1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
|
<!DOCTYPE HTML>
<html lang="nl">
<head>
<title>Het paard | Project Gutenberg</title>
<meta charset="utf-8">
<meta name="author" content="Wilhelm Bölsche (1861–1939)">
<link rel="coverpage" href="images/front.jpg">
<link rel="icon" href="images/front.jpg" type="image/x-cover">
<meta name="DC.Title" content="Het paard in zijne natuurlijke ontwikkeling">
<meta name="DC.Creator" content="Wilhelm Bölsche (1861–1939)">
<meta name="DC.Contributor" content="Boudewijn Casper Goudsmit (1849–1915)">
<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
<meta name="DC.Format" content="text/html">
<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
<style>
html {
line-height: 1.3;
}
body {
margin: 0;
}
main {
display: block;
}
h1 {
font-size: 2em;
margin: 0.67em 0;
}
hr {
height: 0;
overflow: visible;
}
pre {
font-family: monospace;
font-size: 1em;
}
a {
background-color: transparent;
}
abbr[title] {
border-bottom: none;
text-decoration: underline;
}
b, strong {
font-weight: bolder;
}
code, kbd, samp {
font-family: monospace;
font-size: 1em;
}
small {
font-size: 80%;
}
sub, sup {
font-size: 67%;
line-height: 0;
position: relative;
vertical-align: baseline;
}
sub {
bottom: -0.25em;
}
sup {
top: -0.5em;
}
img {
border-style: none;
}
body {
font-family: serif;
font-size: 100%;
text-align: left;
margin-top: 2.4em;
}
div.front, div.body {
margin-bottom: 7.2em;
}
div.back {
margin-bottom: 2.4em;
}
.div0 {
margin-top: 7.2em;
margin-bottom: 7.2em;
}
.div1 {
margin-top: 5.6em;
margin-bottom: 5.6em;
}
.div2 {
margin-top: 4.8em;
margin-bottom: 4.8em;
}
.div3 {
margin-top: 3.6em;
margin-bottom: 3.6em;
}
.div4 {
margin-top: 2.4em;
margin-bottom: 2.4em;
}
.div5, .div6, .div7 {
margin-top: 1.44em;
margin-bottom: 1.44em;
}
.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child,
.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child {
margin-bottom: 0;
}
blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back {
margin-top: 0;
margin-bottom: 0;
}
.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child,
.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child {
margin-top: 0;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 {
clear: both;
font-style: normal;
text-transform: none;
}
h3, .h3 {
font-size: 1.2em;
}
h3.label {
font-size: 1em;
margin-bottom: 0;
}
h4, .h4 {
font-size: 1em;
}
.alignleft {
text-align: left;
}
.alignright {
text-align: right;
}
.alignblock {
text-align: justify;
}
p.tb, hr.tb, .par.tb, li.tb {
margin: 1.6em auto;
text-align: center;
}
p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument {
font-size: 0.9em;
text-indent: 0;
}
p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument {
margin: 1.58em 10%;
}
.opener, .address {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
}
.addrline {
margin-top: 0;
margin-bottom: 0;
}
.dateline {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
text-align: right;
}
.salute {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.signed {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.epigraph {
font-size: 0.9em;
width: 60%;
margin-left: auto;
}
.epigraph span.bibl {
display: block;
text-align: right;
}
.trailer {
clear: both;
margin-top: 3.6em;
}
span.abbr, abbr {
white-space: nowrap;
}
span.parNum {
font-weight: bold;
}
span.corr, span.gap {
border-bottom: 1px dotted red;
}
span.num, span.trans {
border-bottom: 1px dotted gray;
}
span.measure {
border-bottom: 1px dotted green;
}
.ex {
letter-spacing: 0.2em;
}
.sc {
font-variant: small-caps;
}
.asc {
font-variant: small-caps;
text-transform: lowercase;
}
.uc {
text-transform: uppercase;
}
.tt {
font-family: monospace;
}
.underline {
text-decoration: underline;
}
.overline, .overtilde {
text-decoration: overline;
}
.rm {
font-style: normal;
}
.red {
color: red;
}
hr {
clear: both;
border: none;
border-bottom: 1px solid black;
width: 45%;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
margin-top: 1em;
text-align: center;
}
hr.dotted {
border-bottom: 2px dotted black;
}
hr.dashed {
border-bottom: 2px dashed black;
}
.aligncenter {
text-align: center;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
font-size: 1.44em;
line-height: 1.5;
}
h1.label, h2.label {
font-size: 1.2em;
margin-bottom: 0;
}
h5, h6 {
font-size: 1em;
font-style: italic;
}
p, .par {
text-indent: 0;
}
p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line {
text-transform: uppercase;
}
.hangq {
text-indent: -0.32em;
}
.hangqq {
text-indent: -0.42em;
}
.hangqqq {
text-indent: -0.84em;
}
p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter {
float: left;
clear: left;
margin: 0 0.05em 0 0;
padding: 0;
line-height: 0.8;
font-size: 420%;
vertical-align: super;
}
blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote {
font-size: 0.9em;
margin: 1.58em 5%;
}
.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden {
text-decoration: none;
}
.advertisement, .advertisements {
background-color: #FFFEE0;
border: black 1px dotted;
color: #000;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
span.accent {
display: inline-block;
text-align: center;
}
span.accent, span.accent span.top, span.accent span.base {
line-height: 0.40em;
}
span.accent span.top {
font-weight: bold;
font-size: 5pt;
}
span.accent span.base {
display: block;
}
.footnotes .body, .footnotes .div1 {
padding: 0;
}
.fnarrow {
color: #AAAAAA;
font-weight: bold;
text-decoration: none;
}
.fnarrow:hover, .fnreturn:hover {
color: #660000;
}
.fnreturn {
color: #AAAAAA;
font-size: 80%;
font-weight: bold;
text-decoration: none;
vertical-align: 0.25em;
}
a {
text-decoration: none;
}
a:hover {
text-decoration: underline;
background-color: #e9f5ff;
}
a.noteRef, a.pseudoNoteRef {
font-size: 67%;
vertical-align: super;
text-decoration: none;
margin-left: 0.1em;
}
.externalUrl {
font-size: small;
font-family: monospace;
color: gray;
}
.displayfootnote {
display: none;
}
div.footnotes {
font-size: 80%;
margin-top: 1em;
padding: 0;
}
hr.fnsep {
margin-left: 0;
margin-right: 0;
text-align: left;
width: 25%;
}
p.footnote, .par.footnote {
margin-bottom: 0.5em;
margin-top: 0.5em;
}
p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel {
float: left;
margin-left: -0.1em;
min-width: 1.0em;
padding-right: 0.4em;
}
.apparatusnote {
text-decoration: none;
}
.apparatusnote:target, .fndiv:target {
background-color: #eaf3ff;
}
table.tocList {
width: 100%;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
border-width: 0;
border-collapse: collapse;
}
td.tocText {
padding-top: 2em;
padding-bottom: 1em;
}
td.tocPageNum, td.tocDivNum {
text-align: right;
min-width: 10%;
border-width: 0;
white-space: nowrap;
}
td.tocDivNum {
padding-left: 0;
padding-right: 0.5em;
vertical-align: top;
}
td.tocPageNum {
padding-left: 0.5em;
padding-right: 0;
vertical-align: bottom;
}
td.tocDivTitle {
width: auto;
}
p.tocPart, .par.tocPart {
margin: 1.58em 0;
font-variant: small-caps;
}
p.tocChapter, .par.tocChapter {
margin: 1.58em 0;
}
p.tocSection, .par.tocSection {
margin: 0.7em 5%;
}
table.tocList td {
vertical-align: top;
}
table.tocList td.tocPageNum {
vertical-align: bottom;
}
table.inner {
display: inline-table;
border-collapse: collapse;
width: 100%;
}
td.itemNum {
text-align: right;
min-width: 5%;
padding-right: 0.8em;
}
td.innerContainer {
padding: 0;
margin: 0;
}
.index {
font-size: 80%;
}
.index p {
text-indent: -1em;
margin-left: 1em;
}
.indexToc {
text-align: center;
}
.transcriberNote {
background-color: #DDE;
border: black 1px dotted;
color: #000;
font-family: sans-serif;
font-size: 80%;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
.missingTarget {
text-decoration: line-through;
color: red;
}
.correctionTable {
width: 75%;
}
.width20 {
width: 20%;
}
.width40 {
width: 40%;
}
p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint {
color: #666666;
font-size: 80%;
}
span.musictime {
vertical-align: middle;
display: inline-block;
text-align: center;
}
span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom {
padding: 1px 0.5px;
font-size: xx-small;
font-weight: bold;
line-height: 0.7em;
}
span.musictime span.bottom {
display: block;
}
audio {
height: 20px;
margin-left: 0.5em;
margin-right: 0.5em;
}
ul {
list-style-type: none;
}
.splitListTable {
margin-left: 0;
}
.splitListTable td {
vertical-align: top;
}
.numberedItem {
text-indent: -3em;
margin-left: 3em;
}
.numberedItem .itemNumber {
float: left;
position: relative;
left: -3.5em;
width: 3em;
display: inline-block;
text-align: right;
}
.itemGroupTable {
border-collapse: collapse;
margin-left: 0;
}
.itemGroupTable td {
padding: 0;
margin: 0;
vertical-align: middle;
}
.itemGroupBrace {
padding: 0 0.5em !important;
}
.titlePage {
border: #DDDDDD 2px solid;
margin: 3em 0 7em;
padding: 5em 10% 6em;
text-align: center;
}
.titlePage .docTitle {
line-height: 1.7;
margin: 2em 0;
font-weight: bold;
}
.titlePage .docTitle .mainTitle {
font-size: 1.8em;
font-weight: inherit;
font-variant: inherit;
line-height: inherit;
}
.titlePage .docTitle .subTitle,
.titlePage .docTitle .seriesTitle,
.titlePage .docTitle .volumeTitle {
font-size: 1.44em;
font-weight: inherit;
font-variant: inherit;
line-height: inherit;
}
.titlePage .byline {
margin: 2em 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.titlePage .byline .docAuthor {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
.titlePage .figure {
margin: 2em auto;
}
.titlePage .docImprint {
margin: 4em 0 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.titlePage .docImprint .docDate {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
div.figure, div.figureGroup {
text-align: center;
}
table.figureGroupTable {
width: 80%;
border-collapse: collapse;
}
.figure, .figureGroup {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
.floatLeft {
float: left;
margin: 10px 10px 10px 0;
}
.floatRight {
float: right;
margin: 10px 0 10px 10px;
}
p.figureHead, .par.figureHead {
font-size: 100%;
text-align: center;
}
.figAnnotation {
font-size: 80%;
position: relative;
margin: 0 auto;
}
.figTopLeft, .figBottomLeft {
float: left;
}
.figTopRight, .figBottomRight {
float: right;
}
.figure p, .figure .par, .figureGroup p, .figureGroup .par {
font-size: 80%;
margin-top: 0;
text-align: center;
}
img {
border-width: 0;
}
td.galleryFigure {
text-align: center;
vertical-align: middle;
}
td.galleryCaption {
text-align: center;
vertical-align: top;
}
body {
padding: 1.58em 16%;
}
.pageNum {
display: inline;
font-size: 8.4pt;
font-style: normal;
margin: 0;
padding: 0;
position: absolute;
right: 1%;
text-align: right;
letter-spacing: normal;
}
.marginnote {
font-size: 0.8em;
height: 0;
left: 1%;
position: absolute;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
}
.right-marginnote {
font-size: 0.8em;
height: 0;
right: 3%;
position: absolute;
text-indent: 0;
text-align: right;
width: 11%
}
.cut-in-left-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
float: left;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0;
}
.cut-in-right-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
float: right;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: right;
padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em;
}
span.tocPageNum, span.flushright {
position: absolute;
right: 16%;
top: auto;
text-indent: 0;
}
.pglink::after {
content: "\0000A0\01F4D8";
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.catlink::after {
content: "\0000A0\01F4C7";
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after {
content: "\0000A0\002197\00FE0F";
color: blue;
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.pglink:hover {
background-color: #DCFFDC;
}
.catlink:hover {
background-color: #FFFFDC;
}
.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover {
background-color: #FFDCDC;
}
body {
background: #FFFFFF;
font-family: serif;
}
body, a.hidden {
color: black;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
text-align: center;
font-variant: small-caps;
font-weight: normal;
}
p.byline {
text-align: center;
font-style: italic;
margin-bottom: 2em;
}
.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline {
text-align: left;
}
.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum {
color: #660000;
}
.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a {
color: #AAAAAA;
}
a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover {
color: red;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6 {
font-weight: normal;
}
table {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
td.tocText {
text-align: center;
font-variant: small-caps;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.tableCaption {
text-align: center;
}
.arab { font-family: Scheherazade, serif; }
.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; }
.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; }
.hebr { font-family: 'SBL Hebrew', Shlomo, 'Ezra SIL', serif; }
.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; }
/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */
.small {
font-size: small;
}
.large {
font-size: large;
}
.vam {
vertical-align: middle;
}
.center {
text-align: center;
}
/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
.cover-imagewidth {
width:502px;
}
.titlepage-imagewidth {
width:491px;
}
.spinewidth {
width:109px;
}
</style>
</head>
<body>
<div style='text-align:center'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 76754 ***</div>
<div class="front">
<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/front.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="502" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="div1 titlepage"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="491" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="titlePage">
<div class="byline"><span class="docAuthor">WILHELM BÖLSCHE.</span></div>
<div class="docTitle">
<h1 class="mainTitle">HET PAARD</h1>
<div class="subTitle">IN ZIJNE NATUURLIJKE ONTWIKKELING</div>
</div>
<div class="byline">BEWERKT DOOR<br>
<span class="docAuthor">D<sup>R</sup> B. C. GOUDSMIT.</span></div>
<div class="docImprint">GEBR. GRAAUW.—AMSTERDAM—WELTEVREDEN.</div>
</div>
<p><span class="pageNum" id="pb.iii">[<a href="#pb.iii">III</a>]</span></p>
<div class="div1 last-child preface"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">VOORREDE.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">De ontdekking, dat ons paard oorspronkelijk afstamt van zeer kleine dieren van de
grootte van kleine honden, wier pooten op in het oogvallende wijze aan onze menschenhand
herinnerden, is één der merkwaardigste en minst verwachte veroveringen der nieuwere
dierkunde. In meer beperkten kring is deze op voldoende wijze gewaardeerd. Onder de
onafzienbare menigte van paardenkenners, liefhebbers van paardensport en andere practische
paardenvrienden is zij daarentegen nog lang niet bekend geworden in die mate, als
de belangrijkheid van de stof dit zou eischen. Het is ten slotte ook niet voldoende
alleen de paradoxale mededeeling daaromtrent te doen. Er moet iets bij verteld worden,
een stuk wereldgeschiedenis dat ten slotte nog veel kostbaarder en belangrijker is.
Wat wij thans weten, wat wij mogen veronderstellen tot aan de grens der zekerheid
op dit gebied, is veel meer dan die weinige woorden te kennen geven. Een werkelijke
geschiedenis van het paard kan worden ontworpen, beginnende in een oertijd even vreemd
als een sprookjeswereld, eindigend in de speling der dingen, die ons thans nog practisch
in beroering houdt en die naar boven voert langs een keten van de zonderlingste voorouders
der paarden tot aan onze tamme rassen toe. Hoe dikwijls heb ik niet door leeken de
vraag hooren doen, of ons kultuurpaard van den zebra afstamt; of wel, of het een veredelde
ezel is? Men peinsde er in het wilde over en besliste dan ten slotte, dat het vraagstuk
onoplosbaar was en dientengevolge dergelijke vragen eigenlijk zonder eenige <span class="pageNum" id="pb.iv">[<a href="#pb.iv">IV</a>]</span>practische beteekenis waren. Met een ongeloovig lachen werd de soms gedane opmerking:
dat de neushoorn een verkapt paard is, of dat de tapir een overgebleven oerpaard is,
beantwoord. Die dingen zijn echter feitelijk reeds lang uit het stadium van het twijfelachtige
getreden. Zij <span class="ex">kunnen</span> worden beantwoord. Maar men moet nu eenmaal een uurtje den tijd nemen om bepaalde
gedachten van natuuronderzoekers daarbij grondig na te gaan. Ik zou wenschen, dat
dit kleine handige boek hier zoo geheel terloops eens dienst deed in zoodanig vrij
uurtje tusschen de practische werkzaamheden van paardenliefhebbers; na een rit; tusschen
sportoefeningen; in vrije oogenblikken na den diensttijd. Ook in de aanbrekende periode
der automobielen mogen wij het toch nog wel vrij bekennen, wat voor een heerlijk bezit
der cultuur het paard is. Waarom zouden wij daaraan niet op het juiste oogenblik een
uur van ernstig nadenken wijden?
</p>
<p>Dit paardenboek vormt een geheel op zich zelf staand, afgesloten geheel. Intusschen
is het uit den aard der zaak tevens ook waar, dat hij die kennis genomen heeft van
het dierenboek, daardoor nog een ruim stuk perspectief mede krijgt. Daar waar de geschiedenis
van het paard begint, treedt hem reeds een groote ontwikkelingslijn te gemoet.
</p>
<p>Uit het dierenboek moet dan ook ter wille van den noodzakelijken samenhang voor den
nieuwen lezer het volgende nog eens in het kort worden weergegeven. Ons paard is een
betrekkelijk hoog ontwikkeld zoogdier. In het dierenboek wordt nu uitvoerig verhaald,
hoe het zoogdier in het algemeen is ontstaan. Hoe het zich in zeer ver teruggelegen,
voorwereldlijke tijden, die nog vele milioenen jaren vóór het ontstaan van het paard
lagen, heeft opgewerkt uit schepselen, die met kruipende dieren overeen kwamen. Hoe
het daarna als vogelbekdier zijn jongen nog in een soort ei ter wereld bracht; hoe
het begon die jongen met melk te voeden, te zoogen, hoe het langen tijd het jong nog
in een soort huidzak met zich mededroeg, een handelwijze, die <span class="pageNum" id="pb.v">[<a href="#pb.v">V</a>]</span>wij thans nog bij de zoogenaamde buideldieren terugvinden. Hoe het zich een inwendige
verwarming, een blijvende warmte van het bloed aanschafte en de oude schubben van
kruipende dieren langzamerhand aflegde ten gunste van een nieuwe bekleeding der huid
met haren. Alle nog levende of uitgestorven tusschenschakels, die door de oudere overgangen
worden belichaamd, worden uitvoerig in het „dierenboek” geschetst. Daarna vertoeft
het bij een buitengewoon belangrijk station, namelijk het eerste groote station naar
de hoogere zoogdieren, naar die zoogdieren waartoe ten slotte ook paard en mensch
behooren. Hier werd de beschouwing eener groep van zoogdieren uiterst belangrijk,
een groep die thans geheel is uitgestorven, die vroeger echter, naar het schijnt,
zeer groote uitgestrektheden der aarde in haar geheel heeft bevolkt. Men vindt tegenwoordig
de overblijfselen dier beenderen hoofdzakelijk nog in Noord-Amerika en bovendien op
een bijzonder gunstige plaats in de zoogenaamde Cernays-lagen bij Reims in Frankrijk.
Naar die laatste vindplaats heeft men menigmaal die geheele oeroude groep van zoogdieren
(die reeds tot de oudste tertiaire periode, het zoogenaamde Eocene tijdperk, behoorde)
eenvoudig de dieren van Cernays genoemd. Die dieren van Cernays bezaten de hoogst
merkwaardige eigenschap dat zij een zeer bepaalde, oorspronkelijke uitgangsgroep voorstelden
van alle latere en thans nog bekende hoogere zoogdieren, aan gene zijde van die volkomen
oorspronkelijke vogelbekdieren en buideldieren, voor zoover die hoogere zoogdieren,
(waartoe tegenwoordig bij voorbeeld de apen en de roofdieren, de hoefdieren en de
walvisschen behooren) ook, wat hun huid betreft, zich daarna van elkander hebben afgezonderd.
In één opzicht geleken al hunne echte vertegenwoordigers inderdaad in hoofdzaak nog
volkomen op elkander, zoodat men zag, dat zij werkelijk onderling nog een bijna gesloten
groep vormden. Meestal kleine, lage dieren met lange staarten, lange gezichten en
kleine hersenen, bezaten <span class="pageNum" id="pb.vi">[<a href="#pb.vi">VI</a>]</span>zij nog het oorspronkelijke, volledige gebit van de oudste zoogdieren in het algemeen,
dat nog niet bepaald veranderd was om dienst te doen voor de gewoonten van roofdieren
en hoefdieren. Ook bezaten zij in den bouw der vier pooten (of handen van voren en
pooten van achteren) van oudsher den fundamenteelen bouw der oorspronkelijke zoogdieren,
namelijk vijf vingers of teenen aan iedere hand of iederen voet, waarachter het vlak
of de zool oorspronkelijk bij het gaan nog geheel tot zelfs met de hak werd neergezet.
In beperkten zin toonden echter die dieren van Cernays—en dat is nu het belangrijkste
voor de verdere ontwikkeling—in hunne verschillende vertegenwoordigers reeds kleine
afwijkingen, waardoor zij zich reeds van elkander begonnen af te scheiden, en toonden
zij dergelijke bijzonderheden louter in richtingen, die tot het uiterste ontwikkeld,
later werkelijk het wezen der roofdieren, hoefdieren enz. moesten uitmaken. Eenigen
vertoonden reeds een geringe neiging tot het gebit der roofdieren, anderen tot den
bouw van het skelet van een zoogenaamden halfaap, dus één trap vóór den echten aap
en den mensch; een derde soort eindelijk tot den karakteristieken voet van een hoefdier.
Ongetwijfeld ziet men hier die latere hoofdgroepen in al hare verscheidenheid zich
eerst merkbaar ontwikkelen uit den gemeenschappelijken wortelstam der dieren van Cernays.
Duidelijk zijn daarbij reeds te herkennen die latere roofdieren, die latere hoefdieren
en die latere apen, als het ware zich vertoonend in drie varianten van de echte dieren
van Cernays, die men gewoon is te onderscheiden als Creodonten (oorspronkelijke roofdieren),
Condylarthren (oorspronkelijke hoefdieren) en Pachylemuriden (oorspronkelijke apen).
Juist die drie loten van den ouden stam hebben zich later in menig opzicht op tamelijk
ongelijke wijze van den ouden bodem verwijderd. Zoo staan aap en mensch, ondanks de
kolossale menschenhersenen, thans nog door den bouw van hun gebit en bovenal van hun
hand betrekkelijk zeer dicht bij de <span class="pageNum" id="pb.vii">[<a href="#pb.vii">VII</a>]</span>dieren van Cernays, terwijl bij voorbeeld de hoefdieren zich meestal juist in die
deelen van hun skelet buitengewoon ver vandaar hebben verder ontwikkeld. Juist op
zulk een bijzonder typisch hoefdier, het paard, worden in het hier gegeven boek onze
beschouwingen gericht. Wij zullen echter zien, hoe ten slotte toch ook de stamboom
van dat paard zich volkomen juist laat terugvoeren tot die dieren van Cernays en wel
tot hunne vertegenwoordigers, die reeds licht duiden op hoefdierachtige wezens, die
genoemde Condylarthren.
</p>
<p>Het dierenboek beschreef dan verder nog uitvoerig zekere achterblijvers van die hoogst
belangrijke wereld van Cernays, die ten deele nog meer echt, ten deele reeds meer
gewijzigd tot heden nog levend behouden zijn gebleven in onze zoogenaamde insecteneters,
egels, mollen en consorten. Het toonde eenige zijtakken aan, die misschien reeds vóór
de splitsing van den hoofdstam in die oorspronkelijke hoefdieren, roofdieren en apen,
zich hadden afgescheiden van de wereld van Cernays, namelijk de vleermuizen, huidvliegers
en de Amerikaansche gordeldieren, luiaards en aanverwante dieren. Ten slotte behandelde
het dan nog uitgebreider de oorspronkelijke hoefdieren. Het maakte duidelijk, hoe
de tegenwoordige klauw van het roofdier, de nagel van den aap en de hoef zelf zich
uit den meest eenvoudigen op klauwen gelijkenden grondvorm oorspronkelijk hadden ontwikkeld
zonder absolute tegenstellingen te zijn. En het besprak eindelijk bij die gelegenheid
een kleine groep van zoogdieren, die ook thans nog zoo klein zijn als konijntjes,
maar toch reeds een soort van hoef dragen, de zoogenaamde klipdas. Geen twijfel is
er dat dit alles voor dit boek reeds belangrijke lijnen trekt en de eigenlijke inleiding
levert. Het paardenboek gaat allereerst van boven naar beneden en bereikt eerst zeer
laat weder het oude aansluitingspunt. Wie dan in ernst van het paard den dieperen
oorsprong wil leeren kennen, die moet er toe besluiten, ook het dierenboek zelf ter
hand te nemen. Ik moet nog opmerken, dat dit dierenboek onder zijn tien <span class="pageNum" id="pb.viii">[<a href="#pb.viii">VIII</a>]</span>platen, die het als inleiding toekwamen, twee heeft, waarop ook dit boek zich bij
voorkomende gelegenheden kan beroepen. De ééne plaat stelt gereconstrueerd het uitgestorven
oorspronkelijke hoefdier Phenacodus voor, de andere plaat eveneens een uitgestorven
merkwaardigen neushoorn, het Elasmotherium.
</p>
<p>Ook dit zou ik uit de voorrede van het dierenboek willen herhalen: mijne populaire
beschrijving neemt een <span class="ex">zeker rustig standpunt</span> in tegenover den <span class="ex">zenuwachtig voorthollenden tegenwoordigen stroom van het vakonderzoek</span>. Even zoo goed als het levende dier, eischt ook dat onderzoek zelf een zekere „waarneming”.
Men moet een stap achterwaarts gaan, en zich met geweld een oogenblik tot rust dwingen.
Wat ik geef, is het gevolg van een zoodanige waarneming, gedurende een reeks van jaren.
Ik heb mijn veld, op een bepaald oogenblik, afgebakend en inwendig gerangschikt, zonder
naar rechts of links te zien, of de schuimende ketel der dingen reeds weer ergens
op nieuw begint over te koken.
</p>
<p class="dateline">Mittel-Schreiberhau in het Reuzengebergte.
</p>
<p class="signed">WILHELM BÖLSCHE.
<span class="pageNum" id="pb1">[<a href="#pb1">1</a>]</span></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="body">
<div id="ch1" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1343">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">Het Paard.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">In het merkwaardige Faustgedicht, dat als „Het Boek Job” in het Oude Testament is
gekomen, wordt een natuurbeschrijving gevonden met zulke geweldige beelden en zóó
krachtige woorden, dat geloovigen zoowel als kinderen der wereld zich daaraan van
oudsher hebben te goed gedaan en daarin stichting hebben gevonden. De groote vraag
van het noodlot des menschen is opgeworpen: hoe het in het wereldsche beloop moet
worden verklaard, dat ook de rechtvaardige smart moet ondervinden en de zondaar kan
juichen? In het debat tusschen de menschenkinderen, die twijfelen en met elkander
twisten, grijpt ten slotte de Wereldgeest in eigen persoon in. En om de onbeduidendheid
en de armoede van alle menschelijke oplossingen, die alleen berusten op indrukken
van het oogenblik, tegenover een dergelijk ontzaglijk wereldprobleem te geeselen en
neer te slaan, legt de groote dichter (wiens naam ons niet is overgeleverd) dien Wereldgeest
een hymne in den mond op de onnavorschbare en ontzaglijke verschijnselen der werkende
natuur, waarin alle verschrikkingen van den kosmos ons gemoed in beroering brengen.
</p>
<p>De aarde wordt geschetst in den zin der oude Babylonische voorstelling: zwevend boven
en beneden de getemde <span class="pageNum" id="pb2">[<a href="#pb2">2</a>]</span>oorspronkelijke wateren. Boven haar schittert de gordel van Orion en verrijst de morgenster.
Dan wordt het duister van wolken, de sluizen des hemels openen zich en storten hare
wateren uit, de bliksemschichten schieten neer. Voor den storm vliegen de raven weg,
en de leeuwen brullen om voedsel, terwijl boven de donder rolt. Daarna wendt zich
het natuurbeeld tot de dieren der aarde, en nu volgt een schildering, die voortdurend
grootscher en verhevener wordt.<a class="noteRef" id="xd33e178src" href="#xd33e178" title="Ga naar noot 1.">1</a>
</p>
<p>Van de wilde geiten van het gebergte (of, zooals in de vertaling staat, de gemzen)
strekt zich de blik uit tot de eenhoevige dieren der steppen, de wilde ezels of wilde
paarden. De woestijn is hun tot woning aangewezen en de steppe tot verblijfplaats,
die zij snel, van alle banden bevrijd, doorvliegen. De woudezel lacht om het stadsgewoel,
luistert niet naar het geroep van den drijver. Hij doorsnuffelt de bergen als zijn
weide, en zoekt er allerlei groen kruid op. En naast dit type van wilde dieren wordt
daar gesproken van het dier, dat door Luther als de éénhoorn wordt voorgesteld, terwijl
inderdaad daarmede de geweldige woudos is geschetst, die toen eveneens nog het bergachtige
noorden van het Babylonische stroomland en den Libanon heeft bewoond. Op hem is volkomen
toepasselijk het woord, dat hij u niet kan dienen en overnachten aan de kribbe (zooals
het tamme rund), dat hij niet achter u loopend den dalgrond kan eggen en uw zaad kan
inbrengen en op uw dorschvloer zal inzamelen. De struisvogel eindelijk voert u geheel
naar de woestijn, die door de zon doorgloeid is, waar zij haar eieren op den grond
laat liggen en ze in het zand verwarmt, zoodat zij worden uitgebroed. „God heeft haar
het verstand ontzegd, <span class="pageNum" id="pb3">[<a href="#pb3">3</a>]</span>anders zou zij zich wel in de hoogte verheffen en spotten met het paard en zijn ruiter.”
Daarmede is dan weer een nieuw, wonderschoon beeld gegeven.
</p>
<p>Paard en ruiter! Het getemde paard in de hand van den mensch!
</p>
<p>Het dient den mensch en toch heeft de mensch het niet geschapen. De natuur heeft reeds
het paard zijn eigenaardigheid, zijn individualiteit medegegeven, zijn manen, zijn
gang, die het doet huppelen als een sprinkhaan. En dan vervolgt de Wereldgeest met
de onvergetelijke woorden: „Hoe ontzagwekkend is zijn fier gesnuif! Het krabt in het
dal, zich in zijn kracht verheugend, en trekt uit, der wapenrusting te gemoet. Spot
met de vrees en wordt niet vervaard, deinst voor het zwaard niet terug. Boven hem
rinkelt de pijlkoker, het lemmet der lans en de strijdknots. Ontstuimig en wild verslindt
het den bodem, en staat niet stil als de bazuin klinkt; het hinnikt zoo vaak de bazuin
wordt gestoken, reeds van verre ruikt het den strijd, de donderende stem der aanvoerders
en het krijgsgeschreeuw.”
</p>
<p>Als het paard van de aarde verdwenen was zooals de oeros, en wij van dat dier geen
ander waarheidsgetrouw bericht bezaten dan het bovenstaande, dan zouden wij toch reeds
vermoeden, dat wij te doen hadden met één der edelste en meest interessante dieren,
die onze planeet ooit heeft voortgebracht.
</p>
<p>Met een dier, dat uit tweeërlei oogpunt merkwaardig is. In zijn wezen als dier onder
de overige dieren. En in zijn betrekking tot den mensch.
</p>
<p>Onze beschouwingen hebben ons vroeger wel gevoerd langs een bonte rij van zoogdiervormen
van de meest merkwaardige soort. Van de rij af hebben wij in haar karakteristieke
omtrekken <span class="pageNum" id="pb4">[<a href="#pb4">4</a>]</span>trachten te schetsen: het vogelbekdier, het buideldier, het schubdier, den insecteneter,
(egel en verwanten), den huidvlieger, de vleermuis, de Amerikaansche tandeloozen (luiaard,
gordeldier) en den klipdas. Onder al die merkwaardige klanten was er echter zonder
eenigen twijfel geen enkel huisdier. Van uitgestorven Amerikaansche aardluiaards is
vroeger wel eens beweerd, dat zij door de Indianen evenals het vee binnen een omheining
gehouden waren, dit is echter een zeer losse hypothese. Van een aantal kan men reeds
uit hun geïsoleerd en verborgen leven afleiden, dat het geen huisdieren kunnen zijn
zooals de vogelbekdieren, schubdieren en klipdassen. Van het nut van onzen egel wist
men vroeger niets af. Bij de groote en zoo vormenrijke groep der buideldieren is het
echter zeer in het oog vallend, dat er geen huisdieren onder gevonden worden. Het
Australisch-Polynesische gebied, waartoe uitsluitend reeds in den praehistorischen
menschentijd de buideldieren voor een groot deel en in hun krachtigste vormen behoorden,
is volstrekt niet vrij van huisdieren. Het zwijn, het hoen, en in de eerste plaats
de hond, waren ook daar in dienst van den mensch. Geen enkel buideldier daarentegen
moet geschikt geweest zijn, huisdier te worden. Men zal toch wel moeten aannemen,
dat bij die oudste en laagste orden der zoogdieren niet alleen het bloote toeval een
grendel heeft voorgeschoven, maar dat het beletsel ook lag in hun geringere intelligentie,
in den grooteren afstand, waarop zij van den mensch verwijderd waren. Hij die buideldieren
in gevangen toestand in onze zoölogische tuinen verzorgd heeft, heeft steeds den indruk
gekregen, dat een inwendige hinderpaal, die ongetwijfeld in de hersenen gelegen is,
zich tegen het temmen verzet. Slechts in drie groepen van zoogdieren heeft de <span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span>mensch huisdieren weten te verkrijgen: de hoefdieren, de roofdieren en de knaagdieren.
Alle drie groepen zullen wij misschien later nog bespreken. Het paard is echter, zooals
een kind wel weet, het meest duidelijke voorbeeld van een huisdier. Daarmede is voorloopig
de engere richting bij dat dier voor ons bepaald.
</p>
<p>Laat ons eerst nog een oogenblik vertoeven bij de vraag, wat een huisdier is. Dat
begrip staat ons zóó helder voor oogen, dat het geen nadere verklaring schijnt te
vereischen. Maar het begrip „mensch” staat ons nog helderder voor oogen, en toch is
het voor ons een ontzettend werk geweest, den mensch zóó te teekenen binnen de overige
natuur, dat men hem zag als een werkelijk onderdeel in de huishouding der natuur.
Als een dergelijke verschijning in het drijven van de huishouding der natuur op aarde
zou men ook het huisdier van den mensch moeten opvatten.
</p>
<p>Daar komt ons het woord „gevangenschap” in de gedachte. Gevangen dieren. De geheele
dierentuin is een duidelijke illustratie van dat woord. Sommige geleerden, die het
begrip huisdier wilden verklaren, hebben gemeend, daaraan reeds voldoende te hebben.
Voor Cuvier was het wezen en het grondbegrip van het huisdier „slavernij”. Als een
ruwe huurkoetsier zijn armen knol afranselt, heeft het er werkelijk veel van. Maar
de verstandige en ontwikkelde dierenfokker zal dit zeker ontkennen. Latere onderzoekers
vatten volkomen terecht de juiste verhouding op als een „symbiose”. Wij hebben dat
woord reeds vroeger genoemd, toen wij van de groene mieren in den pels der luiaards
spraken. In den meest uitgebreiden zin beteekent het een samenleven van twee verschillende
soorten van levende wezens tot wederzijdsch nut. In den meer beperkten zin bedoelt
men er mede, <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>dat de deelgenooten niet alleen als twee individuen van tijd tot tijd samenkomen,
maar dat gedurende een aantal generaties het samenleven een vast gebruik blijft, zonder
hetwelk men zich ten slotte die soorten in het geheel niet meer kan denken. Dergelijke
gevallen komen zeer veelvuldig voor tusschen plant en plant, plant en dier, en ten
slotte tusschen dier en dier.
</p>
<p>Bij de planten zijn het beroemdste voorbeeld de zoogenaamde korstmossen, die men langen
tijd voor een afzonderlijke plantensoort hield, totdat men op zekeren dag ontdekte,
dat hier een wier en een paddenstoel vast aan elkander gehecht in de meest trouwe
symbiose leven, waarvan ieder den anderen bepaalde voordeelen oplevert. Dat die compagnieschap
niet uit elkander gaat, daarvoor wordt gezorgd, doordat bij de voortplanting iedere
jonge paddenstoel reeds een jonge wierencel en iedere jeugdige wier een jeugdigen
paddenstoel medeneemt. Het mooiste geval van symbiose tusschen dier en plant levert
wel de paddenstoel kweekende mier van Zuid-Amerika. Zij bereidt aan een champignon,
die haar in op koolrapen gelijkende knolletjes een bijzondere voedingsstof biedt tot
ruimen oogst, bijzonder gemeste akkers in den vorm van kunstmatige mesthoopen, en
ook hier draagt iedere jonge mierenkoningin, die naar het gebruik van dat merkwaardige
volkje uittrekt, om een nieuwen staat met nieuw broedsel te grondvesten, als een waren
talisman der natie, in haar mondholte (zoo te zeggen in een wangzak) een stukje ontwikkelingsvatbaren
paddenstoel mede, opdat ook de symbiose zich in iedere nieuwe generatie zeker kan
voortplanten. Eindelijk tusschen dier en dier zijn het meest leerzaam die andere mieren,
die de suikerzoete pis van bladluizen met gretigheid opslorpen en die bladluizen als
de <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>voortbrengsters van zulke „lekkernijen” verdedigen als een herder zijn schapen verdedigt
tegen den wolf; uit kleine kruimeltjes aarde bouwen zij voor hen echte schuthokken,
en in het ingewikkeldste geval hebben ook zij de geheele gecompliceerde oppassing
en verzorging van de eieren hunner melkdieren op zich genomen, dus ook het voortduren
der symbiose gewaarborgd.
</p>
<p>Volkomen duidelijk kan men opmerken, dat in dit laatste geval ten gunste van het van
beide kanten zoo goed gelukte samenwerken bepaalde instincten bij beide partijen zijn
ontwikkeld, die anders tusschen die vreemde diersoorten niet zouden bestaan. De bladluis
vlucht niet voor de anders zoozeer gevreesde mier. Vrijwillig staat zij de tastende
mier haar sap af, terwijl zij het aan andere dieren, die bij haar aankloppen, weigert.
Omgekeerd zal de mier zich zelfs in den wintertijd, als zij het meest behoefte aan
voedsel heeft, nooit vergrijpen aan het ei der bladluis, dat haar is toevertrouwd.
</p>
<p>Een ieder ziet, dat wij juist met dit voorbeeld van de mieren onmiddellijk ook tot
het vraagstuk der menschelijke symbiose bij onze huisdieren zijn gekomen. De cultuurmensch
staat trouwens tegenwoordig zóó hoog boven ieder dier, wat betreft zijn intelligentie,
die zulk een wijd veld kan overzien, dat de verhouding iets verschoven lijkt in de
richting der eenzijdige opperheerschappij van den mensch. Maar wij mogen niet vergeten,
dat die cultuurmensch niet zou kunnen bestaan zonder veeteelt en (voor de plant geldt
ditzelfde) zonder koren en de overige gekweekte gewassen. Van den kant van het dier
zelf is echter dezelfde „aanpassing” aan die blijvende symbiose met den mensch gevolgd
als bij de mier. Voor het echte huisdier is zijn voedsel bereid door den mensch, en
zoo ook zijn woning, zijn bescherming. De <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>hoogste intelligentie van den mensch staat in zekeren zin in ieder opzicht ook in
zijn dienst. Op de meest verfijnde wijze houdt de mensch toezicht op zijn voortplanting,
regelt hij die en werkt hij die in de hand. Juist omdat ook hier de symbiose over
ontelbare rijen van geslachten zonder eenige onderbreking voortgaat, hebben zich zijn
lichaamsvormen in de meer speciale behoeften van die symbiose langzamerhand ingevoegd
en zich daaraan ook aangepast. Zijn instincten zijn anders geworden: het jong van
het reeds gedurende duizenden jaren verzorgde konijn, om slechts een enkel voorbeeld
te noemen, is van den eersten dag af tegenover den mensch „tam”. En ook daar waar
de mensch voor zijn eigen levensbehoeften somtijds de individuen decimeert en het
rund slacht, behoudt toch de soort het geheele voordeel der symbiose, omdat ook <span class="ex">haar</span> voortduren bij dat slachten juist wordt gewaarborgd. Men moet bedenken, wat voor
een absoluut verwoestende macht de mensch tegenwoordig is voor alle dieren, die hij
niet opzettelijk verzorgt en kweekt. Maar hem, die gekomen is binnen het gebied dier
verzorging en kweeking, valt omgekeerd daardoor een zóó groote zegen ten deel, dat
het geringe en stelselmatige decimeeren door het slachten daarbij niet in aanmerking
komt, nog afgezien hiervan, dat niet alle huisdieren geslacht worden en juist die,
welke het edelst en het meest met ons verbonden zijn, het minst. Bij den hond en het
paard heeft de symbiose in enkele gevallen een zóódanige hoogte bereikt, dat ook het
individu hier in den waren zin van het woord wordt gewaardeerd. Geen bezitter van
een paard of een hond met groote individueele gaven en bruikbare eigenschappen zal
hun dood wenschen. Heeft de symbiose hier bij het dier geleid tot de meest volkomen
aansluiting der fijnste individueele begaafdheden <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>aan de wenschen van den mensch—tot zelfs in die mate, dat het dier geworden is tot
een levend werktuig van den mensch—, zoo is omgekeerd in het schoonste bloeitijdperk
der cultuur dit dier als individu bij den mensch binnengedrongen tot in het ideale
beschermende veld zijner ethiek. Medelijden met het dier, verzet tegen dierenmishandeling,
het denkbeeld ook van een bescherming van het dier, als het oud en afgeleefd is, en
dus niet meer van onmiddellijk nut is, kortom al datgene, wat er van ethische beteekenis
is in ons begrip van „dierenbescherming” toegepast op getemde dieren, welk begrip
te midden der groote ruwheid, die nog steeds in den mensch gevonden wordt, toch merkbaar
meer en meer doordringt—in die woorden openbaart zich de hoogste triomf van die symbiose
in steeds toenemende mate ook in de hoogst verheven, edelste menschelijke eigenschappen.
</p>
<p>Binnen de wereld der zoogdieren, waartoe wij menschen nu eenmaal—daaromtrent bestaat
tegenwoordig geen twijfel—in het groote veld der natuur het nauwste behooren, is deze
intensieve symbiose van den mensch eigenlijk een zeer eigenaardig verschijnsel. Wel
vindt men enkele aansluitingen, men zou kunnen zeggen vriendschappen tusschen verschillende
soorten, bij vele gezellig levende zoogdieren. Schillings heeft een aantal merkwaardige
voorbeelden gegeven van de aansluiting van gnoe-antilopen en zebra’s, en van oude
olifanten en giraffen op den Kilimandsjaro, en dit door passende photografische opnamen
gefixeerd. Maar een geval, dat zelfs maar in de verte aan de mieren en bladluizen
herinnert, is anders bij de zoogdieren niet bekend. De mensch heeft zich ook in dit
opzicht gehandhaafd als het universeele wezen, dat van een bepaald punt af alle denkbare
<span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>mogelijkheden van het organische leven begon uit te spelen. Dat punt lag echter eerst
op een bepaalde hoogte van zijn beschaving. Eerst daar hebben zich voor het eerst
zijn groote symbiosen geopenbaard.
</p>
<p>Het schijnt, dat wij het beslissende keerpunt nog ongeveer kunnen bepalen. De praehistorische
jagerstammen van Europa, die ons de bekende karakteristieke holencultuur der zoogenaamde
oudere steenperiode hebben nagelaten, die in Midden-Europa nog jacht maakten op de
diluviale olifanten en neushoorns en de omtrekken dier jachtdieren reeds zoo mooi
op de wanden van hun holen wisten te schilderen, zoodat wij zeer nauwkeurig kunnen
nagaan, met wat voor vreemdsoortige en merkwaardige klanten zij nog hebben samengehuisd—die
stammen hadden, zooals alle vondsten ons leeren, nog geen huisdier. Eerst in de periode
der paalwoningen komen onweerlegbare getuigenissen van dergelijke reeds gevorderde
symbiosen voor. Al verplaatst men die mammouthperiode al met een paar flinke nullen
achter het cijfer één naar achteren terug—in verhouding tot het bestaan van den mensch
zelf op aarde is dat toch nog een klein en nog volstrekt niet oud getal. Al is er
ook sedert dien tijd menige gaping gekomen in de zoogdieren, die op onze planeet aanwezig
zijn—ik behoef slechts te herinneren aan den mammouth zelf—toch was het hoofdbeeld
onzer wereld van wilde zoogdieren reeds in die dagen voltooid. Hond en rund, zwijn
en schaap zijn door den mensch eerst tot symbiose opgeleid, nadat deze evenals de
mensch zelf reeds lang op dezelfde planeet met hem samen hadden geleefd,—en wel in
wilden toestand, zooals hij zelf ook in de beteekenis der cultuur zoo lang „wild”
was geweest. En zoo was het ook met het paard. De lichaamsbouw van het paard heeft
ons <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>eerst een stuk wereldgeschiedenis te vertellen, dat nog volstrekt niets te maken heeft
met de symbiose.
</p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd33e178">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e178src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Job, Hoofdstuk XXXIX. <a class="fnarrow" href="#xd33e178src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch2" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1352">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first">Als wij van dien tijd der oudste holenbeschaving nog een eind verder teruggaan, dan
hebben wij, zooals wij reeds meermalen hebben opgemerkt, van de zoogdieren van den
toen beginnenden voortijd meest alleen beenderen en skeletten over. Er is nu niet
gemakkelijk een betere weg te vinden, om ons te brengen tot de oorspronkelijke natuurlijke
eigenaardigheid van het paard in het algemeene beeld van het zoogdier, dan de vergelijking
van het skelet van een paard met dat van een mensch. Skeletten maken op den leek een
weerzinwekkenden indruk, door het ongelukkige denkbeeld den dood als geraamte voor
te stellen. Goethe, die alle grove en ruwe vermaningen aan den dood gaarne uit den
weg ging, heeft onophoudelijk het skelet geprezen als een ware openbaring, als één
der schoonste werken der natuur, zooals deze de geestelijke eigenschappen vast in
zich bewaart. Inderdaad is er nauwelijks een tweede plaats op aarde, waar de zuiver
wiskundige logica der ontwikkeling zóó wonderduidelijk en prachtig helder voor oogen
treedt als bij een skelet. Het moest de taak zijn bij het onderwijs in de natuurlijke
historie, de kinderen reeds in de allereerste jeugd zóó op te voeden, dat zij evenzeer
den onwaardigen angst voor een geraamte verliezen als de dwaze vrees voor spinnen
en padden.
</p>
<p>Als men een leek zet voor een skelet van een mensch of een paard, dan kan men hem
dadelijk met een grappige vraag overbluffen. Gij hebt allen wel gehoord van den duivel
in het volkssprookje: aan zijn menschelijk lichaam draagt <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>hij een paardevoet. Teeken nu eens een dergelijk mensch met een paardevoet. Gij teekent
hem netjes zooals ook alle groote schilders vóór u hebben gedaan: aan de menschelijke
knie hecht gij namelijk eenvoudig een onderbeen van een paard vast met den hoef als
voet. Kom nu voor het skelet en wijs mij bij mensch en paard de beenderen, die daarin
zouden moeten steken.
</p>
<p>Hier hebt gij bij het geraamte van den mensch het bovenbeen, het eenvoudige, lange
dijbeen, dat van het bekken afdaalt. Daaraan sluit zich het benedenbeen aan, dat eigenlijk
bestaat uit twee beweeglijke beenderen, het scheenbeen en het kuitbeen, maar dat in
beginsel toch overeenkomt met één enkel hoofdbeen, dat van de knie naar den voet loopt.
En hier eindelijk is de voet zelf. Dus drie hoofdgedeelten met twee buigplaatsen,
twee gewrichtsplaatsen. Haak nu het skelet van den voet en dat van het onderbeen los,
en hang daarvoor in de plaats het stuk onderbeen van het paardenskelet met het skelet
van den hoef,—dan hebt gij het skelet van uw Mephistobeen. Haak echter die stukken
weer aan het paard vast, en tel na, van onderen naar boven. Daar hebt gij den hoefvoet,
het zooeven gebruikte onderbeen, daarboven het bovenbeen en dan—zou het bekken moeten
komen. In plaats daarvan hebt gij nog één been te veel. Een boven-bovenbeen. Het paard
heeft, naar het schijnt, een heel been meer in de reeks dan de mensch! De grap kan
echter zeer wel verklaard worden. Feitelijk heeft ook het paard slechts drie groote
beenderstukken in zijn been. Het zoogenaamde boven-bovenbeen komt overeen met het
werkelijke menschelijke bovenbeen. Het zoogenaamde bovenbeen is in werkelijkheid reeds
het onderbeen. Het stuk echter, dat nu volgt, en dat wij beschouwden als het onderbeen
<span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span>van Mephisto, is reeds „paardevoet”, dat wil zeggen: het is reeds een echte voet,
en komt overeen met onzen voet van den enkel tot aan het begin der teenen. Het eenige
verschil is, dat het zoo reusachtig lang is uitgerekt, en ons zoo als één geheel tegemoet
komt, waardoor het dwaalbegrip zou kunnen ontstaan, dat het nog in het geheel niet
een voet, maar een onderbeen is. En die vergissing was nog des te gemakkelijker te
verklaren, daar er bij het paard, dat nog met zijn vleesch bedekt is, voor het uiterlijk
nog een zeer merkwaardig verstoppertjesspel bijkomt. Het ware bovenbeen van het paard
stak zoo te zeggen in den romp. Waar van buiten het been eerst begint, daar loopt
het al over het kniegewricht heen. Dan komt reeds het feitelijke onderbeen als een
bovenbeen te voorschijn en het buigt weer af tegen het reusachtige voetstuk (voetbeen
zou men wel kunnen zeggen), zoodat men zou meenen, dat eerst hier de knie zit. Om
dus uw menschenbeen een <span class="ex">echten</span> paardepoot te geven, zou werkelijk het volgende noodig zijn. Gij zoudt van het menschelijke
skelet niet het onderbeen moeten loshaken, maar alleen den voet. Dan zoudt gij echter
het menschelijke bovenbeen zóó naar boven moeten schuiven, dat het, als het met vleesch
bedekt was, gewoon weg in het lichaam naar boven verdween en zijdelings zich plaatste
naast het bekken. Daardoor zou natuurlijk nu het onderbeen ook zóó ver naar boven
gaan, dat zijn bovenste hoek, de knie, onmiddellijk in de heupen kwam te liggen, terwijl
zijn gewricht bij den voet nu daar hing, waar vroeger de knie was. Om nu echter van
die valsche knie de leege tusschenruimte tot op den bodem te overbruggen, moest gij
hier dan echter het ontzaglijk steile voetbeen van den paardepoot er tusschen voegen,
dat geheel van onderen bij den hoef als <span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span>de schoen van den laatsten teentop nog weer eens eenigszins omgebogen is. Nu eerst
zou het skelet een echten „paardepoot” hebben,—en tevens is op die manier ook de tegenstelling
van mensch en paard in dit geheele steunorgaan volkomen duidelijk.
</p>
<p>Ons paard behoort niet alleen tot die dieren, die (op de vroeger geschetste wijze)
hun teentop met een harden schoen, een „hoef” hebben omkleed. Maar het behoort ook
tot die dieren, die zoowel teen als voet zóó steil hebben opgetrokken, dat het lichaam
alleen nog maar op den teentop en den hoef balanceert. Maar ten slotte is het paard
ook de vertegenwoordiger van dat uiterste type, waarbij aan ieder been nog slechts
één enkele zoodanige hoef zit, zoodat feitelijk slechts vier teenen het geheele viervoetige
lichaam hebben te belemmeren, in plaats dat, zooals bij ons menschen, als wij op vier
voeten op de teenen zouden willen loopen, in de toppen van onze vingers en teenen
twintig dergelijke steunpunten zouden aanwezig zijn. Slechts één enkele teen aan iederen
voet: dan ligt het echter voor de hand, dat met dien éénen teen slechts één enkele
wortel als voornaamste steun in het middendeel van den voet overeenkomt. Bij iederen
druk van de hand kan men in onze menschenhand het volgende waarnemen (en bij onzen
voet is het volkomen hetzelfde): achter onze vijf vingers komt in het gezamenlijke
middendeel onzer hand met ieder dier vingers onder de huid en het vleesch der spieren
telkens één enkel wortelbeen overeen. Men kan die vijf wortels zelf onder de huid
van den rug der hand één voor één tellen en ze gemakkelijk voelen. Eerst vlak bij
het polsgewricht hangen die wortels zelf weer als in een enkel wortelbed in een mozaïek
van kleinere beentjes, den eigenlijken gemeenschappelijken <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>handwortel. Vijf vrije vingers of teenen bij ons: en in overeenstemming daarmede vijf
verschillende wortels. Één teen slechts bij het paard: daarom zal daar slechts één
wortel aanwezig zijn. En met uitzondering van een onbeduidend feit, dat voorloopig
nog geheel bijzaak is, en waarop ik eerst later nog terug kom, is dit ook zoo. Dat
ééne uitsluitende wortelbeen van den teen bij den eenigen nog bestaanden teen van
het paard vormt juist dat gewaande onderbeen of „voetbeen”, dat ons zooveel hoofdbrekens
heeft gekost. Hij vormt dit, door uit te groeien tot een betrekkelijk kolossalen beenen
staak, die nu als zoodanig in zijn afmetingen volstrekt geen overeenkomst heeft met
onze vingerwortels of wortels der teenen. Terwijl de teen, die tot den hoef loopt,
zelf zeer matige afmetingen blijft behouden, schuift door die ontzaglijke tusschenstang
van den voet het eigenlijke been daarnaast. Dit moet zoo zijn, daar anders het lichaam
van het paard op stelten van een onmogelijke lengte zou komen te staan. Van daar het
naar boven drukken van het geheele bovenbeen tot in den romp, waarvan het gevolg is,
dat het blijvende vrije been feitelijk alleen uit onderbeen en voet bestaat, en het
op de gewone plaats van de knie niet meer de werkelijke knie, maar reeds het voetgewricht
heeft, terwijl daar, waar men het voetgewricht zou verwachten, reeds het engere gewricht
van den teen binnen in den voet, de buigplaats tusschen teenwortel (middenvoet) en
teen gelegen is.
</p>
<p>Als men nu die geheele tegenstelling van paard en mensch overziet, dan moet één zaak
ondubbelzinnig duidelijk worden. In dien bouw van het paard heerscht in tegenstelling
met den mensch een dubbele strekking. In de eerste plaats de strekking, om aan het
<span class="ex">geheele</span> lichaamsdeel, tot aan de <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>uiterste spits den bouw te geven van een in één enkele lijn uitgestrekt <span class="ex">been</span>, een stelt. Van daar ook de merkwaardige beperking van den geheelen voet tot één
enkelen middenwortel in plaats van splitsing van den hoofdstam in vijf takken, zooals
bij onzen menschenvoet of onze menschenhand. En van daar dan ook het bijna volkomen
optillen van dien voet van dien stam in den rechten steltstand van het been. In de
tweede plaats echter een even duidelijke strekking, om dien op een been gelijkenden
voet nu ook naar boven toe, zoover als maar eenigszins mogelijk is, tot een werkelijk
vrij been te maken, dat vrije been, zooveel mogelijk te <span class="ex">vervangen door den voet</span>.
</p>
<p>Beide strekkingen worden echter in haar samenhang zoowel als in haar beteekenis onmiddellijk
duidelijk, als men nagaat, waarvoor het paard zijn uiterste ledematen gebruikt. De
dichter van het „Boek Job” spreekt reeds van de stoutheid, waarmede het opspringt,
en vergelijkt dat met het wegvliegen van den sprinkhaan. Het paard in zijn zoowel
meest natuurlijken als ook meest edelen gang is geen karrepaard of vigelantepaard.
Het is een renpaard, dat vrij voortholt over de uitgestrekte, vlakke baan. Het is
hier geen schepsel, dat den bodem drukt, dat zich in de eerste plaats op een breed
steunvlak tracht op te houden. Het slaat den grond in zijn loop. Het beheerscht dien
grond in die mate, dat het schijnt daarover heen te zweven, zoodat slechts de scherpste
blik de enkele oogenblikken kan waarnemen, waarop die Antaeus de aarde nog juist even
aanraakt om zijn kracht te vernieuwen. Die gave van de suizende vlucht over de vlakte
geeft aan het paard zijn karakteristieke eigenschappen, waar het ons nog in zijn meest
oorspronkelijke vrijheid in de vrije natuur te gemoet komt als wild of weer verwilderd
galoppeerend <span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span>dier der eindelooze grassteppe; maar tevens is daardoor ook zijn hoogste waarde bepaald
als zuiver sportdier binnen de grenzen onzer cultuur.
</p>
<p>Het meer eigenaardige geheim van dit schitterende bezit is echter, dat het in dit
geval juist verbonden is aan een zeer groot, en in zijn meest edelen aard kolossaal
dier. Een zoogdier van die grootte moet noodzakelijker wijze een kracht bezitten,
die daarmede in overeenstemming is. De keerzijde echter van alle reuzengestalten is
hunne zwaarte. Een reus zijn kracht te laten en hem toch even licht beweeglijk te
maken als een dwerg, dat zou eerst eene gelukkige oplossing zijn. Bij het paard is
die oplossing bijna bereikt. Zij is bereikt, in zooverre wel niet de zwaarte op zich
zelf is opgeheven, maar deze is geneutraliseerd door een schitterend bewegingsapparaat.
