diff options
Diffstat (limited to '76754-h')
| -rw-r--r-- | 76754-h/76754-h.htm | 5932 | ||||
| -rw-r--r-- | 76754-h/images/front.jpg | bin | 0 -> 376765 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 76754-h/images/spine.jpg | bin | 0 -> 77566 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 76754-h/images/titlepage.png | bin | 0 -> 33609 bytes |
4 files changed, 5932 insertions, 0 deletions
diff --git a/76754-h/76754-h.htm b/76754-h/76754-h.htm new file mode 100644 index 0000000..077add1 --- /dev/null +++ b/76754-h/76754-h.htm @@ -0,0 +1,5932 @@ +<!DOCTYPE HTML> +<html lang="nl"> +<head> +<title>Het paard | Project Gutenberg</title> +<meta charset="utf-8"> +<meta name="author" content="Wilhelm Bölsche (1861–1939)"> +<link rel="coverpage" href="images/front.jpg"> +<link rel="icon" href="images/front.jpg" type="image/x-cover"> +<meta name="DC.Title" content="Het paard in zijne natuurlijke ontwikkeling"> +<meta name="DC.Creator" content="Wilhelm Bölsche (1861–1939)"> +<meta name="DC.Contributor" content="Boudewijn Casper Goudsmit (1849–1915)"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<style> +html { +line-height: 1.3; +} +body { +margin: 0; +} +main { +display: block; +} +h1 { +font-size: 2em; +margin: 0.67em 0; +} +hr { +height: 0; +overflow: visible; +} +pre { +font-family: monospace; +font-size: 1em; +} +a { +background-color: transparent; +} +abbr[title] { +border-bottom: none; +text-decoration: underline; +} +b, strong { +font-weight: bolder; +} +code, kbd, samp { +font-family: monospace; +font-size: 1em; +} +small { +font-size: 80%; +} +sub, sup { +font-size: 67%; +line-height: 0; +position: relative; +vertical-align: baseline; +} +sub { +bottom: -0.25em; +} +sup { +top: -0.5em; +} +img { +border-style: none; +} +body { +font-family: serif; +font-size: 100%; +text-align: left; +margin-top: 2.4em; +} +div.front, div.body { +margin-bottom: 7.2em; +} +div.back { +margin-bottom: 2.4em; +} +.div0 { +margin-top: 7.2em; +margin-bottom: 7.2em; +} +.div1 { +margin-top: 5.6em; +margin-bottom: 5.6em; +} +.div2 { +margin-top: 4.8em; +margin-bottom: 4.8em; +} +.div3 { +margin-top: 3.6em; +margin-bottom: 3.6em; +} +.div4 { +margin-top: 2.4em; +margin-bottom: 2.4em; +} +.div5, .div6, .div7 { +margin-top: 1.44em; +margin-bottom: 1.44em; +} +.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child, +.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child { +margin-bottom: 0; +} +blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back { +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child, +.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child { +margin-top: 0; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 { +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .h3 { +font-size: 1.2em; +} +h3.label { +font-size: 1em; +margin-bottom: 0; +} +h4, .h4 { +font-size: 1em; +} +.alignleft { +text-align: left; +} +.alignright { +text-align: right; +} +.alignblock { +text-align: justify; +} +p.tb, hr.tb, .par.tb, li.tb { +margin: 1.6em auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument { +font-size: 0.9em; +text-indent: 0; +} +p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument { +margin: 1.58em 10%; +} +.opener, .address { +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +} +.addrline { +margin-top: 0; +margin-bottom: 0; +} +.dateline { +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +text-align: right; +} +.salute { +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.signed { +margin-top: 1.6em; +margin-left: 3.58em; +text-indent: -2em; +} +.epigraph { +font-size: 0.9em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl { +display: block; +text-align: right; +} +.trailer { +clear: both; +margin-top: 3.6em; +} +span.abbr, abbr { +white-space: nowrap; +} +span.parNum { +font-weight: bold; +} +span.corr, span.gap { +border-bottom: 1px dotted red; +} +span.num, span.trans { +border-bottom: 1px dotted gray; +} +span.measure { +border-bottom: 1px dotted green; +} +.ex { +letter-spacing: 0.2em; +} +.sc { +font-variant: small-caps; +} +.asc { +font-variant: small-caps; +text-transform: lowercase; +} +.uc { +text-transform: uppercase; +} +.tt { +font-family: monospace; +} +.underline { +text-decoration: underline; +} +.overline, .overtilde { +text-decoration: overline; +} +.rm { +font-style: normal; +} +.red { +color: red; +} +hr { +clear: both; +border: none; +border-bottom: 1px solid black; +width: 45%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +margin-top: 1em; +text-align: center; +} +hr.dotted { +border-bottom: 2px dotted black; +} +hr.dashed { +border-bottom: 2px dashed black; +} +.aligncenter { +text-align: center; +} +h1, h2, .h1, .h2 { +font-size: 1.44em; +line-height: 1.5; +} +h1.label, h2.label { +font-size: 1.2em; +margin-bottom: 0; +} +h5, h6 { +font-size: 1em; +font-style: italic; +} +p, .par { +text-indent: 0; +} +p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line { +text-transform: uppercase; +} +.hangq { +text-indent: -0.32em; +} +.hangqq { +text-indent: -0.42em; +} +.hangqqq { +text-indent: -0.84em; +} +p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter { +float: left; +clear: left; +margin: 0 0.05em 0 0; +padding: 0; +line-height: 0.8; +font-size: 420%; +vertical-align: super; +} +blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote { +font-size: 0.9em; +margin: 1.58em 5%; +} +.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden { +text-decoration: none; +} +.advertisement, .advertisements { +background-color: #FFFEE0; +border: black 1px dotted; +color: #000; +margin: 2em 5%; +padding: 1em; +} +span.accent { +display: inline-block; +text-align: center; +} +span.accent, span.accent span.top, span.accent span.base { +line-height: 0.40em; +} +span.accent span.top { +font-weight: bold; +font-size: 5pt; +} +span.accent span.base { +display: block; +} +.footnotes .body, .footnotes .div1 { +padding: 0; +} +.fnarrow { +color: #AAAAAA; +font-weight: bold; +text-decoration: none; +} +.fnarrow:hover, .fnreturn:hover { +color: #660000; +} +.fnreturn { +color: #AAAAAA; +font-size: 80%; +font-weight: bold; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +a { +text-decoration: none; +} +a:hover { +text-decoration: underline; +background-color: #e9f5ff; +} +a.noteRef, a.pseudoNoteRef { +font-size: 67%; +vertical-align: super; +text-decoration: none; +margin-left: 0.1em; +} +.externalUrl { +font-size: small; +font-family: monospace; +color: gray; +} +.displayfootnote { +display: none; +} +div.footnotes { +font-size: 80%; +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep { +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote, .par.footnote { +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel { +float: left; +margin-left: -0.1em; +min-width: 1.0em; +padding-right: 0.4em; +} +.apparatusnote { +text-decoration: none; +} +.apparatusnote:target, .fndiv:target { +background-color: #eaf3ff; +} +table.tocList { +width: 100%; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +border-width: 0; +border-collapse: collapse; +} +td.tocText { +padding-top: 2em; +padding-bottom: 1em; +} +td.tocPageNum, td.tocDivNum { +text-align: right; +min-width: 10%; +border-width: 0; +white-space: nowrap; +} +td.tocDivNum { +padding-left: 0; +padding-right: 0.5em; +vertical-align: top; +} +td.tocPageNum { +padding-left: 0.5em; +padding-right: 0; +vertical-align: bottom; +} +td.tocDivTitle { +width: auto; +} +p.tocPart, .par.tocPart { +margin: 1.58em 0; +font-variant: small-caps; +} +p.tocChapter, .par.tocChapter { +margin: 1.58em 0; +} +p.tocSection, .par.tocSection { +margin: 0.7em 5%; +} +table.tocList td { +vertical-align: top; +} +table.tocList td.tocPageNum { +vertical-align: bottom; +} +table.inner { +display: inline-table; +border-collapse: collapse; +width: 100%; +} +td.itemNum { +text-align: right; +min-width: 5%; +padding-right: 0.8em; +} +td.innerContainer { +padding: 0; +margin: 0; +} +.index { +font-size: 80%; +} +.index p { +text-indent: -1em; +margin-left: 1em; +} +.indexToc { +text-align: center; +} +.transcriberNote { +background-color: #DDE; +border: black 1px dotted; +color: #000; +font-family: sans-serif; +font-size: 80%; +margin: 2em 5%; +padding: 1em; +} +.missingTarget { +text-decoration: line-through; +color: red; +} +.correctionTable { +width: 75%; +} +.width20 { +width: 20%; +} +.width40 { +width: 40%; +} +p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint { +color: #666666; +font-size: 80%; +} +span.musictime { +vertical-align: middle; +display: inline-block; +text-align: center; +} +span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom { +padding: 1px 0.5px; +font-size: xx-small; +font-weight: bold; +line-height: 0.7em; +} +span.musictime span.bottom { +display: block; +} +audio { +height: 20px; +margin-left: 0.5em; +margin-right: 0.5em; +} +ul { +list-style-type: none; +} +.splitListTable { +margin-left: 0; +} +.splitListTable td { +vertical-align: top; +} +.numberedItem { +text-indent: -3em; +margin-left: 3em; +} +.numberedItem .itemNumber { +float: left; +position: relative; +left: -3.5em; +width: 3em; +display: inline-block; +text-align: right; +} +.itemGroupTable { +border-collapse: collapse; +margin-left: 0; +} +.itemGroupTable td { +padding: 0; +margin: 0; +vertical-align: middle; +} +.itemGroupBrace { +padding: 0 0.5em !important; +} +.titlePage { +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0 7em; +padding: 5em 10% 6em; +text-align: center; +} +.titlePage .docTitle { +line-height: 1.7; +margin: 2em 0; +font-weight: bold; +} +.titlePage .docTitle .mainTitle { +font-size: 1.8em; +font-weight: inherit; +font-variant: inherit; +line-height: inherit; +} +.titlePage .docTitle .subTitle, +.titlePage .docTitle .seriesTitle, +.titlePage .docTitle .volumeTitle { +font-size: 1.44em; +font-weight: inherit; +font-variant: inherit; +line-height: inherit; +} +.titlePage .byline { +margin: 2em 0; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.5; +} +.titlePage .byline .docAuthor { +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +.titlePage .figure { +margin: 2em auto; +} +.titlePage .docImprint { +margin: 4em 0 0; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.5; +} +.titlePage .docImprint .docDate { +font-size: 1.2em; +font-weight: bold; +} +div.figure, div.figureGroup { +text-align: center; +} +table.figureGroupTable { +width: 80%; +border-collapse: collapse; +} +.figure, .figureGroup { +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft { +float: left; +margin: 10px 10px 10px 0; +} +.floatRight { +float: right; +margin: 10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead, .par.figureHead { +font-size: 100%; +text-align: center; +} +.figAnnotation { +font-size: 80%; +position: relative; +margin: 0 auto; +} +.figTopLeft, .figBottomLeft { +float: left; +} +.figTopRight, .figBottomRight { +float: right; +} +.figure p, .figure .par, .figureGroup p, .figureGroup .par { +font-size: 80%; +margin-top: 0; +text-align: center; +} +img { +border-width: 0; +} +td.galleryFigure { +text-align: center; +vertical-align: middle; +} +td.galleryCaption { +text-align: center; +vertical-align: top; +} +body { +padding: 1.58em 16%; +} +.pageNum { +display: inline; +font-size: 8.4pt; +font-style: normal; +margin: 0; +padding: 0; +position: absolute; +right: 1%; +text-align: right; +letter-spacing: normal; +} +.marginnote { +font-size: 0.8em; +height: 0; +left: 1%; +position: absolute; +text-indent: 0; +width: 14%; +text-align: left; +} +.right-marginnote { +font-size: 0.8em; +height: 0; +right: 3%; +position: absolute; +text-indent: 0; +text-align: right; +width: 11% +} +.cut-in-left-note { +font-size: 0.8em; +left: 1%; +float: left; +text-indent: 0; +width: 14%; +text-align: left; +padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0; +} +.cut-in-right-note { +font-size: 0.8em; +left: 1%; +float: right; +text-indent: 0; +width: 14%; +text-align: right; +padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em; +} +span.tocPageNum, span.flushright { +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +text-indent: 0; +} +.pglink::after { +content: "\0000A0\01F4D8"; +font-size: 80%; +font-style: normal; +font-weight: normal; +} +.catlink::after { +content: "\0000A0\01F4C7"; +font-size: 80%; +font-style: normal; +font-weight: normal; +} +.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after { +content: "\0000A0\002197\00FE0F"; +color: blue; +font-size: 80%; +font-style: normal; +font-weight: normal; +} +.pglink:hover { +background-color: #DCFFDC; +} +.catlink:hover { +background-color: #FFFFDC; +} +.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover { +background-color: #FFDCDC; +} +body { +background: #FFFFFF; +font-family: serif; +} +body, a.hidden { +color: black; +} +h1, h2, .h1, .h2 { +text-align: center; +font-variant: small-caps; +font-weight: normal; +} +p.byline { +text-align: center; +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline { +text-align: left; +} +.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum { +color: #660000; +} +.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a { +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover { +color: red; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6 { +font-weight: normal; +} +table { +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +td.tocText { +text-align: center; +font-variant: small-caps; +font-size: 1.2em; +line-height: 1.5; +} +.tableCaption { +text-align: center; +} +.arab { font-family: Scheherazade, serif; } +.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; } +.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; } +.hebr { font-family: 'SBL Hebrew', Shlomo, 'Ezra SIL', serif; } +.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; } +/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */ +.small { +font-size: small; +} +.large { +font-size: large; +} +.vam { +vertical-align: middle; +} +.center { +text-align: center; +} +/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */ +.cover-imagewidth { +width:502px; +} +.titlepage-imagewidth { +width:491px; +} +.spinewidth { +width:109px; +} +</style> +</head> +<body> +<div style='text-align:center'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 76754 ***</div> +<div class="front"> +<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/front.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="502" height="720"></div><p> +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 titlepage"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="491" height="720"></div><p> +</p> +</div> +</div> +<div class="titlePage"> +<div class="byline"><span class="docAuthor">WILHELM BÖLSCHE.</span></div> +<div class="docTitle"> +<h1 class="mainTitle">HET PAARD</h1> +<div class="subTitle">IN ZIJNE NATUURLIJKE ONTWIKKELING</div> +</div> +<div class="byline">BEWERKT DOOR<br> +<span class="docAuthor">D<sup>R</sup> B. C. GOUDSMIT.</span></div> +<div class="docImprint">GEBR. GRAAUW.—AMSTERDAM—WELTEVREDEN.</div> +</div> +<p><span class="pageNum" id="pb.iii">[<a href="#pb.iii">III</a>]</span></p> +<div class="div1 last-child preface"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> +<h2 class="main">VOORREDE.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">De ontdekking, dat ons paard oorspronkelijk afstamt van zeer kleine dieren van de +grootte van kleine honden, wier pooten op in het oogvallende wijze aan onze menschenhand +herinnerden, is één der merkwaardigste en minst verwachte veroveringen der nieuwere +dierkunde. In meer beperkten kring is deze op voldoende wijze gewaardeerd. Onder de +onafzienbare menigte van paardenkenners, liefhebbers van paardensport en andere practische +paardenvrienden is zij daarentegen nog lang niet bekend geworden in die mate, als +de belangrijkheid van de stof dit zou eischen. Het is ten slotte ook niet voldoende +alleen de paradoxale mededeeling daaromtrent te doen. Er moet iets bij verteld worden, +een stuk wereldgeschiedenis dat ten slotte nog veel kostbaarder en belangrijker is. +Wat wij thans weten, wat wij mogen veronderstellen tot aan de grens der zekerheid +op dit gebied, is veel meer dan die weinige woorden te kennen geven. Een werkelijke +geschiedenis van het paard kan worden ontworpen, beginnende in een oertijd even vreemd +als een sprookjeswereld, eindigend in de speling der dingen, die ons thans nog practisch +in beroering houdt en die naar boven voert langs een keten van de zonderlingste voorouders +der paarden tot aan onze tamme rassen toe. Hoe dikwijls heb ik niet door leeken de +vraag hooren doen, of ons kultuurpaard van den zebra afstamt; of wel, of het een veredelde +ezel is? Men peinsde er in het wilde over en besliste dan ten slotte, dat het vraagstuk +onoplosbaar was en dientengevolge dergelijke vragen eigenlijk zonder eenige <span class="pageNum" id="pb.iv">[<a href="#pb.iv">IV</a>]</span>practische beteekenis waren. Met een ongeloovig lachen werd de soms gedane opmerking: +dat de neushoorn een verkapt paard is, of dat de tapir een overgebleven oerpaard is, +beantwoord. Die dingen zijn echter feitelijk reeds lang uit het stadium van het twijfelachtige +getreden. Zij <span class="ex">kunnen</span> worden beantwoord. Maar men moet nu eenmaal een uurtje den tijd nemen om bepaalde +gedachten van natuuronderzoekers daarbij grondig na te gaan. Ik zou wenschen, dat +dit kleine handige boek hier zoo geheel terloops eens dienst deed in zoodanig vrij +uurtje tusschen de practische werkzaamheden van paardenliefhebbers; na een rit; tusschen +sportoefeningen; in vrije oogenblikken na den diensttijd. Ook in de aanbrekende periode +der automobielen mogen wij het toch nog wel vrij bekennen, wat voor een heerlijk bezit +der cultuur het paard is. Waarom zouden wij daaraan niet op het juiste oogenblik een +uur van ernstig nadenken wijden? +</p> +<p>Dit paardenboek vormt een geheel op zich zelf staand, afgesloten geheel. Intusschen +is het uit den aard der zaak tevens ook waar, dat hij die kennis genomen heeft van +het dierenboek, daardoor nog een ruim stuk perspectief mede krijgt. Daar waar de geschiedenis +van het paard begint, treedt hem reeds een groote ontwikkelingslijn te gemoet. +</p> +<p>Uit het dierenboek moet dan ook ter wille van den noodzakelijken samenhang voor den +nieuwen lezer het volgende nog eens in het kort worden weergegeven. Ons paard is een +betrekkelijk hoog ontwikkeld zoogdier. In het dierenboek wordt nu uitvoerig verhaald, +hoe het zoogdier in het algemeen is ontstaan. Hoe het zich in zeer ver teruggelegen, +voorwereldlijke tijden, die nog vele milioenen jaren vóór het ontstaan van het paard +lagen, heeft opgewerkt uit schepselen, die met kruipende dieren overeen kwamen. Hoe +het daarna als vogelbekdier zijn jongen nog in een soort ei ter wereld bracht; hoe +het begon die jongen met melk te voeden, te zoogen, hoe het langen tijd het jong nog +in een soort huidzak met zich mededroeg, een handelwijze, die <span class="pageNum" id="pb.v">[<a href="#pb.v">V</a>]</span>wij thans nog bij de zoogenaamde buideldieren terugvinden. Hoe het zich een inwendige +verwarming, een blijvende warmte van het bloed aanschafte en de oude schubben van +kruipende dieren langzamerhand aflegde ten gunste van een nieuwe bekleeding der huid +met haren. Alle nog levende of uitgestorven tusschenschakels, die door de oudere overgangen +worden belichaamd, worden uitvoerig in het „dierenboek” geschetst. Daarna vertoeft +het bij een buitengewoon belangrijk station, namelijk het eerste groote station naar +de hoogere zoogdieren, naar die zoogdieren waartoe ten slotte ook paard en mensch +behooren. Hier werd de beschouwing eener groep van zoogdieren uiterst belangrijk, +een groep die thans geheel is uitgestorven, die vroeger echter, naar het schijnt, +zeer groote uitgestrektheden der aarde in haar geheel heeft bevolkt. Men vindt tegenwoordig +de overblijfselen dier beenderen hoofdzakelijk nog in Noord-Amerika en bovendien op +een bijzonder gunstige plaats in de zoogenaamde Cernays-lagen bij Reims in Frankrijk. +Naar die laatste vindplaats heeft men menigmaal die geheele oeroude groep van zoogdieren +(die reeds tot de oudste tertiaire periode, het zoogenaamde Eocene tijdperk, behoorde) +eenvoudig de dieren van Cernays genoemd. Die dieren van Cernays bezaten de hoogst +merkwaardige eigenschap dat zij een zeer bepaalde, oorspronkelijke uitgangsgroep voorstelden +van alle latere en thans nog bekende hoogere zoogdieren, aan gene zijde van die volkomen +oorspronkelijke vogelbekdieren en buideldieren, voor zoover die hoogere zoogdieren, +(waartoe tegenwoordig bij voorbeeld de apen en de roofdieren, de hoefdieren en de +walvisschen behooren) ook, wat hun huid betreft, zich daarna van elkander hebben afgezonderd. +In één opzicht geleken al hunne echte vertegenwoordigers inderdaad in hoofdzaak nog +volkomen op elkander, zoodat men zag, dat zij werkelijk onderling nog een bijna gesloten +groep vormden. Meestal kleine, lage dieren met lange staarten, lange gezichten en +kleine hersenen, bezaten <span class="pageNum" id="pb.vi">[<a href="#pb.vi">VI</a>]</span>zij nog het oorspronkelijke, volledige gebit van de oudste zoogdieren in het algemeen, +dat nog niet bepaald veranderd was om dienst te doen voor de gewoonten van roofdieren +en hoefdieren. Ook bezaten zij in den bouw der vier pooten (of handen van voren en +pooten van achteren) van oudsher den fundamenteelen bouw der oorspronkelijke zoogdieren, +namelijk vijf vingers of teenen aan iedere hand of iederen voet, waarachter het vlak +of de zool oorspronkelijk bij het gaan nog geheel tot zelfs met de hak werd neergezet. +In beperkten zin toonden echter die dieren van Cernays—en dat is nu het belangrijkste +voor de verdere ontwikkeling—in hunne verschillende vertegenwoordigers reeds kleine +afwijkingen, waardoor zij zich reeds van elkander begonnen af te scheiden, en toonden +zij dergelijke bijzonderheden louter in richtingen, die tot het uiterste ontwikkeld, +later werkelijk het wezen der roofdieren, hoefdieren enz. moesten uitmaken. Eenigen +vertoonden reeds een geringe neiging tot het gebit der roofdieren, anderen tot den +bouw van het skelet van een zoogenaamden halfaap, dus één trap vóór den echten aap +en den mensch; een derde soort eindelijk tot den karakteristieken voet van een hoefdier. +Ongetwijfeld ziet men hier die latere hoofdgroepen in al hare verscheidenheid zich +eerst merkbaar ontwikkelen uit den gemeenschappelijken wortelstam der dieren van Cernays. +Duidelijk zijn daarbij reeds te herkennen die latere roofdieren, die latere hoefdieren +en die latere apen, als het ware zich vertoonend in drie varianten van de echte dieren +van Cernays, die men gewoon is te onderscheiden als Creodonten (oorspronkelijke roofdieren), +Condylarthren (oorspronkelijke hoefdieren) en Pachylemuriden (oorspronkelijke apen). +Juist die drie loten van den ouden stam hebben zich later in menig opzicht op tamelijk +ongelijke wijze van den ouden bodem verwijderd. Zoo staan aap en mensch, ondanks de +kolossale menschenhersenen, thans nog door den bouw van hun gebit en bovenal van hun +hand betrekkelijk zeer dicht bij de <span class="pageNum" id="pb.vii">[<a href="#pb.vii">VII</a>]</span>dieren van Cernays, terwijl bij voorbeeld de hoefdieren zich meestal juist in die +deelen van hun skelet buitengewoon ver vandaar hebben verder ontwikkeld. Juist op +zulk een bijzonder typisch hoefdier, het paard, worden in het hier gegeven boek onze +beschouwingen gericht. Wij zullen echter zien, hoe ten slotte toch ook de stamboom +van dat paard zich volkomen juist laat terugvoeren tot die dieren van Cernays en wel +tot hunne vertegenwoordigers, die reeds licht duiden op hoefdierachtige wezens, die +genoemde Condylarthren. +</p> +<p>Het dierenboek beschreef dan verder nog uitvoerig zekere achterblijvers van die hoogst +belangrijke wereld van Cernays, die ten deele nog meer echt, ten deele reeds meer +gewijzigd tot heden nog levend behouden zijn gebleven in onze zoogenaamde insecteneters, +egels, mollen en consorten. Het toonde eenige zijtakken aan, die misschien reeds vóór +de splitsing van den hoofdstam in die oorspronkelijke hoefdieren, roofdieren en apen, +zich hadden afgescheiden van de wereld van Cernays, namelijk de vleermuizen, huidvliegers +en de Amerikaansche gordeldieren, luiaards en aanverwante dieren. Ten slotte behandelde +het dan nog uitgebreider de oorspronkelijke hoefdieren. Het maakte duidelijk, hoe +de tegenwoordige klauw van het roofdier, de nagel van den aap en de hoef zelf zich +uit den meest eenvoudigen op klauwen gelijkenden grondvorm oorspronkelijk hadden ontwikkeld +zonder absolute tegenstellingen te zijn. En het besprak eindelijk bij die gelegenheid +een kleine groep van zoogdieren, die ook thans nog zoo klein zijn als konijntjes, +maar toch reeds een soort van hoef dragen, de zoogenaamde klipdas. Geen twijfel is +er dat dit alles voor dit boek reeds belangrijke lijnen trekt en de eigenlijke inleiding +levert. Het paardenboek gaat allereerst van boven naar beneden en bereikt eerst zeer +laat weder het oude aansluitingspunt. Wie dan in ernst van het paard den dieperen +oorsprong wil leeren kennen, die moet er toe besluiten, ook het dierenboek zelf ter +hand te nemen. Ik moet nog opmerken, dat dit dierenboek onder zijn tien <span class="pageNum" id="pb.viii">[<a href="#pb.viii">VIII</a>]</span>platen, die het als inleiding toekwamen, twee heeft, waarop ook dit boek zich bij +voorkomende gelegenheden kan beroepen. De ééne plaat stelt gereconstrueerd het uitgestorven +oorspronkelijke hoefdier Phenacodus voor, de andere plaat eveneens een uitgestorven +merkwaardigen neushoorn, het Elasmotherium. +</p> +<p>Ook dit zou ik uit de voorrede van het dierenboek willen herhalen: mijne populaire +beschrijving neemt een <span class="ex">zeker rustig standpunt</span> in tegenover den <span class="ex">zenuwachtig voorthollenden tegenwoordigen stroom van het vakonderzoek</span>. Even zoo goed als het levende dier, eischt ook dat onderzoek zelf een zekere „waarneming”. +Men moet een stap achterwaarts gaan, en zich met geweld een oogenblik tot rust dwingen. +Wat ik geef, is het gevolg van een zoodanige waarneming, gedurende een reeks van jaren. +Ik heb mijn veld, op een bepaald oogenblik, afgebakend en inwendig gerangschikt, zonder +naar rechts of links te zien, of de schuimende ketel der dingen reeds weer ergens +op nieuw begint over te koken. +</p> +<p class="dateline">Mittel-Schreiberhau in het Reuzengebergte. +</p> +<p class="signed">WILHELM BÖLSCHE. +<span class="pageNum" id="pb1">[<a href="#pb1">1</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"> +<div id="ch1" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1343">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> +<h2 class="main">Het Paard.