist, dat is better. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Mar ik woe graech witte ho.... It komt my foar, dat jy dit better sjugge as ik. +Jy binne fornimstich genôch. Ho moat ik it oanlizze, tinkt jo.... +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Moatst sels witte. Siz mar, dat dy âld keardel ús sa terge hat, dat myn simmels +my yn ’e macht krigen. As hja dy myn wirden foar de foetten goaije, moatst it +fensels ligen hjitte. Den sceist mar, dat se dat optocht hawwe, út +oerginstigens, dat wy sa goed mei him kinne. Dat leaut er miskien wol net, mar +hy is nou safier hinne, hy mistrout sahwet eltsenien.... +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Mar hwet tinkt jo, ho scil ik oan mei dy húshâldster ... as ik him dat planút +siz.... +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Bist net wiis! Dêr moatst tsjin him net oer kikke. Moatst tsjin hjarsels oan ’e +gong. Dat ik myn mûle wol hwet frij jown haw, mar dat men der yn it doarp krekt +sa oer praet. En dat der om hjar spil komt yn ’e femylje. Den is se út hjarsels +wol sa healwiis en ruk út. En den ha wy it hjir in stik rûmer. Der moat hjir +foroaring komme. Oars helpt al ús gewrot ús noch neat. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +En as it safier ris wier, den scoe ús Berber hjir bêst yn ’t plak kinne, tinkt +my sa. Hwet tinkt jo dêrfen? +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Hast wol ris gekker dingen sein. Berber is redsumernôch, dat hat se fen my. Den +kaem hjir safolle ûngaedlik folk ek net mear binnen doarren. En hy koe him +licht oan alle kanten safolle ek net mear weijaen. Der moat in stokje foar +stitsen wirde, ho gauwer ho better. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +It komt my foar dat dat de oanwiisde wei is, Berber hjir. Dat tocht ik daliks. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Snoad biste, dat witte wy ommers wol. Sjuch mar, datst de boel foarinoar +krigest. Dat is krekt hwet for dy mei dyn swiete praterijen. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Ik hie al sa ljeaf, dat jy sels.... +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +(<i>fûleindich</i>). Hwet?! +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Neat. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Oars seist it mar. Praten is frij. Mar ’t moat hjir oars. It bigjint op ’e neil +to bârnen. Hy trout dochs net. Howol, dat fanke fen Minnema’s.... +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Och, och, oan hokfor gefaren stiet men al net bleat! As dat sa kaem, is ’t mei +ien slach forlern! +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Hja fisket der genôch for. Mar hysels is moai ûnforskillich. Mient fensels, dat +se út plezier net trout en út frjeonskip sa om him hinne strúnt. Kinst bigripe! +’k Ha se al lang sketten. Mar wy scille der in skoatteltsje foar strike. Lit my +dêr mar mei rêdde. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Lokkich. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Ik scil gjin gerêst hier op ’e holle ha, salang’t wy net wis binne fen ’e +pleats. En der moat oanmakke wirde. Ik jow him gjin lang libben mear. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Tochten jy net? +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Dy gekke kuren, dat er fen minsken net mear witte wol, dat wiist der wol op. +Mei syn mem wier ’t krektenallyk. Dy waerd tsjin it lêst ek ho langer ho +stiller; krekt sa’n healwize dweepster (<i>biweging efter de doar</i>). Wel +fordeald, dêr koe er wol wêze. To ju, bigjin nou gau! (<i>twiske de +tosken:</i>) stommerik! (<i>lûder:</i>) Ja, ’t is wol skriklik, dat minsken +hjarsels sa forjitte kinne.... Dat ûnderminet yens hiele bitrouwen. +</p> + +<h3>TREDDE OPKOMMEN.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Leistra, Sijke, Ate Jans</span>. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>moeisum:</i>) Jow jo gjin moeite, minske. Meitsje ljeaver dat jim de +hameije út komme. (<i>as hja sitten bliuwe:</i>) Jim hearre hwet ik siz? +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Ik bigryp jo net, Ate, it moeit my sa. Ik tocht, dat jy mear bitrouwen yn ús ha +scoenen, as dat jy it ear hingje litte scoene nei sokke minsken. +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Hja miene it net forkeard, moatt’ jy tinke. Mar hja bin swak, en den stroffelet +men o sa maklik. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>oerstjûr:</i>) Ik scoe forsichtich wêze. Ik hâld my net lang mear yn +bitwang. lk haw tofolle fen jim riddenaesjes heard. Nommele minsken bin jim. +Jim forpeste de loft dêr’t jim binne. Tergje my net langer; dêr kinne +ûngelokken fen komme. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Dat moat biljeaven net. Scoest dy sels ek it meast mei ha, heite. Sa’n falske +kwibus! Stiet wrychtich oan ’e doar to harkjen as in lytse jonge! ’t Is ommers +allegear de skild fen dyn eigen healwizens! Men moat ommers falsk mei dy +omgean, oars is men dy net goeddernôch! Dy moaije húshâldster en dy âlde gek, +dat is dyn soarte better fensels! +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Frou, frou, it komt my foar dat jy forsichtiger.... +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Ruk út aste bang biste! Ik scil him better.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Jy scille neat. Ik jow jim trije minuten om oan ’e oare kant fen ’e hameije to +kommen. As jim hjir den noch binne, lit ik jim troch myn folk fen it hiem +ôfsette. En den is it myn skild net, as der ris ien by de hameije trochrekket. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Stjonkert aste biste! Dyn eigen famylje foart to reagjen mei frjemd folk! +Witste sels it bêste hwermeistû dy op dyn hân krigest! Mei dyn moaije eagen en +swiete wirden siker! Se gnize dy út, allegearre, ast dat mar witst! +</p> + +<p class="drama"> +LEISTRA.<br/> +Wyfke, wyfke.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Noch sechtich tellen. +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +Ei nou fint, wy gean ommers al. Moatst dy net sa lilk meitsje, dat is sûnde for +dy. Dat die dy dierbere mem fen dines ek net. Dy wier tominsten ûngefaerlik, al +hie se se alle fiif net. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>razen:</i>) Divel ... dat scilst (<i>stoarmet op Sijke ôf, dy’t hjar efter +Leistra forskûlet. Doar iepen. Frânske fljucht op Ate ta</i>). +</p> + +<h3>FJIRDE OPKOMMEN.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Leistra, Sijke, Ate Jans, Frânske</span>. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ate ... yn ’e Godsnamme ... dû ... ho kinstû...? +</p> + +<p class="drama"> +SIJKE.<br/> +(<i>wylst Leistra útpiket:</i>) Dat moeit my. Hie him mar bigean litten. Den +hie men him licht ûnder kuratéle sette kinnen. Hast oars dochs gjin kâns om +efter syn jild to kommen, al bist ek tûzenris Frânske Minnema. Kom ju.... Hwet? +dy sokses der twisken útknypt? Dat scil him opbrekke! (<i>ôf</i>). +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>wylst Ate op in stoel delfallen is; hân op syn skouder:</i>) Dat hie ’k fen +dy net forwachte, Ate. Ho kinstû dysels sa forjitte, om dy minsken! +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Se kaem ... Mem tonei. Ik koe ’t net hearre. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ik hie dy wol warskôge. Dy ljue wieren fâlsk, dat koe men oan alles witte. Dat +hie nêst in pear jier net to forwachtsjen west, Ate, dat sa’n slach minsken +foet yn dyn hûs krije scoe. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik ha se net ynhelle. De minsken twongen hjarsels op. Ik ha se altyd lofts +lizze litten. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dû hast se bigean litten, Ate. Janne kin út hjarsels sokke minsken net +ôfstegerje. Dû jowst der net mear om hwaste om dy hinne hast. Eartiids gyng der +fen dy hwet út dat sok soarte fensels op in ôfstân hâldde. Nou hast dy +opsletten yn dysels en dû sjuchst hwet derfen komt. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dy ljue scille net weromkomme. En mear forkearden ha ’k Godtank noch net om my +hinne helle. ’t Is nou wol suver. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +En de oaren, dyn frjeonen, den? Janne siet yn ’e koken to gûlen fen hwet dat +minske hjar sein hie, mar ek mei fen dyn frjemdens. Master kaem ik tsjin: d’ +âld man wier mistreastich, hie hope by dy hwet honk to finen en dû hiest wer +net thús west. ’t Is net goed, Ate. Minsken dy fen yen hâlde hawwe in rjucht op +yen. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Minsken dêr’t <i>men</i> fen hâldt, woeste sizze. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ik ken dy net mear. Moat men yen den yn alles liede litte fen egoïsme? As men +fen immen hâldt en men uteret dat yn wirden en soargen en dieden, dat jowt yen +dochs ek wol rjucht op hwet werom? Do’t dat minske hwet fen dyn mem sei, +waerdste razen, mar hat Janne hjir sûnt net yn it plak fen in mem stien? en al +misseistû hjar ek neat, dû misdochst tsjin hjar. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar Janne hat it hjir ommers goed.