Hoe zwaar trouwens het paard is in zijn beste ras (dat juist zoo streng zijn grootte
handhaaft), wordt oogenblikkelijk duidelijk, als men het paard ziet, als het op den
grond is gevallen, uitsluitend overwonnen door de zwaartekracht, onmachtig om zijn
ontzettenden last weer op de dunne stelten van zijn bewegingsmechanisme op te richten,
ja zelfs ernstig in gevaar, dat een verkeerd aangewende poging om op te staan het
fijne mechanisme door de geringste scheeve belasting breekt als glas, juist omdat
het zoo ontzettend fijn is. En toch is bij het paard, als het rechtop loopt, die zwaarte
niet alleen zóó overwonnen, dat een voortreffelijk, onder bepaalde omstandigheden
bijna ongeloofelijk harddraven mogelijk wordt, maar dat de lichaamskracht van den
reus nog een belangrijke overmaat beschikbaar heeft. Die kracht gaat niet verloren
door de beweging alleen: zij weet zich te sparen, zoodat het paard nog meer kan volbrengen.
Hier openbaren zich juist zoo duidelijk die twee voortreffelijke hoedanigheden, <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>die aan het paard in de symbiose met den mensch zijn zoo bijzonderen roep hebben verschaft.
Aan den éénen kant zijn volharding, die het niet alleen maakt tot een dier, dat gedurende
een kort oogenblik flink draven kan, maar tot een dier, dat bij een niet te onregelmatig
tempo een onschatbare draver over groote afstanden is. Aan den anderen kant zijn overmaat
van kracht, waardoor het zelfs bij een snelle en langdurige beweging niet alleen zijn
eigen reuzengewicht spelend overmeestert, maar door dat eigen gewicht volstrekt niet
wordt uitgeput, en zelfs een aanzienlijke van buiten aangebrachte belasting nog rustig
kan verdragen.
</p>
<p>Het bewegingsmechanisme is feitelijk zóó practisch ingericht, dat het nog voldoende
is voor een aanzienlijk grootere massa, het werkt met een groot overschot en een groote
speelruimte. Dit geeft aan het vrije wilde paard een groote souvereiniteit van macht,
het heeft steeds kracht in overvloed bij de hand, zijn bewegingen krijgen iets overmoedigs,
vermetels, iets trotseerend-zekers, dat zich op een wijze, zooals dit bij geen ander
schepsel gevonden wordt, combineert met het nog steeds daarachter doorschemerende
type van het zware, in den grond der zaak logge dier. Het tamme paard maakt echter
met dit middel in de symbiose der cultuur het rijden onder den man en het trekken
mogelijk. Binnen die speelruimte van de overmaat van kracht van den natuurreus, die
niet ten volle is in beslag genomen, kan hij het volle gewicht van den ruiter op den
koop toenemen bijna zonder dat dit eenigen invloed heeft op zijn vermogen, zich gemakkelijk
te bewegen. Het kan een wagen voorttrekken, terwijl het slechts weinig, en als het
niet te erg is, zeker niet te veel van zijn snelheid en volhardingsvermogen opoffert.
<span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span></p>
<p>Dit wonderlijke bewegingsmechanisme, dat een reus zóódanig ontlast, dat hij zijn kracht
kan gebruiken als een dwerg, die nauwelijks eenigen overlast ondervindt van zijn zwaarte,
is nu in het geheele skelet van het paard tot zelfs in ieder beentje weergegeven,
als goed ingebeitelde letters, die nooit verloren gaan. Natuurlijk niet alleen in
het skelet. Ook alle andere deelen en stelsels van het lichaam staan duidelijk merkbaar
in dien dienst, in de eerste plaats ook de hersenen van het paard.
</p>
<p>Over hetgeen die hersenen kunnen praesteeren vindt men meeningen, die elkander in
velerlei opzichten tegenspreken, en dat zelfs bij de beste kenners. Nu eens wordt
dit overschat, dan weer niet op de juiste waarde gesteld. Naar mijne meening moet
men het verstand van het paard voornamelijk in die richting zoeken, waarin het bewegingsmechanisme
van het paard ter sprake komt.
</p>
<p>Het paard is dom, blind, schrikachtig, het is „schuw” en dwaas in zijn handelingen,
naar gelang men bij hem stoot op een bepaalden oorspronkelijken aanleg en zijn instincten
afmeet met den maatstaf van ons menschenverstand. Men moet daar geen rozen van een
doornbosch willen oogsten. Het paard is nooit een loerend roofdier geweest, dat een
aanval met overleg voorbereidt, en evenmin ooit een voorzichtig klein dier, dat zich
verstopt. Zijn verdediging, de verdediging van den sociaal levenden graseter in de
steppe, was van den eersten oorsprong af een wild wegrennen, een razende vlucht. Daartoe
diende juist zijn ontzaglijk ontwikkelde beweeglijkheid met zijn volhardingsvermogen.
Het instinct van die vlucht, die reeds begon bij het zien van een slechts half begrepen
beeld, na het signaal van den aanvoerder der kudde of iets dergelijks, is nog heden
gelegen <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>in het „schrikken” van het paard, dat alleen dikwijls verkeerd verklaard wordt, zooals
zooveel instincten van dieren, en dat dikwijls tot zijn verderf leidt, daar het eigenaardige
onzer cultuur medebrengt, dat wegen worden afgesloten en worden versperd en gebarricadeerd
in tegenstelling met de open steppe, waarop het instinct van het onnadenkend er op
los razen oorspronkelijk was ingericht. Als een kazerne verbrandt, (waarvan ik mij
nu juist een geval herinner) en de paarden, na zich te hebben losgerukt, in een zinnelooze
vaart op een open schipbrug naar buiten razen en over de leuning heen onmiddellijk
in den stroom rennen, dan is dat geen domheid van de dieren, maar het is hetzelfde
oude instinct der steppen, waarbij zij bij een prairiebrand eenvoudig onwillekeurig
over de vlakte rennen, omdat zij daar zeker zijn van een terrein, dat zich zonder
letsel en gevaar uitstrekt tot aan den horizon.
</p>
<p>Een erfenis van dat veelbewogen steppenleven is ook de zoo ongelijke ontwikkeling
der zintuigen, die door den ongeoefenden en oppervlakkigen waarnemer eveneens gemakkelijk
wordt beschouwd als een criterium van de werkelijke verstandelijke eigenschappen.
Het paard is geen dier met een scherp ontwikkeld gezicht, dat zijn handelingen nauwkeurig
afweegt naar bepaalde voorwerpen, die het met de oogen waarneemt. In de eentonige
grasvlakte is er trouwens niet veel te zien. Indien er hier plotseling het ééne of
andere nieuwe voorwerp van de verte uit binnen zijn gezichtskring binnenkomt, dan
is het meestal raadzaam, dat hij dit in plaats van het te naderen ter betere aanschouwing,
liever uit den weg gaat, wat trouwens ook voor het paard verreweg het gemakkelijkst
is. Van daar dus de snelle instinctieve angst ook van het tamme paard, nog niet zoozeer
voor het werkelijk <span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>vijandelijke, maar ook reeds voor het eenvoudig vreemdsoortige, merkwaardige, wat
in zijn gewone bestaan afwisseling brengt, iets wat op den oppervlakkigen beschouwer
weer den indruk maakt van buitengewone kortzichtigheid en onnoozelheid; men denkt:
kan dan het paard niet zien, dat een wilgenbosch geen beer is! Daarenboven zijn de
paarden oorspronkelijk ook sociale dieren, waarvan een aantal in een kudde medeloopen,
op den aanvoerder vertrouwen en wat het uitkijken betreft zich in de bescherming der
kudde veilig wanen als een tam paard tusschen de oogkleppen. Daarentegen kan een paard
met den neus over de vrije vlakte uitstekend speuren, niet te vergeefs heeft het paard
dien reusachtigen „neusschedel”, die hem zijn karakteristiek gelaat geeft; niet te
vergeefs heeft hij zijn neusgaten, die zoo wonderbaarlijk veel uitdrukking hebben,
al heeft de cultuur juist op het neuszintuig bij het paard niet meer zooveel gewicht
gelegd. Maar in de eerste plaats is het, een in een kudde levend dier, van het allereerste
begin af reeds een natuurlijk signaaldier, gewoon op het geringste signaal van het
aanvoerende dier even nauwgezet te reageeren als een soldaat. Die eigenschap is omgekeerd
één der belangrijkste eigenschappen geworden bij ons cultuurpaard,—zonder deze zouden
wij nooit met het paard iets ernstigs hebben kunnen beginnen; zij komt zelfs reeds
duidelijk uit bij het armoedigste vigelantepaard, dat onmiddellijk gehoorzaamt aan
de zwakste aanraking van den teugel, en het is zeker, dat het paard in dit opzicht
bewezen heeft, geschikt te zijn tot verdere opvoeding en ontwikkeling. De geschiktheid,
om op een zeer fijn teeken op de ééne of andere wijze te reageeren—zooals het scheen
zelfs een teeken, door een mensch onbewust en ongewild gegeven—is het laatste gebleven,
wat het in der <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>tijd beroemde paard: „de Slimme Hans” werkelijk van andere paarden onderscheidde;
in ieder geval was het een paard, dat buitengewoon gevoelig reageerde, en dat bij
willekeurige rekenkunstige vragen zóó lang met den hoef stampte, totdat het uit het
ééne of andere teeken van den vrager in de buurt van het getal, dat het juiste antwoord
aanwees, het bevel afleidde van op te houden. Dergelijke bewegingsteekens leiden echter
werkelijk reeds tot het gebied, waar men het „verstand” van het paard in het algemeen
niet hoog genoeg kan waardeeren,—en wel overal, waar het juist ook om de hulp der
hersenen bij het bewegingsmechanisme te doen is.
</p>
<p>Een paard, dat niet verschrikt is, en dat individueel acht geeft op den weg, is steeds
een prachtig gezicht. Alle voortreffelijke individueele eigenschappen komen hier tot
haar recht. Het individueele leeren viert hier zijn triomfen. Men moet in het Reuzengebergte
het gedrag der paarden waarnemen, die met den zwaren vrachtwagen met volle biervaten
de zwaarste wegen opklimmen naar de hoogliggende hutten in het gebergte, men moet
zich eens laten verhalen, hoe op IJsland de rijpaarden met hun last op het gevoel
af de natuurlijke steenen trappen der verkoelde stroomen lava afdalen. Hier ligt de
echte zijde van het verstand van het paard, die sedert duizenden en duizenden jaren
eenzijdig is gekweekt en waardoor het paard in de hand van den mensch ook ongetwijfeld
werkelijk nog een heel eind verder is gekomen. Men moet in de eerste plaats hieraan
denken, hoe de mensch hier het paard (ik neem het woord in zijn meest uitgebreide
beteekenis, waaronder dus ook bij voorbeeld het muildier moet gerekend worden) tot
een echt dier van het gebergte voor zich heeft weten te vervormen. Het is steeds wel
is waar gaarne een dier der steppen van het hoogland geweest (zooals <span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>in Centraal-Azië, waar ontzaglijke steppen, feitelijk van de hoogte van den Mont-Blanc,
zich van horizon tot horizon uitstrekken), dus wat het klimaat betreft hier van oudsher
goed aangepast. Maar hoe het muildier tegenwoordig verstandig en zeker over de hooge
Alpenpassen trekt, dat is toch (niettegenstaande de bouw van hoeven en pooten onveranderd
is gebleven) ongetwijfeld een belangrijke vooruitgang in zijn verstand. En in die
richting liggen ook alle resultaten der dressuur van paarden in een circus, een eigenaardige
reeks van bravourstukjes van zijn verstand, waar dit op beweging berust. Die eigenaardige
richting van het verstand is, wat zijn hersenen betreft, de kracht van het paard,
doch tevens zijn eenzijdigheid. Wat het paard leert, moet het als het ware met de
pooten leeren. Daarom was het dan ook reeds van te voren zoo onwaarschijnlijk, dat
de „Slimme Hans” ingewikkelde abstracte rekenkunstjes zou hebben geleerd, terwijl
het opletten op nog zoo fijne bewegingsteekens (op zich zelf trouwens merkwaardig
genoeg) toch in ieder geval bleef in de lijn van het van ouds bestaande.
</p>
<p>Het hoogtepunt vertoont echter de constructie van het been zelf. Hier worden voor
ons werkelijk al die geschetste eigenaardigheden onmiddellijk duidelijk, en blijken
deze even zoovele machinale kunstgrepen te zijn uit dien geheelen samenhang. Het been
is ontlast tot op de grens der uiterste mogelijkheid—zooals een boom, waarvan men
alle takken heeft afgeslagen. Dat begint reeds bij de beenderen van het eigenlijke
been, waarvan de onderbeenen, de evenwijdige dubbele beenderen, die wij menschen aan
het onderbeen en den onderarm dragen (elleboogspijp en spaakbeen, scheenbeen en kuitbeen)
tot een enkele stang beginnen samen te groeien, terwijl het toppunt bereikt wordt
in dien beenachtigen steltvorm <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>der voeten. Te gelijker tijd worden echter die rechte stelten, waarop het lichaam
is geplaatst, tot op het uiterste bewegelijk gemaakt en in haar onderdeelen verschuifbaar.
En juist daarvoor dient de kunstgreep met het naar boven schuiven van den voet hoog
in de constructie van het been. Terwijl een beenachtig verlengd steil voetstuk zoowel
wat plaats als wat wezen betreft in de plaats treedt van het onderbeen—het voetstuk
tusschen het voornaamste teengewricht en het enkelgewricht—wordt dit teengewricht
feitelijk enkelgewricht en het enkelgewricht kniegewricht. Vooral de streek van dat
nieuwe enkelgewricht wordt daarbij de plaats van de meest volkomen beweeglijkheid.
Zoo wordt voor dat geheele lichaamsdeel als het ware een gewricht gewonnen, en wel
het oude kniegewricht. Terwijl het been op die plek reeds lang genoeg van afmetingen
is, kan het daarboven liggende oorspronkelijke bovenbeen als het ware nog aan den
romp verwerkt worden, het kan nog een zoowel stevig als beweeglijk been tot aanzetstuk
van de spier tusschen het vrije lichaamsdeel en het stijve bekken en het stijve borstbeen
schuiven als een door het lichaam stevig vastgepakten en bestuurden steel van het
steile beenwerktuig daaronder.
</p>
<p>Men zou wel is waar kunnen zeggen: in beginsel zou dit ook kunnen bereikt zijn zonder
optrekken en verlengen van den voet, eenvoudig door een nieuw gewricht in te voegen
bij voorbeeld midden in het been van het onderbeen en door het rekken der zoo gewonnen
deelen van dat onderbeen. Maar het is nu eenmaal een karakteristieke trek bij de vorming
van ieder skelet, dergelijke radikale vernieuwingen te vermijden, en tot aan het uiterste
toe te komen binnen de grenzen van de algemeene grondschets van wat voorhanden is.
Dit beginsel is reeds ongeveer zeventig jaar <span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span>vóór het optreden van Darwin door Goethe uitgesproken in zijn voortreffelijke anatomische
studies. Hij noemde dit de grondwet van het type. Een bepaald type van skelet was
voor een dierengroep, bij voorbeeld die der zoogdieren, als grondvorm gegeven. Bij
voorbeeld aan de onderste ledematen de verdeeling: bovenbeen, onderbeen, voetwortel,
middenvoet, teenen, en dat alles aan elkander vastgeschakeld met beweeglijke gewrichten.
Dat type trachtte zich steeds weer in ieder bijzonder geval te handhaven. Maar daar
binnen had men dan de noodige speelruimte. De lengte der beenderen kan bij de verschillende
diersoorten verschillend zijn. Het aantal teenen kan naar beneden toe afwisselen.
En zoo voort. Goethe zelf verklaarde reeds die verschillen binnen de gegeven speelruimte
volkomen juist als een aanpassing aan de telkens bestaande bijzondere wijze van leven
der afzonderlijke diersoorten. Voor de ééne diersoort waren lange beenderen voor de
pooten beter geschikt, voor de andere korte. Die aanpassing zette zich dus voort door
de ééne of andere macht der natuur. Doch het type kan daardoor niet worden omgezet.
Wij zouden tegenwoordig die wet Darwinistisch iets minder abstract opvatten, haar
daarentegen echter scherper willen definieeren in de wijze van zijn tot stand komen.
In het steeds weer doordringen van het „type” zien wij de erfelijkheid, die telkens
op nieuw een oorspronkelijken gemeenschappelijken stamvorm van elke groote dierengroep
ook nog in de verste nakomelingschap tracht voort te zetten, zoo ver het maar mogelijk
is. In de aanpassing zoeken wij een werkelijke historische verandering van die nakomelingschap
onder den aanhoudend gedurende groote tijdsruimten daarop inwerkenden dwang van zijn
milieu, waarvoor Darwin in zijn leer der teeltkeus ook den korteren weg meent gevonden
te <span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>hebben. Doch nog geen enkele theorie geeft een in ieder opzicht bevredigende verklaring.
Er zijn daar nog uiterst raadselachtige zetten op het schaakbord der organisatie.
Zoo sleepen bij voorbeeld optredende veranderingen, ook zonder het type op zich zelf
in de war te brengen, dikwijls zeer bepaalde, blijkbaar aan vaste wetten gebonden
veranderingen aan andere, volkomen daarvan onafhankelijke, lichaamsdeelen na zich,
die niet in het minste verband staan met het nut dier wijziging. Darwin noemde dat
de „wet der correlatie”, zonder die zelf verder te kunnen verklaren. Het maakt den
indruk, als ware er nog een derde macht en een derde instantie behalve type en aanpassing.
Overal zijn wij nog steeds omgeven door geheimen. Maar onafhankelijk van iedere theorie:
in die wet der typen op zich zelf ligt een waarheid, dat is zeker. Als in den paardepoot
een nieuw gewricht gebracht was, zonder dat dit aansloot aan het officieele type van
het skelet, dan zou dit een schaakzet tegen het type hebben beteekend, en wij zien,
dat dit steeds wordt vermeden. Daarom moet de voet zich weten te helpen met zijn gewone
gewrichten, en moet hij hoog in het been passen.
</p>
<p>Misschien dat nu menig lezer het paard uit dit oogpunt nog eens op nieuw beschouwt—en
wel in verband met zijn merkwaardige eigenschap als sterk geprononceerd „<span class="ex">voetdier</span>”; men zou ook kunnen zeggen „<span class="ex">handdier</span>”, als men het uiteinde der voorste ledematen als hand beschouwt; in dat geval krijgt
de zaak een nog veel dieper zin. Wij hebben in een ander werk<a class="noteRef" id="xd33e301src" href="#xd33e301" title="Ga naar noot 1.">1</a> reeds een zoogdier besproken, dat met de handen door de lucht vloog: de vleermuis.
Hier zien wij het dier (en het paard is slechts een enkel voorbeeld <span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span>in dien zin voor een geheele reeks andere dieren, die dergelijke wegen hebben ingeslagen),
dat in de ware beteekenis van het woord met de hand loopt, een schrale, dezen keer
tot één enkelen vinger teruggebrachte hand, die tot den elleboog reikt, en een even
schralen voet, die tot aan de knie reikt.
</p>
<p>De gedachte, ontleend aan de ontwikkelingsgeschiedenis, zooals die ons half bij toeval
weer in den zin kwam, bezit echter in dat prachtige bewegingsapparaat van ons paard
uit den tegenwoordigen tijd nu nog een soort van classieke plaats, waaruit zij zich
in weerwil van allen twijfel en alle aanvallen tot nu toe met geen middelen heeft
laten verjagen. De paardepoot heeft, zooals ik zeide, slechts één teen, en omdat hij
slechts één enkelen teen heeft, heeft hij ook slechts één enkelen teenwortel—zooals
de anatoom het uitdrukt, slechts één enkel middelvoetsbeen, al is het dan ook zóó
lang en zóó dik, dat het bevorderd is tot den rang van een werkelijk onderbeen. Die
wijze van uitdrukking vereischt nu, zooals wij bij wijze van voorzorg reeds eenmaal
hebben vermeld, een kleine verbetering—een wel is waar kleine, maar toch hoogst belangrijke.
</p>
<p>Volkomen zonder beteekenis sluiten zich aan genoemde beenderen nog twee kleine beensplintertjes
aan, die aan weerszijden van boven komen en die achterwaarts in een fijne punt eindigen,
van geen belang in het gebruik, als gold het slechts werkelijk twee afgesplinterde
woekeringen, die door het ééne of andere toeval vereeuwigd zijn. Naar hun vorm noemt
men ze <span class="ex">griffels</span> of <span class="ex">griffelbeenderen</span>. Bij al hun onbeduidendheid is de plaats, waar zij gevonden worden, niet van zóó
weinig beteekenis, dat zij ons niet noopt tot een bepaalde verklaring.
</p>
<p>Ik vergeleek dien paardepoot met een stam, waar men alle takken heeft afgehouwen,
namelijk alle andere teenen en <span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>teenwortels. Op een goed gladgemaakten boomstam zoude men echter de snoeiplaatsen
nog als overblijfselen van stompjes herkennen. De griffelbeenderen van den paardepoot
zitten nu juist daar, waar een zoodanig afgekapt overblijfsel van een „teentak” in
stand zou hebben moeten blijven, als aan weerszijden naast den overgebleven „stamteen”
een dergelijke tak zou zijn afgeknot. Zij bestaan uit één enkel lang stuk stift en
vergezellen alleen den teenwortel, nu die behouden is gebleven: het zullen dus wel
zelf ook alleen maar zulke overblijfselen van teenwortels zijn, geen teenstompjes
zelf. Maar dat is reeds voldoende, om de zaak belangrijk te maken. Indien men nauwkeurig
onderzoekt, hoe dat griffelbeen aan die onderlaag van den voetwortel zelf verbonden
is, en iedere bijzonderheid overdenkt, dan wordt de zaak letterlijk absoluut zeker.
Men heeft te doen met een geval van zoogenaamde „rudimentaire organen”, organen van
een levend dier, die bij dat dier geen direct doel meer hebben voor het gebruik, maar
die door de natuur nog steeds, hoewel in verkwijnden miniatuurvorm, in de groote inventaris
van het lichaam worden medegevoerd, hetzij, omdat het de ontwikkeling nog niet is
gelukt, ze geheel af te stroopen, hetzij (wat mij waarschijnlijker voorkomt), omdat
zij (overdrachtelijk gesproken) als een soort van reserve worden medegesleept, om
als het noodig mocht zijn desnoods weer snel te kunnen worden hersteld. Ons eigen
menschelijk lichaam is vol van zoodanige overblijfselen, ik herinner slechts aan het
beruchte wormvormige verlengstuk van onzen blinden darm, den zetel der ontsteking
van den blinden darm, een gedeelte van de buik, die bij sommige zoogdieren een belangrijke
afdeeling vormde van het darmkanaal, terwijl het bij ons niets anders is dan een verloren
plekje, dat hoogstens somtijds de eigenschap <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>heeft verwarring te stichten; de meeste rudimentaire organen hebben niet eens die
eigenschap, zij blijven volharden in hun onverschillige rust.
</p>
<p>Zoo dikwijls ergens een zoodanig verkwijnd orgaan wordt gevonden, heeft het, zooals
reeds vroeger is medegedeeld, maar hier nog eens herhaald moge worden, voor ons begrip
een gewichtige beteekenis. Het wijst namelijk op veranderingen in het verledene, op
het opduiken van nieuwe organen van een andere soort en het op zijde treden van die
organen, welke vroeger niet konden worden gemist, in één woord het wijst op ontwikkelingen,
die hebben plaats gegrepen, op voorouders van het bedoelde schepsel, die een anderen
bouw hadden. Zoo besluit men terecht uit de rudimentaire organen van ons menschelijk
lichaam tot dierlijke voorouders van den mensch, daar die organen, die bij hem tegenwoordig
buiten dienst zijn gesteld in afwachting dat zij misschien later weer in hun rol worden
hersteld, en die alleen in rudimentairen toestand aanwezig zijn, bij bepaalde dieren
nog in volle grootte en kracht worden aangetroffen.
</p>
<p>Heeft ons paard dus in zijn beide griffelbeenderen aan iederen voet nog twee rudimentaire
teenwortelbeenderen, dan zou dit bij hem moeten beteekenen, dat het oorspronkelijk
moet zijn afgestamd van dieren, die, in plaats van één enkelen, <span class="ex">drie</span> zulke teenwortels bezaten. En daar bij drie teenwortels gemakkelijk drie teenen te
denken zijn, moeten wij naar een stamvorm van het paard zoeken, die een voet bezat
met drie teenen. En ook die laatste zaak wordt hierdoor zeker, dat af en toe wel eens
onder het groote aantal onzer paarden abnormale gevallen voorkomen, waarbij aan zulke
paardepooten niet alleen de griffelbeenderen ontwikkeld zijn, maar waarbij aan de
ééne of andere griffel feitelijk ook <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>nog werkelijk een overblijfsel van den teen hangt. Dit komt dan ook overeen met het
somtijds waargenomen geval, dat een mensch een spitsoor of een uitwendig zichtbaren
staart bezit, en dus enkele organen abnormaal nog eens in voltooiden toestand vertoont,
die anders alleen nog maar in rudimentaire, verborgen aanwijzing bij het tegenwoordige
menschengeslacht voortbestaan. Ja zelfs, er zijn gevallen bekend geworden, waar een
dergelijke paardepoot zelfs een zóó volledig ontwikkelden bijteen droeg, dat ook nog
de hoef daaraan zat, en dat ons dus een paard met twee echte hoeven (de abnormale
was trouwens iets kleiner) aan denzelfden poot voor oogen werd geplaatst. Dergelijke
merkwaardige paarden zijn reeds in vroegere tijden waargenomen. Men zegt, dat het
beroemde rijpaard van Alexander den Grooten die eigenschap heeft bezeten. Ook Goethe
kende dit feit en verklaarde het als een van tijd tot tijd naar voren treden van het
type, dat oorspronkelijk aan alle zoogdieren meerdere teenen toekende, en dat ook
daar, waar het zich tot één enkelen teen had laten terugbrengen, zijn ideëel voortbestaan
gaarne nog eens in den vorm eener schijnbare abnormaliteit wilde aantoonen. Hebben
wij hier ook werkelijk te doen met een ontwikkeling van één der beide normale griffelbeenderen
en niet met een misgeboorte van den zich verdubbelenden hoofdteen (waartegen behalve
andere redenen ook nog de ongelijkheid in grootte kan worden aangevoerd; tweelingen
zijn gewoonlijk even groot), dan kan die geschiedenis werkelijk niet gemakkelijk duidelijker
worden aangetoond. Daar in een dergelijk geval behalve dien ontwikkelden teen aan
den bijhoef bovendien ook nog een griffelbeen bestond, wordt men hier verwezen naar
een stamvorm met oorspronkelijk <span class="ex">vier</span> teenen.
<span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span></p>
<p>Tusschen haakjes zij hierbij vermeld, dat meermalen vermoed is, dat ons paard zelfs
in normalen toestand nog een laatste klein rudimentje vereeuwigd heeft van een voormaligen
zijhoef in de bekende haarlooze en hoornachtige plekken in de nabijheid der vier voetwortels,
die men de <span class="ex">zwilwratten</span> van den paardepoot noemt; de hoef van een verloren voortzetting van het griffelbeen
zou dan hier, naar een eenigszins vreemde plek verdwaald, nog als een eeltplek oppervlakkig
op de huid zijn gekleefd. Tegen deze meening is eigenlijk alles te zeggen, maar vooral
ook dit, dat bij de zebra’s zoowel als bij de ezels, dus ook ongetwijfeld paarden
en verwanten van paarden uit onze dagen, die zwilwratten aan de achterpooten eenvoudig
ontbreken; als het hier een zoo belangrijk overoud rudiment der voorvaderen gold,
dan zou het ongeloofelijk zijn, dat de taaiheid, waarmede het rudiment voortduurde,
bij zóó verwante makkers zou schommelen tot aan een verdwijnen op bepaalde plekken.
En inderdaad is men ook slechts op dat denkbeeld gekomen, omdat men tot op heden niet
weet, wat die zwilwratten eigenlijk als actieve organen beteekenen. Misschien zijn
het rudimenten van oude klieren. Wij hebben ze in ieder geval verder bij onze beschouwing
niet noodig.
</p>
<p>Voor onze beschouwing is alleen nog van belang, dat de ligging van den behouden gebleven
paardeteen van onze dagen tusschen de beide evenwijdige griffelbeenderen aan weerszijden,
zonder eenigen twijfel bewijst, dat die teen geen buitenste teen (dus in de beteekenis
van onzen voet geen groote of kleine teen, in de beteekenis van onze hand geen duim
of pink is), maar moet behoord hebben tot het middenstuk van den voormaligen waaier
met de verschillende stralen als teenen. En de geheele anatomische toestand <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>wijst er nog in meer beperkten zin op, dat die teen in de beteekenis van onze hand
zelfs juist de middenstraal, de middenvinger is.
</p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd33e301">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e301src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Het Dierenboek. <a class="fnarrow" href="#xd33e301src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch3" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1361">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first">Hiermede zouden wij nu ongeveer gekomen zijn op het einde van datgene, wat de levende
paardepoot van tegenwoordig ons kan leeren. Maar nu komen er juist op die plek een
aantal werkelijk historische documenten bij, waarover, sedert zij bekend zijn geworden,
bij de zoölogische theoretici van alle partijen twist en vreugde over de overwinning
met elkander hebben afgewisseld—waarvan echter in ieder geval zóóveel vaststaat, dat
zij bijzonder merkwaardig zijn.
</p>
<p>Cuvier, met wien de wetenschappelijke kennis der uitgestorven dieren uit vroegere
perioden van de geschiedenis der aarde haar eerste triomfen vierde,—Cuvier, die als
theoreticus niet geloofde aan ontwikkeling, maar aan telkens zich herhalende moeilijk
te begrijpen nieuwe scheppingen in den loop van de geschiedenis der aarde, wist nog
niet, waar hij in het stelsel der levende dieren aan het levende paard zijn vaststaande
plaats moest aanwijzen. Het moest voor hem natuurlijk buiten twijfel zijn, dat het
een „hoefdier” was. Het was immers juist het grondtype van een hoefdier. Maar het
ontging Cuvier niet, dat het begrip „hoefdier” bij de zoogdieren niet maar zoo onder
een hoed kon worden gevangen. Een groote groep van die hoefdieren, de runderen, geiten,
schapen, herten, kameelen, giraffen, hadden, behalve hun hoeven, nog de karakteristieke
gewoonte van het herkauwen. Van daar dat hij die dieren, die inderdaad allen merkwaardig
met elkander overeen kwamen, als orde der herkauwende dieren samenvatte. Nu bleven
voor hem echter <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>als rest der hoefdieren over: de olifanten, (juist door hem tot verbazing van alle
vakgenooten hieronder gerangschikt) klipdassen, die de grootte hadden van konijnen,
de zwijnen, de nijlpaarden, de neushoorns, de tapirs en eindelijk de paarden zelf.
Het was zeker wel het ongelukkigste oogenblik bij de geheele systematiek der zoogdieren
van Cuvier, toen hij voor die bonte reeks den titel „Pachydermen”, dikhuidigen uitvond.
Dat woord spookt nog steeds in de hoofden, en in de natuurlijke geschiedenis van het
volk is het een zóó gewone uitdrukking geworden, als geen tweede kunstmatige uitdrukking
van het nieuwere stelsel. Ieder meende, dat hij daarbij iets kon denken, en toch kan
men zich feitelijk bij een juiste systematiek wetenschappelijk niets daarbij voorstellen.
Onder die groote onheilsrubriek maakt Cuvier ook nog een paar onderrubrieken, die
niet veel gelukkiger waren. De olifanten en de klipdassen nam hij bij elkander, wat
nog de beste zet was, de zwijnen echter bracht hij samen met tapir en neushoorn tot
een werkelijken anatomischen Minotaurus, en de paarden liet hij weer als eenhoevige
dieren geheel op zich zelf staan. Om het maar dadelijk te vermelden: bij de volgende
poging tot systematiek is ten minste getracht, de paarden uit dien warwinkel weer
uit te visschen, maar voorloopig wist men nog niet goed, waar ze heen te brengen.
Als een mozaïek van zwijn, tapir, neushoorn, nijlpaard, klipdas en olifant heeft een
afgesloten orde van hoefdieren nog voortgeleefd in de eerste drukken van Brehms „Leven
der Dieren”, door welk werk de ongelukkige zaak nog wel het meest onder het volk is
verspreid. Tegenwoordig is zij wetenschappelijk voor goed dood, en er kan niet genoeg
op gewezen worden, dat het wenschelijk is, dat het woord „dikhuidigen” ook weer uit
het spraakgebruik wordt uitgeroeid.
<span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span></p>
<p>Dezelfde Cuvier (aan wiens onvergankelijke grootheid dergelijke dwalingen in de bijzonderheden
volstrekt geen afbreuk doen) ontdekte aan het paard ten minste één geheel nieuwe zaak.
Hij stelde uit versteende beenderen vast, dat er reeds in een tamelijk ver verleden
van de geschiedenis der aarde dieren bestonden, die op paarden geleken. Reeds in de
oudere tertiaire periode hadden dergelijke paarddieren, zooals men het Latijnsche
woord „Equida” zou kunnen vertalen, in kudden rondgesprongen op den bodem van het
tegenwoordige Frankrijk. Het moest reeds toen, onmiddellijk na zijn ontdekking, den
indruk maken, dat over de paardenbeenderen uit de voorwereld een bijzonder gunstig
gesternte had geschenen. Hetzij het een gevolg was van de groote hoeveelheid individuen
bij die dieren, hetzij van hun samenblijven binnen een eng begrensd gebied, dat op
dezelfde plek bij gelegenheid eener catastrofe geheele catacomben bijeen lagen, hetzij
dat paardebeenderen een groot weerstandsvermogen bezaten—zeker is het, dat de oude
aarde, die ons in haar eigenzinnigheid zooveel heeft onthouden, in dat geval bijzonder
verkwistend was en bleef. Reeds in de eerste tientallen jaren na Cuvier werd het waarschijnlijk,
dat wij meer zouden vernemen over het voorwereldlijke paard dan misschien over eenig
ander zoogdier der oude tijden. Toen de ontzaglijke vindplaats van beenderen van tertiaire
zoogdieren bij de pachthoeve Pikermi dicht bij Marathon—een in dubbele beteekenis
classieke plek—ontbloot werd, kwamen daar zóó volledige overblijfselen van geheele
exemplaren van tertiaire voorwereldlijke paarden voor den dag, dat in het museum te
München het skelet van een zoodanig voorwereldlijk dier even gemakkelijk kan worden
opgericht als van een tegenwoordig bestaand paard. De kroon werd daarop <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>echter in lateren en zelfs in den laatsten tijd gezet in Amerika.
</p>
<p>Theoretisch zou er niet gemakkelijk een plek op aarde kunnen gevonden worden, waar
men minder naar overblijfselen van paarden zou moeten zoeken dan Amerika. Toen Columbus
Amerika voor ons had ontdekt, en de Spaansche goudzoekers in een vreeselijk bloedbad
de inheemsche Indiaansche beschaving van Mexico en Peru uitroeiden, waren de van Europa
medegebrachte paarden een belangrijke factor voor het succes van hun ruw optreden.
Geen bewoner van Mexico of Peru had tot nu toe een ruiter te paard gezien, evenmin
als een vuurwapen. Het paard was, ten minste in symbiose met den cultuurmensch, in
geheel Amerika in die dagen onbekend. Of het in wilden staat nog in enkele troepen
daar ergens bestaan heeft in de dagen van Columbus en Cortez, is eerst in den laatsten
tijd tot een onderwerp van debat geworden; wij zullen daarover nog spreken. Maar in
ieder geval is dit punt eerst ter sprake gekomen, nadat men op het einde der negentiende
eeuw het verwonderlijke feit had geconstateerd, dat geen land, van het hoogste noorden
tot het laagste zuiden, zóó opgepropt vol lag met fossiele beenderen der meest verschillende
soorten van paarden en paardachtige dieren, als Amerika.
</p>
<p>In Amerika hebben twee dingen elkander voor de palaeontologie, de leer der voorwereldlijke
schepselen, in de laatste tijden in de hand gewerkt. In de eerste plaats de omstandigheid,
dat daar geheel aan de oppervlakte, dikwijls werkelijk voor het grijpen, voorwereldlijke
dierenbeenderen in bijna ongeloofelijke massa bij elkander rusten. Maar bovendien
de wijze van exploiteeren. Daar ginds wachten die schatten der wetenschap niet, totdat
een industrieel, die voornemens is een steengroeve of een mijn te exploiteeren met
het doel, daaruit <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>winst te behalen, toevallig terloops daarop stoot. De palaeontologie is daar een sport.
Millionairs, die reeds lang hun zaken aan kant hebben gedaan, werpen zich op dat vak,
zooals zij zich op renpaarden of zeilwedstrijden werpen. Dit heeft een ontzaglijk
materiaal geleverd. Al loopt er van tijd tot tijd wat reclame onder, om toch maar
het record te slaan in het vinden van den „langsten sauriër”, of om alle voorgangers
te overtreffen met een paar meters brontosaurus of diplodokus: toch blijft het waar
en is het feitelijk van belang, dat de palaeontologie door die Amerikaansche millioenen
een sprong vooruit heeft gedaan verder dan men tot nu toe had vermoed. De groote afgietsels
van het kolossale skelet van den diplodokus, die tegenwoordig herhaaldelijk ook in
onze Europeesche musea als geschenk van de overzijde worden opgenomen, steken uit
als een uitwendig symbool. De beslissende en voornaamste beteekenis ligt echter in
den detailarbeid, die er bij komt, nadat geschoolde geleerden het materiaal zorgvuldig
hebben onderzocht. Onder dat soliede werk, dat als zoodanig niets meer te doen heeft
met het sportvermaak, en dat dus niet deel neemt aan zijn stemmingen en goedmoedige
overdrijvingen, staat nu de arbeid omtrent het paardengeheim bovenaan. En zoo is een
eenvoudige keten van vaststaande gegevens voor den dag gekomen, die als zoodanig buiten
elke theorie staan en door iedere partij bepaald <span class="ex">moeten</span> worden toegegeven.
</p>
<p>In het diluviale tijdperk (dus ongeveer in de dagen der noordelijke groote glaciaire
periode met haar warmere tusschenperioden, haar verbinding met steppenperioden en
haar vervanging in zuidelijke streken door groote regenperioden en allerlei andere
beroeringen op onze planeet) leefde in Noordamerika en (door landverhuizing) ook in
Zuidamerika in <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>groote hoeveelheden ons thans nog bestaand paard. Natuurlijk als wild paard, zooals
het tegenwoordig nog in Centraalazië bestaat en eenigszins anders, als zebra, in het
heete Afrika. Maar in het skelet reeds typisch de als paard aangeduide soort, dus
met slechts één teenwortel en teen aan den voet en twee zwakke rudimentaire griffelbeenderen
daarnaast.
</p>
<p>Dat dit echte Amerikaansche wilde paard reeds vóór de ontdekking van Amerika weer
geheel is te gronde gegaan, terwijl zijn makkers in Azië en Afrika tot heden toe in
stand gebleven zijn, moge merkwaardig schijnen, maar het feit staat als zoodanig niet
op zich zelf. Ook de mastodonten en mammouths, die in die dagen Noordamerika bevolkten,
zijn eveneens absoluut verdwenen. Dezelfde redenen, hoewel die ons tot heden toe niet
volkomen duidelijk zijn, zouden even goed de wilde paarden in Amerika kunnen uitgeroeid
hebben als de mastodonten en mammouths. Als een aanwijzing, hoe een talrijk verbreid
groot wild ook zonder verandering van klimaat of van voedingsplanten en zonder menschenhand
somtijds tot op de grens van totale vernietiging kan worden gedecimeerd, kunnen beschrijvingen
dienen van het verdwijnen der reusachtige wilde buffels in Duitsch- en Britsch-Oostafrika
in de laatste vijf en twintig jaar. In het jaar 1887 schoot (zooals Schillings bericht)
Graaf Teleki aan den Nguaso-Niyuki in drie maanden nog vijf en twintig buffels neer.
Richard Böhm ontmoette kudden van honderden van die buffels, zoodat men herinnerd
werd aan de bisons van Noordamerika. Die bisons zijn door de vuurwapenen verdelgd.
De Amerikaansche buffel werd daarentegen in 1890 overvallen door de runderpest, die
door het tamme vee werd overgebracht. Een Engelsch ambtenaar vond op één dag ongeveer
honderd besmette, stervende dieren. Tegenwoordig <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>ligt de steppe vol met gebleekte schedels. De buffels zijn bijna geheel uitgeroeid.
Wie kan dus na zooveel tijd nog raden, wat voor toevallige processen en vermeerderingen
in het rijk der protozoën, die leidden tot het ontzettend toenemen van den een of
anderen doodelijken ziekteverwekker, in de dagen vóór Columbus ook over Noordamerika
kunnen zijn heengetrokken? In dergelijke gevallen heeft er een natuurlijke schifting
plaats, die niemand in de verste verte kan berekenen. De ééne diersoort blijkt minder
vatbaar te zijn voor een epidemische ziekte, als deze verwoestend over het land heentrekt,
de andere diersoort is daarentegen vatbaarder. Het zou kunnen zijn, dat de Amerikaansche
wilde paarden het slachtoffer zijn geworden van een Tsetse-vlieg, die de smetstof
in hen inentte, zooals sommige muggen ons de malaria inenten, terwijl de bison en
de gaffelantilope derzelfde prairie toen bleven voortbestaan, om veel later echter
weer even onverbiddellijk in de vizierlijn van het schietgeweer van den cultuurmensch
te vallen, waartegen ook het immuun zijn tegen epidemische ziekten niets meer helpt.
Zooals gezegd is, is zelfs de juistheid van het feit zelf tegenwoordig in twijfel
getrokken. Het paard zou wel is waar in Mexico en Peru onbekend geweest zijn, maar
niet absoluut over het geheele werelddeel uitgeroeid, en het zou eerst werkelijk verdwenen
zijn, toen het zich vreedzaam vermengde met de snel verwilderde, door onze cultuur
ingevoerde paarden, waarbij het versche bloed der laatsten in enkele geslachten de
kleine eigenaardigheden der wilde paarden spoorloos zou hebben doen verdwijnen. Een
interessant nog open vraagstuk, dat echter nog niet met vaststaande feiten kan worden
opgelost.
</p>
<p>Laat ons thans den wijzer van het geologische uurwerk iets <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>achteruit zetten. Tot voorbij de schommelende grens van de diluviale periode tot aan
de geologisch zoo bekende tertiaire periode. Wij herhalen nog eens, dat die tertiaire
periode een tijdsruimte van minstens verscheidene millioenen jaren omvat. Zij vormt
het stuk aardgeschiedenis, dat den overgang vormt tusschen de periode der groote sauriërs
en den diluvialen en nieuwen tijd. In die periode wordt de hooge vlucht der hoogere
zoogdieren voltooid aan gene zijde van die groep van Cernays,<a class="noteRef" id="xd33e374src" href="#xd33e374" title="Ga naar noot 1.">1</a> waarvan zij uitgingen. In overeenstemming met de groote spanne tijds, die ook nog
die periode omvat, wisselen daarin nog herhaaldelijk de grenzen van land en water
af, geweldige gebergten, zooals de Alpen, het Himalayagebergte, de <span class="corr" id="xd33e377" title="Bron: Cordellira's">Cordillera’s</span> rijzen eerst binnen den duur dier periode op door plooiingen in de aardkorst, een
wisseling van het klimaat heeft in haar tweede helft plaats, een wisseling, die Europa
en Noordamerika slechts zeer geleidelijk uit een bijna tropisch klimaat voert; die
periode is het schouwtooneel ook van verwoestende locale catastrofes, zooals kolossale
uitstroomingen van bazalt, die als gloeiende lava uitgestrekte streken op aarde bedekken.
Naar oud gebruik, dat echter slechts in ruwe trekken natuurlijke hoofdstukken in de
geschiedenis der aarde kan begrenzen, verdeelt men die periode in drie of, nog later,
in vier afdeelingen in onze geologische tabellen: van beneden naar boven de eocene,
oligocene, miocene en pliocene periode. Aan gene zijde der diluviale periode komen
wij dus het eerst op het laatste gedeelte der tertiaire periode, dat het dichtst bij
onzen tijd gelegen is: de pliocene periode. Uit die pliocene periode zijn ons in Noord-
en Zuidamerika niet te miskennen duidelijke <span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span>afzettingen overgeleverd, waarin na dien tijd niets meer van beteekenis is veranderd
of later bijgevoegd is, en waarvan de ingesloten beenderen dus afkomstig moeten zijn
van een niet meer diluviale, maar iets oudere, een pliocene dierenwereld. De verschillende
afzettingen verschillen weder onderling iets in leeftijd, terwijl enkele uit het oudere,
andere uit het jongere gedeelte der pliocene periode afkomstig zijn. Ook dit kan nog
zeer goed worden gedetermineerd.
</p>
<p>In beide lagen liggen nu weer ondubbelzinnig beenderen van paardachtige dieren zoowel
weer in Noord- als in Zuidamerika. Zij leveren het volgende beeld.
</p>
<p>In de bovenste, nieuwe laag, de pliocene periode, die het dichtst ligt bij het diluvium,
wemelde het over het geheele werelddeel aan de overzijde reeds van talrijke echte
wilde paarden der diluviale soort. Doch daartusschen vertoonden zich groote hoeveelheden
eener diersoort, die ieder volgens haar geheelen bouw reeds van verre zou hebben gehouden
voor een dergelijk wild paard, alleen wat korter van pooten, wat kleiner en plomper.
Men moet zich in het algemeen die echte diluviale wilde paarden niet denken als trotsche
Arabische renpaarden, maar men houdt zich voor den gedachtengang het best aan de bekende
omtrekken der kleinere zebra’s of nog juister der Aziatische Przewalski-wilde paarden,
zooals zij in den laatsten tijd in onze dierentuinen gevonden worden. Tusschen deze
forsche, lage en grootkoppige dieren, die de grootte hadden van stevige ponie’s, waren
dus nog iets steviger en meer ineen gedrongen wezens gemengd als van een ras, waarbij
die kenmerken sterker op den voorgrond traden. Maar één blik op het eigenaardige kenmerk
van het paardenlichaam zou voldoende geweest zijn, om onze verbazing op te wekken.
De kortheid der pooten ontstond bij die eigenaardige <span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span>wezens hoofdzakelijk door iets meerdere kortheid van dat beenachtige bot in hun vier
middenvoeten. Daarentegen waren echter de griffelbeenderen, dus dat stuk, dat tegenwoordig
zoo weinig beteekent, in verhouding een heel stuk langer dan bij de echte wilde paarden.
En nu het vreemdste: aan den buitenkant der voorpooten zat zelfs nog naast het griffelbeen
aan dien kant een heel klein stompje van een derde griffelbeen. Die kleine stompjes
hadden hier nog een spoor van een rudiment van den aangrenzenden vinger aan dien kant.
Als de groote algemeene paardenvinger de middenvinger was en dus het binnenste griffelbeen
het overblijfsel van den wortel van den wijsvinger, en het buitenste griffelbeen in
overeenstemming daarmede dat van den ringvinger, dan hadden die zonderlinge dieren
hier ten minste aan den voorpoot, menschelijk gesproken aan hun hand, ook nog een
wortelstompje van den <span class="ex">pink</span>. En wel bezaten zij die abnormale beentjes niet als individueele, slechts een enkelen
keer voorkomende misvormingen, zooals bij ons de zoo even besproken paarden, die wel
eens individueel een afwijking vertoonen, maar stuk voor stuk vertoonden zij alle
diezelfde verandering.
</p>
<p>Dat zou nu niet meer beschouwd worden als een klein rassen- of soortkenmerk, immers
zóózeer wijkt tegenwoordig geen tam of wild paard, geen zebra, zelfs geen egel van
het normale type af. Die pliocene Amerikanen met een paardenvorm, maar toch niet meer
met volkomen nauwkeurige paardepooten moesten gerekend worden tot een nieuwe soort
van paardachtige dieren. Toch bleven het, zooals de vakuitdrukking luidt, echte equiden,
of vertaald „paardachtigen”.
</p>
<p>Evenals de echte diluviale wilde paarden reeds overal voorkomen in het allerlaatste
gedeelte der tertiaire periode, <span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span>zoo is het overigens wel mogelijk, dat ook die equiden met hun merkwaardige overblijfselen
van een pink, op enkele plaatsen in Amerika zelf ook nog geleefd hebben tot in de
diluviale periode. In dat vroeger beschreven wonderbare Patagonische hol, dat ons
nog met haren voorziene stukken huid van reuzenluiaards heeft geleverd, is ook een
paardepoot voor den dag gekomen, die nog hierbij schijnt te behooren. Ook hij draagt
nog een ring van verbleekt geel rood vel. Ouder als diluviaal kan hij werkelijk niet
goed zijn. De verdedigers der meening echter, dat het geheim van dit hol eigenlijk
hierin bestaat, dat de overblijfselen, die daarin gevonden zijn, afkomstig waren van
dieren, die tegenwoordig nog in het binnenland een onbekend en tot nu toe niet onderzocht
leven leidden, zouden zelfs van oordeel moeten zijn, dat ook allerlaatste achteraankomers
van die pliocene dikpooten nog tot in onze dagen rondzwierven in het donkerste Patagonië;
waarschijnlijk is dit echter helaas al te boud gesproken, hoewel het natuurlijk nog
interessanter was dan alleen het voortleven van echte Amerikaansche wilde paarden
tot in den historischen tijd of in mengsels van rassen, tot zelfs in onze dagen.
</p>
<p>Doch hoe dit ook moge zijn: het zuiver historische onderzoek der oude echt-tertiaire
beender-voorraadschuren leert ons, als wij nog verder terugzoeken, iets nieuws kennen.
</p>
<p>In de oudere afzettingen der pliocene periode zijn er in Amerika geen beenderen meer
van echte wilde paarden. Die wilde paarden bestonden toen nog niet. „Nog niet” in
de historische rij van beneden naar boven. Wel daarentegen waren er die merkwaardige
wezens met dat veel beteekenende verlengstukje van den pink en die lange griffelbeenderen,
ja zelfs zij beheerschten tegen dien tijd volkomen <span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span>alleen den toestand over het geheele onmetelijke werelddeel.
</p>
<p>Nu komt de miocene periode. In het laatste gedeelte dier periode leven reeds diezelfde
„pinkdieren”. Maar daartusschen is thans nog in de overgangsperiode van plioceen een
nogmaals nieuwe soort van equiden gemengd. Dieren, die naar hun vorm volmaakte paarden
zijn, al zijn zij ook in het oog vallend klein, meestal niet grooter dan onze kleinere
ezels. Dieren echter, die weer een anderen paardepoot vertoonen. Wel hebben zij eveneens
het overblijfsel van den pink, zoodat zij in dit opzicht dus in zekeren zin de „pinkdieren”
omvatten. Maar de beide zijdelingsche griffelbeenderen zijn van voren en van achteren
niet meer alleen bijna even lang als de middenstam, maar aan ieder van die zijtakjes
hangt nog iets vast. Wel niet iets, dat evenals het hoefstuk van den voetstam nog
tot op den bodem reikt. Maar een verlengstuk, dat aan weerszijden slechts als een
kleine kwast of een vrucht daaraan heen en weer bungelt. Het steeltje van die vrucht
is echter, nauwkeurig bezien, niets anders dan een echte miniatuurteen of een miniatuurvinger,
een teen met drie leden juist zooals de grootste middenste paardeteen. En de vrucht
zelf is aan weerszijden een echte kleine hoef, die op het onderste lid van den teen
zit als een hoedje. Als ons dier liep, dan liep het feitelijk ook zoo nog altijd op
den grooten hoef van den middenteen of den middenvinger als een echt paard, want,
zooals gezegd is, die was de eenige, die op den bodem kwam; maar te gelijker tijd
hingen ongebruikt rechts en links als echte kwasten die voor de sierlijkheid waren
aangebracht, de beide luxevingertjes met hun hoefjes naar beneden, de wijsvinger en
de ringvinger, die er wel waren, maar die niets te doen hadden.
<span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span></p>
<p>Zonder dat eenige twijfel mogelijk is, was hier in blijvenden toestand bij een geheel,
in ontelbare hoeveelheden over de uitgestrekte steppen der nieuwe wereld rennend equidenvolk,
datgene aanwezig, wat die enkele misgeboorten bij onze levende paarden vertoonden.
Al die „kwasthoevigen” geleken (en zelfs aan beide zijden) op het paard van Alexander
den Grooten en op het paard, zooals Goethe het zich als het oorspronkelijke type voorstelde.
</p>
<p>Hoe dieper wij afdalen in de miocene lagen en wij haar equiden-kerkhoven bloot leggen
(de beenderen dier equiden zijn als het ware de fossielen, die de richting en het
karakter van die geheele geologische laag bepalen, die overal naar voren dringt),
des te duidelijker wordt de eigenlijke heerschappij van die kwasthoevige dieren voor
die geheele lange periode der aardgeschiedenis. De pinkdieren treden geleidelijk ook
volkomen terug, hun tijd schijnt, zoodra men een stuk naar beneden gaat in de miocene
periode, nog in het geheel niet te zijn aangebroken. De kwasthoevigen daarentegen
beheerschen in allerlei bijzondere vormen ten slotte het geheele terrein—gedurende
een tijdsruimte, die men zeker niet te kort taxeert op een millioen jaar.
</p>
<p>Nu nog eens de gordijn naar beneden gehaald, en een stuk wereldgeschiedenis terug.
De miocene periode wordt voorafgegaan door de oligocene, een soort van overgang of
tusschenbedrijf tusschen de beide innerlijk meest van elkander verschillende afdeelingen
der groote tertiaire periode. De profeet echter verzamelt weer zijn beenderen in het
museum en laat een dierenwereld verrijzen.
</p>
<p>Verdwenen is de geheele heerlijkheid der kwasthoevigen. Over het land wemelt het vóór
en na van equiden. Maar zij zijn nog maar zoo groot als schapen. Hoezeer zij in hun
<span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>geheele houding nog steeds „paard” zijn, het is toch nauwelijks meer mogelijk van
een paardepoot bij hen te spreken. De kwastteenen met hun in de lucht zwevende hoeven
hebben zich namelijk te gelijk vergroot en uitgerekt. Met de uiterste hoeken raken
zij dus reeds onmiddellijk den grond. Men heeft één der meest zeldzame vormen van
voet voor oogen, die denkbaar is: een voet, die als het ware voor tweeërlei gebruik
afwisselt. Op een volkomen hard, vlak terrein kan een dergelijk paardje alleen met
den middenhoef nog maar den grond stampen en galoppeeren als een paard uit onze dagen,
dat aan iederen poot slechts één hoef heeft. Op een week terrein, op den drassen bodem
van het woud of op een moerasgrond daarentegen zal de poot zóó diep inzinken, dat
hij reeds op alle drie hoefvlakken, die in grootte volstrekt niet meer zooveel van
elkander verschillen, stevig aandrukt en dus daarmede in uitgespreiden toestand het
lichaam draagt. Een dergelijke dubbele functie vindt men in enkele zeldzame gevallen
ook bij andere zoogdieren. Onze zwijnen bij voorbeeld hebben iets van dien aard. Hun
voet is trouwens reeds in beginsel anders gebouwd, maar in het gebruik bezit hij ook
die mogelijkheid: op den vasten bodem drukt hij slechts met een stam, die uit twee
hoefteenen bestaat, in het moeras daarentegen kan hij er nog twee hulpteenen bij achteraan
trekken. Naar gelang van de omstandigheden mag men in verband met het gebruik ook
onzen oligocenen equide nog een éénhoevig of reeds een driehoevig dier noemen. Uit
een zuiver anatomisch oogpunt zal echter de naam „driehoevig” dier als de eenig juiste
moeten worden gekenschetst.
</p>
<p>Een moeilijk te begrijpen zaak: een driehoevig paard. Men zou kunnen vragen, wat aan
dat dier dan nog eigenlijk <span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>paard is. Maar aan het overige gedeelte van het skelet is er geen enkele reden te
ontdekken, waarom het dier op een andere plaats in het stelsel zou thuis behooren,
dan onder de „equiden”, de echte paardachtige dieren. Om de merkwaardigheid echter
volledig te maken, nemen wij ook bij die driehoevige paardjes ter grootte van een
schaap een verschil waar tusschen voorpoot (hand) en achterpoot. De handpoot heeft
ook hier, behalve zijn drie van hoeven voorziene volledige vingers, nog dat worteloverblijfsel
van den pink, dat wij nu reeds bij de beide het eerst besproken equiden vonden. Maar
dezen keer begint ook deze zich werkelijk met ernst in te voegen in het totale beeld.
Hij is langer geworden,—hij begint een echt griffelbeen te vormen. Drie hoefvingers
(de wijsvinger, de middenvinger en de pink) zijn voltooid, en een vierde vinger, de
kleine, ten minste als griffelbeen in aanleg,—hoe lang zal dat zoo voortgaan, eer
wij hoe langer hoe kleinere paardjes hebben met hoe langer hoe meer op menschenhanden
gelijkende handen! Maar tevens zijn de vingerwortels voortdurend korter geworden,
terwijl zij onderling ongeveer even lang werden, het steile optrekken van hand en
voet en arm en been, dat zoo karakteristiek was voor ons paard, schijnt zich eveneens
heel zacht te vervluchtigen.