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">In het merkwaardige Faustgedicht, dat als „Het Boek Job” in het Oude Testament is +gekomen, wordt een natuurbeschrijving gevonden met zulke geweldige beelden en zóó +krachtige woorden, dat geloovigen zoowel als kinderen der wereld zich daaraan van +oudsher hebben te goed gedaan en daarin stichting hebben gevonden. De groote vraag +van het noodlot des menschen is opgeworpen: hoe het in het wereldsche beloop moet +worden verklaard, dat ook de rechtvaardige smart moet ondervinden en de zondaar kan +juichen? In het debat tusschen de menschenkinderen, die twijfelen en met elkander +twisten, grijpt ten slotte de Wereldgeest in eigen persoon in. En om de onbeduidendheid +en de armoede van alle menschelijke oplossingen, die alleen berusten op indrukken +van het oogenblik, tegenover een dergelijk ontzaglijk wereldprobleem te geeselen en +neer te slaan, legt de groote dichter (wiens naam ons niet is overgeleverd) dien Wereldgeest +een hymne in den mond op de onnavorschbare en ontzaglijke verschijnselen der werkende +natuur, waarin alle verschrikkingen van den kosmos ons gemoed in beroering brengen. +</p> +<p>De aarde wordt geschetst in den zin der oude Babylonische voorstelling: zwevend boven +en beneden de getemde <span class="pageNum" id="pb2">[<a href="#pb2">2</a>]</span>oorspronkelijke wateren. Boven haar schittert de gordel van Orion en verrijst de morgenster. +Dan wordt het duister van wolken, de sluizen des hemels openen zich en storten hare +wateren uit, de bliksemschichten schieten neer. Voor den storm vliegen de raven weg, +en de leeuwen brullen om voedsel, terwijl boven de donder rolt. Daarna wendt zich +het natuurbeeld tot de dieren der aarde, en nu volgt een schildering, die voortdurend +grootscher en verhevener wordt.<a class="noteRef" id="xd33e178src" href="#xd33e178" title="Ga naar noot 1.">1</a> +</p> +<p>Van de wilde geiten van het gebergte (of, zooals in de vertaling staat, de gemzen) +strekt zich de blik uit tot de eenhoevige dieren der steppen, de wilde ezels of wilde +paarden. De woestijn is hun tot woning aangewezen en de steppe tot verblijfplaats, +die zij snel, van alle banden bevrijd, doorvliegen. De woudezel lacht om het stadsgewoel, +luistert niet naar het geroep van den drijver. Hij doorsnuffelt de bergen als zijn +weide, en zoekt er allerlei groen kruid op. En naast dit type van wilde dieren wordt +daar gesproken van het dier, dat door Luther als de éénhoorn wordt voorgesteld, terwijl +inderdaad daarmede de geweldige woudos is geschetst, die toen eveneens nog het bergachtige +noorden van het Babylonische stroomland en den Libanon heeft bewoond. Op hem is volkomen +toepasselijk het woord, dat hij u niet kan dienen en overnachten aan de kribbe (zooals +het tamme rund), dat hij niet achter u loopend den dalgrond kan eggen en uw zaad kan +inbrengen en op uw dorschvloer zal inzamelen. De struisvogel eindelijk voert u geheel +naar de woestijn, die door de zon doorgloeid is, waar zij haar eieren op den grond +laat liggen en ze in het zand verwarmt, zoodat zij worden uitgebroed. „God heeft haar +het verstand ontzegd, <span class="pageNum" id="pb3">[<a href="#pb3">3</a>]</span>anders zou zij zich wel in de hoogte verheffen en spotten met het paard en zijn ruiter.” +Daarmede is dan weer een nieuw, wonderschoon beeld gegeven. +</p> +<p>Paard en ruiter! Het getemde paard in de hand van den mensch! +</p> +<p>Het dient den mensch en toch heeft de mensch het niet geschapen. De natuur heeft reeds +het paard zijn eigenaardigheid, zijn individualiteit medegegeven, zijn manen, zijn +gang, die het doet huppelen als een sprinkhaan. En dan vervolgt de Wereldgeest met +de onvergetelijke woorden: „Hoe ontzagwekkend is zijn fier gesnuif! Het krabt in het +dal, zich in zijn kracht verheugend, en trekt uit, der wapenrusting te gemoet. Spot +met de vrees en wordt niet vervaard, deinst voor het zwaard niet terug. Boven hem +rinkelt de pijlkoker, het lemmet der lans en de strijdknots. Ontstuimig en wild verslindt +het den bodem, en staat niet stil als de bazuin klinkt; het hinnikt zoo vaak de bazuin +wordt gestoken, reeds van verre ruikt het den strijd, de donderende stem der aanvoerders +en het krijgsgeschreeuw.” +</p> +<p>Als het paard van de aarde verdwenen was zooals de oeros, en wij van dat dier geen +ander waarheidsgetrouw bericht bezaten dan het bovenstaande, dan zouden wij toch reeds +vermoeden, dat wij te doen hadden met één der edelste en meest interessante dieren, +die onze planeet ooit heeft voortgebracht. +</p> +<p>Met een dier, dat uit tweeërlei oogpunt merkwaardig is. In zijn wezen als dier onder +de overige dieren. En in zijn betrekking tot den mensch. +</p> +<p>Onze beschouwingen hebben ons vroeger wel gevoerd langs een bonte rij van zoogdiervormen +van de meest merkwaardige soort. Van de rij af hebben wij in haar karakteristieke +omtrekken <span class="pageNum" id="pb4">[<a href="#pb4">4</a>]</span>trachten te schetsen: het vogelbekdier, het buideldier, het schubdier, den insecteneter, +(egel en verwanten), den huidvlieger, de vleermuis, de Amerikaansche tandeloozen (luiaard, +gordeldier) en den klipdas. Onder al die merkwaardige klanten was er echter zonder +eenigen twijfel geen enkel huisdier. Van uitgestorven Amerikaansche aardluiaards is +vroeger wel eens beweerd, dat zij door de Indianen evenals het vee binnen een omheining +gehouden waren, dit is echter een zeer losse hypothese. Van een aantal kan men reeds +uit hun geïsoleerd en verborgen leven afleiden, dat het geen huisdieren kunnen zijn +zooals de vogelbekdieren, schubdieren en klipdassen. Van het nut van onzen egel wist +men vroeger niets af. Bij de groote en zoo vormenrijke groep der buideldieren is het +echter zeer in het oog vallend, dat er geen huisdieren onder gevonden worden. Het +Australisch-Polynesische gebied, waartoe uitsluitend reeds in den praehistorischen +menschentijd de buideldieren voor een groot deel en in hun krachtigste vormen behoorden, +is volstrekt niet vrij van huisdieren. Het zwijn, het hoen, en in de eerste plaats +de hond, waren ook daar in dienst van den mensch. Geen enkel buideldier daarentegen +moet geschikt geweest zijn, huisdier te worden. Men zal toch wel moeten aannemen, +dat bij die oudste en laagste orden der zoogdieren niet alleen het bloote toeval een +grendel heeft voorgeschoven, maar dat het beletsel ook lag in hun geringere intelligentie, +in den grooteren afstand, waarop zij van den mensch verwijderd waren. Hij die buideldieren +in gevangen toestand in onze zoölogische tuinen verzorgd heeft, heeft steeds den indruk +gekregen, dat een inwendige hinderpaal, die ongetwijfeld in de hersenen gelegen is, +zich tegen het temmen verzet. Slechts in drie groepen van zoogdieren heeft de <span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span>mensch huisdieren weten te verkrijgen: de hoefdieren, de roofdieren en de knaagdieren. +Alle drie groepen zullen wij misschien later nog bespreken. Het paard is echter, zooals +een kind wel weet, het meest duidelijke voorbeeld van een huisdier. Daarmede is voorloopig +de engere richting bij dat dier voor ons bepaald. +</p> +<p>Laat ons eerst nog een oogenblik vertoeven bij de vraag, wat een huisdier is. Dat +begrip staat ons zóó helder voor oogen, dat het geen nadere verklaring schijnt te +vereischen. Maar het begrip „mensch” staat ons nog helderder voor oogen, en toch is +het voor ons een ontzettend werk geweest, den mensch zóó te teekenen binnen de overige +natuur, dat men hem zag als een werkelijk onderdeel in de huishouding der natuur. +Als een dergelijke verschijning in het drijven van de huishouding der natuur op aarde +zou men ook het huisdier van den mensch moeten opvatten. +</p> +<p>Daar komt ons het woord „gevangenschap” in de gedachte. Gevangen dieren. De geheele +dierentuin is een duidelijke illustratie van dat woord. Sommige geleerden, die het +begrip huisdier wilden verklaren, hebben gemeend, daaraan reeds voldoende te hebben. +Voor Cuvier was het wezen en het grondbegrip van het huisdier „slavernij”. Als een +ruwe huurkoetsier zijn armen knol afranselt, heeft het er werkelijk veel van. Maar +de verstandige en ontwikkelde dierenfokker zal dit zeker ontkennen. Latere onderzoekers +vatten volkomen terecht de juiste verhouding op als een „symbiose”. Wij hebben dat +woord reeds vroeger genoemd, toen wij van de groene mieren in den pels der luiaards +spraken. In den meest uitgebreiden zin beteekent het een samenleven van twee verschillende +soorten van levende wezens tot wederzijdsch nut. In den meer beperkten zin bedoelt +men er mede, <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>dat de deelgenooten niet alleen als twee individuen van tijd tot tijd samenkomen, +maar dat gedurende een aantal generaties het samenleven een vast gebruik blijft, zonder +hetwelk men zich ten slotte die soorten in het geheel niet meer kan denken. Dergelijke +gevallen komen zeer veelvuldig voor tusschen plant en plant, plant en dier, en ten +slotte tusschen dier en dier. +</p> +<p>Bij de planten zijn het beroemdste voorbeeld de zoogenaamde korstmossen, die men langen +tijd voor een afzonderlijke plantensoort hield, totdat men op zekeren dag ontdekte, +dat hier een wier en een paddenstoel vast aan elkander gehecht in de meest trouwe +symbiose leven, waarvan ieder den anderen bepaalde voordeelen oplevert. Dat die compagnieschap +niet uit elkander gaat, daarvoor wordt gezorgd, doordat bij de voortplanting iedere +jonge paddenstoel reeds een jonge wierencel en iedere jeugdige wier een jeugdigen +paddenstoel medeneemt. Het mooiste geval van symbiose tusschen dier en plant levert +wel de paddenstoel kweekende mier van Zuid-Amerika. Zij bereidt aan een champignon, +die haar in op koolrapen gelijkende knolletjes een bijzondere voedingsstof biedt tot +ruimen oogst, bijzonder gemeste akkers in den vorm van kunstmatige mesthoopen, en +ook hier draagt iedere jonge mierenkoningin, die naar het gebruik van dat merkwaardige +volkje uittrekt, om een nieuwen staat met nieuw broedsel te grondvesten, als een waren +talisman der natie, in haar mondholte (zoo te zeggen in een wangzak) een stukje ontwikkelingsvatbaren +paddenstoel mede, opdat ook de symbiose zich in iedere nieuwe generatie zeker kan +voortplanten. Eindelijk tusschen dier en dier zijn het meest leerzaam die andere mieren, +die de suikerzoete pis van bladluizen met gretigheid opslorpen en die bladluizen als +de <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>voortbrengsters van zulke „lekkernijen” verdedigen als een herder zijn schapen verdedigt +tegen den wolf; uit kleine kruimeltjes aarde bouwen zij voor hen echte schuthokken, +en in het ingewikkeldste geval hebben ook zij de geheele gecompliceerde oppassing +en verzorging van de eieren hunner melkdieren op zich genomen, dus ook het voortduren +der symbiose gewaarborgd. +</p> +<p>Volkomen duidelijk kan men opmerken, dat in dit laatste geval ten gunste van het van +beide kanten zoo goed gelukte samenwerken bepaalde instincten bij beide partijen zijn +ontwikkeld, die anders tusschen die vreemde diersoorten niet zouden bestaan. De bladluis +vlucht niet voor de anders zoozeer gevreesde mier. Vrijwillig staat zij de tastende +mier haar sap af, terwijl zij het aan andere dieren, die bij haar aankloppen, weigert. +Omgekeerd zal de mier zich zelfs in den wintertijd, als zij het meest behoefte aan +voedsel heeft, nooit vergrijpen aan het ei der bladluis, dat haar is toevertrouwd. +</p> +<p>Een ieder ziet, dat wij juist met dit voorbeeld van de mieren onmiddellijk ook tot +het vraagstuk der menschelijke symbiose bij onze huisdieren zijn gekomen. De cultuurmensch +staat trouwens tegenwoordig zóó hoog boven ieder dier, wat betreft zijn intelligentie, +die zulk een wijd veld kan overzien, dat de verhouding iets verschoven lijkt in de +richting der eenzijdige opperheerschappij van den mensch. Maar wij mogen niet vergeten, +dat die cultuurmensch niet zou kunnen bestaan zonder veeteelt en (voor de plant geldt +ditzelfde) zonder koren en de overige gekweekte gewassen. Van den kant van het dier +zelf is echter dezelfde „aanpassing” aan die blijvende symbiose met den mensch gevolgd +als bij de mier. Voor het echte huisdier is zijn voedsel bereid door den mensch, en +zoo ook zijn woning, zijn bescherming. De <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>hoogste intelligentie van den mensch staat in zekeren zin in ieder opzicht ook in +zijn dienst. Op de meest verfijnde wijze houdt de mensch toezicht op zijn voortplanting, +regelt hij die en werkt hij die in de hand. Juist omdat ook hier de symbiose over +ontelbare rijen van geslachten zonder eenige onderbreking voortgaat, hebben zich zijn +lichaamsvormen in de meer speciale behoeften van die symbiose langzamerhand ingevoegd +en zich daaraan ook aangepast. Zijn instincten zijn anders geworden: het jong van +het reeds gedurende duizenden jaren verzorgde konijn, om slechts een enkel voorbeeld +te noemen, is van den eersten dag af tegenover den mensch „tam”. En ook daar waar +de mensch voor zijn eigen levensbehoeften somtijds de individuen decimeert en het +rund slacht, behoudt toch de soort het geheele voordeel der symbiose, omdat ook <span class="ex">haar</span> voortduren bij dat slachten juist wordt gewaarborgd. Men moet bedenken, wat voor +een absoluut verwoestende macht de mensch tegenwoordig is voor alle dieren, die hij +niet opzettelijk verzorgt en kweekt. Maar hem, die gekomen is binnen het gebied dier +verzorging en kweeking, valt omgekeerd daardoor een zóó groote zegen ten deel, dat +het geringe en stelselmatige decimeeren door het slachten daarbij niet in aanmerking +komt, nog afgezien hiervan, dat niet alle huisdieren geslacht worden en juist die, +welke het edelst en het meest met ons verbonden zijn, het minst. Bij den hond en het +paard heeft de symbiose in enkele gevallen een zóódanige hoogte bereikt, dat ook het +individu hier in den waren zin van het woord wordt gewaardeerd. Geen bezitter van +een paard of een hond met groote individueele gaven en bruikbare eigenschappen zal +hun dood wenschen. Heeft de symbiose hier bij het dier geleid tot de meest volkomen +aansluiting der fijnste individueele begaafdheden <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>aan de wenschen van den mensch—tot zelfs in die mate, dat het dier geworden is tot +een levend werktuig van den mensch—, zoo is omgekeerd in het schoonste bloeitijdperk +der cultuur dit dier als individu bij den mensch binnengedrongen tot in het ideale +beschermende veld zijner ethiek. Medelijden met het dier, verzet tegen dierenmishandeling, +het denkbeeld ook van een bescherming van het dier, als het oud en afgeleefd is, en +dus niet meer van onmiddellijk nut is, kortom al datgene, wat er van ethische beteekenis +is in ons begrip van „dierenbescherming” toegepast op getemde dieren, welk begrip +te midden der groote ruwheid, die nog steeds in den mensch gevonden wordt, toch merkbaar +meer en meer doordringt—in die woorden openbaart zich de hoogste triomf van die symbiose +in steeds toenemende mate ook in de hoogst verheven, edelste menschelijke eigenschappen. +</p> +<p>Binnen de wereld der zoogdieren, waartoe wij menschen nu eenmaal—daaromtrent bestaat +tegenwoordig geen twijfel—in het groote veld der natuur het nauwste behooren, is deze +intensieve symbiose van den mensch eigenlijk een zeer eigenaardig verschijnsel. Wel +vindt men enkele aansluitingen, men zou kunnen zeggen vriendschappen tusschen verschillende +soorten, bij vele gezellig levende zoogdieren. Schillings heeft een aantal merkwaardige +voorbeelden gegeven van de aansluiting van gnoe-antilopen en zebra’s, en van oude +olifanten en giraffen op den Kilimandsjaro, en dit door passende photografische opnamen +gefixeerd. Maar een geval, dat zelfs maar in de verte aan de mieren en bladluizen +herinnert, is anders bij de zoogdieren niet bekend. De mensch heeft zich ook in dit +opzicht gehandhaafd als het universeele wezen, dat van een bepaald punt af alle denkbare +<span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>mogelijkheden van het organische leven begon uit te spelen. Dat punt lag echter eerst +op een bepaalde hoogte van zijn beschaving. Eerst daar hebben zich voor het eerst +zijn groote symbiosen geopenbaard. +</p> +<p>Het schijnt, dat wij het beslissende keerpunt nog ongeveer kunnen bepalen. De praehistorische +jagerstammen van Europa, die ons de bekende karakteristieke holencultuur der zoogenaamde +oudere steenperiode hebben nagelaten, die in Midden-Europa nog jacht maakten op de +diluviale olifanten en neushoorns en de omtrekken dier jachtdieren reeds zoo mooi +op de wanden van hun holen wisten te schilderen, zoodat wij zeer nauwkeurig kunnen +nagaan, met wat voor vreemdsoortige en merkwaardige klanten zij nog hebben samengehuisd—die +stammen hadden, zooals alle vondsten ons leeren, nog geen huisdier. Eerst in de periode +der paalwoningen komen onweerlegbare getuigenissen van dergelijke reeds gevorderde +symbiosen voor. Al verplaatst men die mammouthperiode al met een paar flinke nullen +achter het cijfer één naar achteren terug—in verhouding tot het bestaan van den mensch +zelf op aarde is dat toch nog een klein en nog volstrekt niet oud getal. Al is er +ook sedert dien tijd menige gaping gekomen in de zoogdieren, die op onze planeet aanwezig +zijn—ik behoef slechts te herinneren aan den mammouth zelf—toch was het hoofdbeeld +onzer wereld van wilde zoogdieren reeds in die dagen voltooid. Hond en rund, zwijn +en schaap zijn door den mensch eerst tot symbiose opgeleid, nadat deze evenals de +mensch zelf reeds lang op dezelfde planeet met hem samen hadden geleefd,—en wel in +wilden toestand, zooals hij zelf ook in de beteekenis der cultuur zoo lang „wild” +was geweest. En zoo was het ook met het paard. De lichaamsbouw van het paard heeft +ons <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>eerst een stuk wereldgeschiedenis te vertellen, dat nog volstrekt niets te maken heeft +met de symbiose. +</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<div class="footnote-body"> +<div class="fndiv" id="xd33e178"> +<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e178src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Job, Hoofdstuk XXXIX. <a class="fnarrow" href="#xd33e178src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div id="ch2" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1352">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first">Als wij van dien tijd der oudste holenbeschaving nog een eind verder teruggaan, dan +hebben wij, zooals wij reeds meermalen hebben opgemerkt, van de zoogdieren van den +toen beginnenden voortijd meest alleen beenderen en skeletten over. Er is nu niet +gemakkelijk een betere weg te vinden, om ons te brengen tot de oorspronkelijke natuurlijke +eigenaardigheid van het paard in het algemeene beeld van het zoogdier, dan de vergelijking +van het skelet van een paard met dat van een mensch. Skeletten maken op den leek een +weerzinwekkenden indruk, door het ongelukkige denkbeeld den dood als geraamte voor +te stellen. Goethe, die alle grove en ruwe vermaningen aan den dood gaarne uit den +weg ging, heeft onophoudelijk het skelet geprezen als een ware openbaring, als één +der schoonste werken der natuur, zooals deze de geestelijke eigenschappen vast in +zich bewaart. Inderdaad is er nauwelijks een tweede plaats op aarde, waar de zuiver +wiskundige logica der ontwikkeling zóó wonderduidelijk en prachtig helder voor oogen +treedt als bij een skelet. Het moest de taak zijn bij het onderwijs in de natuurlijke +historie, de kinderen reeds in de allereerste jeugd zóó op te voeden, dat zij evenzeer +den onwaardigen angst voor een geraamte verliezen als de dwaze vrees voor spinnen +en padden. +</p> +<p>Als men een leek zet voor een skelet van een mensch of een paard, dan kan men hem +dadelijk met een grappige vraag overbluffen. Gij hebt allen wel gehoord van den duivel +in het volkssprookje: aan zijn menschelijk lichaam draagt <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>hij een paardevoet. Teeken nu eens een dergelijk mensch met een paardevoet. Gij teekent +hem netjes zooals ook alle groote schilders vóór u hebben gedaan: aan de menschelijke +knie hecht gij namelijk eenvoudig een onderbeen van een paard vast met den hoef als +voet. Kom nu voor het skelet en wijs mij bij mensch en paard de beenderen, die daarin +zouden moeten steken. +</p> +<p>Hier hebt gij bij het geraamte van den mensch het bovenbeen, het eenvoudige, lange +dijbeen, dat van het bekken afdaalt. Daaraan sluit zich het benedenbeen aan, dat eigenlijk +bestaat uit twee beweeglijke beenderen, het scheenbeen en het kuitbeen, maar dat in +beginsel toch overeenkomt met één enkel hoofdbeen, dat van de knie naar den voet loopt. +En hier eindelijk is de voet zelf. Dus drie hoofdgedeelten met twee buigplaatsen, +twee gewrichtsplaatsen. Haak nu het skelet van den voet en dat van het onderbeen los, +en hang daarvoor in de plaats het stuk onderbeen van het paardenskelet met het skelet +van den hoef,—dan hebt gij het skelet van uw Mephistobeen. Haak echter die stukken +weer aan het paard vast, en tel na, van onderen naar boven. Daar hebt gij den hoefvoet, +het zooeven gebruikte onderbeen, daarboven het bovenbeen en dan—zou het bekken moeten +komen. In plaats daarvan hebt gij nog één been te veel. Een boven-bovenbeen. Het paard +heeft, naar het schijnt, een heel been meer in de reeks dan de mensch! De grap kan +echter zeer wel verklaard worden. Feitelijk heeft ook het paard slechts drie groote +beenderstukken in zijn been. Het zoogenaamde boven-bovenbeen komt overeen met het +werkelijke menschelijke bovenbeen. Het zoogenaamde bovenbeen is in werkelijkheid reeds +het