1 files changed, 608 insertions, 0 deletions
diff --git a/77495-0.txt b/77495-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..b727522
--- /dev/null
+++ b/77495-0.txt
@@ -0,0 +1,608 @@
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 77495 ***
+Priis 15 sinten
+
+Striidskriffen fen De Jongfryske Mienskip
+
+No. 1.
+
+
+
+
+Fryslân en de wrâld.
+
+Rede, sa likernôch hâlden op ’e Mienskipsgearkomste fen 29 Jan. 1916,
+
+
+fen D. Kalma
+
+W. A. Eisma Cs. — Ljouwert — 1916.
+
+
+
+
+_Achte Mienskipsleden!_
+
+Do ’t Jim’ niis-krektsa hast allegear jim’ bitinken to witten dienen
+oer de frage, hok for wykblêd, „Sljucht en Rjucht” ef „Fryslân” de
+minste ûnsuvere ynfloeden ûndergiet, en oan hok for blêd it dos
+winskelik hâlden wirde moast as Jong-Fries mei to dwaen, en do ’t Jim
+praetten, lyk ik fen Jimme biwend bin, iepen en rounút, ek my gjin
+ôfkarring bisparjend, as Jim’ mienden, dat der reden for bistie, do haw
+ik dêrnei harke mei blide nocht, om ’t hwet Jim’ seinen, bliken joech
+fen earnstich oertinken en oertsjûgingsmoed. Ik winske dit oan it
+bigjin fen hwet ik to sizzen haw, efkes to forklearjen, om ’t ik it
+dochs nedich achte, in inkeld lid to binnen to bringen, dat er net
+bûten ’e oarder to gean hie, en om ’t ik soks in kearmennich sei yn
+moai forheftige wirden, as it my talike, dat der oars gjin acht genôch
+op slein wirde scoe.
+
+Mar wier der dos blidens yn my, as ik harke nei Jim’ kleare tael en
+faken tocht to bifinen, det Jim’ wier-wier it bilang fen ’e jongfryske
+saek, dy ’t it fryske bilang by útstek is, foar eagen hâldden, ik scoe
+dochs tsjin myn sin prate moatte, as ik sei, dat Jimme wirden my
+alhielendal foldien hawwe en dat der neat yn wier, hwertroch ik myn
+fordildigens heal forlear. Hwent al binne de útkomsten, dêr ’t Jim’
+oerliz Jim’ hinne laette, ek mines, en al binne Jim’ opfettings oer ’e
+persoanlike frijdom, dy ’t elts heart to biwarjen, gelikens as myn
+oertsjûgings yn dit stik, der giet mar neat fen ôf, dat wy op tige
+ûnderskate menearen ta dyselde útkomsten kamen; ja, sikerwier, op sok
+in ûngelikense wizânsje, frjeonen mienskipsleden, dat soks klear
+oantsjut heart to wirden, as wy yn kommende tiden, lyk as eren, witte
+scille, hwet wy krekt oan inoar hawwe.
+
+Somliken fen Jimme binne sa ôfgryslike praktysk, dat ik der heal wé fen
+wird. Jim’ sjogge de tastân, lyk as dy op dit stuit is, nei myn sin
+hwet al to klear: in jonge en wis, tige warbere, mar faken wol hwet
+bjuster forheftige biweging, dy ’t bitrouwende giet hjar fryske wegen
+lâns, kastijt en útheuvelet, hwet in útfûtering fortsjinnet—en soks is
+der op ús fryske fjilden net in bytsje—en dy ’t sadwaende aerdich hwet
+fijânnen krige en tsjinaksel ûnderfoun. Dit scoe nou krekt neat wêze,
+en ús al in bidroefd bytsje bihinderje, as wy in eigen tiidskrift
+hienen, hweryn wy ús ynlikste oertsjûgings forkindigje en fordigenje
+koenen, sûnder to bûgen yn it biwâld fen ljue, dy ’t neat oer ús to
+sizzen hearden to hawwen, en hweryn wy Fryslân lokkich wisten to
+meitsjen mei de wirden en de lieten, lyk as dy ús ynjown wirde fen in
+wûndere en forearensweardige, mar geheimige Krêft; dôch mieri! soks
+liket to’n earsten in fromme winsk bliuwe to scillen, en sa waerden wy
+dos wol twongen, mei to dwaen oan ûneigen blêdden, hwerby jamk
+lûdbearende hânswoarsten en gearkomste-roppers, dy ’t wy minachtsje, it
+measte to sizzen hawwe. Dêrom wirde de minsken, dêr ’t ik niis krektsa
+op doelde hwet bûtenwenstige praktysk, en hja lizze oer yn hjar
+siikjend forstân en hja sizze: »Lit ús dochs dalik nimme, hwet der to
+krijen is. Binne der minsken, dy ’t ús net noaskje en ûnfortsjinne
+kamen to sitten dêr ’t hja net thús hearre, hwet need! sadré wy bûten
+hjar kinne, litte wy hjar de hakken sjên, en sa gau wy ús it krêftichst
+fiele, keile wy hjar ôf fen it plak, dat nea net hjarres wêze moatten
+hie.”
+
+Achte mienskipsleden, fûleindich kom ik tsjin sok in redenaesje op. Ik
+kin it net goed krije, as, hwennear der in hjerststoarm oer de keale
+diken gûlt en de heil yen om ’e earen kletteret, en der rydt yen in
+feint efterop yn in smûke en sêft-fearjende wein op gummy-bânnen, as
+men den sok in fint flaeikjende freget, meiride to meijen, mei de
+stikume miening, om, sa gau men der kâns ta sjocht, de jongkeardel oer
+it spatboerd hinne to keilen, en sels sa it rytúch to hawwen for yen
+allinnich; ik kin soks sels net goed krije, as men fen to foaren al
+sjocht, det it yens eigen stellene wein is, hweryn dy feint sok in swé
+slacht. Ek komt der almeast fen sok in slûchslimmens net sa botte folle
+goeds.