</p>
<p>Wij komen nu in de eocene lagen, de eerste en oudste afdeeling der tertiaire periode.
Het morgenrood van den nieuwen tijd, zoo heb ik vroeger al eens het woord vertaald.
Maar zeker is het, dat dit morgenrood heel ver van ons verwijderd straalde. Maar nog
steeds werpen die lagen paardenbeenderen naar ons toe. Bijna reeds paardebotjes.
</p>
<p>De problematische driehoevige paarden zijn uit geheel Amerika verdwenen. In hun plaats:
equiden nog slechts ter <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>grootte van een vos. De eerste blik doet zien, dat die vospaardjes nu consequent zoowel
van achteren als van voren steeds op drie hoefteenen moeten loopen, waarvan de zijdelingsche
alleen nog maar in de dikte van de middelste verschillen. Maar tevens is aan den voorpoot
dat griffelbeen van den pink even duidelijk in het stadium van den kwasthoef gekomen.
Het heeft den hoef en alle drie leden van den vinger ontwikkeld, maar hangt, daar
het nog niet voldoende gerekt is, nu nog evenzeer terug tegenover de drie voornaamste
hoefvingers, als bij de kwasthoevige dieren de beide zijdelingsche voornaamste vingers
dat deden tegenover den middenstam.
</p>
<p>De eocene periode op zich zelf is echter weer geweldig lang. Ontelbare geslachten
van dergelijke vospaardjes volgen elkander daarin op. In het begin (van boven af gerekend)
zijn zij uitsluitend driehoevigen met kwastjes. Dan, verder in die periode, zijn er
vospaardjes onder gemengd met nog eenigszins andere pooten. Van achteren, aan den
eigenlijken voet, komt plotseling een in wording zijnd griffelbeentje thans ook van
den kleinen teen te voorschijn. Wat van voren reeds kwastje is, vertoont zich daar
voor het eerst in het stadium van griffelbeentje. Een tijd lang beheerschen die griffelvosjes
den toestand. Maar dan vindt men bij geslachten, die nog een stuk ouder zijn, weer
een kleine, maar toch uiterst karakteristieke nieuwigheid.
</p>
<p>Aan den voorpoot, dus aan de hand van die vosjes, groeit tegenover het pinkkwastje
ook een griffelbeentje in eerst juist merkbaren aanleg. Er is geen twijfel aan: hier
zien wij den duim in het stadium van griffelbeen. Wij hebben dus aan de hand, van
nu af aan in aanleg, overgang en voltooiing, als griffelaanleg, kwastgriffelbeentje
of voltooiden hoefvinger, <span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span><span class="ex">alle vijf vingers</span> van onze hand aangeduid; en van achteren, aan den voet, op dezelfde wijze minstens
<span class="ex">vier teenen</span>. Te gelijker tijd is bij die vospaardjes hoe langer hoe meer de totale lengte en
de steilte der hand- en voetbeenderen verminderd. De „verbeening” der pooten in de
uiteinden is verlaten, de stam van den voet van ons paard heeft zich hoe langer hoe
duidelijker vertakt. Hadden de vospaardjes niet voor en na in hun geheele skelet de
ondubbelzinnigste karaktertrekken van het paard, dan zou men aan hun poot het paardenkarakter
ten slotte nog maar alleen van de blijvende dikte en zwaarte van stap van den middelsten
teen kunnen aflezen.
</p>
<p>Doch ook onder de paardenkenmerken in het overige lichaam hebben zich reeds allerlei
afwijkingen en bijzonderheden vermengd, die reeds openlijk beginnen af te buigen van
het paard. Men heeft het zekere gevoel, dat als dat nog een enkelen trap zoo verder
ging, men ook bij het geheele skelet niet meer van echte equiden zou kunnen spreken.
</p>
<p>De gordijn valt voor den laatsten keer. Wij staan in de oudste eocene laag van Noordamerika.
Er is nog geen enkel vospaardje. Maar op dezelfde plek dolen door de grasvlakte bij
het kreupelbosch die schepsels, waarvan een vertegenwoordiger, Phenacodus genaamd,
op de laatste plaat van het vroeger genoemde „Dierenboek” in zijn gecompleteerden
ruwen omtrek is weergegeven. Die weergave kon zonder veel bijmengselen der fantasie
gelukken, daar juist van dat dier de volledigste skeletten zijn overgeleverd.
</p>
<p>De vier pooten van die diersoort hebben, eerst op zich zelf beschouwd, daar wij tot
nu toe nog altijd op het onderzoek der voeten uit zijn, nog een onmiskenbare overeenkomst
met die van onze vospaardjes der volgende periode. <span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>Ook hier rust het lichaam zoowel bij de hand als bij den echten voet met zijn grootste
zwaarte op drie stevige hoefteenen, waarvan de middelste nog steeds, volgens het model
der paarden, de stevigste en langste is. In de deelen, die bij onze vospaardjes als
kwastjes en griffelbeenaanzetsels optraden, is trouwens één gedeelte weer wat meer
ontwikkeld in dien zin, dat het meer nadert tot onze menschenhand en onzen menschenvoet.
Van voren, aan de eigenlijke handen, is de pink zóó ver voorbij zijn stadium van kwastje,
dat hij op ieder eenigszins week terrein in elk geval nog goed meewerkt, zoodat op
zulke oogenblikken de hand hier zonder twijfel op vier vingers steunt. Doch te gelijker
tijd is ook de duim het stadium van griffelbeen voorbij, en is bij het loopende dier
in het stadium van kwastje. En in overeenstemming daarmede is aan den achtervoet de
kleine teen volkomen als hulpsteun voor bijzondere omstandigheden, de groote teen,
die bij de vospaardjes nog in iederen vorm ontbrak, als kwastje ontwikkeld. Men zou
kunnen zeggen, dat er bij dien voet een kleine sprong vooruit is in vergelijking met
het vospaardje: men zou zich een tusschenvorm kunnen denken, die daar eerst den kleinen
teen als volkomen griffelbeen of kwastje vertoonde, den grooten als begin van het
griffelbeen. Het lijkt alsof er een tusschenvorm was als nauwere verbindingsterm,
welke vorm hier echter verloren is gegaan. Intusschen is die sprong in beginsel toch
weinig belangrijk. De voor oogen liggende haltplaats is nog steeds onmiskenbaar in
de hoofdlijn gelegen. Evenzeer kan het nauwelijks verbazen, dat de vinger- en teenwortels
nu reeds in het geheel niet langer meer zijn dan de vingers en teenen zelf, wanneer
men zag, hoe reeds bij de oudere equiden de oorspronkelijke tegenstelling van het
paard hier voortdurend meer verloren <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>ging, totdat volkomen de afmetingen der hand bereikt werden.
</p>
<p>Slechts één enkele omstandigheid schijnt werkelijk anders te zijn en voorbij al het
vroegere te wijzen op een absoluut nieuwe richting. De eindleden der half- of volkomen
ongebruikte gebleven zijvingers en zijteenen zijn zóó eigenaardig samengedrukt, dat
men daarin in het geheel geen breeden hoef meer ziet. Zij schijnen veel meer overeen
te komen met een spitsen, op een scheede gelijkenden klauw. En heffen wij nu in eens
onzen blik op tot het geheele skelet, dan wordt het ons plotseling duidelijk: bij
die vier equidenpooten, die reeds op de uiterste grens staan, maar die wij toch nog
in hun belangrijkste kenmerken daarvoor moesten houden, behoort een lichaam, dat in
de meeste van zijn kenmerken nu <span class="ex">niet meer aan een echten equide behoort</span>.
</p>
<p>Een dier is te voorschijn getreden, dat met kenmerken van hoefdieren, paarden, op
de meest in het oog vallende wijze ook kenmerken vereenigt van oorspronkelijke roofdieren,
zelfs halfapen,—een zoogdier, dat in ieder geval nog een zeer primitieve mengvorm
is op den drempel der hoogere zoogdieren.
</p>
<p>Waartoe veel woorden?… Wij zijn zóó diep afgedaald in de reeks der hoe langer hoe
oudere tertiaire lagen van Amerika, dat wij thans in de nabijheid der oudste eocene
lagen, eenvoudig midden in die dierenwereld gekomen zijn, die bij ons in Europa hoofdzakelijk
in Cernays bij Reims, maar buiten Europa in de eerste plaats in Nieuw-Mexico haar
karakteristieke beenderen heeft achtergelaten—beenderen van een menggroep aan den
drempel der ontwikkeling van alle hoogste groepen der zoogdieren, waartoe ons onze
beschouwing vroeger steeds weer gebracht heeft, van beneden opklimmend.<a class="noteRef" id="xd33e447src" href="#xd33e447" title="Ga naar noot 2.">2</a>
<span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span></p>
<p>Als de onmiddellijk overlevenden uit die groep hadden wij de insecteneters (egel,
mol en consorten) begroet. Onder hun uitgestorven vormen hadden wij zóódanige waargenomen,
die reeds iets naar boven wezen naar de halfapen en latere apen tot aan den mensch;
andere, die het levende type van het roofdier reeds juist begonnen aan te wijzen;
en ten slotte zoodanige, die reeds blijkbaar losstuurden op het hoefdier. Die laatste
deelgenooten van die merkwaardige oorspronkelijke en gemengde troep noemden wij met
een in de nieuwere systematiek ingeburgerden weinig handelbaren naam: <span class="ex">Condylarthren</span>; in plaats van een onmogelijke, werkelijke vertaling van dat anatomische speciale
woord zullen wij ze oorspronkelijke hoefdieren noemen.
</p>
<p>Met alle vertegenwoordigers der groep van Cernays vertoonden die oorspronkelijke hoefdieren
nog de oorspronkelijke vijfvingerige hand en den oorspronkelijken voet met vijf teenen
van de oudste zoogdieren. Dit is alles vroeger uitvoerig verhaald. Uit den bouw dier
groep van Cernays hebben de apen en met hen wij menschen tot op den huidigen dag onze
vijf vingers en vijf teenen behouden. Maar in dien ouden tijd zelf bezaten ook die
oorspronkelijke hoefdieren in de groep hetzelfde aantal aan hand en voet. Dit maakt
duidelijk, waarom, toen wij bij ons zoeken naar het paard met onze het laatst geschetste
schepsels onverwacht in die groep binnenkwamen, hand en voet op eens zoo ontzettend
veel overeenkomst hadden met die van den mensch, met uitzondering alleen van de ook
hier nog aanwezige hoeven.
</p>
<p>Intusschen hebben wij vroeger medegedeeld, hoe ook de hoef zelf bij deze oorspronkelijke
hoefdieren als het ware begint weg te nevelen. Die hoef is historisch een product,
<span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span>een ontwikkelingstoestand van den klauw. Het is dus niet te verwonderen, dat in de
reeks dier oorspronkelijke hoefdieren nog allerlei overgangsvormen, waarbij klauw
en hoef en ook de derde vorm, de nagel, die toen eerst langzaam als uit de moederloog
uit kristalliseerde, en die aap en mensch zoo stevig hebben bewaard, nog meer of minder
in elkander overgaan. En dit is het nu weer, wat wij ook bij ons oorspronkelijk hoefdier
bij zijn paardachtigen poot opmerkten, dat zijn zijvingers en zijteenen, die bij het
loopen minder gedrukt waren, plotseling een neiging vertoonden tot klauwachtige of
nagelachtige scheppingen. En juist dien trek kunnen wij zelfs binnen verschillende
soorten van die oorspronkelijke hoefdieren met op paarden gelijkende voeten nog een
eind vervolgen.
</p>
<p>De op de laatste plaat van het „Dierenboek” gereconstrueerde vertegenwoordiger, dien
de Amerikaansche geoloog Cope zijn geestelijke tweede vader, op grond der vondst van
de beenderen „Phenacodus” heeft gedoopt, had historisch in Amerika op die plek nog
een voorganger, die door dienzelfden Cope „Euprotogonia” genoemd werd. In zijn geheelen
bouw reeds bijna geheel gelijk aan den Phenacodus, had hij toch aan den voorvoet zoowel
als aan den achtervoet: duim en pink, grooten en kleinen teen, die nog alle volkomen
buiten het stadium van het half of geheel ongebruikte kwastje lagen,—al die toppen
van vingers en teenen raakten evenzeer reeds met hun uiteinden bij het loopen den
bodem, als de drie oorspronkelijke, van voren en van achteren, in het midden. Maar
tevens waren bij die van nu af aan ondubbelzinnig vijfvingerige dieren,—wier middenvinger
en middenteen zelfs niet dikker meer waren dan hun naastliggende makkers en nog slechts
zóó weinig <span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span>langer als in onze menschenhand de middelste vinger,—alle tien toppen van alle tien
vingers en teenen nog slechts bekleed met de besproken mengvormen van klauw en hoef—zoodat
van nu af aan, evenals de laatste flauwe weerschijn van den equidenaard, zoo ook in
het algemeen het echt karakeristieke der hoefdieren scheen te verduisteren en te verdwijnen
als afzonderlijke soort, die het stelsel bepaalde.
</p>
<p>Onder de verdere makkers der Euprotogonia waren er te gelijker tijd gestalten van
dergelijke „verdwijnende hoefdieren” (verdwijnend in de beteekenis van een oplossing
in een volkomen gegeneraliseerden oorspronkelijken grondstam), die hun voet met vijf
teenen en hun daarmede overeenstemmende hand niet meer alleen met de toppen van teenen
en vingers neerzetten, maar die zich bij het loopen evenals een beer of een loopend
mensch geheel en al op de platte zool lieten vallen, met de hak te beginnen,—zoodat
zij daardoor ook in dit punt het laatste doel en de laatste beteekenis van het hoefdier
aflegden ter wille van die oudste en meest oorspronkelijke methode van loopen bij
de zoogdieren, waarvan wij vroeger reeds bij de algemeene beschouwing van den hoef
in het „Dierenboek” uitvoerig gesproken hebben.
</p>
<p>En eindelijk moet hier nog aan worden toegevoegd, dat, evenals de echte equiden ten
slotte reeds samenschrompelden tot schepsels van de grootte van vossen, onder die
alleroorspronkelijkste eocene wezens nu werkelijk vormen voor den dag komen, die in
hun grootte zelfs afdaalden tot die maten, die wij van een „hoefdier” nooit zouden
mogelijk achten, als ons niet nog tegenwoordig in dien in het „Dierenboek” geschetsten
klipdas feitelijk een echte, zij het dan ook een ouderwetsche hoevendrager voor oogen
stond, die nog slechts <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>de grootte heeft van een konijn. De beschreven en in beeld weergegeven Phenacodus
had nog vertegenwoordigers van zijn soort, die het tot de afmetingen van een tapir
brachten, naast andere, die, trouwens volkomen in overeenstemming met de vospaardjes,
niet grooter waren dan honden en vossen. Andere soorten van dat gilde daalden echter
ook toen reeds af tot de maat der klipdassen, en daarmede bevestigden zij het beginsel,
dat die merkwaardige achteraanblijver uit onze dagen, ons zoo al niet de onmiddellijke
physionomie der oorspronkelijke hoefdieren in alles voor oogen tooverde, toch in zijn
grootte van een konijn nog een stuk der alleroudste geschiedenis der hoogere zoogdieren
in het algemeen, en van de hoefdieren in het bijzonder, levend vertoonde.
</p>
<p>Ik heb die geheele keten van opvolgende beelden, te beginnen met de Amerikaansche
wilde paarden tot aan de eocene Euprotogonia tot nu toe opzettelijk doen voorbijgaan
in de beteekenis van een zuiver historische reeks, waar telkens het ééne beeld op
het andere volgt, zonder veel commentaren er aan toe te voegen. Hij die buitengewoon
voorzichtig zou willen onderrichten, zou hier het boek sluiten en zeggen: verder geeft
de wetenschap er niets meer bij, en wat gij er u nog zoudt willen bijdenken, is een
subjectieve geloofsbelijdenis en bespiegelende natuurfilosofie, die den exacten natuuronderzoeker
niets aangaan.
</p>
<p>De eenvoudige logica, die toch ten slotte de grondslag van alle juiste natuuronderzoek
is en moet blijven, laat zich echter niet zoo afschepen. Van het oogenblik af, dat
het denkbeeld bestaat in de wereld der gedachte, dat er een voortdurende ontwikkeling
in de dierenwereld kon zijn, een ontwikkeling, die reeds gedurende millioenen jaren
van de ontwikkeling der aarde voortduurt, die reeds ontelbare rijen <span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span>van geslachten omvat en binnen die samenhangende keten van geslachten in langzame
omvorming groote en in het oog vallende veranderingen te voorschijn brengt,—van dat
oogenblik af moet zich ook een logische waarschijnlijkheid aan ons opdringen, dat
in die geschiedenis van den paardepoot een bijzonder aanschouwelijk voorbeeld van
een dergelijke ontwikkeling voor oogen wordt gevoerd.
</p>
<p>Wij zijn met onze beschouwing die ontwikkelingslijn in tegengestelden zin te gemoet
gegaan. Doch als werkelijk historisch proces moet de lijn van beneden naar boven gestegen
zijn. De beteekenis dier lijn was de omzetting, vervorming van een voet, die oorspronkelijk
vijf teenen had en van een hand met vijf vingers, in vorm overeenkomende met onze
tegenwoordig nog bestaande menschelijke hand bij een klein zoogdier, zooltreder en
op klauwen loopend, en van zeer ouderwetsche vorming—, welke vervorming door een aantal
langzaam zich wijzigende overgangsvormen voortging tot het merkwaardige eenteenige,
steile en in het been opgetrokken, van een hoef voorziene bewegingsapparaat der vier
paardepooten aan het lichaam van een groot, geweldig zwaar dier, dat echter, wat de
wijze van zijn voortbewegen betreft, is geholpen op een wijze, die onder zijn omstandigheden
als het ware een ideaal is. Van station tot station zien wij, doch nu van beneden
naar boven, de keten nog eens overziende, hoe de hoeven en de steile stand zich van
handen en voeten meester maken, zien wij, hoe het lichaam, dat door die ledematen
gedragen wordt, hoe langer hoe grooter en zwaarder wordt, zien wij, hoe de overtollige
vingers en teenen stuk voor stuk eerst dienst doen als reservestutten, daarna tot
kwastjes, die al geen <span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>waarde meer hebben, eindelijk tot griffelbeenderen en griffelaanhechtsels overgaan,
totdat zij eindelijk ten minste voor een deel absoluut verdwijnen, terwijl de ééne
middenteen van den paardepoot, die in volle stevigheid overblijft, ten slotte de geheele
kracht van het geheel in zich vereenigt en alleen handhaaft.
</p>
<p>Hoe wij ons ook de drijvende krachten, de wegen, waarlangs dergelijke omvorming en
ontwikkeling heeft plaats gegrepen, mogen denken—en er zijn werkelijk binnen de ontwikkelingsidee
ongetwijfeld verschillende logische mogelijkheden, die ruimte laten tot discussie
en bespreking (Darwin toch had in de bijzonderheden niet dezelfde meeningen hierover
als Cope, de man, die met het gunstigste resultaat de zuiver geologische feiten juist
op dit gebied heeft ontraadseld, en nog anderen hebben daarover weer andere meeningen),—toch
zullen hierin toch alle partijen binnen de ontwikkelingsidee eenstemmig denken, dat
hier een ontwikkeling voor oogen wordt gesteld, waarvan de engere beteekenis nog gelegen
is in de vervorming van een orgaan door een <span class="ex">zeer bepaalde behoefte voor het gebruik</span>.
</p>
<p>De levenswijze van het tegenwoordige paard is in beginsel nog altijd de verklaring
van het eerste begin. Op een uitgestrekte, harde vlakte, waar het lichaam niet inzakt,
en het dus zijn teenen niet behoeft uit te spreiden, om niet in het moeras te blijven
steken, wordt het beginsel in de hand gewerkt, den vierteenigen voet op het middenstuk
te concentreeren, en met één enkelen stoot der elastische middenhoeven den harden
grond te stampen. In het begin helpt dit kleine dieren op de vlucht, bij het trekken
over de stevig dragende grasvlakte beter voort, zoodat het zich op de ééne of andere
wijze in hare organisatie als „aanpassing” afdrukt. Als dit <span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span>kenmerk er eenmaal is, maakt het ook aan grootere, zwaardere vormen die levenswijze
mogelijk, maakt het mogelijk, dat het dier zwaarder wordt zonder dat zijn beweeglijkheid
daarbij vermindert, en daarbij dat de kracht veel meer wordt geconcentreerd. Maar
voortdurend, hoe zwaarder het dier wordt binnen de perken van de eischen aan de beweging
gesteld, moet het bewegingsapparaat in de eenmaal ingeslagen richting verder verbeterd
en verfijnd worden. De middenteen wordt ten slotte alles. Wat nog een tijd lang als
reserve wordt meegevoerd, zooals de kwastteenen, dat wordt eindelijk als ballast ook
over boord geworpen, opdat het groote schip zal kunnen zeilen. Totdat ten slotte na
zooveel duizenden jaren, na zooveel ontwikkelingstrappen, de eischen der functie zich
een toestel hebben geschapen van een zóó bewonderenswaardige sierlijkheid, en zóó
tot in het uiterste verfijnd, als wij dien tegenwoordig in den paardepoot vóór ons
hebben.
</p>
<p>Dit ongeveer is het, wat naar mijn meening door iedere engere ontwikkelingstheorie
in onze dagen als de „grondbeteekenis” van het geheele proces zal worden toegegeven.
Van den eersten dag af dat, oorspronkelijk nog zeer onvolkomen, die geologie van den
paardepoot in Amerika te voorschijn kwam, is er dan ook voor de aanhangers eener <span class="corr" id="xd33e491" title="Bron: ontwikkelings-idee">ontwikkelingsidee</span> in alle legerkampen geen twijfel geweest, dat er niet licht een duidelijker voorbeeld
kon worden gegeven van de werkelijke wijze, waarop een ontwikkeling plaats had, en
van het doel dier ontwikkeling, dan bij het hier gegeven voorbeeld van het paard.
</p>
<p>Men moet hierbij echter in het oog houden,—en dit is ook van toepassing voor hen,
die twijfelen,—dat ook bij dit voorbeeld moet gelden: men kan niemand dwingen tot
het aannemen van <span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span>het ontwikkelingsdenkbeeld op zichzelf. Hij die haar eenvoudige grondgedachten niet
ontleent aan de gevolgtrekkingen, de logica en de wetten van het meest alledaagsche
leven en gebeuren, zooals wij die bij ons zelf beleven en ervaren, zooals wij die
in iedere courant lezen, zooals zij ons geheele openbare en particuliere leven onafgebroken
beheerschen,—hij die niet van daaruit de groote logische analogie en denkmogelijkheid
medebrengt tot in het leven der dieren en planten van thans en eertijds,—hij die niet
bij dat leven van planten en dieren de eenvoudige fundamenteele opvattingen meebrengt,
die bij voorbeeld iedere rechter ten grondslag legt bij ieder menschelijk proces,
dat namelijk de dingen zich naar hun logische juistheid en natuurlijke consequentie
hebben ontwikkeld en de loop van het misdrijf of van de onschuld niet plotseling wordt
gekruist door een bovennatuurlijk wonder,— —hij, die, zeg ik, van die beteekenis niet
reeds de grondgedachte in zich omdraagt om ze nog maar alleen te toetsen aan de mogelijkheid,
dat zij verder doorwerkt en vruchten draagt: die kan niet overtuigd worden, en vooral
niet door de meest voortreffelijke geologische bewijzen. Hij die de grondidee der
ontwikkeling als zoodanig niet <span class="ex">wil</span> erkennen en alle middelen der fantasie laat medespelen, om daarnaast een anderen
uitweg te zoeken voor zijn gedachten, kan ook tusschen twee logische stations van
een dergelijke ontwikkeling van den paardepoot, hoe mooi die ook mogen wezen, een
bovennatuurlijk ingrijpen aannemen, het wandelen van een geest, die geen geologische
voetstappen achterliet. Hij heeft daar tijd genoeg voor, en niemand heeft werkelijk
het veranderingsproces direct <span class="ex">gezien</span>, zooals steeds het geval is bij alle geologische dingen, die steeds voor ons berusten
op louter aanwijzingen, <span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span>hoe het tijdens het leven geweest is. Ten slotte zou zelfs dat <span class="ex">met eigen oogen zien</span> nog niet voldoende zijn, immers het bovennatuurlijke tusschen twee processen zou
zóó snel kunnen gaan, zóó in het verborgen kunnen geschieden, dat iedere controle
van onze grove zintuigen ophield. Hij die aanneemt, dat in de geschiedenis der menschelijke
kiem in den moederschoot alles zóó toegaat in een trapsgewijze <span class="corr" id="xd33e510" title="Bron: onwikkelingsreeks">ontwikkelingsreeks</span>, als onze embryologen het ons leeren, maar dat toch op de ééne of andere bepaalde
plek door een bliksemsnelle en niet te controleeren daad de individueele ziel met
haar erfzonde en mogelijkheid van verlossing er ingeblazen wordt, in plaats dat de
enkel langs natuurlijken weg ontwikkelde zielswerkzaamheid voortschrijdt, die kan
rustig ook al die feiten der geologische beeldenreeks van den paardepoot toegeven,
en toch er bij kunnen blijven volharden, dat tusschen twee opvolgende beelden telkens
één, misschien wel honderden bovennatuurlijke scheppingsdaden liggen.
</p>
<p>Ik geloof, dat men daarover niet kan disputeeren. Maar het is niet te dulden, dat
nu de vertegenwoordigers van die opvattingen tegenwoordig gaarne de meening verkondigen,
dat ook voor hem, die principieel een ontwikkelingsidee, die een organisch geheel
vormt, niet afgebroken door wonderen, erkent als de „meest waarschijnlijke denkmogelijkheid”
ook voor dergelijke geologische processen, een keten van feiten als die wij hier zoo
objectief mogelijk omtrent den paardepoot hebben medegedeeld, geen wezenlijken zin
en geen bewijskracht zou hebben. Hier komt thans niet meer, zooals daar, de fundamenteele
meening, maar de eerlijkheid van iedere logische gevolgtrekking in aanmerking, nadat
men zijn geloof heeft uitgedrukt aan het onbeperkt heerschen van een <span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>zoodanige logica. Hij die aan de geologie logica toekent, moet naar mijne meening
hier het hoofd buigen.
</p>
<p>Voor den leek is de groote moeilijkheid, dat die draden tegenwoordig alle door elkander
heen loopen. Vertegenwoordigers van die wereldopvatting buiten alle doorloopende natuurlogica
(die, zooals gezegd is, aan niemand kan worden opgedrongen maar ook niet kan worden
ontnomen bij de vrijheid van het subjectieve denken, die een zoo groote verovering
is van onze cultuur), treden de kampplaats der ontwikkelingsgeschiedenis binnen en
spelen daar hun sceptische opvattingen tegen de feiten uit. Om tot steun dier twijfelzucht
te dienen, wordt een grenzelooze <span class="corr" id="xd33e520" title="Bron: fantaisie">fantasie</span> ontplooid, hoe de dingen <i>anders</i> zouden kunnen zijn—terwijl toch het eenvoudige schrift der natuur hier zóó ondubbelzinnig
is, dat er niets ondubbelzinnigers bij mogelijkheid kan gedacht worden. Het zal echter
gaan als altijd. Ten slotte zal het eenvoudigste toch wel zijn weg vinden, en dan
zal men eindelijk ook inzien, dat het zelf innerlijk rijker en dieper is dan al de
praal der fantasie, die daartegen is verzonnen. Hij die onder den logischen eenvoud
van de ontwikkelingsgedachte banaliteit en oppervlakkigheid verstaat, heeft trouwens
zelf het echte vaandel verlaten.
</p>
<p>De geheele prachtige keten is ons nu niet uitsluitend in de <i>pooten</i> van het paard overgeleverd. Als proef op de som dient, dat men die keten naar verkiezing
in vooruit- of achteruitgaande richting ook kan doorloopen bij andere deelen van het
skelet, om even aanschouwelijke beelden eener volkomen consequente ontwikkeling te
verkrijgen.
</p>
<p>Aan het been zelf is nog het been van het onderbeen of den benedenarm bijzonder leerrijk.
Zooals wij reeds eenmaal hebben medegedeeld, is het bij ons paard niet meer <span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span>in dien zin een dubbelbeen als bij ons (ellebeen en spaakbeen in den arm, scheenbeen
en kuitbeen in het been). Daar het onderbeen van het paard, wat plaats en functie
betreft, eigenlijk tot bovenbeen bevorderd is, maar het bovenbeen (en ook de bovenarm)
naar het oorspronkelijke type van alle dieren, die van armen en beenen voorzien zijn,
steeds uitsluitend bestaat uit één enkelen, op zich zelf één geheel vormenden, solieden
en onbeweeglijken beenen stam, lag het uit een werktuigkundig oogpunt weer voor de
hand, dit onderbeen van het paard ook zelf stevig te maken op de wijze van het bovenbeen.
Dit is nu ook zóó geschied, dat aan den voorpoot van het paard de ellepijp in verkwijnden
toestand met het spaakbeen stevig vergroeit, maar dat aan den achterpoot van het paard
van het geheele kuitbeen, uitwendig zichtbaar alleen een fragment van het bovenste
stuk als griffelbeen behouden blijft. In beginsel en voor het gebruik valt dus het
tweede been daar zoowel als hier eenvoudig weg, en het onderbeen vormt een enkelen
stam in de beteekenis van een werkelijk bovenbeen.
</p>
<p>Dat tot bovenbeen worden van het onderbeen kan nu in de keten volkomen evenwijdig
met het tot onderbeen worden van den voet eveneens historisch worden gevolgd als iets
dat langzamerhand „geworden” is. De oorspronkelijke hoefdieren, Euprotogonia en Phenacodus,
bezitten nog ellepijp en kuitbeen als even lange, vrij beweeglijke beenderen naast
spaakbeen en scheenbeen, volkomen op dezelfde wijze als wij menschen, die ook hier
trouwer gebleven zijn aan het oorspronkelijke type. Ook bij de vospaardjes, dus reeds
bij de oudste echte equiden, is de zaak nog eveneens. Op de volgende geschetste equidentrappen
ziet men dan absoluut duidelijk, hoe van voren de ellepijp zich hoe langer hoe meer
vastlegt tegen het spaakbeen, <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>zich eerst wat de plaats betreft daarmede vereenzelvigt, zooals twee menschen, die
elkander stevig omarmen, maar hoe zij daarna werkelijk vergroeit; terwijl tevens van
achteren het kuitbeen dun wordt, zich eindelijk van onder op de dunste plek losrukt
en in het blijvende boveneinde tot een hoe langer hoe korter griffelbeen wordt. De
kwasthoevige dieren van de grootte van een egel hadden reeds ellepijp en spaakbeen
vast aaneen verbonden en hadden als kuitbeen reeds een dun spits griffelbeen.
</p>
<p>Een andere proef op de som leveren de tanden.
</p>
<p>Ons paard heeft een zeer eigenaardig gebit. De snijtanden zijn voltallig en stevig,
de kiezen bepaald kolossaal. Doch verkwijnd is het gebit op de plaats, waar de roofdieren
de krachtige tanden hebben, om die in te slaan in het vleesch en dat te verscheuren,
dat is bij de hoektanden en de voorste kiezen. De hoektanden zijn bij het vrouwelijke
paard reeds geheel verdwenen, en eveneens bij beide geslachten de voorste kies zelf.
In den gapenden muil vindt men hier een groote leege ruimte. Daarentegen hebben de
echte kiezen als het ware het geheele overgebleven gedeelte der voorste kiezen voor
zich veroverd, en de grootte en den vorm daarvan overgenomen. Die vorm der kiezen
is dan zeer karakteristiek; het zijn lange en hooge vierhoekige prisma’s op verkwijnende
wortels, met sterk gekronkelde emailplooien op de kroonvlakte van die beenderige stof,
die anders bij de tanden der zoogdieren de verborgen deelen bedekt, het zoogenaamde
tandcement. Die gedeeltelijk gecemente kroonvlakte vertoont een zeer wonderlijk, geplooid,
moeilijk te beschrijven bergrelief. Bij dit alles is dit gebit in zijn „roeping” gemakkelijker
te doorgronden dan eenig ander gebit. De snijtanden met hun eigenaardige ligging zijn
sterke afplukkers, ja zelfs <span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>op hun manier reeds kauwers; de geheele, één geheel uitmakende kiezenmolen, aan weerszijden
zes boven en zes beneden, is dan een uitstekend maal- druk- en verbrijzeltoestel,
een kauwmolen van den eersten rang. Dit gebit behoort aan een reus, die zijn zwaar
lichaam met buitengewone hoeveelheden voedsel moet voederen. Hij is echter geen wezen,
dat bij den aanval bijt, en op vleeschkost uitgaat, maar een vluchtige draver, wien
de steppe met haar eindelooze plantenkoloniën een onuitputtelijke stof biedt. Niet
eens heeft hij een afwisselende voeding noodig als noodhulp, zooals een kleiner dier,
dat aan een bepaalde plek gebonden is. Zijn schitterend bewegingsmechanisme is tegen
zijn gewicht toch in ieder opzicht ruimschoots opgewassen. Dit maakt hem tot vrijen
meester van alle gezellig levende steppenplanten van horizon tot horizon. De eentonigheid
dier grassteppe spiegelt zich af in het eenvoudige en eenzijdige pluk- en kauwapparaat
van zijn gebit. Zooals overal, vertoont het paard ook in zijn tandenbouw een zeer
geprononceerde, maar groote en in zijn voltooiing toch weer eenvoudige lijn. Het is
alles bijzonder eenzijdig ontwikkeld, maar het beheerscht dan ook zijn gebied als
een koning met volkomen meesterschap.
</p>
<p>Dit gebit van het paard uit onze dagen is nu echter niet het oorspronkelijke gebit
der hoogere zoogdieren, dit is ook onmiddellijk duidelijk. Het is een gebit, zooals
het bij dien uiterst ontwikkelden paardevoet en dat paardebeen van tegenwoordig behoort,
die eveneens reeds lang niet meer in overeenstemming zijn met die der oorspronkelijke
hoefdieren. En wij zouden ons ook zijn geleidelijke ontwikkeling niet schooner kunnen
voorstellen dan de werkelijke geologische keten, die ons de ontwikkeling van dat bewegingapparaat
heeft onthuld, en dat wel hier in werkelijk bestaande beelden heeft onthuld.
<span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span></p>
<p>De Euprotogonia en Phenacodus aan het begin der keten, oorspronkelijke hoefdieren
zooals zij werkelijk nog zijn, vertoonen dan ook werkelijk nog dit oorspronkelijke
zoogdierengebit in den schoonsten vorm, waarover wij vroeger zoo dikwijls hebben gesproken,
en zooals het weer ten minste tot op een bepaalde hoogte ook bij ons menschen tot
heden toe prachtig is bewaard gebleven ten aanschouwe van iedereen. Alle soorten van
tanden zijn daar voorhanden, en dat wel zeer goed te onderscheiden. Hun rij is van
boven en beneden tot één geheel aaneengesloten, ten minste zonder groote tusschenruimten.
De hoektanden zijn nog volkomen duidelijk ontwikkeld, hoewel niet overdreven vooruitstekend.
Alle vier voorkiezen zijn aanwezig, maar zij handhaven tevens hun verschil met de
drie echte kiezen, daar zij in de eerste plaats aanzienlijk kleiner zijn. En die kiezen
zijn aan hun werkzaam bovengedeelte kort, maar in de kaak vast ingeslagen met groote
spitse wortels. Zij missen nog volledig het cementplombeersel in de diepten van hun
kauwvlakte. Die hoogten en laagten in het vlak zelf verschillen in hun eenvoud nog
ontzettend veel van het werkelijk angstwekkend geplooide profiel der hooge prisma’s
aan de kiezen van ons levend paard. Wel ziet men, dat het ook hier reeds geldt den
meer specialen tak der dieren van Cernays, die op de hoefdieren wijst, die dus geen
punten op de kiezen draagt zooals de roofdieren, maar de echte kiezen reeds op gemengd
voedsel heeft ingericht. In hun breedte is de tandkroon daarachter alleen met een
paar eenvoudige vlakke bulten voorzien. Van onderen zijn het slechts vier, van boven,
door twee tusschenbultjes, zijn er zes. Wil men den toestand werkelijk eens geografisch
beschrijven als tegenover een gebergte, dat men uit vogelperspectief ziet, dan heeft
men <span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span>bij een dergelijke kies uit de bovenkaak een mooie kleine hoogvlakte vóór zich met
zes goed geproportionneerde en duidelijk gescheiden bergkegels. Dat is de typische
kies van den omnivoor (allesetend), die trouwens in hoofdzaak toch reeds de voorkeur
geeft aan plantenkost, maar dan ook in groote afwisseling. De zwijnen hebben ook een
dergelijke kies. In tegenstelling daarmede ziet het berglandschap van de paardekies
er uit als een gedeelte van de oppervlakte der maan met de meest grillige lijnen van
gekartelde kraterwallen, met ingesloten bekkens en allerlei daardoor heen loopende
verweeringen.
</p>
<p>En nu heeft men ook hier de schoonste geleidelijke overgangen. Evenals bij het onderbeen,
zoo hebben ook bij de tanden op zeer karakteristieke wijze de vospaardjes, dus de
oudste echte equiden, eveneens nog bijna geheel den toestand der oorspronkelijke hoefdieren.
Nog zijn alle tanden voltallig. Wel wordt de gaping, die reeds uiterst gering bij
den <span class="corr" id="xd33e551" title="Bron: Phenecodus">Phenacodus</span> begon, zichtbaar, maar nog is het alleen maar een enkel wijken der tanden, niet een
ontbreken: de later verdwijnende eerste voorkies is nog duidelijk van boven zoowel
als beneden aanwezig. Nog verschillen die voorkiezen van de gewone kiezen, nog hebben
de kiezen geen cementplombeersel, nog dragen de ouderen onder die vospaardjes op ieder
dier kiezen de zuiver gescheiden bulten. En dat alles toch, wel te verstaan, nog bij
een typisch echten equide! Bij de jongere vospaardjes (die, welke aan den achterpoot
reeds geen pinkaanhechtsel meedragen), beginnen er eerst bergjukken tusschen de bulttoppen
te komen, en die toppen beginnen zich om te vormen tot eigenaardig haakvormig gebogen
kammen. Dit gaat dan op de volgende trappen verder, als volgde men in een gebergte
werkelijk wilde geologische <span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span>verschuivingen en plooiingsprocessen. Bij de vroeger genoemde kwasthoevigen zijn de
kiezen nog klein en van stevige wortels voorzien. Maar reeds begint de karakteristieke
prismavorm van het echte paard door te breken. Terwijl in het relief van boven de
middelste dier haakvormig gebogen kammen zich aanschuiven tegen de uiterste, ver tot
aan den rand zich uitstrekkend, wordt de tusschenruimte, die vroeger open dal was
tusschen bergtoppen, tot een rondom omsloten kraterholte, en in die holten zooals
anders in de plooien begint zich plotseling cementmassa af te zetten. Te gelijker
tijd merkt men ook, dat de voorste der voorste kiezen veranderlijk wordt, en de overige
gaan hoe langer hoe meer op de kiezen gelijken. Bij onze pinkdieren groeit de kies
echt tot een hooge zuil uit, waarbij de wortels verdwijnen. In een diepe inzinking
liggen daar thans de kraterholten absoluut ingesloten, en steeds rijkelijker dringt
overal als een taaie afgezette massa het cement in de bergplooien. De kammen om de
kraters kronkelen zich als overoude verweeringsarabesken, de laatste nog uitstekende
binnenste toppen beginnen in dien warwinkel van plooien in te vloeien. Van daar is
het nog slechts een korte schrede tot het echte wilde paard. Niet gemakkelijk kunnen
er twee dingen zijn, die meer van elkander verschillen dan de reusachtige prismatische
kies van dat paard met haar verkwijnende wortels en haar cementlabyrint, en de fijne
cementlooze gebulte tand met fijne, spitse wortels van den Phenacodus—en toch is er
in de geheele lijn tusschen die beide geen enkele sprong, waar men zich verbazen zou
over den plotselingen overgang, en de laatste overgang is nauwelijks meer dan het
invloeien van een laatste overblijfsel van een inwendigen bult in de golvingen der
plooien. Als een dergelijke tandvlakte, reusachtig <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>vergroot, werkelijk een plek op onze aardkorst was met een krachtige bergformatie,
waarop wij gedurende millioenen jaren steeds van tijd tot tijd weer neerzagen,—dan
zou geen enkele geograaf de geleidelijke vervorming van dat gebergte, de omvorming
van zijn oorspronkelijke kegelspitsen in een labyrint van bergjukken in de lengte
en in de breedte en van gebarsten pieken, de uitdieping zijner zeeën, anders verklaren
dan in de beteekenis van een consequent voortgezet formatieproces in de natuurlijke
volgorde zonder eenig hiaat. En als wij nu telkens na even groote tusschenperioden
neerzien op den tand in de kaak van een levende diersoort,—waarom zou dan het proces
een geheel ander zijn?
</p>
<p>Over het „hoe” van dergelijke vervormingen zijn er, zooals ik zeide, (en zullen er
ook nog lang zijn) zeer van elkander afwijkende meeningen ook binnen de partij, die
onfeilbaar gelooft aan natuurlijke ontwikkeling in het algemeen. Zoo is dan ook die
geschiedenis van het paard een tijd lang de aanleiding geweest tot een zeer interessant
debat, waarbij tegengestelde opvattingen omtrent het „hoe” scherp tot uitdrukking
kwamen.
</p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd33e374">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e374src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Zie Dierenboek, De overlevenden van Cernays, blz. 166 env. <a class="fnarrow" href="#xd33e374src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd33e447">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e447src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">2</a></span> Zie Dierenboek, De overlevenden van Cernays, blz. 166 env. <a class="fnarrow" href="#xd33e447src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div id="ch4" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1372">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first">Ik heb medegedeeld, dat versteende beenderen van op paarden gelijkende dieren uit
Fransche vindplaatsen het eerst door Cuvier zijn beschreven, lang voordat Amerika
die bewonderenswaardige keten leverde, en dat ook in het vervolg Europeesch bewijsmateriaal
niet ontbrak. Toen Darwins denkbeelden zich eerst aanhangers verwierven en Haeckel
de eerste „stamboomen” van diergroepen ontwierp, kende men nog niets anders dan die
Europeesche resultaten. Het scheen echter reeds met deze eenigszins mogelijk, een
<span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>dergelijken „stamboom” van het paard te construeeren. Men had ook daar reeds onmiskenbare
kwasthoevige dieren uit de latere tertiaire periode, en daarna driehoevige equiden
uit oudere lagen (juist deze had Cuvier reeds herkend); later zijn er zelfs nog overblijfselen
van vospaardjes en ook enkele zeldzame overblijfselen van het oorspronkelijke hoefdier
Phenacodus gevonden. Al was het op verre na niet zoo nauwkeurig, toch schemerde de
juiste grondlijn in ieder geval zóó door, dat men haar werkelijk kon vaststellen,
en de eerste specialiteiten waren er niet weinig trotsch op, dat hun dit scheen te
gelukken. Bij de zekerheid van het feit, dat toch het voortgekomen product, namelijk
het tegenwoordige paard, als wild paard en wilde ezel, zij het niet meer tegenwoordig
in Europa, dan toch in Afrika en Azië, dus in de oude wereld nog, in groote massa’s
voortbestond, kon in dat eerste aanstormen der dingen eerst ook geen twijfel bestaan,
of die stamboom liep alleen over vormen uit de oude wereld. Toen men hoorde van voormalige
Amerikaansche paarden, scheen het even natuurlijk, dat men hier moest hebben te doen
gehad met verstrooide landverhuizers uit Oud-Azië of Oud-Europa.
</p>
<p>Maar daar kwamen slag op slag de Noordamerikaansche vondsten voor den dag met de geheele
daar verkregen keten. De zaak werd moeilijk. En wel des te moeilijker, toen het volgende
scheen voor den dag te komen. De Amerikaansche keten van de oorspronkelijke hoefdieren
tot aan het echte, daar ten minste zeer laat nog aanwezige wilde paard was onberispelijk
trap voor trap in zich zelf gesloten. In de meer algemeene grondtrekken: dat zij ten
slotte wees op voorvaderen met vijf teenen, dat zij leidde langs een trap van driehoevige
dieren, en een tusschentrap omvatte van de <span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span>kwasthoevigen, kwam zij volkomen overeen met de reeds bekende Europeesche keten. Maar
in bijzonderheden bleken er ongetwijfeld afwijkingen te zijn.
</p>
<p>De Amerikaansche en de Europeesche vertegenwoordigers der driehoevige equiden wilden
in de bijzonderheden volstrekt niet bij elkander passen. Voor de kwasthoevigen daar
en hier werd dit ten minste bestreden. Daar op het oogenblik noch de Europeesche noch
de Amerikaansche geleerden hun stamboom wilden prijsgeven, doch beide stamboomen verschillend
waren, maar van den anderen kant het resultaat voor beide hetzelfde was, scheen er
slechts één logische uitweg te zijn. Het paard moest zich als zoodanig <span class="ex">twee maal</span> hebben ontwikkeld in een overigens identieken <span class="ex">eindvorm</span>: bij ons in de oude wereld uit oorspronkelijke hoefdieren met vijf teenen langs de
keten, die in Europa uit een geologisch oogpunt ten minste nog eenigszins is te volgen,
daar ginds in Amerika uit de misschien nog gelijke oorspronkelijke hoefdieren langs
de keten, die daar nog nauwkeurig is na te gaan. Beide ketens hadden verwante logische
trekken, werden echter in bijzonderheden door tamelijk veel van elkander verschillende
equidenvormen vertegenwoordigd. Enkele Duitsche onderzoekers, bij voorbeeld de oude
Kämpe, die even handig in het debat en in zijn polemiek even zelfbewust als vreeselijk
grof was, en de dikke Vogt traden op de meest fanatieke wijze voor die oplossing in
het strijdperk, alsof het wel en het wee der geheele ontwikkelingsleer daarvan afhing.
Doch het gold slechts een bepaalde opvatting van de inwendige wegen eener zoodanige
ontwikkeling, maar in een in ieder geval interessanten vorm.
</p>
<p>De vraag was opgeworpen, of een diersoort op onze aarde door natuurlijke ontwikkeling
<span class="ex">tweemaal</span> in volkomen denzelfden <span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span>vorm kan onstaan, en dat wel langs vormen van voorouders, die wel is waar in wezen
niet volkomen ongelijk waren, maar toch ook volstrekt niet in zoölogischen zin gelijk
waren. De bevestiging dier vraag moest natuurlijk van bijzonder groote draagwijdte
zijn. Passen wij dit bij voorbeeld toe op den mensch, dan kan in een dergelijk geval
dus de mensch op verschillende plaatsen van onze planeet zich hebben ontwikkeld uit
diervormen, die van verschillende soort waren, al kwamen zij dan ook in bepaalde trekken
overeen, een feit, dat op de splitsing der rassen van het begin af aan een ander licht
zou werpen en den stamboom van den mensch oneindig veel gecompliceerder zou maken.
</p>
<p>Nu is in de eerste plaats niet goed te loochenen, dat de mogelijkheid van twee <span class="ex">onafhankelijke</span> ontwikkelingen, die toch tot volkomen hetzelfde <span class="ex">resultaat</span> leiden, zuiver theoretisch moet worden toegegeven. Iedere ontwikkeling berust in
den zin der moderne evolutieleer op natuurlijke oorzaken, en wat die oorzaken voorschrijven,
moet zich daarin onveranderlijk voltrekken. Gelijke oorzaken hebben echter gelijke
gevolgen,—dat is ook een onveranderlijke wereldwet. Indien dus tweemaal volkomen dezelfde
oorzaken van ontwikkeling, waar ook op de wereld, zijn opgetreden, moeten er ook dezelfde
resultaten uit zijn voortgevloeid.
</p>
<p>Legt men het zwaartepunt bij het resultaat niet op volkomen „gelijkheid”, maar alleen
op „overeenstemming”, dan zijn er voor dat beginsel voorbeelden in overvloed. Het
vliegen is door de meest verschillende dierengroepen zeker volkomen onafhankelijk
van elkander aangeleerd, en daarbij zijn op de meest verwijderde plaatsen zeer met
elkander overeenkomende vliegorganen ontwikkeld; zoo hebben wij in het „Dierenboek”
reeds medegedeeld, hoe zoowel de uitgestorven <span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span>vliegende hagedissen alsook de (daarvan ver verwijderde en onafhankelijke) vleermuizen
den vinger hebben gebruikt om de vlieghuid uit te spannen. De vermindering der hoefteenen
ter wille van een gemakkelijker beweging, het steile opheffen van den middenvoet,
de „verbeening” van dien voet, dus karakteristieke feiten uit het proces der paardwording,
zijn in vormen, die in ieder geval met elkander <span class="ex">overeenkomen</span>, ook door andere hoefdieren: runderen, schapen, herten enz. volbracht. Bij een bijzonder
merkwaardig uitgestorven hoefdier van Zuidamerika, dat behoorde tot een groep van
hoefdieren, die zich daar in oude dagen hadden nedergezet, en dat zich daar volkomen
had vervormd, het Thoatherium, is dat proces zelfs zóóver gevorderd, dat evenals bij
het paard ook ten slotte alleen de middenteen is overgebleven; dat dier en zijn verwanten
hadden daarbij anders volstrekt geen gelijkenis en geen betrekking tot het paard en
den stamboom van het paard, zij waren alleen in dat ééne opzicht bij volkomen verschillende
ontwikkeling onder den invloed van de werking van „gelijke oorzaken” gekomen. Nu was
alleen de vraag, hoe ver dat woordje „gelijkenis” tot het begrip „gelijkheid” naderde.
De gegeven voorbeelden zijn immers feitelijk alle nog ver daarvan verwijderd; de vliegende
hagedis is geen vleermuis, het rund en zelfs het genoemde Thoatherium zijn geen paarden
geworden. Zijn er meerdere van zulke complexen van gelijke voorwaarden, zoodat een
geheele ontwikkeling zich zou kunnen herhalen totdat het geheele complex van een volkomen
identieke diersoort zich zou kunnen herhalen?
</p>
<p>Men kan beginnen met ook die vraag te beantwoorden door een analoog voorbeeld aan
het oneindige heelal ontleend. Als wij ons een tweede wereldlichaam denken ergens
<span class="pageNum" id="pb72">[<a href="#pb72">72</a>]</span>in het heelal gelegen, dat bij eenzelfden stand ten opzichte van de zon uit dezelfde
grondstoffen bestond als de aarde en dezelfde verhoudingen in grootte had, dan is
het zeker, dat dit wereldlichaam, door gelijke oorzaken als onze aarde gebracht tot
ontwikkeling van organisch leven, volkomen dezelfde planten- en diersoorten zou moeten
voortbrengen en eindelijk ook door intelligente menschen moest worden bewoond. In
dichtstukken is daarvan dikwijls gebruik gemaakt, maar het berust (bij de in het oogvallende
overeenkomst van veel kosmische scheppingen, bij voorbeeld van veel vaste sterren
met onze zon) op een veel strengeren grondslag dan de meeste menschen meenen. Eveneens
is het volkomen zeker, dat indien heden onze aarde door de ééne of andere gewelddadige
gebeurtenis weer in den toestand van een chaotische nevelvlek zou terugkeeren, zonder
dat er anders iets veranderde aan haar stoffelijke samenstelling of haar astronomische
betrekkingen, na een periode van zoo en zooveel millioenen jaren alles bij haar weer
bij het oude zou zijn, dezelfde planten-, dieren- en menschenwereld in al haar individuen
en hun lotgevallen weer aanwezig zou zijn, zóódanig, dat alle handelingen bij voorbeeld
bij ons menschen, die na de catastrofe aanwezig zijn, zich, als ware er niets geschied,
moesten aansluiten aan hetgeen vóór de catastrofe gebeurd was op het oogenblik, dat
de aarde in denzelfden ontwikkelingstoestand verkeerde als thans.
</p>
<p>Dit alles zijn dingen, die uit de ernstig opgevatte consequentie der levensontwikkeling
noodzakelijk voortvloeien. De zaak wordt echter iets anders, wanneer wij een dergelijk
geval nu op één en dezelfde planeet in eenzelfde periode van de geschiedenis der aarde
moeten construeeren. Opdat het paard tweemaal, in Europa en Amerika, zou ontstaan,
<span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span>zouden in het verloop der tertiaire periode de omstandigheden in de grassteppen van
dat Europa en Amerika absoluut gelijk moeten geweest zijn. Rijkdom en wijze van plantengroei,
verhoudingen te land en te water, klimaat en aanvallende dieren, oorspronkelijk aantal
individuen enz., dat alles moest gedurende millioenen jaren een absolute identiteit
hebben gehandhaafd. Het is moeilijk zich dit te denken.
</p>
<p>De zaak zou trouwens gemakkelijker verklaard kunnen worden, als men een keuze deed
tusschen bepaalde theorieën van de noodzakelijkheid der ontwikkeling, en dan de meest
geschikte uitzocht. De groote massa van hen, die aan de ontwikkeling gelooven, nemen
tegenwoordig aan, dat iedere ontwikkeling in het bereik van het leven hoofdzakelijk
tot stand komt door den dwang der uitwendige omstandigheden, die de soorten dwingt,
zich te wijzigen in de lijn van bepaalde aanpassingen; voor hen is het paard in iedere
vezel een prachtig bewijs van een dergelijke tot het hoogste punt opgevoerde aanpassing.
De methode, waarop levende wezens het tot stand brengen, werkelijk op een dergelijken
dwang te reageeren, zich op een voor het doel geschikte wijze tegenover de eischen
te vervormen, zich „aan te passen”,—is dan weer een zaak van engere theorieën. Darwin
denkt aan een voortdurend blind voortbrengen van varianten, waarbij de uitwendige
eischen steeds de meest bruikbare varianten in stand doen houden. Over den aard en
de kracht van die varianten wijken de meeningen van Hugo de Vries en van andere leerlingen
van Darwin tegenwoordig van elkander af. Omgekeerd houden de voorstanders van Lamarck
meer rekening met een meer actieve en directe geschiktheid tot aanpassing van de levende
individuen, die dat proces der blinde teeltkeus met zijn ontzettende decimeeringen
<span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>in meerdere of mindere mate onnoodig maakt. Bij beide wegen blijft echter de beslissende
macht der uitvoerige eischen bestaan. Om tweemaal het paard op dezelfde wijze voort
te brengen, zou zoowel voor de theorie van Darwin als voor die van Lamarck die absolute
identiteit der uitwendige omstandigheden, van het Europeesche en het Amerikaansche
milieu, gedurende een onmetelijke tijdsruimte noodig geweest zijn, dus iets wat niet
gemakkelijk is te denken.
</p>
<p>Om aan dien eisch tegemoet te komen, zou alleen een theorie dienst kunnen doen, die
de beteekenis van dien dwang van het milieu op den achtergrond stelde ten gunste van
een dwang tot ontwikkeling, die geheel van binnen uit en zelfstandig werkt in de levende
wezens zelf. Ook dat denkbeeld heeft aanhangers, al heeft het tegenwoordig geen enkelen
op den voorgrond tredenden vertegenwoordiger. Volgens dat denkbeeld moet de vaste
ontwikkelingslijn van alle dieren en planten in hoofdzaak in hen zelf liggen. De buitenwereld
zou zich tegenover die ontwikkeling slechts zóó gedragen als de broedwarmte tegenover
het kippenei. Dit denkbeeld put al zijn kracht voor de stamgeschiedenis der soorten
werkelijk uit de analogie met hetgeen in de kiem, in het ei of in de pop geschiedt.
Een pop van een vlinder, behoorlijk rustig en warm gehouden, brengt denzelfden vlinder
voort op grond van een inwendige, als een uurwerk loopende regelmatigheid, even goed
ginds in Amerika, als, naar ons overgebracht, in Europa. Zoo zou het dan ook ongeveer
met de oorspronkelijke hoefdieren geweest zijn. In de Amerikaansche, evenzeer als
in de Europeesche prairie, zou, als maar voldoende tijd en rust gewaarborgd was, het
inwendige, opgewonden uurwerk der ontwikkeling in een <span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span>bepaald aantal generaties het paard moeten te voorschijn brengen, en wel het volkomen
identieke paard. Die theorie is niet, zooals wel wordt beweerd, een onwetenschappelijke
theorie zonder meer, want zij berust in ieder geval op een analogie, namelijk op het
op zich zelf volkomen natuurlijke verloop der ontwikkeling in ei of pop. Alleen blijft
zij volkomen het antwoord schuldig op twee vragen, die de zooeven genoemde andere
vorm der ontwikkelingsidee spelend oplost. En wel in de eerste plaats, wie het uurwerk
heeft opgewonden. In de geschiedenis der kiem, in het ei, is het naar de tegenwoordig
gangbare opvatting juist de stamgeschiedenis zelf geweest. Voor de stamgeschiedenis
bleef er dan een onbekende onderstelling open. Ten tweede, hoe het komt tot de duidelijk
zichtbare „vooruit vaststaande” harmonie tusschen de resultaten van dat inwendige
uurwerk en de eischen van aanpassing der buitenwereld. Waarom tikt het inwendige uurwerk
het paard juist als een zoo voortreffelijke aanpassing aan de steppen naar buiten?