onderbeen. Het stuk echter, dat nu volgt, en dat wij beschouwden als het onderbeen +<span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span>van Mephisto, is reeds „paardevoet”, dat wil zeggen: het is reeds een echte voet, +en komt overeen met onzen voet van den enkel tot aan het begin der teenen. Het eenige +verschil is, dat het zoo reusachtig lang is uitgerekt, en ons zoo als één geheel tegemoet +komt, waardoor het dwaalbegrip zou kunnen ontstaan, dat het nog in het geheel niet +een voet, maar een onderbeen is. En die vergissing was nog des te gemakkelijker te +verklaren, daar er bij het paard, dat nog met zijn vleesch bedekt is, voor het uiterlijk +nog een zeer merkwaardig verstoppertjesspel bijkomt. Het ware bovenbeen van het paard +stak zoo te zeggen in den romp. Waar van buiten het been eerst begint, daar loopt +het al over het kniegewricht heen. Dan komt reeds het feitelijke onderbeen als een +bovenbeen te voorschijn en het buigt weer af tegen het reusachtige voetstuk (voetbeen +zou men wel kunnen zeggen), zoodat men zou meenen, dat eerst hier de knie zit. Om +dus uw menschenbeen een <span class="ex">echten</span> paardepoot te geven, zou werkelijk het volgende noodig zijn. Gij zoudt van het menschelijke +skelet niet het onderbeen moeten loshaken, maar alleen den voet. Dan zoudt gij echter +het menschelijke bovenbeen zóó naar boven moeten schuiven, dat het, als het met vleesch +bedekt was, gewoon weg in het lichaam naar boven verdween en zijdelings zich plaatste +naast het bekken. Daardoor zou natuurlijk nu het onderbeen ook zóó ver naar boven +gaan, dat zijn bovenste hoek, de knie, onmiddellijk in de heupen kwam te liggen, terwijl +zijn gewricht bij den voet nu daar hing, waar vroeger de knie was. Om nu echter van +die valsche knie de leege tusschenruimte tot op den bodem te overbruggen, moest gij +hier dan echter het ontzaglijk steile voetbeen van den paardepoot er tusschen voegen, +dat geheel van onderen bij den hoef als <span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span>de schoen van den laatsten teentop nog weer eens eenigszins omgebogen is. Nu eerst +zou het skelet een echten „paardepoot” hebben,—en tevens is op die manier ook de tegenstelling +van mensch en paard in dit geheele steunorgaan volkomen duidelijk. +</p> +<p>Ons paard behoort niet alleen tot die dieren, die (op de vroeger geschetste wijze) +hun teentop met een harden schoen, een „hoef” hebben omkleed. Maar het behoort ook +tot die dieren, die zoowel teen als voet zóó steil hebben opgetrokken, dat het lichaam +alleen nog maar op den teentop en den hoef balanceert. Maar ten slotte is het paard +ook de vertegenwoordiger van dat uiterste type, waarbij aan ieder been nog slechts +één enkele zoodanige hoef zit, zoodat feitelijk slechts vier teenen het geheele viervoetige +lichaam hebben te belemmeren, in plaats dat, zooals bij ons menschen, als wij op vier +voeten op de teenen zouden willen loopen, in de toppen van onze vingers en teenen +twintig dergelijke steunpunten zouden aanwezig zijn. Slechts één enkele teen aan iederen +voet: dan ligt het echter voor de hand, dat met dien éénen teen slechts één enkele +wortel als voornaamste steun in het middendeel van den voet overeenkomt. Bij iederen +druk van de hand kan men in onze menschenhand het volgende waarnemen (en bij onzen +voet is het volkomen hetzelfde): achter onze vijf vingers komt in het gezamenlijke +middendeel onzer hand met ieder dier vingers onder de huid en het vleesch der spieren +telkens één enkel wortelbeen overeen. Men kan die vijf wortels zelf onder de huid +van den rug der hand één voor één tellen en ze gemakkelijk voelen. Eerst vlak bij +het polsgewricht hangen die wortels zelf weer als in een enkel wortelbed in een mozaïek +van kleinere beentjes, den eigenlijken gemeenschappelijken <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>handwortel. Vijf vrije vingers of teenen bij ons: en in overeenstemming daarmede vijf +verschillende wortels. Één teen slechts bij het paard: daarom zal daar slechts één +wortel aanwezig zijn. En met uitzondering van een onbeduidend feit, dat voorloopig +nog geheel bijzaak is, en waarop ik eerst later nog terug kom, is dit ook zoo. Dat +ééne uitsluitende wortelbeen van den teen bij den eenigen nog bestaanden teen van +het paard vormt juist dat gewaande onderbeen of „voetbeen”, dat ons zooveel hoofdbrekens +heeft gekost. Hij vormt dit, door uit te groeien tot een betrekkelijk kolossalen beenen +staak, die nu als zoodanig in zijn afmetingen volstrekt geen overeenkomst heeft met +onze vingerwortels of wortels der teenen. Terwijl de teen, die tot den hoef loopt, +zelf zeer matige afmetingen blijft behouden, schuift door die ontzaglijke tusschenstang +van den voet het eigenlijke been daarnaast. Dit moet zoo zijn, daar anders het lichaam +van het paard op stelten van een onmogelijke lengte zou komen te staan. Van daar het +naar boven drukken van het geheele bovenbeen tot in den romp, waarvan het gevolg is, +dat het blijvende vrije been feitelijk alleen uit onderbeen en voet bestaat, en het +op de gewone plaats van de knie niet meer de werkelijke knie, maar reeds het voetgewricht +heeft, terwijl daar, waar men het voetgewricht zou verwachten, reeds het engere gewricht +van den teen binnen in den voet, de buigplaats tusschen teenwortel (middenvoet) en +teen gelegen is. +</p> +<p>Als men nu die geheele tegenstelling van paard en mensch overziet, dan moet één zaak +ondubbelzinnig duidelijk worden. In dien bouw van het paard heerscht in tegenstelling +met den mensch een dubbele strekking. In de eerste plaats de strekking, om aan het +<span class="ex">geheele</span> lichaamsdeel, tot aan de <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>uiterste spits den bouw te geven van een in één enkele lijn uitgestrekt <span class="ex">been</span>, een stelt. Van daar ook de merkwaardige beperking van den geheelen voet tot één +enkelen middenwortel in plaats van splitsing van den hoofdstam in vijf takken, zooals +bij onzen menschenvoet of onze menschenhand. En van daar dan ook het bijna volkomen +optillen van dien voet van dien stam in den rechten steltstand van het been. In de +tweede plaats echter een even duidelijke strekking, om dien op een been gelijkenden +voet nu ook naar boven toe, zoover als maar eenigszins mogelijk is, tot een werkelijk +vrij been te maken, dat vrije been, zooveel mogelijk te <span class="ex">vervangen door den voet</span>. +</p> +<p>Beide strekkingen worden echter in haar samenhang zoowel als in haar beteekenis onmiddellijk +duidelijk, als men nagaat, waarvoor het paard zijn uiterste ledematen gebruikt. De +dichter van het „Boek Job” spreekt reeds van de stoutheid, waarmede het opspringt, +en vergelijkt dat met het wegvliegen van den sprinkhaan. Het paard in zijn zoowel +meest natuurlijken als ook meest edelen gang is geen karrepaard of vigelantepaard. +Het is een renpaard, dat vrij voortholt over de uitgestrekte, vlakke baan. Het is +hier geen schepsel, dat den bodem drukt, dat zich in de eerste plaats op een breed +steunvlak tracht op te houden. Het slaat den grond in zijn loop. Het beheerscht dien +grond in die mate, dat het schijnt daarover heen te zweven, zoodat slechts de scherpste +blik de enkele oogenblikken kan waarnemen, waarop die Antaeus de aarde nog juist even +aanraakt om zijn kracht te vernieuwen. Die gave van de suizende vlucht over de vlakte +geeft aan het paard zijn karakteristieke eigenschappen, waar het ons nog in zijn meest +oorspronkelijke vrijheid in de vrije natuur te gemoet komt als wild of weer verwilderd +galoppeerend <span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span>dier der eindelooze grassteppe; maar tevens is daardoor ook zijn hoogste waarde bepaald +als zuiver sportdier binnen de grenzen onzer cultuur. +</p> +<p>Het meer eigenaardige geheim van dit schitterende bezit is echter, dat het in dit +geval juist verbonden is aan een zeer groot, en in zijn meest edelen aard kolossaal +dier. Een zoogdier van die grootte moet noodzakelijker wijze een kracht bezitten, +die daarmede in overeenstemming is. De keerzijde echter van alle reuzengestalten is +hunne zwaarte. Een reus zijn kracht te laten en hem toch even licht beweeglijk te +maken als een dwerg, dat zou eerst eene gelukkige oplossing zijn. Bij het paard is +die oplossing bijna bereikt. Zij is bereikt, in zooverre wel niet de zwaarte op zich +zelf is opgeheven, maar deze is geneutraliseerd door een schitterend bewegingsapparaat. +Hoe zwaar trouwens het paard is in zijn beste ras (dat juist zoo streng zijn grootte +handhaaft), wordt oogenblikkelijk duidelijk, als men het paard ziet, als het op den +grond is gevallen, uitsluitend overwonnen door de zwaartekracht, onmachtig om zijn +ontzettenden last weer op de dunne stelten van zijn bewegingsmechanisme op te richten, +ja zelfs ernstig in gevaar, dat een verkeerd aangewende poging om op te staan het +fijne mechanisme door de geringste scheeve belasting breekt als glas, juist omdat +het zoo ontzettend fijn is. En toch is bij het paard, als het rechtop loopt, die zwaarte +niet alleen zóó overwonnen, dat een voortreffelijk, onder bepaalde omstandigheden +bijna ongeloofelijk harddraven mogelijk wordt, maar dat de lichaamskracht van den +reus nog een belangrijke overmaat beschikbaar heeft. Die kracht gaat niet verloren +door de beweging alleen: zij weet zich te sparen, zoodat het paard nog meer kan volbrengen. +Hier openbaren zich juist zoo duidelijk die twee voortreffelijke hoedanigheden, <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>die aan het paard in de symbiose met den mensch zijn zoo bijzonderen roep hebben verschaft. +Aan den éénen kant zijn volharding, die het niet alleen maakt tot een dier, dat gedurende +een kort oogenblik flink draven kan, maar tot een dier, dat bij een niet te onregelmatig +tempo een onschatbare draver over groote afstanden is. Aan den anderen kant zijn overmaat +van kracht, waardoor het zelfs bij een snelle en langdurige beweging niet alleen zijn +eigen reuzengewicht spelend overmeestert, maar door dat eigen gewicht volstrekt niet +wordt uitgeput, en zelfs een aanzienlijke van buiten aangebrachte belasting nog rustig +kan verdragen. +</p> +<p>Het bewegingsmechanisme is feitelijk zóó practisch ingericht, dat het nog voldoende +is voor een aanzienlijk grootere massa, het werkt met een groot overschot en een groote +speelruimte. Dit geeft aan het vrije wilde paard een groote souvereiniteit van macht, +het heeft steeds kracht in overvloed bij de hand, zijn bewegingen krijgen iets overmoedigs, +vermetels, iets trotseerend-zekers, dat zich op een wijze, zooals dit bij geen ander +schepsel gevonden wordt, combineert met het nog steeds daarachter doorschemerende +type van het zware, in den grond der zaak logge dier. Het tamme paard maakt echter +met dit middel in de symbiose der cultuur het rijden onder den man en het trekken +mogelijk. Binnen die speelruimte van de overmaat van kracht van den natuurreus, die +niet ten volle is in beslag genomen, kan hij het volle gewicht van den ruiter op den +koop toenemen bijna zonder dat dit eenigen invloed heeft op zijn vermogen, zich gemakkelijk +te bewegen. Het kan een wagen voorttrekken, terwijl het slechts weinig, en als het +niet te erg is, zeker niet te veel van zijn snelheid en volhardingsvermogen opoffert. +<span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span></p> +<p>Dit wonderlijke bewegingsmechanisme, dat een reus zóódanig ontlast, dat hij zijn kracht +kan gebruiken als een dwerg, die nauwelijks eenigen overlast ondervindt van zijn zwaarte, +is nu in het geheele skelet van het paard tot zelfs in ieder beentje weergegeven, +als goed ingebeitelde letters, die nooit verloren gaan. Natuurlijk niet alleen in +het skelet. Ook alle andere deelen en stelsels van het lichaam staan duidelijk merkbaar +in dien dienst, in de eerste plaats ook de hersenen van het paard. +</p> +<p>Over hetgeen die hersenen kunnen praesteeren vindt men meeningen, die elkander in +velerlei opzichten tegenspreken, en dat zelfs bij de beste kenners. Nu eens wordt +dit overschat, dan weer niet op de juiste waarde gesteld. Naar mijne meening moet +men het verstand van het paard voornamelijk in die richting zoeken, waarin het bewegingsmechanisme +van het paard ter sprake komt. +</p> +<p>Het paard is dom, blind, schrikachtig, het is „schuw” en dwaas in zijn handelingen, +naar gelang men bij hem stoot op een bepaalden oorspronkelijken aanleg en zijn instincten +afmeet met den maatstaf van ons menschenverstand. Men moet daar geen rozen van een +doornbosch willen oogsten. Het paard is nooit een loerend roofdier geweest, dat een +aanval met overleg voorbereidt, en evenmin ooit een voorzichtig klein dier, dat zich +verstopt. Zijn verdediging, de verdediging van den sociaal levenden graseter in de +steppe, was van den eersten oorsprong af een wild wegrennen, een razende vlucht. Daartoe +diende juist zijn ontzaglijk ontwikkelde beweeglijkheid met zijn volhardingsvermogen. +Het instinct van die vlucht, die reeds begon bij het zien van een slechts half begrepen +beeld, na het signaal van den aanvoerder der kudde of iets dergelijks, is nog heden +gelegen <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>in het „schrikken” van het paard, dat alleen dikwijls verkeerd verklaard wordt, zooals +zooveel instincten van dieren, en dat dikwijls tot zijn verderf leidt, daar het eigenaardige +onzer cultuur medebrengt, dat wegen worden afgesloten en worden versperd en gebarricadeerd +in tegenstelling met de open steppe, waarop het instinct van het onnadenkend er op +los razen oorspronkelijk was ingericht. Als een kazerne verbrandt, (waarvan ik mij +nu juist een geval herinner) en de paarden, na zich te hebben losgerukt, in een zinnelooze +vaart op een open schipbrug naar buiten razen en over de leuning heen onmiddellijk +in den stroom rennen, dan is dat geen domheid van de dieren, maar het is hetzelfde +oude instinct der steppen, waarbij zij bij een prairiebrand eenvoudig onwillekeurig +over de vlakte rennen, omdat zij daar zeker zijn van een terrein, dat zich zonder +letsel en gevaar uitstrekt tot aan den horizon. +</p> +<p>Een erfenis van dat veelbewogen steppenleven is ook de zoo ongelijke ontwikkeling +der zintuigen, die door den ongeoefenden en oppervlakkigen waarnemer eveneens gemakkelijk +wordt beschouwd als een criterium van de werkelijke verstandelijke eigenschappen. +Het paard is geen dier met een scherp ontwikkeld gezicht, dat zijn handelingen nauwkeurig +afweegt naar bepaalde voorwerpen, die het met de oogen waarneemt. In de eentonige +grasvlakte is er trouwens niet veel te zien. Indien er hier plotseling het ééne of +andere nieuwe voorwerp van de verte uit binnen zijn gezichtskring binnenkomt, dan +is het meestal raadzaam, dat hij dit in plaats van het te naderen ter betere aanschouwing, +liever uit den weg gaat, wat trouwens ook voor het paard verreweg het gemakkelijkst +is. Van daar dus de snelle instinctieve angst ook van het tamme paard, nog niet zoozeer +voor het werkelijk <span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>vijandelijke, maar ook reeds voor het eenvoudig vreemdsoortige, merkwaardige, wat +in zijn gewone bestaan afwisseling brengt, iets wat op den oppervlakkigen beschouwer +weer den indruk maakt van buitengewone kortzichtigheid en onnoozelheid; men denkt: +kan dan het paard niet zien, dat een wilgenbosch geen beer is! Daarenboven zijn de +paarden oorspronkelijk ook sociale dieren, waarvan een aantal in een kudde medeloopen, +op den aanvoerder vertrouwen en wat het uitkijken betreft zich in de bescherming der +kudde veilig wanen als een tam paard tusschen de oogkleppen. Daarentegen kan een paard +met den neus over de vrije vlakte uitstekend speuren, niet te vergeefs heeft het paard +dien reusachtigen „neusschedel”, die hem zijn karakteristiek gelaat geeft; niet te +vergeefs heeft hij zijn neusgaten, die zoo wonderbaarlijk veel uitdrukking hebben, +al heeft de cultuur juist op het neuszintuig bij het paard niet meer zooveel gewicht +gelegd. Maar in de eerste plaats is het, een in een kudde levend dier, van het allereerste +begin af reeds een natuurlijk signaaldier, gewoon op het geringste signaal van het +aanvoerende dier even nauwgezet te reageeren als een soldaat. Die eigenschap is omgekeerd +één der belangrijkste eigenschappen geworden bij ons cultuurpaard,—zonder deze zouden +wij nooit met het paard iets ernstigs hebben kunnen beginnen; zij komt zelfs reeds +duidelijk uit bij het armoedigste vigelantepaard, dat onmiddellijk gehoorzaamt aan +de zwakste aanraking van den teugel, en het is zeker, dat het paard in dit opzicht +bewezen heeft, geschikt te zijn tot verdere opvoeding en ontwikkeling. De geschiktheid, +om op een zeer fijn teeken op de ééne of andere wijze te reageeren—zooals het scheen +zelfs een teeken, door een mensch onbewust en ongewild gegeven—is het laatste gebleven, +wat het in der <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>tijd beroemde paard: „de Slimme Hans” werkelijk van andere paarden onderscheidde; +in ieder geval was het een paard, dat buitengewoon gevoelig reageerde, en dat bij +willekeurige rekenkunstige vragen zóó lang met den hoef stampte, totdat het uit het +ééne of andere teeken van den vrager in de buurt van het getal, dat het juiste antwoord +aanwees, het bevel afleidde van op te houden. Dergelijke bewegingsteekens leiden echter +werkelijk reeds tot het gebied, waar men het „verstand” van het paard in het algemeen +niet hoog genoeg kan waardeeren,—en wel overal, waar het juist ook om de hulp der +hersenen bij het bewegingsmechanisme te doen is. +</p> +<p>Een paard, dat niet verschrikt is, en dat individueel acht geeft op den weg, is steeds +een prachtig gezicht. Alle voortreffelijke individueele eigenschappen komen hier tot +haar recht. Het individueele leeren viert hier zijn triomfen. Men moet in het Reuzengebergte +het gedrag der paarden waarnemen, die met den zwaren vrachtwagen met volle biervaten +de zwaarste wegen opklimmen naar de hoogliggende hutten in het gebergte, men moet +zich eens laten verhalen, hoe op IJsland de rijpaarden met hun last op het gevoel +af de natuurlijke steenen trappen der verkoelde stroomen lava afdalen. Hier ligt de +echte zijde van het verstand van het paard, die sedert duizenden en duizenden jaren +eenzijdig is gekweekt en waardoor het paard in de hand van den mensch ook ongetwijfeld +werkelijk nog een heel eind verder is gekomen. Men moet in de eerste plaats hieraan +denken, hoe de mensch hier het paard (ik neem het woord in zijn meest uitgebreide +beteekenis, waaronder dus ook bij voorbeeld het muildier moet gerekend worden) tot +een echt dier van het gebergte voor zich heeft weten te vervormen. Het is steeds wel +is waar gaarne een dier der steppen van het hoogland geweest (zooals <span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>in Centraal-Azië, waar ontzaglijke steppen, feitelijk van de hoogte van den Mont-Blanc, +zich van horizon tot horizon uitstrekken), dus wat het klimaat betreft hier van oudsher +goed aangepast. Maar hoe het muildier tegenwoordig verstandig en zeker over de hooge +Alpenpassen trekt, dat is toch (niettegenstaande de bouw van hoeven en pooten onveranderd +is gebleven) ongetwijfeld een belangrijke vooruitgang in zijn verstand. En in die +richting liggen ook alle resultaten der dressuur van paarden in een circus, een eigenaardige +reeks van bravourstukjes van zijn verstand, waar dit op beweging berust. Die eigenaardige +richting van het verstand is, wat zijn hersenen betreft, de kracht van het paard, +doch tevens zijn eenzijdigheid. Wat het paard leert, moet het als het ware met de +pooten leeren. Daarom was het dan ook reeds van te voren zoo onwaarschijnlijk, dat +de „Slimme Hans” ingewikkelde abstracte rekenkunstjes zou hebben geleerd, terwijl +het opletten op nog zoo fijne bewegingsteekens (op zich zelf trouwens merkwaardig +genoeg) toch in ieder geval bleef in de lijn van het van ouds bestaande. +</p> +<p>Het hoogtepunt vertoont echter de constructie van het been zelf. Hier worden voor +ons werkelijk al die geschetste eigenaardigheden onmiddellijk duidelijk, en blijken +deze even zoovele machinale kunstgrepen te zijn uit dien geheelen samenhang. Het been +is ontlast tot op de grens der uiterste mogelijkheid—zooals een boom, waarvan men +alle takken heeft afgeslagen. Dat begint reeds bij de beenderen van het eigenlijke +been, waarvan de onderbeenen, de evenwijdige dubbele beenderen, die wij menschen aan +het onderbeen en den onderarm dragen (elleboogspijp en spaakbeen, scheenbeen en kuitbeen) +tot een enkele stang beginnen samen te groeien, terwijl het toppunt bereikt wordt +in dien beenachtigen steltvorm <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>der voeten. Te gelijker tijd worden echter die rechte stelten, waarop het lichaam +is geplaatst, tot op het uiterste bewegelijk gemaakt en in haar onderdeelen verschuifbaar. +En juist daarvoor dient de kunstgreep met het naar boven schuiven van den voet hoog +in de constructie van het been. Terwijl een beenachtig verlengd steil voetstuk zoowel +wat plaats als wat wezen betreft in de plaats treedt van het onderbeen—het voetstuk +tusschen het voornaamste teengewricht en het enkelgewricht—wordt dit teengewricht +feitelijk enkelgewricht en het enkelgewricht kniegewricht. Vooral de streek van dat +nieuwe enkelgewricht wordt daarbij de plaats van de meest volkomen beweeglijkheid. +Zoo wordt voor dat geheele lichaamsdeel als het ware een gewricht gewonnen, en wel +het oude kniegewricht. Terwijl het been op die plek reeds lang genoeg van afmetingen +is, kan het daarboven liggende oorspronkelijke bovenbeen als het ware nog aan den +romp verwerkt worden, het kan nog een zoowel stevig als beweeglijk been tot aanzetstuk +van de spier tusschen het vrije lichaamsdeel en het stijve bekken en het stijve borstbeen +schuiven als een door het lichaam stevig vastgepakten en bestuurden steel van het +steile beenwerktuig daaronder. +</p> +<p>Men zou wel is waar kunnen zeggen: in beginsel zou dit ook kunnen bereikt zijn zonder +optrekken en verlengen van den voet, eenvoudig door een nieuw gewricht in te voegen +bij voorbeeld midden in het been van het onderbeen en door het rekken der zoo gewonnen +deelen van dat onderbeen. Maar het is nu eenmaal een karakteristieke trek bij de vorming +van ieder skelet, dergelijke radikale vernieuwingen te vermijden, en tot aan het uiterste +toe te komen binnen de grenzen van de algemeene grondschets van wat voorhanden is. +Dit beginsel is reeds ongeveer zeventig jaar <span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span>vóór het optreden van Darwin door Goethe uitgesproken in zijn voortreffelijke anatomische +studies. Hij noemde dit de grondwet van het type. Een bepaald type van skelet was +voor een dierengroep, bij voorbeeld die der zoogdieren, als grondvorm gegeven. Bij +voorbeeld aan de onderste ledematen de verdeeling: bovenbeen, onderbeen, voetwortel, +middenvoet, teenen, en dat alles aan elkander vastgeschakeld met beweeglijke gewrichten. +Dat type trachtte zich steeds weer in ieder bijzonder geval te handhaven. Maar daar +binnen had men dan de noodige speelruimte. De lengte der beenderen kan bij de verschillende +diersoorten verschillend zijn. Het aantal teenen kan naar beneden toe afwisselen. +En zoo voort. Goethe zelf verklaarde reeds die verschillen binnen de gegeven speelruimte +volkomen juist als een aanpassing aan de telkens bestaande bijzondere wijze van leven +der afzonderlijke diersoorten. Voor de ééne diersoort waren lange beenderen voor de +pooten beter geschikt, voor de andere korte. Die aanpassing zette zich dus voort door +de ééne of andere macht der natuur. Doch het type kan daardoor niet worden omgezet. +Wij zouden tegenwoordig die wet Darwinistisch iets minder abstract opvatten, haar +daarentegen echter scherper willen definieeren in de wijze van zijn tot stand komen. +In het steeds weer doordringen van het „type” zien wij de erfelijkheid, die telkens +op nieuw een oorspronkelijken gemeenschappelijken stamvorm van elke groote dierengroep +ook nog in de verste nakomelingschap tracht voort te zetten, zoo ver het maar mogelijk +is. In de aanpassing zoeken wij een werkelijke historische verandering van