+
+Frjeonen, it wier myn miening net, dingen to sizzen dy ’t de ien as oar
+fen Jimmes stekke en faeks slim yn ’e wei binne—mar ik winskje Jim’
+derop to wizen, det wy ús hâlding, al hinget der ek noch safolle fen
+ôf, net hawwe fêst to stellen nei it tafal fen it eagenblik, dat wy
+gjin rekkenskip hâlde meije mei persoanlik oansjên en persoanlike skea,
+det wy net hearre nei to gean, hwet ús moarn en oaremoarn wol de measte
+ynfloed tafoegje scil, mar det wy ús liede litte moatte, inkeld en
+allinnich, troch it ivige Ideael, dat yn ’e fiere fierte wol tige heech
+en wol wûnder glinsterjend, mar noegjende wachtet op ús, lytse ljuwe
+mei lytse krêften. Hwet ik sei yn „De Jongfryske Biweging’[1]—ien fen
+Jimmes neamde it ienris: ús evangeelje, hwet my wol haechlik yn ’e eare
+klonk,—it hat syn bitsjutting en syn krêft yet alhiel net forlern:
+
+„Mar ûnwiten better as in foarderjen-trêd-for-trêd, om as der útfier
+jown waerd oan ien plan, nei to gean, hweroan men nou de measte
+oandacht tsjinnet to wijen, is dochs ek earst fêst to stellen in
+fier-útstrieljend doel, dat lyk it stjerte twinkeljend ús leart stadich
+mar wis de rjochte wei to bigean. As men earst wit, hweroan men yen to
+hâlden hat en jimmer syn tinzen fêstiget op it fiere wyt, dat men
+ienris, sij it ek nei tsjientallen, tritichtallen jierren, winsket to
+birikken, den scil men, kommen oan in krúswei, allinne mar nei dy
+stjerre hawwe to sjên, om mei in fornoegjende wissens fierder to gean,
+dy ’t likefolle krêften jowt as yen de twivel binimt. Den hoecht men
+allinne mar op yens hoede to wêzen, om fen de stjerre forlaet, net mei
+to brimstige hast de wei to bigean, sadet men stroffelet ef, slimmer
+yette, warch delfalt, ear ’t men kaem, hwer ’t men wêze woe; en hawwe
+wy yn ús Frysk aerd, dat nea net talit de sokken deryn to setten, as
+men it ôfdwaen kin mei stadich traepjen, dat fij is fen alle
+oerdwealskens, mar oanstiet op rêstich en forstânnich hânneljen, net in
+treflik biwiis det sok in útlitten dwaen dalik gjin geneed hat?”
+
+ [1] De Jongfryske Biweging, fen D. KALMA, útjown to Dokkum by I.
+ BERGSMA, jowt bysûnderheden oer wirk en wollen fen de Jong-Friezen.
+
+
+Myn frjeonen, ik winskje noutiids net mear to praten oer it
+„uteringsfraechstik”, dêr ’t wy it dochs maklikernôch oer iens wirde
+scille, nei ’t it my taliket, mar ik bin fen doel in wird mennich to
+sizzen oer it keninklike ideael, dat wy aloan foar eagen hearre to
+hâlden, om, as wy der klearrichheit oer krigen, ho ’t det eigentlik
+krekt is, út dy ienriedigens ôf to lieden hok for hâlding it bêst
+oannommen wirdt tsjinoer in blêd as „Fryslân”. En ik forsiikje Jim’
+minlik, myn wirden oan to hearren mei earnst en earlikens, lyk as ik
+harke nei hwet Jimme niis yn ’t formidden brochten, en ik stean der
+ynlik op oan, dat Jim’ dêrnei Jim’ oardiel foarmje scille sûnder
+persoanlike foarljeafde en foarkar to biachtsjen, mar allinnich
+tinkende om it wicht fen myn wirden en de hilligens fen ús fryske saek.
+
+Nimmen, achte mienskipsleden, dy ’t it forrin neigiet fen ús
+tael„striid”, lyk as dy hjirre yn ’e lêste tiden fierd waerd, scil
+sizze kinne, dat it ús miskearret oan ljeafde for hwet Frysk is, en dat
+de saneamde lieders earm west hawwe oan idealen, hja mochten den
+forachtlik ef weeldrich, dof ef glânzgjend wêze. Mar dat der oan dizze
+idealen wol ris hwet hapere, dat der sims in nuver rookje oan wier en
+dat hja faken sels earmer oan ynhâld en skrielder fen bitsjutting
+wiernen as de oertinkings, dy ’t wenje yn it kopstik fen in moartsjende
+bigge—soks is ek wol eltsenien dúdlik, dy ’t him de eagen net fol sân
+struije lit fen alderleije, bûnt-tariste hânswoarsten. Myn frjeonen,
+gin it my, det ik in lyts en tige ûnfolslein oersjoch jow fen hwet
+somlike ljuwe foar hawwe mei it Frysk, somlike tige fatsoenlike ljuwe,
+achte mienskipsleden, dy ’t it safier brochten, det hja hjar brochje
+ite en hjar slok drinke kinne, hast krekt sa ’t de étiquette soks
+foarskriuwt, mar dy ’t like goed gjin grevel ôfwitte fen hwet in Fries
+fielt for syn saek, en dy ’t wend binne de âlde tael to misledigjen
+troch hjar to brûken as in delstapke, om ’e troane fen ’e Forneamdens
+to bikliuwen; ja wisse, frjeonen, gin my soks, hwent it scil jimme wêze
+as wiernen Jim’ mids in lûdroftige, âlderwetske doarpsmerke, lyk as
+Ostade dy wol skildere, hwerop it brune bier streamt en de dronkene
+boeren, earm yn earm, stoattelje oer de inge, feestelik-biwimpele
+strjitte, en troch de tsjokke walm, dy ’t driuwt út ’e kreammen fen it
+oaljebaksel.