</p>
<p>Het is niet de taak van dit boek, in het groote spel en tegenspel van dergelijke theorieën
tegenwoordig scherpe beslissingen te nemen. Ik wilde den lezer daarop alleen wijzen,
als de stof daaraan noodzakelijk raakt. Het geldt daarbij, zooals gezegd is, interessante
vraagpunten binnen het kader der groote ontwikkelingsidee zelf, vraagpunten, die de
inspanning van de besten en de edelsten ten volle waard zijn. Maar voor ons vraagstuk
over het paard is er gelukkig een oplossing, waarbij wij die vraagstukken kunnen ter
zijde laten ook zonder de noodzakelijkheid van een beslissende oplossing.
</p>
<p>Bij die geheele zaak was er iets, wat ontwijfelbaar de verbazing moet opwekken. Indien
op de ééne of andere van de verschillende theoretisch denkbare wegen ten slotte het
<span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span>paard twee maal als volkomen identieke vorm hier en ginds kon ontstaan: waarom waren
dan de <span class="ex">schakels</span> der ontwikkelingsketen, die tot het paard leidden, niet eveneens in Europa en in
Amerika volkomen identiek? Ik heb persoonlijk dit punt (juist dat punt, waardoor oorspronkelijk
het geheele debat is aangekomen), nooit kunnen begrijpen. Als de ontwikkeling in <span class="ex">beide</span> gevallen bij voorbeeld bij den tienden trap der keten op <span class="ex">hetzelfde</span> paard kwam, waarom dan niet bij voorbeeld bij den zevenden trap op <span class="ex">hetzelfde</span> driehoevige dier? Als dat driehoevige dier in Europa wel op dat van Amerika geleek,
maar er toch duidelijk van verschilde, dan eischte de eenvoudige logica, dat ook de
„paarden” van hier en ginds, dat wil zeggen de eindelijk langs twee parallelle wegen
veroverde eenhoevige dieren, wel op elkander geleken, maar toch ook verschillend bleven.
Waarom de identiteit op het gedeelte tusschen driehoevig dier en paard plotseling
in beide ketens moet binnen komen, is volstrekt niet in overeenstemming met het beginsel:
gelijke oorzaken hebben gelijke gevolgen. Juist die verscheidenheid der oudere vormen
heeft echter feitelijk den hefboom geleverd, om de zaak geheel en al omver te werpen
en dat wel van het volgende, geheel verschillende standpunt uit.
</p>
<p>Die beroemde Amerikaansche keten, waarvan wij de schakels als oorspronkelijke hoefdieren,
vospaardjes, driehoevigen, kwasthoevigen, vingerdieren, zoo goed als het ging in Hollandsche
namen hebben weergegeven, heeft natuurlijk ook haar vasten Latijnschen vaknaam. Gewoonlijk
zijn zij voorbij de oorspronkelijke hoefdieren Euprotogonia en Phenacodus zelf reeds
samengesteld met het Grieksche woord voor paard „hippos”. Van onderen naar boven vindt
men daar tusschen den Phenacodus en den werkelijken hippos, het Amerikaansche <span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span>wilde paard, na een Hyrakotherium (waarbij men een oogenblik zou kunnen denken aan
den Hyrax, den klipdas) een equide Protorohippos (nog in de vospaardjes), een Epihippos,
<span class="corr" id="xd33e636" title="Niet in bron">(</span><span class="ex">Mesohippos</span>, <span class="ex">Miohippos</span>, waarbij men de driehoevigen voorbijkomt), een Merychippos als typische trap van
de kwasthoevigen, en eindelijk een Hippidion voor onze pinkhoevigen. Voor een deel
zijn het moeilijk te vertalen namen, die op zich zelf weinig beteekenen, en die de
zoöloog dan ook alleen gebruikt als een soort gildeteekens. Het belangrijkste is,
dat men van al die stevig aan elkander sluitende schakels der keten duidelijke skeletten
bezit, die juist hier den zoo goed als onbetwistbaren stamboom leveren. Nu zijn echter
met die vaste aansluitingen de massa’s der Amerikaansche paardebeenderen uit de tertiaire
periode nog volstrekt niet alle uitgeput. Men heeft daar uit dien overvloed aan rijkdom
nog een groote hoeveelheid equiden weder kunnen samenstellen, die als het ware uitloopers,
bijloopers der hoofdlijn, voorstellen. Dieren, die niet behoorden in de lijn, die
consequent opsteeg naar het echte paard, maar van de verschillende stations van dien
stam als zijtakken of wilde loten afweken.
</p>
<p>Zij speelden als het ware met de voortbrengselen van dat station, dreven die in de
breedte, deden allerlei varianten op die voortbrengselen ontstaan, maar stierven gewoonlijk
zelf weer uit, als de hoofdstam een trap hooger steeg, zonder dat zij zelf het tot
den één of anderen eigen nieuwen top brachten. Iedere dierlijke stamboom, dien wij,
waar ook, een stuk ver kunnen vervolgen, laat dergelijke wilde loten zien, dit moet
diep in het wezen van iedere organische ontwikkeling liggen, en vooral in de opvatting
van Darwin, als de voortdurende schifting uit een groot aantal verschillende <span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span>varianten, zou dit ook volkomen verklaarbaar zijn. Het latere duidelijke inzicht in
het werkelijke verloop van den stam zelf wordt ons echter helaas zeer dikwijls moeilijk
gemaakt door die voortdurend weer opborrelende massa van daarnaast loopende wilde
takken en bijkomend kreupelhout. Het is als bij een werkelijken boom, waarbij men
van verre alleen bladeren en takken ziet en niet den hoofdstam. Dergelijke bijvormen
plegen in den tijd, die hun vergund is, een zeer buitengewone rol te spelen. Niet
meer deelhebbend aan den eigenlijken vooruitgang, breiden zij zich oeverloos in de
breedte uit. Zij beproeven alle mogelijke voordeelen van een veroverd station, alsof
dat station hun definitieve ankerplaats was, zonder zich er over te bekommeren (overdrachtelijk
gesproken) in wat voor uitersten en wat voor sloppen zij bij dat zich al te huiselijk
inrichten mogen komen. Door de aanwezigheid van een ontzaglijk aantal individuen op
een gunstig terrein kon een op een bepaald oogenblik bijzonder gelukkige variant zich
zóó op den voorgrond dringen, dat in de versteende overblijfselen, waarin steeds toch
gapingen voorkomen, later het echte type van dat station, dat tot verdere ontwikkeling
is gekomen, gemakkelijk geheel voor den blik verloren gaat. Het groote aantal individuen
dwingt dan dikwijls juist die ééne bijloot, zich verder uit te strekken als een rijk
van knoppen voorziene tak; dat wil zeggen: de zich ophoopende individuen worden gedwongen
het land te verlaten, zij verspreiden zich over wijde uitgestrektheden der aarde,
en komen plotseling te voorschijn in geheel andere landen, waarheen juist de geologische
verhoudingen van dien tijd een begaanbare brug hadden geslagen. Dit kan nu echter
onder bepaalde omstandigheden veroorzaken, dat zij op plaatsen ver van de plaats van
ontstaan en vervorming van <span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span>hun oorspronkelijke stamlijn, toevluchtsoorden vinden, waar zij veel langer kunnen
blijven bestaan dan in de oorspronkelijke woning zelf, schuilhoeken waar geen zeis
hun al te weelderigen groei afmaait en het noodlot van het station waar zij ontstaan
zijn, ze op de oude plek schijnt te hebben vergeten. Dan blijft zulk een verstrooide
troep millioenen jaren voortduren, hoopt voortdurend nieuwe catacomben op van zijn
beenderen en maakt daardoor de juiste waardeering hunner beteekenis moeilijk.
</p>
<p>Zoo ook is het met de paardachtige dieren van Amerika. Overal, waar een groot keerpunt
in hun ontwikkeling gelegen is, waar men, menschelijker wijze gesproken, den indruk
heeft van een tijdelijken stilstand in den ontwikkelingsstroom, van een tot adem komen,
een verzamelen van krachten, begint telkens ook het schieten van ranken in de breedte,—de
uitloopers treden op naast de equiden, die het doel der ontwikkeling waren.
</p>
<p>Dit begint reeds op den trap der vospaardjes. Een eerste hoogtepunt wordt bereikt
op den trap der driehoevige equiden, dus daar waar de wetenschappelijke taal spreekt
van Miohippos en Mesohippos. In die dagen vertakte zich een zeer eigenaardige variant
in Noordamerika van den hoofdstam af in den vorm van een equide: het Anchitherium.
De naam beteekent het „nauw verwante dier”. Wij vatten het hier op als nauw verwant
aan het reeds meest volkomene van die driehoevige dieren van Amerika, die behooren
tot de echte paardenreeks. Nauw verwant, maar niet gelijk, want het is een op zijde
afwijkende, in den zin der hoofdontwikkeling onvruchtbare variant, die zich heeft
vertakt, nadat de typische driehoevige equiden reeds als zoodanig volkomen voltooid
waren.
</p>
<p>Een tweede hoogtepunt lag vervolgens bij de kwasthoevigen, <span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span>dus daar, waar de beide zijteenen met hun hoeven nooit meer den grond aanraakten,
maar alleen nog slechts als groote overblijfsels aan weerszijden naast den steeds
meer de overhand hebbenden middenteen en het „voetbeen” hingen. Hier heeft zich een
in zijn soort zeer fraaie, sierlijke equide als variant in Amerika vertakt, gemiddeld
van de grootte der kleine zebrasoorten van onze dagen. Deze nam de leelijke kwastvoeten
mede, zonder daaraan iets te veranderen tot aan het einde van zijn geslacht. Voor
het overige modelleerde hij in kleinigheden voortdurend aan het type van zijn station,
zooals dit bij al dergelijke varianten gebruikelijk is. In zijn bovenkiezen gelukte
het hem nog niet, het laatste titteltje op de i te plaatsen, dat noodig was, om een
echt paard te zijn, namelijk den laatsten binnenbult geheel te laten invloeien in
het arabeskenwerk der kraters en kammen. Daarentegen plooide hij aan de emailwanden
der middelste kraters in het relief van de gebergten van die tandkronen zóó overdreven
weelderig voort, dat die tanden nog veel meer dan bij het beeld van het echte paard
er spoedig uitzagen als doorgesneden kroppen salade in het klein. Die „saladetandigen”
heeft men in tegenstelling met de echte stamgetrouwe kwasthoevigen, die wetenschappelijk
Merychippos heeten, Hipparion genoemd. Het woord heeft geen andere beteekenis dan
„klein paard”. Men moet, zooals zoo dikwijls, een dergelijken Latijnschen naam niet
opvatten alsof daarin een geconcentreerde beschrijving bevat is, maar als een etiquette,
een soort van nummer ter onderscheiding. Dikwijls gebeurt het, dat dergelijke etiquettes
in den loop der zich verbeterende systematiek van dier verwisselen; de naam kan dan
onmogelijk meer met het dier in overeenstemming zijn. Een dier kan bij voorbeeld „<span class="ex">viridis</span>” heeten en toch <span class="pageNum" id="pb81">[<a href="#pb81">81</a>]</span>niet groen zijn, en zoo kon er ook bij ons „paardje” Hipparion van daag of morgen
een variant gevonden worden, die zoo groot was als een rhinoceros, en die toch onder
het merk „Hipparion” moest ingeschreven blijven.
</p>
<p>Dikwijls toch hebben juist zulke uitloopers een neiging, ook te varieeren tot buitengewone
grootten, wat trouwens in dit bijzondere geval tot nu toe niet is vastgesteld. Als
een dier stevig op drie hoeven kon staan, kon met dien drievoet ook een zwaarder soort
lichaam worden bewogen. Zoo heeft er bij dien trap der driehoevigen van die geheele
dierengroep steeds een neiging bestaan, op te treden in forsche varianten; wij spreken
daar nog nader over. De overgang tot het eigenlijk verfijnde experiment van het evenwicht
op één enkelen hoef moest zich daarentegen, zoolang dat proces in wording was en zich
nog niet volkomen had gelouterd tot zijn volmaking en technische voltooiing, uit den
aard der zaak beperken tot vormen van gemiddelde grootte. Zoo is dan hier ons paard
als slotproduct ook tevens de technische overmeestering van het zwaarste dier, en
zijn omgekeerd op den trap der kwasthoevigen ook de varianten nog bescheiden van grootte.
</p>
<p>Het eigenaardige nu van al die varianten onder de equiden is echter dit, dat zij,
zooals men met den meesten grond mag aannemen, onmiddellijk aanleiding hebben gegeven
tot het denkbeeld van een zelfstandigen paardenstamboom ook bij ons in Europa. Terwijl
de eigenlijke stam in Amerika aangroeide tot het paard en alleen daar, hebben zich
in herhaalde voorwaartsche bewegingen troepen van die varianten ver over de engere
grenzen van Amerika heen verspreid. Zij zijn ook in Europa, in de oude wereld, opgedoken,
hebben hier nieuwe en karakteristieke soorten gevormd, zijn <span class="pageNum" id="pb82">[<a href="#pb82">82</a>]</span>hier in een ontzaglijk groot aantal individuen gedurende lange tijdsruimten binnen
de groote tertiaire periode in stand gebleven, maar zijn ten slotte iederen keer in
het algemeen hier evenzeer onvruchtbaar ondergegaan als daar. Hoe meer men naast de
paarden in Amerika, die aan de bedoeling der evolutie beantwoordden, ook de varianten
daar leerde kennen, des te verrassender is het feit voor den dag gekomen, dat de belangrijksten
onder die Amerikaansche varianten, zooals het Anchitherium en het Hipparion, in de
soort volkomen <span class="ex">identiek</span> waren met de equiden, die men in Europa had beschouwd als de vertegenwoordigers van
den daar aanwezigen, naar men meende, afzonderlijken paardenstamboom. Geen wonder
dus, dat zij (die immers varianten waren van verschillende <span class="ex">echte</span> trappen van den stamboom, maar van den Amerikaanschen), ook aanknoopingspunten vertoonden
aan een dergelijken stamboom, vooral als men ze eenvoudig achter elkander plaatste,
en opvatte als een doorloopende keten van geslachten, waar bij voorbeeld het Anchitherium
het Hipparion zou hebben voortgebracht. Geen wonder ook, dat zij, daar zij toch <span class="ex">varianten</span> waren, afweken van de echte Amerikaansche stamreeks. Juist die onmiddellijke werkelijke
verdere ontwikkeling der Europeesche equiden van den éénen vorm tot den anderen, die
eerst voor Europa een beeld zou leveren van een echten stamboom, is echter absoluut
niet aan te toonen. Nooit zijn er tot nu toe werkelijke aanvullende vormen gevonden
tusschen de oudste Europeesche equiden en het Europeesche Anchitherium, nooit tusschen
dat Anchitherium en het Europeesche Hipparion, nooit ook tusschen dat Hipparion en
ons paard. Alles spreekt er, zoodra men eenmaal weet, dat Anchitherium en Hipparion
ook in Amerika voorkwamen en wel daar als <span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span>uitloopers, die buitengewoon taai en rijk aan individuen waren—alles spreekt er, zeggen
wij absoluut voor, dat wij, hier bij ons, eenvoudig alleen te doen hebben met een
<span class="ex">Amerikaansch importartikel</span>.
</p>
<p>Om een dergelijken import te begrijpen, moet men zich echter de geografische mogelijkheden
van dien tijd eenigszins voor den geest halen. Het denkbeeld, dat de Europeesche grassteppe
der tertiaire periode geheel zelfstandig het paard uit de oorspronkelijke hoefdieren
zou hebben ontwikkeld, en eveneens dat geheel zelfstandig ook de Noordamerikaansche
steppe dit zou gedaan hebben, houdt rekening met moderne verhoudingen, niet met die
uit vroegeren tijd. Voor ons liggen er tusschen Europa en Amerika zoo en zooveel dagreizen
zeereis met het gezicht op de zee van horizon tot horizon. Dat was het gedeelte waterbrug,
dat Columbus eerst voor ons moest overbruggen op een onbegrijpelijk vermetele vaart.
Op een kunstig door menschenhanden gebouwd schip kon het eerste Spaansche paard eerst
na een aantal dagen van zulk een vaart levend naar de overzijde komen. De oorspronkelijke
feitelijke toestand, waarmede de tertiaire toestand begon, was daarentegen een geheel
andere.
</p>
<p>Europa was toenmaals een archipel, een eilandenland, ongeveer zooals tegenwoordig
de Soenda-eilanden. Die Europeesche eilanden waren echter niet, zooals men ten minste
zou verwachten, de voorposten van de Aziatische vastelandsmassa. Daar, oostwaarts,
lag overal weer de zee. Het meest nabijzijnde, daartoe behoorende blok land, een overoud
vastelandsstuk, strekte zich van het noorden van Scandinavië uit, zooals bij voorbeeld
Achterindië tegenwoordig zich uitstrekt tot de Soenda-eilanden. Tegen dat landblok
kwam, van het westen uit, Noordamerika te liggen. In verband met <span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span>de grootte van dat werelddeel en zijn oostelijke uitbreiding van toenmaals is het
gerechtvaardigd te zeggen, dat Europa nog in het begin der tertiaire periode een groote
archipel is geweest, die in oostelijke richting de voorpost was van Noordamerika.
Die eigenaardige toestand bleef wel niet in zoo bijzondere mate gedurende de geheele
tertiaire periode bestaan, maar toch is de weg van Amerika naar Europa in het midden
dier tertiaire periode nog steeds verreweg korter geweest. Nog tegenwoordig vertoonen
de insnijdingen van de verlengsels der groote Noordamerikaansche stroomen in den bodem
der zee duidelijk aan, hoeveel verder de kust zich nog lang in de tertiaire periode
daar in oostelijke richting heeft uitgestrekt tot in streken, die tegenwoordig diepe,
scheidende zeeën zijn. En evenzoo wijzen de nog merkbare oude beddingen en delta’s
aan gene zijde der Europeesche westkust op den tegenwoordigen bodem van den Atlantischen
oceaan er op, hoeveel verder ook dat Europa, toen het zich langzaam uit een eilandenwereld
tot een zelfstandig vastland ontwikkeld had, zijn landgrenzen nog lang in de richting
van Amerika uitstrekte. Wanneer men hoort van het telkens heen en weer slingeren van
grootere massa’s water en dan weer van grootere blootleggingen van land op het geheele
noordelijke halfrond binnen de oudste en middelste tertiaire periode, moet het werkelijk
onvermijdelijk schijnen, dat bij een dergelijke nabijheid der beide vaste landen van
tijd tot tijd weer een aansluiting langs den drogen weg tusschen beide werelddeelen
ontstond aan de uiterste voorposten, bij voorbeeld ongeveer zóó, als men tegenwoordig
vindt tusschen Amerika en Azië, die bij de Behringstraat op een enkele plaats geen
negentig kilometers van elkander verwijderd zijn,—een toestand, waarop dan gedurende
langere tusschenperioden <span class="pageNum" id="pb85">[<a href="#pb85">85</a>]</span>weer een sterkere afscheiding door een breedere tusschenzee volgde. Toen ook die mogelijkheid
eindelijk ophield, toen de tertiaire periode langer voortduurde, en de Atlantische
oceaan zich als een steeds minder verbreekbare grendel tot op de breedten der poolstreken
uitstrekte, toen was eindelijk de aansluiting van Europa ook aan het Aziatische vasteland
voltooid, welke aansluiting wel is waar langs een ontzaglijke uitgestrektheid, maar
toch ten slotte werkelijk een drogen weg aanbood tot diezelfde Behringstraat, waardoor
Amerika van die zijde voor Europa was geopend.
</p>
<p>Die geologisch-geografische opvolging van tooneelen komt nu niet alleen in hoofdtrekken,
maar werkelijk punt voor punt overeen met het zoölogische beeld van een Amerikaansch-Europeesche
immigratie der paardachtige dieren.
</p>
<p>In die dagen, toen Europa nog als het ware een oostelijke archipel was van Noordamerika,
waren zoowel vasteland als eilanden bevolkt met die oorspronkelijke groep der hoogere
zoogdieren, waartoe ook de Condylarthren, de oorspronkelijke hoefdieren, behoorden.
Wij vinden hun gelijksoortige overblijfselen op het vasteland, in Nieuw-Mexico, en
in den uithoek van één der eilanden van den Europeeschen toenmaligen archipel, dien
wij nog konden doorsnuffelen: bij Cernays in het tegenwoordige Frankrijk. Men had
toen die eenheid in de dierenwereld, die vergeleken kan worden met den toestand van
thans, waar Ceylon den olifant, Sumatra en Java den tijger en de één- en tweehoornige
rhinocerossen gemeen hebben met het Indische vasteland. In ieder geval is het misschien
reeds voor dien ouden tijd geen zuiver toeval, dat wij veel talrijker en vollediger
overblijfselen van dergelijke oorspronkelijke hoefdieren (bij voorbeeld goed bewaard
gebleven geheele skeletten van den beroemden Phenacodus) <span class="pageNum" id="pb86">[<a href="#pb86">86</a>]</span>uit het westelijke vasteland, dus uit Noordamerika, bezitten. De periode dier dierenwereld,
die een organisch geheel vormt, schijnt dan ook nog de vorming en eerste ontplooiing
der vospaardjes te omvatten. Dergelijke oorspronkelijke paardachtige dieren, behoorende
tot de wetenschappelijke soorten Hyrakotherium en Pachynolophus, leefden te gelijker
tijd in Noordamerika en in Frankrijk en Engeland. In ieder geval kon men ook bij dezen
nog in twijfel verkeeren, waar zij als eerste paardachtige dieren begonnen zijn. Het
ligt voor de hand, te beslissen ten voordeele van Amerika, daar men alleen voor Amerika
kan aantoonen, dat zij als echte voorouders der paarden verder gingen. Immers van
den bovensten eocenen trap tot aan den miocenen driehoevigen equide Miohippos volgen
de verschillende deelen van den stamboom tegenwoordig uitsluitend in Amerika op elkander.
Tusschen Europa en Amerika moet hier één dier „geografische scheuren<span class="corr" id="xd33e693" title="Niet in bron">”</span> geweest zijn, die de dierenwereld gescheiden hield. Indien de echte paardenstamboom
ook in Europa in dien tijd evenwijdig met Amerika verder was voortgeloopen van het
daar afgesneden deel der vospaardjes, dan zouden wij toch wel het ééne of andere spoor
daarvan in de rijke Europeesche overblijfselen van beenderen hebben behouden gezien;
maar niets daarvan is waar te nemen. Daarentegen verschijnt in Europa volkomen onafhankelijk
later het Anchitherium, een Amerikaansche variant van dien Miohippos. Tijdelijk was
er een landbrug ontstaan, een inval van dergelijke zwervende kudden van varianten
is daarvan het gevolg geweest!
</p>
<p>Maar daarna is in Europa een tijdlang de toegang gesloten geweest. Het Anchitherium
is zonder nakroost op het vreemde gebied weer verdwenen—ook zonder een nieuwen toevoer,
daar de miocene zee tijdelijk weer de Amerikaansche brug <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>onder water had bedolven. Toen kwam er plotseling weer een nieuwe toevloed van ginds.
In ontzaglijke massa’s trekken nu weer over een hernieuwde brug die sierlijke, op
zebra’s gelijkende Amerikaansche kwasthoevige varianten, de Hipparions. In weerwil
van hun kwastbeenen moeten zij in hun zucht tot verbreiding, zeker begunstigd door
een langdurige periode van groote steppen met kreupelhout zooals in het tegenwoordige
Afrika, absoluut geen grenzen gevonden hebben. Zij bewogen zich in het Rijndal bij
Worms, evenals in Pikermi bij Marathon, maar trokken nog ver voorbij Europa voort
tot naar Algiers, Indië en China. Zóó reusachtig is hun verbreidingsgebied op een
bepaald tijdperk, waarop het noordelijke halfrond blijkbaar bijzonder rijk aan land
was, dat hun uiterste voorposten aan de Behringstraat oostwaarts weer Amerika moeten
hebben bereikt, dus de reis om de geheele wereld moeten hebben volbracht. Men zou
er bijna aan twijfelen, of niet ten slotte de geheele inval der Hipparions heeft plaats
gehad over het uiterste Oostazië, in de nabijheid van Amerika. Maar in een dergelijke
periode van land en steppen spreekt te veel ook voor een tijdelijk weder tot stand
komen van den zooveel dichter bijgelegen Engelsch-Amerikaanschen doortocht.
</p>
<p>Maar een dergelijk indringen over Azië is tamelijk zeker voor de daarop volgende laatste
invasie. In Amerika had de ware paardenstamboom, zooals men zich zal herinneren, niet
over het Hipparion zelf, maar over den echten kwasthoevigen Merychippos geloopen.
Uit den Merychippos vormde zich het Hippidion (pinkpaardje), en uit het Hippidion
kwam eindelijk het echte wilde paard voort. Het Hippidion heeft zich wel is waar,
zooals wij meedeelden, ver uitgebreid tot naar Zuidamerika, maar het is, voor zoover
men kan nagaan, evenals de latere echte paardenvoorouders, zelf niet in de <span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span>oude wereld gekomen. Daarentegen volgde nu daar in het laatste deel der tertiaire
periode, in het Pliocene tijdperk, een binnenstroomen van de nu eindelijk vermoede
echte wilde paarden, dat geleek op dien inval der Hipparions.
</p>
<p>Voor het eerst sedert zoo langen tijd kwam met hen niet een zijvariante, maar als
het ware het origineel der keten, en wel dezen keer de spits zelf, uit Amerika over.
Daaruit wordt bijzonder eenvoudig verklaard, dat dezen keer de inval in de oude wereld
niet een zóódanige was, die tot heden voortduurde, maar dat hij ook in de oude wereld
in een groote zelfstandige verdere ontwikkeling geleid heeft tot de vele en verschillende
gedeeltelijk thans nog levende paardenvormen, tot onze Aziatische wilde paarden, de
Afrikaansche zebra’s, de Aziatisch-Afrikaansche wilde ezels en ten slotte, met behulp
van de symbiose met de menschen, tot de cultuurrassen. Alles doet echter vermoeden,
dat die invasie van wilde paarden dezen keer uitsluitend gebruik maakte van den Aziatischen
weg. Een Amerikaansch-Europeesche brug heeft er in deze betrekkelijk late periode
tamelijk zeker niet meer bestaan. De oudste beenderen van wilde paarden uit de oude
wereld liggen in Azië aan het Himalayagebergte. Het maakt den indruk, als ware de
immigratie niet in snelle vaart, maar in verschillende etapes zeer geleidelijk geschied.
Zelfs in Noordamerika zelf is het te zien, hoe het zwaartepunt der verspreiding van
de echte wilde paarden in het westen, dus ook aan de Aziatische zijde ligt. De laatste
achterblijvers daar ginds hebben later nog in Californië en Alaska geleefd. En evenzoo
is nog tegenwoordig de steppe van Centraalazië de laatste schuilplaats van het oudste
wilde paard, dat er nog op aarde is, het merkwaardige Przewalskipaard.
<span class="pageNum" id="pb89">[<a href="#pb89">89</a>]</span></p>
<p>Dit is naar alle waarschijnlijkheid de oplossing van den ingewikkelden roman der geschiedenis
van de paardachtigen en de paarden. Met minder paradoxale eigenaardigheid, maar toch
nog met genoeg in spanning houdende afwisseling! Wie zou die lange keten van overgangsvormen
en van natuurspelingen niet nog weer eens in levenden lijve in den zoölogischen tuin
willen zien herleven! Daar zelfs het meest volkomen skelet de meeste menschen geen
helder fantasiebeeld voor oogen voert, zou men zoo gaarne alle kunstmiddelen te hulp
roepen, om een aanschouwelijke voorstelling te verkrijgen.
</p>
<p>Voor de kwasthoevigen zou er een kleine kans bestaan, als het bij toeval eens gelukte
een paartje van de vroeger besproken misgeboorten uit onzen tijd, bij wie nog een
kwastteen bij wijze van atavisme gevonden werd, in één onzer dierentuinen verder te
fokken. De beelden, die ik van dergelijke vertraagde „Hipparionpaarden” tot nu toe
heb gezien, maken trouwens met hun vreeselijke logheid van den geheelen voet steeds
op mij een slechten indruk van een ziekelijken, veel te weligen groei, die ten minste
geen beeld zou kunnen geven van een in het algemeen zoo sierlijken kwant als het Hipparion.
Omgekeerd kan de in het „Dierenboek” beschreven klipdas, die tegenwoordig bijna in
iederen zoölogischen tuin wordt gevonden, een denkbeeld geven van den benedensten
hoek bij het station der oorspronkelijke hoefdieren; hij geeft ons het begrip van
een kleinen voorganger van het paard uit een ver van ons afgelegen oorspronkelijke
wereld, een dier van de grootte van een konijn, met een dikken pels en met platte
voeten met verschillende teenen. Daarmede zou nu het materiaal zijn afgesloten, als
niet de oneindige rijkdom der natuur aan spelingen ons niet nog een onverwachten uitweg
had geboden, die voor ons een <span class="pageNum" id="pb90">[<a href="#pb90">90</a>]</span>volkomen nieuwen en uiterst leerrijken en tevens aanschouwelijken hoek van den zoölogischen
tuin plotseling weder vruchtbaar weet te maken.
</p>
</div>
</div>
<div id="ch5" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1381">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first">Dat ons huispaard en de schoon geverfde zebra nauw bij elkander behooren, weet iedere
leek. Ook de enge verwantschap van paard en ezel is van oudsher algemeen bekend. De
dierentuin pleegt daaraan reeds uitdrukking te geven, en wel hierdoor, dat hij die
typen een plaats naast elkander inruimt, wanneer dit gaat zelfs in een bepaald „paardenhuis”.
Maar er is daar nog een bijzonder pronkstuk, dat de plaats niet met hen deelt, maar
dat door den bezoeker daar eveneens gezocht wordt in verband met zijn naam: het nijlpaard
of de hippopotamus. Die kolos, onvergetelijk voor een ieder, die hem eenmaal heeft
gezien, heeft intusschen in weerwil van den naam direct absoluut niets te maken met
onze echte paarden en evenmin met de oude equiden der voorwereldlijke tijden. Zijn
naaste verwanten zijn de zwijnen, dus dieren, zeer ver van het paard verwijderd. De
leek wordt weer eens door een woord op een dwaalspoor geleid; de Grieksche dierenschilders
hebben daartoe het eerst aanleiding gegeven.
</p>
<p>Die oude Grieken hadden het nijlpaard in Afrika gevonden, dat wonderland van de grootste
en meest merkwaardige zoogdieren. Toen vele eeuwen later de Europeesche cultuur het
tropische Amerika ontdekte, dat reeds van het begin af de verrassende beelden van
een volkomen nieuwen menschenstam en een nooit gezienen weelderigen plantengroei vertoonde,
kwam er een korte periode, waarin men geloofde, dat die „nieuwe wereld” ook dergelijke
ongehoorde typen <span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span>van reuzendieren moest opleveren. Het bleek echter zeer spoedig, dat dit onjuist was.
Amerika was toen arm (verarmd is eigenlijk het juistere woord) aan groote zoogdieren.
</p>
<p>Toch ontdekte men langzamerhand in kleinere afmetingen menigen vorm, die, ten minste
wat de groep betreft, waartoe zij behoorden, verwant scheen aan de Afrikaansche reuzen.
En de eerste berichten uit Zuidamerika omtrent dieren kondigden hier nu ook een nijlpaard
aan uit de nieuwe wereld, al was het dan ook een miniatuur-nijlpaard. In de moerassige
bosschen der onmetelijke stroomgebieden aan den Orinoco en de Amazonenrivier moest
het wonen, evenals zijn reusachtige broeder aan den Boven-Nijl. Het dier, dat men
hier op het spoor was, leefde werkelijk, en tegenwoordig vindt men het in iederen
zoölogischen tuin. Maar het is geen Amerikaansch nijlpaard. Het heeft niets met het
nijlpaard te maken. Het was de tapir, dien men op die wijze onverhoopt had ontdekt.
In de achttiende eeuw, in den tijd van den grooten Buffon, werd men er zich ook uit
een dierkundig oogpunt van bewust, dat men hier een eigenaardig, individueel dier
voor oogen had. Men beschouwde het nu als een typischen vertegenwoordiger van een
zuiver Amerikaansche dierengroep, die in de oude wereld in het geheel niet vertegenwoordigd
was, en rekende den tapir naast luiaard en gordeldier tot de zoölogische wonderen
van Amerika.
</p>
<p>Doch in het begin der negentiende eeuw moest men hier weer iets anders leeren. In
de dagen van Buffon was de sage onder de dierkundigen verspreid, dat het echte nijlpaard,
al is het dan ook niet in Amerika, dan toch in de oude wereld, dus ook in Indië huisde.
In dien vorm was dat weer onjuist geweest. Maar ook hier wierp de ontdekking van een
merkwaardig <span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span>zoogdier der Indische tropen haar schaduw voorop. In de Chineesche werken over natuurlijke
historie was dat schepsel reeds lang beschreven. Ook Europeanen, die echter toevallig
niet allen natuuronderzoekers waren, die aan het gilde waren aangesloten, hadden het
langzamerhand herhaaldelijk gezien. Het hoogtepunt werd bereikt, toen een exemplaar,
dat nog steeds niet beschreven en nog niet benoemd was, in een kleinen zoölogischen
tuin te Calcutta kwam. Daar werd nu dan toch in 1816 iemand er opmerkzaam op. Het
was reeds de bloeitijd van den grooten Cuvier. Cuvier had juist de uiterst vermetele
stelling verkondigd, dat er nu wel geen enkel groot en in het oog vallend zoogdier
op aarde was, dat nog zou kunnen worden ontdekt. De straf volgde op den voet, voor
zoover dit voor een zoo opgewekten ontdekker een straf kon zijn. Cuvier zelf moest
in het jaar 1819 de eerste diagnose van dat dier uit Calcutta publiceeren. Het gold,
zooals ontwijfelbaar bleek, een Indischen tapir. Al vertegenwoordigde de Amerikaansche
tapir daarginds niet het nijlpaard, toch vertegenwoordigde hij dus een echt in de
oude wereld aanwezig dier. Maar toch geen Afrikaansch dier. Behalve uit het Indische
en Amerikaansche gebied is sedert dien tijd geen levende tapir meer bekend geworden.
Wat voor een „bloedverwant” had men echter in die beiden vóór zich?
</p>
<p>Indien de tapir werkelijk een verkapt miniatuur-nijlpaard geweest was, dan had hem
dat, zooals gezegd is, van geen hoefdier verder verwijderd dan van het paard. Ook
toen men reeds lang dat verband had over boord geworpen, was men het volstrekt nog
niet onmiddellijk eens over zijn ware plaats in het stelsel. Nog in het jaar 1877
kon een man met zulk een scherpen blik voor dierentypen als Brehm den <span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span>tapir als overgangsvorm aansluiten aan den olifant—een gelijkenis, die ten minste
bij de levende vertegenwoordigers nauwelijks ergens anders op berust, dan op het feit,
dat de olifant het meest in het oog vallende „slurfdier” is onder de zoogdieren, en
dat ook de tapir ten minste een korte slurf bezit. De slurf alleen is echter voor
de zaak niet beslissend, want er zijn buitendien nog slurfdragers in verschillende
zeer ver van elkander gelegen orden van zoogdieren. De waterspitsmuis Woechoechol
hebben wij reeds met een slurf leeren kennen, de Afrikaansche „olifantspitsmuizen”
worden reeds voldoende door haar naam gekarakteriseerd, en eveneens de rob uit de
zuidpoolstreken, de „zeeolifant”. De vreemdsoortige gezichtsgevel der neusapen is
ook beslist een echte slurf, en, hoe vreemd het ook moge klinken, zelfs onze menschenneus,
al heeft die ook den meest idealen Griekschen vorm, is een even onmiskenbaar op een
slurf aangelegd orgaan. Speciaal onder de hoefdieren, waartoe in ieder geval de tapir
behoort, is echter een slurf een zeldzaamheid. Maar reeds Cuvier had in zijn tijd,
toen hij de eerste voorwereldlijke equiden uit fossiele beenderen in het skelet weer
samenstelde en de vleeschomtrekken daar omheen trachtte te teekenen, uit allerlei
aanwijzingen de gevolgtrekking gemaakt, dat juist bij die oude bloedverwanten der
paarden ten minste eertijds nog slurven aanwezig geweest waren. Een paard in zijn
tegenwoordigen bouw met een slurf, is, om het zoo uit te drukken, een spookachtige
verschijning. Juist zoo iets uitwendig „vleeschachtigs” als een slurf in ieder geval
is, nog af te lezen van den naakten beenigen schedel, blijft steeds een uiterst moeilijke
zaak. Maar men heeft werkelijk alleen maar die aansporing noodig om tapir en paard
met elkander te vergelijken, opdat hij, die eenmaal <span class="pageNum" id="pb94">[<a href="#pb94">94</a>]</span>het beenderenalfabet heeft geleerd, om geheel andere redenen tevens geleid worde tot
de meest merkwaardige betrekking tusschen die beide dieren.
</p>
<p>Trouwens betrekkingen—en dat is tevens het eigenlijk interessante—niet met het thans
levende paard, maar met het paard, toen het nog stond op één der meest karakteristieke
trappen der voormalige paardachtige dieren. Men vergelijke slechts beider voetskeletten:
en op eens nadert de tapir zeer dicht tot die jongere vospaardjes, die van achteren
zoowel als van voren nog stevig liepen op drie hoefteenen, maar die tevens van voren
ook nog een vierden teen (den „pink”) als kwastteen of als reserveteen voor sommige
gelegenheden bezaten. Het is niet te loochenen, dat bij alle vier voeten van onzen
tapir de belangrijkste zwaarteas reeds door den middensten teen (den <span class="corr" id="xd33e730" title="Niet in bron">„</span>middenvinger”) gaat; in dit opzicht zou men hem met recht een wordend paard kunnen
noemen. Maar er is nog geen sprake van een concentreeren op den eenigen onvertakten
stam van dien voornaamsten teen. Van voren is de voetboom nog duidelijk in vier takken
gesplitst, waarvan ieder de hoefvrucht draagt, en van achteren in minstens drie takken.
En daarenboven is nu verder, volkomen als bij de oude vospaardjes, de middenvoet veel
korter en plomper dan bij ons paard; de zuil van het benedenbeen en den benedenarm
is nog niet, zooals bij het bovenbeen, één geheel geworden, maar duidelijk gesplitst
in ellepijp en spaakbeen, in scheenbeen en kuitbeen; in het gebit is nog steeds de
hoektand zoowel beneden als boven aanwezig; de eerste voorkies is zoowel boven als
onder in wankelbaren toestand; de voorste kiezen naderen in vorm reeds meer of minder
sterk tot de echte kiezen, die kiezen zelf zijn echter nog kort en van krachtige wortels
<span class="pageNum" id="pb95">[<a href="#pb95">95</a>]</span>voorzien, zonder cement in de kroon; op die kroon vindt men nog ongeveer het „oorspronkelijke
gebergte” van den equidenstam, namelijk de eenvoudige bergkegels, vier in getal, juist
voor het eerst door bergjukken zwak met elkander verbonden. Waren er overigens niet
een aantal dingen in den bouw geheel anders, dan zou men geneigd zijn, dien tapir
naar zijn skelet eenvoudig te beschouwen als een nog levend, zeer groot vospaard der
eocene periode.
</p>
<p>En daarbij komen dan nog directe geologische feiten, die zelf van een verrassende
harmonie en overeenstemming zijn. Reeds in den tijd der latere vospaardjes zelf leefde,
zooals uit onloochenbare vondsten van beenderen blijkt, in Noordamerika zoowel als
bij ons in Europa in grooten getale een dier, zoo groot als een tapir, de Lophiodon,
in het Hollandsch de heuveltand, een dier, dat den tapir nog nauwer verbond met de
oudste equiden. Cuvier zelf heeft het reeds beschreven. Reeds in de oligocene periode
kwam ook nevens de echte equiden een afzonderlijk schepsel voor den dag, dat reeds
in zoodanige mate den specialen bouw van onzen tapir had, dat het Protapirus, in het
Hollandsch „voortapir” moest genoemd worden. Ja zelfs ook in de miocene periode, dus
eerst in het midden van het tertiaire tijdperk, komt zoowel ginds in Amerika als bij
ons reeds de volkomen echte tapir voor den dag, zooals hij nog in de levende soort
„Tapirus” bestaat. Hij is reeds zóó vroeg aanwezig, dat bijna aan den egel, als vroeger
vermelden stamvader der soort, als oudste overlevend zoogdier, dat tot nu toe zelfs
niet de soort heeft gewijzigd, zijn rang wordt betwist. Een echt voorwereldlijk wezen
is dus in levenden lijve nog in onze zoölogische tuinen terecht gekomen, en tevens
een dier, dat nog treffend aan de vospaardjes herinnert.
<span class="pageNum" id="pb96">[<a href="#pb96">96</a>]</span></p>
<p>Hij is echter in dien tijd niet met de echte equiden vooruit gegaan. Als één van die
„uitloopers” naast de groote lijn zou hij moeten beschouwd worden, als een wezen trouwens,
dat het wonder heeft klaar gespeeld, tot heden toe zoowel in de oude als in de nieuwe
wereld stil in een uithoek voort te leven. Dat laatste zou inderdaad een sterk stuk
zijn. Het veel jongere Hipparion is in weerwil van zijn voorbeeldelooze verbreiding
en ontzaglijk aantal nog niet zoover gekomen. Men zal dan hier nog wel een bepaalde
bijzonderheid moeten op den voorgrond stellen. Zulke uit- en bijloopers van den grooten
paardenstam, zooals dit Hipparion of vroeger het Anchitherium, vormden een onvruchtbaar
voortwoekerend kreupelhout op de ééne of andere plaats, het zonderde zich als soort
af, bracht allerhanden soorten voort als klein bladerwerk, en stierf ten slotte af
zonder zelfstandig naar boven op te schieten. In de lijn, die zich in den Lophiodon
het eerst had losgemaakt van de vospaardjes en reeds zeer vroeg gekomen is tot den
tapir zelf, zullen wij daarentegen eer een zoodanige soort van een uitlooper moeten
constateeren, die van onderen heel in de diepte uit den gemeenschappelijken stam der
oorspronkelijke equiden een kort bijstammetje deed rijpen. Een korten tijd groeide
het weelderig op, als wilde het evenwijdig met den hoofdstam omhoog. Het bleef niet
bij die ééne soort of familie, maar het had in die oorspronkelijke dagen, nog zoo
zeer in de nabijheid van de groote groeikracht van den wortelstok, kracht genoeg,
het tot een geheele reeks van families te brengen, waarvan de top uit den tapir bestond.
Maar met dezen was dan ook de heerlijkheid geëindigd in den zin van een werkelijke
verdere ontwikkeling. De zaak bleef stilstaan. Maar het was, alsof de groeikracht
van den stam <span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span>dezen keer ten minste onuitputtelijk behouden was gebleven in de taaiheid, waarmede
individuen werden voortgebracht en in stand bleven, zoodat de tapir tot heden toe
als het ware levend versteend in den ouden vorm behouden bleef.
</p>
<p>De zaak is naar twee kanten van belang voor den grooten samenhang der paardensoorten.
Aan den éénen kant toch bevat zij eigenlijk nog een nieuw argument tegen die theorie,
volgens welke de oudere stamboom der equiden zich langs twee van elkander onafhankelijke
wegen heeft opgewerkt tot het echte paard, bij voorbeeld van het vospaardje af. Hier
hebben wij een voorbeeld van een dergelijken parallellen gang juist op den kruisweg,
waar het vospaard staat. Er is echter, zooals blijkt, dezen keer geen echt paard ontstaan
in de zijwaarts loopende lijn, maar alleen een tapir, die bij alle taaiheid van zijn
in leven blijven tot heden toch nog in den bouw zijner tanden en pooten niets anders
is dan een zeer groote en dikke gewijzigde soort van een vospaard.
</p>
<p>Aan den anderen kant echter bezitten wij juist daarom nu werkelijk nog in onzen dierentuin
in vleesch en huid een dier, dat van alle dieren op aarde het eenige is, dat ons ongeveer
een beeld kan voor oogen stellen, hoe ook de echte lijn der paarden op het station
der vospaarden leefde en er uitzag. Hier wordt de tapir, bijna volkomen eenzaam in
het stelsel als hij tegenwoordig is, plotseling één der meest interessante schepselen
van den geheelen zoölogischen tuin. Hij is een overlevend oorspronkelijk paard uit
de eocene periode.
</p>
<p>Als men hem zoo beschouwt, dan wordt thans ook juist zijn verschil in uiterlijk met
ons voltooid paard bijzonder leerrijk. Zoo uiterst verschillend zagen die voorvaderlijke
paarden, die van voren nog drie hoeven en een kwasthoef droegen, <span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span>er dus toen nog uit, als men ze niet alleen in het doode, stijve skelet, maar als
werkelijke vette, snuivende dravers in het vochtige oerwoud van die dagen had kunnen
waarnemen. Inderdaad kan onze tapir tegenwoordig met een goed geweten met geen tweede,
levend zoogdier worden vergeleken. Hij is eenig in zijn soort, en alleen in de oorspronkelijke
paardenwereld der oudheid zouden wij iets kunnen vinden, dat met hem overeenkomt.
Zoo moet hij ons als alleenstaand dier van die oorspronkelijke wereld verhalen.
</p>
<p>Het juiste bijvoegelijke naamwoord ter karakteriseering van den tapir is „rond”. Hij
heeft iets van een groot, blinkend achterdeel. Eenigszins keert ook bij hem dat karakteristieke
slecht gestopte, het te stevig naar achteren toe gestopt zijn terug, dat zoo in het
oog vallend gevonden wordt bij buideldieren, en waarin op de ééne of andere wijze
een ouderwetsch kenteeken moet steken; het is het grootste dier, dat ik ken, dat daarbij
die merkwaardigheid vertegenwoordigt; het korte staartstompje vermeerdert nog den
indruk. Het eigenlijk rondachtig-vette, spekachtige in de geheele gestalte wijst echter
reeds op de levenswijze. Wilde dieren, die hun levensonderhoud moeten verdienen, zijn
gewoonlijk gespierd, maar niet vet. Het vette zwijn is niets anders dan een cultuurproduct,
in wilden toestand is het zwijn juist een magere klant. Er is slechts één uitzondering,
die den indruk mogelijk maakt van een gezwollen hangbuik: aanpassing aan het water.
Zij brengt, zooals reeds Goethe opmerkt, het lichaam van het zoogdier in het stadium
van smelten. Het hoogtepunt bereikt dit bij de walrussen en groote walvisschen, waarbij
de werkelijke oplossing van vet tevens nog dienstbaar is aan de verwarming in de poolzee.
Maar ook het nijlpaard verschaft ons reeds een goed voorbeeld. Zijn vormen <span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span>zijn inderdaad aan het vervloeien, alsof een wasmodel smolt, waarbij de voeten reeds
gaan meegeven en de buik zich naar den grond beweegt. De tapir nu heeft evenzeer iets
daarvan, hoewel nog steeds binnen de grenzen gehouden door het paardentype. Hij is
onmiskenbaar een dier, waarbij het water de vormen begint los te maken. In die beteekenis
is hij, met zijn echte verwantschap met het paard, in den waren zin het eigenlijke
„rivierpaard”.
</p>
<p>Wat wij werkelijk weten van de levenswijze der tapirs, is daarmede volkomen in overeenstemming.
Zij gaan gaarne te water, zwemmen voortreffelijk, leven grootendeels blijvend in tropische
wouden bij de groote rivieren, met hun mengelmoes van takken, slingerplanten en struiken.
Doch meer dan het eigenlijke water om te zwemmen is het moeras, de weeke, drassige
bodem, de wereld van den oneindigen humus onder den door den regen vochtigen tropischen
plantengroei hun domein. Als men den tapir ijverig ziet heen en weer waggelen op de
harde planken van zijn verwarmde cel in den dierentuin, dan is er geen tweede soort
hoefdier, dat zoo weinig op harde hoeven, en zoozeer op weeke, fluweelen zolen loopt.
Het groene fluweel van het moeras is het, dat eigenlijk in die voeten van den tapir
voor ons elastisch op en neer beweegt. En het geheele dier waggelt evenzeer als de
bodem van zijn vaderland. Hoe ver was eens nog de weg van zoodanige vormen tot den
trotschen, gespierden, stevigen wilden ezel of het wilde paard in hun niets meegevende
grassteppe.
</p>
<p>Met de vochtigheid van het moeras hangt ook het eigenaardig korte, blanke, afgeschuurde
haar van die vette lichamen der tapirs samen. In verband met de merkwaardige met witte
vlekken voorziene kleur van den rug bij de Indische <span class="pageNum" id="pb100">[<a href="#pb100">100</a>]</span>soorten, is bij mij voortdurend weer onwillekeurig de herinnering ingeprent, alsof
de tapir volkomen naakt was als het nijlpaard, wat feitelijk echter volstrekt niet
het geval is; het is slechts alsof hij met een machine zoo kort mogelijk was geschoren.
Maar volkomen in het kader past bij het als een worst opgestopte lichaam op de korte
pooten de vreemde vorm van den kop met de korte slurf. Bij den Indischen tapir, die
trouwens al het typische in het overdrevene vertoont als een caricatuur, hangt de
slurf werkelijk als een vooraan slingerende worst aan het geheel vast. Terwijl zij
aan den wortel met haar last het geheele bovenprofiel beheerscht, schijnt zij het
oog merkwaardig diep naar beneden te hebben gedrongen. Bij den rhinoceros is iets
dergelijks geschied door den zwaren hoorn, maar daar is juist in dat bovenste gedeelte
het profiel bijzonder treffend uitgebeeld tot een arabeske der meest woeste kracht.
Het gezicht van den tapir verkrijgt,—daar zijn oog alleen door een vleeschkussen verschoven
wordt en tevens iedere plooi in het voorhoofd door dat kussen wordt gladgetrokken
tot een eenvoudigen boog van de kruin tot aan de spits van den neus—iets beschroomds
en onnoozel goedmoedigs. Men kan den tapir niet aanzien, zonder hem voor een stompzinnigen,
ongevaarlijken klant te houden, waarschijnlijk veel meer dan hij dat werkelijk is.
Wat een groote stap is het ook van hier tot het voorname profiel van het paard! Ik
stel mij voor, dat de echte voorvaders der paarden, hoezeer zij ook met den tapir
overeenkwamen, toch niet zulk een worstslurf hebben gehad, en juist hierin was een
voordeel gelegen voor hun hoogere ontwikkeling, terwijl die slurf de oorzaak was van
het doodloopen in den tapir. Doch dit is niet te bewijzen.
</p>
<p>In onze dierentuinen kan men tegenwoordig beide soorten <span class="pageNum" id="pb101">[<a href="#pb101">101</a>]</span>zeer voldoende bestudeeren: den donkeren Amerikaanschen tapir en den Indischen, die
de zoo bijzonder treffende benaming van Schabrak-tapir heeft gekregen. Als men dat
laatste vette dier, dat evenals alle halve waterdieren gaarne lui ligt en zich over
den grond wentelt, met zijn eigenaardige merkwaardige kleuren ziet: achter op den
rug van het anders eentonig chocoladezwart gekleurde lichaam eenvoudig niets dan een
groote witte vlek en daarbij nog de zwarte duivelsooren blinkend wit gezoomd—dan zal
de leek steeds weer tot het vermoeden komen, dat het dikke dier tegen een meelvat
heeft gestooten of in het gips heeft gewenteld. Als wij hooren, dat het schildhuisachtige
zwart-wit van den zebra in de vrije natuur een schitterend verdedigingsmiddel is,
dat de gestalte van het dier van verre laat vervloeien, dan kan men dat kleed van
den tapir beschouwen als een dergelijke mimicry in zijn woud, waar de tijger op de
loer ligt; de witte kalkvlek is als het ware een op zich zelf staand licht tusschen
kop en staart, dat op een dwaalspoor leidt. En ook voor de verwantschap met het paard
is het interessant, dat juist dit voorwereldlijke wezen reeds als het ware het palet
draagt, om een zebra te maken met zwarte en witte strepen over het geheele lichaam.
Feitelijk echter vertoonen de jongen van den Schabrak-tapir en zeker ook van ten minste
één der Amerikaansche soorten, zelf reeds een teekening van witte vlekken en streepjes
op een donkeren achtergrond. Niet, zooals bij den zebra, loodrecht op den rug, maar
in de lengte, evenwijdig met den rug. Volgens de wet, dat jonge dieren dikwijls nog
kenmerken der voorvaderen herhalen, zou men dus tot de gevolgtrekking kunnen komen,
dat de huidteekening van den Protapirus en van de oude vospaardjes en oorspronkelijke
hoefdieren oorspronkelijk <span class="pageNum" id="pb102">[<a href="#pb102">102</a>]</span>ook uit zulke strepen in de lengte bestaan heeft, waaruit dan de Schabrak van den
tapir te voorschijn kwam. Bij het gereconstrueerde beeld van den Phenacodus op de
plaat in het „Dierenboek” zijn niet willekeurig, maar uitsluitend op grond juist van
dien gedachtengang, dergelijke strepen voor de huid van dat oorspronkelijke hoefdier
gekozen, hoewel geen menschenoog die ooit heeft gezien.
</p>
<p>In vroegere jaren was die Schabrak-tapir een hooge zeldzaamheid in onze dierentuinen.
In den dierentuin te Keulen, waarin ik als jongen als het ware ben opgegroeid, was
zijn waarneming voor mij steeds een onvervulde wensch, die steeds gevoed werd door
teekeningen van het fantastische dier. Tegenwoordig is hij een gewoon pronkstuk geworden,
en in Keulen zelf heb ik niet lang geleden het schoonste paar aangetroffen. Vooral
als hij van achteren neerhurkt als een reusachtig knaagdier (een houding, die ook
door den tweehoornigen neushoorn gaarne wordt aangenomen, en hier en daar zelfs door
paard en ezel), heeft hij voor mij altijd iets van Chineesche, stijve, bontverlakte
kunst. Zooals de Indiërs hunne schrikverwekkende goden voorzagen van gestileerde olifantsslurven,
zoo hebben ook de oude Indiaansche kunstenaars der verwoeste culturen in Centraalamerika
hun tapir gaarne als ornament gebruikt, met zóó overdreven gedraaide slurf, dat de
mythe kon ontstaan, dat men daar nog mastodonten of mammouths als levende modellen
had gehad.
</p>
<p>Zooals de grootere en vettere Indische tapirs, zoo zijn ook die Amerikaansche tapirs,
die in volwassen toestand bijna effen donker zijn, dieren der tropen. De meeste van
die oude diervormen hebben het niet meer verstaan, toen het tropische klimaat, dat
in het oligocene en miocene tijdperk over geheel Europa en Noordamerika bestond, plaats
had gemaakt <span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span>voor een gewijzigd klimaat, zich aan die gewijzigde omstandigheden aan te passen;
in het noorden zijn zij te gronde gegaan, en hebben het alleen daar uitgehouden, waar
het klimaat tropisch bleef. Zoo verklaart zich zonder moeite, dat het tapirvolk, dat
eertijds van tropisch Amerika af tot aan tropisch Azië leefde over geheel Noordamerika,
Europa en de tusschenliggende landbruggen, tegenwoordig, nadat in het noorden zooveel
wisselingen van het klimaat hebben plaats gegrepen, alleen nog slechts aan de twee
uiterste hoeken der tropen blijft voortleven. En het is mij daarbij alleen onbegrijpelijk,
waarom hij ook uit het aequatoriale Afrika is verdwenen. De eenige kleine aanpassing,
die hij nog op het Zuidamerikaansche vasteland heeft kunnen volbrengen, was het opstijgen
in het gebergte, in de Cordillera’s, die zich zelf eerst in de tertiaire periode,
toen de tapir reeds bestond, langzaam uit het vlakke oerwoud hebben omhoog gewerkt,
en den tapir evenals een groot deel van den plantengroei uit het oerwoud heel onmerkbaar
hebben medegevoerd. Iets meer wollig behaard en met een kleine neiging, om aan wangen
en randen der ooren weer lichter te worden, gaat de bergtapir daar nog tegenwoordig
langs de beken der gebergten tot op een hoogte van twee duizend meters.
</p>
<p>Merkwaardig is daarbij, dat twee van die, wat hun woonplaats betreft, zuiver Amerikaansche
tapirsoorten zonder schabrak, in een anatomisch kenmerk (den bouw van het neustusschenschot)
dichter staan bij den Indischen tapir dan de beide andere Amerikanen. Het is, alsof
in vroegere tijden hier twee oorspronkelijke varianten naast elkander geïmmigreerd
zijn, die beide bijna donker bleven, terwijl alleen de ééne van hen ook naar Indië
kwam en daar het zwart-witte kleed ontwikkelde. Men zou daaruit de gevolgtrekking
kunnen <span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span>maken, alsof ook die ver afdwalende spruit der oorspronkelijke equiden van huis uit
een zoon van Noordamerika is geweest, zeker wat den rijkdom betreft.
</p>
</div>
</div>
<div id="ch6" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1391">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first">Naar den feitelijken toestand zou dit anders niet onvoorwaardelijk noodig behoeven
te zijn. Toen de tapir ontstond, leefden, zooals wij gezien hebben, vospaardjes zoo
goed in Europa als in Amerika. En in een analoog geval weten wij tamelijk zeker, dat
het ontstaan van een dergelijken weelderigen tak aan den oudsten equiden-stamboom
in die dagen feitelijk ook in Europa heeft plaats gegrepen. Juist in diezelfde eocene
periode, toen de stam der tapirs zich, in het begin trouwens zeer zacht, afboog van
het station der vospaardjes, moet daar nog een loot zijn voortgebracht, die leidde
tot een groep van halfpaardachtigen, die men op hun korte hoogtepunt Palaeotheriën
of „oude dieren” heeft genoemd.