die nakomelingschap +onder den aanhoudend gedurende groote tijdsruimten daarop inwerkenden dwang van zijn +milieu, waarvoor Darwin in zijn leer der teeltkeus ook den korteren weg meent gevonden +te <span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>hebben. Doch nog geen enkele theorie geeft een in ieder opzicht bevredigende verklaring. +Er zijn daar nog uiterst raadselachtige zetten op het schaakbord der organisatie. +Zoo sleepen bij voorbeeld optredende veranderingen, ook zonder het type op zich zelf +in de war te brengen, dikwijls zeer bepaalde, blijkbaar aan vaste wetten gebonden +veranderingen aan andere, volkomen daarvan onafhankelijke, lichaamsdeelen na zich, +die niet in het minste verband staan met het nut dier wijziging. Darwin noemde dat +de „wet der correlatie”, zonder die zelf verder te kunnen verklaren. Het maakt den +indruk, als ware er nog een derde macht en een derde instantie behalve type en aanpassing. +Overal zijn wij nog steeds omgeven door geheimen. Maar onafhankelijk van iedere theorie: +in die wet der typen op zich zelf ligt een waarheid, dat is zeker. Als in den paardepoot +een nieuw gewricht gebracht was, zonder dat dit aansloot aan het officieele type van +het skelet, dan zou dit een schaakzet tegen het type hebben beteekend, en wij zien, +dat dit steeds wordt vermeden. Daarom moet de voet zich weten te helpen met zijn gewone +gewrichten, en moet hij hoog in het been passen. +</p> +<p>Misschien dat nu menig lezer het paard uit dit oogpunt nog eens op nieuw beschouwt—en +wel in verband met zijn merkwaardige eigenschap als sterk geprononceerd „<span class="ex">voetdier</span>”; men zou ook kunnen zeggen „<span class="ex">handdier</span>”, als men het uiteinde der voorste ledematen als hand beschouwt; in dat geval krijgt +de zaak een nog veel dieper zin. Wij hebben in een ander werk<a class="noteRef" id="xd33e301src" href="#xd33e301" title="Ga naar noot 1.">1</a> reeds een zoogdier besproken, dat met de handen door de lucht vloog: de vleermuis. +Hier zien wij het dier (en het paard is slechts een enkel voorbeeld <span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span>in dien zin voor een geheele reeks andere dieren, die dergelijke wegen hebben ingeslagen), +dat in de ware beteekenis van het woord met de hand loopt, een schrale, dezen keer +tot één enkelen vinger teruggebrachte hand, die tot den elleboog reikt, en een even +schralen voet, die tot aan de knie reikt. +</p> +<p>De gedachte, ontleend aan de ontwikkelingsgeschiedenis, zooals die ons half bij toeval +weer in den zin kwam, bezit echter in dat prachtige bewegingsapparaat van ons paard +uit den tegenwoordigen tijd nu nog een soort van classieke plaats, waaruit zij zich +in weerwil van allen twijfel en alle aanvallen tot nu toe met geen middelen heeft +laten verjagen. De paardepoot heeft, zooals ik zeide, slechts één teen, en omdat hij +slechts één enkelen teen heeft, heeft hij ook slechts één enkelen teenwortel—zooals +de anatoom het uitdrukt, slechts één enkel middelvoetsbeen, al is het dan ook zóó +lang en zóó dik, dat het bevorderd is tot den rang van een werkelijk onderbeen. Die +wijze van uitdrukking vereischt nu, zooals wij bij wijze van voorzorg reeds eenmaal +hebben vermeld, een kleine verbetering—een wel is waar kleine, maar toch hoogst belangrijke. +</p> +<p>Volkomen zonder beteekenis sluiten zich aan genoemde beenderen nog twee kleine beensplintertjes +aan, die aan weerszijden van boven komen en die achterwaarts in een fijne punt eindigen, +van geen belang in het gebruik, als gold het slechts werkelijk twee afgesplinterde +woekeringen, die door het ééne of andere toeval vereeuwigd zijn. Naar hun vorm noemt +men ze <span class="ex">griffels</span> of <span class="ex">griffelbeenderen</span>. Bij al hun onbeduidendheid is de plaats, waar zij gevonden worden, niet van zóó +weinig beteekenis, dat zij ons niet noopt tot een bepaalde verklaring. +</p> +<p>Ik vergeleek dien paardepoot met een stam, waar men alle takken heeft afgehouwen, +namelijk alle andere teenen en <span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>teenwortels. Op een goed gladgemaakten boomstam zoude men echter de snoeiplaatsen +nog als overblijfselen van stompjes herkennen. De griffelbeenderen van den paardepoot +zitten nu juist daar, waar een zoodanig afgekapt overblijfsel van een „teentak” in +stand zou hebben moeten blijven, als aan weerszijden naast den overgebleven „stamteen” +een dergelijke tak zou zijn afgeknot. Zij bestaan uit één enkel lang stuk stift en +vergezellen alleen den teenwortel, nu die behouden is gebleven: het zullen dus wel +zelf ook alleen maar zulke overblijfselen van teenwortels zijn, geen teenstompjes +zelf. Maar dat is reeds voldoende, om de zaak belangrijk te maken. Indien men nauwkeurig +onderzoekt, hoe dat griffelbeen aan die onderlaag van den voetwortel zelf verbonden +is, en iedere bijzonderheid overdenkt, dan wordt de zaak letterlijk absoluut zeker. +Men heeft te doen met een geval van zoogenaamde „rudimentaire organen”, organen van +een levend dier, die bij dat dier geen direct doel meer hebben voor het gebruik, maar +die door de natuur nog steeds, hoewel in verkwijnden miniatuurvorm, in de groote inventaris +van het lichaam worden medegevoerd, hetzij, omdat het de ontwikkeling nog niet is +gelukt, ze geheel af te stroopen, hetzij (wat mij waarschijnlijker voorkomt), omdat +zij (overdrachtelijk gesproken) als een soort van reserve worden medegesleept, om +als het noodig mocht zijn desnoods weer snel te kunnen worden hersteld. Ons eigen +menschelijk lichaam is vol van zoodanige overblijfselen, ik herinner slechts aan het +beruchte wormvormige verlengstuk van onzen blinden darm, den zetel der ontsteking +van den blinden darm, een gedeelte van de buik, die bij sommige zoogdieren een belangrijke +afdeeling vormde van het darmkanaal, terwijl het bij ons niets anders is dan een verloren +plekje, dat hoogstens somtijds de eigenschap <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>heeft verwarring te stichten; de meeste rudimentaire organen hebben niet eens die +eigenschap, zij blijven volharden in hun onverschillige rust. +</p> +<p>Zoo dikwijls ergens een zoodanig verkwijnd orgaan wordt gevonden, heeft het, zooals +reeds vroeger is medegedeeld, maar hier nog eens herhaald moge worden, voor ons begrip +een gewichtige beteekenis. Het wijst namelijk op veranderingen in het verledene, op +het opduiken van nieuwe organen van een andere soort en het op zijde treden van die +organen, welke vroeger niet konden worden gemist, in één woord het wijst op ontwikkelingen, +die hebben plaats gegrepen, op voorouders van het bedoelde schepsel, die een anderen +bouw hadden. Zoo besluit men terecht uit de rudimentaire organen van ons menschelijk +lichaam tot dierlijke voorouders van den mensch, daar die organen, die bij hem tegenwoordig +buiten dienst zijn gesteld in afwachting dat zij misschien later weer in hun rol worden +hersteld, en die alleen in rudimentairen toestand aanwezig zijn, bij bepaalde dieren +nog in volle grootte en kracht worden aangetroffen. +</p> +<p>Heeft ons paard dus in zijn beide griffelbeenderen aan iederen voet nog twee rudimentaire +teenwortelbeenderen, dan zou dit bij hem moeten beteekenen, dat het oorspronkelijk +moet zijn afgestamd van dieren, die, in plaats van één enkelen, <span class="ex">drie</span> zulke teenwortels bezaten. En daar bij drie teenwortels gemakkelijk drie teenen te +denken zijn, moeten wij naar een stamvorm van het paard zoeken, die een voet bezat +met drie teenen. En ook die laatste zaak wordt hierdoor zeker, dat af en toe wel eens +onder het groote aantal onzer paarden abnormale gevallen voorkomen, waarbij aan zulke +paardepooten niet alleen de griffelbeenderen ontwikkeld zijn, maar waarbij aan de +ééne of andere griffel feitelijk ook <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>nog werkelijk een overblijfsel van den teen hangt. Dit komt dan ook overeen met het +somtijds waargenomen geval, dat een mensch een spitsoor of een uitwendig zichtbaren +staart bezit, en dus enkele organen abnormaal nog eens in voltooiden toestand vertoont, +die anders alleen nog maar in rudimentaire, verborgen aanwijzing bij het tegenwoordige +menschengeslacht voortbestaan. Ja zelfs, er zijn gevallen bekend geworden, waar een +dergelijke paardepoot zelfs een zóó volledig ontwikkelden bijteen droeg, dat ook nog +de hoef daaraan zat, en dat ons dus een paard met twee echte hoeven (de abnormale +was trouwens iets kleiner) aan denzelfden poot voor oogen werd geplaatst. Dergelijke +merkwaardige paarden zijn reeds in vroegere tijden waargenomen. Men zegt, dat het +beroemde rijpaard van Alexander den Grooten die eigenschap heeft bezeten. Ook Goethe +kende dit feit en verklaarde het als een van tijd tot tijd naar voren treden van het +type, dat oorspronkelijk aan alle zoogdieren meerdere teenen toekende, en dat ook +daar, waar het zich tot één enkelen teen had laten terugbrengen, zijn ideëel voortbestaan +gaarne nog eens in den vorm eener schijnbare abnormaliteit wilde aantoonen. Hebben +wij hier ook werkelijk te doen met een ontwikkeling van één der beide normale griffelbeenderen +en niet met een misgeboorte van den zich verdubbelenden hoofdteen (waartegen behalve +andere redenen ook nog de ongelijkheid in grootte kan worden aangevoerd; tweelingen +zijn gewoonlijk even groot), dan kan die geschiedenis werkelijk niet gemakkelijk duidelijker +worden aangetoond. Daar in een dergelijk geval behalve dien ontwikkelden teen aan +den bijhoef bovendien ook nog een griffelbeen bestond, wordt men hier verwezen naar +een stamvorm met oorspronkelijk <span class="ex">vier</span> teenen. +<span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span></p> +<p>Tusschen haakjes zij hierbij vermeld, dat meermalen vermoed is, dat ons paard zelfs +in normalen toestand nog een laatste klein rudimentje vereeuwigd heeft van een voormaligen +zijhoef in de bekende haarlooze en hoornachtige plekken in de nabijheid der vier voetwortels, +die men de <span class="ex">zwilwratten</span> van den paardepoot noemt; de hoef van een verloren voortzetting van het griffelbeen +zou dan hier, naar een eenigszins vreemde plek verdwaald, nog als een eeltplek oppervlakkig +op de huid zijn gekleefd. Tegen deze meening is eigenlijk alles te zeggen, maar vooral +ook dit, dat bij de zebra’s zoowel als bij de ezels, dus ook ongetwijfeld paarden +en verwanten van paarden uit onze dagen, die zwilwratten aan de achterpooten eenvoudig +ontbreken; als het hier een zoo belangrijk overoud rudiment der voorvaderen gold, +dan zou het ongeloofelijk zijn, dat de taaiheid, waarmede het rudiment voortduurde, +bij zóó verwante makkers zou schommelen tot aan een verdwijnen op bepaalde plekken. +En inderdaad is men ook slechts op dat denkbeeld gekomen, omdat men tot op heden niet +weet, wat die zwilwratten eigenlijk als actieve organen beteekenen. Misschien zijn +het rudimenten van oude klieren. Wij hebben ze in ieder geval verder bij onze beschouwing +niet noodig. +</p> +<p>Voor onze beschouwing is alleen nog van belang, dat de ligging van den behouden gebleven +paardeteen van onze dagen tusschen de beide evenwijdige griffelbeenderen aan weerszijden, +zonder eenigen twijfel bewijst, dat die teen geen buitenste teen (dus in de beteekenis +van onzen voet geen groote of kleine teen, in de beteekenis van onze hand geen duim +of pink is), maar moet behoord hebben tot het middenstuk van den voormaligen waaier +met de verschillende stralen als teenen. En de geheele anatomische toestand <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>wijst er nog in meer beperkten zin op, dat die teen in de beteekenis van onze hand +zelfs juist de middenstraal, de middenvinger is. +</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<div class="footnote-body"> +<div class="fndiv" id="xd33e301"> +<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e301src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Het Dierenboek. <a class="fnarrow" href="#xd33e301src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div id="ch3" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1361">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first">Hiermede zouden wij nu ongeveer gekomen zijn op het einde van datgene, wat de levende +paardepoot van tegenwoordig ons kan leeren. Maar nu komen er juist op die plek een +aantal werkelijk historische documenten bij, waarover, sedert zij bekend zijn geworden, +bij de zoölogische theoretici van alle partijen twist en vreugde over de overwinning +met elkander hebben afgewisseld—waarvan echter in ieder geval zóóveel vaststaat, dat +zij bijzonder merkwaardig zijn. +</p> +<p>Cuvier, met wien de wetenschappelijke kennis der uitgestorven dieren uit vroegere +perioden van de geschiedenis der aarde haar eerste triomfen vierde,—Cuvier, die als +theoreticus niet geloofde aan ontwikkeling, maar aan telkens zich herhalende moeilijk +te begrijpen nieuwe scheppingen in den loop van de geschiedenis der aarde, wist nog +niet, waar hij in het stelsel der levende dieren aan het levende paard zijn vaststaande +plaats moest aanwijzen. Het moest voor hem natuurlijk buiten twijfel zijn, dat het +een „hoefdier” was. Het was immers juist het grondtype van een hoefdier. Maar het +ontging Cuvier niet, dat het begrip „hoefdier” bij de zoogdieren niet maar zoo onder +een hoed kon worden gevangen. Een groote groep van die hoefdieren, de runderen, geiten, +schapen, herten, kameelen, giraffen, hadden, behalve hun hoeven, nog de karakteristieke +gewoonte van het herkauwen. Van daar dat hij die dieren, die inderdaad allen merkwaardig +met elkander overeen kwamen, als orde der herkauwende dieren samenvatte. Nu bleven +voor hem echter <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>als rest der hoefdieren over: de olifanten, (juist door hem tot verbazing van alle +vakgenooten hieronder gerangschikt) klipdassen, die de grootte hadden van konijnen, +de zwijnen, de nijlpaarden, de neushoorns, de tapirs en eindelijk de paarden zelf. +Het was zeker wel het ongelukkigste oogenblik bij de geheele systematiek der zoogdieren +van Cuvier, toen hij voor die bonte reeks den titel „Pachydermen”, dikhuidigen uitvond. +Dat woord spookt nog steeds in de hoofden, en in de natuurlijke geschiedenis van het +volk is het een zóó gewone uitdrukking geworden, als geen tweede kunstmatige uitdrukking +van het nieuwere stelsel. Ieder meende, dat hij daarbij iets kon denken, en toch kan +men zich feitelijk bij een juiste systematiek wetenschappelijk niets daarbij voorstellen. +Onder die groote onheilsrubriek maakt Cuvier ook nog een paar onderrubrieken, die +niet veel gelukkiger waren. De olifanten en de klipdassen nam hij bij elkander, wat +nog de beste zet was, de zwijnen echter bracht hij samen met tapir en neushoorn tot +een werkelijken anatomischen Minotaurus, en de paarden liet hij weer als eenhoevige +dieren geheel op zich zelf staan. Om het maar dadelijk te vermelden: bij de volgende +poging tot systematiek is ten minste getracht, de paarden uit dien warwinkel weer +uit te visschen, maar voorloopig wist men nog niet goed, waar ze heen te brengen. +Als een mozaïek van zwijn, tapir, neushoorn, nijlpaard, klipdas en olifant heeft een +afgesloten orde van hoefdieren nog voortgeleefd in de eerste drukken van Brehms „Leven +der Dieren”, door welk werk de ongelukkige zaak nog wel het meest onder het volk is +verspreid. Tegenwoordig is zij wetenschappelijk voor goed dood, en er kan niet genoeg +op gewezen worden, dat het wenschelijk is, dat het woord „dikhuidigen” ook weer uit +het spraakgebruik wordt uitgeroeid. +<span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span></p> +<p>Dezelfde Cuvier (aan wiens onvergankelijke grootheid dergelijke dwalingen in de bijzonderheden +volstrekt geen afbreuk doen) ontdekte aan het paard ten minste één geheel nieuwe zaak. +Hij stelde uit versteende beenderen vast, dat er reeds in een tamelijk ver verleden +van de geschiedenis der aarde dieren bestonden, die op paarden geleken. Reeds in de +oudere tertiaire periode hadden dergelijke paarddieren, zooals men het Latijnsche +woord „Equida” zou kunnen vertalen, in kudden rondgesprongen op den bodem van het +tegenwoordige Frankrijk. Het moest reeds toen, onmiddellijk na zijn ontdekking, den +indruk maken, dat over de paardenbeenderen uit de voorwereld een bijzonder gunstig +gesternte had geschenen. Hetzij het een gevolg was van de groote hoeveelheid individuen +bij die dieren, hetzij van hun samenblijven binnen een eng begrensd gebied, dat op +dezelfde plek bij gelegenheid eener catastrofe geheele catacomben bijeen lagen, hetzij +dat paardebeenderen een groot weerstandsvermogen bezaten—zeker is het, dat de oude +aarde, die ons in haar eigenzinnigheid zooveel heeft onthouden, in dat geval bijzonder +verkwistend was en bleef. Reeds in de eerste tientallen jaren na Cuvier werd het waarschijnlijk, +dat wij meer zouden vernemen over het voorwereldlijke paard dan misschien over eenig +ander zoogdier der oude tijden. Toen de ontzaglijke vindplaats van beenderen van tertiaire +zoogdieren bij de pachthoeve Pikermi dicht bij Marathon—een in dubbele beteekenis +classieke plek—ontbloot werd, kwamen daar zóó volledige overblijfselen van geheele +exemplaren van tertiaire voorwereldlijke paarden voor den dag, dat in het museum te +München het skelet van een zoodanig voorwereldlijk dier even gemakkelijk kan worden +opgericht als van een tegenwoordig bestaand paard. De kroon werd daarop <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>echter in lateren en zelfs in den laatsten tijd gezet in Amerika. +</p> +<p>Theoretisch zou er niet gemakkelijk een plek op aarde kunnen gevonden worden, waar +men minder naar overblijfselen van paarden zou moeten zoeken dan Amerika. Toen Columbus +Amerika voor ons had ontdekt, en de Spaansche goudzoekers in een vreeselijk bloedbad +de inheemsche Indiaansche beschaving van Mexico en Peru uitroeiden, waren de van Europa +medegebrachte paarden een belangrijke factor voor het succes van hun ruw optreden. +Geen bewoner van Mexico of Peru had tot nu toe een ruiter te paard gezien, evenmin +als een vuurwapen. Het paard was, ten minste in symbiose met den cultuurmensch, in +geheel Amerika in die dagen onbekend. Of het in wilden staat nog in enkele troepen +daar ergens bestaan heeft in de dagen van Columbus en Cortez, is eerst in den laatsten +tijd tot een onderwerp van debat geworden; wij zullen daarover nog spreken. Maar in +ieder geval is dit punt eerst ter sprake gekomen, nadat men op het einde der negentiende +eeuw het verwonderlijke feit had geconstateerd, dat geen land, van het hoogste noorden +tot het laagste zuiden, zóó opgepropt vol lag met fossiele beenderen der meest verschillende +soorten van paarden en paardachtige dieren, als Amerika. +</p> +<p>In Amerika hebben twee dingen elkander voor de palaeontologie, de leer der voorwereldlijke +schepselen, in de laatste tijden in de hand gewerkt. In de eerste plaats de omstandigheid, +dat daar geheel aan de oppervlakte, dikwijls werkelijk voor het grijpen, voorwereldlijke +dierenbeenderen in bijna ongeloofelijke massa bij elkander rusten. Maar bovendien +de wijze van exploiteeren. Daar ginds wachten die schatten der wetenschap niet, totdat +een industrieel, die voornemens is een steengroeve of een mijn te exploiteeren met +het doel, daaruit <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>winst te behalen, toevallig terloops daarop stoot. De palaeontologie is daar een sport. +Millionairs, die reeds lang hun zaken aan kant hebben gedaan, werpen zich op dat vak, +zooals zij zich op renpaarden of zeilwedstrijden werpen. Dit heeft een ontzaglijk +materiaal geleverd. Al loopt er van tijd tot tijd wat reclame onder, om toch maar +het record te slaan in het vinden van den „langsten sauriër”, of om alle voorgangers +te overtreffen met een paar meters brontosaurus of diplodokus: toch blijft het waar +en is het feitelijk van belang, dat de palaeontologie door die Amerikaansche millioenen +een sprong vooruit heeft gedaan verder dan men tot nu toe had vermoed. De groote afgietsels +van het kolossale skelet van den diplodokus, die tegenwoordig herhaaldelijk ook in +onze Europeesche musea als geschenk van de overzijde worden opgenomen, steken uit +als een uitwendig symbool. De beslissende en voornaamste beteekenis ligt echter in +den detailarbeid, die er bij komt, nadat geschoolde geleerden het materiaal zorgvuldig +hebben onderzocht. Onder dat soliede werk, dat als zoodanig niets meer te doen heeft +met het sportvermaak, en dat dus niet deel neemt aan zijn stemmingen en goedmoedige +overdrijvingen, staat nu de arbeid omtrent het paardengeheim bovenaan. En zoo is een +eenvoudige keten van vaststaande gegevens voor den dag gekomen, die als zoodanig buiten +elke theorie staan en door iedere partij bepaald <span class="ex">moeten</span> worden toegegeven. +</p> +<p>In het diluviale tijdperk (dus ongeveer in de dagen der noordelijke groote glaciaire +periode met haar warmere tusschenperioden, haar verbinding met steppenperioden en +haar vervanging in zuidelijke streken door groote regenperioden en allerlei andere +beroeringen op onze planeet) leefde in Noordamerika en (door landverhuizing) ook in +Zuidamerika in <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>groote hoeveelheden ons thans nog bestaand paard. Natuurlijk als wild paard, zooals +het tegenwoordig nog in Centraalazië bestaat en eenigszins anders, als zebra, in het +heete Afrika. Maar in het skelet reeds typisch de als paard aangeduide soort, dus +met slechts één teenwortel en teen aan den voet en twee zwakke rudimentaire griffelbeenderen +daarnaast. +</p> +<p>Dat dit echte Amerikaansche wilde paard reeds vóór de ontdekking van Amerika weer +geheel is te gronde gegaan, terwijl zijn makkers in Azië en Afrika tot heden toe in +stand gebleven zijn, moge merkwaardig schijnen, maar het feit staat als zoodanig niet +op zich zelf. Ook de mastodonten en mammouths, die in die dagen Noordamerika bevolkten, +zijn eveneens absoluut verdwenen. Dezelfde redenen, hoewel die ons tot heden toe niet +volkomen duidelijk zijn, zouden even goed de wilde paarden in Amerika kunnen uitgeroeid +hebben als de mastodonten en mammouths. Als een aanwijzing, hoe een talrijk verbreid +groot wild ook zonder verandering van klimaat of van voedingsplanten en zonder menschenhand +somtijds tot op de grens van totale vernietiging kan worden gedecimeerd, kunnen beschrijvingen +dienen van het verdwijnen der reusachtige wilde buffels in Duitsch- en Britsch-Oostafrika +in de laatste vijf en twintig jaar. In het jaar 1887 schoot (zooals Schillings bericht) +Graaf Teleki aan den Nguaso-Niyuki in drie maanden nog vijf en twintig buffels neer. +Richard Böhm ontmoette kudden van honderden van die buffels, zoodat men herinnerd +werd aan de bisons van Noordamerika. Die bisons zijn door de vuurwapenen verdelgd. +De Amerikaansche buffel werd daarentegen in 1890 overvallen door de runderpest, die +door het tamme vee werd overgebracht. Een Engelsch ambtenaar vond op één dag ongeveer +honderd besmette, stervende dieren. Tegenwoordig <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>ligt de steppe vol met gebleekte schedels. De buffels zijn bijna geheel uitgeroeid. +Wie kan dus na zooveel tijd nog raden, wat voor toevallige processen en vermeerderingen +in het rijk der protozoën, die leidden tot het ontzettend toenemen van den een of +anderen doodelijken ziekteverwekker, in de dagen vóór Columbus ook over Noordamerika +kunnen zijn heengetrokken? In dergelijke gevallen heeft er een natuurlijke schifting +plaats, die niemand in de verste verte kan berekenen. De ééne diersoort blijkt minder +vatbaar te zijn voor een epidemische ziekte, als deze verwoestend over het land heentrekt, +de andere diersoort is daarentegen vatbaarder. Het zou kunnen zijn, dat de Amerikaansche +wilde paarden het slachtoffer zijn geworden van een Tsetse-vlieg, die de smetstof +in hen inentte, zooals sommige muggen ons de malaria inenten, terwijl de bison en +de gaffelantilope derzelfde prairie toen bleven voortbestaan, om veel later echter +weer even onverbiddellijk in de vizierlijn van het schietgeweer van den cultuurmensch +te vallen, waartegen ook het