+
+Hok in droktme, bigammen, en hok in opskoer! Hwet mei der dochs wol to
+rêdden wêze, dat de wenten fen ’e earmen en de stinzen fen ’e greaten
+forlitten steane, towile der kloften fen fjildbiwenners gearstreame nei
+de grize tsjerke, der jinsen op dy grienjende hichte, dêr ’t great
+gewiuw is fen kleurige flaggen en gedroan fen geheimige oargelmuzyk? O
+frjemd’ling dou yn Jeruzalem! hear it ûnthjit fen ’e takomst en ús
+tynge, en fornoegje dy mei ús: jister, dollend yn ’e terp njonken ús
+doarp—de kipkarren stienen ré, en rôllen mar stadich fierder, swier fen
+’e modder—do steaten de arbeiders op in geweldige kiste fen stiel, en
+groeven dy warber bleat, en teakelen him omhegen mei folle lijen en
+lêst; de grytman waerd roppen, dy ’t de kiste soarchsum iepenje liet
+fen syn stevichste smidden mei hjar krêftichst ark, en men foun in
+glinsterjende troane fen lottere goud en dêrop dit treastlik boadskip:
+„Jim’ fynders, set my yn ’t formidden fen Jim’ tsjerke en bûg del, en
+nim Jim’ hânnen gear, hwent der scil in nije hearsker op my forskine.’
+En ik folge hjarren, dy ’t sa seinen, yn ’e tsjerke, en seach dêr de
+troane glânzgjend, en de ljuwe bûgden foardel, d’ eagen ticht, en hja
+wachten yn from bitrouwen; mar ik hâldde myn eagen iepen en seach dryst
+nei de tsjerkedoarren, hwent ik wist, de kening kaem yet lang net. En
+sjoch, dêr kaem in paljas út in hyngstespil, de narremûtse skeef op syn
+holle en hy stroffele oer syn eigen klean en swaeide hinne en wer nei
+de troane ta, mids it folk, dat from foardel seach en tocht: hy wier de
+kening. Mar do ’t er my gewaer waerd, en seach, dat ik wist hwa ’t er
+wier, doarst er net fierder gean, om ’t er soarch hie dat ik de ljue
+oanmoanje scoe wer sjênde to wirden; dos bleau er stean, en tocht myn
+swijen to keapjen mei hwet falske munten. Mar dit haw ik him to sizzen:
+dat ik nea net dildzje scil, dat in pijas mei in ûnnoazel glimke toevje
+scil op earnstich Fryslân syn troane, en dat, as er bisiket my stil to
+hâlden en de hân leit op myn mûle, dat ik him den in draei jaen scil om
+syn earen, dat syn holle efterstefoarst op ’e rêch komt to stean, sa ’t
+er teikene wêze scil yn ’e minskewrâld, sa lang hy hjir yet tahâlde
+mei.
+
+Mar hwet woe sok in hânswoarst dochs yn ’e goedichheid op Fryslân syn
+troane? Biwûnderje hjir, myn frjeonen, in krêftich idiael fen in nuver
+soarte, hwent de stakker tocht wier-wier, dat dy troane nou krekt hwet
+wêze scoe for him, en … hy krekt hwet for dy troane.
+
+En alwer is der lûd gebear en forheftich geraes yn ’e seale dêr jinsen
+yn in greate stêds-herberge, dêr ’t, nei ’t men lústerjend
+fornijt—hwent men doar der gjin lûd wird mear oer to kikken—in
+gearkomste hâlden wirdt fen in rountsje goe-ljue, dy ’t hjar der op
+foarstean litte de saek fen Fryslân krûdich to forsoargjen. Men koe it
+der mar net iens oer wirde, eft men „nidle” skriuwe scil mei _dl_ ef
+_ll_, mei in _i_ ef in _u_, en om to biwizen dat men der wis wol hwet
+fen ôfwit, keilt men eltsoar de inketpotten om ’e earen, smyt men de
+finsters yn mei skoandere kofjekopkes en slacht men de stoellen stikken
+op ’e tafels en op ’e flier, om eltsoar den mei de ôfbritsene poaten to
+liif to gean, en sa de oar to bringen ta in oare opfetting fen dit
+wichtich taelkindige frachstik. En oan ’t ein fen ’e seale stiet der in
+man to roppen en to bearen fen syn eigen treflikens en de minnens fen
+elts, dy der oars oer tinke doar as hy, wylst er soks bisiket ta to
+ljochtsjen troch de steapel itensboerden, dy ’t njonken him stiet, mei
+rynske hân to forsiedzjen oer ’e glânzgjende krunen fen syn achtbere
+tsjinstânners. Mar o fyt! der wraemt ien fen syn eigen frjeonen de
+tafel mei foarsje om, en de yet altyd gûlende redener trudelet yn ’e
+bidelte, wylst er yn syn fal in stik ôfskoert fen ’e kostbere fryske
+flagge, dy ’t boppe syn holle hong en dêr ’t er him oan bisocht fêst to
+hâlden.
+
+Mar hwet miskearre ús earbere boppemaster den wol, om sa glânzgje to
+wollen as earste minister fen ’e circus-potentaet! Myn frjeonen,
+biwûnderje wy wer de krêft fen dit nuversoartich ideael, hwent de
+ropper wier sikerwier oertsjûge, dat hy de saek fen Fryslân tsjinje
+koe, en … de saek fen Fryslân him.