</p>
<p>Cuvier doopte ze zoo, toen hij hun beenderen in groote hoeveelheden te voorschijn
haalde uit de gipslagen van den Montmartre te Parijs. Het was toenmaals het eerste
uitgestorven zoogdier, dat uit ver vervlogen tijden—de gips daar was een afzetting
uit een groot meer uit de eocene periode—in nog al groote gedeelten van zijn skelet
te voorschijn kwam. Cuvier ontwierp zijn geheelen omtrek en zelfs het met vleesch
bedekte lichaam, dat hij in hoofdzaken het type gaf van den grooten tapir. Later heeft
een tot in bijzonderheden volkomen bewaard gebleven geraamte de geniale juistheid
van die teekening schitterend bevestigd. Men had hier echter bij dien reeds lang weer
verdwenen bewoner van den ouden Parijschen zeeoever, zooals Cuvier ook reeds zag,
volstrekt niet te doen <span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span>met een echten tapir. Wij weten thans, dat het ook geen echt vospaard was.
</p>
<p>Het Palaeotherium, dat door Cuvier langen tijd zóó populair bleef als geen tweede
uitgestorven dier, was in dien duidelijk uitgesproken vorm zoo groot en nog grooter
dan een tapir, het naderde bij enkele soorten in grootte tot den neushoorn. Daarbij
had het op dien trap, die tevens bijna reeds zijn laatste was (nog in de eocene periode
is het in tegenstelling met den taaien tapir weer uitgestorven), aan ieder der drie
voeten eigenlijk slechts drie hoeven in gebruik, waarbij nog maar alleen aan de voorvoeten
een griffelbeen kwam van den pink. Hier waren dus vospaard en tapir eigenlijk reeds
voorbij gestreefd tot in den eerstvolgenden hoogeren trap der equiden. En merkwaardiger
wijze hadden die Palaeotheriën ook reeds tanden, die veel meer op die van paarden
geleken. Op hun hoogsten trap hadden zij in de kiezen reeds een begin van cementvulsel,
terwijl die kiezen goed uitgegroeid waren, en tevens naderden hier de voeten bijna
reeds tot het stadium der kwasthoevigen. Maar toch is er geen sprake van echte, voorwaarts
schrijdende equiden van den hoofdstam, en Cuvier had in ieder geval nog meer gelijk,
als hij ten minste den uitwendigen totalen omtrek in verband bracht met groote tapirachtige
dieren, die zeer licht van voet waren. Men zou met een zekere onrust een antwoord
kunnen wachten op de vraag, waar en hoe zich dan die merkwaardige uitloopers moeten
hebben afgescheiden van den hoofdstam.
</p>
<p>De plaats is, zooals wij reeds mededeelden, volgens alle tot nu toe gedane vondsten,
alleen Europa; uit Amerika is geen enkel overblijfsel onzer musea afkomstig, terwijl
de beenderen in Frankrijk, Engeland, Zwitserland, en in groote hoeveelheden op de
Zwabische en Frankische Alpen liggen. <span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>De oplossing van het geheele raadsel is zeker wel, dat de eigenlijke plaats der vertakking,
evenals bij den tapir, gelegen was bij de vospaardjes, en wel zeker bij de Europeesche
uit die dagen. De kleine, weelderig bloeiende tak heeft zich dan echter blijkbaar
een heel stuk ver werkelijk zelfstandig naar boven opgewerkt—hooger nog dan de tapir
in weerwil van zijn taai voortleven ooit is gekomen. De trap van het griffelbeen naar
den pink, die bij den tapir nog kwast is, en het cement in de kiezen zijn naar alle
waarschijnlijkheid zelfstandig door die Palaeotheriën verworven.
</p>
<p>Dit is nu weer interessant in verband met het vroeger meegedeelde. Als ooit een zijtak
den aanleg had gehad, in den zin van die hypothese van de evenwijdige dubbele ontwikkeling
een „Europeesch paard” onafhankelijk voort te brengen, dan zouden het die Palaeotheriën
hebben kunnen doen. Wat is echter te voorschijn gekomen? Wij kunnen dit in dit bijzondere
geval nauwkeurig nagaan. Een groote tapirvariant met zeer groote tapirtanden met eenig
cementvulsel en met tapirpooten met een rudimentairen pink van voren en eenige neiging
een kwastjestapir te worden. Maar dat was dan ook alles. Van verdere ontwikkeling
in de richting van het echte paard anders geen spoor. Het laatste Palaeotherium sterft,
zooals wij reeds hebben gezegd, reeds met de oude, eocene periode uit.
</p>
<p>Het is echter volstrekt niet te ontkennen, dat het jammer is, dat die Palaeotheriën
in ieder geval op hun ontwikkelingstrap niet zoo taai geweest zijn als de tapir. Terwijl
de tapir, hoewel dan ook als zijtak, ons in menig opzicht thans nog het vospaardje
doet zien, het Palaeotherium had ons eenigszins het voorwereldlijke paardachtige dier
doen zien (al is het dan ook niet volkomen getrouw), zooals het <span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span>er uitzag op het station van het zuiver driehoevige dier.
</p>
<p>Gelukkig toeval! Die Europeesche lijn is verdwenen tot op de beenderen, evenals de
driehoevige paarden zelf. In Noordamerika echter was in die onverwoestbaar productieve
eocene periode toen ter tijde nog een derde uitlooper ontkiemd, die zich eenerzijds
even stevig, ja zelfs nog wat krachtiger, op dien trap der driehoevige dieren plaatste,
maar anderzijds, toen hij eenmaal daar was gekomen, dezelfde taaiheid van leven heeft
geopenbaard als de tapir, zoodat wij in allen ernst ook nog heden zijn nakomelingen
in onze dierentuinen vinden. De neushoorn, de reusachtige rhinoceros met zijn hoogst
karakteristieke gestalte, dien ieder kind kent, is niets meer of minder dan eveneens
een zoodanige overoude, afgedwaalde driehoevige equide uit die dagen.
</p>
<p>Toen Albrecht Dürer de schets gezien had van een ouden Indischen neushoorn, gaf hij
daarnaar een uitgewerkte teekening, die in Gesners „dierenboek” is medegedeeld. Het
kolossale dier is op een gedeeltelijk overdreven, gedeeltelijk karakteriseerende wijze
omgestileerd tot een schepsel, dat een kunstig pantser draagt als voor een tornooi.
Onwillekeurig denkt men aan de ridderpaarden van vroeger, die een metalen harnas als
een ijzeren huid om zich heen hadden. De hoorn van het monster maakt den indruk van
de scherpe punt van een dolk op een dergelijk paardenharnas. Die teekening van Dürer,
waarbij een overmoedige luim de teekenstift schijnt te hebben geleid (het was juist
Dürer, die als hij de dieren zag, ze tot in het huiveringwekkende toe natuurgetrouw
kon weergeven), heeft onbewust de waarheid gevoeld. De neushoorn is een verpantserd
paard. Hierin is uitgedrukt, wat die twee met elkander verbindt en wat ze scheidt.
<span class="pageNum" id="pb108">[<a href="#pb108">108</a>]</span></p>
<p>Men stelle zich een kwaden ouden hengst voor van meer dan gewone, Herculische krachten.
Door het ééne of andere toeval, nemen wij aan door een huidziekte, is zijn huid hard
geworden als die van Siegfried uit de Sage. Deze is daarbij zwaar, ruw, vol vouwen
geworden als een groot veld van litteekens, en tevens bijna geheel van haren beroofd.
Maar zij is van nu af aan zóó hard, dat menige vroegere aanvaller hem al niets meer
kan maken. Op verschillende plekken is die Siegfriedhuid met tamelijk dikke eeltknobbels
bezet. Een dergelijke knobbel is ook op den rug van zijn neus gekomen. Oorspronkelijk
heeft het dier zich daarmede gewreven, toevallig daarmede gestooten. Daarna is het,
als een aanvaller kwam, er toe overgegaan den knobbel met opzet als stootblok te gebruiken.
Daardoor is de verharding langzamerhand dikker en dikker geworden, totdat zij eindelijk
een wapen vormde, zooals het paard het nooit heeft bezeten, en wel een wapen dat te
gelijker tijd op den geheelen kop drukte. Nu had de leelijke klant het gezelschap
van andere paarden niet meer noodig, hij kon nu alleen wel den strijd om het bestaan
voeren. Zoo vermeed hij de kudde en werd hij kluizenaar. De razende vlucht voor den
vijand was nu voor hem niet langer noodzakelijk. Zoo werd hij in het gewone leven
logger, als een dier, dat niet meer zoo vlug behoefde te zijn. Terwijl vroeger zijn
geheele kracht zich concentreerde op het onrustige, vluchtige voortjagen, zoekt hij
die nu op toenemende afmetingen. Hij wordt een reus naast zijn soortgenooten. Maar
toch sluimert in hem nog altijd de oude renner. Als het noodig is, vliegt ook hij
nog voort als een stormwind, wat haast ongeloofelijk schijnt bij die stijve huid,
dien zwaren kop en die grootte. De levendigheid, het impulsieve van den angst in het
vluchtende <span class="pageNum" id="pb109">[<a href="#pb109">109</a>]</span>paard is bij hem, die thans de aanvaller is, tot bijna zinnelooze woede geworden.
Al is zijn oog opmerkelijk klein onder den schaduwwerpenden toren van den grooten
neusknobbel, toch zijn de oude paardenzintuigen niet uitgedoofd. Als het ware als
een vergoeding voor de stijve huid, die bijna geheel gevoelloos is, is zijn reukvermogen
nog scherper geworden. Die huid is zóózeer versteend, dat vogels zich daarop neerzetten
als op een rots. Maar wanneer die plotseling opvliegen, weet het dier dat signaal
te verklaren, en stelt het zich in postuur tegen het naderende gevaar. Zoo ontstond
de neushoorn.
</p>
<p>Zoo eenvoudig als ik het in die enkele zinnen heb verhaald, zijn de natuurlijke wegen,
die het dier in zijn ontwikkeling heeft gevolgd, natuurlijk niet geweest. Maar er
ligt toch een allegorische waarheid aan ten grondslag. De neushoorn, die met zijn
indrukwekkend, men zou wel kunnen zeggen van potsierlijkheid stijlvolle gestalte weer
eenzaam in den zoölogischen tuin schijnt te staan als nauwelijks een tweede dier,
is in beginsel alleen te begrijpen, als men de trekken van het paard daarin tracht
te vinden en die begrijpt. Maar men moet die dan weder van een historisch oogpunt
opvatten. Ook de neushoorn is niet eerst later uit ons reeds gevormde paard ontstaan,
evenmin als de tapir. In hem steekt een oude trap der equiden, en het heeft dien trap
dan nog individueel zóó vervormd, dat men dien als het ware nog eerst in hem moet
uitgraven.
</p>
<p>Van alle levende hoefdieren is de neushoorn het eenige, dat op alle vier pooten op
drie teenen, drie hoeven loopt; de middelste voetteen is daarbij de stevigste. Wie
hem in den dierentuin met die pooten achter de tralies ziet staan, kan met het oog
op dat getal zeggen, dat hij hier werkelijk <span class="pageNum" id="pb110">[<a href="#pb110">110</a>]</span>nog één der driehoevige paardachtige dieren in levenden lijve vóór zich ziet. Die
driehoevige dieren van den echten stam daarginds in Amerika van de grootte van een
schaap, zoowel als het grootere Anchitherium, dat tot zelfs naar Europa rondzwerft,
die verloren zoon van den stam op dien trap,—liepen indertijd, met die drie hoeven,
zooals de neushoorn het thans nog doet.
</p>
<p>En met een zoo vroegen trap van paardachtige dieren zijn ook weer een geheele reeks
andere karakteristieke dingen in overeenstemming. Indien de neushoorn op dat station
gedurende millioenen jaren als het ware levend versteend is, zooals dit bij den tapir
op het daaraan voorafgaande station het geval is geweest, dan moeten scheenbeen en
kuitbeen, ellepijp en spaakbeen aan die vier onderbeenen nog gescheiden en tevens
volkomen ontwikkeld zijn; en dit is ook inderdaad het geval. Bij zijn kiezen zouden
de verbindende dwarsjukken der oorspronkelijke bergtoppen reeds meer versterkt zijn
dan bij den tapir, en de eerste vullingen met cement zouden moeten begonnen zijn,
terwijl te gelijker tijd de korte tand zich als het ware op de wijze der paarden ten
koste van den wortel zou moeten beginnen naar boven uit te strekken; dit alles kan
men zelfs binnen de verschillende nog levende soorten van neusdieren op meerdere overgangstrappen
volgen, totdat het op den bovensten trap volkomen vervuld is.
</p>
<p>Daarbij komen trouwens nu ook spoedig de trekken, die ons even onmiskenbaar wijzen
op den uitlooper, het afdwalende, ver afwijkende paardachtige dier uit die dagen.
In de eerste plaats de kolossale grootte. Reeds vroeger is gezegd, hoe juist zulke
uitloopers een neiging hadden grooter te worden dan de vertegenwoordigers der echte
reeks, die <span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span>naar het paard leidt. De tapir was ook grooter dan de vospaardjes. Maar hier is het
verschil zelfs met het echte paard als grootste eindstation nog geweldig groot. De
lichaamslengte van den neushoorn kan vier meters overtreffen. Indien enkele horens
der Afrikaansche soorten in de musea nog een heel eind langer zijn dan een meter,
dan weet men nauwelijks, hoe ontzettend groot men zich het oude exemplaar moet denken,
dat een dergelijk wapen op den neus kon dragen.
</p>
<p>Die horens, waarvan de levende soorten gedeeltelijk slechts één, gedeeltelijk ook
twee dragen (enkele abnormale individuen bezitten er volgens Schillings zelfs tot
vijf toe) zijn dan zelf bijna het allermerkwaardigste aan die reuzen; geen enkel paard
of paardachtig dier toch heeft ooit voorheen iets dergelijks bezeten of bezit het
nog. Doch men meene niet, dat die horens de dieren zoo bijzonder ver uit de reeks
wegleiden, als het oppervlakkig schijnt. Als zij eenmaal aanwezig zijn, „drukken”
die hoorns in ieder geval sterk op den vorm van den kop van den rhinoceros. Zij bepalen
in zekeren zin dien vorm. Maar het is volstrekt niet waar, wat de leek steeds geneigd
is aan te nemen, dat een dergelijke hoorn zelf een stuk schedel is. Hoe vreemd het
ook moge klinken, die hoorn is een stuk huid. Ik heb dien zooeven afgeleid van een
soort eeltknobbel. Als men het nog pakkender zou willen uitdrukken, zou men werkelijk
kunnen zeggen, dat hij een ontzaglijk groote eksteroog is. Naar zijn inwendigen bouw
is het een ontzaglijke woekering der epidermis, de opperhuid, waarin zich een soort
van haarvormige hoornvezels tot een bijzonder stevige massa vereenigen. Daarom kan
die onder bepaalde omstandigheden worden afgeworpen en weer vervangen worden zooals
een eksteroog, die wordt <span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span>afgesneden en toch weer aangroeit. Als men direct aan onze eigen handen waarneemt,
hoe hard werk met een bepaalde plek der handen, steeds weer eeltknobbels veroorzaakt,
en men tevens hoort, hoe de wilde neushoorns hun hoorn behalve voor den aanval ook
vlijtig gebruiken om zich een weg te banen, takken te breken en wortels uit te trekken,
dan kan men moeilijk de meening van zich afzetten, dat een steeds hernieuwd gebruik
van dat gedeelte van den neus gedurende een aantal geslachten dien grooten eeltknobbel
eindelijk moet hebben gekweekt; dat gebruik moet dan oorspronkelijk gegrond geweest
zijn op de gewoonten en de noodzakelijkheid bij de ontstaande neushoorns, om zoo takken
en wortels te breken.
</p>
<p>In ieder geval echter moet een zoo ontzaglijke eeltvorming volkomen zonder beendereninhoud
wel niet anders denkbaar geweest zijn dan bij een dier, waarvan de huid om andere
redenen reeds in het algemeen zoo ongeloofelijk ruw en hard geweest was, en in vergelijking
bij voorbeeld met de echte huid van een paard inderdaad reeds een soort van eeltmassa.
Hoe de neushoorn aan een dergelijke „rhinoceroshuid” is gekomen, is een vraagstuk
op zich zelf. Bij de boven gegeven allegorische voorstelling zeide ik, dat zij van
een huidziekte afkomstig kon zijn. Laat ons liever zeggen: van een vervorming der
huid. Naar analogie van dien specialen hoornknobbel moest men eigenlijk naar een prikkel
zoeken, die tot op zekeren graad op dergelijke wijze reeds vroeger op de geheele huid
van het lichaam zou hebben gewerkt. Men zou weer kunnen denken aan de rol van het
water, die bij voorbeeld de met caoutchouc overeenkomende gladde dikke huid van het
nijlpaard heeft geschapen. Ook de neushoorns zijn groote liefhebbers van het water,
zooals men in iederen <span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span>zoölogischen tuin kan waarnemen. Bepaalde voorwereldlijke geslachten van neushoorns,
de zoogenaamde teloceraten, schijnen diezelfde eigenschap in het overdrevene te hebben
bezeten, en hun algemeene vorm met hun bijzonder korte beenen en uitgespreide teenen
moet inderdaad onmiddellijk aan het nijlpaard hebben herinnerd. Maar in den hoofdstam
van hun in het leven gebleven vormen ontbreekt aan de neushoorns het eigenlijk „los
geraakte”, het onder den invloed van het water vervloeide der gestalte bijna in even
sterke mate als bij den olifant; bij al zijn logheid, die bepaald wordt door de algemeene
lichaamszwaarte en vooral door de eenzijdige belasting van den kop, bewaart de rhinoceros
nog iets straks, veel meer dan wij dat bij den tapir waarnamen. Op zijn weeke zolen
is hij toch in het wezen der zaak een slenterende voetganger, dien men zich het liefst
denkt in een open steppe met kreupelhout, zooals hij die in tropisch Afrika voor zich
beschikbaar vindt. Beenderen van voorwereldlijke neushoorns liggen steeds weer vereenigd
met die van echte paardachtige dieren uit de steppen. In de diluviale periode, toen
Europa nog zijn laatste inheemsche neushoorns levend bezat, behoorden zij nog tot
de stoffeering van de steppe en voedden zij zich met steppengras zooals de wilde paarden
uit die dagen en de Saïga’s of steppenantilopen. Doch een andere eigenschap geeft
te denken.
</p>
<p>Over den eenhoornigen neushoorn, wiens huid het sterkst geplooid en het meest met
wratten is voorzien, kan men somtijds in den zoölogischen tuin de vergelijking hooren,
dat hij er uitziet als ware hij overtrokken met een korst van slib, die, na gedroogd
te zijn, tot kussentjes is opgestapeld. Nu is de wilde neushoorn boven zijn eigen
met plooien bedekte huid werkelijk <span class="ex">ook</span> nog overtrokken met <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>een laag stof of slib. De grootste Afrikaansche soort, die tegenwoordig naar alle
waarschijnlijkheid reeds bezig is uit te sterven, draagt in de jachtverhalen gewoonlijk
den naam van den „witten neushoorn”, hoewel er geen witte rhinocerossen als soort
bestaan. De hier blijkbaar bijzonder typische gewoonte, zich rond te wentelen in poelen
met slijk, en dan als het ware met een heldere „kalklaag” rond te loopen, heeft aanleiding
gegeven tot dien naam. Een dergelijke deklaag heeft ten doel, te beschermen tegen
insecten. Men weet, hoe vreeselijk juist de paarden door muskieten geplaagd worden.
Dat is nu van oudsher tot aan de oorspronkelijke paardachtige dieren uit het begin
der tertiaire periode zeker eveneens het geval geweest. De strijd met de insecten
moet van oudsher één der moeilijkste factoren geweest zijn uit den strijd om het bestaan
van alle hoefdieren. Het is dus in ieder geval denkbaar, dat een groep van oude equiden
juist dit middel gemaakt heeft tot een vaste gewoonte, om zich vóór iederen tocht
met een korst van slijk te overtrekken. Hierin kon dan de prikkel of de factor der
teeltkeus gelegen hebben, die de huid zelf langzamerhand wijzigde. Het haar zou dan
bijna geheel verdwenen zijn, de huid daarentegen zich bros en knobbelachtig verdikt
hebben. Men zou kunnen zeggen, dat het proces tot heden toe bij de neushoorns niet
geheel is voleindigd. In weerwil van hun dikke huid hebben zij nog steeds van insecten
te lijden en blijven zij zich met slijk bedekken, evenals de olifant zich immers ook
(hier met de practische hulp der slurf) gaarne stof over zijn huid strooit. Het kan
ook zijn, dat de insecten in de verfijnde wijze van hun aanvallen zelf door eigen
aanpassing dat sluwe middel hebben weten te verijdelen, immers tegenwoordig wordt
de neushoorn vooral geplaagd <span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span>door teken (woudluizen) waarvan ééne soort, de <span class="ex">Dermacentor rhinozerotis</span>, als plaaggeest in het bijzonder alleen aangepast schijnt aan den neushoorn, en alle
andere groote dieren der Oostafrikaansche steppe versmaadt. Een zekere hulp tegen
die onaangenaamheid schijnen tegenwoordig weer de ossenpikkers te bieden, een soort
van spreeuwen, die gewoon zijn over den reusachtigen rug van den neushoorn te loopen
en die de parasieten weghalen, om die te verteren. Doch ook dit heeft weer zijn bezwaren,
daar de vogels met hun spitsen snavel de dikke huid op verschillende plaatsen erg
kunnen verwonden. Maar ook dit bezwaar wordt weer geneutraliseerd door het nut, dat
die gevederde „huisdieren” aan den anderen kant weer opleveren: immers de vogels vliegen,
zoodra een vijand maar eenigszins in de nabijheid komt, krijschend op, en maken zoo
den neushoorn opmerkzaam, die wel is waar, als een oud paardachtig dier, voortreffelijk
speurt, maar slecht ziet, en overal daar door zijn zintuigen in den steek wordt gelaten,
waar het speuren niet helpt, terwijl de vogels (die in het steppengras hoog op zijn
bult balanceeren) omgekeerd voortreffelijk zien.
</p>
<p>Neemt men aan, dat dergelijke gewoonten, overgenomen van het ééne of andere oorspronkelijke
paardachtige dier, het pantserachtige zware geplooide hemd en in zijn gevolg ook (als
uiterste resultaat van een neusknobbel in die huid) den hoorn hebben geschapen, dan
is het overige geschiedkundige verloop werkelijk tamelijk doorzichtig. De dikke huid
en de hoorn maakten van het schuwe vluchtende dier langzamerhand een bijna niet aan
te tasten weerbaar en aanvallend dier. De rhinoceros is tegenwoordig zelfs tegenover
den mensch één der vreeselijkste aanvallers, die er <span class="pageNum" id="pb116">[<a href="#pb116">116</a>]</span>in onze hedendaagsche dierenwereld zijn. Daarmede echter werd het van minder belang,
of hij zoo goed kon rennen en of het dier zich verder ontwikkelde in de richting der
beweeglijkheid (hoewel de neushoorn tegenwoordig nog in <span class="ex">geval van nood</span> een flinke renner is) terwijl te gelijker tijd pantser en neuswapen door hun toenemend
gewicht er toe leidden, dat de geheele machine in dien zin geremd werd en er een oeconomische
besparing in de beweging plaats had. Zoo blijkt het onvermijdelijk geweest te zijn,
dat de neushoorn niet is overgegaan tot het steil opbouwen van zijn werkelijken paardenhoef
en het tot één geheel maken der teenen, maar dat hij in al de taaiheid van zijn leven
bij het stadium van driehoevig dier is blijven staan. Het vrije kloppen van het vlakke
veld met slechts één veerkrachtigen hoef en daarbij in de eerste plaats de volharding
van het paard is hem vreemd gebleven. Zelfs zijn drie hoeven heeft hij niet verder
ontwikkeld in de richting van lichte kloppers van den grond, maar hij is meer overgegaan
tot een stempelgang; het deel der pooten onder het polsgewricht en het spronggewricht
gelegen, verbreedt zich gelijkmatig, totdat het den bodem bereikt, waarop het rust
met de eivormige zool; de middelste van elk drietal hoeven is ongeveer tweemaal zoo
breed als ieder der beide zijdelingsche. Het dier draagt daardoor zijn ontzaglijk
gewicht op zijn manier nog al gemakkelijk, ja zelfs bijna sierlijk, terwijl hij bovendien
dreigend snel kan loopen als op zachte pantoffels; wij leggen den nadruk op „nog al”
gemakkelijk, en dat nog wel alleen binnen beperkte ruimten. Van dieren, die verder
trekken, zijn de neushoorns dieren geworden, die blijven op een bepaalde plaats, en
van gezellige dieren, zijn zij in verhouding tot hun bloedverwanten, <span class="pageNum" id="pb117">[<a href="#pb117">117</a>]</span>de paarden, kluizenaars geworden. De eenhoornige neusdieren leven, naar men meent,
in zeer bijzondere strenge monogamie. De jonge tweehoornige neushoorn uit Oostafrika,
die niet lang geleden door Schillings gebracht was in den zoölogischen tuin in Berlijn,
vertoonde een zeer in het oog vallende, in haar soort werkelijk aandoenlijke liefde
voor een paar kleine geiten, welke liefde, in Afrika begonnen, zich in Berlijn voortzette
tot groot vermaak van alle bezoekers—wat toch een bewijs is van de ten minste beperkt
voortdurende behoefte naar gezelligheid van dat dier, dat eertijds in kudden leefde.
</p>
<p>Het is niet gemakkelijk, om nu dezen theoretischen weg met werkelijke historische
feiten te illustreeren. Wel behoort de neushoorn tot de weinige dieren, die ons niet
alleen tot heden levende nakomelingen achterlaten, maar die ons in bijzondere omstandigheden
ook lijken uit de voorwereldlijke dagen zelf hebben overgeleverd met huid en vleesch.
Nog in de diluviale periode, te midden van de groote verandering in klimaat der zoogenaamde
ijsperiode, leefden, zooals wij reeds opmerkten, ook in Duitschland talrijke steppenneushoorns.
Vooral in Taubach bij Weimar is er door praehistorische menschen in groote hoeveelheden
op gejaagd en zijn zij neergeveld, zooals uit de uitgegraven overblijfselen van die
beroemde vindplaatsen der oorspronkelijke menschelijke beschaving duidelijk wordt
aangetoond. Evenals van de mammouths, zoo zijn nu ook van dien diluvialen neushoorn
enkele ijsmummies in de plooien van sedert dien tijd niet ontdooide Noord-Siberische
gletschers tot heden toe bewaard gebleven. Men kan daaraan nog een dichten rood en
wit gevlekten pels op de harde huid herkennen, evenals op den mammouth uit die dagen,
die ook dik behaard was <span class="pageNum" id="pb118">[<a href="#pb118">118</a>]</span>in tegenstelling met onze tropische olifanten van tegenwoordig. Het ligt voor de hand,
dat neushoorns, die op gletschers gingen wandelen, zich in ieder geval een verwarmenden
haarpels hadden aangeschaft, ook al waren hun voorvaderen reeds wie weet hoe lang
te voren bijna zuiver naakthuidige dieren geweest. Men moet denken aan den ijsbeer,
bij wien zelfs onder dergelijke omstandigheden de voetzolen een pelsbedekking hadden.
Hoe interessant die geheele zaak met die in stand gebleven Siberische mummies ook
moge zijn, leidt zij ons toch slechts naar een uitzonderingsgeval op een betrekkelijk
zeer laat geologisch tijdstip. Uit de oudere lagen, waarop het eigenlijk aankomt,
hebben wij daarentegen weer alleen beenderen, en kunnen wij zelfs over de horens alleen
gevolgtrekkingen maken uit den schedel, die daaraan toch in meerdere of mindere mate
eenigszins is aangepast.
</p>
<p>Toch zijn de overgeleverde geologische bijzonderheden op zich zelf interessant genoeg.
Wat zij ons in de eerste plaats onweerlegbaar aantoonen, is, dat ook de neushoorn
niet maar een eenvoudige nevenvorm is op den reeds veroverden trap van het paardachtige
dier met drie hoeven, maar dat het, evenals die vroeger genoemde „oude dieren” of
Palaeotheriën, een zij het dan ook ten slotte onvruchtbaren aanloop van eigen ontwikkeling
een eind ver ten minste in zich zelf heeft gehandhaafd.
</p>
<p>De oudste schedels, die ontegenzeggelijk iets bezitten van den lateren rhinoceros,
zijn reeds afkomstig van de grens der vospaardjes. De dieren, tot wie die schedels
behoorden, waren klein en hadden oorspronkelijk aan den voorpoot nog de vier vingers,
die de tapir tot heden nog heeft behouden. Het bezit van zuivere drie hoeven is daarna
blijkbaar <span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span>eerst zelfstandig verkregen binnen den zijtak aan gene zijde van de vertakking uit
den paardenstam. Het is ook mogelijk, dat die vertakking, die dus zeker ook reeds
bij de vospaardjes volgde, eerst recht over den Lophiodon ging, die in een andere
richting veel conservatiever den Protapirus en den tapir heeft voortgebracht. In ieder
geval is die zijtak daarna nog een heel stuk op zich zelf verder geloopen. De plaats
was oorspronkelijk naar alle waarschijnlijkheid ook Amerika. Daar wendde zich een
zeer oude groep in weerwil van haar reeds merkbaar neushoorntype nog eens met kracht
naar de richting van het loopen der echte paardachtige dieren. In die groep ontwikkelden
zich lange halzen en hoe langer hoe slankere onderbeenen met een bepaalde voorkeur
voor den middenteen. Hier zou het dus in Amerika zelf bijna tot een evenwijdigen tak
zijn gekomen, die onafhankelijk pooten en een gang als van paarden had voortgebracht.
Maar ook dit kan niet verklaard worden in de beteekenis der vroeger besproken theorie
der verschillende wegen bij ons paard, immers zelfs als die poging was gelukt, zouden
daarbij toch slechts dieren voor den dag zijn gekomen met pooten als van paarden,
maar met een kop als van een neushoorn, dat ziet men reeds bij het eerste begin; maar
die geheele soort van hardloopende neushoorns is trouwens vroeg weer uitgestorven.
</p>
<p>Een andere oude groep ontwikkelde haar hoektanden tot groote slagtanden. Misschien
was dat een uiterste groep van wortelgravers, die echter nog geen hoorn bezaten. Maar
daaruit is ook verder niets geworden.
</p>
<p>Bij de echte neushoorns in den engeren zin, dus bij dat gedeelte van den zijtak, dat
nog tot op onze dagen voortleeft, is betrekkelijk het duidelijkst, wat wij nog wankelend
en als <span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span>het ware heen en weer schommelend kunnen volgen, de hoorn. Een aantal vertegenwoordigers
maken onmiddellijk den vasten indruk, dat zij nog geen horens droegen, ten minste
in ieder geval geen neushoorn. Men heeft ze dan ook de aceratheriën, de „hoornlooze
neushoorns” genoemd, een woord, dat volkomen juist uitdrukt, dat een bepaald type
van neushoorns in ieder geval historisch reeds bestond, ook voordat het werkelijke
neuswapen nog behoefde te bestaan. Zoodanige hoornlooze dieren hebben in het midden
der tertiaire periode blijkbaar reeds in groote hoeveelheden in Noordamerika geleefd,
maar ook in Duitschland hebben zij nog wat later in het Rijndal voortgeleefd. Ook
zij hadden nog steeds stevige onderste hoektanden, die als het ware geschikt waren
om te graven, en aan den voorpoot nog een heel klein vierde kwastteentje.
</p>
<p>Die kleine kortbeenige langgerekte nijlpaardneushoorns, waarover wij reeds gesproken
hebben, dragen daarentegen hun hoorn ver aan de voorzijde op de uiterste spits der
neusbeenderen. Een gelijktijdig voorkomende tweede soort heeft reeds den naam van
tweehoornigen neushoorn, doch dit beteekent hier, dat op ieder neusbeen een afzonderlijke
hoorn zat, zoodat de beide horens niet achter, maar naast elkander uitstaken, iets
wat een uiterst vreemden indruk moet hebben gemaakt. De merkwaardigste proefneming
was echter de keus tusschen een hoorn gewoon op den neus en een op het voorhoofd.
</p>
<p>Bij onze levende tweehoornige rhinocerossen moet reeds eenvoudig uit gebrek aan plaatsruimte
de tweede hoorn, als deze achter elkander gelegen zijn, in plaats van op de echte
neusbeenderen, op het voorhoofdsbeen boven de oogen komen. Nu bestond echter een tijd
lang blijkbaar ook de mogelijkheid, dat slechts één hoorn werd ontwikkeld, maar dat
ook <span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span>deze op het voorhoofd werd geplaatst. Het type, dat hier ontstond, moest, zooals wel
onmiddellijk duidelijk wordt, tot een dier leiden, dat thans behoort tot de „mythen
der zoölogie: een nog meer of minder op een paard gelijkend groot wezen met een langen,
spitsen hoorn op het voorhoofd—in het kort tot den éénhoorn”. Onze wapens vertoonen
ons dat legendarische, overal beroemde dier als een heuschelijk paard met een langen,
gedraaiden hoorn, die scheef op het voorhoofd naar boven loopt. De mythe, dat die
„éénhoorn” een nog levend schepsel is, is uit het oosten afkomstig. Wat men als het
wapen van den zoogenaamden eenhoorn in vorstelijke variëteitenmusea als een hoogst
merkwaardig en kostbaar iets bewaarde en men in kleine hoeveelheden zelfs als allervoortreffelijkst
geneesmiddel aan vorstelijke patiënten ingaf, is gebleken iets geheel anders te zijn:
die gedraaide spitse stangen zijn niets anders dan een echte tandmassa, en wel zijn
zij als geheel ieder een kolossale hoektand, die afkomstig is van een zeezoogdier,
den <span class="corr" id="xd33e856" title="Bron: nirwal">narwal</span>, dus van een walvisch. Aan wat voor een dier echter de mythe van den éénhoorn zich
vastknoopt, is tot op den huidigen dag niet met zekerheid opgelost; mogelijk is intusschen
het volgende.
</p>
<p>In die oude tijden schommelde het tongetje van de weegschaal, in welke richting bij
bepaalde rhinocerossen de hoorn zou gaan, zooals gezegd is, heen en weer; het was
niet uitgemaakt, of hij op den neus, dan wel, zooals dat bij de eenhoorns zou moeten
zijn, op het voorhoofd zou komen. Bij die aceratheriën waren de neusbeenderen inderdaad
zóó zwak, dat zij zeker geen hoorn konden dragen. Daarentegen vermoedt men, dat toen
reeds vormen, met een hoorn op het voorhoofd, voorkwamen. En dat is dan het beginsel
en tevens <span class="pageNum" id="pb122">[<a href="#pb122">122</a>]</span>de uiterste consequentie geworden bij een in zijn soort werkelijk afgrijselijken neushoorn,
die nog in de diluviale periode in de Rijnprovinciën en in Siberië heeft geleefd,—het
Elasmotherium. Zijn gereconstrueerd beeld hebben wij reeds in ons „Dierenboek” weergegeven.
Het was de grootste neushoorn, die ooit heeft bestaan. De schedel alleen was ongeveer
een meter groot. In zijn hoektanden liet hij de grootste buitensporigheid zien, die
ooit bij tanden van neushoorns waren waargenomen: in hun prismatischen vorm met zwakke
wortels zijn het formeele paardentanden geworden, als wilde hier nog eens voor het
allerlaatst een neushoorn als uitlooper ten minste in dat ééne punt den paardenstam
trachten in te halen. Te gelijker tijd zijn echter de glazuurplooien zóózeer in arabesken
gewonden, dat men herinnerd wordt aan den echten bijlooper der paardachtige dieren,
het Hipparion, het dier, dat onder dezen de meest buitensporige windingen der tandplooien
doet zien. Blijkbaar dus in ieder opzicht een groote zonderling. Dat Elasmotherium
heeft nu op het voorhoofdsbeen boven de oogen (en alleen hier, niet ook op den neus)
een zóódanigen halfbolvormigen beenknobbel, dat er werkelijk geen andere verklaring
mogelijk is, dan dat daarop een ontzaglijk groote hoorn heeft gezeten. Voor dien reus
met de kracht en de woede van een neushoorn ongetwijfeld een ontzettend wapen. Een
beter geologisch model voor den eveneens als een vreeselijk dier geschetsten eenhoorn
der mythe is niet goed denkbaar. Nu is het echter met die diluviale dieren een eigenaardige
zaak. In hun tijd zijn zij zeker wel allen nog door menschen gezien en gejaagd, in
ieder geval door praehistorische menschen. Vele soorten zijn toen volkomen verdwenen,
zoo bij voorbeeld die roodgevlekte neushoorns <span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span>van Weimar, die groote overeenkomst hadden met onzen tegenwoordigen tweehoornigen
Afrikaanschen neushoorn, de mammouths en nog andere. Andere zijn echter tot heden
in stand gebleven. De muskusos leeft nog binnen den poolcirkel, de Saiga-antilope
in Zuidrusland, het wilde paard in Centraalazië—allen makkers uit dien voormaligen
tijd. Beenderen van het Elasmotherium liggen in Siberië. In dat Siberië verhalen nu
Mongoolsche jagerstammen, de Toengoezen, van ontzaglijke zwarte stieren, die eens
bij hen het land onveilig zouden hebben gemaakt; op het voorhoofd zouden zij één enkelen
hoorn hebben gedragen, zóó groot, dat een geheele slede nauwelijks groot genoeg was,
om dien als jachtbuit te vervoeren. Is dat nog een gerucht van het Elasmotherium,
dat nog voor het laatst weerklinkt? En heeft de mythe van den éénhoorn daar zijn aanknoopingspunt
gevonden? Het zijn alles open vragen, maar merkwaardig genoeg, waarvoor wij misschien
later nog eens aanwijzingen zullen vinden.
</p>
<p>Intusschen moeten wij ons hiermede tevreden stellen, dat van al die merkwaardige bijloopers
der paardachtige dieren, de neushoorns, nog een paar pronkstukken levend tot ons gekomen
zijn. In Noordamerika zijn zij reeds vroeg geheel verdwenen. Naar Zuidamerika schijnt
reeds geen enkele soort meer gekomen te zijn, toen de verbinding daarmede weer hersteld
was. Daarentegen heeft de oude wereld voor hen reeds van een bepaalden voorwereldlijken
tijd af als hun natuurlijke woonplaats gediend, waar zij zich langen tijd zoo weelderig
mogelijk hebben kunnen ontplooien. Met heel wat meer energie dan de tapir hebben zij
aan de invallende koude daar in het noorden nog weerstand geboden, maar eindelijk
zijn ook zij alleen tot de tropen beperkt geworden. <span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span>Op het hoogland van Tibet, waar de sneeuwluipaard op roof uitgaat en op de hellingen
van het Himalayagebergte de merkwaardige Gnoe klimt, hebben ten slotte nog neushoorns
geleefd, die aan die gebergten waren aangepast,—tegenwoordig vinden wij ook van deze
nog slechts beenderen. Toch zijn nog drie scherp van elkander gescheiden soorten levend
tot ons gekomen, een nieuw bewijs, hoe dat oude geslacht zich op verschillende wijzen
heeft ontwikkeld.
</p>
<p>De ongetwijfeld meest oorspronkelijke en in zijn soort meest op zich zelf staande
vorm, is die, welke in onze zoölogische tuinen het zeldzaamst is. De bezoeker dier
tuinen pleegt zich in te prenten, dat de Aziatische neushoorn de eenhoornige, de Afrikaansche
daarentegen de tweehoornige is. Hier moet hij echter er nog bij leeren, dat er feitelijk
ook een Aziatische tweehoornige neushoorn bestaat, die er echter geheel anders dan
de beide anderen uitziet. Naar de plek, waar hij het eerst ontdekt werd, is men gewoon
hem Sumatraanschen neushoorn te noemen, maar hij komt in een vastelandsvorm ook wel
in Achterindië voor. Ongetwijfeld is hij ontsproten uit een oorspronkelijker tak van
den stamboom en leidt nog het diepst in de reeks der nog tertiaire rhinocerossen.
Zijn kiezen komen het minst met die van paarden overeen, zij blijven kort en zonder
cement, zijn huid is betrekkelijk dun (en hoewel hij niets te maken heeft met die
noordelijke pelsvormen) nog in het oog loopend sterk behaard. Daarenboven is hij kleiner
dan alle andere en hij draagt den achtersten hoorn zóóver terug, dat deze nog den
echten stand heeft van den eenhoorn.
</p>
<p>Een exemplaar, dat Mützel (in Hecks „Dierenrijk”) meesterlijk heeft geteekend, vertoont
beide horens bijna alleen in den vorm van groote knobbels, en het geheele dier herinnert
<span class="pageNum" id="pb125">[<a href="#pb125">125</a>]</span>bijna aan een grooten, zeer haveloozen en geplooiden tapir. Met dit uiterlijk kwam
volkomen een Sumatraansche neushoorn overeen, dien ik lange jaren geleden in den „Jardin
des Plantes” te Parijs levend heb gezien; deze was alleen dichter behaard. Volkomen
dergelijke knobbelig korte horens heeft een opgezet paartje uit Malakka in het Londensche
museum van natuurlijke historie; de dragers van die horens zijn twee in het oog vallend
leelijke dieren, wier lange en verdroogde koppen bijna overeenkomen met krokodillenmuilen,
die men heeft vastgemaakt aan het harige lichaam van een zoogdier. Des te interessanter
was voor mij echter een levend dier van den zoölogischen tuin, dat den Achterindischen
vastelandsvorm in een prachtexemplaar deed zien. Het leefde daar reeds sedert geruimen
tijd, en een (in het jaar 1900 gestorven) wijfje van diezelfde soort had het daar
zelfs twee en dertig jaar in de gevangenschap uitgehouden. Dezen keer was de voorste
hoorn een ontzettend groot en lomp wapen in vergelijking met het kleine lichaam; de
achterste vormde ook hier slechts een breeden heuvel. Aan het lichaam kwam de plooiing
zeer sterk voor den dag. Buik en pooten waren zeer dicht, wollig en bruinzwart behaard.
De rug was op enkele plaatsen slechts met korte haarborstels bezet en overigens als
het ware glad afgeschuurd, de ooren daarentegen hadden een dikken pikzwarten rand,
waaraan de naam „ruwoorneushoorn” zijn oorsprong ontleent. De geheele kleur neigde
tot het roode. De pooten leken bijna sierlijk in verhouding tot den grooten kop. Terwijl
ik naar hem keek, nam hij de hurkende zithouding der honden op het achterdeel aan,
die zoo dikwijls beschreven en afgebeeld is bij den Afrikaanschen neushoorn.
</p>
<p>De grootste tegenstelling met dezen kleinen harigen neushoorn <span class="pageNum" id="pb126">[<a href="#pb126">126</a>]</span>levert de sedert de oudste tijden bekende Indische neushoorn op. Vroeger over geheel
Vóórindië verspreid, leeft hij tegenwoordig nog alleen in de zuidelijke voorgebergten
van den Himalaya en is hij blijkbaar op het punt van uit te sterven. Met hem verdwijnt
één der meest ornamenteele dieren der aarde. Hij ziet er uit, als uit steen gehouwen,
een prachtig beeldhouwwerk der natuur, dat alleen leelijk kan gevonden worden door
iemand, die geen oog heeft voor stijl. Ook hem bekomt de gevangenschap zóó goed, dat
hij daarin stokoud wordt, en dat hij ook hem, die niet zelf in de tropen kan rondreizen,
ten minste een blik doet slaan op een volwassen en volkomen ontwikkelden neushoorn.
</p>
<p>De levensuitingen, die men aan een dergelijken steenen kolos daar kan waarnemen, zijn
trouwens zoo spaarzaam mogelijk. Een op en neer wippen der oogen, als hij lui in de
zon ligt, en plotseling een ruk als van een vliegenklap. De gang is katachtig zacht
op zijn veerkrachtige zoolkussens, die voor mij bij de ontzaglijke grootte steeds
iets beangstigends, iets spookachtigs heeft—men meent, dat hij achter iemand kan komen
staan met zijn kop met potsierlijke ooren, zonder dat men hem hoort aankomen. De papegaaienbek,
die open staat als om te bedelen, stelt in de gelegenheid de verregaande verkwijning
van het voorgebit gemakkelijk te bestudeeren. En ten slotte het oog, dat onvergelijkelijke
oog van den rhinoceros, dat iets zoo eigenaardig boos heeft als geen ander oog van
een zoogdier. De neushoorn kan in den waren zin dol van woede worden, hij handhaaft
dan, zooals ik reeds vroeger heb gezegd, het onweerstaanbaar impulsieve van het schuw
wordende paard, maar niet zooals deze als verdediger, maar als aanvaller. Maar dit
is wel niet van toepassing op den bedelaar, die <span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span>zich daar aan het getraliede hek door kinderen laat voederen, en van wien wij weten,
dat hij als echtgenoot en vriend ook zijn teedere gevoelens heeft. Het oog van den
rhinoceros heeft veeleer in zijn uiterlijk iets, dat aan een zoogenaamd „boos oog”
doet denken.
</p>
<p>Men zoekt het in het gelaat op een andere plaats, namelijk open en rond onder de diepe
inzinking van het voorhoofd. Maar dan ziet men het plotseling heel ergens anders,
veel lager, bijna eerst daar, waar men de neusgaten verwacht, en het komt juist bij
den hoorn voor den dag, zoodat men het niet kon zien, zonder te gelijker tijd de bedreiging
van het vreeselijke wapen te ondervinden. De booze indruk wordt in den oogappel nog
hierdoor versterkt, dat onder de donkere pupil bij iedere beweging zooveel wit voor
den dag komt. Als men den neushoorn zoo boosaardig ziet dreigen met blik en hoorn,
zou men werkelijk meenen, dat hij in staat was onder het lichaam te hollen van den
olifant op hooge pooten en hem een doodelijken stoot van beneden naar boven toe te
brengen, zooals dit in het zoölogische sprookjesboek der strijdlustige oudheid, bij
den ouden Plinius, zoo aardig geschetst is, maar in de werkelijkheid toch niet voorkomt.
Het paard heeft immers in de mythe altijd reeds een groote rol gespeeld met zijn merkwaardigen
kop en blik. Hoe zou dit nu niet het geval zijn met dit gepantserde paard, dat zijn
wapen op een zóódanige plaats heeft, alsof het inderdaad met zijn oogen den stoot
toebracht!
</p>
<p>Van alle levende soorten der neushoorns heeft deze echte Indische neushoorn het meest
zijn huid werkelijk in een pantser veranderd. De groote leeren platen hangen in de
plooien juist zooals op zich zelf onbeweeglijke platen in verschuifbare geledingen.
Daar echter ook die platen door <span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span>een uitgebreide knobbelvorming iets van een wegnevelend mozaiekbeeld hebben, een trek,
die bij een nauw verwante soort overgaat in een werkelijke sierlijke uitwendige begrenzing
der veelhoekige lederen schilden, — dringt de overeenkomst met een wezenlijken drager
van een hard pantser onder de zoogdieren krachtig naar voren, en wel die met het gordeldier.
Men zou een oogenblik het denkbeeld kunnen koesteren, dat wij hier alleen te doen
hebben met een ineenvloeien van echte mozaiekplaten, zooals bij die Glyptodonten van
Zuidamerika, waarover wij hebben gesproken. Aan het embryo van den neushoorn komt
met iedere wrat of ieder knobbeltje of met ieder schildje inderdaad een duidelijke
op zich zelf staande harde huidpapil overeen. Zouden er achter die Indische vormen
reeds vroeger eens neushoorns geweest zijn, die <span class="corr" id="xd33e887" title="Bron: mozaiekpanters">mozaiekpantsers</span> droegen, welke volmaakt overeenkwamen met die der gordeldieren, in ieder geval uit
een zóó leerachtige massa bestonden, dat daarvan niets versteend werd en dus de geologie
ons geen uitsluitsel kon geven?
</p>
<p>Ook naast dezen grooten gepantserden Indischen neushoorn bestaat er een eilandvorm,
de zoogenaamde Wara, of Javaansche neushoorn, die echter eveneens verbreid is over
het vasteland van Achterindië, zooals de Sumatraansche neushoorn. Deze heeft die fijnere
mozaiekbedekking, waarvan wij reeds gesproken hebben. Het merkwaardigst is echter,
dat eertijds ook de Afrikaansche tweehoornige neushoorns, die tegenwoordig zoo scherp
van de andere zijn afgescheiden, onmiddellijk naast die Indische voorkwamen: hun beenderen
liggen nog in het diluvium van Madras. Dit was dus in dezelfde periode, waarin die
roodgevlekte neushoorns van Weimar in Duitschland leefden, en ook die Duitsche, later
Siberische pelsrhinocerossen waren immers, <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>zooals wij gezegd hebben, niet anders dan met een pels voorziene dubbelhoornige neushoorns
van de familie der tegenwoordige Afrikaansche neushoorns. Die stam moet dus in een
nog volstrekt niet ver afgelegen tijd de meest zegevierende en meest verspreide geweest
zijn van alle overlevenden. Wat kan nu de reden zijn, dat zij zoo plotseling uitsluitend
beperkt zijn geworden tot het aequatoriale Afrika? Een vraag, waarop geen antwoord
kan worden gegeven.
</p>
<p>In ieder geval was echter dat Afrika op het oogenblik, dat de Europeanen der cultuurperiode
met hun vuurwapenen in dat land aankwamen, het meest met neushoorns gezegende land
der geheele wereld, als men het aantal kolossen rekent, en ook tegenwoordig wemelt
het in Duitsch en Britsch Oostafrika nog van hen, ten minste in het gebied van den
Kilimandsjaro. Het is de plek, waar Schillings zijn meesterlijke momentopnamen heeft
gemaakt. Aan hem zijn wij ook de tot nu toe beste beschrijvingen van den wilden steppenneushoorn
verschuldigd.
</p>
<p>Wij zien hem in zijn natuurlijke omgeving, de met gras en struiken begroeide steppe,
die naar gelang het de regentijd of de droge tijd is, daar ligt in den groenen weerschijn
van den nieuw ontstanen grastooi, over een uitgestrektheid van mijlen ook met water
bedekt, door enkele stroombeddingen door den regen met zilver doorstroomd,—of ook
dor en kaal, vaal en bruin met uitgestorven plantengroei, waar de plaatsen van „inzinking”
het oog slechts hier en daar een rustpunt gunnen, „waar acacia’s, terminalia of andere
boomen en struiken zooveel grondwater vinden, dat zij gedurende langen tijd hun bladerentooi
konden behouden”. „Wij hebben hier te doen met dorre, uitgestrekte, vrije vlakten,
die, in den regentijd overstroomd, <span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span>als zij opdrogen, witachtige met zout doortrokken vlakten vormen, die slechts aan
spaarzame grasstruiken het leven schenken, nu weer met onafzienbare groene of vaal
verbrande grasvlakten, en dan weer met acaciaboschjes in onafzienbare uitgestrektheid
of met hagedoornen bedekt zijn, die voor het leekenoog overeenkomst hebben met vruchtboomen
en daarom ook zeer treffend boomgaardsteppen worden genoemd. Daar waar de steppe met
blijvende acacia’s dicht begroeid is, kunnen deze natuurlijk hoog van stam zijn of,
in jongere exemplaren, meer struikachtig. Ook kan de steppe bedekt zijn met heesters
en struiken van verschillenden aard, waartusschen in den regentijd gras tot manshoogte
opgroeit en planten van verschillende soort, met stekels en doornen bedekt, tusschen
de boomen en struiken gevonden worden. Een aantal soorten Euphorbia’s, ook voor het
leekenoog goed kenbaar, drukken op het geheel een typischen stempel”. Van tijd tot
tijd onderbreekt een termietenheuvel van verscheidene meters hoog de vlakte of steekt
een kolossale apenbroodboom uit; „vreemd en zonderling van vorm bereikt deze dikwijls,
gehuld in een schitterend grijsglinsterenden bast, een omvang van vele meters, door
zijn verschijning wekt hij den indruk van den voorwereldlijken tijd; de reiziger leert
hem echter spoedig waardeeren; immers menigmaal bergt hij in zijn hollen stam rijkelijke
hoeveelheden water, die uit den regentijd afkomstig zijn en dikwijls het eenige water
uitmaken, dat over een omtrek van een aantal dagreizen gevonden wordt”. Op die steppe
zien van verre hooge vulkanische bergen neer, die in weerwil van hun ligging in de
tropen op hun toppen met overgebleven sneeuw en gletscherijs zijn bedekt, terwijl
aan hun voet de steppenstruiken overgaan in een <span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span>echt oerwoud. Ontelbare groote, voor een deel reusachtige zoogdieren bewegen zich
vóór dat landschap als achtergrond. „Als stroohalmen geknakt liggen boomen van aanzienlijke
dikte rechts en links van ons pad, daar waar een kudde olifanten haar weg heeft genomen,
en de in den regentijd ontstane olifantensporen gelijken merkwaardig veel op diepe
groeven, die een jaar en langer zichtbaar blijven, en waarin het volstrekt niet zonder
gevaar is te struikelen. Behalve de olifantenkudden, die reeds maanden geleden hun
weg door de steppe hebben genomen, zijn de sporen en kenteekenen van een ander groot
dikhuidig dier, den neushoorn, duidelijk en op karakteristieke wijze uitgedrukt. Naar
de verschillende waterplaatsen voeren over een lengte van verscheidene kilometers
uitgeloopen, elkander kruisende wildpaden, die, zeer duidelijk merkbaar in de nabijheid
van het water, zich in de uitgestrekte steppe geleidelijk verliezen. Evenals de olifanten
hebben de neushoorns op verschillende plaatsen aan de stammen van heesters en aan
de doornstruiken hun schatting geheven, en enkele struiken vinden wij meer of minder
volledig van hun takken beroofd”.
</p>
<p>Het is de moeite waard, bij die schildering stil te staan, en dat wel niet alleen
ter wille van den neushoorn. Zij geeft ons tevens nog een beeld van het oorspronkelijke
milieu, waarin de hoofdmassa der wereld van onze tegenwoordige zoogdieren in het algemeen
is ontstaan. Dat landschap moet in de tertiaire periode onmetelijke gedeelten der
aarde hebben beheerscht, begunstigd door een heel wat warmer klimaat tot op hooge
noordelijke breedten. Met die verhoudingen zijn de kolossale verzamelplaatsen van
beenderen in Noordamerika, Europa en Azië in overeenstemming. Zoo moet het er uitgezien
hebben te Pikermi bij Marathon, aan den Sivalikheuvel <span class="pageNum" id="pb132">[<a href="#pb132">132</a>]</span>in Indië, in het Rijndal bij Eppelsheim, in de zuidelijke staten van Noordamerika,
toen daar een ontzettend gewemel van groote en zelfs van de allergrootste voorwereldlijke
zoogdieren en in de eerste plaats hoefdieren te zamen leefde. In een zoodanig milieu
heeft zich de geheele middelste geschiedenis van het paard eens afgespeeld, tot wier
uiterste speelruimte ook de driehoevige neushoorn nog behoort. Het is het beeld van
het landschap, dat ons steeds weer voor oogen zal komen, als wij misschien later zullen
hooren van het ontstaan der groote groepen van herkauwende dieren, de wieg der buffels,
antilopen, giraffen, zooals zij tegenwoordig of voor een gedeelte nog voor korten
tijd behooren of behoord hebben tot de karakteristieke dieren der Afrikaansche steppen.
</p>
<p>Hoewel tegenover de Aziatische neushoorns tegenwoordig een type, dat een organisch
geheel vormt, vervallen toch de Afrikaansche neushoorns klaarblijkelijk in onderling
zeer verschillende vormen, waarvan mij de systematiek nog niet voldoende uitgewerkt
voorkomt. De grootste soort, juist die, welke bekend staat onder den naam van den
„witten neushoorn”, werd voor een tijd als uitgeroeid beschouwd, maar is in de laatste
jaren weer teruggevonden en naar versch geschoten stukken gephotografeerd. Uit onze
dierentuinen waren de dubbelhoornige neushoorns voor eenigen tijd geheel verdwenen.
Sedert Schillings ook hier de betoovering heeft verbroken, komen ten minste jonge
dieren weer naar Europa. De Berlijnsche tuin kon een tijdlang bij dergelijke jonge
dieren, die reeds schoone horens hadden, twee zeer van elkander afwijkende grondtypen
voor oogen voeren. Heck heeft in het algemeen gelijk met zijn bewering, dat de Afrikaansche
neushoorn leelijk is in vergelijking met den éénhoornigen Indischen neushoorn. De
oorzaak ligt echter <span class="pageNum" id="pb133">[<a href="#pb133">133</a>]</span>eigenlijk juist hierin, dat de meer beweeglijke, meer dunbeenige tweehoornige neushoorn
meer gelijkt op zijn schoonen dubbelganger, het paard; maar daar hij, niettegenstaande
die gelijkenis, toch een neushoorn blijft, lijkt hij een lompe en houterige, onhandig
in elkander gespijkerde caricatuur van het paard, terwijl de Indische neushoorn geheel
zijn eigen weg volgt. De Indische neushoorn is een prachtig etalage-voorwerp, dat
geen ornamenteeler indruk maakt dan wanneer het dicht voor den beschouwer zoo rustig
mogelijk stilstaat als om te worden gephotografeerd. Om den Afrikaanschen neushoorn
recht te doen wedervaren, moet men hem over een uitgestrekte vlakte zien razen en
voorthollen, moet men zien, hoe hij in weerwil van zijn lompe horens, die dikwijls
de dikte hebben van komkommers, spelend gemakkelijk den kop omhoog werpt als een heuschelijk
paard en de beenen naar voren werpt uit de leelijke heupen. Dan begrijpt men heel
wat van den neushoorn uit het woord „getraind”, dat Schillings op hem toepast, en
wanneer een deel der aesthetica van het dier toch altijd samenhangt met het volmaakt
oplossen van een technisch bewegingsvraagstuk, zóó dat die beweging sierlijk en zonder
eenige inspanning is, dan zal men juist van den tweehoornigen neushoorn moeten erkennen,
dat hij in zijn soort in weerwil van ontzettend veel ongunstige factoren (die in de
zwaarte, dikhuidigheid en bovenal de rol van het voorgedeelte van den kop als zetel
van zijn wapen gelegen zijn), toch werkelijk nog al het mogelijke volbrengt tot aan
de grens van een sierlijke lijn. Staat hij in een nauwe, afgeperkte ruimte, dan is
hij zeker een verdraaid monster, dit kan ik niet ontkennen; het paard daarentegen
blijft ook dan nog een prachtig dier.
