diff options
Diffstat (limited to '78815-0.txt')
| -rw-r--r-- | 78815-0.txt | 959 |
1 files changed, 959 insertions, 0 deletions
diff --git a/78815-0.txt b/78815-0.txt new file mode 100644 index 0000000..21b01fd --- /dev/null +++ b/78815-0.txt @@ -0,0 +1,959 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 78815 *** + + + + +LEABHRA GAEDHILGE: A H-AON + +MAIDEAN I MBÉARRA + +------------------------------------------------------------------------ + + MAIDEAN I MBÉARRA + AGUS DÁNTA EILE + + CRÁDH CROIDHE EIGEAS + + DO SGRÍOBH + + + + + MARTIN LESTER, LTD. + ÁTH CLIATH + 1920 + +------------------------------------------------------------------------ + + An tarna cur + CORRIGENDA + + Ar + leathanach líne i n-ionad léigh + + 7 22 feichfidhe feicfidhe + 8 12 nGarsúin nGarsún + 19 8 saorthair saothair + 23 10 tréithre tréithe + 24 29 chaomh caomh + 27 17 snuaidh snuadh + 31 24 thaitneadh thaitnfeadh + 32 13 maithe mhaithe + 37 21 siublach siubhlach + +------------------------------------------------------------------------ + + + + + RÉIMHSGÉAL + + +Nuair a chuireann duine a chuid sgríbhinní le chéile chun leabhair bhig +a dhéanamh díobh, is gnáth leis a rádh gurab iad a charaid is +freagarthach leis an leabhar, mar gurab iad do ghríosuigh chuige sin é. +Is dócha ná bíonn sa chaint sin uaireanta acht camaflás, ach bíodh san +mar atá sé, ní fhéadaim-se cuimhneamh ar a mhalairt de leathsgéal anois. +Na dánta atá cruinnighthe annso, tá a bhformhór fé chló le tamall maith, +cuid aca le breis agus fiche bliadhain. + +Tá roinnt aithriseóireachta ’na measg--agus ná beireadh an léightheóir +leis gurab ionann aithriseóireacht agus _recitation_, mar ní headh. An +dán do cumadh mar aithris ar chaint an Ghall-Ghaedhilgeóra, ní abraim ná +gurab é an dán is measa dár cumadh riamh é. Níl blas ná ceart ann. Na +focail, suidheamh na bhfocal, na fuaimeanna, an aiste, taid go léir bun +os cionn leis an nGaedhilg. Ach is beag tuathal sa dán san ná feicfidhe +a leithéid annso ’s annsúd i sgríbhinníbh éigin tá cúig bliadhna déag ó +shin ann, nuair do céad-chuireadh an aithris i gcló. Ní raibh uaim ach +adhbhar suilt, agus ní rabhas a’ gabháil ar aon sgríbhneóir fé leith. +Dar ndó dob olc an mhaise do dhuine bheith a’ magadh fé lucht foghlamtha +na Gaedhilge toisg gan í bheith aca go blasta, ach cad chuige dhóibh +bheith a’ ceapadh dánta, mar ’dheadh? Má tá éinne ann anois agus a +leithéid sin de dhroch-Ghaedilg dá sgrí aige--agus dá cur i gcló--ní +mise sgéifidh air. + +Is fuiriste aithris a dhéanamh ar chaint bhriste, ach bhí de +dhánaidheacht ionnam an uair sin tabhairt fé chaint Eoghain Ruaidh Uí +Shúilleabháin. Do cheap Gaedheal i Lonndain freagra i bpearsain +‘Gharsúin an Chéad Leabhair,’ dá rádh gur do féin d’oir casóg agus +béabhar Eoghain. Tá éileamh an ghársúin le fagháil i _mBanba_. I +bhfreagra air sin do cheapas-sa _Freagra Eoghain Ruaidh ar an nGarsún_. + + + CRÁDH CROIDHE ÉIGEAS. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +MAIDEAN I MBÉARRA + +Fonn: Londonderry Air + + + Is é mo chaoi gan mise maidean aerach + Amuigh i mBéarra ’m sheasamh ar an dtráigh, + Is guth na n-éan am tharraing thar na sléibhtibh cois na fairrge, + Go Céim an Aitinn mar a mbíonn mo ghrádh. + Is obann aoibhinn aiteasach do léimfinn, + Do rithfinn sáor ó anabhroid an tláis, + Do thabharfainn druim le sgamallaibh an tsaoghail seo, + Dá bhfaghainn mo léir-dhóthain d’amharc ar mo chaoimh-shearc + bhán. + + Is é mo dhíth bheith ceangailte go faon-lag, + Is neart mo chléibh dá thachtadh ’nnso sa tsráid, + An fhaid tá réim na habhann agus gaoth ghlan na fairrge + Ag glaodhach ’s