+
+En strieljend, om ’t it midsimmer is, midsimmer, de waerme tiid fen
+glânzgjende weelde, laket de sinne oer de wite dunen fen Skylge, en
+dounsjende en streakjende en ljeavjende swevet om hjar ljochtens hinne
+de trintene wyn út it salte wiet. En de grienjende sé, twinkeljend en
+glinsterjend dêr ’t it suverste ljochtgoud gliidt oer syn rimpels,
+streamt oan mei lytse slanters fen skom, dy ’t maklik torane yn it
+wiet, en der is in ienlûdich en birêstend gerûs yn it nuvere riigjen
+fen syn rêstige weagen. En it raeijige gers fen de dunen risselet sa
+stil oer it wite geblikker fen it sân, dêr ’t it ljocht is en de
+waermte en de wyn. En op it heechst fen in dún, dêr ’t de measte sinne
+is en it brûzjen fen ’e ivige sé it klearst, dêr ’t omhegen it blau is
+fen in einleaze loft en it blau fen in einleaze sé omlegen, sit in
+jongfeint fen Fryslân, it lân, dêr ’t de wâlden nou sa geheimich rûzje,
+en dêr ’t de marren wyt binne fen seil, en dêr ’t it folts warber is,
+hwent it wiuwende, bûgende gers waerd al meand. En hy dreamt silveren
+dreamen oer syn soun en skrander en krigel folts, dat jinsen wer
+soarget, lyk it al ieuwen wend is yn ’e simmer noed to hawwen for de
+tiid, as de wollige wite flokken wer twirje om de wenten; en syn tinzen
+geane oer ’e ivige sé nei it West, dêr ’t it folts wennet, dat de
+wâlden bihearsket, it folts mei syn kleare eagen en syn skerp en suver
+antlit, dat folts, dat gjin hea mear ynhellet noch soarchleas net
+doarmet troch de wrâlden fen Skotlân, hwent it fjochtet for syn rjocht
+en syn bihâld; en weroan geane syn dreamen heech it Easten yn en hy
+sjocht de jongfeinten fen Sweden, lyk hja studearje yn it witnis-rike
+Upsala, it jongfolk fen ’e Noaren, sa ’t it klatteret oer it swarte
+berchtme en delskôget yn ’e rûzige fjorden, en hy sjocht de bloeijende
+en fruchtbere eilânnen fen Denemarken, it wirksume…
+
+Frjeonen, ik leau, it is sikerwier de moeite wirch it ideael, dat der
+berne wirdt op ’e blikkerjende dunen fen Skylge ús oandacht to wijen,
+en to sjên, yn hofier wy forplichte binne en rjocht hawwe om to wirkjen
+for de forwezentliking dêrfen.
+
+
+Achte mienskipsleden, somlike ljue dy ’t fen ’e wize rekke wiernen om
+’t ik yn it bilang fen ’e mienskiplike taelstriid oanstie op in
+(geastelike) oansluting by Ingelân, hawwe my bilein, det ik op
+steatkindich gebiet tinkbylden hie, dy ’t waerden hja trochset, de
+goede en saneamde fruchtbere forhâlding twisken Hollân en Fryslân
+forsteure scoene; sels hat der ien, hwaens namme ik hjir yet net neame
+scil, my driigje doaren, det, as ik soks ea ûndernaem, hy dat
+foartdalik to witten dwaen scoe, dêr ’t men dêrfen op ’e hichte hearde
+to wêzen. Op sokke minne en ûnwize biskildigings kin ik allinnich
+anderje, dat ik sûnder mis idealen haw, lyk as hja miene, mar dat ik
+inkeld den bisiikje scil dizze to forwezentlikjen, as de tsjinwirdige
+forhâlding twisken de twa provinsjes dochs al tobritsen is troch in
+forkearde die, dy ’t fen Hollân útgiet; salang soks lykwol net bard is,
+scil der fen my neat ûndernommen wirde, noch scil ik der op oanstean
+eat to ûndernimmen, hwertroch de iendracht fen it Ryk earnstigen skea
+lije koe. Ik hâldde it winskelik, soks hjir mei klam to forklearjen, om
+’t somlike net tige skrandere ljue efter de geastelike oansluting mei
+Ingelân, dy ’t ik fordigene yn „De Jongfryske Biweging” dochs wer
+steatkindige mienings socht hawwe, om my makliker bistokelje to kinnen;
+ik mei dos bitrouwe, det, sels as der in pro-Dútsker yn ús formidden
+wier, hy fen syn eigen oanstriid en meifieling gjin sin krije scil,
+partidigens en geheimige bidoeling to siikjen yn de ienfâldige wirden,
+dy ’t ik oer dit stik yn it formidden bringe wol.
+
+Ek foar dizze oarloch, dy ’t ús leard hat oer in hopen dingen wer
+klearder bigryp to krijen, wier it ús skoan bikend, det der gjin praet
+wêze koe fen ien algemiene Jeropeeske biskavinge—mar, hwet der yn ús
+dagen woedet tichte by ús grinzen like goed as yn de ynlânnen fen
+Afrika, wier (it is bidroefd, dat men soks tajaen moat) nedich om de
+tige forskate kulturen fen Jerope ús yn hjar djipste bitsjutting sjên
+to litten. Alhowol ik der gjin witnis fen haw, dat de yndieling, dy ’t
+ik hjir mei in wirdmennich taljochtsje wol, earder makke waerd en
+earder fordigene, en hja dos by my alteast oarspronkelik is, scoe ik
+net tinke kinne, det hja yette nij is en noch ynfierd wirde moat, om ’t
+hja sa tige dúdlik liket, det eltsenien, ek hwa ’t fen ’e ûnderskate
+folkskarakters gjin stúdzje makke, hjar wol foartdalik ynsjocht, as er
+efkes oer dizze saek trochtinkt. Hwent hja binne mar tige út ’e fierte
+oan eltsoar bisibbe, de neikommende kulturen:
+
+I. de Slavyske (Ruslân en de fierdere Slavyske lânnen), dy ’t faeks op
+hjar suverst teikene wirdt, troch hjar to neamen, „dy fen it tsjuster
+en fen de stjerren”, om ’t hja, dy ’t ûnder hjar ynfloed libje, èf
+folslein ûnûntwikkele binne, lyk as de greate birêstende en
+moreel-heechsteande, mar ûnwittende Slavyske massa, èf hjarren sok in
+djip en ynlik geastelik libben eigen makken, dat hja fortsjinje neamd
+to wirden ûnder de klearst en fynst-fielende geasten fen hiel Jerope:
+de wûndere Russyske skriftekennisse, de folsleine Serbyske muzyk.
+
+II. de Latynske (de lânnen mei Romaenske folkssiele), dy fen de
+geheimige rêst yn ’e djipten en de uterlike twinkeling; dy ’t
+forhearliket it brûzjende en skomjende libjen, de ljochten fen Parys en
+de swiere wyn-tunen fen it weeldrige Súd, mar yn ’e inerlikste fieling
+de wûndere en ivige earnst bisteviget, dy ’t dochs aloan al sa krêftich
+wier yn it moed fen ’e Romaenske foltsen: de Renaissance yn Itaelje,
+hiel de skriftekennisse fen Itaelje en Frankryk, de Spaenske dounsen.