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Hastû wolris bitocht hwer’t hja ôfstân fen dien hat, hwet hjar troch hjar +trouwe soarchsumens ûntgien is? Moat ik dy dat nou sizze, Ate? Dat se nea mei +in oar it libben yngien is, om’t se tocht dat it hjar plicht wier, alderearst +to soargjen ... for dy? Dat eigen bern hjar libben nea bliid makke hawwe, dat +se allinne, lykme allinne op ’e wrâld bleaun is, dat se ôfstân dien hat fen in +eigen libben ... for dy? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Pleitestû ek for dysels, Frâns? Dû hast de lêste tiid ek net folle oan my hawn. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Né Ate. Ik nim hwet my jown wirdt, en dêr bin ik tofreden mei. En ik bisiikje +myn libben to libjen sa goed as ik kin, en for oaren to wêzen safolle as ik +kin. Dat is genôch. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Witste hwet men fen ús fortelt? Hast heard hwet dat minske niis...? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ja. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +En...? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>him iepen oansjende</i>). Der is ommers neat fen oan, wier? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Wier is it net, né. Mar dat der neat fen oan is.... Ik ha de lêste dagen gâns +oer dy neitocht, Frâns, en der is my folle dúdlik wirden, dêr’t ik lang blyn +for west haw. Ik woe dêr graech ris mei dy oer prate, Frâns. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dat kin, Ate. (<i>Effen stiltme</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>hommels</i>). Wachtestû noch altyd ... op my? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>forheftich</i>). Ho fregest my dat? Dêr haw ik dochs nea hwet fen blike +litten? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>glimkjend</i>). Fen blike litten net, né. Dat hat great fen dy west. Mar it +wier dêrom wol sa. Earst tocht ik, do’t ik seach hoste eltsenien ôfstegereste: +Frâns is to selsstannich om hjar to binen oan in oar, dêrom bliuwt se allinne. +Lettertiid seach ik dat oars; ik seach dyn sin for húslikheit, dyn ljeafde for +bern, dyn frou-wêzen yn alles. Do haw ik lang net bigrypt hwerom. En astû witte +wolst hwerom ik dy der nou nei frege: it waerd my swier dat to dragen. As ik dy +dat nou ienris net jaen kin, Frâns. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +En hwet den noch, Ate? Moat ik dêrom trouwe mei in oar? Wylst myn herte hjir +dochs altiten is, by dy? Ienris hastû my sein: Ik wol it heechste, en as ik dat +net krij, den mar neat. By dy wierne dat wirden, by my is it wirden myn libben +sels. It is it iennichste net, dêr’t ik neffens dyn leare yn libbe haw. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik hie dy sa’n swiere beage net oplizze wollen.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +It hoecht dy net to moeijen, ik bin der better fen wirden. Ja, it is wier, it +hat swier west. Der ha jounen west, dat ik myn snokkerjen smoare moast yn myn +kjessens, ik ha wol tocht dat it my briek. Mar ik ha ’t úthâlden, en ik bin der +fen groeid. En myn laitsjen haw ik Godtank net hielendal forleard. Ik leau yn +de wrâld, hy liket my moai en ryk. Mar myn libben is wierder wirden. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Der hat in tiid west dat ik op dy delseach. Do wieren wy kammeraten, mear koe +it net lije—om’t ik mysels sa heech fielde. Nou is it efste my foarby groeid +bist, efste it libben wierder en riker libbest. Nou scoe ik wol frjeonen wêze +wolle, as dat kin om dy ... as dat dy genôch wêze kin.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ik wol earlik wêze: myn hertewinsk wier mear ... dêr haw ik lang for libbe. Mar +astû seist dat it net kin, den leau ik dy—it forwûnderet my ek net, dû hast +mear nedich as ik jaen kin. Ik kin bêst mei dyn frjeonskip tofreden wêze. En dû +makkest my dêr tige ryk mei. Hora wier dyn frjeon ek ... dat is dos wol hwet +greats. Dyn hân, Ate. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>jowt hjar de hân</i>). Frâns—ik bin bliid dat ik dy bihâlde mei. Dat makket +my de útgong fen ’t âldjier dochs riker as ik tocht hie. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Mar nou haw ik ek rjucht om to witten, Ate. Nou moatst my ek sizze.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Hwet? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Hwerom it allegear hjir sa dwers forkeard giet. Hwet dy driuwt om dy sa op to +sluten yn dysels. Hwerom efste sa ienselvich wirden bist. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Och, dat is ommers sa ienfâldich. Ik mis hjir ien dy’t ús sa’n stipe jown hat. +En yn de minsken haw ik nea net safolle bitrouwen hawn. En nou’t ik sjuch ho’t +men syn wirk hjir stikje by bytsje ôfbrekt, om’t it yen yn ’e wei stiet as men +opgean wol yn de lytse dingen fen it libben, nou haw ik forgoed mei dy minsken +britsen. Myn boerkerij en myn mieden hawwe my ommers altyd genôch west. +Allinne, dêr siikje ik it nou noch mear yn as eartiids. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Sjuchstû nou net, Ate, dat dat dochs eigentlik earmoedich is? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ho mienste dat? +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Sa astû nou libbest. It kin wêze dat de minsken dy net folle jowe, dat leau ’k +wol. Mar dû jowst hjar ek neat. Salang’t Hora libbe en alles hjir yn ’e gloede +fen syn bisieling en ljeafde stie, salang dieste mei en joechst in bytsje fen +de rykdom dy’t der yn dy is. Hy is gien en wy moatte dêr nou sûnder. Hwêr +bliuwt nou dyn eigen jaen? Moatste it nou al wer ha fen oaren? Is dat nou +keninklik? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik hie mear wêze moatten for myn frjeonen, for Janne, en master en dy. Dêr hast +gelyk oan, dat scil oars. Mar mear kinst my net fergje. Ik hâld steande, dat +Alrik him oan oaren tofolle jown hat, ek oan ûnweardigen. Ik bin wé en sêd fen +de ljue hjir út it doarp. As ik ris in inkelde kear by dy oare ljue bin, den +fiel ik efter myn rêch de spotske glimkes en de meilijige wirden, om’t ik oars +wol as hja. Tochtste dat ik mei dy klyk.... Né Frâns, nea. Sa as dat wiif fen +Leistra’s hjir joun stie to skellen, sa tinkt de wrâld. lk ha der genôch fen. +Lit my den mar op ’e romte en ienselvich bliuwe. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Dat hat folle wei fen bangens, Ate. Astû dy sterkernôch fiele koest, den scoest +dy hiele wrâld, al wier se dy ek tsjin, mei kleare eagen yn ’e mjitte gean. Mar +der is hwet dat dy ûntbrekt, dat is de moed en it bitrouwen, dat is de wil om +alles to oerwinnen. En dat komt, omdatste net ljeafhast, omdatste nimmen nêst +dy fielst, Ate.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Nou? gean fierder Frâns, dû bist op ’e goede wei. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ik wol dy ien ding freegje, Ate, dat ik oars bûten ús frjeonskip net heal +doaren hie. Moatst net kjel wirde, as ik dy hwet siz, datste miskien for dysels +yn dyn eigen tinken noch net wêze wolst. Ik haw de lêste tiden tocht datste wôl +ljeaf hiest, Ate. Is dat sa? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +(<i>nei in skoft</i>). Ja. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ik wier der bliid ta, al gou it mysels net. Hwent dêr kin in nije dei út rize. +Dû likest my dochs dom, Ate. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Moatst net sizze, Frâns. Ik wist dat it dochs allegear omdôch wier. Dû kinst +nou miskien ek wol riede hwa.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Ja. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Se libbet for oars neat as hjar wirk. En ... tsjintwirdich komt se hjir wol net +mear safolle, mar by ’t simmer, do wier it altyd sa moai twisken ús, en as ik +do frege hie om mear, den wit ik fêst, den hie alles dien west. Dat doarst ik +net oan. Se stjûrt eltsenien wei, dy’t twiske hjar wirk en hjar yn stean giet. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +(<i>hwet geklik</i>). Ate, Ate, hwet biste dochs heislike dom. Men scoe der +yens bisleur fen forlieze. Is dat nou nedich, stean to gean twiske hjar wirk en +hjar yn? Dû kinst dochs nêst hjar stean? Tochtstû dat hja al hjar wird den +<i>allinne</i> dwaen wol? Moatst ris goed, tige goed op neitinke. Ik leau, dat +ik Janne fornim, ik lit dy nou mar wer oer oan dysels. Miskien komt der joun +noch wol oare âldjiers-bisite.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dû meist hjir neat fen tsjin hjar sizze, hear Frâns. Dat moatst my ûnthjitte. +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Och né, wrychtsjes net. Selsum, sa min as jim frouljue altyd bigripe. Jim binne +sa swier, sa aeklike swier. Dat neame jim den heech, wier? Jim wolle fleane, +heech jim wjukken útslaen, fier fen de minsken ôf, o sa forheven en keninklik +en dêrfor bine jim balstiennen oan jim wjukken fêst. Sels-pleager. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ja, ja, dû hast gelyk.... To, gean sa noch in skoftke troch.... +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Fensels, Frâns moat de sinne wer skine litte, sels op âldjiersjoun. Né frjeon! +Frâns giet foart en lit dy mei de swarte loft en de nachtwyn allinne. Tink mar +ris nei oer dyn sûnden en skamje dy. Allinne moarnier, Ate, as it nij is—lit it +den ek nij wêze, yn alles! In nij jier, in nije sinne, frâl nije sinne. Scilst +my dat ûnthjitte, Ate? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +’k Scil ’t bisiikje. (<i>Janne komt op</i>). +</p> + +<p class="drama"> +FRÂNSKE.<br/> +Den gean ik nou. Né, wrychtich net Janne, ’t is al fier oer myn tiid. Sillich +útein mei jim beiden. Moarn bin ik der yntiids wer. En ik ha tsjin Ate sein, +dat alles den oars wêze moast. Joun Ate, joun Janne. +</p> + +<p class="drama"> +ATE en JANNE.<br/> +Frânske.... +</p> + +<h3>FYFTE OPKOMMEN.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Ate Jans, Janne</span>. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Scil ik joun noch té sette, boer? As it jou doel miskien wier it âldjier.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ja, ja, doch dat mar. Ik kin sa net skiede fen hwet west hat. Frânske hat +gelyk, it moat oars. En as ’t hwet kin, noch yn it âlde jier, is ’t net mei de +die, den dochs mei it bislút.—Jy scille dat wiif fen Leistra’s hjir net wer +sjen, Janne. Ik leau dat se jo gâns missein hie. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Dat makke net út. Dat hoegde ik my net nei to nimmen. Mar ik bitocht, dat it +dochs ek minsken binne en ho’n sûnde se op hjar lade mei hjar gûchlerij. Dat +die my sear. En ek, dat sokke minsken nou jou deistich selskip miskien +útmeitsje scoene. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Né, né Janne, sa fier wier ik aldergeloks net hinne. Loft en lân en wyn, dat +hie myn ienichst selskip wirden. Mar ’t wier forkeard fen my, dat ik jim sa +forwaerloazge ha. Jy hawwe hjir in min, in swier skoft efter jo, Janne. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Scoe it nou wier-wier efter ús lizze, boer? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik scil bisiikje hwet ik kin. Ik wol ’t wol wêze, dat der safolle net mear fen +my útgiet, as it wol west hat. As Alrik dat wist, den scoe er sizze, dat is in +biwiis, dat dyn libben mislearre is—oant nou ta. It is yn ’e groun ek wol sa. +Mar in earlike mislearring is altyd better as in falske oerwinning. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +In earlike mislearring is hiel faek in falske oerwinning, boer. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +’t Kin wêze, ja. Mar men moat net boppe yens kreften útlibje. Der is my safolle +ûntsonken, Janne. Eartiids hie ik dêr gjin lêst fen; ik libbe hjir stil en +iensum, ik hie myn nocht en blidens oan it moaije om my hinne, ik tocht dat ik +tichte by God libbe, en ik hie mei de minsken net to meitsjen. Do seach ik +dyselde skientme, great en ljocht, yn de minske; earst mar yn ien, letter mirk +ik, dat yn folle oaren ek in swakke ôfglâns fen dat greate libbe. Ik tink dat +it dat wier, hwet minsken ljeafde neame ... howol.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Sjen en ljeafhawwe is itselde net, boer. Sjen, dat kin eltsenien. Mar +ljeafhawwe, dat is yensels jaen. En der binne net ienris safolle, dy’t dat +kinne. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +My liket it it greatste dat der is. Ja, ik ha do wol leard hwet ljeafde wier. +En do’t dat gien wier en wy wer allinne bleauwen, do wier it allegearre sa +earmoedich en leech. Elts yn it doarp fielde it as in slach, mar ik it meast, +hwent ik hie oars neat. Sûnt wist ik dat der hwet greaters, machtigers wier. +Myn hiele hert libbe it tomjitte, ik woe it werom. Mar hwet ik yn mysels de +greatste rykdom wist, dat mocht ik net jaen. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Mar hwerom net, Ate? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dat kin ik nou net sizze. Ik hie in dream ... hawar, it is to gek om der sels +mar om to tinken. En dochs wist ik, dat as dy dream, dy heechste, dy moaiste, +dy iene gjin wierheit waerd, dat ik hjir den altyd iensum en allinne bliuwe +moast. Dat hat my stymsk en ienkennich makke. Great wier dat net, ik hie it +nimme moatten sa’t it foel en dochs bisiikje fen myn libben it bêste to +meitsjen. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Mar in minske kin nea witte hwet wierheit wirde kin en hwet net. Dat makket God +út. En hwet great en heech is, dat wirdt hast altiten wierheit. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar hwet tinkt jo, hwet is it heechste yn in minske syn libben? +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Syn ropping. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Just, just, dat is it. Mar de ljeafde fen syn eigen hert dos net. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +As men yens ropping goed sjucht en men hat goed ljeaf, den is dat ien. Hwent +den scil men allinne ljeaf hawwe hwet dy ropping draecht en iepenbieret. En +minsken dogge dat faek. Wol ik jo sizze hwet de wei west hie, Ate? +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Mar jy witte ommers net.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ik leau dat ik it wol riede kin, al is der gjin namme neamd. It is wier dat +hjir ien yn it doarp is, dêr’t hjar ropping en wirk it alderheechste for is. +Mar yn dat lytse hert rint it oer fen ljeafde, dy’t útstreamt nei alle kanten +dêr’t se mar wolkom is. En as dy eagen bliid nei yen sjen scille, as dat herte +syn ljeafde jaen scil, den moat men net hinne gean en forlies yensels efter yn +’e mieden en mids de griene romte, mar den moat men nei hjar ta gean en gean +neist hjar yn it greate libben stean. Den scoe de „Sjidzjende Bouwer” yetris +hwet moais sjoen ha, Ate! +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +’t Is wûnderlik, wûnderlik. As ik jo sa praten hear, den kin ik my hast net +tinke, dat dat nou Janne, ús Janne is. Hwêr hawwe jy dy wiisheit dochs wei? +Hwent wrychtich, it <i>is</i> wiisheit hwet jy sizze. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Dat wit ik net. Mar ik bigjin dochs ek âlder to wirden.... En ik ha sa’n heap +leare kinnen hjir. ’t Libben hat my nea nomd, in eigen húshâlding ha’k nea +hawn.... Sims tink ik wol, dêr hie dochs ek folle moais yn west.... ’t Hat wol +ris yn my skriemd, Ate.... +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +’t Is wier. Ho’n bytsje hawwe wy tocht om it kostbere, dat jy oerjown hawwe ... +for ús.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +’t Hat dochs goed west. Ik bin der nou oerhinne, ik scoe nou net mear roalje +wolle. Sims is it sa myld en waerm yn my, eigen bern hiene dat net better +meitsje kinnen. Den sjuch ik myn griis hier mei wille, den wit ik, dat myn +libben slagge is. Al bin ik den ek mar âldfaem. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +En ... hawwe jy dat birikt ... út josels? út egen krêft? +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Né, Ate. Dat kin nimmen. Jou mem hat my it paed wiisd. Dy wier sa great, ik ha +sa by hjar opsjoen. As dy libjen bleaun wier.... Mar it wier hjar tiid to gean, +hja wier to goed for ús wrâld. Fen ’e middei lies ik noch yn hjar tsjerkboek, +it haedstik fen Korinthen en it wier eft se nêst my stie, sa kaem hjar wêzen my +út dy hillige rigels tomjitte: „Al wier it, dat ik de talen....” +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Né, né, stil, dat net, nou noch net. Dat kin ik noch net hearre. Dat is +<i>myn</i> wiisheit noch net. Mar ik scil myn bêst dwaen—ja wrychtich, ik scil +myn bêst dwaen. Hwet hat der dochs in rykdom yn myn libben west ... Mem ... en +Jy ... en Alrik ... en Frânske ... hwet haw ik dochs dom west, dom en +ûntankber.... +</p> + +<h3>SECHSTE OPKOMMEN.</h3> + +<p class="scenedesc"> +<span class="charname">Ate Jans, Janne, Ruth</span>. +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +(<i>yn it swart, mei hoed en sjael, tsjerkboek yn ’e hân:</i>) Joun Ate, joun +Janne. +</p> + +<p class="drama"> +ATE en JANNE.<br/> +Ruth! +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Unforwachte, wier? ’k Hie ’t sels joun ek noch net dreamd. Ik hie nei Master ta +wollen om ’t âldjier út to sitten, de âld man is nou sa allinne. Mar do kaem ik +Frânske tsjin, dy’t al op in paed dêrhinne wier. Do sei ’k: den gean ik mar nei +de „Bouwer” ta. ’k Hie hjir yn sa’n set net west. +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Fanke, fanke, hwet makkest ús dêr bliid mei. Jow dyn gûd hjir mar, Ruth. +Stimper, hwet biste wiet! ’k Scil ’t effen yn it milhûs hingje by de kachel. +Den meitsje ik mei-ien it iten effen ré for it folk en as ik klear bin, den +sitte wy mei syn trijen it âldjier út. Ofpraet, Ruth? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Ja, ja, ’t is goed ... dizze iene kear noch ... tinke oer hwet west hat, en den +mei de toalve slaggen witte, dat der wer in nij libben foar yen leit ... en wer +foarút.... Men is op it lêst noch jong.... +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +Ho nou, Ruth, de rjuchte moed net? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +(<i>hjar twingend:</i>) Ja, ja wis wol.... Fensels wol! +</p> + +<p class="drama"> +JANNE.<br/> +(<i>skodholjend:</i>) Wy prate strak wol wer (<i>ôf</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Hastû nei tsjerke ta west, joun, Ruth? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Nei tsjerke, ja. Hwerom scoe ik net gien wêze? Eltsenien rint der ommers hinne, +âldjiersjouns. Hwerom scoe ik thúsbliuwe, ik allinne? Thús miste Beppe, yn ’e +tsjerke Alrik.... Ik haw allinne nei it oargel heard, ik ha bidden en tocht om +hjar dy’t gien wierne, en de preek is my aldergeloks foarbygien. ’t Is oars in +tige minlik en evenredich man, dy nije dominij. Hy bigjint nou al út to setten. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +’k Hie net tocht datstû dêr oer gear komd wierst.... +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Ik siet der mei wrok yn it herte. Neat is der bleaun fen hwet west hat, alles +sukkelet fierder de forskriklike wearzige sleurpaedtsjes lâns. O, as it meijen +hie en ik hie kinnen, ik hie se taroppe wollen, dat se misdiene, dat se +sûndigen yn hjar hert, troch it greate sa to forjitten! Machtleas binne se +weromfallen nou’t it sterke lûd forstoar, as hie de hân fen God sels hjar +loslitten. Ik wist dat it sa wêze scoe, mar ik bin dochs gien. Ik scil op myn +post bliuwe salang ik hjir noch bin. Mei de bern kin ik moarn tominsten wer +prate, op ’e Sneinskoalle. Miskien kin ik noch hwet rêdde. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dû martelest dysels ôf, Ruth. Tsjin de stream oproeije kinste dochs net. +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Né, wier? Ljeaver de riemmen rêste litte. En my meidriuwe litte nei it lân fen +it tsjuster, nei de ljeafdeleazens, nei de ûnmacht. En yn mysels mimerje oer de +tsjustere wil fen it Albiwâld, dy’t de wegen fen de minsken sa ljochtleas lit, +wylst dizze eigen earmen miskien, miskien, my nei it ljocht ta roeije kinne. +Né, by de himel, Ate Jans, dat nea, <i>ik</i> scil my net oerjaen, <i>ik</i> +rin net by it findel fen myn ropping wei. Ljeaver derby delfalle mei it each op +it ljocht dat troch de wolkens brekt, as libjen bliuwe yn ienselvige birêsting, +yn skaed en nacht! +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ik bigryp dy. Hastû ek al wrok ... yn my? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +(<i>sêft:</i>) Wrok ... yn dy? ... né, né.... (<i>bitinkt hjar, sterker:</i>) +Ja, dochs wol, ja wisse. Dyn wei is myn wei net. En se liket my ûnweardich en +net great. Astû weromtinkst oan hwet west hat en oan him dy’t ús allegearre +laette en bisiele, den moatst dyn holle bûge, Ate Jans ... fen skamte. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Dû seist my hirde dingen, dizze lêste joun fen ’t jier. +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Dat kin wêze, den hast se fortsjinne. Ik fiel se as wier. Joun, nei de preek, +do’t de minsken it tsjerkepaedtsje lâns kroasken en it wer wakker hienen oer +waer en wyn en de winter, do bin ik it hôf delgien, allinne, it wier my as +dreau der my hwet hinne. Ik haw bidden by Beppe en Alrik hjar grêven. By Beppe +hjarres: it wier wol swier, mar der wier in moaije stille frede yn my do’t ik +oer hjar libben neitocht. Hjar plak skjin makke mei eare, hjar plicht dien, +trou bleaun oan hjar lytse, mar swiere ropping. En de frucht fen hjar stribjen +en de kroane fen hjar hope sjoen, hwent ik ... ik wier jiffer wirden, en ik +wier lokkich ... mei myn wirk. Mar dat oare, ik haw striden mei mysels, mar de +ûnfrede bleau. Yens libben to jaen as in offer, dat is hwet freeslik swiers.... +Mar fen elts offer komt dochs ek frucht en dat formoedsoenet yen der mei. En +Alrik syn wirk giet ûnder, stikje by bytsje en der is nimmen dy’t der noed for +hat, nimmen as ik, dy’t mar sa’n bytsje kin. O, ik kin dat net langer oansjen, +ik kin net arbeidzje op dy ûnfruchtbere ikker, ik gean hjirwei. Miskien kin ik +op in oar plak mear. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +It scil <i>ús</i> libben sa’n stik earmoediger meitsje. Myn pear frjeonen woe +ik jerne tichte om my hinne hâlde. +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Den scil ik dy sizze hwet my fen ús frjeonskip tinkt. Ik wol wier foar inoar +oerstean, dizze lêste joun fen it jier. Ik wol gjin frjeon mear mei dy wêze. +Der groeit hwet yn my, dat as ik der net mei al myn krêft tsjin striid, hate +driget to wirden, hate ... yn dy. It is dyn skild dat Alrik syn offer omdôch +west hat; dyn skild, dat it hiele doarp yn syn âlde sleur en bihâldsucht +weromfalt; dyn skild, dat ik hjir wei moat. Ien libbe der hjir, dy’t +sterkernôch west hie, by Alrik syn dea it greate wirk fen bifrijing en takomst +fierder op to bouwen. Ien hwaens wird de macht hawn hie it lytse gemier fen ’e +binyptens it swijen op to lizzen, ien dy’t roppen west hie Alrik syn +libbenswirk oer to nimmen. Hwet hastû dien? Hwêr is dyn krêft, dyn wil, dyn +bisieling? It doarp falt werom yn syn âlde sleur, it sliept wer yn, mar der is +nimmen dy’t sa ilindich fallen is as dû! +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ruth, Ruth, dû pinigest my.... Haw ik dat oan dy fortsjinne? +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +Dû hast my leare litten, wier? Ik ha dy der lang tankber for west. Mar ik +bigjin twivelriedich to wirden, sels dêroer. Hwerom hast my leare litten? +Omdatstû dy fortsjinstlik meitsje woest en it jild dêrfor hiest? Ef om my yn +steat to stellen it wirk to dwaen dat ik dwaen moast, neffens myn ropping? Mar +dat haste nou forgoed formoarde. Hwerom hast my mar net op dyn bou litten? It +lân dat ik hjir krige to biarbeidzjen, is troch dyn skild tsienris sa +ûnfruchtber en hird as dyn bou it wier. Né, Ate, hwet myn frjeonskip net mear +<i>kin</i>, dat scil myn tankberens net <i>dwaen</i>. Us wegen rinne út inoar +tonei. +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +It is ûnrjucht, hearste, it is it hirdste en wreedste ûnrjucht datste by my for +rjucht jilde litst! Ik hie my jaen moatten, alle skild goaist op my. Mar hwet +hie ik to jaen? Hwet koe ik? Hwêr scoe de ljeafde weikomme dy’t ik nedich hawn +hie for myn wirk en stribjen? It wier earmoede yn my, earmoede, om’t nimmen my +ea hwet jown hie. Myn âlden stoaren jong, myn famylje woene wol, dat ik mar gau +dea gyng, om efter myn jild to kommen; de boeren, dy’t hjarsels wêze doarsten, +seagen my mei de nekke oan, om’t ik oars woe as hja. Is it myn skild, dat de +sinne net for my skynde? Myn skild, dat der nimmen kaem dy’t my waermens joech? +Myn skild dat ik my al mear en mear sleat for de wrâld? Ho kin God my fergje op +ljeafde as ik se sels nea krige haw? Longere haw ik dat it ienris komme scoe, +it greate, it machtige, dat my bifrijde fen mysels, dat my tille scoe nei in +oare wrâld. O, hie der mar ien west, ien dy’t my forstien en my ljeafhawn hie +en nêst my stride wollen hie, ik hie alles kinnen—ik hie Alrik’s libbenswirk +oernomd en nei de oerwinning laet, ik hie.... +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +(<i>yn ienen útbarstend</i>). En bigrypste den net.... (<i>Ate hâldt forheard +op, sjucht hjar oan. Hja kin hjar net mear bitwinge, lit hjar op in stoel +delfalle en snokt it út. Ate stiet in pear tellen as forslein, den giet er +rimpen nei hjar ta en wylst er him nei hjar oerbûgt en syn earm om hjar hinne +slacht</i>). +</p> + +<p class="drama"> +ATE.<br/> +Ruth, Ruth, mienste dát? Kinste dat wier, wier, hâlde fen my, de ynbannige, de +earnstige, de âldere? Fen my, dy’t dy sa allinne stride litten haw, dêrste in +wrok yn hiest, om myn nearzige ûnmacht? Kin dat wier wêze, fanke.... (<i>Ruth +knikt</i>). Den ... ik wit net ... hwet is dat great, ’t is eft der in wûnder +bard is.... Den, den, kin ik àlles mei dy, nêst dy.... Den komt alles goed, den +wirdt it hjir wer simmer, den sjongt de takomst syn sang hjir wer; dat scil, +dat ûnthjit ik dy, Ruth.... Mar den moatst ek net mear sa skrieme; dat docht my +sear.... +</p> + +<p class="drama"> +RUTH.<br/> +(<i>wer mei selsbitwang:</i>) Né, né, hast gelyk Ate, net skrieme.... Dat is +swak, dat mei nou net mear.... Wy, wy wolle sterk wêze, stride en stribje nêst +inoar.... En net skrieme, net twivelje.... Beppe sei altiten.... (<i>ûnder hjar +lêste wirden sakket it gerdyn</i>). +</p> + +<p class="center"> +EIN. +</p> + +<p class="letter"> +Skreaun Desimber 1919. +</p> + +</div><!--end chapter--> +<div style='text-align:center'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 79282 ***</div> +</body> +</html> diff --git a/79282-h/images/cover.jpg b/79282-h/images/cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8ddd7a5 --- /dev/null +++ b/79282-h/images/cover.jpg diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6c72794 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This book, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..159640b --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1 @@ +[Project Gutenberg](https://www.gutenberg.org) public repository for eBook [#79282](https://www.gutenberg.org/ebooks/79282) |