immuun zijn tegen epidemische ziekten niets meer helpt. +Zooals gezegd is, is zelfs de juistheid van het feit zelf tegenwoordig in twijfel +getrokken. Het paard zou wel is waar in Mexico en Peru onbekend geweest zijn, maar +niet absoluut over het geheele werelddeel uitgeroeid, en het zou eerst werkelijk verdwenen +zijn, toen het zich vreedzaam vermengde met de snel verwilderde, door onze cultuur +ingevoerde paarden, waarbij het versche bloed der laatsten in enkele geslachten de +kleine eigenaardigheden der wilde paarden spoorloos zou hebben doen verdwijnen. Een +interessant nog open vraagstuk, dat echter nog niet met vaststaande feiten kan worden +opgelost. +</p> +<p>Laat ons thans den wijzer van het geologische uurwerk iets <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>achteruit zetten. Tot voorbij de schommelende grens van de diluviale periode tot aan +de geologisch zoo bekende tertiaire periode. Wij herhalen nog eens, dat die tertiaire +periode een tijdsruimte van minstens verscheidene millioenen jaren omvat. Zij vormt +het stuk aardgeschiedenis, dat den overgang vormt tusschen de periode der groote sauriërs +en den diluvialen en nieuwen tijd. In die periode wordt de hooge vlucht der hoogere +zoogdieren voltooid aan gene zijde van die groep van Cernays,<a class="noteRef" id="xd33e374src" href="#xd33e374" title="Ga naar noot 1.">1</a> waarvan zij uitgingen. In overeenstemming met de groote spanne tijds, die ook nog +die periode omvat, wisselen daarin nog herhaaldelijk de grenzen van land en water +af, geweldige gebergten, zooals de Alpen, het Himalayagebergte, de <span class="corr" id="xd33e377" title="Bron: Cordellira's">Cordillera’s</span> rijzen eerst binnen den duur dier periode op door plooiingen in de aardkorst, een +wisseling van het klimaat heeft in haar tweede helft plaats, een wisseling, die Europa +en Noordamerika slechts zeer geleidelijk uit een bijna tropisch klimaat voert; die +periode is het schouwtooneel ook van verwoestende locale catastrofes, zooals kolossale +uitstroomingen van bazalt, die als gloeiende lava uitgestrekte streken op aarde bedekken. +Naar oud gebruik, dat echter slechts in ruwe trekken natuurlijke hoofdstukken in de +geschiedenis der aarde kan begrenzen, verdeelt men die periode in drie of, nog later, +in vier afdeelingen in onze geologische tabellen: van beneden naar boven de eocene, +oligocene, miocene en pliocene periode. Aan gene zijde der diluviale periode komen +wij dus het eerst op het laatste gedeelte der tertiaire periode, dat het dichtst bij +onzen tijd gelegen is: de pliocene periode. Uit die pliocene periode zijn ons in Noord- +en Zuidamerika niet te miskennen duidelijke <span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span>afzettingen overgeleverd, waarin na dien tijd niets meer van beteekenis is veranderd +of later bijgevoegd is, en waarvan de ingesloten beenderen dus afkomstig moeten zijn +van een niet meer diluviale, maar iets oudere, een pliocene dierenwereld. De verschillende +afzettingen verschillen weder onderling iets in leeftijd, terwijl enkele uit het oudere, +andere uit het jongere gedeelte der pliocene periode afkomstig zijn. Ook dit kan nog +zeer goed worden gedetermineerd. +</p> +<p>In beide lagen liggen nu weer ondubbelzinnig beenderen van paardachtige dieren zoowel +weer in Noord- als in Zuidamerika. Zij leveren het volgende beeld. +</p> +<p>In de bovenste, nieuwe laag, de pliocene periode, die het dichtst ligt bij het diluvium, +wemelde het over het geheele werelddeel aan de overzijde reeds van talrijke echte +wilde paarden der diluviale soort. Doch daartusschen vertoonden zich groote hoeveelheden +eener diersoort, die ieder volgens haar geheelen bouw reeds van verre zou hebben gehouden +voor een dergelijk wild paard, alleen wat korter van pooten, wat kleiner en plomper. +Men moet zich in het algemeen die echte diluviale wilde paarden niet denken als trotsche +Arabische renpaarden, maar men houdt zich voor den gedachtengang het best aan de bekende +omtrekken der kleinere zebra’s of nog juister der Aziatische Przewalski-wilde paarden, +zooals zij in den laatsten tijd in onze dierentuinen gevonden worden. Tusschen deze +forsche, lage en grootkoppige dieren, die de grootte hadden van stevige ponie’s, waren +dus nog iets steviger en meer ineen gedrongen wezens gemengd als van een ras, waarbij +die kenmerken sterker op den voorgrond traden. Maar één blik op het eigenaardige kenmerk +van het paardenlichaam zou voldoende geweest zijn, om onze verbazing op te wekken. +De kortheid der pooten ontstond bij die eigenaardige <span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span>wezens hoofdzakelijk door iets meerdere kortheid van dat beenachtige bot in hun vier +middenvoeten. Daarentegen waren echter de griffelbeenderen, dus dat stuk, dat tegenwoordig +zoo weinig beteekent, in verhouding een heel stuk langer dan bij de echte wilde paarden. +En nu het vreemdste: aan den buitenkant der voorpooten zat zelfs nog naast het griffelbeen +aan dien kant een heel klein stompje van een derde griffelbeen. Die kleine stompjes +hadden hier nog een spoor van een rudiment van den aangrenzenden vinger aan dien kant. +Als de groote algemeene paardenvinger de middenvinger was en dus het binnenste griffelbeen +het overblijfsel van den wortel van den wijsvinger, en het buitenste griffelbeen in +overeenstemming daarmede dat van den ringvinger, dan hadden die zonderlinge dieren +hier ten minste aan den voorpoot, menschelijk gesproken aan hun hand, ook nog een +wortelstompje van den <span class="ex">pink</span>. En wel bezaten zij die abnormale beentjes niet als individueele, slechts een enkelen +keer voorkomende misvormingen, zooals bij ons de zoo even besproken paarden, die wel +eens individueel een afwijking vertoonen, maar stuk voor stuk vertoonden zij alle +diezelfde verandering. +</p> +<p>Dat zou nu niet meer beschouwd worden als een klein rassen- of soortkenmerk, immers +zóózeer wijkt tegenwoordig geen tam of wild paard, geen zebra, zelfs geen egel van +het normale type af. Die pliocene Amerikanen met een paardenvorm, maar toch niet meer +met volkomen nauwkeurige paardepooten moesten gerekend worden tot een nieuwe soort +van paardachtige dieren. Toch bleven het, zooals de vakuitdrukking luidt, echte equiden, +of vertaald „paardachtigen”. +</p> +<p>Evenals de echte diluviale wilde paarden reeds overal voorkomen in het allerlaatste +gedeelte der tertiaire periode, <span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span>zoo is het overigens wel mogelijk, dat ook die equiden met hun merkwaardige overblijfselen +van een pink, op enkele plaatsen in Amerika zelf ook nog geleefd hebben tot in de +diluviale periode. In dat vroeger beschreven wonderbare Patagonische hol, dat ons +nog met haren voorziene stukken huid van reuzenluiaards heeft geleverd, is ook een +paardepoot voor den dag gekomen, die nog hierbij schijnt te behooren. Ook hij draagt +nog een ring van verbleekt geel rood vel. Ouder als diluviaal kan hij werkelijk niet +goed zijn. De verdedigers der meening echter, dat het geheim van dit hol eigenlijk +hierin bestaat, dat de overblijfselen, die daarin gevonden zijn, afkomstig waren van +dieren, die tegenwoordig nog in het binnenland een onbekend en tot nu toe niet onderzocht +leven leidden, zouden zelfs van oordeel moeten zijn, dat ook allerlaatste achteraankomers +van die pliocene dikpooten nog tot in onze dagen rondzwierven in het donkerste Patagonië; +waarschijnlijk is dit echter helaas al te boud gesproken, hoewel het natuurlijk nog +interessanter was dan alleen het voortleven van echte Amerikaansche wilde paarden +tot in den historischen tijd of in mengsels van rassen, tot zelfs in onze dagen. +</p> +<p>Doch hoe dit ook moge zijn: het zuiver historische onderzoek der oude echt-tertiaire +beender-voorraadschuren leert ons, als wij nog verder terugzoeken, iets nieuws kennen. +</p> +<p>In de oudere afzettingen der pliocene periode zijn er in Amerika geen beenderen meer +van echte wilde paarden. Die wilde paarden bestonden toen nog niet. „Nog niet” in +de historische rij van beneden naar boven. Wel daarentegen waren er die merkwaardige +wezens met dat veel beteekenende verlengstukje van den pink en die lange griffelbeenderen, +ja zelfs zij beheerschten tegen dien tijd volkomen <span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span>alleen den toestand over het geheele onmetelijke werelddeel. +</p> +<p>Nu komt de miocene periode. In het laatste gedeelte dier periode leven reeds diezelfde +„pinkdieren”. Maar daartusschen is thans nog in de overgangsperiode van plioceen een +nogmaals nieuwe soort van equiden gemengd. Dieren, die naar hun vorm volmaakte paarden +zijn, al zijn zij ook in het oog vallend klein, meestal niet grooter dan onze kleinere +ezels. Dieren echter, die weer een anderen paardepoot vertoonen. Wel hebben zij eveneens +het overblijfsel van den pink, zoodat zij in dit opzicht dus in zekeren zin de „pinkdieren” +omvatten. Maar de beide zijdelingsche griffelbeenderen zijn van voren en van achteren +niet meer alleen bijna even lang als de middenstam, maar aan ieder van die zijtakjes +hangt nog iets vast. Wel niet iets, dat evenals het hoefstuk van den voetstam nog +tot op den bodem reikt. Maar een verlengstuk, dat aan weerszijden slechts als een +kleine kwast of een vrucht daaraan heen en weer bungelt. Het steeltje van die vrucht +is echter, nauwkeurig bezien, niets anders dan een echte miniatuurteen of een miniatuurvinger, +een teen met drie leden juist zooals de grootste middenste paardeteen. En de vrucht +zelf is aan weerszijden een echte kleine hoef, die op het onderste lid van den teen +zit als een hoedje. Als ons dier liep, dan liep het feitelijk ook zoo nog altijd op +den grooten hoef van den middenteen of den middenvinger als een echt paard, want, +zooals gezegd is, die was de eenige, die op den bodem kwam; maar te gelijker tijd +hingen ongebruikt rechts en links als echte kwasten die voor de sierlijkheid waren +aangebracht, de beide luxevingertjes met hun hoefjes naar beneden, de wijsvinger en +de ringvinger, die er wel waren, maar die niets te doen hadden. +<span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span></p> +<p>Zonder dat eenige twijfel mogelijk is, was hier in blijvenden toestand bij een geheel, +in ontelbare hoeveelheden over de uitgestrekte steppen der nieuwe wereld rennend equidenvolk, +datgene aanwezig, wat die enkele misgeboorten bij onze levende paarden vertoonden. +Al die „kwasthoevigen” geleken (en zelfs aan beide zijden) op het paard van Alexander +den Grooten en op het paard, zooals Goethe het zich als het oorspronkelijke type voorstelde. +</p> +<p>Hoe dieper wij afdalen in de miocene lagen en wij haar equiden-kerkhoven bloot leggen +(de beenderen dier equiden zijn als het ware de fossielen, die de richting en het +karakter van die geheele geologische laag bepalen, die overal naar voren dringt), +des te duidelijker wordt de eigenlijke heerschappij van die kwasthoevige dieren voor +die geheele lange periode der aardgeschiedenis. De pinkdieren treden geleidelijk ook +volkomen terug, hun tijd schijnt, zoodra men een stuk naar beneden gaat in de miocene +periode, nog in het geheel niet te zijn aangebroken. De kwasthoevigen daarentegen +beheerschen in allerlei bijzondere vormen ten slotte het geheele terrein—gedurende +een tijdsruimte, die men zeker niet te kort taxeert op een millioen jaar. +</p> +<p>Nu nog eens de gordijn naar beneden gehaald, en een stuk wereldgeschiedenis terug. +De miocene periode wordt voorafgegaan door de oligocene, een soort van overgang of +tusschenbedrijf tusschen de beide innerlijk meest van elkander verschillende afdeelingen +der groote tertiaire periode. De profeet echter verzamelt weer zijn beenderen in het +museum en laat een dierenwereld verrijzen. +</p> +<p>Verdwenen is de geheele heerlijkheid der kwasthoevigen. Over het land wemelt het vóór +en na van equiden. Maar zij zijn nog maar zoo groot als schapen. Hoezeer zij in hun +<span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>geheele houding nog steeds „paard” zijn, het is toch nauwelijks meer mogelijk van +een paardepoot bij hen te spreken. De kwastteenen met hun in de lucht zwevende hoeven +hebben zich namelijk te gelijk vergroot en uitgerekt. Met de uiterste hoeken raken +zij dus reeds onmiddellijk den grond. Men heeft één der meest zeldzame vormen van +voet voor oogen, die denkbaar is: een voet, die als het ware voor tweeërlei gebruik +afwisselt. Op een volkomen hard, vlak terrein kan een dergelijk paardje alleen met +den middenhoef nog maar den grond stampen en galoppeeren als een paard uit onze dagen, +dat aan iederen poot slechts één hoef heeft. Op een week terrein, op den drassen bodem +van het woud of op een moerasgrond daarentegen zal de poot zóó diep inzinken, dat +hij reeds op alle drie hoefvlakken, die in grootte volstrekt niet meer zooveel van +elkander verschillen, stevig aandrukt en dus daarmede in uitgespreiden toestand het +lichaam draagt. Een dergelijke dubbele functie vindt men in enkele zeldzame gevallen +ook bij andere zoogdieren. Onze zwijnen bij voorbeeld hebben iets van dien aard. Hun +voet is trouwens reeds in beginsel anders gebouwd, maar in het gebruik bezit hij ook +die mogelijkheid: op den vasten bodem drukt hij slechts met een stam, die uit twee +hoefteenen bestaat, in het moeras daarentegen kan hij er nog twee hulpteenen bij achteraan +trekken. Naar gelang van de omstandigheden mag men in verband met het gebruik ook +onzen oligocenen equide nog een éénhoevig of reeds een driehoevig dier noemen. Uit +een zuiver anatomisch oogpunt zal echter de naam „driehoevig” dier als de eenig juiste +moeten worden gekenschetst. +</p> +<p>Een moeilijk te begrijpen zaak: een driehoevig paard. Men zou kunnen vragen, wat aan +dat dier dan nog eigenlijk <span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>paard is. Maar aan het overige gedeelte van het skelet is er geen enkele reden te +ontdekken, waarom het dier op een andere plaats in het stelsel zou thuis behooren, +dan onder de „equiden”, de echte paardachtige dieren. Om de merkwaardigheid echter +volledig te maken, nemen wij ook bij die driehoevige paardjes ter grootte van een +schaap een verschil waar tusschen voorpoot (hand) en achterpoot. De handpoot heeft +ook hier, behalve zijn drie van hoeven voorziene volledige vingers, nog dat worteloverblijfsel +van den pink, dat wij nu reeds bij de beide het eerst besproken equiden vonden. Maar +dezen keer begint ook deze zich werkelijk met ernst in te voegen in het totale beeld. +Hij is langer geworden,—hij begint een echt griffelbeen te vormen. Drie hoefvingers +(de wijsvinger, de middenvinger en de pink) zijn voltooid, en een vierde vinger, de +kleine, ten minste als griffelbeen in aanleg,—hoe lang zal dat zoo voortgaan, eer +wij hoe langer hoe kleinere paardjes hebben met hoe langer hoe meer op menschenhanden +gelijkende handen! Maar tevens zijn de vingerwortels voortdurend korter geworden, +terwijl zij onderling ongeveer even lang werden, het steile optrekken van hand en +voet en arm en been, dat zoo karakteristiek was voor ons paard, schijnt zich eveneens +heel zacht te vervluchtigen. +</p> +<p>Wij komen nu in de eocene lagen, de eerste en oudste afdeeling der tertiaire periode. +Het morgenrood van den nieuwen tijd, zoo heb ik vroeger al eens het woord vertaald. +Maar zeker is het, dat dit morgenrood heel ver van ons verwijderd straalde. Maar nog +steeds werpen die lagen paardenbeenderen naar ons toe. Bijna reeds paardebotjes. +</p> +<p>De problematische driehoevige paarden zijn uit geheel Amerika verdwenen. In hun plaats: +equiden nog slechts ter <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>grootte van een vos. De eerste blik doet zien, dat die vospaardjes nu consequent zoowel +van achteren als van voren steeds op drie hoefteenen moeten loopen, waarvan de zijdelingsche +alleen nog maar in de dikte van de middelste verschillen. Maar tevens is aan den voorpoot +dat griffelbeen van den pink even duidelijk in het stadium van den kwasthoef gekomen. +Het heeft den hoef en alle drie leden van den vinger ontwikkeld, maar hangt, daar +het nog niet voldoende gerekt is, nu nog evenzeer terug tegenover de drie voornaamste +hoefvingers, als bij de kwasthoevige dieren de beide zijdelingsche voornaamste vingers +dat deden tegenover den middenstam. +</p> +<p>De eocene periode op zich zelf is echter weer geweldig lang. Ontelbare geslachten +van dergelijke vospaardjes volgen elkander daarin op. In het begin (van boven af gerekend) +zijn zij uitsluitend driehoevigen met kwastjes. Dan, verder in die periode, zijn er +vospaardjes onder gemengd met nog eenigszins andere pooten. Van achteren, aan den +eigenlijken voet, komt plotseling een in wording zijnd griffelbeentje thans ook van +den kleinen teen te voorschijn. Wat van voren reeds kwastje is, vertoont zich daar +voor het eerst in het stadium van griffelbeentje. Een tijd lang beheerschen die griffelvosjes +den toestand. Maar dan vindt men bij geslachten, die nog een stuk ouder zijn, weer +een kleine, maar toch uiterst karakteristieke nieuwigheid. +</p> +<p>Aan den voorpoot, dus aan de hand van die vosjes, groeit tegenover het pinkkwastje +ook een griffelbeentje in eerst juist merkbaren aanleg. Er is geen twijfel aan: hier +zien wij den duim in het stadium van griffelbeen. Wij hebben dus aan de hand, van +nu af aan in aanleg, overgang en voltooiing, als griffelaanleg, kwastgriffelbeentje +of voltooiden hoefvinger, <span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span><span class="ex">alle vijf vingers</span> van onze hand aangeduid; en van achteren, aan den voet, op dezelfde wijze minstens +<span class="ex">vier teenen</span>. Te gelijker tijd is bij die vospaardjes hoe langer hoe meer de totale lengte en +de steilte der hand- en voetbeenderen verminderd. De „verbeening” der pooten in de +uiteinden is verlaten, de stam van den voet van ons paard heeft zich hoe langer hoe +duidelijker vertakt. Hadden de vospaardjes niet voor en na in hun geheele skelet de +ondubbelzinnigste karaktertrekken van het paard, dan zou men aan hun poot het paardenkarakter +ten slotte nog maar alleen van de blijvende dikte en zwaarte van stap van den middelsten +teen kunnen aflezen. +</p> +<p>Doch ook onder de paardenkenmerken in het overige lichaam hebben zich reeds allerlei +afwijkingen en bijzonderheden vermengd, die reeds openlijk beginnen af te buigen van +het paard. Men heeft het zekere gevoel, dat als dat nog een enkelen trap zoo verder +ging, men ook bij het geheele skelet niet meer van echte equiden zou kunnen spreken. +</p> +<p>De gordijn valt voor den laatsten keer. Wij staan in de oudste eocene laag van Noordamerika. +Er is nog geen enkel vospaardje. Maar op dezelfde plek dolen door de grasvlakte bij +het kreupelbosch die schepsels, waarvan een vertegenwoordiger, Phenacodus genaamd, +op de laatste plaat van het vroeger genoemde „Dierenboek” in zijn gecompleteerden +ruwen omtrek is weergegeven. Die weergave kon zonder veel bijmengselen der fantasie +gelukken, daar juist van dat dier de volledigste skeletten zijn overgeleverd. +</p> +<p>De vier pooten van die diersoort hebben, eerst op zich zelf beschouwd, daar wij tot +nu toe nog altijd op het onderzoek der voeten uit zijn, nog een onmiskenbare overeenkomst +met die van onze vospaardjes der volgende periode. <span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>Ook hier rust het lichaam zoowel bij de hand als bij den echten voet met zijn grootste +zwaarte op drie stevige hoefteenen, waarvan de middelste nog steeds, volgens het model +der paarden, de stevigste en langste is. In de deelen, die bij onze vospaardjes als +kwastjes en griffelbeenaanzetsels optraden, is trouwens één gedeelte weer wat meer +ontwikkeld in dien zin, dat het meer nadert tot onze menschenhand en onzen menschenvoet. +Van voren, aan de eigenlijke handen, is de pink zóó ver voorbij zijn stadium van kwastje, +dat hij op ieder eenigszins week terrein in elk geval nog goed meewerkt, zoodat op +zulke oogenblikken de hand hier zonder twijfel op vier vingers steunt. Doch te gelijker +tijd is ook de duim het stadium van griffelbeen voorbij, en is bij het loopende dier +in het stadium van kwastje. En in overeenstemming daarmede is aan den achtervoet de +kleine teen volkomen als hulpsteun voor bijzondere omstandigheden, de groote teen, +die bij de vospaardjes nog in iederen vorm ontbrak, als kwastje ontwikkeld. Men zou +kunnen zeggen, dat er bij dien voet een kleine sprong vooruit is in vergelijking met +het vospaardje: men zou zich een tusschenvorm kunnen denken, die daar eerst den kleinen +teen als volkomen griffelbeen of kwastje vertoonde, den grooten als begin van het +griffelbeen. Het lijkt alsof er een tusschenvorm was als nauwere verbindingsterm, +welke vorm hier echter verloren is gegaan. Intusschen is die sprong in beginsel toch +weinig belangrijk. De voor oogen liggende haltplaats is nog steeds onmiskenbaar in +de hoofdlijn gelegen. Evenzeer kan het nauwelijks verbazen, dat de vinger- en teenwortels +nu reeds in het geheel niet langer meer zijn dan de vingers en teenen zelf, wanneer +men zag, hoe reeds bij de oudere equiden de oorspronkelijke tegenstelling van het +paard hier voortdurend meer verloren <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>ging, totdat volkomen de afmetingen der hand bereikt werden. +</p> +<p>Slechts één enkele omstandigheid schijnt werkelijk anders te zijn en voorbij al het +vroegere te wijzen op een absoluut nieuwe richting. De eindleden der half- of volkomen +ongebruikte gebleven zijvingers en zijteenen zijn zóó eigenaardig samengedrukt, dat +men daarin in het geheel geen breeden hoef meer ziet. Zij schijnen veel meer overeen +te komen met een spitsen, op een scheede gelijkenden klauw. En heffen wij nu in eens +onzen blik op tot het geheele skelet, dan wordt het ons plotseling duidelijk: bij +die vier equidenpooten, die reeds op de uiterste grens staan, maar die wij toch nog +in hun belangrijkste kenmerken daarvoor moesten houden, behoort een lichaam, dat in +de meeste van zijn kenmerken nu <span class="ex">niet meer aan een echten equide behoort</span>. +</p> +<p>Een dier is te voorschijn getreden, dat met kenmerken van hoefdieren, paarden, op +de meest in het oog vallende wijze ook kenmerken vereenigt van oorspronkelijke roofdieren, +zelfs halfapen,—een zoogdier, dat in ieder geval nog een zeer primitieve mengvorm +is op den drempel der hoogere zoogdieren. +</p> +<p>Waartoe veel woorden?… Wij zijn zóó diep afgedaald in de reeks der hoe langer hoe +oudere tertiaire lagen van Amerika, dat wij thans in de nabijheid der oudste eocene +lagen, eenvoudig midden in die dierenwereld gekomen zijn, die bij ons in Europa hoofdzakelijk +in Cernays bij Reims, maar buiten Europa in de eerste plaats in Nieuw-Mexico haar +karakteristieke beenderen heeft achtergelaten—beenderen van een menggroep aan den +drempel der ontwikkeling van alle hoogste groepen der zoogdieren, waartoe ons onze +beschouwing vroeger steeds weer gebracht heeft, van beneden opklimmend.