ag gairm ar an gcroidhe seo ’m lár. + Is milis bríoghmhar leathan-bhog an t-aer ann, + Is gile ón ngréin go fairsing ar an mbán, + ’S ochón, a Rígh-bhean bhanamhail na gcraobh-fholt, + Gan sinn-ne araon i measg an aitinn mar do bhímis tráth! + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +CAOINEADH AR PHÁDRAIG Ó LAOGHAIRE + + + Tá ceó ar na cnocaibh, + ’S ar thaoibh an ghleanna, + Tá glór an tsrotha + Do shíor am aice, + Is brónach osnadh + Na gaoithe i gcrannaibh, + ’S is deórach doiligh + Mo chroidhe-se, a chara. + + Is lúthmhar láin-mhear + Do bhíos-sa sealad, + Ag siubhal na mbánta + I n-aoinfheacht leat-sa; + Gan chumha gan cháineadh, + Gan díth, gan easbaidh, + Gan súil, a bhráthair, + Le sgaoileadh an cheangail. + + Ba sháimh do thriallainn + I n-úire an tsolais, + Do ráidhte im chliabh-sa, + ’S gach rún dá nochtadh; + Gur fhág an ghrian sinn, + Gur dhubhuigh a loise, + ’S gur crádhadh mé id dhiadh-sa + Dom brúdh gan chosnamh. + + Ba ghile t’fháilte, + ’S do bhriathra caomha, + ’Ná duille is blátha, + ’Gus niamh na spéire. + Anois níl áthas + Ar shliabh ná ar ghaortha, + Ach duibhthean d’fhág mé + Id dhiaidh im aonar. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +CAOINEADH EILE AR PHÁDRAIG Ó LAOGHAIRE + + + Múchta ar loisne, Mumha is lom, + an t-ég do ghoid ar ngradam, + gile is greann do chuir ar gcúl, + do ghearr ar mbile mbarrúr. + + Searc na suadh, do chaill anois + a dhúthracht ndéin ’s a dhíoghrais, + gloine a thobair iúil go n-aoibh, + mar chlogaibh ciúil i gcnúchraoibh. + + Tugais, a chara gan cheilg, + gean do chroidhe don Ghaoidheilg; + gan mhustar do dháilis di + gustal láinfhis do líne. + + Brónach Bérra na mbeann maol, + do chaill míonbhláth a mhaccaomh, + gan tuir, gan chabhair, gan cheann-- + a shamhail cuin do-chífeam? + + MÚCHTA. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +A THEANGA NA RÍOGH + +Fonn: No Surrender + + + A Theanga na ríogh dob aoirde réim + I dtir na Féinne cródha calma, + Is fada do bhís go híseal faon, + Gan bhrígh gan chabhair i ngábhatar; + Do chlú ’s do chéim dá mbrúdh gach lae, + ’S gan dúil ag éinne id chaomhna ón dearmad-- + Géar an aithis do chlannaibh na dtreón, + ’S ná dearcaid an duibhthean tá a’ druidim go duairc + Le seanchas gruama an tsluaigh do thréig + A n-uaisleacht féin ar bhéasaibh eachtrann, + Tarcuisne truagh gur fuaigheadh, mo léan, + Dá síltreibh aigeantaigh ársaidh. + + An labhairt is líomhtha ag snighe gach sgéil, + ’S i laoithibh léigheannta is mórdha maiseamhail, + Mairg do dhíolfadh caoimhe a sgéimhe + Ar dhaoirse glafarnaighe gránna. + Is úrghlan aobhdha a cúrsa caomh + ’Na thonntaibh tréana a’ téacht go taitneamhach-- + Réim na habhann i ngradam a glóir. + Ó beatha don fhile b’eadh binneas a fuam + I dTeamhair na ndruadh, ’s i gCruachain déin, + ’S i sluagh geal éachtach aerach Eamhna, + Is aiteas gan fhuaire suadh ’gus naomh + I ríogh-bhrugh Chaisil na gcláirseach. + + ’S a ghasradh an chroidhe nár claoidheadh, ba léir + Bhur ndíograis naomhtha i neól dubh neamhshuime, + Is dearbh gur chríochnuigh oidhche an léin, + Tá an tsoillse a’ taitneamh go sáimh deas. + Is lúthmhar laochda glonnmhar géar, + ’S is fonnmhar faobhar-ghlan saothrach seasmhach + Gléineach galach ár gcatha sa ghleó; + ’S is gairid go gcluinfimíd friotal na suadh + Fé mheas ag an sluagh idir tuata is cléir, + ’S i nduantaibh Gaedhilge ag éigsibh Ealga, + Is canfam go huallach buaidh na nGaedheal + I gcríochaibh draganta Cláir Luirc. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +AMHRÁN DÓCHAIS + +Fonn: Mór Chluana + + + Slán go deó le brón is buaidhirt, + Slán gan mhoill dár gcaoine dhuairc; + Canam laoithe dóchais + I dteangain bhinn na Fódla, + ’Gus seasaimís go beómhar + Os comhair an tsaoghail. + O, canam, etc. + + Ní bheam feasda leasg gan luadhail + Cráidhte, cromtha, fann-lag, fuar. + Neart is brígh na hóige + Dár dtarrac tríd a’ gcomhlann, + Is bainfimíd-ne an ceó so + Do phór na dtréan. + O, neart, etc. + + Clanna Gaedheal fí réim gan ruaig! + Beid siad saor is béarfaid buaidh. + Leanfaimíd-ne an lóchrann + Do las ár sinnsir romhainn, + Is ní heagal linn go bhfeódhfaidh + A gcró ’nár ndéidh. + O, leanfaimíd-ne, etc. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +SGARADH + + + Má’s sgaradh liom-sa is rogha leat, + A theann-chara shéimh, + Is eadrainn gur shleamhnaigh + An clampar ’s an bhréag, + Do shlighe-se féin má’s gabhtha dhuit, + Imthigheam ó chéile i gcarthannacht, + ’S dá dhuibhe mo réim-se it easbaidh anois + Guidhim samhradh ort-sa im dhéidh. + + Ní fada ó shin do shaoileas, + Ar dhílseacht ár ngrádha, + Gur snaidhmeadh linn an snaidhm sin + Ná sgaoilfidhe go brách. + Mó chrádh ’s mo chumha mar teasgadh é + Le ráidhtibh tnútha is cealgadh, + Do bháidh ’s do mhúch an caradas + Ba chaoine bhí ar fagháil. + + ’S aréir i ndoimhneas suain dam + Do chuala do ghlór, + Is d’fhéachais mar ba dhual duit + Sul fuaradh do chló. + Fóríor mar d’eirigh an mhaidean gheal, + Chuir críoch le meidhre is meanmain, + ’S do sginn an taidhbhreamh taitneamhach + Le gluaiseacht an cheóigh. + + An ceó san ó sna bántaibh + Fuair árdach ón ngréin, + Ach ceó is truime ón dtráth san + Ní fhágfaidh mo raon. + Mo thruaighe fé dhó fad mhairfead-sa, + Nach duairc go leór an bheatha so, + Gan uaigneas fós dár gcailleamhaint, + ’S ár náimhde fí réim? + + Ach bíodh san mar atá sé-- + Seo sláinte ort óm chliabh, + ’S do dhíol de charaid ghrádhmhar + Bheith láimh leat im dhiaidh. + Pé treó ’na raghair óm amharc-sa, + Gan brón ná treighid ad leanamhaint, + ’S go deó gan deaghailt ná sgaramhaint + ’Na sgáil ar do rian. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +DUAN OSGAILTE AN TAISBEÁNTA + +I GCORCAIGH, 1902 + + + Ó druididh linn, a shluaighte gur dual díbh bheith Gaedhealach, + Tar muar-chnoc is réidhteach, tar chaol-ghleann tar sáil; + Ar mhothuigh sibh an nua-chuisle a’ luasgadh ’s a’ léimnigh? + Tá’n suan fada ’á raobadh, ’s ga gréine ar an mbán. + Airighmíd, airighmíd a hosnadh le dóchas; + Aithnighmíd, aithnighmíd ár ndiol-bhuime Fódla; + ’Sí féinig, is beó í, + ’Sí Spéirbhean na hóige í, + Do thaobhnuigh fad ó linn ’nár dtámh. + + Ba mhinic mise a’ gluaiseacht ar fuaid fearann Eibhir, + Go gruaidh-fhliuch im aonar, arsa éin-shearc na ndámh, + Gur thuiteas seal i mbuan-taise, suarach nár éagas, + Le fuaire mo chlaon-mhac fí dhaor-gheasa an bháis. + Eirighmís, eirighmís! A gcloistí a glórtha? + An draoidheacht san do bhí orainn is briste go deó í. + Nar léir díbh a beól binn + A’ réidhteach na comhairle + De shaorfadh ar bhrón sinn go brách? + + Seo cruinnighthe i gcluain gheal ar bhruach Laoi na ngéise. + I nua-hallaíbh néata cois gaortha go sámh, + Gach obair chliste bhuacach dár smuain gliocas daonna, + ’S dá luaidhtear i nEirinn ar shaor-sgoil na gceárd. + ’Nar dtimcheall, ’nar dtimcheall tá cosnamh ár gcóra, + Fíor-shaoirse Mac Míleadh, ’s a n-ursana ar fhóirneart. + Le chéile má gheóbhthar, + Ní baoghlach go gclófar, + Uainn féin atá foghnamh le fagháil. + + Seadh! tigidís go suairc idir thruagh-dhuine is tréinfhear, + Fir ualaigh an léighinn is fir saothair na lámh: + Seo cuireadh dhóibh is fuagra, gluaiseam i n-éinfheacht + Chun cuarda ar an bhféasta tá gléasta ’nár ndáil. + Cruinnighdís, cruinnighdís! Tá sult