</p>
<p>Schillings heeft menig aardig staaltje medegedeeld van <span class="pageNum" id="pb134">[<a href="#pb134">134</a>]</span>het verstand der tweehoornige neushoorns. Zoo bij voorbeeld, hoe bijzonder ontwikkeld
hun plaatszin is in de steppe, die toch zoo weinig afwisseling biedt. Vier uur lang
kon hij eens het spoor van een neushoorn volgen, dat oostwaarts rechtuit naar een
kleinen waterpoel in de woestenij leidde; toen de dorstige reus dien had bereikt,
bleek het, dat ook deze verdroogd was; nu boog dat spoor weer in een even rechte lijn
westelijk af, om na drie uur bij een tweeden poel werkelijk naar water te voeren.
Wat een ontzaglijke topografische kennis moet die neushoorn, die zoo rechtuit er op
afging, in zijn kop hebben gehad, een kennis, die ongetwijfeld op persoonlijk verkregen
ervaring berustte. Dat is de trap van verstandelijke ontwikkeling, van waar wij ons
moeten voorstellen, dat het paard is uitgegaan.
</p>
<p>Ook aan Schillings is de sterke individueele verscheidenheid niet ontgaan. Daarin
is misschien wel het meest beteekenisvolle verschijnsel gelegen van het geheele hoogere
dierenleven, maar hoe weinig is dat nog onderzocht. Hoeveel bronnen van meeningsverschil
tusschen dierenschilders berusten daarop. Individueele trekken worden bij het teekenen
der karaktertrekken onwillekeurig onbetwist tot soortkenmerken verheven, later neemt
dan een tweede onderzoeker een individu waar, dat geheel anders handelt, en meent
dan het recht te hebben tot de scherpste critiek; en toch hebben individueel beiden
gelijk. Niet zelden leidt dit tot geringschatting van het intellectsleven der dieren,
welke geringschatting tegenwoordig bij critisch aangelegde personen zoo geliefd is
als tegengif tegen het oude „jagerslatijn”, maar even dikwijls weer niet minder „critisch
onjuist” is. Iemand rilt van het denkbeeld, dat het ééne of andere bijzonder stompzinnige,
onervaren en onpractische menschenexemplaar <span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span>als voorbeeld zou genomen worden voor het verstand van het geheele menschdom; maar
ook de meest sceptische dierenpsychologie is bij het geringe en aan zoo groote toevallen
onderhevige materiaal steeds aan die mogelijkheid prijs gegeven. Het is volkomen dezelfde
quaestie als bij het bang geworden, in een paniek medegesleepte dier. Het handelt
dan steeds naar de meest blinde, oogenblikkelijke aandrift van zijn instinct, dikwijls
zelfs zóó, dat dit instinct het dier juist het tegengestelde laat doen van wat noodig
is, en dus in dat speciale geval zoo onnoozel mogelijk. Hoe gemakkelijk kan men nu
uit een zoodanig gedrag de gevolgtrekking afleiden, dat in de hersenen van een dergelijk
dier zoo goed als geen verstand in het spel is. Nu moet men echter eens een vergelijking
maken, hoe menschen zich bij een paniek gedragen, en welken indruk dat gedrag zou
maken op een kalmen waarnemer, die overal die handeling verwacht, die in dat individueele
geval zoo practisch mogelijk is, als hij dat gedrag bij voorbeeld in vogelperspectief
kon overzien, zooals hij het werk der mieren beschouwt. Aan den anderen kant moet
men bij voorbeeld eens letten op een muis, hoe zij zich zinneloos gedraagt in den
eersten panischen schrik, hoe zij de eenvoudigste mogelijkheid om te vluchten over
het hoofd ziet—en hoe zij handelt, als (misschien eerst na eenige uren) die razernij
overwonnen is en het verstand weer begint individueele mogelijkheden tot vlucht te
beproeven, om op de ééne of andere wijze toch nog van den toestand zooveel mogelijk
partij te trekken en met overleg en volharding de redding door te zetten; men zou
meenen, twee geheel verschillende wezens vóór zich te hebben, waartusschen de geheele
weg nog gelegen was naar het werkelijke verstand.
<span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span></p>
<p>Nog van een ander voorwereldlijk schepsel moet hier een woord tot slot worden gezegd,
om den kring der bijloopers bij het oorspronkelijke paard nog vol te maken. Het is
vroeg weer op aarde verdwenen, maar dank zij de groote Amerikaansche vindplaatsen
zien wij zijn goed bewaard gebleven geraamte tegenwoordig, in het oorspronkelijke
of in gips afgegoten, dikwijls in onze musea voor palaeontologie.
</p>
<p>In zijn meest volkomen vorm heet hij het „Titanotherium”. Het is over dien vorm in
zijn tijd nooit heengekomen.
</p>
<p>In zekeren zin kan het Titanotherium, dat niet langer bestaan heeft dan tot in de
miocene periode, juist het best aan de neushoorns worden aangeknoopt. Zonder eenigen
twijfel is ook zijn stam een korte zijloot van den paardenstamboom, maar die toch
een eind ver voor ontwikkeling vatbaar is, en die zich evenals de tapir en de neushoorn
in de nabijheid der jongere vospaardjes afscheidde. Wij kunnen in Noordamerika nog
overgangsvormen herkennen, die in die richting liepen zonder nog den lateren eindtoestand
te bezitten. Ook het echte Titanotherium heeft nog aan de voorpooten de vier teenen
van den tapir en de oudste neushoorns. Maar zijn gestalte overtrof spoedig in grootte
verre de afmetingen van den tapir. Reeds in dit opzicht vertoonden die vreemde bijloten
der paardachtige dieren de eigenaardigheid van den neushoorn. Zelfs hebben zij eindelijk
den neushoorn nog ver achter zich gelaten. Zwaarder in bouw, maar in hun geheel hooger
dan de grootste rhinoceros, zijn zij geëindigd met de grootte van olifanten. Hun merkwaardigste
lichaamsdeel was echter hun schedel. Hij doet denken aan den neushoorn, maar loopt
in de merkwaardigste speling weer ontzaglijk ver daarvan af.
</p>
<p>Wij hebben gezegd, dat de hoorn op den neus van den <span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span>rhinoceros een reusachtige verharding is van de huid, waarin echter geen echte beenige
haak zit. Toch heeft zich de schedel van den neushoorn eenigszins aan het bestaan
dier horens als draagbalken aangepast. Waar zij de neusbeenderen belasten, ziet men
ook aan den schedel de daarmede samenhangende verhoogde stevigheid om dien last te
dragen. Met den hoorn op het voorhoofd van het elasmotherium was zelfs een opgeblazen
en dik beenkussen op dat voorhoofd in overeenstemming. Stellen wij ons nu een dergelijk
kussen nog een eind hooger van den schedel uit naar voren gedreven, dan moest dat
toch langzamerhand den horen ontlasten, daar het dien voor een deel verving. Langzamerhand
was een hoornscheede op de beenwoekering van den schedel voldoende, zooals onze ossen
die hebben. Doch ten slotte kon ook dat zelfs wegvallen. De beenderenvoorsprong zou
kunnen omkleed worden met een eeltachtige huid, en dan zou deze nog altijd een van
verre zichtbare hoornversiering vormen,—het zou echter een open vraag zijn, of deze
hoorn zoo veerkrachtig zou zijn voor het stooten, en de hersens, die in den schedel
gelegen zijn, zou bevrijden van al te sterke schokken. Intusschen moest echter de
beenige hoorn ook van het voorhoofd naar den neus verhuizen. En evenals bij die voorwereldlijke
neushoorns, die naast elkander twee neuswapens droegen, op ieder der beide neusbeenderen
één, rechts en links, zoo moest ook de beenwoekering zich in tweeën splitsen, opdat
op ieder neusbeen een afzonderlijke voorsprong kwam. Wij hadden dan uit een neushoorn
een zoo eenvoudig mogelijk, echt Titanotherium gemaakt.
</p>
<p>Van zijn neus, maar wel te verstaan, nu niet van de eeltvormig verharde neushuid,
maar van het been zelf, stegen twee korte, dikke komkommers evenwijdig naar boven.
Met <span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>een eeltvormige huid oppervlakkig bedekt, moeten zij van verre in ieder geval eenigszins
geleken hebben op een stompen dubbelen hoorn, zooals die bij den neushoorn voorkomt,
alleen moet bij een stoot de eigenlijke schedel zelf opspringen. Ik geloof nu niet,
dat die beenige horens van het Titanotherium werkelijk gestooten hebben, in de beteekenis,
waarin de tegenwoordige rhinoceros dat doet. Zij maken op mij den indruk niet van
een sabel maar van een vreedzaam werktuig, alsof zij oorspronkelijk als hefboom bestemd
waren. Ik zeide vroeger, dat de eelthoorn van den neushoorn misschien in het allereerste
begin ook een breek- en hefwerktuig is geweest in de doornstruiken en het dichte oerwoud,
en eerst later de rol van wapen er bij heeft gekregen. De peenvormige beenderen op
den neus van het Titanotherium zien er volkomen zoo uit, als waren zij nooit over
dat oorspronkelijke doel heengekomen. Wij hebben een ander geslacht van hoog op de
pooten staande reuzen in de oudste tijden en tegenwoordig, dat, van de oudste tijden
af blijkbaar een zeer karakteristieke woudbewoner, breekijzers en hefboomen, om de
boomen in het woud te ontwortelen, met een ander deel van zijn schedel heeft ontwikkeld,
en wel met de snijtanden; ik bedoel de olifanten met hun ontzaglijke slagtanden. Niet
zonder reden gelijken de Titanotheriën in lichaamshoogte juist op die olifanten. Ik
houd ook deze op een bepaalde trap hunner ontwikkeling voor een uiterste aanpassing
van den equidenstam aan het woud. Hun bijlen, breekijzers en hefboomen, hun „slagtanden”
werden daar gevormd door het dubbele peenvormige been op den neus. In dat oorspronkelijke
dikke woud zullen er wel geen aanvallers geweest zijn, die voor die kolossen gevaarlijk
waren, zoodat het wel nooit gekomen is tot echte, <span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>spitse aan die hefboomen geplaatste horens met het doel zich te verdedigen. En in
deze opvatting word ik versterkt door een zeer leerrijke analogie bij een verdere
ontwikkeling van die Titanotheriën nog juist voordat hun bestaan was afgesloten, met
een eigenaardige ontwikkeling, die een zekere soort van olifant, namelijk de mammouth,
kort vóór zijn ondergang heeft doorloopen.
</p>
<p>Evenals de andere olifanten, had ook die mammouth zijn stootwerktuigen medegekregen
als wapen onmisbaar voor den pionier bij het „ontginnen van de bosschen”, dat wil
zeggen voor het maken van paden in het oerwoud en het afbreken van takken (wij spreken
later nog over de bijzondere methode bij dat werk der olifanten). In de diluviale
periode bewoner geworden der mossteppen in het hooge noorden, waar geen boomen gevonden
werden, had het geen bestemming meer voor die breekwerktuigen. Zoo kwamen zij in een
stadium van „hypertrophie”, zij groeiden uit tot kromme arabesken zonder zin, die
zonder eenig nut den drager langen tijd hebben bezwaard en gehinderd en eindelijk
waarschijnlijk een oorzaak zijn geweest van zijn ondergang. Dit is ten minste het
zeer voor de hand liggende en logische vermoeden, door Brandes, den voortreffelijken
leider van den zoölogischen tuin te Halle, geuit, een vermoeden, dat werkelijk aansluit
aan de in ieder geval volkomen onbruikbaar gekromde, krulvormige slagtanden der mammouths
uit het diluviale tijdperk. Het slotbedrijf in het leven der Titanotheriën levert
nu daarmede een zóó treffende analogie, dat men die werkelijk mag mede tellen onder
de bewijsmiddelen voor de verklaring bij den mammouth gegeven.
</p>
<p>Kort voordat zij weer voor goed van de aarde verdwijnen, vermeerderen zij tot in het
onmetelijke. Geheele lagen, afgezet <span class="pageNum" id="pb140">[<a href="#pb140">140</a>]</span>in het Noordamerikaansche gesteente, dragen haar naam naar de ontzaglijke ophooping
van hunne beenderen. Die lagen zijn afkomstig uit den tijd, toen daarginds de reeds
genoemde Protapirus, en van den echten paardenstam de driehoevige paardachtige dieren
van de grootte van een schaap, leefden. Het is, alsof een uitwendige verandering in
het landschap in die dagen aan het Titanotherium plotseling een tijdlang de allergunstigste
levensvoorwaarden had geboden. Te gelijk echter begint in de geraamten van die zoo
ontelbaar toegenomen schepselen een, zoo te zeggen, woest en wild varieeren. Allerlei
vervloeien, allerlei spelingen, allerlei goochelen en heen en weer schommelen in de
kenmerken begint. En dit geldt in de eerste plaats de breekijzers van den neus. Juist
zooals die mammouthtanden groeien zij ten slotte uit tot ware vermommingen. Men staat
er versteld van, hoe een dier met een dergelijken beenderigen snavel nog behoorlijk
kon eten, zoolang hem het voedsel niet gewoon weg in den bek groeide. Als werktuig
kon de dunne vork in ieder geval onmogelijk meer worden gebruikt. Noodzakelijk moet
men denken aan de belemmerende kromme klauwen, waarin de hoeven der wilde ossen in
de zoölogische tuinen veranderen, als zij niet meer gebruikt worden, en aan de potsierlijke
woekertanden bij hazen, als de daarmede overeenkomstige andere snijtand, die anders
zijn vis à vis door afslijting wist te regelen, toevallig is uitgevallen: woekertanden,
die zich als spiralen oprollen. Wat hier van tijd tot tijd het individu wedervaart,
schijnt daar de geheele soort te hebben getroffen. Bij de weelderigste voeding varieerde
ook hier een orgaan, dat niet meer werd gebruikt, zonder eenige regelmatigheid, tot
in het zinnelooze. Naar alle waarschijnlijkheid waren die Titanotheriën uit het dichte
woud in de vrije, weelderige <span class="pageNum" id="pb141">[<a href="#pb141">141</a>]</span>grassteppen gekomen. Hun neushefboomen waren daar niets anders meer dan een stuk speelgoed,
zij ontsnapten volkomen aan de controle van het nuttige in den arbeid. Maar toen dat
nu zijn toppunt had bereikt, was het, als veegde een storm plotseling het geheele
geslacht weg. En men begrijpt volkomen, dat een plotseling hernieuwde eisch van den
strijd om het bestaan korte metten moest maken met die gehypertropheerde gemaskerde
neuzen, nadat zij vroeger (overdrachtelijk gesproken), steeds zeer behagelijk hadden
kunnen blijven voortleven. De minste aanvaller, die opnieuw ten tooneele verscheen,
en in eenigerlei opzicht gevaar kon opleveren, moest wel onmiddellijk met dien reus
kunnen klaar komen, die door zijn ontzaglijke beenderwoekeringen niet werd beschermd,
maar juist weerloos gemaakt. Zij moesten in eenigszins anderen vorm het lot ondergaan
van die lompe Dodo’s of Dronte’s van het eiland Mauritius, die, daar zij langen tijd
zonder eenigen vijand hadden geleefd, hun vleugels hadden afgeschaft en hun lichamen
in vettonnen hadden veranderd; tot op het laatste exemplaar vielen zij als slachtoffers
der eerste menschelijke bezoekers. In de beteekenis van de theorie van Darwin geloof
ik er wel is waar niet aan, dat een diersoort zich zelf door hypertrophie van organen
onmiddellijk te gronde kan richten, als het ware door eigen groei een zelfmoord kan
plegen. Varianten, die onmiddellijk op innerlijke evenwichtsgronden van den lichaamsbouw
tot een bankroet zouden leiden, zouden zich binnen de soort niet hebben gehandhaafd,
en de toestand zou zich zelf weer van zelf hebben moeten regelen. Bij dergelijke woekerende
beenige verzweringen betrof het echter buitensporigheden, die langen tijd volmaakt
onverschillig waren, en die bij gelijkmatige uitwendige omstandigheden <span class="pageNum" id="pb142">[<a href="#pb142">142</a>]</span>nog maar wat meeliepen zonder nut maar ook zonder eenig bezwaar. Het doodvonnis werd
eerst over hen uitgesproken, toen van buiten wijzigingen optraden in den strijd om
het bestaan, waarin zij plotseling ongunstige kansen aanboden. Hier werd de buitensporigheid
hun tot verderf. Voordat in zoo en zooveel geslachten die buitensporigheid weer kon
worden uitgeroeid, had deze de soort in haar geheel reeds vernietigd als gevolg van
de nieuw gestelde eischen.
</p>
<p>Heeft ons dus de zoölogische tuin in tapir en neushoorn toch nog minstens twee stations
der oudere geschiedenis van het paard gered, in den vorm van een beeld, dat zeer duidelijk
is voor hem, die in de zaak is ingewijd, er bestaat bovendien nog een derde middel
tot onmiddellijke aanschouwing. De zoölogische tuin laat ons ook het voltooide paard
zien nog op zijn trap als <span class="ex">wild paard</span>, voordat het in symbiose met den mensch heeft geleefd.
</p>
<p>Er kan in ieder geval hieromtrent geen twijfel bestaan: ook die trap heeft tegenwoordig
reeds een historisch karakter, het karakter eener overlevende reliquie. De groote
bloeitijd der ongetemde wilde paarden is op onze planeet eveneens reeds lang voorbij.
In onze periode van het leven op aarde zijn het in verval gerakende, uitstervende
dieren. Juist in de meest karakteristieke dingen, die ons hier belang inboezemen,
komt ons onderzoek hier weer eens erg laat, meestal te laat.
</p>
<p>Uit die groote bloeiperiode der wilde paarden moet onze menschelijke cultuur haar
tam paard hebben te voorschijn gehaald. Dit beginsel staat absoluut vast. Daar dit
cultuurpaard ten slotte toch het uitgangspunt is geweest voor onze belangrijkste deelneming
aan het geheel, moet hier de spanning tot het hoogst klimmen. Maar de storm heeft
weer onverbiddellijk er over heen geveegd. De lange ketens van <span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span>overgangen van oude wilde paarden tot aan de rassen onzer cultuur ontbreken ons geheel
en al. Aan den éénen kant staan die rassen steil tegenover ons als voltooid werk,
aan de andere zijde als een paar toevallige reliquieën van den stam. Zal er iets voor
den dag komen, dan moeten ook hier de fijne wegen der bewijzen door aanwijzingen worden
betreden.
</p>
<p>Daarbij komt nog de omstandigheid, dat onze cultuur <span class="ex">tegenwoordig</span> tegenover die paar levende fossielen van het overoude materiaal niet meer assimileerend,
maar vernielend staat. Terwijl het onderzoek met vliegende stift het weinige, dat
toevallig is behouden gebleven, zou willen fixeeren, decimeert het materiaal onder
onze handen. De inventaris aan wilde paarden is in het oog vallend verminderd, sedert
deze door de wetenschap ontdekt is geworden. Terwijl wij tegenover huiden en schedels
twisten over systematiek en nomenclatuur, hebben onwetende jagers ons in bijzondere
gevallen daar buiten reeds de levende dieren tot op het laatste exemplaar neergeschoten.
Een wedstrijd tusschen redden en vernielen!
</p>
</div>
</div>
<div id="ch7" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1400">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first">Wij hebben reeds medegedeeld, dat in het uiteinde der tertiaire periode de oude wereld,
dus Azië, Europa, Afrika, overal gevuld was met wilde paarden van het voltooide type.
Dus paarden, die den laatsten voorbereidenden trap van de pinkpaardachtigen reeds
voor goed achter zich hadden gelaten, en in voet, tand en geheelen bouw „paard” waren.
Overblijfselen van beenderen van dergelijke tertiaire volkomen paarden, die tot de
oude wereld behoorden, zijn wat Azië betreft in Oost-Indië, wat Europa betreft in
Frankrijk en Italië, wat Afrika betreft in Algiers aangetoond. Men kan ze <span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span>samenvatten onder den naam, die oorspronkelijk geschapen is voor de Oostindische paarden,
en wel die van Sivapaarden. Siva is een Indische godheid, waarnaar een beroemde vindplaats
van voorwereldlijke beenderen aan den zuidelijken voet van den Himalaya heet. In die
tertiaire Sivapaarden moet in die dagen alles bij elkander gestoken hebben, wat tegenwoordig
van paarden in de oude wereld over is. Alle tegenwoordig gesplitste rassen van ons
cultuurpaard. Alle overblijfselen van wilde paarden van tegenwoordig. En ook nog wel
de tegenstelling van paard en ezel.
</p>
<p>Paard en ezel zijn voor ons immers tegenwoordig, vooral in hun typische gestalte als
huisdieren, bijzonder van elkander verschillende schepsels. Niet gemakkelijk kunnen
twee dieren, die anatomisch zoo nauw met elkander verwant zijn, sterkere tegenstellingen
in hun physionomie bieden. Zij zijn zóó nauw met elkander verwant, dat men ze reeds
sedert langen tijd met elkander pleegt te kruisen, en uit ezel en merrie het „muildier”,
uit hengst en ezelin den „muilezel” voortbrengt; echter juist bij die kunstmatige
combinaties vertoonen zich misschien de eigenzinnige afzonderlijke kenteekenen zoo
duidelijk mogelijk. Toch blijft het bij dit alles onomstootelijk waar, dat ook ezel
en paard niet anders dan twee varianten zijn binnen het grondtype „paard”. In die
vroeger besproken kenmerken van het skelet, die het voltooide paard uit een geschiedkundig
oogpunt karakteriseeren, zijn beide absoluut identiek. Als de ontwikkeling van het
paard tot een organische eenheid zich tot het laatst toe ook hierin is trouw gebleven,
dat het echte paardentype als eerste oorspronkelijke vorm slechts eenmaal is ontstaan,
dan moeten in dien eersten vertegenwoordiger ook ezel en paard nog beide aanwezig
zijn geweest als toekomstige mogelijkheid tot varieering. Uit <span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>de overblijfselen der beenderen is er niets tegen in te brengen, dat niet het tertiaire
Sivapaard der oude wereld nog dat eenheidstype is geweest; maar uit de beenderen alleen
kan het noch middellijk, noch onmiddellijk worden bewezen.
</p>
<p>Overlevende onveranderde nakomelingen van dat Sivapaard hebben wij in ieder geval
tegenwoordig op aarde niet. Een in geraamte met het paardentype overeenkomend dier,
dat physionomisch in zijn uitwendigen aanblik niet als een latere kruising of een
gelijkenis, maar in de beteekenis van een oorspronkelijke eenheidssoort in uiterlijk
nog zóó duidelijk toonde, dat geen der bestanddeelen overheerschte, bestaat in levenden
toestand niet. Met die gaping begint dus ons beslissend hoofdstuk van het paard in
ieder geval. Binnen de nog aanwezige overblijfselen der wilde paarden bezitten wij
reeds duidelijk de splitsing voorbij die plaats. Wij hebben daarbij echter wilde ezels
en echte wilde paarden in engeren zin. En de tegenstelling kan ook historisch nog
tot in den diluvialen tijd, dus tot voorbij het begin der cultuursymbiose van beide
vormen worden gevolgd. Eerst daarmede wordt voor ons de gordijn weggetrokken.
</p>
<p>Maken wij in het kort den inventaris op van de levende overblijfselen,—om te zien
wat deze ons nog verder kan leeren. Europa is hierbij geheel buiten het spel. Het
heeft geen spoor meer van een echt oorspronkelijk wild paard of wilden ezel. De gordel
der reliquieën begint in het zuidelijke gedeelte van Siberië, in westelijk China,
loopt in een breede strook over Perzië en Noordindië tot den noordoosthoek van Afrika
en dan over geheel tropisch Afrika. Oorspronkelijk ook nog tot aan Kaapland, doch
daar heeft tegenwoordig reeds het genoemde vernielingsproces gewoed. Op die breede
strook der aarde wonen nog vier verschillende groepen van <span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span>overblijfselen, en wel, van het noordoosten naar het zuidwesten gerekend, ten eerste
op den Chineeschen hoek echte wilde paarden, dan, in het begin nog met die wilde paarden
te zamen, maar verder over het geheele overige deel van Azië alleen echte wilde ezels,
in Noordoostafrika een andere groep van dergelijke wilde ezels en daar tot aan het
einde weer een andere groep van wilde paarden.
</p>
<p>Ieder dier groepen geeft aanleiding tot afzonderlijke problemen. Het van oudsher gemakkelijkste
en meest doorzichtige ligt echter aan den Noordoostafrikaanschen hoek, dus ongeveer
in het midden van het gebied.
</p>
<p>Wat het paard op zijn ontwikkelingsgang in den loop der wereldgeschiedenis hoe langer
hoe beslissender is geworden, dat is het als wild paard ook nog tegenwoordig: een
steppendier. Die geheele verbreidingsgordel is, wat de plaats betreft, tevens een
steppengordel. In het hart van Azië het onmetelijke steppengebied, dat zich van de
woestijn Gobi tot in Tibet en eveneens westelijk eindeloos ver uitstrekt, het land,
dat door Sven Hedin zoo meesterlijk is geschetst. De steppengedeelten van Indië. De
met kreupelhout bedekte steppen van Afrika, zooals wij die reeds hebben leeren kennen
als de woonplaats van den neushoorn. Die steppe strekt zich ook daar uit aan den noordoosthoek
van Afrika van de Somalilanden aan den Indischen oceaan tot ver in het binnenland
naar den Nijl in een oneindige vlakte, van Kaap Gardafui tot naar Nubië. Door die
steppe echter trekken nu kleine troepen vlugge, schuwe, eenhoevige dieren, wie men
op het eerste gezicht kan aanzien, dat het wilde ezels zijn. Op dat uitgestrekte veld
kan men twee ondersoorten herkennen, een kleinere (indien ten minste de scherpe verdeeling
juist is), meer grauw van kleur met een zwart <span class="pageNum" id="pb147">[<a href="#pb147">147</a>]</span>schouderkruis zonder strepen over de pooten, dieper landwaarts naar Nubië; en een
grootere, meer roodachtige, meestal of altijd zonder schouderkruis, maar wel altijd
met een paar duidelijke donkere dwarsstrepen aan de pooten, in de steppe aan de kust.
</p>
<p>Die Afrikaansche ezels zijn, wat hun levenswijze betreft, wild; in hun uiterlijk zijn
zij zóó ontwijfelbaar echte ezels in de beteekenis van onzen tammen ezel, dat geen
kind zelfs een oogenblik kan aarzelen. Vooral de kleinere vorm zonder strepen over
de pooten is in alle karakteristieke trekken eenvoudig onze „ezel”, alleen maar vrij
en frank in de open steppe geplaatst. De andere is trotscher, zwaarder, rooder, meer
gestreept, alsof die vrijheid ook reeds haar invloed op den vorm van het lichaam heeft
doen gevoelen; maar ook ten opzichte van dien vorm vindt men, als men slechts goed
zoekt, in de tamme rasvormen van den ezel nog de duidelijkste analogie. Hij die in
de omheining van den dierentuin die Afrikaansche dieren terugvindt, ziet, dat zich
hier eigenlijk volstrekt geen probleem verder voor hem voordoet, maar eenvoudig een
gewone consequentie. In dat dier staat de oorspronkelijke wilde stamvorm van onzen
getemden ezel zelf ons nog voor oogen!
</p>
<p>Alles is daarmede in overeenstemming. Die wilde ezels wonen nog tegenwoordig in het
Egyptische achterland. De vroegste sporen echter van den reeds getemden ezel vindt
men in de Egyptische cultuur. In Opper-Egypte gaat hij daar terug tot voorbij de eerste
dynastie, juist tot in de eerste tijden der Egyptische cultuurperiode. Op de oudste
afbeeldingen ziet men hem reeds met absolute duidelijkheid als huisezel, overal met
het zwarte kruis op den schouder, het erfdeel van den Arabischen wilden ezel. In die
tijden en <span class="pageNum" id="pb148">[<a href="#pb148">148</a>]</span>langen tijd daarna ontbrak het tamme paard in dat Egypte, naar het schijnt, nog volkomen;
zijn beeld komt eerst voor den dag op gedenkteekenen der achttiende dynastie, dus
omstreeks 1500 jaar vóór Christus. De ezel daarentegen liep reeds gedurende het bestaan
van het geheele oude rijk op den dorschvloer om te dorschen, en droeg het zadel van
den reiziger.
</p>
<p>Er is geen enkel bekend feit, dat in strijd is met de opvatting, dat de geheele verspreiding
van den tammen ezel over de landen aan de Middellandsche zee oorspronkelijk van Egypte
zou zijn uitgegaan. Tot op onze dagen is de oostelijke uithoek daar de eigenlijke
wereld, waar de ezel gedijt en zich in zijn element gevoelt. Daar is hij groot, krachtig,
en nog steeds een werkelijke concurrent van het paard. Verder op naar het noorden
in Europa neemt zijn rijk daarentegen zóó sterk af, dat men terecht heeft gezegd,
dat hij nog alleen maar als caricatuur voortleeft. Zoo klein, ellendig en armzalig,
koppig en afgeranseld de ezel in onze streken is, zoo statig, trotsch, betrouwbaar
en dapper wordt hij in de richting van Palestina en Egypte, waar hij den bodem van
zijn oude cultuur aanraakt. Voor onze noordelijke <span class="corr" id="xd33e983" title="Bron: fantaisie">fantasie</span> past hij volkomen als humoristisch rijdier voor den intocht van Sancho Panza als
stadhouder; maar wij hadden nooit de onderstelling durven uiten, dat de Heiland hem
op het beslissende oogenblik zou berijden; en juist dit is de meening in het oosten
omtrent de komst van den verwachten Messias, dat hij zijn intocht zal doen op een
witten ezel.
</p>
<p>Zoo past dan in dit geval alles zoo goed mogelijk in elkander. Nauwelijks koesteren
wij nog het verlangen, hier werkelijke overgangsschakels tusschen den wilden en den
getemden toestand te zoeken. Uitwendige trekken der beide <span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span>Afrikaansche witte ezels komen immers nog steeds zichtbaar in onze ezels voor den
dag; behalve dat kruis op den rug ook telkens bij gelegenheid weer die donkere strepen
over de pooten. De kleur gaat ook nog steeds van tijd tot tijd over in het roodgeel
der steppen. En zelfs de als het ware psychische handeling van het temmen kan niet
al te moeilijk juist hier weer in gedachten worden gereconstrueerd. Die wilde ezels
zijn gezellig levende dieren, waarvan de kudde uit merries en jonge veulens onder
de leiding staat van een mannelijk dier als aanvoerder. Een zoodanige merrie of een
dergelijk veulen, plotseling uit het verband weggerukt en in de macht van den mensch
gebracht, zou in zekeren zin al een schepsel zijn, dat aan leiding gewoon was. De
menschelijke temmer neemt nu de rol van den vroegeren aanvoerder over. Hij behoefde
de instincten der gehoorzaamheid en van het begrijpen der signalen niet eerst voort
te brengen, hij vond die reeds voorhanden. Ik stel mij voor, dat misschien langen
tijd uitsluitend merries gebruikt zijn, die men van tijd tot tijd steeds weer door
wilde hengsten liet dekken. Dat proces zal bij elke temming van wilde, in kudde levende
dieren, ook bij de echte paarden, op die wijze voltrokken zijn. De symbiose met den
mensch was slechts een voortzetting, een bekroning der reeds aanwezige symbiose in
de kudde. De manbare hengst is overal het langst nog het halfwilde dier gebleven,
dat eigenlijk nooit volkomen is getemd geworden. Hoe kleiner, handiger echter de soort
in het begin geweest is in verband met de grootte van den mensch, des te gemakkelijker
moest in het algemeen de zaak gelukken. Hier bood de ezel de meest gunstige kansen.
Het is duidelijk in te zien, dat men het eerst zijn krachten heeft beproefd op de
kleinste soort. Op <span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span>de oudere Egyptische afbeeldingen ziet men nooit een mensch op een ezel rijden, maar
steeds ziet men een draagstoel tusschen twee ezels opgehangen. Eerst toen het temmen
een bepaalde hoogte had bereikt, zal men het getemde ras ook wat steviger en grooter
gefokt hebben, waardoor het weer meer overeenkomst gekregen heeft met den anderen
wilden vorm; ook is het mogelijk, dat ook kruisingen met die aan de kust levende soort
een rol hebben medegespeeld.
</p>
<p>Afrika heeft anders geen wilde ezels. In alle landen van Afrika naar het zuiden toe
met hun zebra’s, ontbreken zij geheel. Het is als het ware een goede luim der wereldgeschiedenis,
dat zij in het geheele onmetelijke werelddeel zich als op een beperkt eiland alleen
daar hebben kunnen handhaven, waar de loop der gebeurtenissen de eenige zeer oude
en op zich zelf staande hooge cultuur van het werelddeel in hun nabijheid zou brengen.
Een merkwaardig diereneiland en een merkwaardig cultuureiland, die beide iets geïsoleerds
hebben, als het ware als een verloren post, zijn hier met hun inventaris samengekomen.
</p>
<p>Intusschen hadden en hebben zich echter wilde ezels in ontelbare troepen nog op een
ander terrein gehandhaafd, dat door zee en land van het andere gescheiden is, namelijk
juist op den ouden stambodem, waarop reeds in grijze, geologische tijden de eerste
inval en verspreiding van den geheelen echten wilden paardentroep had plaats gegrepen:
en wel in de steppen van westelijk en centraal Azië. Daar, over veel grootere uitgestrektheden
land verspreid, streken, die hoewel steppenland, toch van oudsher bijna van alle kanten
aan groote, overoude cultuurrijken grensden—zijn die Aziatische wilde ezels toch tot
in onze dagen voor een groot deel fabelachtige dieren gebleven. De jeugdige gymnasiast
<span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span>hoort over hen spreken in de anabasis van Xenophon: „Onagers” zwerven daar rond in
de „dierentuinen”, de groote omheinde jachtterreinen der oude Perzische koningen;
het woordenboek vertaalt het merkwaardige woord met „wilde ezel”. In een schoolboek
voor natuurlijke historie met bont gekleurde teekeningen heb ik voor het eerst het
woord „Dziggetai” gelezen, ook weer een dierennaam, die zich als een bijzonderheid
in mijn geest inprentte. In het Mongoolsch is dit ons woord „langoor.” De teekening
deed een reuzenezel zien ter grootte van een paard en citroengeel van kleur. Het was
reeds lang mijn wensch, een dergelijk wonderdier te zien, doch de zoölogische tuin
vervulde dien wensch niet.
</p>
<p>Feitelijk wist voor dertig jaar ook de echte zoöloog nog niet al te veel af van hem
en zijns gelijken. Die Aziatische steppen, waar omheen eertijds de oude beschavingen
waren opgegroeid als aan de oevers van een onafzienbare binnenzee, lagen, wat haar
dierenwereld betrof, voor onze Europeesche wetenschap als onder een nevelsluier. Men
wist, dat zwermen dieren ongestadig daardoor heentrokken, en daaronder waren ook de
wilde ezels. Indien hier of daar, aan de Chineesche, Turksche, Engelsch-Indische,
Russische grens dergelijke zwervers van tijd tot tijd door reizigers werden gezien,
wist men niet, of het plaatselijk scherp begrensde soorten waren dan wel één en hetzelfde
vrije geslacht, dat van Mongolië tot Perzië of Indië rusteloos heen en weer trok.
Hier hebben eerst in de laatste tijden werkelijk onze zoölogische tuinen eenigszins
licht ontstoken, vooral de Berlijnsche dierentuin, die zoo systematisch zijn verzameling
aanlegt. Hij heeft ons de Aziatische wilde ezels van de rij af in verschillende plaatselijke
typen in vleesch en bloed voor <span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span>oogen gevoerd, zoodat men zich daarvan een physionomisch beeld kon maken.
</p>
<p>Als het ooit de moeite waard was een diervorm te beschouwen, dan was het wel deze.
Het ezeltype ongetwijfeld nog gehandhaafd in de lange ooren en andere kenteekenen,
maar tevens toch dat type tot een hoogeren vorm veredeld. Steile, hoog op de pooten
staande, slanke, pezige dieren, met krachtige zenuwen, dieren met prachtige koppen
en dunne halzen, met een trek van de fijne gazelle, en den Guanaco met zijn dunnen,
schralen hals; het laatste spoor van den caricatuurvorm van den ezel is uitgewischt,
het zijn in ieder opzicht prachtige schepsels, wier dartele sprongen men met ongestoord
genoegen steeds weder gadeslaat. De kleur is in overeenstemming met het zwevende van
den gang: van de pooten in bovenwaartsche richting als witte melk, waarin een meer
of minder groote scheut bruine koffie gegoten is, zoodat deze er als een wolk doorheen
loopt, en eerst geheel op het laatst, aan de bovenzijde van den rug boven de ruggegraat,
een fijne donkere streep, die de silhouet, die van onderen verloren gaat, ten minste
van boven nog afbakent, een donkere streep van de donkere manen tot den donkeren staartkwast.
En dit alles bij de grootste soort tot de volle grootte van een flink paard, maar
met nog langer pooten. In die afmetingen en met verschillen in de sterkte van de koffiekleur
op de huid vindt men tamelijk duidelijk een aantal verschillende plaatselijke vormen.
Zoo heeft men een fijnen Perzischen ezel met een fijnen, kleinen kop, met een fraai
witte kleur met een zilverachtigen glans, welke kleur aan de bovenzijde van den kop,
aan de zijden van den hals en van de romp en aan de heupen in een bleeke isabellakleur
overgaat. Over de <span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span>schouderstreek loopt een witte streep, een hand breed naar beneden, een breede streep
loopt aan weerszijden langs het midden van den rug en dicht ter zijde der dijen; tusschen
de beide overlangsche strepen ligt de koffiebruine rugstreep. Dit is de reeds bij
Xenophon vermelde Onager. Dan een hoogpootige, betrekkelijk kleine Indiër, die in
het oogloopend koffiebruin is gekleurd, en uit het achterland afkomstig is, die door
de bewoners van Beloetsjistan Gorkhar genoemd wordt, dan nog de Koelan der Kirgiezen,
een bijzonder mooi dier, van het Balkasjmeer, met den edelsten kop bij betrekkelijk
korte ooren, met vurig zwarte oogen, donkerbruine manen, met een bruinachtigen streep
over den rug tot op den staartkwast, met donkere oorspitsen, maar overigens bijna
alles effen gekleurd met een isabellakleur. Men ziet duidelijk, hoe de steeds kalere,
steeds geler woestijn zich uitbreidt en haar kleur geeft aan die dieren. De echte
Dziggetai uit de Chineesche woestijn Gobi heeft die stofgele kleur wel in de sterkste
mate. Omgekeerd gaat de reus van het geslacht, de geweldige „Kiang” van de hoogsteppen
van Tibet, weer meer naar het bruin over, dat zelfs tot het schitterendste goudkleurige
hoogrood overgaat.
</p>
<p>Zonder twijfel zijn die luchthartige klanten geen van allen paarden. Maar als men
van onzen getemden ezel het begrip ezel wegneemt, dan doen zij mij, wat hun physionomie
betreft, steeds weer denken aan een derden vorm van wilde eenhoevige dieren, die noch
het aanzijn heeft geschonken aan het paard, noch ook aan den ezel, maar die een geheel
op zich zelf staande zijtak is, een bijlooper der ezellinie, zooals eertijds de Anchitheriën
en Hipparions bijloopers waren van de oude groote paardenlinie. En ik geloof, dat
die bijzondere aard zich ook hierin heeft gehandhaafd, dat <span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span>zij in weerwil van de nabijheid van zooveel oude cultuurrijken nooit werkelijk getemd
zijn. Een op een gazelle gelijkend, licht, slank huisdier met fijnen kop en op hooge
pooten, dat in de beteekenis van die Aziatische wilde ezels noch paard noch echte
ezel is, bezitten wij niet, het moet eenvoudig niet gelukt zijn, het in Perzië of
in China of in Indië of in de steppen der Kirgiezen blijvend te fokken. Daarmede is
natuurlijk niet gezegd, dat niet van tijd tot tijd vruchtbare kruisingen hebben plaats
gehad op het aanrakingsgebied van den geïmporteerden Egyptischen ezel en de Aziatische
in vrijheid levende ezels. Als paard en ezel zich gekruist hebben en dat wel blijvend
veel vruchtbaarder dan men gewoonlijk meent, waarom dan niet die beiden? In den Berlijnschen
zoölogischen tuin heeft een kruising van een Koelan met een ezelin van den beschreven
vorm der Afrikaansche wilde ezels aan de kust van Somaliland het aanzijn geschonken
aan een jong dier zonder echt schouderkruis, hoog op de pooten, van den bouw van een
Koelan met de strepen op de pooten, die de Somalimoeder had en zelfs met een duidelijk
zichtbaar kruis op den rug. Een bijzonder schoon ras van een huisezel in het oosten,
uit fokkerijen in Centraal-Arabië, maakt met zijn witte huid bijna den indruk, alsof
daarin van oudsher ook Onagerbloed aanwezig is. Maar zelfs daaruit is blijkbaar geen
vaste regel ontstaan. Evenals het hooge schelle suizende gefluit in het geschreeuw
van den wilden Aziatischen steppenezel noch past bij het hinniken van ons paard, noch
bij het half komieke i-a, i-a van onzen getemden ezel, zoo staan wij ook over het
algemeen bij hem tegenover een overblijfsel van vrije eenhoevige dieren, welk overblijfsel
in geen enkel opzicht iets heeft te maken gehad met de symbiose in de <span class="pageNum" id="pb155">[<a href="#pb155">155</a>]</span>dagen der werkelijke cultuur. En wij vinden nu als duidelijke parallel bij dien oorspronkelijk
geheel onafhankelijken zijtak van het ezeltype nog een dergelijken volkomen onveranderd
gebleven zijtak van het echte paardentype in den zebra. Evenals Azië den ezel heeft,
die in den loop der cultuurgeschiedenis nooit blijvend getemd is, zoo heeft Afrika
een paard, dat nooit tot symbiose is opgevoed.
</p>
</div>
</div>
<div id="ch8" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1411">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first">Reeds in dien Noordafrikaanschen hoek in Somaliland komt de oude oorspronkelijke ezel
samen met vertegenwoordigers van den stam der eenhoevigen, die zonder eenigen twijfel
behooren tot een geheel ander overblijfsel van den ouden bloeienden stam van dat geslacht.
Ook zij hebben zeker trekken van den ezel. In tegenstelling met ons cultuurpaard en
in overeenstemming met alle ezels ontbreken bij hen aan den achterpoot de vroeger
reeds genoemde eeltplekken of zwilwratten. Hun staart heeft (ten minste meestal) alleen
den staartkwast, zooals die bij de ezels voorkomt, over het grootste deel van hun
lengte kort en alleen bij de spits lang behaard, in plaats van, zooals bij de paarden,
over hun geheele lengte met lange haren begroeid. Juist bij dien Somalivorm zijn de
ooren nog zeer verdacht gerekt. En toch beslist een enkele blik op het geheel, waarbij
de aandacht voornamelijk gevestigd wordt op de physionomie van het dier, een blik
die voor den dierenkenner in hoogste instantie even belangrijk moet zijn als alle
atomistische beschrijving der details, in dit geval zonder tegenspraak <span class="ex">voor het paard</span>. Het zijn voor een deel kleine, het zijn ineengedrongen, langbuikige, kortpootige
dieren, met zachte hoeven, in een reeks <span class="pageNum" id="pb156">[<a href="#pb156">156</a>]</span>kenmerken echt ezelachtige paarden,—maar paarden. En dat volkje is nu weer in een
aantal soorten verspreid over een kolossaal district,—zooals wij zeiden oorspronkelijk
over het geheele oostelijke, zuidelijke en zuidwestelijke tropische Afrika tot aan
het Kaapland, onder den gemeenschappelijken naam van „Zebra.”
</p>
<p>Het woord is voor ons niets anders dan een soort aanduiding van de kleur, en beteekent
zooveel als <span class="corr" id="xd33e1022" title="Bron: zwartwit">zwart-wit</span> gestreept. En hier hebben wij onmiddellijk weer een bijzonder punt, waarin die Afrikaansche
wilde paarden zoo eigenaardig zijn en dat zij allen gemeen hebben. Zij hebben een
neiging tot kleuring van hun huid, die geen enkele wilde ezel, tamme ezel of geen
enkel tam paard bezit: de neiging, dwars over een helderen dikwijls volkomen sneeuwwitten
ondergrond een prachtige teekening te hebben van koolzwarte strepen. Die teekening,
de karakteristieke „zebrateekening” heeft den zebra beroemd gemaakt als pronkstuk,
zoolang men hem kent. Het dier is, voor zoover geschiedkundige getuigenissen mededeelen,
het eerst bewonderd in de arena ten tijde van den Romeinschen keizertijd, onder keizer
Caracalla (211 na Christus); die zebrateekening wekt ook thans nog in iederen zoölogischen
tuin de verbazing op van iederen eenvoudigen boer.
</p>
<p>Het gebeurt zelden, dat zoogdieren door hun kleur alleen de belangstelling wekken.
Het haar is in tegenstelling met de schubben van de hagedis en de veeren van den vogel
meestal te weerbarstig, te onrustig voor zuiver bonte kleuren. Een onbeslist bruine,
grauwe, grauw-zwarte, grauw-gele kleur hult geheele groepen in een eenvormig arbeiderskleed
zonder eenige sierlijkheid. En als eens de bontheid van kleur ook bij het zoogdierenvolk
een enkelen keer duidelijk toeneemt, zooals bij de apen, dan eindigt het spoedig hiermede,
dat <span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span>zij zich toch weer van het haar losmaakt en als een schelle kleur van de onbehaarde
huid optreedt, zooals bij het cobaltblauw en het steenrood van de mandril; het is
in zekeren zin reeds de ontwikkelingslijn naar den mensch, die bijna geheel naakt
is, maar nu die naakte huid kunstmatig tatoueert of met gekleurde kleeren omkleedt.
De zebra is daarentegen een uitzondering, waar de eigenaardigheid der kleur uitsluitend
in de haren zetelt. Met schitterend wit en schitterend zwart in de sterkste tegenstelling,
maakt hij een ontzaglijken indruk op het oog. Bij de schoonste variëteiten is er bijna
geen plekje meer op de geheele huid, dat niet bijdraagt tot den eigenaardigen indruk
van die strepen. De strepen worden gevonden aan de neusgaten, op de korte, stijve
manen, de ooren, tot den staart toe, het geheele gelaat is daardoor met een traliewerk
bedekt. En als men nu den eersten indruk van de tegenstelling van wit en zwart ten
volle genoten heeft, blijft er voor het nauwkeurig onderzoekende oog nog de prachtigste
verrassing over door het feit, dat de strepen niet meer ruw over de onderdeelen van
het paardenlichaam heen loopen, maar dat lichaam in zijn meest intieme lijnen volgen.
Wilhelm Busch heeft in een grappige teekening eens een zebra eenvoudig schematisch
schuin gelinieerd als de wand van een Pruisisch schilderhuisje, zonder eenigszins
rekening te houden met het leven van het gelinieerde lichaam zelf. Ongetwijfeld was
die teekening in overeenstemming met den indruk van tallooze bezoekers van den zoölogischen
tuin, die slechts oppervlakkig hebben toegekeken; dit is werkelijk de indruk, dien
zij er in hun herinnering van hebben behouden. Maar het eigenlijk interessante is,
dat de zebra feitelijk daarmede niet in overeenstemming is.
<span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span></p>
<p>De werkelijke strepen sluiten nauwkeurig aan het levende lichaam aan met zijn verschillende
in elkander ingrijpende onderdeelen. In de eerste plaats doet zij een hals en een
rompgedeelte op zich zelf uitkomen, die in het skelet en in de aanhechting der spieren
van boven naar beneden loopen, daar zij als het ware van de stijve wervelkolom neerhangen,
die alleen een sterke buiging maakt in den nek. In overeenstemming daarmede hangen
in dit gedeelte ook de zwarte strepen alle ten minste in beginsel recht naar beneden
van de kruin naar beneden over de flanken van rug en hals, eveneens met een duidelijke
aanwijzing van de buiging van den nek. Een tweede stelsel zijn dan de strepen op den
staart, die, volkomen de werkelijke staartwervels volgend, van achteren hooger op
den rug opstijgen dan de leek zou verwachten, die het skelet en de spierstelsels onder
de huid niet kent. Reeds hier begint, wat ik de „doorzichtigheid” zou willen noemen
in die zebrateekening. Zij doet ons een dieperen blik slaan in het inwendige van het
dier, daar zij den samenhang van het inwendige mechanisme, die anders onder de huid
verloren gaat, op een zoodanige wijze naar buiten doet komen, alsof men door een doorzichtig
omhulsel een laag dieper kon naar binnen zien in het levende dier zelf. En dit alles
viert zijn triomf in de pooten. Elk der pooten heeft zijn strepen als stelsel op zich
zelf. Daar echter de stijve as van het been loodrecht staat op het horizontale rugstuk,
loopen ook dezen keer de strepen loodrecht op die van den rug. Dat verschil in richting
volgt echter het been naar boven ver over de plaats heen, waar het in den gewonen
omtrek van het paard zich in de massa van den romp verliest. Wij herinneren ons, dat
bij het skelet van het paard feitelijk eerst op die plaats de echte knie gelegen <span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span>is, terwijl het been zelf zich nog een heel eind verder van binnen voortzet in de
schijnbare borst- en buikmassa. En nu is het merkwaardig, hoe juist de strepen dien
toestand zoo schitterend doen uitkomen. De strepen op de pooten loopen in een richting,
die loodrecht staat op die van den rug, nog in een hoogen driehoek zoowel van voren
als van achteren voort naar de flanken van het lichaam. Zoo ontstaat het prachtigste
gedeelte van de geheele zebrateekening; die aan weerszijden in de neerhangende strepen
van den rug ingrijpende driehoeken, bestaande uit fladderende wimpels, een verrukkelijk
gezicht voor ieder kunstenaarsoog, en dat aan den zebra eerst zijn groote schoonheid
geeft voor hem, die aan dat dier grootere opmerkzaamheid wijdt.
</p>
<p>De teekening wordt tevens op die wijze een belangrijke factor in het totale beeld
ook van den bouw van den zebra; terwijl zij namelijk het anders in het lichaam van
het paard verborgen bovenbeen van achteren en van voren voor den uitwendigen blik
duidelijk doet uitkomen, verlengt zij schijnbaar daardoor de pooten in het algemeen:
de zebra lijkt ook hem, die zich volstrekt niet bewust is, wat de reden daarvan is,
feitelijk veel hooger op de pooten te staan dan werkelijk het geval is, en ten gevolge
daarvan maakt ook het geheel een veel fraaieren indruk.
</p>
<p>Een eigenaardig stelsel van strepen vindt men ten slotte op den kop. De manen zijn
wel is waar geheel opgenomen in het strepenstelsel van den hals, daar hier de neerhangende
strepen eenvoudig doorgetrokken zijn tot in het haar, een omstandigheid, die voor
den totalen indruk hier weer het voorste gedeelte van de kruin, waarmede die zwart-witte
haren samenvallen, aanzienlijk hooger en statiger maakt. Aan het voorhoofd en de wangen
daarentegen ontwikkelt <span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span>zich de meest geraffineerde speling van fijne strepen, als moest duidelijk uitgedrukt
worden, dat daar de meest zenuwrijke, meest gevoelige plaats van het geheel gelegen
is. Om de oogen worden de streepjes gewone hanepooten. Men meent te zien doorschemeren,
hoe het oog door de spieren wordt vastgehouden, horizontale plooien van het voorhoofd
met tegen elkander in loopende hanepooten geven aan het oog iets ingespannens en dreigends,
dat anders nooit voorkomt bij een vluchtend hoefdier zonder kopverdediging. En lager
bij den bek duiden de halvemaans-strepen onmiskenbaar de krachtige kauwbeweging aan.
</p>
<p>Hij die een zebra, ook als hij stilstaat, gedurende langen tijd nauwkeurig beschouwt
met het oog op dat stelsel van strepen, moet noodzakelijkerwijze geleid worden tot
de waarneming van zuiver optische verschijnselen. Door de verscheidenheid en talrijkheid
der schelle, nauwe, dikwijls elkander kruisende contraststrepen lijkt de zebra niet
alleen grooter, maar het oog van den waarnemer wordt onrustig van de beschouwing;
het beeld begint te verschuiven, loopt in elkander en vloeit ten slotte formeel in
elkander. Men kan die ervaring reeds opdoen, als men zeer natuurgetrouwe afbeeldingen
beschouwt, zooals bij voorbeeld de voortreffelijke momentopnamen met magnesiumlicht,
die Schillings heeft gemaakt van wilde zebra’s des nachts aan de drenkplaats. Juist
Schillings, die reeds zuiver physisch een zeer scherp ziende waarnemer is, heeft er
met bijzonderen nadruk ook op gewezen, hoe de zoo in het oog vallend zwart-wit gestreepte
teekening der zebra’s de dragers dier teekening volstrekt niet doet uitkomen tegen
het hen omgevende landschap. Naar gelang van de verlichting zien er zebra’s heel verschillend
van kleur uit, tot zelfs het eenkleurige grijs; <span class="pageNum" id="pb161">[<a href="#pb161">161</a>]</span>maar zelfs daar waar hun <span class="corr" id="xd33e1043" title="Bron: zwartwitte">zwart-witte</span> kleur van dichtbij zou kunnen uitkomen, vervloeien de dieren op de meest merkwaardige
wijze met de kleur der steppe. Maar ook dan wordt ons een hoogst merkwaardig voorbeeld
van mimicry vertoond, als zebra’s tegen het middaguur rust nemen onder boomen en struiken,
die schaduw afwerpen; de trillende strepen der schaduwen, die door de takken der boomen
worden veroorzaakt, vermengen zich dan op de meest verrassende wijze met de strepen
der zebra’s.<span id="xd33e1046"></span> Dit citaat uit Schillings is uit den aard der zaak zeer merkwaardig. Het strepenstelsel,
dat zich in den zoölogischen tuin zoo aan ons opdringt en naar voren treedt, schijnt
in de vrije Afrikaansche steppe met haar kreupelhout omgekeerd juist tot de schutkleuren
te behooren. De vraag zou slechts zijn, of de door Busch geleverde caricatuur der
schilderhuisstrepen of een hoogst verward door elkander loopende zigzagversiering
niet nog betere, in ieder geval even goede diensten zou kunnen bewijzen. Maar dat
merkwaardige en verwonderlijke naar buiten doen treden van het inwendige lichaam met
al zijn fijnheden en de geheele ornamenteele individualiseering binnen het rhythmische
grondbeginsel schijnen mij in ieder geval er op te wijzen, dat ook nog inwendige factoren
aan den bouw van het lichaam hebben medegewerkt, die met de uitwendige beschermende
aanpassing hier uitsluitend door teeltkeus volstrekt niet kunnen worden verklaard.
</p>
<p>Een lichte neiging tot het vormen van dwarsstrepen schijnt in alle levende wilde paarden
aanwezig te zijn, wij herinneren slechts aan de strepen boven op den rug, de schouderkruisen
en de strepen op de pooten der ezels; ook bij de tamme paarden komen een enkelen keer
strepen op de <span class="pageNum" id="pb162">[<a href="#pb162">162</a>]</span>pooten voor. Het zou in hooge mate interessant zijn, de huiden der oude paardachtige
dieren, van het Sivapaard af teruggaande, in dit opzicht te kunnen vergelijken, om
na te gaan in hoeverre hierin een oud erfstuk en een oude ontwikkeling steekt. Maar
hier is de draad onzer kennis helaas volkomen afgebroken, aan de fossiele beenderen
is niets te ontleenen. Misschien waren de Hipparions, die in menig opzicht aan de
zebra’s herinneren, reeds even mooi gestreept. Maar wie kan het zeker zeggen! Voor
zoover de zaken tegenwoordig staan, geeft juist dat bijzondere van de „zebrakleur”
aan het overblijfsel van onze Afrikaansche wilde paarden nog in sterkere mate het
karakter van iets eigenaardigs, dat afwijkt van de lijn, die naar het cultuurpaard
leidt.
</p>
<p>In engeren zin is ook bij die zebra’s de zwart-witte zebrakleur overigens aan heel
wat schommelingen onderworpen. De hierboven gegeven beschrijving komt overeen met
het meest in het oog vallende type. Maar van daar uit is er een tamelijk groote speelruimte,
waar de strepen zich nu eens hier, dan weer daar als het ware van geheele groepen
van lichaamsdeelen terugtrekken, zonder dat daar, waar zij behouden zijn gebleven,
het karakter op zich zelf is gewijzigd. En juist hier kunnen de verschillende locale
vormen ingeschakeld worden (die op zich zelf ook niet zoo gemakkelijk te verklaren
zijn uit het beginsel van beschermende aanpassing), die voor de zebra’s karakteristiek
zijn op hun uitgestrekt Afrikaansch verbreidingsgebied.