<a class="noteRef" id="xd33e447src" href="#xd33e447" title="Ga naar noot 2.">2</a> +<span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span></p> +<p>Als de onmiddellijk overlevenden uit die groep hadden wij de insecteneters (egel, +mol en consorten) begroet. Onder hun uitgestorven vormen hadden wij zóódanige waargenomen, +die reeds iets naar boven wezen naar de halfapen en latere apen tot aan den mensch; +andere, die het levende type van het roofdier reeds juist begonnen aan te wijzen; +en ten slotte zoodanige, die reeds blijkbaar losstuurden op het hoefdier. Die laatste +deelgenooten van die merkwaardige oorspronkelijke en gemengde troep noemden wij met +een in de nieuwere systematiek ingeburgerden weinig handelbaren naam: <span class="ex">Condylarthren</span>; in plaats van een onmogelijke, werkelijke vertaling van dat anatomische speciale +woord zullen wij ze oorspronkelijke hoefdieren noemen. +</p> +<p>Met alle vertegenwoordigers der groep van Cernays vertoonden die oorspronkelijke hoefdieren +nog de oorspronkelijke vijfvingerige hand en den oorspronkelijken voet met vijf teenen +van de oudste zoogdieren. Dit is alles vroeger uitvoerig verhaald. Uit den bouw dier +groep van Cernays hebben de apen en met hen wij menschen tot op den huidigen dag onze +vijf vingers en vijf teenen behouden. Maar in dien ouden tijd zelf bezaten ook die +oorspronkelijke hoefdieren in de groep hetzelfde aantal aan hand en voet. Dit maakt +duidelijk, waarom, toen wij bij ons zoeken naar het paard met onze het laatst geschetste +schepsels onverwacht in die groep binnenkwamen, hand en voet op eens zoo ontzettend +veel overeenkomst hadden met die van den mensch, met uitzondering alleen van de ook +hier nog aanwezige hoeven. +</p> +<p>Intusschen hebben wij vroeger medegedeeld, hoe ook de hoef zelf bij deze oorspronkelijke +hoefdieren als het ware begint weg te nevelen. Die hoef is historisch een product, +<span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span>een ontwikkelingstoestand van den klauw. Het is dus niet te verwonderen, dat in de +reeks dier oorspronkelijke hoefdieren nog allerlei overgangsvormen, waarbij klauw +en hoef en ook de derde vorm, de nagel, die toen eerst langzaam als uit de moederloog +uit kristalliseerde, en die aap en mensch zoo stevig hebben bewaard, nog meer of minder +in elkander overgaan. En dit is het nu weer, wat wij ook bij ons oorspronkelijk hoefdier +bij zijn paardachtigen poot opmerkten, dat zijn zijvingers en zijteenen, die bij het +loopen minder gedrukt waren, plotseling een neiging vertoonden tot klauwachtige of +nagelachtige scheppingen. En juist dien trek kunnen wij zelfs binnen verschillende +soorten van die oorspronkelijke hoefdieren met op paarden gelijkende voeten nog een +eind vervolgen. +</p> +<p>De op de laatste plaat van het „Dierenboek” gereconstrueerde vertegenwoordiger, dien +de Amerikaansche geoloog Cope zijn geestelijke tweede vader, op grond der vondst van +de beenderen „Phenacodus” heeft gedoopt, had historisch in Amerika op die plek nog +een voorganger, die door dienzelfden Cope „Euprotogonia” genoemd werd. In zijn geheelen +bouw reeds bijna geheel gelijk aan den Phenacodus, had hij toch aan den voorvoet zoowel +als aan den achtervoet: duim en pink, grooten en kleinen teen, die nog alle volkomen +buiten het stadium van het half of geheel ongebruikte kwastje lagen,—al die toppen +van vingers en teenen raakten evenzeer reeds met hun uiteinden bij het loopen den +bodem, als de drie oorspronkelijke, van voren en van achteren, in het midden. Maar +tevens waren bij die van nu af aan ondubbelzinnig vijfvingerige dieren,—wier middenvinger +en middenteen zelfs niet dikker meer waren dan hun naastliggende makkers en nog slechts +zóó weinig <span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span>langer als in onze menschenhand de middelste vinger,—alle tien toppen van alle tien +vingers en teenen nog slechts bekleed met de besproken mengvormen van klauw en hoef—zoodat +van nu af aan, evenals de laatste flauwe weerschijn van den equidenaard, zoo ook in +het algemeen het echt karakeristieke der hoefdieren scheen te verduisteren en te verdwijnen +als afzonderlijke soort, die het stelsel bepaalde. +</p> +<p>Onder de verdere makkers der Euprotogonia waren er te gelijker tijd gestalten van +dergelijke „verdwijnende hoefdieren” (verdwijnend in de beteekenis van een oplossing +in een volkomen gegeneraliseerden oorspronkelijken grondstam), die hun voet met vijf +teenen en hun daarmede overeenstemmende hand niet meer alleen met de toppen van teenen +en vingers neerzetten, maar die zich bij het loopen evenals een beer of een loopend +mensch geheel en al op de platte zool lieten vallen, met de hak te beginnen,—zoodat +zij daardoor ook in dit punt het laatste doel en de laatste beteekenis van het hoefdier +aflegden ter wille van die oudste en meest oorspronkelijke methode van loopen bij +de zoogdieren, waarvan wij vroeger reeds bij de algemeene beschouwing van den hoef +in het „Dierenboek” uitvoerig gesproken hebben. +</p> +<p>En eindelijk moet hier nog aan worden toegevoegd, dat, evenals de echte equiden ten +slotte reeds samenschrompelden tot schepsels van de grootte van vossen, onder die +alleroorspronkelijkste eocene wezens nu werkelijk vormen voor den dag komen, die in +hun grootte zelfs afdaalden tot die maten, die wij van een „hoefdier” nooit zouden +mogelijk achten, als ons niet nog tegenwoordig in dien in het „Dierenboek” geschetsten +klipdas feitelijk een echte, zij het dan ook een ouderwetsche hoevendrager voor oogen +stond, die nog slechts <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>de grootte heeft van een konijn. De beschreven en in beeld weergegeven Phenacodus +had nog vertegenwoordigers van zijn soort, die het tot de afmetingen van een tapir +brachten, naast andere, die, trouwens volkomen in overeenstemming met de vospaardjes, +niet grooter waren dan honden en vossen. Andere soorten van dat gilde daalden echter +ook toen reeds af tot de maat der klipdassen, en daarmede bevestigden zij het beginsel, +dat die merkwaardige achteraanblijver uit onze dagen, ons zoo al niet de onmiddellijke +physionomie der oorspronkelijke hoefdieren in alles voor oogen tooverde, toch in zijn +grootte van een konijn nog een stuk der alleroudste geschiedenis der hoogere zoogdieren +in het algemeen, en van de hoefdieren in het bijzonder, levend vertoonde. +</p> +<p>Ik heb die geheele keten van opvolgende beelden, te beginnen met de Amerikaansche +wilde paarden tot aan de eocene Euprotogonia tot nu toe opzettelijk doen voorbijgaan +in de beteekenis van een zuiver historische reeks, waar telkens het ééne beeld op +het andere volgt, zonder veel commentaren er aan toe te voegen. Hij die buitengewoon +voorzichtig zou willen onderrichten, zou hier het boek sluiten en zeggen: verder geeft +de wetenschap er niets meer bij, en wat gij er u nog zoudt willen bijdenken, is een +subjectieve geloofsbelijdenis en bespiegelende natuurfilosofie, die den exacten natuuronderzoeker +niets aangaan. +</p> +<p>De eenvoudige logica, die toch ten slotte de grondslag van alle juiste natuuronderzoek +is en moet blijven, laat zich echter niet zoo afschepen. Van het oogenblik af, dat +het denkbeeld bestaat in de wereld der gedachte, dat er een voortdurende ontwikkeling +in de dierenwereld kon zijn, een ontwikkeling, die reeds gedurende millioenen jaren +van de ontwikkeling der aarde voortduurt, die reeds ontelbare rijen <span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span>van geslachten omvat en binnen die samenhangende keten van geslachten in langzame +omvorming groote en in het oog vallende veranderingen te voorschijn brengt,—van dat +oogenblik af moet zich ook een logische waarschijnlijkheid aan ons opdringen, dat +in die geschiedenis van den paardepoot een bijzonder aanschouwelijk voorbeeld van +een dergelijke ontwikkeling voor oogen wordt gevoerd. +</p> +<p>Wij zijn met onze beschouwing die ontwikkelingslijn in tegengestelden zin te gemoet +gegaan. Doch als werkelijk historisch proces moet de lijn van beneden naar boven gestegen +zijn. De beteekenis dier lijn was de omzetting, vervorming van een voet, die oorspronkelijk +vijf teenen had en van een hand met vijf vingers, in vorm overeenkomende met onze +tegenwoordig nog bestaande menschelijke hand bij een klein zoogdier, zooltreder en +op klauwen loopend, en van zeer ouderwetsche vorming—, welke vervorming door een aantal +langzaam zich wijzigende overgangsvormen voortging tot het merkwaardige eenteenige, +steile en in het been opgetrokken, van een hoef voorziene bewegingsapparaat der vier +paardepooten aan het lichaam van een groot, geweldig zwaar dier, dat echter, wat de +wijze van zijn voortbewegen betreft, is geholpen op een wijze, die onder zijn omstandigheden +als het ware een ideaal is. Van station tot station zien wij, doch nu van beneden +naar boven, de keten nog eens overziende, hoe de hoeven en de steile stand zich van +handen en voeten meester maken, zien wij, hoe het lichaam, dat door die ledematen +gedragen wordt, hoe langer hoe grooter en zwaarder wordt, zien wij, hoe de overtollige +vingers en teenen stuk voor stuk eerst dienst doen als reservestutten, daarna tot +kwastjes, die al geen <span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>waarde meer hebben, eindelijk tot griffelbeenderen en griffelaanhechtsels overgaan, +totdat zij eindelijk ten minste voor een deel absoluut verdwijnen, terwijl de ééne +middenteen van den paardepoot, die in volle stevigheid overblijft, ten slotte de geheele +kracht van het geheel in zich vereenigt en alleen handhaaft. +</p> +<p>Hoe wij ons ook de drijvende krachten, de wegen, waarlangs dergelijke omvorming en +ontwikkeling heeft plaats gegrepen, mogen denken—en er zijn werkelijk binnen de ontwikkelingsidee +ongetwijfeld verschillende logische mogelijkheden, die ruimte laten tot discussie +en bespreking (Darwin toch had in de bijzonderheden niet dezelfde meeningen hierover +als Cope, de man, die met het gunstigste resultaat de zuiver geologische feiten juist +op dit gebied heeft ontraadseld, en nog anderen hebben daarover weer andere meeningen),—toch +zullen hierin toch alle partijen binnen de ontwikkelingsidee eenstemmig denken, dat +hier een ontwikkeling voor oogen wordt gesteld, waarvan de engere beteekenis nog gelegen +is in de vervorming van een orgaan door een <span class="ex">zeer bepaalde behoefte voor het gebruik</span>. +</p> +<p>De levenswijze van het tegenwoordige paard is in beginsel nog altijd de verklaring +van het eerste begin. Op een uitgestrekte, harde vlakte, waar het lichaam niet inzakt, +en het dus zijn teenen niet behoeft uit te spreiden, om niet in het moeras te blijven +steken, wordt het beginsel in de hand gewerkt, den vierteenigen voet op het middenstuk +te concentreeren, en met één enkelen stoot der elastische middenhoeven den harden +grond te stampen. In het begin helpt dit kleine dieren op de vlucht, bij het trekken +over de stevig dragende grasvlakte beter voort, zoodat het zich op de ééne of andere +wijze in hare organisatie als „aanpassing” afdrukt. Als dit <span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span>kenmerk er eenmaal is, maakt het ook aan grootere, zwaardere vormen die levenswijze +mogelijk, maakt het mogelijk, dat het dier zwaarder wordt zonder dat zijn beweeglijkheid +daarbij vermindert, en daarbij dat de kracht veel meer wordt geconcentreerd. Maar +voortdurend, hoe zwaarder het dier wordt binnen de perken van de eischen aan de beweging +gesteld, moet het bewegingsapparaat in de eenmaal ingeslagen richting verder verbeterd +en verfijnd worden. De middenteen wordt ten slotte alles. Wat nog een tijd lang als +reserve wordt meegevoerd, zooals de kwastteenen, dat wordt eindelijk als ballast ook +over boord geworpen, opdat het groote schip zal kunnen zeilen. Totdat ten slotte na +zooveel duizenden jaren, na zooveel ontwikkelingstrappen, de eischen der functie zich +een toestel hebben geschapen van een zóó bewonderenswaardige sierlijkheid, en zóó +tot in het uiterste verfijnd, als wij dien tegenwoordig in den paardepoot vóór ons +hebben. +</p> +<p>Dit ongeveer is het, wat naar mijn meening door iedere engere ontwikkelingstheorie +in onze dagen als de „grondbeteekenis” van het geheele proces zal worden toegegeven. +Van den eersten dag af dat, oorspronkelijk nog zeer onvolkomen, die geologie van den +paardepoot in Amerika te voorschijn kwam, is er dan ook voor de aanhangers eener <span class="corr" id="xd33e491" title="Bron: ontwikkelings-idee">ontwikkelingsidee</span> in alle legerkampen geen twijfel geweest, dat er niet licht een duidelijker voorbeeld +kon worden gegeven van de werkelijke wijze, waarop een ontwikkeling plaats had, en +van het doel dier ontwikkeling, dan bij het hier gegeven voorbeeld van het paard. +</p> +<p>Men moet hierbij echter in het oog houden,—en dit is ook van toepassing voor hen, +die twijfelen,—dat ook bij dit voorbeeld moet gelden: men kan niemand dwingen tot +het aannemen van <span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span>het ontwikkelingsdenkbeeld op zichzelf. Hij die haar eenvoudige grondgedachten niet +ontleent aan de gevolgtrekkingen, de logica en de wetten van het meest alledaagsche +leven en gebeuren, zooals wij die bij ons zelf beleven en ervaren, zooals wij die +in iedere courant lezen, zooals zij ons geheele openbare en particuliere leven onafgebroken +beheerschen,—hij die niet van daaruit de groote logische analogie en denkmogelijkheid +medebrengt tot in het leven der dieren en planten van thans en eertijds,—hij die niet +bij dat leven van planten en dieren de eenvoudige fundamenteele opvattingen meebrengt, +die bij voorbeeld iedere rechter ten grondslag legt bij ieder menschelijk proces, +dat namelijk de dingen zich naar hun logische juistheid en natuurlijke consequentie +hebben ontwikkeld en de loop van het misdrijf of van de onschuld niet plotseling wordt +gekruist door een bovennatuurlijk wonder,— —hij, die, zeg ik, van die beteekenis niet +reeds de grondgedachte in zich omdraagt om ze nog maar alleen te toetsen aan de mogelijkheid, +dat zij verder doorwerkt en vruchten draagt: die kan niet overtuigd worden, en vooral +niet door de meest voortreffelijke geologische bewijzen. Hij die de grondidee der +ontwikkeling als zoodanig niet <span class="ex">wil</span> erkennen en alle middelen der fantasie laat medespelen, om daarnaast een anderen +uitweg te zoeken voor zijn gedachten, kan ook tusschen twee logische stations van +een dergelijke ontwikkeling van den paardepoot, hoe mooi die ook mogen wezen, een +bovennatuurlijk ingrijpen aannemen, het wandelen van een geest, die geen geologische +voetstappen achterliet. Hij heeft daar tijd genoeg voor, en niemand heeft werkelijk +het veranderingsproces direct <span class="ex">gezien</span>, zooals steeds het geval is bij alle geologische dingen, die steeds voor ons berusten +op louter aanwijzingen, <span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span>hoe het tijdens het leven geweest is. Ten slotte zou zelfs dat <span class="ex">met eigen oogen zien</span> nog niet voldoende zijn, immers het bovennatuurlijke tusschen twee processen zou +zóó snel kunnen gaan, zóó in het verborgen kunnen geschieden, dat iedere controle +van onze grove zintuigen ophield. Hij die aanneemt, dat in de geschiedenis der menschelijke +kiem in den moederschoot alles zóó toegaat in een trapsgewijze <span class="corr" id="xd33e510" title="Bron: onwikkelingsreeks">ontwikkelingsreeks</span>, als onze embryologen het ons leeren, maar dat toch op de ééne of andere bepaalde +plek door een bliksemsnelle en niet te controleeren daad de individueele ziel met +haar erfzonde en mogelijkheid van verlossing er ingeblazen wordt, in plaats dat de +enkel langs natuurlijken weg ontwikkelde zielswerkzaamheid voortschrijdt, die kan +rustig ook al die feiten der geologische beeldenreeks van den paardepoot toegeven, +en toch er bij kunnen blijven volharden, dat tusschen twee opvolgende beelden telkens +één, misschien wel honderden bovennatuurlijke scheppingsdaden liggen. +</p> +<p>Ik geloof, dat men daarover niet kan disputeeren. Maar het is niet te dulden, dat +nu de vertegenwoordigers van die opvattingen tegenwoordig gaarne de meening verkondigen, +dat ook voor hem, die principieel een ontwikkelingsidee, die een organisch geheel +vormt, niet afgebroken door wonderen, erkent als de „meest waarschijnlijke denkmogelijkheid” +ook voor dergelijke geologische processen, een keten van feiten als die wij hier zoo +objectief mogelijk omtrent den paardepoot hebben medegedeeld, geen wezenlijken zin +en geen bewijskracht zou hebben. Hier komt thans niet meer, zooals daar, de fundamenteele +meening, maar de eerlijkheid van iedere logische gevolgtrekking in aanmerking, nadat +men zijn geloof heeft uitgedrukt aan het onbeperkt heerschen van een <span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>zoodanige logica. Hij die aan de geologie logica toekent, moet naar mijne meening +hier het hoofd buigen. +</p> +<p>Voor den leek is de groote moeilijkheid, dat die draden tegenwoordig alle door elkander +heen loopen. Vertegenwoordigers van die wereldopvatting buiten alle doorloopende natuurlogica +(die, zooals gezegd is, aan niemand kan worden opgedrongen maar ook niet kan worden +ontnomen bij de vrijheid van het subjectieve denken, die een zoo groote verovering +is van onze cultuur), treden de kampplaats der ontwikkelingsgeschiedenis binnen en +spelen daar hun sceptische opvattingen tegen de feiten uit. Om tot steun dier twijfelzucht +te dienen, wordt een grenzelooze <span class="corr" id="xd33e520" title="Bron: fantaisie">fantasie</span> ontplooid, hoe de dingen <i>anders</i> zouden kunnen zijn—terwijl toch het eenvoudige schrift der natuur hier zóó ondubbelzinnig +is, dat er niets ondubbelzinnigers bij mogelijkheid kan gedacht worden. Het zal echter +gaan als altijd. Ten slotte zal het eenvoudigste toch wel zijn weg vinden, en dan +zal men eindelijk ook inzien, dat het zelf innerlijk rijker en dieper is dan al de +praal der fantasie, die daartegen is verzonnen. Hij die onder den logischen eenvoud +van de ontwikkelingsgedachte banaliteit en oppervlakkigheid verstaat, heeft trouwens +zelf het echte vaandel verlaten. +</p> +<p>De geheele prachtige keten is ons nu niet uitsluitend in de <i>pooten</i> van het paard overgeleverd. Als proef op de som dient, dat men die keten naar verkiezing +in vooruit- of achteruitgaande richting ook kan doorloopen bij andere deelen van het +skelet, om even aanschouwelijke beelden eener volkomen consequente ontwikkeling te +verkrijgen. +</p> +<p>Aan het been zelf is nog het been van het onderbeen of den benedenarm bijzonder leerrijk. +Zooals wij reeds eenmaal hebben medegedeeld, is het bij ons paard niet meer <span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span>in dien zin een dubbelbeen als bij ons (ellebeen en spaakbeen in den arm, scheenbeen +en kuitbeen in het been). Daar het onderbeen van het paard, wat plaats en functie +betreft, eigenlijk tot bovenbeen bevorderd is, maar het bovenbeen (en ook de bovenarm) +naar het oorspronkelijke type van alle dieren, die van armen en beenen voorzien zijn, +steeds uitsluitend bestaat uit één enkelen, op zich zelf één geheel vormenden, solieden +en onbeweeglijken beenen stam, lag het uit een werktuigkundig oogpunt weer voor de +hand, dit onderbeen van het paard ook zelf stevig te maken op de wijze van het bovenbeen. +Dit is nu ook zóó geschied, dat aan den voorpoot van het paard de ellepijp in verkwijnden +toestand met het spaakbeen stevig vergroeit, maar dat aan den achterpoot van het paard +van het geheele kuitbeen, uitwendig zichtbaar alleen een fragment van het bovenste +stuk als griffelbeen behouden blijft. In beginsel en voor het gebruik valt dus het +tweede been daar zoowel als hier eenvoudig weg, en het onderbeen vormt een enkelen +stam in de beteekenis van een werkelijk bovenbeen. +</p> +<p>Dat tot bovenbeen worden van het onderbeen kan nu in de keten volkomen evenwijdig +met het tot onderbeen worden van den voet eveneens historisch worden gevolgd als iets +dat langzamerhand „geworden” is. De oorspronkelijke hoefdieren, Euprotogonia en Phenacodus, +bezitten nog ellepijp en kuitbeen als even lange, vrij beweeglijke beenderen naast +spaakbeen en scheenbeen, volkomen op dezelfde wijze als wij menschen, die ook hier +trouwer gebleven zijn aan het oorspronkelijke type. Ook bij de vospaardjes, dus reeds +bij de oudste echte equiden, is de zaak nog eveneens. Op de volgende geschetste equidentrappen +ziet men dan absoluut duidelijk, hoe van voren de ellepijp zich hoe langer hoe meer +vastlegt tegen het spaakbeen, <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>zich eerst wat de plaats betreft daarmede vereenzelvigt, zooals twee menschen, die +elkander stevig omarmen, maar hoe zij daarna werkelijk vergroeit; terwijl tevens van +achteren het kuitbeen dun wordt, zich eindelijk van onder op de dunste plek losrukt +en in het blijvende boveneinde tot een hoe langer hoe korter griffelbeen wordt. De +kwasthoevige dieren van de grootte van een egel hadden reeds ellepijp en spaakbeen +vast aaneen verbonden en hadden als kuitbeen reeds een dun spits griffelbeen. +</p> +<p>Een andere proef op de som leveren de tanden. +</p> +<p>Ons paard heeft een zeer eigenaardig gebit. De snijtanden zijn voltallig en stevig, +de kiezen bepaald kolossaal. Doch verkwijnd is het gebit op de plaats, waar de roofdieren +de krachtige tanden hebben, om die in te slaan in het vleesch en dat te verscheuren, +dat is bij de hoektanden en de voorste kiezen. De hoektanden zijn bij het vrouwelijke +paard reeds geheel verdwenen, en eveneens bij beide geslachten de voorste kies zelf. +In den gapenden muil vindt men hier een groote leege ruimte. Daarentegen hebben de +echte kiezen als het ware het geheele overgebleven gedeelte der voorste kiezen voor +zich veroverd, en de grootte en den vorm daarvan overgenomen. Die vorm der kiezen +is dan zeer karakteristiek; het zijn lange en hooge vierhoekige prisma’s op verkwijnende +wortels, met sterk gekronkelde emailplooien op de kroonvlakte van die beenderige stof, +die anders bij de tanden der zoogdieren de verborgen deelen bedekt, het zoogenaamde +tandcement. Die gedeeltelijk gecemente kroonvlakte vertoont een zeer wonderlijk, geplooid, +moeilijk te beschrijven bergrelief. Bij dit alles is dit gebit in zijn „roeping” gemakkelijker +te doorgronden dan eenig ander gebit. De snijtanden met hun eigenaardige ligging zijn +sterke afplukkers, ja zelfs <span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>op hun manier reeds kauwers; de geheele, één geheel uitmakende kiezenmolen, aan weerszijden +zes boven en zes beneden, is dan een uitstekend maal- druk- en verbrijzeltoestel, +een kauwmolen van den eersten rang. Dit gebit behoort aan een reus, die zijn zwaar +lichaam met buitengewone hoeveelheden voedsel moet voederen. Hij is echter geen wezen, +dat bij den aanval bijt, en op vleeschkost uitgaat, maar een vluchtige draver, wien +de steppe met haar eindelooze plantenkoloniën een onuitputtelijke stof biedt. Niet +eens heeft hij een afwisselende voeding noodig als noodhulp, zooals een kleiner dier, +dat aan een bepaalde plek gebonden is. Zijn schitterend bewegingsmechanisme is tegen +zijn gewicht toch in ieder opzicht ruimschoots opgewassen. Dit maakt hem tot vrijen +meester van alle gezellig levende steppenplanten van horizon tot horizon. De eentonigheid +dier grassteppe spiegelt zich af in het eenvoudige en eenzijdige pluk- en kauwapparaat +van zijn gebit. Zooals overal, vertoont het paard ook in zijn tandenbouw een zeer +geprononceerde, maar groote en in zijn voltooiing toch weer eenvoudige lijn. Het is +alles bijzonder eenzijdig ontwikkeld, maar het beheerscht dan ook zijn gebied als +een koning met volkomen meesterschap. +</p> +<p>Dit gebit van het paard uit onze dagen is nu echter niet het oorspronkelijke gebit +der hoogere zoogdieren, dit is ook onmiddellijk duidelijk. Het is een gebit, zooals +het bij dien uiterst ontwikkelden paardevoet en dat paardebeen van tegenwoordig behoort, +die eveneens reeds lang niet meer in overeenstemming zijn met die der oorspronkelijke +hoefdieren. En wij zouden ons ook zijn geleidelijke ontwikkeling niet schooner kunnen +voorstellen dan de werkelijke geologische keten, die ons de ontwikkeling van dat bewegingapparaat +heeft onthuld, en dat wel hier in werkelijk bestaande beelden heeft onthuld. +<span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span></p> +<p>De Euprotogonia en Phenacodus aan het begin der keten, oorspronkelijke hoefdieren +zooals zij werkelijk nog zijn, vertoonen dan ook werkelijk nog dit oorspronkelijke +zoogdierengebit in den schoonsten vorm, waarover wij vroeger zoo dikwijls hebben gesproken, +en zooals het weer ten minste tot op een bepaalde hoogte ook bij ons menschen tot +heden toe prachtig is bewaard gebleven ten aanschouwe van iedereen. Alle soorten van +tanden zijn daar voorhanden, en dat wel zeer goed te onderscheiden. Hun rij is van +boven en beneden tot één geheel aaneengesloten, ten minste zonder groote tusschenruimten. +De hoektanden zijn nog volkomen duidelijk ontwikkeld, hoewel niet overdreven vooruitstekend. +Alle vier voorkiezen zijn aanwezig, maar zij handhaven tevens hun verschil met de +drie echte kiezen, daar zij in de eerste plaats aanzienlijk kleiner zijn. En die kiezen +zijn aan hun werkzaam bovengedeelte kort, maar in de kaak vast ingeslagen met groote +spitse wortels. Zij missen nog volledig het cementplombeersel in de diepten van hun +kauwvlakte. Die hoogten en laagten in het vlak zelf verschillen in hun eenvoud nog +ontzettend veel van het werkelijk angstwekkend geplooide profiel der hooge prisma’s +aan de kiezen van ons levend paard. Wel ziet men, dat het ook hier reeds geldt den +meer specialen tak der dieren van Cernays, die op de hoefdieren wijst, die dus geen +punten op de kiezen draagt zooals de roofdieren, maar de echte kiezen reeds op gemengd +voedsel heeft ingericht. In hun breedte is de tandkroon daarachter alleen met een +paar eenvoudige vlakke bulten voorzien. Van onderen zijn het slechts vier, van boven, +door twee tusschenbultjes, zijn er zes. Wil men den toestand werkelijk eens geografisch +beschrijven als tegenover een gebergte, dat men uit vogelperspectief ziet, dan heeft +men <span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span>bij een dergelijke kies uit de bovenkaak een mooie kleine hoogvlakte vóór zich met +zes goed geproportionneerde en duidelijk gescheiden bergkegels. Dat is de typische +kies van den omnivoor (allesetend), die trouwens in hoofdzaak toch reeds de voorkeur +geeft aan plantenkost, maar dan ook in groote afwisseling. De zwijnen hebben ook een +dergelijke kies. In tegenstelling daarmede ziet het berglandschap van de paardekies +er uit als een gedeelte van de oppervlakte der maan met de meest grillige lijnen van +gekartelde kraterwallen, met ingesloten bekkens en allerlei daardoor heen loopende +verweeringen. +</p> +<p>En nu heeft men ook hier de schoonste geleidelijke overgangen. Evenals bij het onderbeen, +zoo hebben ook bij de tanden op zeer karakteristieke wijze de vospaardjes, dus de +oudste echte equiden, eveneens nog bijna geheel den toestand der oorspronkelijke hoefdieren. +Nog zijn alle tanden voltallig. Wel wordt de gaping, die reeds uiterst gering bij +den <span class="corr" id="xd33e551" title="Bron: Phenecodus">Phenacodus</span> begon, zichtbaar, maar nog is het alleen maar een enkel wijken der tanden, niet een +ontbreken: de later verdwijnende eerste voorkies is nog duidelijk van boven zoowel +als beneden aanwezig. Nog verschillen die voorkiezen van de gewone kiezen, nog hebben +de kiezen geen cementplombeersel, nog dragen de ouderen onder die vospaardjes op ieder +dier kiezen de zuiver gescheiden bulten. En dat alles toch, wel te verstaan, nog bij +een typisch echten equide! Bij de jongere vospaardjes (die, welke aan den achterpoot +reeds geen pinkaanhechtsel meedragen), beginnen er eerst bergjukken tusschen de bulttoppen +te komen, en die toppen beginnen zich om te vormen tot eigenaardig haakvormig gebogen +kammen. Dit gaat dan op de volgende trappen verder, als volgde men in een gebergte +werkelijk wilde geologische <span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span>verschuivingen en plooiingsprocessen. Bij de vroeger genoemde kwasthoevigen zijn de +kiezen nog klein en van stevige wortels voorzien. Maar reeds begint de karakteristieke +prismavorm van het echte paard door te breken. Terwijl in het relief van boven de +middelste dier haakvormig gebogen kammen zich aanschuiven tegen de uiterste, ver tot +aan den rand zich uitstrekkend, wordt de tusschenruimte, die vroeger open dal was +tusschen bergtoppen, tot een rondom omsloten kraterholte, en in die holten zooals +anders in de plooien begint zich plotseling cementmassa af te zetten. Te gelijker +tijd merkt men ook, dat de voorste der voorste kiezen veranderlijk wordt, en de overige +gaan hoe langer hoe meer op de kiezen gelijken. Bij onze pinkdieren groeit de kies +echt tot een hooge zuil uit, waarbij de wortels verdwijnen. In een diepe inzinking +liggen daar thans de kraterholten absoluut ingesloten, en steeds rijkelijker dringt +overal als een taaie afgezette massa het cement in de bergplooien. De kammen om de +kraters kronkelen zich als overoude verweeringsarabesken, de laatste nog uitstekende +binnenste toppen beginnen in dien warwinkel van plooien in te vloeien. Van daar is +het nog slechts een korte schrede tot het echte wilde paard. Niet gemakkelijk kunnen +er twee dingen zijn, die meer van elkander verschillen dan de reusachtige prismatische +kies van dat paard met haar verkwijnende wortels en haar cementlabyrint, en de fijne +cementlooze gebulte tand met fijne, spitse wortels van den Phenacodus—en toch is er +in de geheele lijn tusschen die beide geen enkele sprong, waar men zich verbazen zou +over den plotselingen overgang, en de laatste overgang is nauwelijks meer dan het +invloeien van een laatste overblijfsel van een inwendigen bult in de golvingen der +plooien. Als een dergelijke tandvlakte, reusachtig <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>vergroot, werkelijk een plek op onze aardkorst was met een krachtige bergformatie, +waarop wij gedurende millioenen jaren steeds van tijd tot tijd weer neerzagen,—dan +zou geen enkele geograaf de geleidelijke vervorming van dat gebergte, de omvorming +van zijn oorspronkelijke kegelspitsen in een labyrint van bergjukken in de lengte +en in de breedte en van gebarsten pieken, de uitdieping zijner zeeën, anders verklaren +dan in de beteekenis van een consequent voortgezet formatieproces in de natuurlijke +volgorde zonder eenig hiaat. En als wij nu telkens na even groote tusschenperioden +neerzien op den tand in de kaak van een levende diersoort,—waarom zou dan het proces +een geheel ander zijn? +</p> +<p>Over het „hoe” van dergelijke vervormingen zijn er, zooals ik zeide, (en zullen er +ook nog lang zijn) zeer van elkander afwijkende meeningen ook binnen de partij, die +onfeilbaar gelooft aan natuurlijke ontwikkeling in het algemeen. Zoo is dan ook die +geschiedenis van het paard een tijd lang de aanleiding geweest tot een zeer interessant +debat, waarbij tegengestelde opvattingen omtrent het „hoe” scherp tot uitdrukking +kwamen. +</p> +</div> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<div class="footnote-body"> +<div class="fndiv" id="xd33e374"> +<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e374src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">1</a></span> Zie Dierenboek, De overlevenden van Cernays, blz. 166 env. <a class="fnarrow" href="#xd33e374src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> +</div> +<div class="fndiv" id="xd33e447"> +<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd33e447src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">2</a></span> Zie Dierenboek, De overlevenden van Cernays, blz. 166 env. <a class="fnarrow" href="#xd33e447src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p> +</div> +</div> +</div> +</div> +<div id="ch4" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1372">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first">Ik heb medegedeeld, dat versteende beenderen van op paarden gelijkende dieren uit +Fransche vindplaatsen het eerst door Cuvier zijn beschreven, lang voordat Amerika +die bewonderenswaardige keten leverde, en dat ook in het vervolg Europeesch bewijsmateriaal +niet ontbrak. Toen Darwins denkbeelden zich eerst aanhangers verwierven en Haeckel +de eerste „stamboomen” van diergroepen ontwierp, kende men nog niets anders dan die +Europeesche resultaten. Het scheen echter reeds met deze eenigszins mogelijk, een +<span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>dergelijken „stamboom” van het paard te construeeren. Men had ook daar reeds onmiskenbare +kwasthoevige dieren uit de latere tertiaire periode, en daarna driehoevige equiden +uit oudere lagen (juist deze had Cuvier reeds herkend); later zijn er zelfs nog overblijfselen +van vospaardjes en ook enkele zeldzame overblijfselen van het oorspronkelijke hoefdier +Phenacodus gevonden. Al was het op verre na niet zoo nauwkeurig, toch schemerde de +juiste grondlijn in ieder geval zóó door, dat men haar werkelijk kon vaststellen, +en de eerste specialiteiten waren er niet weinig trotsch op, dat hun dit scheen te +gelukken. Bij de zekerheid van het feit, dat toch het voortgekomen product, namelijk +het tegenwoordige paard, als wild paard en wilde ezel, zij het niet meer tegenwoordig +in Europa, dan toch in Afrika en Azië, dus in de oude wereld nog, in groote massa’s +voortbestond, kon in dat eerste aanstormen der dingen eerst ook geen twijfel bestaan, +of die stamboom liep alleen over vormen uit de oude wereld. Toen men hoorde van voormalige +Amerikaansche paarden, scheen het even natuurlijk, dat men hier moest hebben te doen +gehad met verstrooide landverhuizers uit Oud-Azië of Oud-Europa. +</p> +<p>Maar daar kwamen slag op slag de Noordamerikaansche vondsten voor den dag met de geheele +daar verkregen keten. De zaak werd moeilijk. En wel des te moeilijker, toen het volgende +scheen voor den dag te komen. De Amerikaansche keten van de oorspronkelijke hoefdieren +tot aan het echte, daar ten minste zeer laat nog aanwezige wilde paard was onberispelijk +trap voor trap in zich zelf gesloten. In de meer algemeene grondtrekken: dat zij ten +slotte wees op voorvaderen met vijf teenen, dat zij leidde langs een trap van driehoevige +dieren, en een tusschentrap omvatte van de <span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span>kwasthoevigen, kwam zij volkomen overeen met de reeds bekende Europeesche keten. Maar +in bijzonderheden bleken er ongetwijfeld afwijkingen te zijn. +</p> +<p>De Amerikaansche en de Europeesche vertegenwoordigers der driehoevige equiden wilden +in de bijzonderheden volstrekt niet bij elkander passen. Voor de kwasthoevigen daar +en hier werd dit ten minste bestreden. Daar op het oogenblik noch de Europeesche noch +de Amerikaansche geleerden hun stamboom wilden prijsgeven, doch beide stamboomen verschillend +waren, maar van den anderen kant het resultaat voor beide hetzelfde was, scheen er +slechts één logische uitweg te zijn. Het paard moest zich als zoodanig <span class="ex">twee maal</span> hebben ontwikkeld in een overigens identieken <span class="ex">eindvorm</span>: bij ons in de oude wereld uit oorspronkelijke hoefdieren met vijf teenen langs de +keten, die in Europa uit een geologisch oogpunt ten minste nog eenigszins is te volgen, +daar ginds in Amerika uit de misschien nog gelijke oorspronkelijke hoefdieren langs +de keten, die daar nog nauwkeurig is na te gaan. Beide ketens hadden verwante logische +trekken, werden echter in bijzonderheden door tamelijk veel van elkander verschillende +equidenvormen vertegenwoordigd. Enkele Duitsche onderzoekers, bij voorbeeld de oude +Kämpe, die even handig in het debat en in zijn polemiek even zelfbewust als vreeselijk +grof was, en de dikke Vogt traden op de meest fanatieke wijze voor die oplossing in +het strijdperk, alsof het wel en het wee der geheele ontwikkelingsleer daarvan afhing. +Doch het gold slechts een bepaalde opvatting van de inwendige wegen eener zoodanige +ontwikkeling, maar in een in ieder geval interessanten vorm. +</p> +<p>De vraag was opgeworpen, of een diersoort op onze aarde door natuurlijke ontwikkeling +<span class="ex">tweemaal</span> in volkomen denzelfden <span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span>vorm kan onstaan, en dat wel langs vormen van voorouders, die wel is waar in wezen +niet volkomen ongelijk waren, maar toch ook volstrekt niet in zoölogischen zin gelijk +waren. De bevestiging dier vraag moest natuurlijk van bijzonder groote draagwijdte +zijn. Passen wij dit bij voorbeeld toe op den mensch, dan kan in een dergelijk geval +dus de mensch op verschillende plaatsen van onze planeet zich hebben ontwikkeld uit +diervormen, die van verschillende soort waren, al kwamen zij dan ook in bepaalde trekken +overeen, een feit, dat op de splitsing der rassen van het begin af aan een ander licht +zou werpen en den stamboom van den mensch oneindig veel gecompliceerder zou maken. +</p> +<p>Nu is in de eerste plaats niet goed te loochenen, dat de mogelijkheid van twee <span class="ex">onafhankelijke</span> ontwikkelingen, die toch tot volkomen hetzelfde <span class="ex">resultaat</span> leiden, zuiver theoretisch moet worden toegegeven. Iedere ontwikkeling berust in +den zin der moderne evolutieleer op natuurlijke oorzaken, en wat die oorzaken voorschrijven, +moet zich daarin onveranderlijk voltrekken. Gelijke oorzaken hebben echter gelijke +gevolgen,—dat is ook een onveranderlijke wereldwet. Indien dus tweemaal volkomen dezelfde +oorzaken van ontwikkeling, waar ook op de wereld, zijn opgetreden, moeten er ook dezelfde +resultaten uit zijn voortgevloeid. +</p> +<p>Legt men het zwaartepunt bij het resultaat niet op volkomen „gelijkheid”, maar alleen +op „overeenstemming”, dan zijn er voor dat beginsel voorbeelden in overvloed. Het +vliegen is door de meest verschillende dierengroepen zeker volkomen onafhankelijk +van elkander aangeleerd, en daarbij zijn op de meest verwijderde plaatsen zeer met +elkander overeenkomende vliegorganen ontwikkeld; zoo hebben wij in het „Dierenboek” +reeds medegedeeld, hoe zoowel de uitgestorven <span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span>vliegende hagedissen alsook de (daarvan ver verwijderde en onafhankelijke) vleermuizen +den vinger hebben gebruikt om de vlieghuid uit te spannen. De vermindering der hoefteenen +ter wille van een gemakkelijker beweging, het steile opheffen van den middenvoet, +de „verbeening” van dien voet, dus karakteristieke feiten uit het proces der paardwording, +zijn in vormen, die in ieder geval met elkander <span class="ex">overeenkomen</span>, ook door andere hoefdieren: runderen, schapen, herten enz. volbracht. Bij een bijzonder +merkwaardig uitgestorven hoefdier van Zuidamerika, dat behoorde tot een groep van +hoefdieren, die zich daar in oude dagen hadden nedergezet, en dat zich daar volkomen +had vervormd, het Thoatherium, is dat proces zelfs zóóver gevorderd, dat evenals bij +het paard ook ten slotte alleen de middenteen is overgebleven; dat dier en zijn verwanten +hadden daarbij anders volstrekt geen gelijkenis en geen betrekking tot het paard en +den stamboom van het paard, zij waren alleen in dat ééne opzicht bij volkomen verschillende +ontwikkeling onder den invloed van de werking van „gelijke oorzaken” gekomen. Nu was +alleen de vraag, hoe ver dat woordje „gelijkenis” tot het begrip „gelijkheid” naderde. +De gegeven voorbeelden zijn immers feitelijk alle nog ver daarvan verwijderd; de vliegende +hagedis is geen vleermuis, het rund en zelfs het genoemde Thoatherium zijn geen paarden +geworden. Zijn er meerdere van zulke complexen van gelijke voorwaarden, zoodat een +geheele ontwikkeling zich zou kunnen herhalen totdat het geheele complex van een volkomen +identieke diersoort zich zou kunnen herhalen? +</p> +<p>Men kan beginnen met ook die vraag te beantwoorden door een analoog voorbeeld aan +het oneindige heelal ontleend. Als wij ons een tweede wereldlichaam denken ergens +<span class="pageNum" id="pb72">[<a href="#pb72">72</a>]</span>in het heelal gelegen, dat bij eenzelfden stand ten opzichte van de zon uit dezelfde +grondstoffen bestond als de aarde en dezelfde verhoudingen in grootte had, dan is +het zeker, dat dit wereldlichaam, door gelijke oorzaken als onze aarde gebracht tot +ontwikkeling van organisch leven, volkomen dezelfde planten- en diersoorten zou moeten +voortbrengen en eindelijk ook door intelligente menschen moest worden bewoond. In +dichtstukken is daarvan dikwijls gebruik gemaakt, maar het berust (bij de in het oogvallende +overeenkomst van veel kosmische scheppingen, bij voorbeeld van veel vaste sterren +met onze zon) op een veel strengeren grondslag dan de meeste menschen meenen. Eveneens +is het volkomen zeker, dat indien heden onze aarde door de ééne of andere gewelddadige +gebeurtenis weer in den toestand van een chaotische nevelvlek zou terugkeeren, zonder +dat er anders iets veranderde aan haar stoffelijke samenstelling of haar astronomische +betrekkingen, na een periode van zoo en zooveel millioenen jaren alles bij haar weer +bij het oude zou zijn, dezelfde planten-, dieren- en menschenwereld in al haar individuen +en hun lotgevallen weer aanwezig zou zijn, zóódanig, dat alle handelingen bij voorbeeld +bij ons menschen, die na de catastrofe aanwezig zijn, zich, als ware er niets geschied, +moesten aansluiten aan hetgeen vóór de catastrofe gebeurd was op het oogenblik, dat +de aarde in denzelfden ontwikkelingstoestand verkeerde als thans. +</p> +<p>Dit alles zijn dingen, die uit de ernstig opgevatte consequentie der levensontwikkeling +noodzakelijk voortvloeien. De zaak wordt echter iets anders, wanneer wij een dergelijk +geval nu op één en dezelfde planeet in eenzelfde periode van de geschiedenis der aarde +moeten construeeren. Opdat het paard tweemaal, in Europa en Amerika, zou ontstaan, +<span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span>zouden in het verloop der tertiaire periode de omstandigheden in de grassteppen van +dat Europa en Amerika absoluut gelijk moeten geweest zijn. Rijkdom en wijze van plantengroei, +verhoudingen te land en te water, klimaat en aanvallende dieren, oorspronkelijk aantal +individuen enz., dat alles moest gedurende millioenen jaren een absolute identiteit +hebben gehandhaafd. Het is moeilijk zich dit te denken. +</p> +<p>De zaak zou trouwens gemakkelijker verklaard kunnen worden, als men een keuze deed +tusschen bepaalde theorieën van de noodzakelijkheid der ontwikkeling, en dan de meest +geschikte uitzocht. De groote massa van hen, die aan de ontwikkeling gelooven, nemen +tegenwoordig aan, dat iedere ontwikkeling in het bereik van het leven hoofdzakelijk +tot stand komt door den dwang der uitwendige omstandigheden, die de soorten dwingt, +zich te wijzigen in de lijn van bepaalde aanpassingen; voor hen is het paard in iedere +vezel een prachtig bewijs van een dergelijke tot het hoogste punt opgevoerde aanpassing. +De methode, waarop levende wezens het tot stand brengen, werkelijk op een dergelijken +dwang te reageeren, zich op een voor het doel geschikte wijze tegenover de eischen +te vervormen, zich „aan te passen”,—is dan weer een zaak van engere theorieën. Darwin +denkt aan een voortdurend blind voortbrengen van varianten, waarbij de uitwendige +eischen steeds de meest bruikbare varianten in stand doen houden. Over den aard en +de kracht van die varianten wijken de meeningen van Hugo de Vries en van andere leerlingen +van Darwin tegenwoordig van elkander af. Omgekeerd houden de voorstanders van Lamarck +meer rekening met een meer actieve en directe geschiktheid tot aanpassing van de levende +individuen, die dat proces der blinde teeltkeus met zijn ontzettende decimeeringen +<span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>in meerdere of mindere mate onnoodig maakt. Bij beide wegen blijft echter de beslissende +macht der uitvoerige eischen bestaan. Om tweemaal het paard op dezelfde wijze voort +te brengen, zou zoowel voor de theorie van Darwin als voor die van Lamarck die absolute +identiteit der uitwendige omstandigheden, van het Europeesche en het Amerikaansche +milieu, gedurende een onmetelijke tijdsruimte noodig geweest zijn, dus iets wat niet +gemakkelijk is te denken. +</p> +<p>Om aan dien eisch tegemoet te komen, zou alleen een theorie dienst kunnen doen, die +de beteekenis van dien dwang van het milieu op den achtergrond stelde ten gunste van +een dwang tot ontwikkeling, die geheel van binnen uit en zelfstandig werkt in de levende +wezens zelf. Ook dat denkbeeld heeft aanhangers, al heeft het tegenwoordig geen enkelen +op den voorgrond tredenden vertegenwoordiger. Volgens dat denkbeeld moet de vaste +ontwikkelingslijn van alle dieren en planten in hoofdzaak in hen zelf liggen. De buitenwereld +zou zich tegenover die ontwikkeling slechts zóó gedragen als de broedwarmte tegenover +het kippenei. Dit denkbeeld put al zijn kracht voor de stamgeschiedenis der soorten +werkelijk uit de analogie met hetgeen in de kiem, in het ei of in de pop geschiedt. +Een pop van een vlinder, behoorlijk rustig en warm gehouden, brengt denzelfden vlinder +voort op grond van een inwendige, als een uurwerk loopende regelmatigheid, even goed +ginds in Amerika, als, naar ons overgebracht, in Europa. Zoo zou het dan ook ongeveer +met de oorspronkelijke hoefdieren geweest zijn. In de Amerikaansche, evenzeer als +in de Europeesche prairie, zou, als maar voldoende tijd en rust gewaarborgd was, het +inwendige, opgewonden uurwerk der ontwikkeling in een <span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span>bepaald aantal generaties het paard moeten te voorschijn brengen, en wel het volkomen +identieke paard. Die theorie is niet, zooals wel wordt beweerd, een onwetenschappelijke +theorie zonder meer, want zij berust in ieder geval op een analogie, namelijk op het +op zich zelf volkomen natuurlijke verloop der ontwikkeling in ei of pop. Alleen blijft +zij volkomen het antwoord schuldig op twee vragen, die de zooeven genoemde andere +vorm der ontwikkelingsidee spelend oplost. En wel in de eerste plaats, wie het uurwerk +heeft opgewonden. In de geschiedenis der kiem, in het ei, is het naar de tegenwoordig +gangbare opvatting juist de stamgeschiedenis zelf geweest. Voor de stamgeschiedenis +bleef er dan een onbekende onderstelling open. Ten tweede, hoe het komt tot de duidelijk +zichtbare „vooruit vaststaande” harmonie tusschen de resultaten van dat inwendige +uurwerk en de eischen van aanpassing der buitenwereld. Waarom tikt het inwendige uurwerk +het paard juist als een zoo voortreffelijke aanpassing aan de steppen naar buiten? +</p> +<p>Het is niet de taak van dit boek, in het groote spel en tegenspel van dergelijke theorieën +tegenwoordig scherpe beslissingen te nemen. Ik wilde den lezer daarop alleen wijzen, +als de stof daaraan noodzakelijk raakt. Het geldt daarbij, zooals gezegd is, interessante +vraagpunten binnen het kader der groote ontwikkelingsidee zelf, vraagpunten, die de +inspanning van de besten en de edelsten ten volle waard zijn. Maar voor ons vraagstuk +over het paard is er gelukkig een oplossing, waarbij wij die vraagstukken kunnen ter +zijde laten ook zonder de noodzakelijkheid van een beslissende oplossing. +</p> +<p>Bij die geheele zaak was er iets, wat ontwijfelbaar de verbazing moet opwekken. Indien +op de ééne of andere van de verschillende theoretisch denkbare wegen ten slotte het +<span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span>paard twee maal als volkomen identieke vorm hier en ginds kon ontstaan: waarom waren +dan de <span class="ex">schakels</span> der ontwikkelingsketen, die tot het paard leidden, niet eveneens in Europa en in +Amerika volkomen identiek? Ik heb persoonlijk dit punt (juist dat punt, waardoor oorspronkelijk +het geheele debat is aangekomen), nooit kunnen begrijpen. Als de ontwikkeling in <span class="ex">beide</span> gevallen bij voorbeeld bij den tienden trap der keten op <span class="ex">hetzelfde</span> paard kwam, waarom dan niet bij voorbeeld bij den zevenden trap op <span class="ex">hetzelfde</span> driehoevige dier? Als dat driehoevige dier in Europa wel op dat van Amerika geleek, +maar er toch duidelijk van verschilde, dan eischte de eenvoudige logica, dat ook de +„paarden” van hier en ginds, dat wil zeggen de eindelijk langs twee parallelle wegen +veroverde eenhoevige dieren, wel op elkander geleken, maar toch ook verschillend bleven. +Waarom de identiteit op het gedeelte tusschen driehoevig dier en paard plotseling +in beide ketens moet binnen komen, is volstrekt niet in overeenstemming met het beginsel: +gelijke oorzaken hebben gelijke gevolgen. Juist die verscheidenheid der oudere vormen +heeft echter feitelijk den hefboom geleverd, om de zaak geheel en al omver te werpen +en dat wel van het volgende, geheel verschillende standpunt uit. +</p> +<p>Die beroemde Amerikaansche keten, waarvan wij de schakels als oorspronkelijke hoefdieren, +vospaardjes, driehoevigen, kwasthoevigen, vingerdieren, zoo goed als het ging in Hollandsche +namen hebben weergegeven, heeft natuurlijk ook haar vasten Latijnschen vaknaam. Gewoonlijk +zijn zij voorbij de oorspronkelijke hoefdieren Euprotogonia en Phenacodus zelf reeds +samengesteld met het Grieksche woord voor paard „hippos”. Van onderen naar boven vindt +men daar tusschen den