againn rómpa: + Is líonta iad ár gcroidhthe ’s is osgailte ár ndóirse, + Go bhféachaimid comharthaí + An lae dhul i ngnóthacht, + Mar chéir i gcoirceógaibh na gceárd. + + ’S a Chorcaigh mhilis chuan-chlothair bhuan-tsrothach bhraonach, + Go mbuadha beannacht Dé leat, a chraobh gheal na mbláth. + Nár theipidh t’ainm uaibhreach ar nua-chairt na hEireann, + An uair a bheidh Eire ar fad Gaedhealach ’na cáil. + ’Sé ghuidhmíd, ’sé ghuidhmíd, gach sonas fé dhó ort! + Gan draoidheacht ar do dhaoinibh dá mbrosdadh tar bóchna. + Caithréim insa ghleó cheart + Ar Sgéith na dTrí gCróinneach, + Is Réilteann an Eólais is fearr. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +AN SÍOL-AMHRÁN + +Fonn: Baile an Doire + + + Ó cuiridh an síol, a Mhuimhnigh mhaithe, + A ghasradh bhinn na laoithe sámh, + Tá’n branar go cumhra ’s beatha fén úir, + ’S an ithir a’ feitheamh le lúth ár lámh. + Síol hó, síol hó! + Go mairidh bhur mbuidhne rinnce ’s reatha, + Nár chaillidh bhur gcríocha a gcéim go brách, + Ach sgaipidh an síol ó mhaidin go hoidhche, + ’S tiocfaidh an toradh i nEirinn lá. + + O cuiridh an síol i gcríochaibh Uladh, + A ghasradh dhílis nár claoidheadh le crádh-- + Tá’n branar go cumhra ’s beatha fén úir, + ’S an ithir a’ feitheamh le lúth ár lámh. + Síol hó, síol hó! + Nár chaillidh bhur gceólta glóir an ghradaim + Bhí i nEamhain na slógh fí réim gan bádhadh, + Ach sgaipidh an síol ó mhaidin go hoidhche, + ’S tiocfaidh an toradh i nEirinn lá. + + O cuiridh an síol i gcríochaibh Connacht, + A ghasradh chaoin an chroidhe gan cháim-- + Tá’n branar go cumhra ’s beatha fén úir, + ’S an ithir a’ féitheamh le lúth ár lámh. + Síol hó, síol hó! + Nár chaille sibh togha ’gus rogha na fola + Bhí i gcuisleannaibh amhra Gaedheal gan tlás, + Ach sgaipidh an síol ó mhaidin go hoidhche, + ’S tiocfaidh an toradh i nEirinn lá. + + O cuiridh an síol a dhaoine an oirthir, + A ghasradh mheidhreach Laighneach lághach-- + Tá’n branar go cumhra ’s beatha fén úir, + ’S an ithir a’ feitheamh le lúth ár lámh. + Síol hó, síol hó! + Na nósa do dhíol bhur sinnsir oraibh, + Is córaide dhíbh-se a saoradh ón mbás, + Ach sgaipidh an síol ó mhaidin go hoidhche, + ’S tiocfaidh an toradh i nEirinn lá. + + O cuiridh an síol arís a’ tuitim + Ar thalamh na Midhe ba shíolmhar tráth-- + Tá’n branar go cumhra ’s beatha fén úir, + ’S an ithir a’ feitheamh le lúth ár lámh. + Síol hó, síol hó! + Ná caillidh an bhrigh thug díbh-se an ceannas + O Theamhair na Ríogh ar gach taobh go tráigh, + Ach sgaipidh an síol ó maidin go hoidhche, + ’S tiocfaidh an toradh i nEirinn lá. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +LÁ ’LE PÁDRAIG, 1913 + + + A Chlanna na nGaedhael ’s a ghaolta ár gcuirp + Tá sgaipithe i gcéin ó Eire anois, + Seo beannacht ár gcroidhe thar fairrge dhíbh, + Is teachtaireacht aoibhinn áthais. + + Canaimís dréacht le chéile indiu: + Tá atharrach saoghail a’ téacht ’na rith, + Thug óg is sean gan cheó gan mheath + Le dóchas aibigh láidir. + + Ná habradh éinne--is baoth a mheas-- + Gur seanabhean tréith gan réim gan rath + An Ríogain uaibhreach bhríoghmhar bhuacach + Aoibhinn uasal álainn. + + Níor chaith sí a ré, ’s ní baoghal gur thuit: + Tá beatha ’na géaga is fraoch ’na fuil, + Tá brígh ’gus fuinneamh ’na croidhe ’sna cuislinn, + Is chífar ise i n-áirde. + + An fhaid a bheidh tréad ar féar ann so, + An fhaid a bheidh gaoth a’ séideadh ar chnoc, + Craobh ar chrann is éisg i n-abhainn, + Ní thréigfidh a clann an Mháthair. + + An fhaid a bheidh éan san aer amuigh, + Is taitneamh na gréine ar Shléibhtibh Mis, + Seasfaidh a bonn ar a talamh go teann + Is ní leagfar a ceann le náire. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +TRÍ TRÉITHE NA FÉINNE + + + Ceist ag Pádraig, grádh na nGaedheal, + Lá ar laoch an liath-fhuilt, + Caoilte mac Rónáin na sgéal, + Tráth i nEirinn iath-ghlais. + + “Innis dúinn, a sgéalaighe bhinn, + Créad thug daoibh-se an tighearnas? + Nó créad do choinnibh sibh gan mheath, + An oiread mhair na Fianna?” + + “Trí tréithe do dhaingnigh sinn,” + D’fhreagair Caoilte ciallmhar, + “Gloine ár gcroidhe ’gus neart ár ngéag, + Is beart do réir ár mbriathar.” + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +DO GHAEDHEALAIBH BÉAL FEIRSDE + + + Beatha ’gus sláinte don tsáir-shliocht acfuinneach shuairc + Ná leagfar ar lár san ár lá caismeartha cruaidh, + Is daingean iad lámha a mál is gan mhalairt is buadhach, + Agus canfad go hárd a gcáil i gCathair na gCuan. + + I gCathair na gCuan is buan ár mbeannacht ón gcliabh + Ar fhearaibh gan fhuacht is luaithe ag cabhair go fial, + Is neartmhar a sluagh lastuaidh ’s is draganta dian, + ’S dar mh’anam is truagh gan chuairt dam tamall ’na rian. + + ’Na rian níor léan tréimhse do chaitheamh go fóill, + Is ba mhian liom féin éisteacht le maitheas a mbeól: + Ní iarrfainn-se gné spéise ná a mhalairt de ghnó, + Ach a dtriatha do ghéir-fhéachaint, dá bhfanainn ’na gcóir. + + ’Na gcóir ba thaitneamh liom labhairt gach caomh-oide, + Is ceól dá spreagadh gan mhairg gan éin-cheilg, + Oigfhir ghlana ’gus gailtheanna is glé-dheise, + Bród is barra-chruth Banba is Béil Feirsde. + + I mBéal Feirsde gan éin-leimhe tá leathan-treabh láidir, + Saor-theisteas a nglé-sgoile ghaibh sealbh im lár-sa. + Déin deithneas a chaol-chleite go mbreacair mo phár dam, + Is chun caomh-fheise na tréin-treibhe cuir beatha ’gus sláinte. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +DO GHARSÚN + +DO RUG AN PHRIOMH-DHUAIS SA GHAEDHILG + + + A chara dhil de sheana-stoc na saoi léigheanta, + Rug barra leat is gradam gach ealadhan aosta, + Is mairg liom ná feaca seal do ghnaoi aerach, + ’S gur bh’fhearra bheith a’ labhairt leat ná a’ sgrí’ bhéarsa. + + Cé maith do chuiris aithne--tá fínné agam-- + Ar Laidin is ar labhra na caoin-Ghréige, + ’S ar theangain mhilis Ghallia na ngrinn-sgéalta, + Níor ghabhadar san sealbh ar do chroidhe Gaedhealach. + + Mo bheannacht ort, a phreabaire ’s a phrímh-éigis, + Mar leagais gach ar casadh ort le fír-éifeacht, + Is mar bhainis as na reathaibh ar an rígh-réim sin, + Gur leathanuigh do theastas is gur líon Eire. + + Is feasta, a mhic, ó’s leat-sa anois an aoird-chéim sin, + Go maire tú do cheannas, agus ní baoghal duit! + Nár laguighthear do rath ort, ná do bhrigh i n-éan-rud, + Sin teastas fir thug taitneamh duit ’s a ghuidhe id thaobh-sa. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +AN LITRIÚ(GHADH) + +1. AN SEANDUINE BRÓNACH + + + Mh’ atuirse ’s mh’fhada-chreach shíor-thínn! + Lucht teangan na Banba sgrí’ síos + Gan filleadh, gan feacadh, + Gan chaime, gan chasadh + Ach gach litir dá labhairt go símplidhe! + + Ca bhfuil an seanchas bhí síos? + Is ca bhfuil na leabhair ba bhínn línn? + Dá mbriseadh ’s dá stracadh + ’Ge foirinn gan faisean, + Gan time, gan taise, gan chaoin-chroidhe. + + Gach litir bhreagh bhalbh do bhí i mbrígh + Ag druithibh i dTeamhair le línn Chuínn + Dá ruagadh ’s dá ngearradh + ’Na sluaighte as gach leabhar! + Ní chuala-sa creacha ba nimhnighe. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +AN LITRIÚ(GHADH) + +II. AN T-ÓGÁNACH + + + Fóill iriú a chara, ’s ná gluais úainn + Go brónach dubh feargach gruadh-dhuairc; + Níl bac ar do shamhail + Bheith a’ breacadh a chuid leabhar + On tseachtmhain seo feasda go Sluagh an Luain. + + Gach faraire charas an cruas buan, + ’S gach cailín nár bh’fhearra léi a luadh i nduain + ’Ná foghlaim is fuirseadh + Na seanndachta is sine-- + Ní labharfad ’na gcoinne sin fuaim uaim. + + Friotal ár gcine do fuair buaidh + Ar bhinneas, ar chruinneas, ’s ar chruas, uair, + Mo ghrádh-sa an té thuigfeadh + A háilleacht sa bhfoirm + Is ársa ’s is cruinne ’s is cruaidhe snuadh. + + Leanaidh, má’s maith libh, den chruaidh chruaidh, + Is caithidh fé tharcuisne an nuacht uaibh, + Ach má fachtar sibh feasda + A’ cur smacht ar ár n-acfuinn-ne + Is eagal d’bhur gcathaibh an Sguab Mhuar! + + Tá atharrach saogail a’ dlúthú + Le Clanna na hEireann, ’s ní rún dúinn. + An sean is an t-éifeacht + Mura dtagaid le chéile, + Dob fhearra liom féin Letiriú Ur. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +FILE NA GALL-GHAEDHILGE + + + Ótsig liom-sa d’fheicsin go bhfuil mise cóar, + Có follus is radharc mo chuid súl, + Is tá sibh-se uile i ndorcadas móar, + Muna géillean sibh dam go fleathúl. + ’Sé geárbhas na Géidhilge atáim déinimh mín, + Mar rinne gach náisiún na suadh, + ’Gus is é an fáth so nach rin’ sibh-se sin, + Atá sibh có fada amudha. + + Féach ar an slúgh móar lér thaitnighean mo chroidhe; + Támuid-ne ’nár Néidhilgeóraibh úr’, + ’Gus támuid ’nár lucht bhéas fó mheas i mBlea’ Clí, + Nuar béidh sibh-se marbh is fúr. + Do ritheann ár bhfocla theas thúidh agus thiar, + Os cionn Earann gach uar don lae ghil, + Is leathann ár bhfilidheacht tsimcheall na tsíor’ + I míle lochánaibh gan moil. + + Níl maith in bhur gnímhibh a dhaoiní, mar tá + Sibh ceangailt’ do nósaibh an am’ + Chúdh thart, agus d’imthighe acoidche an tráth + Raibh meas ar bhur sean-chaint tá cam. + O glacaidhe mo chomharla, ’s méadóchaidhe sibh neart + An tseangga do labhar Néimh Bruighid, + Néimh Pádruig, Colm Cille ’s Rí Cármac Meaic Airt, + Núr bhí Eiria lán sróil agus síod’. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +FREAGRA EOGHAIN RUAIDH + +AR FHILE NA GALL-GHAEDHILGE + + + Éistidh lem bréithribh, a chaomh-fheara an ghrinn, + Nár ghéill do lucht baoise is bladair gan bláth, + Go réidhfead mo sgéal díbh ar chlaon-bhearta an Chlíc + D’fhúig glé-theanga Ghaoidheal faoi ghalar an bháis. + ’Sé mo chreach nimhneach bheir m’intinn an mhearathal. + Daosgar-sprot daoithe drabhuíolach dúr-labharthach + Ag féachaint le hí chur i ngeimhleachaibh smachta + Gan braon d’fhuil na beatha ’na creatalach cnámh. + + Aon-labhairt éigeas ba shéis-bhinne linn + ’Ná éanlaithe i gcoill ar maidin go sámh, + Géir-shearc na spéarbhruinngheal mbéil-mhilis mbinn + Bhréagadh mic ríogh ’gus flatha gan cháim, + Acfuinn gach ughdair chirt mhúinte i gclár Bhanba + Caithte fé chúram an trú san dá tearmainn! + Amach léi! ní thabharfainn-se trumpa gan teanga uirthi, + Níor bh’fhiú liom mar bhail uirthi beatha seoch bás. + + Sgréachaire sméirle gan spréachadh ’na chroidhe, + Straere díomhaoin is glagaire práis, + Baoth-ghaige péacach na Gaedhilge do chlaoi, + Do chlaonadh as a slighe, do chamadh ’s do chrádh. + Féach annsan tall é ’s an chomplacht do mheallann sé, + Is léigheannta an Chéad-Leabhair de ghlain-mheabhair ag gach fear + aca! + Céim do-bheir togha cirt is rogha nirt dá n-aigne, + Foghlaim ghlic d’aithint thar phraisigh ar phár. + + Cé chuir i gcéill dá leithéid sin do dhaoi + Go bhféadfadh a bhrígh ’gus cabhair a lámh + Eigse na hEireann do shaoradh, ’gus í + Daortha ’s i dtaoibh leis d’fharaire i gcás? + Tusa ’gus t’obair-se, a choirbthigh chealgaigh! + Focal ód phusaibh ná cloiseam, a chlabaire. + Corraigh ort! imthigh leat! sgrios as ár n-amharc, + Nó sgoiltfear do phlaitinn is leagfar san láib. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +FREAGRA EOGHAIN RUAIDH + +AR AN NGARSÚN Ó LONNDAIN + + + Éiligh go béasach, a straere firín, + Na gréithre do thigheann dod shamhail do ghnáth. + Is baoghal dod leithéid bheith ar saothar mar taoi, + Eist liom, suidh síos, is tarraing t’anál. + Loitfir do sgórnach, a cheólaire mh’anma, + A’ rith ar na bóithribh, a’ brón-ghol sa’ callaireacht; + Triomuigh do dheóra, ní leómhfar thu leadradh. + Seólfad thar n-ais tu: sin agat mo lámh. + + B’éachtach an sgéal é dá ngéillinn dod ghuidhe, + ’S go mbéarfá tar tuinn leat m’fhallaing gan smál, + Mo bhéabhar breagh féin, is cluith éadaigh fir ghroidhe, + Ba faon an chomaoin é, a pheata gan fás. + Tusa, a gharsúin bhig, dá n-iompar cois Tamesis! + A’ tuitim ’sag únfairt, ad mhúchadh ’s ad thachtadh leó! + Fé choimirc gach lúbaire Lúndainigh leacan-duibh-- + Iompuigh ort, faire! glac eagna i dtráth. + + Béabhar breagh néata dá dtéigheadh ort, dar linn, + Dob éigin duit puill do ghearradh ’na sgáil, + Nó caochfaidhe gach aon rud ó éadan do chinn + Go caor do smigín tais leanbaigh lághaigh. + Brat ar do ghuaillibh ar luasgadh ní thaitnfeadh leat, + Glanfaidhe an luaithre ’s do sguabfaidhe an lathach leis, + Caithfidhe é bhuaint díot, ’s a chruachadh féd bhacalainn, + Ualach ná rachadh tar caladh go brách. + + Bréithre mí-bhéasacha, a laogh liom, ní cuibhe + D’éinne do ríomhadh ar chlannaibh na mbárd: + Tréig-se an droich-mhéinn sin, is b’fhéidir gan mhoill + Go ndéanfa mé laoi do sgaipfeas do chrádh. + Féachann tú id thimpeall go fíochmhar droch-aigeantach, + ’S gach aon chuisle id chroidhe beag a’ fír-chrith le heagla, + Is léir nach le hintinn dá ríribh do labhrais; + Is cuimhin liom nach fear thu, is maithim dod chás. + + Eist, a mhic léighinn bhig na n-ae ’stigh go cruinn, + Go ndéarfa mé nídh mar mhaithe led cháil, + Do-bhéarfaidh gó baodhach tu, ’s do réidhfidh do shlighe, + Má théigheann tú i n-aois ’s i n-acfuinn na ndán. + Dob fhiú dhuit-se claoi leis a’ bhfíor-chaint do chleachtadar + Prionnsaí Mac Míleadh ’gus binn-sgoth na Banba, + Is Múirnigh na maoine, fir ghroidhe do rug barra leó + I gcolmheasgar an chatha ’s i gcaismirt na ndámh. + + Aonduine d’éistfeadh le séise na saoi + Ba léir-bhinne líomhtha taitneamhach tráth, + ’Sé mo mheas féinig ná géillfeadh sé arís + Do bhéice gan bhrígh gan tathac gan tábhacht. + Ba bheag ar a chluasaibh do mhuar-fhocail bhacacha, + ’S iad cruinnighthe cuarduighthe cruadh-chasta crapaithe + Sgiobaithe fuaduighthe a cnuasach Uí Rathailligh-- + Thruaillfeadh a samhail an teanga dob fhearr! + + Ní hé do leithéid-se do ghéar-ghoin mo chroidhe, + Ná Gaedhilfhir an tsaoighil, a fhir chanta na ndán, + Ach sgaotha ceann-éadtroma Béarlacha i mbrígh, + Is Gaedhilg na ríogh dá tachtadh gan tlás, + Ní brón liom fir thall do ghabh sgannradh fém rannaibh-se, + Ach clódóiri Gallda gan chabhair do-rin praiseach díobh; + Fógair-se an leabhar úd Uí Ghramhna ar gach fear aca, + Is foghlaim do cheachta féin farra gach lá. + + Ach féach ann so taobh linn an tréan-bharc ar tuinn, + Is séideadh na gaoithe ’á gairm thar sáil, + Glaodh na mairnéalach ag éirghe go binn, + Is téada dá sgaoileadh ó chaladh-phort Fáil. + Is mithid dod shórt-sa bheith tóirseach ód thaistealaibh; + Imthigh ar bórd leat, tá lón agus leabaidh ann; + Seo pingin is póg duit; bí it óigfhear mhaith feasta; + ’S go seóltar thar n-ais tu go Sasana slán. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +DO THORNA + +NUAIR A THUG SÉ _GUTH_ NUA LEIS _ÓN MBREATAIN_[1] + + + Sonas ort-sa a Thorna shéimh, + a mhic na bhfilidhe, a bhinn-bhéil, + a chroidhe cheannsa an tsuaircis te, + dod leabhar-sa ní cuibhe cáineadh. + + Báird na Breatan, árd a gclú, + uatha do thuillis th’árdú: + i gcoill chumhra a bhflaithis mhóir + do chaithis ubhla an il-cheóil. + + Na hubhla, ní rádh gan rath, + ní tim an té do chéad-chaith; + ó théigheann a mblas i mbeól fir, + ceól na n-éan ag an fhear-sin. + + Lá dhuit thoir dár ithis ubhall, + d’airigh gach file fíor-úr + ’san choill ghéiggil fonn ná feódhann, + uair éigin thall mar shídhe-cheól. + + “An glór so,” ar cách, “cuma linn + no ceól an éin darb ainm + linn ’san bhfóid-bhreac-fhonn a-bhos + i dtír Oig-Bhreatan Eos.”[2] + + Cruinnighid gan mhoill mar mheasaid + timcheall an bhinn bhróin-chleasaigh: + fear ’na shuidhe fé chrann do-chíd, + a chaint thall is í airighid. + + “Cia hé,” ar gach duine don dáimh, + “fuair ubhla órdha an ioldáin? + Ní brath breith air, ’s a buain de, + má bheir uainn creich na críche.” + + Do labhair a n-ollamh árd: + “Ná loittear libh, is fíor-bhárd! + fréamh-fhuil Eireann an caomh cas,” + ar glé-Ghuin séimh-gheal Seónas.[3] + + Tusa an fear-san do-fuair buaidh + i dtír Bhreatan ón bhinn-shluagh: + do laoidh, lá dá mbíonn dá meas, + ní _Crádh_ do _Chroidhe_ fhíor-_Eigeas_. + + S.O.N.A.S. + +----- + +Fonóta 1: + + Aithris an dán so ar nós filidheachta na sean, ach fuaim na + Nua-Ghaedhilge ar na foclaibh. + +Fonóta 2: + + Ionann eos sa Bhreatnais agus _nightingale_ sa Bhéarla. + +Fonóta 3: + + T. Gwynn Jones, fear atá ar na filidhibh is mó clú sa Bhreatain indiu. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +DON FHEAR CHÉADNA + +AITHRIS AR A NÓS FÉIN + + + Asháir-fhir chalma is feardha ag fuiliú lann, + Is d’fhág i gcathaibh gan cheanna na miliúin Ghall! + Cuir lámh chun meamraim, breac é le bior nú peann, + Is árduigh m’aiteas le freagra is fileamhail fonn. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +WANDERLUST + +(Do S F., 4.9.1914) + + + Ní hé Nennius is cás liom, dá ársaidhe a chlú-san, + Ná Gofraidh Fionn O Dálaigh, dhin bárda do mhúineadh, + Ná leathan-hallaí lána, cé breághtha iad ná Lúna, + Ach na bóithre fada bána ’s iad am shámh-tharraing chútha. + + A malairt sin níor bh’fearr liom ach bád seasgair siubhlach, + ’S í a léimrigh le fánaidh is lán srotha fúithe; + Eamonn geal bheith láimh linn ’s do lámh-sa dár stiúradh, + ’S a chara dhil na n-árann, nár bh’álainn an triúr sinn! + + Mhuise caithimís i dtráth uainn Pokárny ’gus Brúgmann, + ’S a leabhair throma ghránna nach fearrde an té sgrúd iad. + Cad é an mhaith a bhfuil i gClár Luirc dé dhántaibh is d’ughdair + Seochas bóithre fada bána nú bád seasgair siubhlach? + +------------------------------------------------------------------------ + + + + +ÓN MBÉARLA + +Fonn: Móirín Ní Chuileannáin + + + Bhí uainín beag ag Máirín, + Ba bhreágh flíos mar shneachta ló, + ’S gach áit ’na dtéigheadh an bháb mhín + Ba ghnáth í ag teacht ’na treó. + Do lean sí isteach sa Chláiste í-- + Nár dhána í, gan chead ón mBórd?-- + Gur sgairt amach ar gháiridhe + Gach páistín le gean don spórt. + + + + +NÓ MAR SEO! + + + Uanéne la Móiríni lomrad snechtai fair, + cip ed tech hi tégedsi gnáth a petta istaig. + + Téit, ba turus aindligid, nos len isin scoil. + tibis cách íon úanéne tuc don légund toil. + +------------------------------------------------------------------------ + + + + + Nótai Tras-Scríobhaí + + +Úsáideann an ríomhleabhar seo _fostríoca_ chun cló iodálach a +comharthaigh. + +Cuireadh gach na “corrigenda” i an ríomhleabhar seo. + +Tá ealaín clúdaigh nua le an ríomhleabhar seo tíolactha do an fhearann +poiblí. + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 78815 *** |