</p>
<p>Toen ik mijn eerste studies maakte in den zoölogischen tuin, was de natuurlijke geschiedenis
der zebra’s in haar systematisch gedeelte spoedig aangeleerd. Er waren in die dagen
drie verschillende typen van zebra’s: de echte zebra met strepen tot over de geheele
pooten; Burchell’s tijgerpaard <span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span>(de dauw) met strepen alleen op het lichaam en met volkomen witte pooten; en de Quagga,
die alleen maar over het halve lichaam gestreept was. Het tijgerpaard was in den dierentuin
de gewone vorm, hoewel hij tegenover den echten zebra, zooals die bij Brehm beschreven
stond, niet voor volkomen vol werd aangezien. Brehm had trouwens ook alleen maar drie
soorten genoemd. Na dien tijd zijn, naarmate de nadere ontsluiting der merkwaardige
Afrikaansche dierenwereld heeft plaats gegrepen, zooveel speciale soorten van zebra’s
bekend geworden, dat men een geheele lijst van buiten moet leeren. Maar te gelijker
tijd is de onzekerheid over de werkelijke grenzen en het aantal der onafgebroken op
elkander volgende verbeteringen, twijfelingen en nieuwe rangschikkingen zóó groot
geworden, dat men de neiging krijgt, weder tot dat oude drietal terug te keeren, dat
in zekeren zin nog steeds zeer goed iets uitdrukt, wat op zich zelf onbetwistbaar
is. Doch ook hier doet zich een moeilijkheid voor ten gevolge van een intusschen onverwacht
plaats gegrepen sterfgeval.
</p>
<p>De derde vorm, de Quagga, heet namelijk tegenwoordig volkomen uitgeroeid. Wij hebben
hier te doen met een zeer eigenaardig geval, niet alleen voor de geschiedenis der
dieren in het algemeen, maar ook voor de meer beperkte geschiedenis van onze dierentuinen.
</p>
<p>De Quagga was sedert de dagen van Buffon één der meest bekende soorten van zebra’s,
die zich door de plaats, waar zij gevonden werden, het gemakkelijkst aan ons aanbood,
daar hij in talrijke kudden juist over het noordelijke deel van het Kaapland en den
Oranjevrijstaat trok. Toen de eerste dierentuinen in Parijs, Schönbrunn en later,
in de negentiende eeuw, in Londen geopend werden, was het zoo <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>natuurlijk mogelijk, dat ook de Quagga, die zoo gemakkelijk te bereiken was en zoo
veel voorkwam, daarin werd gezien, vooral daar het op zich zelf geen bijzondere moeite
kostte, Afrikaansche wilde paarden levend te importeeren. En dat bleef nog zoo tot
omstreeks de laatste twintig jaren der vorige eeuw. In den Londenschen dierentuin
is de Quagga sedert 1831 niet minder dan driemaal aanwezig geweest, en hij heeft het
daar jaren lang uitgehouden. Van daar zijn de huiden afkomstig, die men opgezet vindt
in het museum van Rothschild en in het museum voor natuurlijke historie te Londen.
Dergelijke huiden zijn tegenwoordig kostbare zeldzaamheden, en waar zij zijn, moeten
zij zorgvuldig bewaard blijven, want zij zijn niet te vervangen; behalve Londen bezitten
Berlijn, Weenen, München, Parijs en Amsterdam nog een enkel exemplaar. Immers op een
goeden dag kwamen geen nieuwe Quagga’s meer in den dierenhandel voor. Na eenigen tijd
waren de laatste paar exemplaren der Europeesche tuinen allen gestorven. Korten tijd
daarna begon zich het gerucht te verspreiden, dat er geen Quagga’s meer in den dierenhandel
voorkwamen—nooit meer—daar er in Afrika zelf geen Quagga’s meer waren. Het laatste
exemplaar is, naar men zegt, reeds in het jaar 1880 geschoten. Een feit is het, dat
men tegenwoordig geen enkele plek meer kent in de geheele oude woonplaats der Quagga’s,
waar in de latere jaren nog een levende Quagga is gezien. En in andere deelen van
Afrika is juist die soort nooit bekend geweest.
</p>
<p>Het lot van die dieren schijnt dus bezegeld te zijn. En het betreft hier speciaal
die soort van zebra’s, die het meest verschilden van <span class="ex">alle</span> andere, dus in zekeren zin de meest op zich zelf staande, al is het dan niet de allermooiste.
<span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span>Ik heb in der tijd verzuimd op den Quagga in den zoölogischen tuin te letten, en kan
dus alleen oordeelen naar aanleiding van opgezette dieren in musea, van welke dieren
ik het Amsterdamsche exemplaar nauwkeurig heb beschouwd. Dat exemplaar, een wijfje,
had in het oog vallend korte en krachtige pooten. De Quagga heeft absoluut niets meer
van het <span class="corr" id="xd33e1070" title="Bron: zwartwit">zwart-wit</span> der andere zebra’s. Het is een bijna volkomen bruin paardje met een lichte aanduiding
van strepen, gerangschikt als bij een zebra, maar het blijft meer een lichte nuanceering.
Alleen aan den kop, aan het voorhoofd en de oogen heeft men op den bruinen achtergrond
nog werkelijke donkere zebrastrepen. Op den hals, het eenige lichaamsdeel, dat van
het geheele lichaam nog duidelijke strepen vertoont, ziet men daarentegen reeds geen
echte zwarte banden meer op een helderden achtergrond. Maar door een donkeren, reeds
sepiabruinen grondtoon loopen een paar heel zachte, golvende, <span class="ex">lichte</span> banden, die op de Amsterdamsche huid zelfs witachtig zijn, zoodat in het geheel een
indruk wordt teweeg gebracht, dien ik niet beter zou kunnen vergelijken dan met het
meer of minder fijn genuanceerde bruin op de vleugels van een aantal vlinders. Bij
het Londensche exemplaar kon men iets wat op strepen geleek weg nevelend nog waarnemen
tot op het gebied der achterdijbeenderen. Merkwaardigerwijze is de lichte staart een
echte paardestaart, wat den indruk verhoogt, dat men met een gewonen pony te doen
heeft, een indruk, die misschien nog veel sterker zou kunnen zijn bij minder willekeurig
opgezette dieren.
</p>
<p>Zoolang ik een dergelijken Quagga in het museum bestudeerde, heb ik de gedachte niet
van mij kunnen afzetten, dat hij er uitzag als het resultaat van een kruising van
een bruin tam paard met een Burchell’s tijgerpaard-zebra, die <span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span>toch reeds onder het kniegewricht de strepen mist. In den Berlijnschen dierentuin
leeft een „zebroïde”, dat wil zeggen een dergelijke werkelijke mengvorm van een hengst
van een gelen Shetland-pony en een zebra-merrie, een dier, dat reeds eenigszins dergelijke
fijn genuanceerde sepiakleuren doet zien. Maar in aanmerking genomen het feit, dat
de eerste kolonisten in Zuidafrika den Quagga reeds aantroffen in talrijke kudden,
is die losse gedachte natuurlijk niet vol te houden; met wat voor geïmporteerde paarden
zou die kruising in onbekende dagen zijn geschied? In weerwil van dit alles blijft
er voor mij toch nog altijd iets geheimzinnigs over in den Quagga. Des te meer is
het te betreuren, dat die merkwaardigste soort onder de zebra’s niet meer bestaat.
</p>
<p>Voor de overige dier harlekijnachtige wilde paarden zou ik als echte tijgerpaarden
die soorten willen nemen, die tusschen de echte donkere strepen nog een soort schaduwspel
van meer of minder duidelijke bijstrepen vertoonen; als echte zebra’s daarentegen
alle dieren met het typische, zuiverzwarte traliewerk. Of de grondkleur daarbij meer
geel of meer wit is, schijnt af te wisselen met leeftijd en geslacht binnen rassen
uit dezelfde streken.
</p>
<p>Ook in de beteekenis van die ruwe oudste definitie is het in ieder geval zeker, dat
de tijgerpaarden een duidelijk uitkomende neiging vertoonen tot pooten, die bijna
geheel vrij zijn van strepen. Bij de soort, die oorspronkelijk in alle zoölogische
tuinen onder den naam van Burchell’s tijgerpaard bekend was en in die dagen dikwijls
was ingevoerd, schijnen de strepen zelfs reeds op het bovenbeen te verbleeken; men
is meestal van meening, dat die soort ook reeds in vrijheid volkomen is uitgeroeid,
terwijl onze tuinen <span class="pageNum" id="pb167">[<a href="#pb167">167</a>]</span>nog echt gefokt materiaal bezitten. Door de verflauwde tusschenstrepen en den algemeenen
meer in het bruin loopenden grondtoon moet dat Burchell’s tijgerpaard op de kolonisten
in den Oranjevrijstaat in ieder geval zóó sterk den indruk hebben gemaakt van een
Quagga, dat zij het „de bonte Quagga” hebben genoemd. Maar veel sterker en donkerder
gestreept over de achterpooten is het schoone tijgerpaard, dat in Duitsch Zuid-westafrika
nog tegenwoordig bestaat, de zoogenaamde Damara-zebra. Uit een geografisch oogpunt
zijn in ieder geval die tijgerpaarden de eenige Zuid-Afrikaansche wilde paarden, die
van het zuiden uit ook nog een eind ver opklimmen naar de westkust.
</p>
<p>De uit een geografisch oogpunt „echte zebra’s” gaan daarentegen van het uiterste deel
van het Kaapland tot aan het gebied der ezels in Somaliland consequent door Oost-Afrika
heen. De beide zebra’s, die in hun strepen het schoonste zijn en die merkwaardiger
wijze aan hun lange ooren en andere kenmerken het meest op ezels gelijken, geven als
het ware de hoekpijlers aan en wel: de reeds het langst bekende echte zebra of het
bergpaard in het Kaapland en de zebra, die in den laatsten tijd hoe langer hoe veelvuldiger
in de zoölogische tuinen wordt gevonden, de Grevy-zebra in Somaliland zelf. Van de
daar tusschen gelegen overgangsvormen noem ik als den meest bekenden den „Böhms-zebra”
uit het gebied van den Kilimandsjaro. Met zijn „gestreepte kousen”, die zich uitstrekken
tot op den hoef komt hij bijzonder goed uit op de voortreffelijke met magnesiumlicht
genomen photografieën van Schillings.
</p>
<p>De Grevy-zebra was voor mij, toen ik hem voor het eerst in Londen zag, een ware verrassing.
Een zoo kolossale zebra, waarbij de bergpaarden en andere kleine soorten tot <span class="pageNum" id="pb168">[<a href="#pb168">168</a>]</span>ponys inkrompen, had ik absoluut niet voor mogelijk gehouden. De wonderen van de teekening,
zoo fijn als de graten van een visch, en van het contrast tusschen wit en zwart hebben
daar hun hoogtepunt bereikt. Geen enkele zebra maakt in zoo hooge mate den indruk,
als ware hij met zwart lak op een melkwitten achtergrond kunstmatig geschilderd, en
lijkt zoo volmaakt onmogelijk als natuurproduct. Daarbij schijnt er voor gezorgd te
zijn, dat die allernieuwste indruk ons nog het meest getrouw blijft in de zoölogische
tuinen, terwijl het echte bergpaard uit het Kaapland noodzakelijker wijze daar moet
ondergaan onder den invloed der onverbiddelijke cultuur.
</p>
<p>Gedurende langen tijd was die veel kleinere, maar wonderlijk rijk over het geheele
lichaam, ook over de pooten, gestreepte vorm uit het Kaapland de eigenlijke schat
in onze afgesloten zebraparken. In Berlijn heeft een oude merrie, die het meer dan
een kwart eeuw flink heeft uitgehouden, mij het eerst van het tijgerpaard geleid tot
het type van den echten zebra, en mij de liefde voor den zebra in het algemeen ingeboezemd,
die ik, zij het ook van verre, nog tot den huidigen dag heb behouden; in de nabijheid
als „vriend” is de zebra een valsche, bijtachtige kwant, waaraan men nog steeds bemerkt,
wat toch altijd in het wezen der zaak het meest interessante aan hem is: het wilde
paard. Ik heb mij daarom dan ook nooit zoo warm kunnen maken voor het debat, dat in
den laatsten tijd zoo levendig is gevoerd over de mogelijkheid den zebra blijvend
te temmen, en over zijn bruikbaarheid voor de cultuur. Voor mij is in de eerste plaats
een werkelijk actueel vraagstuk, hoe de zebra als wilde vorm kan worden gered door
alle mogelijke middelen der moderne bescherming tegen de jacht. Dat het mogelijk is,
<span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span>een zebra oppervlakkig, individueel te temmen, is tegenwoordig absoluut zeker, in
weerwil van allen vroegeren twijfel. Tegenover de hoop om den zebra snel op den duur
te temmen tot een echt cultuurdier, zooals ons cultuurpaard dit is, sta ik desniettemin
even sceptisch als tegenover alle andere pogingen, om uit wilde dieren in een paar
geslachten huisdieren te willen fokken. Wij menschen zijn tegenwoordig ten gevolge
van bepaalde werkelijk kolossale gevolgen in den vooruitgang der cultuur allen eenigszins
in het stadium der geestelijke koortshitte. Wij willen overal loopen met zevenmijls
laarzen. Maar tegenover dergelijke karakterwijzigingen in het levende wezen zullen
wij nog wat bemerken van de taaiheid der natuur, van de rotsgevaarten, die niet met
geweld kunnen worden verbrijzeld, maar die alleen door een duizenden jaren voortgezet
druppelen kunnen worden uitgehold.
</p>
<p>Uit een historisch oogpunt mag men wel met zekerheid uitspreken, dat de zebra met
het werkelijke oorspronkelijke temmingsproces van ons paard <span class="ex">in niet den minsten samenhang staat</span>. Geen enkel ras onzer getemde paarden vertoont het geringste spoor van de physionomie
van den zebra. Alle zebra’s staan zóó geïsoleerd naast ons paard, dat men, wat de
uiterlijke gedaante betreft, geen oogenblik verwonderd zou zijn, als de zebra in het
skelet nog ergens een overtolligen teen of één dier oudere kenmerken aanwees, die
hem zou doen kennen als een overlevend overblijfsel van één dier oudere groepen van
paardachtige dieren. Doch zóó ver staan zij zuiver systematisch niet van elkander.
Maar des te duidelijker ontbreekt iedere historische aanwijzing van een nauweren samenhang
met onze cultuurgeschiedenis.
</p>
</div>
</div>
<div id="ch9" class="div1 last-child chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1420">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<p><span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span></p>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">Hoewel ook de zebra komt tot in Somaliland, dus in het stamgebied van den ezel, is
toch, even zeker als het feit, dat de ezel over Egypte in de beschaafde wereld is
binnengetreden, het andere feit, dat het paard <span class="ex">niet</span> langs dien weg is binnengekomen. Egypte zelf heeft het paard eerst veel later gekregen,
en als alle teekenen ons niet bedriegen, van het noorden uit. Zelfs echter indien
er op den niet-Egyptischen noordelijken rand van Afrika van oudsher een zelfstandig
uitgangspunt zou geweest zijn voor het fokken van tamme paarden (wat volstrekt niet
bewezen is), dan zouden niet de tropische zebra’s daarvoor in aanmerking moeten komen,
maar achterblijvers der diluviale Europeesche wilde paarden, waarvan men de beenderoverblijfselen
in Algiers heeft gevonden.
</p>
<p>Over die punten is men het dan ook vroeg tamelijk wel eens geweest. De vraag, die
zich dan echter met kracht naar voren drong, was deze: waar dan ons tamme paard van
afstamde.
</p>
<p>Het eerste aannemelijke vermoeden wees op Azië. Men moet zich hierbij een oogenblik
terugdenken in de andere voorstelling van de negentiende eeuw omtrent den geheelen
gang der beschaving in het algemeen. In Azië wortelde, naar men meende, alle cultuur.
Van hier uit hadden zich van oudsher cultuurvolken met golfbewegingen in westelijke
richting voortbewogen. Een dergelijke golf was in de gedaante der „Kelten” over geheel
Europa heengeslagen. Daarop volgde, de vorige gedeeltelijk overstroomend, van het
oosten naar het westen een Germaansche golf, en daarop een Slawische. Bij een dergelijke
voorstelling kwam een oorspronkelijk zelfstandige cultuur voor Europa zoo goed als
niet in aanmerking. Europa rekende evenmin mede voor de oude cultuurdieren en dus
<span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span>evenmin voor het paard. Zoo bleef dan Azië alleen over. In de periode, waarin de geschiedenis
van het huisdier op zuiver philologische grondslagen was gegrondvest en berustte op
bewijzen, aan taal en literatuur ontleend, in de tweede helft der negentiende eeuw,
toen de even geestige als op taalkundig gebied zaakkundige studiën over huisdieren
en cultuurplanten van den energieken, in zijn bijzonder gebied zich absoluut souverein
voelenden Viktor Hehn de opvattingen beheerschte, zonder dat men dadelijk haar eenzijdigheid
bemerkte,—scheen het eenvoudig van zelf sprekend, dat men uitsluitend in Azië kon
zoeken naar de voorouders van het paard.
</p>
<p>Men hoorde nu in het eerst van „wilde paarden” uit de zuidoostelijke Russische steppe,
dus ten minste nog in het naar Azië openstaande grensgebied. Zij werden beroemd onder
den naam van „Tarpans” en hebben tot een uitgebreide literatuur aanleiding gegeven.
Tegenwoordig mag men wel als vaststaand aannemen, dat de Russische Tarpan, die in
zuiveren vorm niet meer is op te sporen, ook vroeger nooit „zuiver” is geweest in
den zin van een oorspronkelijk wild paard, maar gerecruteerd is uit verwilderde afstammelingen
van een aantal oude cultuurrassen, die onderling gekruist hebben; uit de kruising
van die rassen zou hij als het ware proefondervindelijk nog tegenwoordig te maken
zijn in zijn typischen vorm. In die dagen beschouwde men den Tarpan niet alleen als
een werkelijk wild paard, maar men beschouwde hem gewoon weg als volkomen Aziatisch.
Duistere geruchten over wilde paarden in de meer of minder geheimzinnige steppen van
Centraal-Azië werden zóó gecombineerd, dat het Tarpanpaard als oorspronkelijk wild
paard van steeds nog te herkennen gelijkenis met het cultuurpaard, <span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>maar toch „wild”, zich ten slotte nog tot in de woestijn Gobi op Chineesch gebied
uitstrekte. Toen het eenmaal gevangen was in den binnen-Aziatischen ketel, was de
gevolgtrekking ten opzichte van den Tarpan niet zoo moeilijk, dat de ééne of andere
der oude culturen aan den rand van dien ketel het dier in het grijze verleden uit
dien ketel heeft opgevischt.
</p>
<p>De reactie bleef echter al spoedig niet uit. Reeds vroeg werd de Tarpan een problematiek
dier. Het bleek, dat die zoogenaamde Tarpans van Perzië tot de woestijn Gobi, goed
in het licht gezien, eenvoudig dezelfde waren als de vroeger besproken Onagers en
Dziggetais, dus als wilde ezels. Ten einde raad nam Brehm, die één der weinige kenners
uit eigen aanschouwing van de Aziatische steppe was, zijn toevlucht tot den uitweg,
dat hij in een dergelijken wilden ezel zelf den Trans-Caspischen Koelan, dien hij
gelijkstelde met den werkelijken Chineeschen Dziggetai der woestijn Gobi, den stamvader
zag van ons cultuurpaard. De trotsche pracht dier wilde Aziatische dieren, die hij
voor het eerst volkomen had leeren kennen, hield hem gekluisterd en gevangen. Maar
toch was aan die opgedrongen oplossing op den duur niet ernstig te denken.
</p>
<p>De twijfel aan het denkbeeld van Brehm vertegenwoordigde dan ook een zeker keerpunt.
Ondertusschen was er een geheele reeks van nieuwe feiten bekend geworden over het
ten minste eertijds voorkomen van wilde paarden midden in de voornaamste cultuurlanden
van Europa. Uit de diluviale periode kwamen tallooze overblijfselen van paarden in
Frankrijk en Duitschland, en zelfs tot in Zweden voor den dag. Ongetwijfeld had men
hier te doen met inheemsche wilde paarden. Zij liepen reeds parallel met een eveneens
<span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>inheemsche Europeesche cultuur, een praehistorische cultuur. Maar die cultuur bezat
in het begin nog geen huisdieren. Op het paard werd jacht gemaakt als op een wild
dier der steppe. In Westeregeln bij Maagdenburg liggen zijn beenderen midden tusschen
die van andere wilde steppendieren, bij wie nooit sprake geweest kan zijn van temming.
In een Zweedschen schedel, die afkomstig is van een jong paard, steekt nog een vuursteenwapen
der steenperiode. Op een vindplaats onder een hoogen rotswand bij Solutré in Frankrijk
liggen overblijfselen van vele duizenden paarden op een zóó karakteristieke wijze
bij elkander, dat men bepaald moet aannemen, dat de praehistorische mensch hier langen
tijd gewoon was vluchtige wilde paarden over den kling te jagen en zóó tot een zekeren
buit te maken. Eindelijk werden als bewijsstukken, die voor goed den doorslag gaven,
op ivoor gesneden figuren en verrassend goed uitgevoerde teekeningen, voor een deel
groote muurteekeningen in holen ontdekt van de hand van praehistorische kunstenaars
op de overoude Fransche cultuurplaatsen van een niet bij name bekend, maar blijkbaar
zeer begaafd volk, waarop een diluviale dierenwereld, nog volkomen duidelijk te herkennen,
was voorgesteld. Naast teekeningen van den mammouth vindt men daar ook teekeningen
van een paard van een steeds terugkeerend, hoogst karakteristiek type. Bepaalde trekken
daarin, bij voorbeeld een dichte baard aan de kin, schenen nog duidelijk te wijzen
op de dik behaarde dieren van den rand der gletschers uit de ijsperiode, waartoe ook
de roodbonte neushoorn en de mammouth met zijn geelbruin wollen kleed en zijn manen
hebben behoord. Maar aan den anderen kant leek de vorm ook reeds in het oog vallend
op bepaalde zware oud-Europeesche cultuurrassen met een langen, zwaren, <span class="pageNum" id="pb174">[<a href="#pb174">174</a>]</span>in het dik gewelfde neusgedeelte ver vooruitstekenden, kop en met dikke pooten.
</p>
<p>Dit praehistorische bewijsmateriaal is na dien tijd hoe langer hoe zekerder en klemmender
geworden. Maar als de dingen zoo waren, dan moest men zich toch de vraag stellen,
of niet, naarmate de Europeesche cultuur verder voortschreed, het paard juist in Europa
werkelijk voor het eerst is getemd geworden. Hier werd nu ook het materiaal van gewicht,
dat scheen te bewijzen, dat het Europeesche wilde paard volstrekt niet ongeveer op
het allerlaatst der diluviale periode evenals de mammouth en de roodbonte neushoorn
in het land was uitgestorven, maar dat het ten minste op enkele plaatsen feitelijk
als zoodanig tot zelfs ver in de historische tijden heeft voortgeleefd. Inderdaad
kunnen uit de oudere literatuur een groot aantal mededeelingen over „wilde paarden”
in het Duitsche woud worden bijeengebracht. Dat het Duitsche wilde paard, oorspronkelijk
een steppendier, zich in het overgebleven gedeelte van het Duitsche oerwoud, waar
het nog bestond, voor de toenemende cultuur zou hebben teruggetrokken, zou niet zoo
bijzonder te verwonderen zijn. Dat aan den anderen kant een bosch, dat nog langen
tijd wisents, oerossen, elanden geherbergd heeft, ook een goede schuilplaats kon aanbieden
aan wilde paarden, is ook duidelijk. De verschillende opgaven uit de literatuur zijn
merkwaardig eenstemmig. In de „<span class="ex" lang="la">Benedictiones ad mensas Ekkehardi</span>”, de zegeningen over de spijzen, door Ekkehard IV, den <span class="ex" lang="la">magister scholarum</span> in het klooster St. Gallen in Zwitserland gegeven, vindt men ook een dergelijke zegening
voor het vleesch van het „wilde paard.” In een andere bron van het jaar 1593 wordt
weer melding gemaakt van wilde paarden in Wasgau. In de rechtsverslagen van Kaiserslautern
<span class="pageNum" id="pb175">[<a href="#pb175">175</a>]</span>worden tot in het begin van den dertigjarigen oorlog „wilde paarden” genoemd, die
huisden in de diepe bosschen van de Pfalz, zich daar vermenigvuldigden, en des nachts
losbrekend als de wilde zwijnen, zóó groote verwoestingen aanrichtten in de bebouwde
velden, dat de stad in het jaar 1616 drie afzonderlijke boschwachters tegen de wilde
paarden moest aanstellen. Hahn (niet Hehn, maar een ander onderzoeker der huisdieren)
heeft in het jaar 1892 op zeer overtuigende gronden de stelling verdedigd, dat de
„<span class="ex">grimme Schelch</span>”, die in het <span class="corr" id="xd33e1135" title="Bron: Nibelungengebied">Nibelungenlied</span> nog als een groot stuk wild genoemd wordt, waarop te gelijk met den tegenwoordig
verdwenen oeros werd jacht gemaakt, een wilde hengst is geweest; het woord wordt daarbij
afgeleid van „<span lang="de">Beschäler</span>” (dekhengst.) Nog in het jaar 1537 leest men, in een keukenrekening uit Lippe, van
een hengst, die gezonden werd als „<span lang="de">Beschäler</span>” bij de wilde paarden. Toen men uit de moerassen van Ierland bijzonder goed geconserveerde,
meestal zelfs nog door stukken huid omgeven geraamten van een hert met een kolossaal
gewei had leeren kennen, dat wel is waar tegenwoordig niet meer bestaat, maar in Europa
eerst betrekkelijk laat scheen te zijn uitgestorven, werd het een algemeen verbreide
hypothese, dat in dien wonderlijken „Schelch” dat toen ten tijde nog voortlevende
of in ieder geval in sagen nog gekende reuzenhert stak. Maar feitelijk is er geen
enkel verder feit, dat een bewijs zou zijn voor het later voortleven van dat in verschillende
opzichten raadselachtige diluviale hert tot in de historische tijden; het zou dus
meer dan vermetel zijn, daartoe te concludeeren uitsluitend op grond dat hier een
„grimmig” jachtdier uit oude dagen voorkomt, dat wij niet onmiddellijk kunnen thuis
brengen. De wilde hengst past echter uitstekend in het kader.
<span class="pageNum" id="pb176">[<a href="#pb176">176</a>]</span></p>
<p>Nu is trouwens ten opzichte van al die „wilde paarden” uit de oudere bronnen beweerd
geworden, dat men hier gedeeltelijk ook weer te doen heeft met verwilderde vluchtelingen
uit oorlogstijden, die zich in het oerwoud, waar dat nog bestond (en in enkele streken
bestond het zelfs zeer laat nog weelderig genoeg), tijdelijk zelfstandig hadden gevestigd;
gedeeltelijk echter ook met vorstelijke stoeterijen, waar cultuurpaarden in half verwilderden
toestand gehouden werden, die zoowel landbouwer als stadbewoner van tijd tot tijd
plaagden als wilde dieren. Dit mag enkele medegedeelde feiten verklaren, doch moeilijk
juist de meest interessante. Bij stoeterijen van wilde paarden met „grimmige” dekhengsten
in het diepe eenzame woud zou men ook deze vraag kunnen stellen, of niet juist die
dieren zelf een bewijsstuk waren voor nog laat behouden gebleven overgangstrappen
van het temmingsproces. Ik herinner aan hetgeen vroeger gezegd is van den hengst en
zijn zoo late temming. Misschien heeft men nog zeer lang de dekhengsten in een soort
van overgangstoestand gehouden als half wilde dieren en dieren van het woud, wat echter
niet uitsloot, dat zij reeds hun rechtmatigen eigenaar hadden en in het algemeen beschouwd
werden als hulp verleenende cultuurdieren.
</p>
<p>In ieder geval heeft de meest zorgvuldige critiek die zaken niet weer geheel uit de
wereld kunnen helpen. En zoo neigde zich het tongetje van de weegschaal hoe langer
hoe sterker naar Europa toe, terwijl te gelijker tijd even zeker de hoop begraven
werd, een wild paard, waarin de voorvader van ons cultuurpaard zou kunnen steken,
nog levend terug te vinden. Daartoe was Europa reeds lang te zeer verlicht. Het voorvaderlijke
paard scheen evenzeer door zijn getemden kleinzoon te zijn opgezogen als de eveneens
reeds <span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span>lang ten onder gegane oeros van het oude Duitsche woud door het getemde rund.
</p>
<p>In die schijnbaar nu zoo volkomen gezuiverde atmosfeer is echter toch weer een nieuwe
ontdekking van den allereersten rang als de bliksem ingeslagen. In het jaar 1879 ontmoette
de Russische reiziger Przewalski (spreek uit Pschewalski) in het wildste gedeelte
der Centraal-Aziatische woestijn (in het Tarim-bekken) een wild eenhoevig dier, dat
nu volstrekt geen wilde ezel, maar een absoluut echt wild paard was.
</p>
<p>De Kirgiezen noemden het dier „Kertag”, de Mongolen „Taki”. Het was over het algemeen
klein, maar met een grooten kop, het droeg ooren als van een paard, manenborstels
als van een zebra, zonder kuif, en een staart, die over de bovenste helft alleen korte
haren had en eerst van onderen eindigde in den echten paardestaart. De kleur kwam
overeen met die der woestijn tusschen rossig en geel, de in het oog vallende dikke
pooten waren van de knieën af zwart. Kudden van vijf tot vijftien stuks, merries en
veulens met een ouden hengst als leidsman, waren bij elkander. De levendige, scherp
speurende dieren hielden het meest van de naakte zoutwoestijn, waar bijna geen water
te vinden was. Alleen in den winter was het mogelijk op hen te jagen, als de sneeuw
voor de jagers het water kon vervangen. Tweemaal stootte de ontdekker op een kudde,
zonder de gelegenheid te hebben hen onder schot te krijgen. Als een stormwind vlogen
de dieren den hengst achterna. Maar een huid en een schedel, die langs anderen weg
in het bezit kwamen van Przewalski, waren onmiddellijk voldoende om wetenschappelijk
het dier te huis te determineeren.
</p>
<p>Er was dezen keer geen sprake van verwilderde Mongoolsche <span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span>cultuurpaarden. Men stond tegenover een echt wild paard, even goed als de zebra’s
het wilde paard vertegenwoordigden. Maar nu tegenover het wilde paard, dat men had
gezocht: en wel een wild eenhoevig dier, dat klaarblijkelijk uit een zoölogisch oogpunt
behoort tot de engere groep, waartoe ons cultuurpaard behoort. Het hoogstmerkwaardige
schepsel, waarmede een meer dan honderdjarige twistvraag in een geheel nieuw stadium
trad, werd het Przewalskipaard gedoopt.
</p>
<p>Na de eerste publicaties trad er weer een pauze in, gedurende welke geen verder bericht
kwam, zoodat in de kringen der vakgeleerden reeds weer twijfel opkwam. Toen ondernam
de zoöloog Büchner een expeditie naar Dzoengarije, uitsluitend ter wille van het wilde
paard. Hij bracht ook gelukkig een paar merries levend naar Rusland mede. In het particuliere
park van Falz-Fein in Askania Nova in Zuid-Rusland verscheen het merkwaardige dier
voor het eerst als wetenschappelijk gevangene. Toen nu de belangstelling zoo algemeen
was geworden, trad de Hamburgsche handelaar in dieren, Karl Hagenbeck, de groote leverancier
van al onze groote Europeesche zoölogische tuinen, in het krijt. Hij verschafte zich
28 stuks levend voor den handel, uitsluitend jonge dieren, die allen in de nabijheid
van Kobdo in West-Mongolië op Chineesch grondgebied gevangen waren. De Mongoolsche
jagers hadden door plotseling opjagen van grootere troepen de veulens er toe gebracht,
achter te blijven bij hun vluchtende moeders, en ze met een soort van lasso gevangen.
In het kamp gebracht, waren de jonge dieren spoedig gewend geraakt aan tamme merries
als pleegmoeders, aan wie men haar eigen jongen had ontnomen,—een leerrijke bijdrage
voor het proces, dat zich zeker ontelbare <span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span>malen op dergelijke wijze had herhaald in de temmingsgeschiedenis van het paard. Uit
die bezending zijn al onze grootere dierentuinen van dergelijke exemplaren voorzien,
en daar de veulens intusschen groot geworden zijn, kan men zich tegenwoordig van het
Przewalskipaard een betere voorstelling maken dan van een aantal reeds veel langer
bekende zoogdieren.
</p>
<p>Het schoone paartje van den Berlijnschen dierentuin doet bijzonder goed de tegenstelling
zien met de verschillende Aziatische wilde ezels, die daar in de nabijheid zijn gehuisvest.
Niet gemakkelijk zal men dieren vinden, die meer van elkander verschillen, niemand
zal ze meer van elkander willen afleiden. Op het eerste gezicht meent men, dat de
rollen omgekeerd zijn; de Koelan lijkt het groote, hooge, slanke paard, het wilde
paard lijkt de kleine dikke ezel. Een nadere blik doet dan in het kleine dier toch
de lijnen van het paard zien, maar eenigszins als caricatuur. Een zwaar, massief paard
met dikke pooten, alsof het samengedrongen was, en klein en laag was gehouden. En
daarbij ziet men als speling de pooten van den zebra. Leelijke, maar merkwaardige
dieren. Wilde, krachtige loopers over de steppen, wie men reeds kan aanzien wat men
nooit in den zebra zou zoeken: dat zij, vergroot, onvermoeide karrepaarden, last-
en trekdieren zouden kunnen leveren. Vooral de jonge dieren hebben zóó lange, onbehouwen
koppen, dat zij er met hun uitgerekt gezicht tusschen beide uitzien als een slecht
uitgevoerde photografie, waarbij de kop door een verkeerd perspectief te groot is
genomen tegenover het meer naar achteren staande lichaam. De dikke wangen trekken
steeds bijzonder de aandacht. De hoofdkleur komt overeen met die der woestijn, daarin
komen zij volkomen overeen met de <span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span>Koelans, en er zijn maar weinig gevallen, waar twee zoo geheel van elkander afwijkende
diervormen op een afstand toch weer zoo overeenstemmen, daar zij beide het product
zijn van eenzelfde milieu: ook hier die roodachtige Isabellakleur met een wit toevoegsel,
dat ik vroeger heb gekenschetst als een wolkje melk in de koffie. En hoe rijper van
kleur de Berlijnsche hengst is geworden, des te zuiverder zijn die kleuren der woestijn
afgezet, b.v. de snuit verblindend wit tegen den meer rooden kop. Volkomen als van
een wilden ezel ziet er ook de fijne donkere ruggestreep uit, die scherp, als ware
het met inkt geschied, voortloopt tot in den staartwortel. Welke beteekenis die streep
bij al die bleeke kinderen der woestijn wel mag hebben? Is het een laatste schuilhoek
als reserve, waaruit, als het noodig is, op een bepaald oogenblik een soort weer de
oude strepen der voorouders zou kunnen te voorschijn roepen.
</p>
<p>Maar dan komt er van onderen aan het lichaam van het wilde paard iets, dat hem even
duidelijk ook in de kleur onderscheidt van de Aziatische wilde ezels. De Koelans en
Dziggetais worden van onderen zóó helder over hun geheele oppervlakte, dat hun pooten
formeel verdwijnen, en niets maakt ze zóó licht, zóó zwevend voor het oog als die
eigenschap. De kleine, zware armzalige Isabellapaarden staan daarentegen stevig aan
den grond vast als op vier dikke koolzwarte stutten. Zij dragen aan het voetbeen over
de hoeven echte zwarte kousen. Bij den hengst met zijn veel levendiger kleur loopt
de kleur van voren tot over het handgewricht (schijnbaar het armgewricht) en is even
ebbenhoutzwart als de beste zwarte kous. En bij die donkere pooten, die de aandacht
van hem die het dier beschouwt, concentreeren op het ondergedeelte en dubbel zwaar
maken voor <span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span>het uiterlijk, komt nog als vijfde donkere massa het paardestaartachtige gedeelte
van den staart, dat bij den hengst zoo trotsch en donker mogelijk tot op den grond
reikt, als kon het van onderen niet duidelijk genoeg den indruk vestigen van den echten
paardestaart, terwijl toch aan den woestijnkleurigen gelen wortel nog voor een deel
het karakter van den zebra en den ezel onmiskenbaar blijft voortbestaan. In de heldere
zoutwoestijn moeten die „kousenpaarden” er uitzien, alsof zij allen juist het moeras
waren doorgetrokken.
</p>
<p>Terwijl zij des zomers er uitzien als waren zij geschoren, wapenen de Przewalskipaarden
zich tegen den tijd van hun steppenwinter met een meer kroesharigen, wollen pels,
die vooral van de kin van den hengst als dikke bossen afhangt, en dus een echten boksbaard
vormt. Juist dat gebaard zijn van een paard leidt echter weer terug tot onze groote
strijdvraag.
</p>
<p>In den Berlijnschen zoölogischen tuin is het paar bekend onder den naam van „oorspronkelijke
wilde paarden.” Die naam draagt rekening met de tegenwoordig wel algemeen erkende
stelling, dat van alle levende wilde eenhoevige dieren tegenwoordig alleen nog het
Przewalskipaard voor onze cultuurrassen in aanmerking zou kunnen komen als een oorspronkelijke
vorm. Intusschen is er nog een meer uitgebreide beschouwing noodig, om aan dat begrip
zijn volle draagwijdte te geven. De verrassende ontdekking van dit Centraal-Aziatische
wilde paard moest den blik eerst weer geheel naar Azië richten, maar beperkte dien
tevens voor het levende dier daar tot een betrekkelijk nauw gebied. Zooveel als kan
worden afgeleid uit verschillen in kleur, bewonen de Przewalskipaarden tegenwoordig
in twee variëteiten hun Mongoolsche woonplaats, de wat donkerder soorten <span class="pageNum" id="pb182">[<a href="#pb182">182</a>]</span>het Tarinbekken, een zeer lichte soort daarentegen de woestijn Gobi. Doch het zou
in ieder geval een beperkte kring zijn, als dit van oudsher het geval was geweest—het
zou de plaats, waar de paarden getemd zijn, historisch vaststellen op een volkomen
bepaalde en tamelijk ongeschikte plaats, indien in de Przewalskipaarden werkelijk
de eenige en echte oorspronkelijke vorm moet steken. Men kan nu echter aantoonen,
dat die tegenwoordige geografische isoleering blijkbaar zelf niets anders is dan een
later toeval. Die oorspronkelijke wilde paarden zijn tegenwoordig alleen <span class="ex">in het leven gebleven</span> in het gebied der woestijn Gobi, die zoo ver is afgebleven van de cultuur; in een
ouderen bloeitijd waren zij daarentegen feitelijk over een onvergelijkelijk veel grooter
gebied der aarde verspreid. Nadat men ze nu eenmaal levend op die ééne plek heeft
leeren kennen, heeft men ze later, wat de hoofdtrekken betreft, kunnen identifieeren.
</p>
<p>In de eerste plaats heeft men kunnen aantoonen, dat Przewalskipaarden nog in de eerste
duizend jaren vóór de geboorte van Christus wild in Mesopotamië voorkwamen en daar
werden gejaagd. In het Britsch museum te Londen vindt men een marmeren plaat met een
in relief aangebrachte voorstelling, die afkomstig is uit het paleis van Sardanapalus
in Kujundschik, dus een Assyrisch kunstwerk ongeveer van het jaar 650 vóór Christus,
en wel een kunstwerk van den eersten rang. Men ziet daarop twee meesterlijk uitgevoerde
kleine paarden in de snelste vlucht, terwijl een derde, blijkbaar een jong dier, een
veulen, juist door twee Assyriërs is gevangen. Hij heeft een lasso om den hals, de
mannen houden de beide uiteinden vast, terwijl het paard zich nog woest tegen zijn
boeien verzet. Dus juist het tooneel <span class="pageNum" id="pb183">[<a href="#pb183">183</a>]</span>als bij de Przewalskipaarden van Hagenbeck! En dat wij hier met geen ander dier kunnen
te doen hebben, blijkt onbedriegelijk uit den absoluut onmiskenbaren, wondervol gekarakteriseerden
paardekop met de stijve manen en den echten staart van het Przewalskipaard, waar op
de halve lengte eerst de echte paardestaart begint. Het tegenwoordig in het verre
Mongolië gelocaliseerde dier strekte zich toen nog even ver westelijk uit als tegenwoordig
de Aziatische wilde ezels.
</p>
<p>Maar in veel vroeger dagen moet het dier zich nog heel wat verder hebben uitgestrekt.
In de vroeger vermelde praehistorische tijden van Europa strekten die wilde ezels
zich nog uit tot over Zwitserland en Noord-Duitschland. Beenderen van den Dziggetai,
zijn bij voorbeeld bij Schaffhausen gevonden. Maar ook hier heeft het Przewalskipaard
die dieren vergezeld. Die dierenteekeningen van praehistorische menschen, waarop onmiskenbaar
wilde paarden zijn voorgesteld, vertoonen namelijk even onmiskenbaar een type van
het Przewalskipaard. Men ziet daar inderdaad zijn langen, dikken kop, zijn borstelige
manen, de dikke wangen, den gedrongen lichaamsbouw met dikke buik en krachtige pooten,
en bovenal zijn dikken winterbaard onder de kin. Een teekening uit het hol van Combarelles
in Dordogne (Frankrijk) stelt den tegenwoordigen bewoner der Chineesche woestijn Gobi
zoo onovertroffen juist voor, dat een modern teekenaar zich al bijzonder goed moest
hebben geoefend op het weergeven der speciale karakteristiek der dieren, om zoo juist
te kunnen treffen. En tevens zijn juist zulke paardenteekeningen der praehistorische
kunst gedeeltelijk reeds ontdekt en weergegeven in tijden, lang vóór de ontdekking
van het levende Przewalskipaard—men had het dier dus eigenlijk reeds <span class="pageNum" id="pb184">[<a href="#pb184">184</a>]</span>praehistorisch voor Europa, voordat men het levend uit Centraal-Azië kon identifieeren.
</p>
<p>Indien echter juist die paardenvorm eertijds bestaan heeft van Schaffhausen af tot
aan Babylon en zelfs tot de Chineesche woestijn Gobi, dan lag het waarlijk wel voor
de hand, dat hij als werkelijke oorspronkelijke vorm gestaan heeft achter het <span class="ex">geheele</span> cultuurpaard—hij en geen ander, waar wij ons ook willen denken, dat bij het paard
de symbiose der cultuur begint, hetzij in Europa, of in het centrum van het oosten
der oude beschaving of nog verder tot China terug. Aan den anderen kant is het, <span class="ex">als</span> dit oorspronkelijke wilde paard eens gelijktijdig ter beschikking gestaan heeft op
een zoo ontzaglijk gebied der aarde, even waarschijnlijk, dat juist daarom de temming
niet alleen op één plaats en alleen bij één volk van dit uitgestrekte gebied heeft
plaats gehad. Het zou kunnen zijn, al is het dan ook op grond van eenzelfden grondvorm,
dat de temming onafhankelijk op verschillende plaatsen is gevolgd: in het oude Europa
zoowel als bij voorbeeld in den lichtkring der oudste Babylonische cultuur.
</p>
<p>Doch in geen geval zou men zich hierbij mogen voorstellen, dat een diersoort, die
zich uitstrekte van den Rijn tot de grenzen van China, niet reeds in wilden toestand
gesplitst zou zijn in verschillende plaatselijke variëteiten. Immers wij zien tegenwoordig,
hoe op dat kleine Chineesche gedeelte twee van die variëteiten van het Przewalskipaard
met elkander afwisselen. Evenals de Onagers, Kiangs, Dziggetais bij de tegenwoordige
wilde ezels, zoo zullen ook onder die oude Przewalskipaarden talrijke en afzonderlijke
vormen zijn voorgekomen, die in beginsel wel allen Przewalskipaarden waren, maar toch
in bijzonderheden van elkander afweken. <span class="pageNum" id="pb185">[<a href="#pb185">185</a>]</span>En uit zoodanige verschillende locale rassen zoude nu ook bij dat temmen op verschillende
plaatsen uit den aard der zaak het materiaal moeten zijn geput. En dat verklaart ons
weer, hoe van het begin af ook in die gefokte rassen, in weerwil van hun aanknooping
aan een in hoofdzaken gelijk soort van wilde paarden, locale verschillen zijn te voorschijn
getreden.
</p>
<p>Het heeft reeds sedert langen tijd de aandacht getrokken van allen, die een diepe
studie gemaakt hebben van onze tamme paardenrassen, dat daarin blijkbaar bepaalde
anatomische tegenstellingen steken. Men behoeft dit nu wel niet te overdrijven, en
daaruit zes of acht scherp gescheiden typen van skelet af te zonderen. Maar men kan
het niet ontgaan, bepaalde verschillen of tegenstellingen te zien, die wijzen op het
eene of andere diepe geheim bij het ontstaan.
</p>
<p>Juist in de hoogste voltooiing, die onze moderne paardenfokkerij heeft bereikt, komt
een dergelijke tegenstelling aan het licht. Van oudsher is in de noordelijke, middelste,
westelijke gedeelten van Europa een andere soort van paarden gefokt dan in het oosten.
Hier lompe, zware dieren met een grof beenderenstelsel en reusachtigen groven en meestal
opgevuld gewelfden neus. Daarginds een fijne, zenuwrijke soort met korten, sierlijken
neus, waarvan het rechte profiel met zijn lichte uitholling de schoonste lijn voortbrengt,
op stevige, maar toch ook sierlijke ledematen. Om ze in hun wezen goed te onderscheiden,
zou men die twee grondvormen kunnen definieeren als het karrepaard en het luxepaard,
het paard, dat onder alle zweepslagen zijn phlegma behoudt, en het paard, welks vuur
met moeite wordt bedwongen, het leelijke, maar brave werkpaard en het edele ros, dat
voor den mensch als aesthetisch dier hooge beteekenis heeft <span class="pageNum" id="pb186">[<a href="#pb186">186</a>]</span>gekregen, het paard met spierkracht voor den arbeid en het paard met een hoog ontwikkeld
zenuwstelsel. In die beide soorten schijnen twee verschillende vormen van landschap
en van een cultuur, die zich aan elk dier landschappen aansluit, naar voren te komen.
De ééne soort doet zich voor als het paard uit een ruw, onvruchtbaar land, waar een
langzaam zich naar boven werkende cultuur met geringe middelen een ontzaglijken, taaien
arbeid tegen haar zin had te verrichten. Onwillekeurig moet men denken aan een landschap
in het noorden, waar de regen neerstroomt, en waar een zoodanig zwaar en lomp paard
zich, met modder en vuil bedekt, en hijgend voor een zwaar beladen wagen door de natte
klei heenwerkt, waarin de raderen ieder oogenblik dreigen in te zakken. Bij dat andere
paard ziet men de vrije vlakte vóór zich, met een schitterenden sterrenhemel boven
zich, en luchtige tenten: de vlakte, waarover lichte, gespierde ruiters met hun fladderende
kleeren heenvliegen, die als het ware met hun paard samengegroeid schijnen, in plaats
van boerenknechts, die met de zweep in de hand scheldend achter het paard aanloopen;
men vermoedt daarin het luxepaard, dat gevierd en bewonderd wordt, welks naam zich
voortplant als dat van een held en dat door de dichters van het volk wordt bezongen.
</p>
<p>Karrepaard en Arabisch paard! Ongetwijfeld steken in die tegenstelling werkelijk historische
lotgevallen van ver van elkander verwijderde centra der beschaving. Het westersche
paard, zooals men de zware, dikneuzige soort heeft genoemd, is lang het beslissende
product geweest van de behoeften der eigen Europeesche cultuur. Het was het paard
der Noormannen, het typische paard, dat thuis behoorde over de geheele Noordzee-kust;
maar ook het bergpaard uit <span class="pageNum" id="pb187">[<a href="#pb187">187</a>]</span>Stiermarken en Tirol, het oud-Fransche en het oud-Engelsche paard. Van werkpaard van
den landbouwer tot oorlogspaard gemaakt, is dat zware dier het typische ridderpaard
geworden, ook als rijpaard hier bovenal een paard, dat een zwaren last op den rug
kan dragen, dat ruiter met wapenrusting en harnas kan voortsleepen en zelf bovendien
nog een harnas droeg als een soort van kunstmatigen rhinoceros der cultuur. Dat is
het oorlogsros, dat door de sage vergroot is tot het ontzagwekkende paard Bayard,
op welks rug alle vier Heemskinderen te gelijk op avonturen uittrekken, het godenpaard
van Wotan, dat men gaarne een hoef meer zou hebben toegedicht, om den grootst mogelijken
last te dragen, waarbij de <span class="corr" id="xd33e1208" title="Bron: fantaisie">fantasie</span> onwillekeurig weer terugkeerde tot de werkelijke oude natuurlijke wegen der neushoorns
en Anchitheriën. Tot op zekere hoogte leeft dat oude bloed nog in al onze koude soorten,
in al onze voortdurend ook door de moderne arbeidscultuur verder verlangde trek- en
sleeppaarden. Het zuiverst is dat bloed misschien nog in het paard uit Tirol en Stiermarken,
en in het Pinzgauerras, en betrekkelijk zuiver in de zware Belgische paarden, de Percherons,
de Noord-Sleeswijksche „Deensche” paarden, en ook ten slotte als oud reuzenbloed in
de reuzen der Engelsche karrepaarden. Geen van die levende rassen is immers tegenwoordig
meer zonder gemengd bloed, sommige zelfs zóó, dat juist het gezicht niet meer met
het oorspronkelijke overeenkomt. Maar toch is de oude inleg ongetwijfeld nog overheerschend.
</p>
<p>Omgekeerd steekt in het echt „oostersche paard”, waarbij wij tegenwoordig in zijn
eigenlijke woonplaats aan het „Arabische paard” denken, het oorspronkelijke oude cultuurpaard
der geheele edele oostersche cultuur van Babylon af. Het <span class="pageNum" id="pb188">[<a href="#pb188">188</a>]</span>begrip „Arabisch paard” is daarbij uit een historisch oogpunt veel te eng, daar toch
ten slotte tegenwoordig de edele paarden van dat type volstrekt niet uit Arabië afkomstig
zijn. Op de oude Assyrische beeldhouwwerken zien wij reeds onmiskenbaar het schoone
paard met het „droge gezicht”, een ras, zóó voornaam, dat men kan zeggen, dat het
Arabische paard eigenlijk reeds toen, en dus reeds zeer vroeg, in zijn geheelen aanleg
gereed was.
</p>
<p>Als het voorname, edele dier treedt het paard hier de geschiedenis binnen in tegenstelling
met de werkdieren, ook uit dat oosten afkomstig, den ezel, het rund, den kameel. Het
paard is de geleider naar de groote gebeurtenissen in het menschelijke leven: de feesten,
de jacht, het gevecht. Duidelijk blijkt het, dat ook bij het paard in de opleiding
tot de cultuur een lange periode is voorafgegaan, waar het niet zoozeer de rol van
rijpaard vervulde, waar het evenals thans reeds den wagen trok, maar het trok toen
niet den langzaam voortgaanden, krakenden wagen, maar trok den zwevend lichten strijdwagen
achter zich voort of den sierlijken luxewagen. In dien vorm komt het paard nog voor
in de cultuurperiode, die in de Homerische gezangen wordt geschetst.
</p>
<p>In landen, waar het paard nooit zelf getemd was, maar eerst van buiten als edelpaard
werd ingevoerd, zooals dit ongetwijfeld in het oude Egypte het geval is geweest, heeft
men nog in versterkte mate den indruk, dat het langen tijd een zuiver luxedier is
geweest, een kostbaar bezit der koningen en grooten in het land, waaraan de mindere
man hun grootheid en macht kon herkennen. Misschien ligt juist in die oorspronkelijke
hooge waarde van het paard als oostersch edelras de reden van den merkwaardigen tegenzin
tegen het eten van paardevleesch, die reeds door de geheele <span class="pageNum" id="pb189">[<a href="#pb189">189</a>]</span>oudheid heen uit het oosten afkomstig is. Wel leest men, dat het verbod van het gebruik
van paardevleesch eerst een voortbrengsel is van het Christendom, dat optrad tegen
heidensche offermalen. Dit mag plaatselijk het geval geweest zijn, maar dan gold het
alleen noordelijke volksstammen, met wie de wereld van de Middellandsche zee en het
oosten voor het eerst in den vorm van het Christendom in aanraking kwam. De afkeer
tegen paardevleesch is echter heel wat ouder dan het geheele Christendom.
</p>
<p>Hoeveel kringen van beschaving en hoeveel volkeren sedert die dagen der Assyrische
paardenteekenaars over het oosten zijn heengetrokken, den wondervollen schat van zijn
edel paard heeft hij zich nooit meer laten ontrukken, nooit meer laten begraven onder
den zandstorm der geschiedenis. In al de dertig eeuwen tot den tegenwoordigen tijd
is daar blijkbaar voortdurend verder gefokt aan het hoogste en edelste type der oostersche
paarden, en is dat type voortdurend verbeterd, totdat het ideaal van het tegenwoordige
Arabische paard is bereikt. Toen de westersche beschaving later het engere oosten
weer op nieuw „ontdekte” op den weg harer eigen verdere ontwikkeling, kwam dit product
van de liefde van meerdere duizenden jaren haar niet te gemoet als een oude bouwval,
versleten en waardeloos als een oude munt, maar juist in stralende schoonheid te midden
van zooveel vervallen grootheid.
</p>
<p>Het is nu in hooge mate interessant, dat men nog tegenwoordig kan aantoonen, hoe naar
alle waarschijnlijkheid juist in die beide uiterste afzonderlijke fokkerijen, de zware
oud-Europeesche en de edele oostersche, in beide gevallen reeds oorspronkelijk verschillende
afzonderlijke rassen van het gebruikte oorspronkelijke wilde paard zelf hebben ingewerkt.
<span class="pageNum" id="pb190">[<a href="#pb190">190</a>]</span></p>
<p>In het westersche, ramneuzige, zware en lompe ras steekt ongetwijfeld nog steeds het
bloed dier lompe, oud-Europeesche wilde paarden met lange schedels en dikke neuzen,
waarvan het beeld ons bewaard is gebleven in de praehistorische teekeningen in de
holen. Met absolute duidelijkheid sluiten hier ook de diluviale beenderenoverblijfselen
nog aan de skeletten der meest typische rassen van onzen tijd aan.
</p>
<p>Omgekeerd bestaat bij het volkomen tegengestelde uiteinde der lijn, waar het oude
oostersche edele ros geplaatst is, een in ieder geval zeer groote waarschijnlijkheid,
dat daarbij reeds van het begin af gebruik is gemaakt van een meer sierlijk, wild
Przewalskipaard met fijner profiel en „droger gezicht”. De voortreffelijke onderzoeker
der huisdieren, Konrad Keller uit Zürich, heeft bij zijn beschrijving der zooeven
vermelde Assyrische voorstelling van een jacht op wilde paarden, er het eerst de aandacht
op gevestigd, dat de overigens niet te miskennen Przewalskipaarden van die teekening
toch ook reeds zeer in het oog vallende koppen van Arabische paarden in den veredelden
zin vertoonen. Het jachttooneel is zóó uitnemend karakteristiek weergegeven, dat de
gedachte nauwelijks geloofwaardig schijnt, dat de kunstenaar hier het wilde dier reeds
heeft gestileerd naar het aanwezige tamme ras. In ieder opzicht ligt het meer voor
de hand, dat in die dagen in het gebied van den Euphraat nog een wild ras ronddoolde,
dat reeds een meer concaaf profiel en andere kleine trekken der Arabische paarden
medebracht. Doch dan ligt weer voor de hand, dat dit wilde ras ook van het begin af
zelf het materiaal heeft geleverd voor dat oud-oostersche cultuurpaard, dat tot op
onzen tijd in het Arabische dier voortleeft.
</p>
<p>Ik geloof echter tevens, dat ook de temming uit die beide <span class="pageNum" id="pb191">[<a href="#pb191">191</a>]</span>oorspronkelijke varianten, de lompe met den langen schedel en die met het fijnere
gelaat, niet uitsluitend beperkt mag worden gedacht tot een nauw begrensd gebied en
tot één enkele historische daad. Ten minste, wat de oorspronkelijk oostersche variante
betreft, kan ik mij de zaken niet anders verklaren, dan dat zij behalve in Babylon,
waar zij speciaal in den edelen „Arabischen” vorm is overgegaan, ook nog op de meest
verschillende andere plaatsen het uitgangspunt is geweest van zelfstandige temmingen.
Niet echte Arabische paarden, maar wel cultuurpaarden, die wat hun schedelbouw en
hun geheele houding betreft, onmiskenbaar aansloten aan het oostersche ras, zijn onweerlegbaar
reeds van oudsher verspreid geweest over een onmetelijk gebied der oude wereld. Als
oude grondvorm gaan zij door het ras der Europeesche landen aan het oostelijke gedeelte
der Middellandsche zee en van het geheele reuzengebied van den Caucasus tot Hongarije
en Rusland. Zij beheerschen China en Indië en kunnen nog vervolgd worden tot in de
ponyvormen op Java en in Japan.