+
+III. de Teutoanske (de lânnen mei Dútsk folkskarakter), dy de
+persoanlike frijdom krêftleas siket to meitsjen, en de organisaesje
+forearet as it iennichst-wiere, dy ’t ier-ryp is en dêrtroch grouwelich
+lijt oan selsoerskatting, dy ’t wol tinkt, mar ûnsuver fielt, dy ’t
+hjar lykwol it measte optwingt en dy ’t de 42-c.M. kanonnen útfynt, dy
+’t ôfbrekt mar net opbout, en dy ’t yn safier hja net bifruchte waerd
+fen Slavyske ef Latynske ynfloeden, earm is oan ynderlike wearde: de
+efterlikens fen ’e Dútske skriftekennisse, de oanbidding fen ’e
+soldaterij om de soldaterij.
+
+IV. de Anglo Skandinavyske (ik mien hjir de lânnen mei Noardske
+folksgeast), dy ’t de meast suvere harmonije biwûnderje lit twisken it
+himsels lang gelyk bliuwende, strange en hwet ôfwizende uterlik, en de
+wis-bisletten, troch-settende en soun-tinkende geast; dy ’t maklik hwet
+stiif oandocht, omdat it hjar miskearret oan de hertstochlike fieling,
+en dy dochs de measte dingen fen bliuwende weardij ta stân bringt, om
+’t hja nuvere waerm is fen tinken en maklik ynsjocht ho ’t men it bêste
+to wirk giet; dy ’t opwoechsen is ûnder de foartsterkjende amme fen
+binammen de Noard-sé, dêrtroch biwarre in by útstek soune libbenskrêft
+en mei greate en úthâldende rêst tinkt oan ’e wichtichste
+libbens-riedlings: it kolonisearjen fen Ingelân, it stadige, mar
+winnende Ingelske trochsetten, de Skandinavyske skriftekennisse.
+
+En al wit ik, achte mienskipsleden, nou tige skoan, dat it net op ús
+paed leit ús drok to meitsjen oer de sounens ef de sjochtme fen ’e
+hollânske folkssiele, en dat wy wol wichtiger dingen to dwaen hawwe as
+de hollânske kultuer mei krektens to bistudearjen, it scil ús dochs
+klearder ynsjoch jaen ek yn it wêzen fen ús fryske saek, as wy ris
+efkes tinke om it folts der jinsen oer ’e Súdersé. Ik leau, wy scille
+den maklik de forklearring fine, hwerom der binammen yn ’e lêste tiden
+wer sok in wearze yn ús woechen is tsjin alles, hwet it hollânske
+merkteiken hat, en hwerom it ús sa tige maklik falt en sels sa’n goed
+docht, de geastelike oansluting, hwermei wy eartiids oan Hollân fêst
+sieten, biret en rêstich to forbrekken. En dúdlik scil it ús wirde,
+hwerom wy Rinke Tolman, dy ’t mar tige wiis dien hat mei him net oan to
+slúten by ús Mienskip, foartdalik de eare-namme fen Jong-Fries
+ûntkearden, do ’t er it yn in „Fryslân”-artikeltsje bistie to sizzen,
+dat it him moeide, dat wy it Hollânsk biskôgen as fijân, datselde
+Hollânsk, myn frjeonen, dat it Frysk forkrong yn wide fryske gebieten
+en war die, ús tael út tsjerke en skoalle wei to bânnen nei
+heide-klinten en braekhokken.
+
+Yn in „Telegraaf”-artikel, dat hjoed iepenbier makke wirdt, en dêr ’t
+ik moai wiidweidich twa fen ’e wichtichste wierhedens yn bisprek,
+hwertroch ús biweging hjar ûnderskaet fen hwet âldere ljue wolle, haw
+ik Hollân bylein, det ik gjin siele mear hie. Eren hat de folksgeast
+fen Hollân wiswier Germaensk west, en wie er nei bisibbe oan it wêzen
+fen it Ingelske en Fryske folts, lyk as men maklik ynsjocht, as men de
+suvere en krêftige poëzije lêst fen Vondel, as men Potgieter syn
+steatlik-weagjende en breed útwirke folsinnen yn yen neiklinken heart,
+en yen fornoeget om de klearens, de suverens en de sterkens fen Perk
+syn gnapste sonnetten. Mar ieuwen en ieuwen hat Hollân, dat nei ’t it
+Suden gjin bolwirk hie, troch de sé skaet wier fen Ingelân en aloan
+heibel hie mei Fryslân, dat syn rjochten socht to fordigenjen, bleat
+lein for de ynfloeden út it Suden, for de Romaenske biskaving fen
+Frankryk like goed as for syn oerhearskjende legers. Salang men oer
+soks yn Hollân in klear bigryp hie en wist, hok for gefaren it lân en
+de folkssiele bidrigen, mocht it neat gjin kwea; mar do ’t yn ’e
+achttjinde ieu de Frânske biskavinge kaem to stean op sok in hichte,
+det hast hiel de wrâld hjar mei ljeafde bisocht oer to nimmen, wylst
+Hollân syn krêften forlern hie en ôflibbe fierderkroaske, en do ’t om
+1880 hinne de Hollânske geast yn syn utering wer bliken jown hie fen
+syn ûnbitsjuttendste eigenskippen, wylst de kinst fen Frankryk wer
+bloeide en gloreare, as hast nea to foaren, forlear Hollân swietsjeswei
+de weardearringe for himsels en waerd it foreale op hwet der yn it Súd
+sa feestlik noege. En sa bande Hollân mei wearze en forspijing syn
+eigen siele út, dy siele, dy ’t yn ’e tiid fen lok en fen bloei ienris
+hâlden wier for it heechste, dat him op ús wrâld ûntjoech, sûnder
+dennoch—en dit is krekt it fortretlike—it wêzen fen Frankryk, dêr ’t it
+nea net hwet bigriep, ho ’t it him der ek oan forgappe, to biërvjen. Yn
+Hollân syn kinst, syn skriftekennisse binammen, sjocht men dat nuvere
+klear, as men by de kinst fen Vondel en Huygens en Hooft en Luyken ris
+hâldt de oerfloed fen ûngeve en dekadinte poëzije, dy ’t der jinsen
+ûntstie wol tsjin de miening fen ’e tachtigers yn, mar dochs as gefolch
+fen hjar yn wêzen net ûnsuver streevjen. Dêrom is it, myn frjeonen, det
+ik de tachtiger biweging, dy ’t hjir langlêsten op sok in minne en
+ûnsedelike menear birabbe waerd fen Jan fen ’e Gaestmar, wol biskôgje
+as in lok fen de kinst, mar teffens as in ûnk for de Hollânske geast,
+dy ’t dochs al sa fen frjemde ynfloeden oantaest waerd; dêrom is it,
+det men mei wissichheit oankommen sjên kin, det Hollân mei gauwens _ef_
+alhielendal Romaensk wêze scil fen siele, sa ’t it for de Germaenske
+kulturen ôfdien hat, _ef_ tobekfalle scil yn ’e bitizing fen ’e
+Middelieuwen, lyk as ek Dútsklân dat scil, sa ’t it ôfdien hat for hiel
+de wrâld. Wy hoopje for Hollân, dat wy neat gjin lêst en fortriet, mar
+in heap moais en swiids tawinskje as it us alteast mei rêst lit, sûnder
+mis it earste; mar ho ’t it ek rint, for elts dy ’t sjên wol, en syn
+earen tichtstoppet by de jankerij fen somlike oerstjûre minsken en by
+it getsjânsel fen somlike efterlike, howol goedmienende ljue, stiet dit
+ûnwrigber fêst: _de geast fen Hollân is dea._
+
+Mar stiet Hollân dos op dit stuit bûten de eigentlike kulturen en
+hjarren striid, en is it ek tige to bitwiveljen, eft syn folksgeast wol
+ea it meast wezentlike fen ’e Romaenske siele, dos net it getwinkel en
+geflûnker en jamk de oanstellerij, mar de tsjustere earnst en it
+hertstochtlike fielen oernimt, mei greate wille is it, det ik nou in
+wirdmannich siz oer de fryske folkssiele, dy ’t hjar sels gelyk bleau,
+dizze tweintich ieuwen lang. Wis wier, Fryslân hat syn siele rêdden, de
+suvere en kleare, dy ’t ynbânnich is en krêftich, en it fryske folk hat
+him stadich en earnstich ûntjown, lyk it ûnthiet yn ’e dizige
+Middelieuwen, do ’t it in ein makke oan ’e liifeigenskip, foardat yn
+oare kontreijen de geast fen it folk dêrfor ryp wier; de soannen fen
+Fryslân, dat de moarntiid yn ’e mjitte strevet, hja kinne, lyk as hja
+gean oer de forwielige greiden en it hea optiemje ta de reakken, ef de
+bûgende ieren sichtsje en de goudene rispinge garje, ef lyk as hja gean
+nei de skoallen fen Ljouwert en studearje, faken fier bûten de grinzen
+fen de fryske kontreijen, hja kinne skoan út tsjin it jongfolk, dat de
+dreamer op Skylge oanskôge. En it warbere folk fen Fryslân, dat fen
+gjin rêsten wit en de striid forearet, om ’t syn krêften in útwyk
+siikje, dit folk, dat hatet hwet tsjuster is en ûnwier en ûngeef, mar
+dat ynlik hâldt fen syn rêstige marren, syn rûkende wâlden en syn
+fruchtbere klaei, dit folk, dat syn wei giet en docht hwet laet nei it
+goede, dat trochset en gjin hegere ljue nei hjarren goedkarring
+bifreget, dit folk, dat frij wêze wol en frij wêze scil—och siker! it
+folk fen Fryslân, myn frjeonen, it glimkjende en steatlike, it winnende
+en aloan fierder stridende, it biwarre wol kostlike klear syn krêftige
+siele, en soun scil it bliuwe salang it bistiet.
+
+De minsken fen Fryslân hja easkje for hjar persoanlikheit in almeast
+folsleine frijdom en hja binne dy tabitroud; hja sjogge yn organisaesje
+jamk in needsaek, mar biskôgje hjarren forienings jimmer as middel en
+nea net as doel, sa ’t hja fruchtber binne sûnder to twingen; hja kenne
+hjar eigen krêften, mar forlieze de grinzen fen hjar kinnen net út it
+each; hja hawwe forheftigen ôfkear fen soldaterij en haetsje it
+hearskjen fen ûnbitrousume jonkers—de ljue fen Fryslân, hja libje
+wiswier net in Teutoansk, mar in Anglo-Skandinavysk biskavingslibben.
+
+
+En nou, frjeonen Mienskipsleden: as men de Jeropeeske kulturen, lyk as
+ik dy niis krektsa opneamde, ris biskôget, en binammen neigiet de
+forhâldings fen ’e ûnderskate foltsen, dy ’t ien en itselde
+biskavingslibben libje, den is der ien nuver forskeel, dat al
+foartdalik yens oandacht opeasket; hwent wylst de foltsen fen ’e
+Slavyske kultuer (Ruslân-Serbië), de naesjes fen ’e Romaenske (b.g.
+Frankryk-Itaelje) en sels dy fen ’e Teutoanske (Dútsklân-Eastenryk) mei
+eltsoar stean yn in ing forbân, ûntbrekt twisken Ingelân en Skandinavie
+net allinnich de steatkindige, mar hwet wichtiger is, ek eltse ynlike
+geastlike oanslúting. En as men nou den tinkt om de lizzing fen ’e
+fryske kontreijen, tinkt om hwet wy biskôgje as lân-mei-fryske-siele:
+de sélânnen fen Starum oant Cuxhaven en de eilânnen fen Skylge oant
+Sylt—jinsen yn it West Ingelân en heech yn it Noard Skandinavië—mar
+wûnder! Jim’ antlit klearret op, en ik fiel it, Jim’ bliuwe my by,
+hwent ik foun de wirden, dy ’t it djûrst binne oan ús herte.