</p>
<p>Men zou een oogenblik geneigd zijn te meenen, dat dit alles ook reeds van oudere tijden
af kan worden teruggevoerd uitsluitend tot den invloed van het groote cultuurcentrum
in dien engeren oosterschen hoek, dus ten slotte van uit Babylon. Naast dat zelfstandige
noord-Europeesche „karrepaardcentrum” zou dan ten minste voor die geheele lijn Viktor
Hehns lievelingshypothese juist zijn van een werkelijk één geheel vormenden oosterschen
inval voor elk ander cultuurgebied van het paard in de oude wereld. Voor een bepaalde
hemelstreek zou dit juist kunnen zijn, en wel voor alles, wat van cultuurrassen over
het gebied der Roode Zee historisch naar Afrika is binnengedrongen. Het oude Egypte
uit den <span class="pageNum" id="pb192">[<a href="#pb192">192</a>]</span>cultuurtijd heeft, zooals wij reeds verhaalden, zijn tam paard naar alle waarschijnlijkheid
eerst laat en reeds als gereed cultuurras van het Aziatische beschaafde oosten weggenomen,
en wel werkelijk het reeds meer of minder ver gevorderde Babylonische edele paard,
den lateren „Arabier”. Oost-Afrika heeft het dan ook niet verder gebracht dan het
fokken dier Arabische paarden. In het Somaligebied, dat uit een natuurhistorisch oogpunt
zoo interessant is, waar de oude wilde ezel samenkomt met het onafhankelijke Afrikaansche
wilde paard, den zebra, is het tamme paard uitsluitend binnengetreden als het iets
grovere Arabische paard, dat ontslagen was uit de onvermengde fokkerij. Nog in onze
dagen noemen de Somali- en Gallastammen het met het Arabische woord „<span class="ex">faras</span>”, terwijl zij het woord <span class="ex">huispaard</span> in hun taal niet kennen. En zoo is het ook verder naar Zuid-Afrika toe.
</p>
<p>Dit is echter uit een historisch oogpunt beschouwd uitzondering, geen regel. Voor
alle overige reusachtige Europeesche en Aziatische streken hebben wij daarentegen
geen enkelen steun voor de meening, dat zij hun oude paarden met hun oostersche trekken
eerst zouden hebben verkregen langs den omweg van het fokken van Arabische paarden.
Hoe oud de inval wel zou moeten zijn, blijkt het duidelijkst uit het feit, dat reeds
in de latere Zwitsersche paalwoningen paardenbeenderen voorkomen, die hiertoe behooren
en niet tot het noordelijke paard met zijn langen kop. Wij kunnen de paalwoningen
uit die periode terugbrengen tot het bronzen tijdperk. Het is echter absoluut niet
te begrijpen, waarom die Zwitsersche cultuur uit het bronzen tijdperk haar huispaard
zou hebben ingevoerd uit ontzettend ver afgelegen landen, terwijl toch in de onmiddellijke
nabijheid in hun <span class="pageNum" id="pb193">[<a href="#pb193">193</a>]</span>eigen werelddeel paarden werden getemd, en wel die westersche dikneuzige paarden,
die nooit in het oosten zijn gekomen. Het ligt toch veel meer voor de hand, dat die
„oostersche” variëteit van het oorspronkelijke wilde paard, waaruit in Babylon het
oostersche edele ros is ontstaan, in die dagen veel verder verbreid was, en naast
de andere, de meer plompe variant, evenzeer tot in Europa voorkwam. Zij loste dan
ook in Europa reeds vroeg op in daar onafhankelijk getemde cultuurrassen, die daardoor
van het begin af een zeker „oostersch” type verkregen, zonder toch in oudere dagen
ergens in dat gebied op te klimmen tot een hoogte, die maar eenigszins kan vergeleken
worden met het edele dier der echt oostersche cultuur. Men zou zich kunnen voorstellen,
dat de locale behoefte een rol gespeeld heeft bij de beslissing, welk Europeesch wild
ras van de twee de voorkeur zou hebben: in het noorden en westen over het algemeen
meer de plompe, zware vorm, in het gebied der Middellandsche zee tot in het gebied
der genoemde paalwoningen en in het zuid-oosten, meer de lichte, fijne vorm. Ook is
het wel mogelijk, dat reeds de geografische verbreiding dier Europeesche wilde paarden
te gemoet kwam aan die behoefte, die men zich afhankelijk zou voorstellen van het
locale milieu, en die als het ware reeds van nature met het landschap in overeenstemming
is. Het komt mij voor, dat er een aantal gronden voor spreken, dat het zware, diluviale
wilde paard met zijn langen kop oorspronkelijk meer de geografische vorm geweest is
van die gedeelten van Europa, die uitzien op den Atlantischen oceaan en de Noord-
en Oostzee, terwijl de fijnere vorm steeds bleef in de richting der Middellandsche
zee, ten zuiden van de Alpen en Karpathen bleef en door middel van Zuid-Rusland te
<span class="pageNum" id="pb194">[<a href="#pb194">194</a>]</span>gelijk aansloot aan de steppe van Centraal-Azië en aan het oostersche verbreidingsgebied.
De Atlantisch-noordelijke variant, die in die beteekenis meer het wilde paard zou
geweest zijn der steppe, die vrijkwam na de gletschervormingen der ijsperiode, zou
zich omgekeerd veel noordelijker tot Azië hebben voortgezet, en wel door Siberië,
en ten slotte ook tot in de nabijheid van het overlevende Przewalskipaard. De beenderen
der diluviale wilde paarden, die men hoog in het noordelijke Siberië vindt, komen
ook daarmede overeen,—zij zijn absoluut niet „op oostersche” leest geschoeid. De tegenwoordige
Przewalskipaarden der woestijn van Gobi zouden echter juist daar behouden zijn gebleven,
waar aan de uiterste oostersche plek de beide geografische gordels elkander raakten.
Op dit geheele onmetelijke dubbelgebied zouden wij historisch de mogelijkheid hebben
van onafhankelijke temmingscentra, die naar gelang van hun ligging ten opzichte der
groote scheidingslijn „westersche” of „oostersche” gefokte rassen voortbrachten. Dat
daarbij zulke westersche paarden in hoofdzaak alleen in het werkelijke westen, namelijk
aan den Europeeschen westhoek van het bovenste gebied blijvend schenen gefokt te zijn,
terwijl over den geheelen anderen gordel van de Middellandsche zee tot in China overal
oostersche fokdieren van oudsher verspreid zijn, kan voldoende verklaard worden uit
het overwicht der menschelijke cultuur in dien zuidelijken gordel tegenover het Aziatisch-Europeesche
noorden, dat het uitsluitend aan den westhoek in noordelijk Europa gebracht heeft
tot een groot, werkelijk autochthoon cultuurcentrum. Het moet hierbij een volkomen
open vraagstuk blijven, hoeveel verschillende temmingscentra op dien rijken zuidelijken
gordel hebben kunnen liggen. Of bij voorbeeld het geheele Europeesche <span class="pageNum" id="pb195">[<a href="#pb195">195</a>]</span>gebied der Middellandsche zee oorspronkelijk het fijnere ras uit één en dezelfde bron
heeft betrokken, is een vraag, die bijna even ingewikkeld is als de vraag omtrent
de eenheid van oorsprong der geheele cultuur der Middellandsche zee van de alleroudste
tijden af, een vraagstuk, waarbij tegenwoordig alles in beweging en beroering is.
Reeds in de antieke literatuur uit den tijd der Homerische gezangen heeft de noordoosthoek
van het gebied in de nabijheid van Thracië steeds een groote rol gespeeld als van
ouds beroemde kweekplaats voor de paardenfokkerij, dus op karakteristieke wijze niet
de eigenlijk oostersche hoek, die naar Babylon wijst, maar de aanrakingsplaats met
den onafzienbaren horizon der Zuid-Russische steppe, die zeker een oud eldorado van
den eersten rang was voor de oude wilde paarden. Als in den twijfelachtigen Russischen
Tarpan werkelijk nog een overblijfsel aanwezig was van het oude oorspronkelijke wilde
bloed tot op onze dagen, dan zou dat nog een nagalm geweest zijn van die plaats, die
voor de geschiedenis van het paard der cultuur van de Middellandsche Zee in eenig
opzicht van belang was: de schedel van den Tarpan wordt beschreven als oostersch,
maar met westersche bijmengsels; juist die vermenging wijst echter niet op echt wild
bloed in dat dier, maar op het feit, dat wij hier te doen hebben met een weer verwilderd
cultuurpaard van een reeds ver gevorderde latere kruising van het ras.
</p>
<p>Zeker zal het oude China een oud middelpunt voor het temmen en fokken gevormd hebben,
dat in geen verband stond met het westelijke. Voor zoover mij bekend is, is het Chineesche
cultuurpaard van oudsher een oostersch ras, waarvan echter in weerwil der overoude
cultuur niet veel is terecht gekomen. Voor de fijnere Chineesche opvatting van <span class="pageNum" id="pb196">[<a href="#pb196">196</a>]</span>cultuur schijnt het paard steeds een zachten trek van barbaarschheid te hebben behouden,
iets als een herinnering aan ruwere en meer primitieve toestanden. Daartoe heeft in
ieder geval bijgedragen, dat de Chineesche cultuur van alle op aarde de eenige is
geweest, die op haar buitengebied werkelijk nog tot in onze dagen als het ware nog
den barbaarschen oorspronkelijken trap der paardencultuur voortdurend voor oogen heeft
gehad. Op de grens van den engeren zoom der Mongoolsche cultuur begint nog tegenwoordig
in de richting naar Azië een beeld van volkeren, waar de paardencultuur als het ware
nog in wording is. Het schijnt haast niet zonder inwendigen grond te zijn, dat juist
hier nog een oorspronkelijk wild paard zelf voort leeft. Het is, alsof de paardencultuur
tot heden toe hier niet de volle kracht ontwikkelt, die in andere streken ontwikkeld
wordt.
</p>
<p>Hier zien wij nog trappen van paardenbehandeling, die reeds voor den mensch der oudheid
een mythisch barbaarsch karakter vertoonden. Het paard wordt gemolken, als moest het
overgebracht worden naar een geheel andere categorie van huisdieren, en wel in die,
welke gericht is op de veeteelt in engeren zin, die welke dienstbaar is aan de voeding.
Bij arme steppenvolken met karige voeding is die bestemming meestal een overgangstoestand
geweest, die eerst op den achtergrond geraakte, toen het paard kwam bij welvarende
herdersstammen met een rijke veeteelt, zooals in het oude beschaafde oosten. Oorspronkelijk
was het paard als wild paard zuiver jachtdier. Daarbij volgde de periode, dat merries
en veulens nu en dan bij de jacht gevangen werden. In dezen eersten tijd lieten zich
alleen de merries met haar instinct van onderworpenheid en aanhankelijkheid aan een
leider temmen. Kudden, uitsluitend uit merries bestaande, <span class="pageNum" id="pb197">[<a href="#pb197">197</a>]</span>leidden dan gemakkelijk tot het gebruik maken van de paardenmelk. Het kan ook zijn,
dat nu en dan het plotselinge verlies van andere huisdieren geleid heeft tot het gebruiken
van het paard als noodhulp. Dit geldt echter reeds niet meer uitsluitend het gebruiken
van de melk, maar het kan onder bepaalde omstandigheden onmiddellijk een eerste oorzaak
geweest zijn, dat men zich met paardenfokken en paardentemmen in het algemeen heeft
beziggehouden.
</p>
<p>Dergelijke overgangen, al is het dan ook al niet meer met het werkelijk opnieuw beginnen
der paardentemming van beneden af, kan men tegenwoordig ook nog waarnemen bij de Toengoezenstammen
aan den Amoer; als zij hun van ouds in gebruik zijnd huisdier, dat bij hen werkelijk
op ieder gebied dienst doet, het rendier, door verwoestende epidemieën verliezen,
dan gaan zij door den nood gedrongen tot paardenfokkerij over, en worden zij „paarden-Toengoezen”.
Onwillekeurig moet men daarbij aan onze Europeesche oudste voorvaderen denken, voor
wie juist het rendier bij het allereerste begin van hun cultuur minstens éénmaal als
gewichtigst jachtdier een werkelijk beslissende rol heeft gespeeld, doch die daarna
de post-diluviale afwisseling van klimaat moesten beleven, die met de Toendra, de
mossteppe, ook dat rendier bijna uit geheel westelijk en noordelijk Europa verdreef.
Als men zich mocht voorstellen, dat met het rendier misschien reeds door dergelijke
diluviale jagersstammen bij ons de eerste pogingen zijn in het werk gesteld en proefnemingen
zijn verricht, om huisdieren te kweeken, dan zou men bijzonder goed begrijpen, hoe
juist in het oude Europa later, toen de toenemende hitte de aanwezige inheemsche rendieren
onverwachts wegrukte (misschien ook wel langs den indirecten weg van verwoestende
<span class="pageNum" id="pb198">[<a href="#pb198">198</a>]</span>epidemieën), reeds in het grijs verleden zich een uitgebreid en krachtig centrum van
paardenfokkerij kon ontwikkelen uit de behoefte, dit huisdier door een ander te vervangen.
</p>
<p>Voor die noord-Aziatische jagersstammen van onze dagen is hun getemd rendier bovenal
onontbeerlijk als voertuig, hulpdier, transportdier bij hun onafgebroken zwerversleven,
dat bepaald wordt door klimaat en zorg voor de voeding. Als men op de praehistorische
teekeningen op de muren der holen in Frankrijk de tenten ziet, die reeds in die dagen
door de jagers werden opgeslagen, blijkbaar bij hun jachttochten op mammouth en wisent,
dan begrijpt men, hoe vroeg reeds dat vraagstuk van het transport een brandend vraagstuk
moet zijn geworden. Hier echter is nu weer interessant, dat bij die rendier-Mongolen
het rendier van tijd tot tijd ook reeds als rijdier werd gebruikt. In ieder geval
is voor de geheele paardenfokkerij in de binnen-Aziatische steppen de mogelijkheid,
dat ook het paard bereden kon worden, van oudsher een gewichtige factor geweest. Weer
schijnt zich daarin een behoefte af te spiegelen, die door het landschap wordt bepaald:
de oneindige steppenvlakte, die onder bepaalde omstandigheden zoo snel mogelijk moest
worden doorkruist, mijl na mijl in taaie volharding. Hier was niet de beslissende
eisch, zooals bij het Europeesche ridderpaard, een kolossaal paard, dat gemakkelijk
het zware gewicht van den berijder kon dragen; niet zooals bij het Assyrische strijd-
en pronkpaard de veerkrachtige, zenuwrijke bestormer op een bepaald oogenblik, die
met het lichte strijd- of jachtwagentje indrukwekkend op het doelwit losstormde. Maar
hier gold het den schijnbaar armzaligen, maar taaien draver, die het ontzaglijk lang
kon volhouden, een klein paard behoorende bij kleine menschen <span class="pageNum" id="pb199">[<a href="#pb199">199</a>]</span>zonder veel ballast, dat het echter met dit al den ruiter mogelijk maakte, wat eertijds
in de steppen der tertiaire periode de kleine wereldveroveraars, de Hipparions, hadden
kunnen volbrengen: het doorkruisen van een ontzaglijk uitgebreid werelddeel tot in
andere werelddeelen. Met die taaie Mongoolsche paarden is het mogelijk geweest, die
ontzaglijke tochten te volbrengen, waarbij Aziatische volkeren in vliegende vaart
met een snelheid als van den stormwind vlogen midden door de Europeesche cultuur,
als had er een inval plaats van potsierlijke monsters van een andere planeet. Voor
mij ligt over die ontzaglijke invallen historisch nog altijd iets raadselachtigs,
iets wat in hun innerlijk wezen voor ons nog niet tastbaar is. Men heeft slechts één
analogie daarvoor: de even vlugge tochten van troepen van bepaalde vogels over een
even groote uitgestrektheid. Juist op dezelfde wijze als eertijds die Aziatische ruiters,
zoo zijn in onze dagen herhaaldelijk geheel onverwachts millioenen exemplaren van
het sierlijke zandkleurige steppenhoen, als waren zij meegesleept door een niet te
weerhouden natuurkracht, in een rechte lijn uit de Centraal-Aziatische zoutsteppen
tot bij ons naar Europa gekomen; tallooze dieren hebben den dood gevonden door aan
te vliegen tegen onze telegraafdraden, andere zijn neergeschoten, geen enkele is weer
teruggekeerd. Het motief, dat die vogels bezielt, is even onbegrijpelijk als dat der
voortdurend in westelijke richting jagende ruiters. De vogel had daarbij de hulp van
zijn vleugels. Den mensch zou het nooit mogelijk zijn geworden, als niet de ontwikkeling
voorafgegaan was van dien onvermoeid volhardenden ruimtebedwinger, eenig in zijn soort,
den paardevoet.
</p>
<p>Juist dergelijke reuzenritten doen ons echter ook de werkelijke <span class="pageNum" id="pb200">[<a href="#pb200">200</a>]</span>mogelijkheid zien, hoe, in weerwil van zoo verschillende, ver van elkander verwijderde,
lokale temmingscentra vermengingen en invloeden konden ontstaan, die men volgens de
rustige hoofdrichting der cultuurgeschiedenis nooit denkbaar geacht zou hebben. Men
heeft er op gewezen, dat in de antieke mythe der centauren, de mythe omtrent de fabelachtige
wezens met het benedenlichaam van een paard en het bovenlichaam van een mensch, een
herinnering kon steken aan zulk een plotseling invallenden en weder verdwijnenden
stormvloed van vreemdsoortige barbaarsche ruiters, die vastgegroeid schenen aan hun
ruwe paardjes. Het is een zaak, die niet onwaarschijnlijk lijkt en waarover moeilijk
kan worden gestreden. Ik geloof echter, dat de centauren (het woord wordt ook in de
Indische mythologie teruggevonden), veel te duidelijk behooren tot die wereld van
algemeene fantastische stileeringen en combinaties, waaruit tevens het gevleugelde
paard Pegasus, de vogel Grijp met de klauwen van een zoogdier, de sirene met het lichaam
van een meisje en de pooten van een vogel, de veelkoppige helhond Cerberus en de stierkoppige
Minotaurus zijn ontsproten, en waarvan de centrale woonplaats naar alle waarschijnlijkheid
in Phoenicië en Babylon was gelegen. Waarom zou juist het paardmensch berusten op
een historische herinnering, die toch geen sterveling zal te voorschijn roepen voor
zijn makkers uit dienzelfden hoek, de vischmenschen, vogelpaarden en stiermenschen?
</p>
<p>Aan de centaurenhypothese zijn dan verdere vermoedens vastgeknoopt: dat het plotselinge
opduiken van zulke „verschrikkelijke ruiters” in de westelijke landen het paard zou
hebben omgeven met een „bijgeloovigen schrik” (dit zijn de woorden van den onderzoeker
der huisdieren Eduard Hahn) <span class="pageNum" id="pb201">[<a href="#pb201">201</a>]</span>en de oostersch-Europeesche cultuur van het paardrijden had afgewend naar het eenzijdige
gebruik van het paard uitsluitend als trekdier vóór den wagen. Of ook omgekeerd, dat
juist dergelijke invallen der Aziatische steppenruiters het rijden eerst zelf verbreid
hadden tot diep in het westen. De laatste meening zou misschien nog het best voor
discussie vatbaar zijn, maar ten opzichte van het oostersch-oudgrieksche cultuurgebied
schijnt zij mij volkomen onjuist toe. Het oostersche edele ros is, zooals ik reeds
heb besproken, van het begin af pronk- en luxepaard geweest, het dier der koningen
en edellieden, en niet, zooals bij de Tartaren, een noodzakelijk attribuut in den
moeilijken levensstrijd. Het kwam als luxedier veel meer uit vóór den prachtigen wagen,
en in den slag voerde het vóór den wagen den aanzienlijken strijder mede, die gewoon
was, steeds ten minste één volgeling ter zijde te hebben, die dienst deed hem de speer
aan te reiken, het schild te dragen of op andere wijze hulp te bieden, als ware deze
op een kleinen burcht geplaatst. Men moet niet uit het oog verliezen, hoe nog in de
Ilias eigenlijk alleen heeren- en koningsgevechten geschetst worden. Ik geloof niet,
dat men hier een zeker afgrijzen gehad heeft van het paardrijden als van iets spookachtigs,
maar dat een edele uit die dagen het veeleer zou hebben beneden zich geacht als iets
plebejisch; hij zou gezegd hebben, dat een koning geen stapel koolen was, die men
op den rug van een dier laadde. De kunst van het rijden op dat edele paard is eerst
na het verval van het oude oosten ontwikkeld, toen het in handen viel van oostersche
tent- en woestijnbewoners—maar die ontwikkeling was toen dan ook een bepaalde, door
den aard van het land beheerschte ontwikkeling, die volstrekt niet <span class="pageNum" id="pb202">[<a href="#pb202">202</a>]</span>onder den invloed behoefde te staan van vreemde factoren.
</p>
<p>Men heeft nog een bijkomend resultaat der paardenfokkerij, en wel van een blijkbaar
zeer oude fokkerij uit die invallen der midden-Aziatische steppenruiters willen verklaren:
en wel het ontstaan van het muildier. Het muildier, het prachtige product van een
mannelijken ezel en van een vrouwelijk paard, is ongetwijfeld ook reeds een oude en
waardevolle bezitting der cultuur. Als onze getemde ezel geheel of voornamelijk uit
Afrika is gekomen, dan is de kring, waarover hij verspreid was, in beginsel gegeven.
Hahn heeft nu geschetst, hoe bij volkeren, die oorspronkelijk alleen ezels bezaten,
zulke Tartaarsche ruitervolken het land doorgevlogen zijn en paarden hebben achtergelaten.
Het zouden echter alleen merries geweest zijn, waarbij herinnerd wordt aan de tegenwoordige
gebruiken in Arabië en andere landen, steeds uitsluitend merries als rijpaarden te
gebruiken. Men zou vervolgens getracht hebben, het paard in de ezellanden iets meer
tot den ezel te doen naderen, door het te kruisen met den reeds langer bekenden ezel,
en daar men alleen merries der paarden tot zijn beschikking had, werd het muildier
geschapen. Dat klinkt zeer fraai, maar stelt eigenlijk een ingewikkelden roman in
de plaats van een zaak, die men zich veel gemakkelijker kan voorstellen, een algemeen
feit, dat plaats heeft zonder invallen van Tartaren. Waar men den ezel reeds voor
goed had als cultuurdier, maar met het temmen van inheemsche paarden eerst een begin
maakte, zooals bij voorbeeld in het oude Babylon, daar kwam iederen keer weer die
eerste tusschenregeering der paardenfokkerij in aanmerking: het eenzijdige begin der
proef met paardenmerries. Onmiddellijk op dien aanvangstrap lag het toen reeds genoeg
voor de hand, dat tamme ezels de opgekweekte <span class="pageNum" id="pb203">[<a href="#pb203">203</a>]</span>paardenmerries dekten. De overgang zal gemakkelijker gemaakt zijn door dat, wat nog
tegenwoordig bij het fokken van alle muildieren een groote rol speelt. Men had een
enkelen keer veulens van jonge paarden alleen gevangen (zooals wij vroeger omtrent
Hagenbeck bespraken) en liet die, nu hun eigen moeders ontbraken, door zoogende ezelinnen
groot brengen. Het zoogen van jonge paarden door ezels levert ook thans nog geen bijzondere
moeite op, maar heeft steeds een zeer bepaald resultaat: het zoo groot gebrachte pleegkind
heeft volstrekt geen afkeer van een liefdebond met het volk zijner zoogmoeder. Als
het paard niet door een ezelin is gezoogd, schuwt, ten minste in den regel, de paardenmerrie
den mannelijken ezel, terwijl de laatste volstrekt niet kieskeurig is. Als nu oorspronkelijk
op die wijze toevallig een enkelen keer de ban was verbroken, en een jong muildier
gelukkig ter wereld kwam, zal waarschijnlijk in het begin alleen reeds de merkwaardigheid
der zaak de belangstelling hebben opgewekt. Tot op onze dagen heeft alles, wat samenhangt
met het ontstaan van het muildier, voor het groote publiek iets geheimzinnigs aan
zich; daaraan knoopt zich alle mogelijke bijgeloof vast, dat een enkelen keer zelfs
heeft ingewerkt tot in de wetenschappelijke zoölogie en haar opvattingen omtrent dergelijke
bastaardvormingen. Later moet de practijk op zich zelf echter spoedig het nut van
dat „monster” hebben aangetoond. Het muildier is een dier, dat alle goede eigenschappen
heeft van het karakter van den ezel, gebracht op de grootte en de gestalte van het
paard. Dit is het geheim van zijn succes. Hij is het product van de poging, het paard
zuiver op te vatten als een middel ter verbetering van den ezel. Een enkele schakel
van die poging zal zich overal in de geschiedenis <span class="pageNum" id="pb204">[<a href="#pb204">204</a>]</span>van het paard ingevoegd hebben, waar men den ezel reeds had en van oudsher hoogschatte,
maar waar men met het paard nog eerst stond in het stadium der nog onzekere proefnemingen.
</p>
<p>Zijn eigenlijken triomf heeft het muildier daarna gevierd als het dier, dat „in den
nevel zijn weg zoekt”, en wel in het hooggebergte. Daar is hem bij zijn volle paardekracht
en een zekeren paardemoed de smalle hoef van den ezel te stade gekomen. Men kan zoo
goed zien, wat het begrip „monster” in de natuur eigenlijk beteekent: alles komt ten
slotte neer op de geschikte gelegenheid, dan wordt het monster een genie. Uit een
aardrijkskundig oogpunt heeft de mulus (mulus is het Latijnsche woord voor muildier,
hinnus dat voor den in ieder opzicht minder belangrijken muilezel, waar dus de moeder
een ezelin is),—en wel voor een deel op grond van die speciale gave—ten slotte dat
land veroverd als het gewichtigste, in dat land wel het edelste cultuurdier, dat in
oude dagen reeds eenmaal het doel is geweest van een zoo grooten inval van paarden:
Zuid-Amerika. Zoo jaagt het noodlot steeds rusteloos weder voort.
</p>
<p>In ieder geval echter zullen die invallen uit de Aziatische steppe, die, naar het
schijnt uitsluitend plaats hadden met oostersche ruwe paarden, hun deel hebben bijgedragen
tot de belangrijkste gebeurtenis der geheele latere geschiedenis van het paard: namelijk
de dooreenmenging van het algemeen oostersche met het specifiek westersche foktype,
terwijl gelijktijdig alle lokaal van elkander afwijkende door fokken ontstane producten
van het oostersche grondtype met elkander werden vermengd. Men behoeft zich slechts
een paar haltplaatsen te herinneren in de ontwikkeling van de cultuur der oude wereld
in de laatste tweeduizend jaren, <span class="pageNum" id="pb205">[<a href="#pb205">205</a>]</span>om te begrijpen, hoe noodzakelijk het was, dat dit mengproces plaats had door de verplaatsingen
der cultuurvolken, in wier hand het paard was. De Romeinen doen een tijd lang het
geheele gebied van Engeland, Frankrijk en Zuid-Duitschland tot aan de oude streken
der beschaving van het oosten tot één enkele beschavingseenheid samensmelten. De volksverhuizing
drijft Germanen tot naar het noordelijke deel van Afrika. Het wereldrijk der Arabieren
maakt Spanje tot een provincie van het oosten. Er wordt een eindeloos voortdurende
poging gedaan, om uit Duitschland en Italië, uit Duitschland en Spanje een blijvende
eenheid te vormen. Het westen dringt tijdens de kruistochten in het oosten in, het
oosten met de Turken in het westen. Het wereldrijk der Engelschen, uitgaande hoog
van den <span class="corr" id="xd33e1286" title="Bron: noorwestelijken">noordwestelijken</span> uithoek van het gebied, begint de verste zuidelijke kusten en oostelijke landen te
omvatten. Op al die tochten heen en weer, in alle richtingen, trekt het paard echter
mede. Twee fundamenteele resultaten komen tegenwoordig voor Europa voor den dag met
de werking van dit proces.
</p>
<p>Aan den éénen kant het meer naar voren dringen van het oostersche paardentype in het
algemeen ook binnen het oude gebied van het westersche ras, dus ook naar West- en
Noordduitschland. De zware achterblijvers van dat westersche ras staan tegenwoordig
overal waar zij behouden zijn gebleven, meestal tusschen oostersch invalmateriaal,
zij zijn daardoor omringd en uit een geografisch oogpunt tot zelfs in Engeland reeds
lang omsloten. Hun eigen bloed is in de meerderheid der gevallen reeds doortrokken
met een scheut vreemd westersch bloed. In ieder geval zal dat ras blijven voortduren,
zoolang onze cultuur reusachtige Engelsche brouwerspaarden en gemakzuchtige Fransche
postpaarden <span class="pageNum" id="pb206">[<a href="#pb206">206</a>]</span>noodig heeft, zoolang de electrische tram nog niet geheel den omnibus en de paardetram
heeft verdrongen. Zoolang wij een industrie hebben, waarvoor het paard als trekkracht
ten minste op korte afstanden nog steeds de goedkoopste machine vertegenwoordigt,
zoolang wij het paard Bayard nog als het ware kunnen gebruiken als den olifant onzer
noordelijke cultuur, al is het dan ook niet voor het dragen van vier romantische helden.
</p>
<p>Het tweede belangrijke feit is ten slotte het binnendringen ook van het echte edele
paard in de engere „oostersche” beteekenis, van het „Arabische” paard, in onze Europeesche
paardenwereld, en wel beslissend in den meest noordwestelijken hoek. Het Babylonisch-Arabische
edele dier, dat toppunt der geheele paardencultuur, die bereikt is in den oostelijken
hoek van het gebied der Middellandsche zee en die duizenden jaren is veredeld, heeft
zich ongetwijfeld eerst langzaam in westelijke richting in beweging gezet na den achteruitgang
der Romeinsche beschaving in het gebied der Middellandsche zee, te gelijk met het
opkomen van het nieuwe oostersche tijdperk der Arabieren zelf. Terwijl de van ouds
beroemde paardenlanden van de classieke oudheid, het Russische oosten, den invloed
daarvan in het geheel niet ondervonden, en bij hun slechter, oostersch, oud type bleven
volharden, marcheerde het edele ros eerst op den noord-Afrikaanschen zoom der cultuur
op Europa af. Het is mogelijk, al is het dan ook niet bewezen, dat het westelijk daar
naar voren dringend het eerst is gestooten op een afzonderlijk oostersch ras, dat
reeds lang getemd was uit inheemsche wilde paarden der noord-Afrikaansche kust, en
daarmede kruisend, het tegenwoordige Berber-ras heeft voortgebracht, dat het Arabische
bloed met een beslist <span class="pageNum" id="pb207">[<a href="#pb207">207</a>]</span>vreemden trek heeft vermengd. Het heeft daarna, het eerst te gelijk met de Arabieren,
Europa betredend op den meest onwaarschijnlijken uithoek, den zuidwestelijken, iets
dergelijks gedaan met een eveneens nationaal fokras in Spanje, en zoo het typische
Spaansche paard voortgebracht, dat daarna voor het eerst oostersch edel bloed ten
minste als toevoegsel van den tweeden graad in het verdere beschaafde Europa (vooral
in Oostenrijk) practisch heeft ingevoerd en voor het eerst een Europeesch heerenpaard
heeft geschapen, dat ten minste eenigszins Arabische trekken vertoont. Toch bleek
die geheele weg slechts een halve en flauwe stoot voorwaarts, evenals het op nieuw
ontdekken van het centrum der echte edele paarden door de kruistochten in het bijna
verloren gegane oosten. Beslissend werd eerst sedert de tweede helft der zeventiende
eeuw het bewuste en voortaan steeds meer systematische ingrijpen en doortasten van
de meest noordwestelijk gelegen Europeesche cultuurnatie, de Engelschen. Dat tijdvak
stelt het grootste moment vast der geheele geschiedenis van het paard sedert het begin
der <span class="corr" id="xd33e1298" title="Bron: oudoostersche">oud-oostersche</span> cultuur van het edele paard, en tevens het meest belangrijke moderne moment. Het
betrof dezen keer niet een toevallige strooming der volksbeweging van oost naar west,
maar het gold een bewust invoeren van iets wat op verre afstanden veroverd was, door
een volk, dat een internationaal oog ontwikkelde, dat reikte over de geheele aarde
met een slimme keuze van datgene, wat te huis het grootst mogelijke nut zou kunnen
opleveren. De Engelschman haalde het beste en edelste Arabische materiaal naar zijn
vaderland, zooals men dieren haalt voor een zoölogischen tuin, vermengde dat met een
kleinen scheut inheemsch, Europeesch bloed, als het ware voor inwendig <span class="pageNum" id="pb208">[<a href="#pb208">208</a>]</span>acclimatiseeren, en schiep als practisch zoöloog dat Engelsche slag van het oorspronkelijk
Arabische ras, dat men met volle recht den veredelden Arabier zou kunnen noemen: het
Engelsche volbloed-paard, den koning der renpaarden en het nieuwe ideale type der
geheele Europeesche, ja zelfs internationale paardenfokkerij.
</p>
<p>Op nieuw keerde men nu terug tot de opvatting, die het oude oosten reeds eenmaal had
bezeten en practisch had bevestigd: dat dit type, zooals dit in hoofdkenmerken door
het Arabische paard werd uitgedrukt, ook voor onze Europeesche cultuur het gegeven
heeren- en sportpaard was, het aesthetische paard in tegenstelling met het zware werkdier,
het karrepaard. Als men een oostersch ras wilde, dan moest het dit zijn. Zoo is in
navolging van het Engelsche paard, al is het dan niet tot een zoo hyper-aristocratisch
uiterste, of liever gezegd met een zoo hyper-sportdoel—het Duitsche edelste paard,
de Trakehner, met dergelijk vreemd, doch specifiek edel bloed ingeënt, tot zijn tegenwoordigen
evenzeer wereldberoemden glans gekomen. Ook het Hongaarsche paard is zoo veredeld,
en welke geliefde soorten er nog meer zijn.
</p>
<p>Wat oorspronkelijk in den rijkdom der plaatsen, waar het oostersche type oorspronkelijk
gekweekt werd, naar onze opvatting niet het geval is geweest, dat is tegenwoordig,
dank zij die latere bewuste handeling der cultuur, werkelijk een feit geworden: alle
systematisch uitgeoefende en op een hoog doel gerichte Europeesche paardenfokkerij
staat voor haar oostersch gebouwd type zonder eenigen twijfel onder den invloed van
het oud-oostersche edele paard in de engere beteekenis, het Arabische paard. Als men
van de menschheid niets wist, dan die laatste handelingen, waarbij zij zich <span class="pageNum" id="pb209">[<a href="#pb209">209</a>]</span>het paard toegeëigend had, dan zou men daaruit met zekerheid de gevolgtrekking kunnen
maken, hoezeer zich het bewustzijn harer beschaving, die individualiteit van haar
cultuur als geheel, langzamerhand hoe langer hoe meer tot een organisch geheel heeft
afgesloten. Wat eertijds meer of minder blind onderworpen was aan een heen- en weerstroomen
van politieke machtsverhoudingen en volksverhuizingen, dat valt tegenwoordig binnen
het gebied van het bewuste experiment, dat ten doel heeft de wijze van ontwikkeling
en vooruitgang te leeren kennen onafhankelijk van alle geografische grenzen, of grenzen,
die in ieder geval alleen in zóóverre in rekening komen, als bij voorbeeld het Arabische
paard uit zijn oostersch milieu in het noorden eenig noordelijk bloed, met overleg
toegemeten, moest verkrijgen als basis ter acclimatiseering.
</p>
<p>Terwijl die triomf van het edele paard werd voorbereid, waren volkomen ongemerkt de
werkelijke oorspronkelijke wilde paarden ook in Europa voor goed uitgestorven. De
laatste exemplaren schijnen nog op Sardinië te hebben geleefd. Slechts hier en daar
komt in de tegenwoordige getemde rassen nog weer eens een wilde troep tastbaar voor
den dag, die herinnert aan de verdwenen rassen. Zoo duiken onder onze ponyachtige
paarden (die over het algemeen volstrekt niet uitsluitend tot één type behooren) van
tijd tot tijd nog bijna echte <span class="corr" id="xd33e1310" title="Bron: Przewalski-paarden">Przewalskipaarden</span> op, juist met verschillende kenmerken van de Mongoolsche wilde vormen, die tegenwoordig
nog in de woestijn van Gobi leven. De dichter Gerhart Hauptmann bezat voor eenigen
tijd een dergelijken pony, die nog met zijn woestijngele Isabellakleur en zijn pikzwarte
kousen steeds op de meest bedriegelijke wijze deed denken aan den Przewalskihengst
van den Berlijnschen <span class="pageNum" id="pb210">[<a href="#pb210">210</a>]</span>dierentuin. Zelfs de merkwaardige streep op den rug komt nog bij noordelijke cultuurpaarden
voor. In het algemeen zal men bij alle in het oog loopend kleine rassen meer aan de
wilde paarden worden herinnerd. Zij handhaven nog steeds trekken van de oorspronkelijke
schepping van het paard, terwijl de reuzenvormen onder de paarden, onverschillig uit
welken stam zij afkomstig zijn, absoluut zeker steeds het resultaat van menschelijke
inmenging zijn.
</p>
<p>Doch bij de allerkleinste soorten van pony’s heeft ongetwijfeld nog een andere factor
zijn invloed uitgeoefend, een factor, die ons doet zien, hoe ook het paard, ver van
dien eigenaardigen oorspronkelijken grooten ontwikkelingsweg, en zonder eenige medewerking
van den mensch, onder den invloed is van een macht, die met onze tegenwoordige kennis
volkomen onberekenbaar, ja zelfs absoluut niet te verklaren is. De eigenlijke dwergen
onder de ponysoorten, die in hun soort tot een paardentype behooren, dat in ieder
opzicht volkomen is afgewerkt, maar alleen op miniatuurmaten is gebouwd, zijn dieren,
die alleen op eilanden worden gevonden. Zoogdieren, die op eilanden worden geïsoleerd,
zijn echter van oudsher onderworpen aan een volkomen onwrikbare wet: zij worden dwergen.
Reeds in voorwereldlijke tijden zijn de dieren, die oorspronkelijk door hun grootte
tot de monsters onder de zoogdieren behoorden, het slachtoffer dier wet geworden:
op het eiland Malta zijn de olifanten, op het eiland Cyprus het nijlpaard afgedaald
tot olifanten- en nijlpaardpony’s. De plek op aarde die, wat het voortbrengen van
de meest verschillende soorten van pony’s, tegenwoordig het beroemdst is, is het eiland
Sardinië; daar zijn het damhert, zoowel als het edelhert, het wilde zwijn zoowel als
het wilde schaap in miniatuurvormen overgegaan; <span class="pageNum" id="pb211">[<a href="#pb211">211</a>]</span>de herten met korte pooten, die in den waren zin van het woord op die van een dashond
gelijken, zien er echt bespottelijk uit. Men heeft dit merkwaardige verschijnsel gesteld
op rekening van het steeds onderling paren in een beperkte ruimte. Ik voor mij geloof,
dat wij eer staan tegenover een geografischen invloed, tegenover dien van de omgeving,
den bodem en den streek, van welks geheimzinnige werking wij ook in andere opzichten
in de plaatselijke dierenrassen dikwijls de sporen zien, zonder dat de ontwikkelingstheorie
ten opzichte hiervan duidelijk stelling heeft kunnen nemen. Men heeft hier nog een
bijzonder interessant veld voor de werkelijke uitbreiding dier leer. Een specialistisch
onderzoek van de verschijnselen zelf is even noodzakelijk als een nieuwe en vruchtbare
gedachte. Intusschen is het speciale raadsel der eilandenpony’s onder de paarden slechts
een schakel in het probleem, dat in het algemeen nog zoo duister is.
</p>
<p>Over het geheel genomen is het een feit, dat het wilde paard op onze planeet tegenwoordig
overal een uitstervend geslacht is. Het deelt in dit opzicht het lot der meeste groote
zoogdieren, wier opkomst en bloei het kenmerk was der tertiaire periode.
</p>
<p>Indien het paard in weerwil daarvan in de laatste duizendtallen van jaren nog lichamelijk
een hooge vlucht heeft genomen en zich bovendien geografisch heeft verbreid, en zelfs
in de allerlaatste paar eeuwen in een snel wassend tempo, dan heeft het dit uitsluitend
te danken aan de wijze, waarop het zich in symbiose heeft aangesloten aan dat geheel
op zich zelf staande en eigenaardige schepsel uit die zoogdierenwereld, die <span class="corr" id="xd33e1322" title="Bron: parellel">parallel</span> daarmede ontstaan is, maar dat zich sedert dien tijd onafgebroken van sport tot <span class="pageNum" id="pb212">[<a href="#pb212">212</a>]</span>sport heeft opgeheven: wij bedoelen de verhouding van het paard tot den mensch.
</p>
<p>De mensch is tegenwoordig in hoogeren zin het noodlot van het paard.
</p>
<p>Moeilijk kan men daarbij de gedachte op zijde zetten, dat trouwens ook hier reeds
in één richting het hoogste punt voor het paard als doel in de cultuur is overschreden.
Het blijkt toch, dat het technische gebruik van het paard in onze cultuur aan het
afnemen is. De strijd tusschen electriciteit en paardekracht is tegenwoordig reeds
veel verder beslist dan zuiver theoretisch. De menschheid heeft op den duur veel te
sterke natuurkrachten noodig als reuzen, die haar bij den arbeid ten dienste staan,
om die fijne, van spieren voorziene, levende werktuigen met hun gemakkelijk te verstoren
uurwerk, en die fijn georganiseerde beenderen, die immers breekbaar zijn als glas,
nog evenzeer te waardeeren als vroeger het geval was. Het zijn de menschelijke hersenen,
die het hoogste zijn, wat het leven heeft gesponnen. Als technische macht zijn die
hersenen echter tegenwoordig tot een zóó hoogen trap gestegen, dat zij buiten zich
zelf niets meer noodig hebben dan de allergrootste onmiddellijk ten dienste staande,
natuurkundige beweegkrachten der planeet zelf; het overige, daartusschen gelegen leven,
is voor die hersenen niet meer van zoo groot belang.
</p>
<p>Anders is het daarentegen over een afzienbaren tijd gesteld met de aesthetische vraag,
die in haar hoogere beteekenis ook de begrippen „weelde” en „sport” in zich sluiten.
</p>
<p>Dat oude keerpunt van het veredelde paard in de geschiedenis van het oosten, toen
het een heerlijk pronkstuk, het sieraad zijns meesters, een vreugde voor het oog werd,
en <span class="pageNum" id="pb213">[<a href="#pb213">213</a>]</span>niet hijgend den zwaar beladen wagen door de modder moest trekken, maar geroepen werd
tot een hoogeren vorm van arbeid in de cultuur, dat een voorwerp van gejubel werd,
als het, naar de woorden van den dichter van het boek Job, hinnikt „vroolijk in zijn
kracht”—dat hoogste moment in de geheele geschiedenis van het paard, toen het oude
ontwikkelingswerk der natuur als het ware in een kunstwerk werd omgetooverd, en verhoogd
werd tot de onsterfelijkheid der ideale schoonheid—dat moment is voor ons nog steeds
een waarborg voor de toekomst.
</p>
<p>Het is niet de taak van dit boek, te onderzoeken of de wereld onzer beschaving steeds
de tegenstelling zal behouden van heer en slaaf. Maar hoe die vraag ook ooit moge
worden opgelost: een edele sport, die aesthetisch een hooger gebied van genot opent
en zoo in ieder geval ook ethisch veredelt, zal in iedere cultuurwereld, die waard
is om daarin te leven, behouden blijven. Daarin ligt de beslissing over het toekomstige
lot van het paard. Ik voor mij ben van meening, dat wij niet alleen onze hoop moeten
vestigen op een vooruitgang in de beschaving, die musea bouwt, om de marmeren paarden
van Phidias, de marmeren menschen van Michel Angelo te behouden voor de eeuwigdurende
bewondering der menschheid, maar op een vooruitgang, die ook het leven ademende kunstwerk,
het product van den oneindigen strijd in de natuur blijvend weet te waardeeren: naast
het naakte menschelijke lichaam het levende edele paard.
<span class="pageNum" id="pb214">[<a href="#pb214">214</a>]</span></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="back">
<div id="toc" class="div1 contents"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
<h2 class="main">Kort overzicht van den inhoud.</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first"><b><a href="#ch1" id="xd33e1343">Een dier in Symbiose met den mensch</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 1–11.</span>
</p>
<p>Het paard in het boek Job. Dieren, die niet konden worden getemd. Wat is een huisdier?
Zijn huisdieren slaven? Het begrip Symbiose. Huisdier en dierenbescherming. Ouderdom
der fokkerij van huisdieren. Het paard bestond reeds lang, toen deze begon. Overgang
naar de geschiedenis van het wilde paard.
</p>
<p><b><a href="#ch2" id="xd33e1352">Het skelet van het paard als getuigenis van zijn verleden</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 11–32.</span>
</p>
<p>Skelet van het paard en van den mensch. De opvatting van Goethe omtrent de beteekenis
van het skelet. De paardevoet van den duivel anatomisch verklaard. Een botje te veel
aan het been. Hoe de voet het been verovert. En hoe de voet daarbij de gedaante van
het been aanneemt. Het paard als technisch probleem. Het overwinnen der zwaartekracht.
Het paard werkt met overmaat. Gevolgen voor de cultuursymbiose. Het verstand van het
paard. Vóór en tegen het verstand. De zintuigen van het paard. De „Slimme Hans”. Het
paard leert door middel van de pooten. De leer van Goethe omtrent het type. Darwins
verbetering. De classieke plek voor de ontwikkelingsdenkbeelden van den paardepoot.
Wat de griffelbeenderen leeren. Rudimentaire organen. Het paard moet vroeger eens
drie teenen gehad hebben. Levende paarden met meerdere teenen. Een dwaling over de
zwilwratten. De paardeteen van tegenwoordig is een middenteen. Zijn er werkelijke
historische documenten over den paardepoot?
</p>
<p><b><a href="#ch3" id="xd33e1361">De stamboom van het paard geologisch gestaafd</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 32–67.</span>
</p>
<p>De plaats van het paard in het stelsel. Er bestaat geen orde van dikhuidige dieren.
Cuvier beschrijft de eerste versteende beenderen van paardachtige dieren. Catacomben
van paarden in Amerika. Amerikaansche werkzaamheid en overdrijving. Het uitsterven
der diluviale wilde paarden in Amerika. De tertiaire periode. Paarden en paardachtige
dieren. Equiden met een overblijfsel van den pink. Een stuk huid van een fossiel paard.
Paardachtige dieren met kwasthoeven. Driehoevige equiden van de grootte van schapen.
Equiden van de grootte van een vos. De pink wordt kwasthoef. Het te voorschijn komen
van den kleinen teen. Vospaardjes met het begin van een duim. Het oorspronkelijke
hoefdier Phenacodus. Vijf vingers aan de hand, vijf teenen aan den voet. De hoef krijgt
den vorm van een klauw. Wij zijn in de wereld der dieren van Cernays. Waarom de paardepoot
ten slotte op den menschenvoet gaat gelijken. Het oorspronkelijke hoefdier Euprotogonia.
De zoolgang begint. De grootte daalt af tot die van konijnen. Verklaring dier geologische
feiten uit de ontwikkelingsleer. De beteekenis van het geheele proces. Waartoe men
niemand kan dwingen. Wat daarbij echter vaststaat. Een tweede schakel voor het bewijs
in de beenderen van benedenarm en onderbeen. Een derde in de tanden. Het „berglandschap”
der paardenkiezen en zijn trapsgewijze ontstaan.
<span class="pageNum" id="pb215">[<a href="#pb215">215</a>]</span></p>
<p><b><a href="#ch4" id="xd33e1372">Is het paard twee maal ontstaan?</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 67–90.</span>
</p>
<p>De stamboom eerst in Europa opgesteld. Tegenstrijdigheden in den Amerikaanschen stamboom.
Zijn er onafhankelijke ontwikkelingen met hetzelfde resultaat? „Gelijke oorzaken hebben
gelijke gevolgen” als wereldwet. Een zelfde milieu schept dezelfde aanpassingen. Bestaat
er een vooruit vaststaande ontwikkelingswet? Tegenargumenten tegen de dubbele ontwikkeling.
De Amerikaansche stamboom had een reeks bijloopers. Het Anchitherium. Het Hipparion.
De Europeesche stamboom bestaat alleen uit dergelijke bijloopers van den Amerikaanschen.
Mogelijkheid van Amerikaansche invallen. Een stuk oude aardrijkskunde. Eerst met het
echte wilde paard komt de Amerikaansche hoofdstam ook in de oude wereld.
</p>
<p><b><a href="#ch5" id="xd33e1381">De tapir</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 90–104.</span>
</p>
<p>De sage van het Amerikaansche nijlpaard. De Amerikaansche en de Indische tapir. Waartoe
behoort de tapir? Paarden met slurven. De tapirs en de oude vospaardjes. De tapir
als overoud dier. Hij is een uitlooper van de voorouders der paarden in de eocene
periode. Zijn physionomie als moerasdier in tegenstelling met het paard op de steppe.
De kleur van den Schabrak-tapir. De tapir is tropendier gebleven. Verschillende soorten
van tapirs.
</p>
<p><b><a href="#ch6" id="xd33e1391">De neushoorn</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 104–143.</span>
</p>
<p>Is er nog een dier in leven gebleven uit de groep der driehoevige oorspronkelijke
paarden? De uitgestorven Palaeotheriën als uitloopers van dat station. De neushoorn
als overlevende afgedwaalde driehoevige equide der voorwereld. De neushoorn als verpantserd
paard. Wat is de hoorn van den neushoorn? De eelthuid. Uitgestorven waterneushoorns.
Onze neushoorn in de steppe. De slijkbedekking. Vogels als waarschuwers. De pantoffelgang
van den neushoorn. Sociale zin bij neushoorns. Met pels voorziene neushoorns der ijsperiode.
Speciale stamboom van den neushoorn. Een neushoorn, die op weg was paard te worden.
Neushoorns, die met hun slagtanden wortels uitgroeven. Neushoorns, die geen horens
hadden. De mythische eenhoorn steekt misschien in den reuzenneushoorn Elasmotherium.
Elasmotheriumjagers onder de Toengoezen? Levende dubbele neushoorns in Azië. De ruwoor-neushoorn
in den dierentuin te Londen. De groote Indische neushoorn. Merkwaardige stand van
het oog van den rhinoceros. Het pantser van den Javaanschen neushoorn. De Afrikaansche
dubbelhoornige neushoorns. De Oost-Afrikaansche steppe. Een beeld der tertiaire periode.
Aesthetica der neushoorns. Is de neushoorn intelligent? Een zijblik op de voorwereldlijke
Titanotheriën. Neushefboom om takken af te breken. De roman van een potsierlijk vervormd
voorwereldlijk dier. Overgang naar de overlevende echte wilde paarden.
</p>
<p><b><a href="#ch7" id="xd33e1400">De ezel als wild dier en als cultuurdier</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 143–155.</span>
</p>
<p>De Sivapaarden der tertiaire periode. Paard en ezel in één dier? De verbreidingsgordel
der tegenwoordige wilde paarden volgt de steppe. De steppen in Somaliland als de woonplaats
der wilde ezels. Uiterlijk der Afrikaansche wilde ezels. De verovering van die wilde
ezels door de oud-Egyptische beschaving. Lof van den oosterschen ezel. Hoe de ezel
tam werd. De Aziatische wilde ezels in mythe en in geschiedenis. De ezel op zijn hoogtepunt
in den Aziatischen vorm als wilde ezel. Zijn verschillende geografische afzonderlijke
soorten daar. Die Aziatische dieren physionomisch een afzonderlijke groep der paardachtige
dieren. Aziatisch bloed in tamme ezels.
<span class="pageNum" id="pb216">[<a href="#pb216">216</a>]</span></p>
<p><b><a href="#ch8" id="xd33e1411">De zebra</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 155–170.</span>
</p>
<p>Het ongetemde Afrikaansche paard. De zebra’s geen ezels. Het raadsel der zebrateekening.
Van de kleuren der zoogdieren. Aesthetica van den zebra. Het beginsel der „doorschijnendheid”
in de teekening. Mimicry in de strepen van den zebra. Onmogelijkheid, alleen met die
verklaring klaar te komen. De strijd om de verschillende zebratypen. Onmogelijkheid,
reeds nu een beslissing te nemen. De Quagga. De tragedie van zijn ondergang. Kan nog
maar alleen in het museum bestudeerd worden. Geheimzinnige kruisingen. De „tijgerpaarden”.
Het uitgestorven Burschell’s tijgerpaard. Schoonheid van den Grevy-zebra. De berg-zebra.
Hoe het met de tembaarheid van den zebra staat. De zebra steekt niet in onze cultuurrassen.
</p>
<p><b><a href="#ch9" id="xd33e1420">Het Aziatische wilde paard als eenig overlevend overblijfsel van den oorspronkelijken
vorm van onze cultuurpaarden</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 170–213.</span>
</p>
<p>Is Azië de oorspronkelijke woonplaats van onze cultuurpaarden? Viktor Hehns standpunt.
Het geheim van den Tarpan. De Tarpan geen echt wild paard. Brehms hypothese van den
Koelan als voorvader van het cultuurpaard. Verandering van het beeld door de ontdekking
van overblijfselen van diluviale wilde paarden in Europa. Paardenteekeningen uit de
holenperiode. Hoe lang hebben wilde paarden in Europa geleefd? Vleesch van wilde paarden
op de tafel in een klooster. Hoe de beteekenis duidelijk wordt van den „grimme Schelch”
in het Nibelungenlied. Wilde stoeterijen in het oerwoud. De ontdekking van het Przewalskipaard
als meest beslissend feit. De eerste Aziatische wilde paarden in onze dierentuinen.
Kleur der Przewalskipaarden. Het winterkleed. Het begrip van het „oorspronkelijke
wilde paard”. Aziatische wilde paarden op een Assyrische voorstelling van een jacht.
Het Przewalskipaard en het Europeesche diluviale paard. Verschillende temmingscentra.
Verschillende gebruikte wilde rassen. De fundamenteele tegenstelling van het westersche
en het oostersche cultuurras. Het zware en het lichte paard. Karrepaard en Arabisch
paard. Het ridderpaard. Ouderdom van het edele Arabische paard. Het oud-oostersche
luxepaard. De afschuw van paardevleesch. Babylonische Przewalskipaarden met Arabischen
kop. Het oostersche ras gaat niet uit van één enkel temmingsmiddelpunt. Het cultuurpaard
in Afrika. Oostersche paarden in de paalwoningen van het bronzen tijdperk. Een noordelijke
en een zuidelijke vorm van wilde paarden. De paarden der zuid-Russische steppe. Het
Chineesche cultuurpaard. Paardenmelkers. Rendier- en paardentemming. De oorsprong
van het paardrijden. De invallen van Aziatische ruitervolken in het westen. De mythe
der Centauren. Waarom de oud-oostersche koningen geen ruiters waren. De oorsprong
van het muildier. De verovering van het gebergte door het muildier. Het muildier als
edel dier van Zuid-Amerika. Geleidelijke vermenging van alle rassen van het cultuurpaard.
De toenemende overheersching van het oostersche ras. Begin der uitbreiding ook van
het oud-oostersche edele ros naar het westen. De Berber-paarden. De oude Spaansche
paarden. Het ingrijpen der Engelsche paarden. Het Arabische paard in verband met het
Engelsche volbloedpaard. Het „aesthetische” paard. Het Trakehner paard. Het uitsterven
der Europeesche wilde paarden. Het raadsel in den pony. De mensch als noodlot van
het paard. Het op den achtergrond treden van het werkpaard. Duur van het sportpaard.
Toekomstige beteekenis van de sport.
</p>
</div>
</div>
<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure spinewidth"><img src="images/spine.jpg" alt="Oorspronkelijke rug." width="109" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="transcriberNote">
<h2 class="main">Colofon</h2>
<h3 class="main">Codering</h3>
<p>Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het
einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel
zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van
dit boek.</p>
<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
<ul>
<li>2025-08-26 Begonnen.
</li>
</ul>
<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
<p>De volgende 21 verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
<table class="correctionTable">
<tr>
<th>Bladzijde</th>
<th>Bron</th>
<th>Verbetering</th>
<th>Bewerkingsafstand</th>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e377">39</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Cordellira’s</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Cordillera’s</td>
<td class="bottom">3</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e491">57</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">ontwikkelings-idee</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">ontwikkelingsidee</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e510">59</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">onwikkelingsreeks</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">ontwikkelingsreeks</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e520">60</a>, <a class="pageref" href="#xd33e983">148</a>, <a class="pageref" href="#xd33e1208">187</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">fantaisie</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">fantasie</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e551">65</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Phenecodus</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Phenacodus</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e636">77</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">(</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e693">86</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">”</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e730">94</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">„</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e856">121</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">nirwal</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">narwal</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e887">128</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">mozaiekpanters</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">mozaiekpantsers</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1022">156</a>, <a class="pageref" href="#xd33e1070">165</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">zwartwit</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">zwart-wit</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1043">161</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">zwartwitte</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">zwart-witte</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1046">161</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">”</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">
[<i>Verwijderd</i>]
</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1135">175</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Nibelungengebied</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Nibelungenlied</td>
<td class="bottom">3</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1286">205</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">noorwestelijken</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">noordwestelijken</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1298">207</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">oudoostersche</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">oud-oostersche</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1310">209</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Przewalski-paarden</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">Przewalskipaarden</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1322">211</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">parellel</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl">parallel</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
</table>
</div>
</div>
<div style='text-align:center'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 76754 ***</div>
</body>
</html>
|