+
+Net wier, wy hawwe ús wol faken binijd ôffrege, hwet it Albiwâld dochs
+wol fen doel wier, do ’t it Fryslân skoep, it lân, dêr ’t in flok op
+like to rêsten, sa ’t it al mar mear forlear fen ’e biwende groun, sa
+’t it net ienris rounom yn steat wier syn erflike tael to biwarjen; en
+sims yn feale hjerstige dagen, as de dizen sa súntsjes wynderje koenen,
+en der in wûnder en wiet rûzjen wier yn ’e keale krunen fen it
+mistreastige beamte hawwe wy, oan hwa de moedleazens net frjemd is, wol
+twivelje doaren oan ’e bistimming fen ús lân en ús folk. Mar nou scil
+it wol altyd simmer wêze yn ús herte, de weeldrige tiid, dat de frucht
+him sa stadich ûntjowt, dy ’t yn ’e hjerst de minsken fornoeget; hwent
+hok in hate ús diel ek wirdt by minsken, dy ’t delknibbelje for de
+eigen hilligens en yn wierheit dochs to min binne as dweilstik for ús
+foetten, ho ’t men ús ek bistokelje scil mei de feninichste rabberij en
+de ûnredsumste kwealaster, wy scille ek fierder ûndernimme, hwet ús hân
+fynt to dwaen, mei bliid bitrouwen en rêstige moed: hwent Hy, dy de
+ljeafde wol en ta hwaens eare wy it suver liet sjonge oer de
+ienriedigens fen broerren út it selde hûs, Hy freget fen ús, dat wy
+byelkoar bringe hwet byelkoar heart, om ’t it ien is fen fielen en ien
+fen siele. Net wier, ienris scil men sjên dat Fryslân yn ’e wrâld net
+in ûnnut wier, ienris scil men, as it geastelik libben fen Ingelân en
+Skandinavië bistiet as in ek ynwindich krêftige ierheit, mei nocht sjên
+nei dit lân mei syn warber folk en syn fruchtbere mieden; hwent mei ús
+kinst en ús streevjen bouwe wy ienris de brêgge twisken Skandinavië en
+Ingelân.
+
+In geweldich ûndernimmen, myn frjeonen, sûnder mis. En do ’t dizze
+dream it earst forriisde for de eagen fen ’e dreamer op Skylge, en hy
+tocht om de lytsgeastige heibel yn ’e skriftekennisse fen syn eigen
+lân, en om de persoanlikheden fen Keats en Shelley, en de ûntsachlike
+tinkkrêft fen Ibsen en Björnson, de helten út it Noard, do kaem der in
+waes for syn dreamende eagen en twiveljend frege er by him selme: Scil
+it wol ea sa wêze? Mar de sinne lake, det hiel it strân der blik’kre yn
+syn ljocht, en de wyn wier sa soun en sa fris, en de weagen dy rûzen sa
+klear; en it wier him, as toeve der nêst him de geast fen Rupert
+Brooke, de laitsjende jonge dichter fen Ingelân dy ’t fier fen syn
+heitelân stoar op Lemnos, op reis nei de Dardanellen, hy fen hwa ’t syn
+frjeonen tochten det Balder wer kommen wier op ierde; en de dreamer op
+wite dúnkling fen Skylge, hy fielde dat en hy riisde omhegen en liet de
+suvere séwyn waeije troch syn hierren: Ave beata amicitia fraterna:
+wolsillige frjeonskip fen ’e broerren, wêz wolkom!
+
+Mar like goed scille der jierren en jierren yet oan ús foartbytsjên,
+ear ’t sok in ideael forwezentlike is en wy blêdzje yn it earste nûmer
+fen it Noardsé-tiidskrift, dat de weardichste bydragen út ’e
+skriftekennisse fen Ingelân, Fryslân, Denemarken, Noarwegen en Sweden
+bringt oan de lieders fen it geastelik libben yn ’e ûnderskate lânnen.
+Achte mienskipsleden, ik stean der op oan, det men yens eigen brekken
+sjên scil en war dwaen yen to forbetterjen, dat men meistimme scil det
+de Jong-Friezen oan wirk fen wezentlike kinstwearde yet mar in bidroefd
+bytsje levere hawwe—howol mear as de Selskipsboekjes ea bifetten—en
+fûleindich kom ik der tsjin op, dat men, foardet de wrâld sjoen hat,
+hwet men kin, de mûle al yn beide hânnen nimt, as tocht men, dat men
+mei de bineaming ta lid fen dizze Mienskip nou ek foartdalik ta de
+ûnstjerliken bihearde. Hjir bin _ik_ praktysk, frjeonen, en hjir
+winskje ik de tastân to sjên, lyk as dy wezentlik is, sûnder eigen
+ynbylding ef geastelike heechmoed ef fromme forwachtings to biachtsjen;
+en hjir wol ik iepen útering jaen oan myn bitinken, sa ’t hiel Fryslân
+it mei gauwens fornimt, det de Jong-Friezen, hja meije den yn it
+ôfroune jier (1915) neat yn ’t ljocht jown hawwe, dat net fier boppe de
+middelmiette fen ús skriftekennisse útriisde, dat hja dochs oan wirk
+fen bliuwende weardij, dat foldocht oan de strangste kinst-easken, net
+mear levere hawwe is ien kritysk fragmint fen in mennich blêdkanten en
+trije goede fersen—as bigjin treflik, mar like goed: in bidroefd
+bytsje.
+
+En nou is dat tige skoan to bigripen. Hwent 1915, myn frjeonen, wier
+for de measten fen uzes in swier en fortretlik jier, hweryn ús
+tinkbylden en ús bigjinsels woechsel, al mar woechsen sûnder det wy
+sels yn steat wiernen se to foarmjen nei ús eigen foarkar en wil; en wy
+witte it, mei hast alle geastelike forromming en ûntwikkeling giet it
+lyk as it devys fen Waldeck-Pyrmont leau ’k, dat sa treflik ûnder
+wirden bringt, arbor sub pondere crescit: de beam groeit tsjin it wicht
+yn, mar de groei is sa swier en sa pynlik. Amper foun men in wierheit,
+dy ’t men ljeaf kriget en dy ’t men yensels ûnthjit to fordigenjen,
+hwet der ek tsjin yn ’t spier komme mei, ef men fynt yn ’e redenaesje,
+dy ’t men brûkte, in lytse en maklik to forklearjen, mar ûntalitbere
+flater, dy ’t yen twingt wer hwet oars as wier en streksum to
+biskôgjen; en as men einlings en to’n lêsten in wierheit machtich
+wirden is, dy ’t hjar net foroarje lit, en dy ’t fêst stiet,
+ûnforwrigber, den komme de konsekwinsjes, dy ’t faken yensels
+tsjinsteane, mar dy ’t men nou ienris to oanfeardigjen hat, om ’t men
+oertsjûge is fen ’e wierheit fen yens grounslach, en om ’t men wit, dat
+men stean moat for hwet men wol en mient. Sa gyng it hiele jier 1915
+for ús foarby, wylst somlike tsjinstânners, dy’t der bilang by hienen,
+aloan yet ynhakken op ’e bigjinsels, dy ’t men sels al tiden lyn to
+boppe kaem en dy ’t men yn it iepenbier weromnommen hie—mar
+aldergeloks, it jier leit nou efter ús, en de measten fen uzes, hja
+kamen ré mei hjar libbensbigjinsels en meije dy biskôgje as in suver
+gehiel, opboud, wis mei folle lijen en lêst, mar dochs ek yn in mennich
+treastlike en kleare skoften. En, myn frjeonen, nou ’t wy dos fêste
+witnis krige hawwe oer de kwesjes yn Frysk, nou ’t wy seagen de
+forleegjende en foartsterkjende ynfloeden, nou ’t wy de earste
+ûnrêstigens oerwounen en bitrouwende wachtsje op hwet komt, lit ús nou
+soarchsum en hoeden ûntwikkelje, hwet der yn ús wennet oan sêfts en
+krêchtichs, oan ljeafde en frjeonskip en kinst; litte wy net to gau
+foldien wêze, en ek yn ús sels aloan skifte en ûndersiikje en
+bifoarderje, oant wy ús sterkernôch fiele om in oanbigjin to meitsjen
+mei it wirk, hwerfor wy as Friezen to wrâld kamen: de brêggebou twisken
+Skandinavië en Ingelân.
+
+lenris—yet sjoch ik de diken dêr ’t wy rounen en de mieden dêr ’t wy
+doarmen—hie ik in frjeon mei in hearliken oanliz om yn sêfte en wûndere
+kleuren wer to jaen, hwet syn bernlike eagen ljeaf hienen op dizze
+wrâld, dy ’t him sa wiid wier en wûnder. Mar hy, dy ’t de dreamen
+ljeave en de skoften, det er lizze koe mids de blommen fen ús waerme
+mieden, syn eagen wiid siikjend nei de bylden yn it einleaze blau fen
+’e loft, hy, dy ’t de nuverste forhâldings winske en dêr sok in ynlike
+blidens om fiele koe, hy seach my glimkjend oan, as ik him noegjende
+spriek fen it libben fen in kinstner, en andere „Och, hwet scoe ’t… Al
+dat oefeningswirk, dat ré-meitsjen fen yens kinnen is sa forfeelsum, sa
+swier… En ik wol myn dreamen hâlde for my allinne”. En do’t ik aloan
+sok in biskie krige en neat opskeat, haw ik, dy’t in walch haw fen
+wirkleazens, my fen him ôfjown, rêstich en fêst-bisletten, hwent ik koe
+dat net langer oansjên, mar mei hwet weaks yn myn moed, hwent ik
+fielde, det dêr hwet moais en hwet ynliks forlern gyng. Myn frjeonen,
+dreamen is sa fyn en sa tear, mar ús, Friezen, dy ’t safolle yet hawwe
+to dwaen foeget wis net de einleaze dream, dy ’t ús lân de dieden
+ûntkeart; lit elts fen uzes dos, libjende yn de stiltme mei de ljeafde
+for syn lân, rêstich jaen hwerta it moed him twingt, sûnder
+ûnfordildich to wirden, as in inkelde kear syn wirk minder bliuwt as er
+winske: ik leau, den klinke der oer dizze ús sa minlike mieden yet
+folle suvere lieten en kleare en moedige wirden.
+
+Achte Mienskipsleden, fergje my net ôf dat ik yetteris myn bitinken siz
+oer it nije Selskipswykblêd, dat men „Fryslân” doarst to neamen, as hie
+men ús kostlik lân yet net genôch hún oandien; mar lit elts neigean, ho
+’t syn hâlding wêze scil, tinkend yn syn forstân, hwet der ienris bart,
+as wy ús krêftigernôch fiele om de striid oan to gean mei de brûzjende
+en skiedende weagen, dy ’t ús net mear bihinderje kinne as wy willich
+binne hjar to oerbôgjen mei ús glânzgjende brêgge fen ljocht.
+
+Myn frjeonen, men wiisde ús jamk op ’e lytsens fen it gebiet fen ús
+tael, op it fyt, det forskate Friezen hjar sprake forlearen en oaren
+hjar kearden ta weismiten, en men foarsei fen de wente fen Fryslân, dat
+hja de langste tiid stien hie, en ringen ynsakke, forware en tomôge: it
+kin allegear bêst sa wêze. Mar frjeonen, dit wit ik wis, en litte folle
+fen myn lânsljue dizze wirden fornimme, fordet hja wer bitrouwen krije
+yn hjar sels en hjar âlde lân, dat hjar moedige dieden sa tige fen
+neden hat: dat de Krêft, Dy ’t ús folk laette troch de tsjusterens en
+it lijen fen tweintich faken sa swiere ieuwen, en Dy ’t ús jimmer
+oereinhold, ho ’t de weagen ek brûzen en de foltsen tsjin ús opstienen,
+det dizze Macht ús inkeld leare woe to bihirdzjen, en det Er wis-wier
+net de hân ôfnimme scil fen ús holle, ear ’t ús lân syn libbenstaek ta
+’n útfier brocht.
+
+Frjeonen, myn tank. Ik bin útpraet.
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 77495 ***