Phenacodus en den werkelijken hippos, het Amerikaansche <span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span>wilde paard, na een Hyrakotherium (waarbij men een oogenblik zou kunnen denken aan +den Hyrax, den klipdas) een equide Protorohippos (nog in de vospaardjes), een Epihippos, +<span class="corr" id="xd33e636" title="Niet in bron">(</span><span class="ex">Mesohippos</span>, <span class="ex">Miohippos</span>, waarbij men de driehoevigen voorbijkomt), een Merychippos als typische trap van +de kwasthoevigen, en eindelijk een Hippidion voor onze pinkhoevigen. Voor een deel +zijn het moeilijk te vertalen namen, die op zich zelf weinig beteekenen, en die de +zoöloog dan ook alleen gebruikt als een soort gildeteekens. Het belangrijkste is, +dat men van al die stevig aan elkander sluitende schakels der keten duidelijke skeletten +bezit, die juist hier den zoo goed als onbetwistbaren stamboom leveren. Nu zijn echter +met die vaste aansluitingen de massa’s der Amerikaansche paardebeenderen uit de tertiaire +periode nog volstrekt niet alle uitgeput. Men heeft daar uit dien overvloed aan rijkdom +nog een groote hoeveelheid equiden weder kunnen samenstellen, die als het ware uitloopers, +bijloopers der hoofdlijn, voorstellen. Dieren, die niet behoorden in de lijn, die +consequent opsteeg naar het echte paard, maar van de verschillende stations van dien +stam als zijtakken of wilde loten afweken. +</p> +<p>Zij speelden als het ware met de voortbrengselen van dat station, dreven die in de +breedte, deden allerlei varianten op die voortbrengselen ontstaan, maar stierven gewoonlijk +zelf weer uit, als de hoofdstam een trap hooger steeg, zonder dat zij zelf het tot +den één of anderen eigen nieuwen top brachten. Iedere dierlijke stamboom, dien wij, +waar ook, een stuk ver kunnen vervolgen, laat dergelijke wilde loten zien, dit moet +diep in het wezen van iedere organische ontwikkeling liggen, en vooral in de opvatting +van Darwin, als de voortdurende schifting uit een groot aantal verschillende <span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span>varianten, zou dit ook volkomen verklaarbaar zijn. Het latere duidelijke inzicht in +het werkelijke verloop van den stam zelf wordt ons echter helaas zeer dikwijls moeilijk +gemaakt door die voortdurend weer opborrelende massa van daarnaast loopende wilde +takken en bijkomend kreupelhout. Het is als bij een werkelijken boom, waarbij men +van verre alleen bladeren en takken ziet en niet den hoofdstam. Dergelijke bijvormen +plegen in den tijd, die hun vergund is, een zeer buitengewone rol te spelen. Niet +meer deelhebbend aan den eigenlijken vooruitgang, breiden zij zich oeverloos in de +breedte uit. Zij beproeven alle mogelijke voordeelen van een veroverd station, alsof +dat station hun definitieve ankerplaats was, zonder zich er over te bekommeren (overdrachtelijk +gesproken) in wat voor uitersten en wat voor sloppen zij bij dat zich al te huiselijk +inrichten mogen komen. Door de aanwezigheid van een ontzaglijk aantal individuen op +een gunstig terrein kon een op een bepaald oogenblik bijzonder gelukkige variant zich +zóó op den voorgrond dringen, dat in de versteende overblijfselen, waarin steeds toch +gapingen voorkomen, later het echte type van dat station, dat tot verdere ontwikkeling +is gekomen, gemakkelijk geheel voor den blik verloren gaat. Het groote aantal individuen +dwingt dan dikwijls juist die ééne bijloot, zich verder uit te strekken als een rijk +van knoppen voorziene tak; dat wil zeggen: de zich ophoopende individuen worden gedwongen +het land te verlaten, zij verspreiden zich over wijde uitgestrektheden der aarde, +en komen plotseling te voorschijn in geheel andere landen, waarheen juist de geologische +verhoudingen van dien tijd een begaanbare brug hadden geslagen. Dit kan nu echter +onder bepaalde omstandigheden veroorzaken, dat zij op plaatsen ver van de plaats van +ontstaan en vervorming van <span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span>hun oorspronkelijke stamlijn, toevluchtsoorden vinden, waar zij veel langer kunnen +blijven bestaan dan in de oorspronkelijke woning zelf, schuilhoeken waar geen zeis +hun al te weelderigen groei afmaait en het noodlot van het station waar zij ontstaan +zijn, ze op de oude plek schijnt te hebben vergeten. Dan blijft zulk een verstrooide +troep millioenen jaren voortduren, hoopt voortdurend nieuwe catacomben op van zijn +beenderen en maakt daardoor de juiste waardeering hunner beteekenis moeilijk. +</p> +<p>Zoo ook is het met de paardachtige dieren van Amerika. Overal, waar een groot keerpunt +in hun ontwikkeling gelegen is, waar men, menschelijker wijze gesproken, den indruk +heeft van een tijdelijken stilstand in den ontwikkelingsstroom, van een tot adem komen, +een verzamelen van krachten, begint telkens ook het schieten van ranken in de breedte,—de +uitloopers treden op naast de equiden, die het doel der ontwikkeling waren. +</p> +<p>Dit begint reeds op den trap der vospaardjes. Een eerste hoogtepunt wordt bereikt +op den trap der driehoevige equiden, dus daar waar de wetenschappelijke taal spreekt +van Miohippos en Mesohippos. In die dagen vertakte zich een zeer eigenaardige variant +in Noordamerika van den hoofdstam af in den vorm van een equide: het Anchitherium. +De naam beteekent het „nauw verwante dier”. Wij vatten het hier op als nauw verwant +aan het reeds meest volkomene van die driehoevige dieren van Amerika, die behooren +tot de echte paardenreeks. Nauw verwant, maar niet gelijk, want het is een op zijde +afwijkende, in den zin der hoofdontwikkeling onvruchtbare variant, die zich heeft +vertakt, nadat de typische driehoevige equiden reeds als zoodanig volkomen voltooid +waren. +</p> +<p>Een tweede hoogtepunt lag vervolgens bij de kwasthoevigen, <span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span>dus daar, waar de beide zijteenen met hun hoeven nooit meer den grond aanraakten, +maar alleen nog slechts als groote overblijfsels aan weerszijden naast den steeds +meer de overhand hebbenden middenteen en het „voetbeen” hingen. Hier heeft zich een +in zijn soort zeer fraaie, sierlijke equide als variant in Amerika vertakt, gemiddeld +van de grootte der kleine zebrasoorten van onze dagen. Deze nam de leelijke kwastvoeten +mede, zonder daaraan iets te veranderen tot aan het einde van zijn geslacht. Voor +het overige modelleerde hij in kleinigheden voortdurend aan het type van zijn station, +zooals dit bij al dergelijke varianten gebruikelijk is. In zijn bovenkiezen gelukte +het hem nog niet, het laatste titteltje op de i te plaatsen, dat noodig was, om een +echt paard te zijn, namelijk den laatsten binnenbult geheel te laten invloeien in +het arabeskenwerk der kraters en kammen. Daarentegen plooide hij aan de emailwanden +der middelste kraters in het relief van de gebergten van die tandkronen zóó overdreven +weelderig voort, dat die tanden nog veel meer dan bij het beeld van het echte paard +er spoedig uitzagen als doorgesneden kroppen salade in het klein. Die „saladetandigen” +heeft men in tegenstelling met de echte stamgetrouwe kwasthoevigen, die wetenschappelijk +Merychippos heeten, Hipparion genoemd. Het woord heeft geen andere beteekenis dan +„klein paard”. Men moet, zooals zoo dikwijls, een dergelijken Latijnschen naam niet +opvatten alsof daarin een geconcentreerde beschrijving bevat is, maar als een etiquette, +een soort van nummer ter onderscheiding. Dikwijls gebeurt het, dat dergelijke etiquettes +in den loop der zich verbeterende systematiek van dier verwisselen; de naam kan dan +onmogelijk meer met het dier in overeenstemming zijn. Een dier kan bij voorbeeld „<span class="ex">viridis</span>” heeten en toch <span class="pageNum" id="pb81">[<a href="#pb81">81</a>]</span>niet groen zijn, en zoo kon er ook bij ons „paardje” Hipparion van daag of morgen +een variant gevonden worden, die zoo groot was als een rhinoceros, en die toch onder +het merk „Hipparion” moest ingeschreven blijven. +</p> +<p>Dikwijls toch hebben juist zulke uitloopers een neiging, ook te varieeren tot buitengewone +grootten, wat trouwens in dit bijzondere geval tot nu toe niet is vastgesteld. Als +een dier stevig op drie hoeven kon staan, kon met dien drievoet ook een zwaarder soort +lichaam worden bewogen. Zoo heeft er bij dien trap der driehoevigen van die geheele +dierengroep steeds een neiging bestaan, op te treden in forsche varianten; wij spreken +daar nog nader over. De overgang tot het eigenlijk verfijnde experiment van het evenwicht +op één enkelen hoef moest zich daarentegen, zoolang dat proces in wording was en zich +nog niet volkomen had gelouterd tot zijn volmaking en technische voltooiing, uit den +aard der zaak beperken tot vormen van gemiddelde grootte. Zoo is dan hier ons paard +als slotproduct ook tevens de technische overmeestering van het zwaarste dier, en +zijn omgekeerd op den trap der kwasthoevigen ook de varianten nog bescheiden van grootte. +</p> +<p>Het eigenaardige nu van al die varianten onder de equiden is echter dit, dat zij, +zooals men met den meesten grond mag aannemen, onmiddellijk aanleiding hebben gegeven +tot het denkbeeld van een zelfstandigen paardenstamboom ook bij ons in Europa. Terwijl +de eigenlijke stam in Amerika aangroeide tot het paard en alleen daar, hebben zich +in herhaalde voorwaartsche bewegingen troepen van die varianten ver over de engere +grenzen van Amerika heen verspreid. Zij zijn ook in Europa, in de oude wereld, opgedoken, +hebben hier nieuwe en karakteristieke soorten gevormd, zijn <span class="pageNum" id="pb82">[<a href="#pb82">82</a>]</span>hier in een ontzaglijk groot aantal individuen gedurende lange tijdsruimten binnen +de groote tertiaire periode in stand gebleven, maar zijn ten slotte iederen keer in +het algemeen hier evenzeer onvruchtbaar ondergegaan als daar. Hoe meer men naast de +paarden in Amerika, die aan de bedoeling der evolutie beantwoordden, ook de varianten +daar leerde kennen, des te verrassender is het feit voor den dag gekomen, dat de belangrijksten +onder die Amerikaansche varianten, zooals het Anchitherium en het Hipparion, in de +soort volkomen <span class="ex">identiek</span> waren met de equiden, die men in Europa had beschouwd als de vertegenwoordigers van +den daar aanwezigen, naar men meende, afzonderlijken paardenstamboom. Geen wonder +dus, dat zij (die immers varianten waren van verschillende <span class="ex">echte</span> trappen van den stamboom, maar van den Amerikaanschen), ook aanknoopingspunten vertoonden +aan een dergelijken stamboom, vooral als men ze eenvoudig achter elkander plaatste, +en opvatte als een doorloopende keten van geslachten, waar bij voorbeeld het Anchitherium +het Hipparion zou hebben voortgebracht. Geen wonder ook, dat zij, daar zij toch <span class="ex">varianten</span> waren, afweken van de echte Amerikaansche stamreeks. Juist die onmiddellijke werkelijke +verdere ontwikkeling der Europeesche equiden van den éénen vorm tot den anderen, die +eerst voor Europa een beeld zou leveren van een echten stamboom, is echter absoluut +niet aan te toonen. Nooit zijn er tot nu toe werkelijke aanvullende vormen gevonden +tusschen de oudste Europeesche equiden en het Europeesche Anchitherium, nooit tusschen +dat Anchitherium en het Europeesche Hipparion, nooit ook tusschen dat Hipparion en +ons paard. Alles spreekt er, zoodra men eenmaal weet, dat Anchitherium en Hipparion +ook in Amerika voorkwamen en wel daar als <span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span>uitloopers, die buitengewoon taai en rijk aan individuen waren—alles spreekt er, zeggen +wij absoluut voor, dat wij, hier bij ons, eenvoudig alleen te doen hebben met een +<span class="ex">Amerikaansch importartikel</span>. +</p> +<p>Om een dergelijken import te begrijpen, moet men zich echter de geografische mogelijkheden +van dien tijd eenigszins voor den geest halen. Het denkbeeld, dat de Europeesche grassteppe +der tertiaire periode geheel zelfstandig het paard uit de oorspronkelijke hoefdieren +zou hebben ontwikkeld, en eveneens dat geheel zelfstandig ook de Noordamerikaansche +steppe dit zou gedaan hebben, houdt rekening met moderne verhoudingen, niet met die +uit vroegeren tijd. Voor ons liggen er tusschen Europa en Amerika zoo en zooveel dagreizen +zeereis met het gezicht op de zee van horizon tot horizon. Dat was het gedeelte waterbrug, +dat Columbus eerst voor ons moest overbruggen op een onbegrijpelijk vermetele vaart. +Op een kunstig door menschenhanden gebouwd schip kon het eerste Spaansche paard eerst +na een aantal dagen van zulk een vaart levend naar de overzijde komen. De oorspronkelijke +feitelijke toestand, waarmede de tertiaire toestand begon, was daarentegen een geheel +andere. +</p> +<p>Europa was toenmaals een archipel, een eilandenland, ongeveer zooals tegenwoordig +de Soenda-eilanden. Die Europeesche eilanden waren echter niet, zooals men ten minste +zou verwachten, de voorposten van de Aziatische vastelandsmassa. Daar, oostwaarts, +lag overal weer de zee. Het meest nabijzijnde, daartoe behoorende blok land, een overoud +vastelandsstuk, strekte zich van het noorden van Scandinavië uit, zooals bij voorbeeld +Achterindië tegenwoordig zich uitstrekt tot de Soenda-eilanden. Tegen dat landblok +kwam, van het westen uit, Noordamerika te liggen. In verband met <span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span>de grootte van dat werelddeel en zijn oostelijke uitbreiding van toenmaals is het +gerechtvaardigd te zeggen, dat Europa nog in het begin der tertiaire periode een groote +archipel is geweest, die in oostelijke richting de voorpost was van Noordamerika. +Die eigenaardige toestand bleef wel niet in zoo bijzondere mate gedurende de geheele +tertiaire periode bestaan, maar toch is de weg van Amerika naar Europa in het midden +dier tertiaire periode nog steeds verreweg korter geweest. Nog tegenwoordig vertoonen +de insnijdingen van de verlengsels der groote Noordamerikaansche stroomen in den bodem +der zee duidelijk aan, hoeveel verder de kust zich nog lang in de tertiaire periode +daar in oostelijke richting heeft uitgestrekt tot in streken, die tegenwoordig diepe, +scheidende zeeën zijn. En evenzoo wijzen de nog merkbare oude beddingen en delta’s +aan gene zijde der Europeesche westkust op den tegenwoordigen bodem van den Atlantischen +oceaan er op, hoeveel verder ook dat Europa, toen het zich langzaam uit een eilandenwereld +tot een zelfstandig vastland ontwikkeld had, zijn landgrenzen nog lang in de richting +van Amerika uitstrekte. Wanneer men hoort van het telkens heen en weer slingeren van +grootere massa’s water en dan weer van grootere blootleggingen van land op het geheele +noordelijke halfrond binnen de oudste en middelste tertiaire periode, moet het werkelijk +onvermijdelijk schijnen, dat bij een dergelijke nabijheid der beide vaste landen van +tijd tot tijd weer een aansluiting langs den drogen weg tusschen beide werelddeelen +ontstond aan de uiterste voorposten, bij voorbeeld ongeveer zóó, als men tegenwoordig +vindt tusschen Amerika en Azië, die bij de Behringstraat op een enkele plaats geen +negentig kilometers van elkander verwijderd zijn,—een toestand, waarop dan gedurende +langere tusschenperioden <span class="pageNum" id="pb85">[<a href="#pb85">85</a>]</span>weer een sterkere afscheiding door een breedere tusschenzee volgde. Toen ook die mogelijkheid +eindelijk ophield, toen de tertiaire periode langer voortduurde, en de Atlantische +oceaan zich als een steeds minder verbreekbare grendel tot op de breedten der poolstreken +uitstrekte, toen was eindelijk de aansluiting van Europa ook aan het Aziatische vasteland +voltooid, welke aansluiting wel is waar langs een ontzaglijke uitgestrektheid, maar +toch ten slotte werkelijk een drogen weg aanbood tot diezelfde Behringstraat, waardoor +Amerika van die zijde voor Europa was geopend. +</p> +<p>Die geologisch-geografische opvolging van tooneelen komt nu niet alleen in hoofdtrekken, +maar werkelijk punt voor punt overeen met het zoölogische beeld van een Amerikaansch-Europeesche +immigratie der paardachtige dieren. +</p> +<p>In die dagen, toen Europa nog als het ware een oostelijke archipel was van Noordamerika, +waren zoowel vasteland als eilanden bevolkt met die oorspronkelijke groep der hoogere +zoogdieren, waartoe ook de Condylarthren, de oorspronkelijke hoefdieren, behoorden. +Wij vinden hun gelijksoortige overblijfselen op het vasteland, in Nieuw-Mexico, en +in den uithoek van één der eilanden van den Europeeschen toenmaligen archipel, dien +wij nog konden doorsnuffelen: bij Cernays in het tegenwoordige Frankrijk. Men had +toen die eenheid in de dierenwereld, die vergeleken kan worden met den toestand van +thans, waar Ceylon den olifant, Sumatra en Java den tijger en de één- en tweehoornige +rhinocerossen gemeen hebben met het Indische vasteland. In ieder geval is het misschien +reeds voor dien ouden tijd geen zuiver toeval, dat wij veel talrijker en vollediger +overblijfselen van dergelijke oorspronkelijke hoefdieren (bij voorbeeld goed bewaard +gebleven geheele skeletten van den beroemden Phenacodus) <span class="pageNum" id="pb86">[<a href="#pb86">86</a>]</span>uit het westelijke vasteland, dus uit Noordamerika, bezitten. De periode dier dierenwereld, +die een organisch geheel vormt, schijnt dan ook nog de vorming en eerste ontplooiing +der vospaardjes te omvatten. Dergelijke oorspronkelijke paardachtige dieren, behoorende +tot de wetenschappelijke soorten Hyrakotherium en Pachynolophus, leefden te gelijker +tijd in Noordamerika en in Frankrijk en Engeland. In ieder geval kon men ook bij dezen +nog in twijfel verkeeren, waar zij als eerste paardachtige dieren begonnen zijn. Het +ligt voor de hand, te beslissen ten voordeele van Amerika, daar men alleen voor Amerika +kan aantoonen, dat zij als echte voorouders der paarden verder gingen. Immers van +den bovensten eocenen trap tot aan den miocenen driehoevigen equide Miohippos volgen +de verschillende deelen van den stamboom tegenwoordig uitsluitend in Amerika op elkander. +Tusschen Europa en Amerika moet hier één dier „geografische scheuren<span class="corr" id="xd33e693" title="Niet in bron">”</span> geweest zijn, die de dierenwereld gescheiden hield. Indien de echte paardenstamboom +ook in Europa in dien tijd evenwijdig met Amerika verder was voortgeloopen van het +daar afgesneden deel der vospaardjes, dan zouden wij toch wel het ééne of andere spoor +daarvan in de rijke Europeesche overblijfselen van beenderen hebben behouden gezien; +maar niets daarvan is waar te nemen. Daarentegen verschijnt in Europa volkomen onafhankelijk +later het Anchitherium, een Amerikaansche variant van dien Miohippos. Tijdelijk was +er een landbrug ontstaan, een inval van dergelijke zwervende kudden van varianten +is daarvan het gevolg geweest! +</p> +<p>Maar daarna is in Europa een tijdlang de toegang gesloten geweest. Het Anchitherium +is zonder nakroost op het vreemde gebied weer verdwenen—ook zonder een nieuwen toevoer, +daar de miocene zee tijdelijk weer de Amerikaansche brug <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>onder water had bedolven. Toen kwam er plotseling weer een nieuwe toevloed van ginds. +In ontzaglijke massa’s trekken nu weer over een hernieuwde brug die sierlijke, op +zebra’s gelijkende Amerikaansche kwasthoevige varianten, de Hipparions. In weerwil +van hun kwastbeenen moeten zij in hun zucht tot verbreiding, zeker begunstigd door +een langdurige periode van groote steppen met kreupelhout zooals in het tegenwoordige +Afrika, absoluut geen grenzen gevonden hebben. Zij bewogen zich in het Rijndal bij +Worms, evenals in Pikermi bij Marathon, maar trokken nog ver voorbij Europa voort +tot naar Algiers, Indië en China. Zóó reusachtig is hun verbreidingsgebied op een +bepaald tijdperk, waarop het noordelijke halfrond blijkbaar bijzonder rijk aan land +was, dat hun uiterste voorposten aan de Behringstraat oostwaarts weer Amerika moeten +hebben bereikt, dus de reis om de geheele wereld moeten hebben volbracht. Men zou +er bijna aan twijfelen, of niet ten slotte de geheele inval der Hipparions heeft plaats +gehad over het uiterste Oostazië, in de nabijheid van Amerika. Maar in een dergelijke +periode van land en steppen spreekt te veel ook voor een tijdelijk weder tot stand +komen van den zooveel dichter bijgelegen Engelsch-Amerikaanschen doortocht. +</p> +<p>Maar een dergelijk indringen over Azië is tamelijk zeker voor de daarop volgende laatste +invasie. In Amerika had de ware paardenstamboom, zooals men zich zal herinneren, niet +over het Hipparion zelf, maar over den echten kwasthoevigen Merychippos geloopen. +Uit den Merychippos vormde zich het Hippidion (pinkpaardje), en uit het Hippidion +kwam eindelijk het echte wilde paard voort. Het Hippidion heeft zich wel is waar, +zooals wij meedeelden, ver uitgebreid tot naar Zuidamerika, maar het is, voor zoover +men kan nagaan, evenals de latere echte paardenvoorouders, zelf niet in de <span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span>oude wereld gekomen. Daarentegen volgde nu daar in het laatste deel der tertiaire +periode, in het Pliocene tijdperk, een binnenstroomen van de nu eindelijk vermoede +echte wilde paarden, dat geleek op dien inval der Hipparions. +</p> +<p>Voor het eerst sedert zoo langen tijd kwam met hen niet een zijvariante, maar als +het ware het origineel der keten, en wel dezen keer de spits zelf, uit Amerika over. +Daaruit wordt bijzonder eenvoudig verklaard, dat dezen keer de inval in de oude wereld +niet een zóódanige was, die tot heden voortduurde, maar dat hij ook in de oude wereld +in een groote zelfstandige verdere ontwikkeling geleid heeft tot de vele en verschillende +gedeeltelijk thans nog levende paardenvormen, tot onze Aziatische wilde paarden, de +Afrikaansche zebra’s, de Aziatisch-Afrikaansche wilde ezels en ten slotte, met behulp +van de symbiose met de menschen, tot de cultuurrassen. Alles doet echter vermoeden, +dat die invasie van wilde paarden dezen keer uitsluitend gebruik maakte van den Aziatischen +weg. Een Amerikaansch-Europeesche brug heeft er in deze betrekkelijk late periode +tamelijk zeker niet meer bestaan. De oudste beenderen van wilde paarden uit de oude +wereld liggen in Azië aan het Himalayagebergte. Het maakt den indruk, als ware de +immigratie niet in snelle vaart, maar in verschillende etapes zeer geleidelijk geschied. +Zelfs in Noordamerika zelf is het te zien, hoe het zwaartepunt der verspreiding van +de echte wilde paarden in het westen, dus ook aan de Aziatische zijde ligt. De laatste +achterblijvers daar ginds hebben later nog in Californië en Alaska geleefd. En evenzoo +is nog tegenwoordig de steppe van Centraalazië de laatste schuilplaats van het oudste +wilde paard, dat er nog op aarde is, het merkwaardige Przewalskipaard. +<span class="pageNum" id="pb89">[<a href="#pb89">89</a>]</span></p> +<p>Dit is naar alle waarschijnlijkheid de oplossing van den ingewikkelden roman der geschiedenis +van de paardachtigen en de paarden. Met minder paradoxale eigenaardigheid, maar toch +nog met genoeg in spanning houdende afwisseling! Wie zou die lange keten van overgangsvormen +en van natuurspelingen niet nog weer eens in levenden lijve in den zoölogischen tuin +willen zien herleven! Daar zelfs het meest volkomen skelet de meeste menschen geen +helder fantasiebeeld voor oogen voert, zou men zoo gaarne alle kunstmiddelen te hulp +roepen, om een aanschouwelijke voorstelling te verkrijgen. +</p> +<p>Voor de kwasthoevigen zou er een kleine kans bestaan, als het bij toeval eens gelukte +een paartje van de vroeger besproken misgeboorten uit onzen tijd, bij wie nog een +kwastteen bij wijze van atavisme gevonden werd, in één onzer dierentuinen verder te +fokken. De beelden, die ik van dergelijke vertraagde „Hipparionpaarden” tot nu toe +heb gezien, maken trouwens met hun vreeselijke logheid van den geheelen voet steeds +op mij een slechten indruk van een ziekelijken, veel te weligen groei, die ten minste +geen beeld zou kunnen geven van een in het algemeen zoo sierlijken kwant als het Hipparion. +Omgekeerd kan de in het „Dierenboek” beschreven klipdas, die tegenwoordig bijna in +iederen zoölogischen tuin wordt gevonden, een denkbeeld geven van den benedensten +hoek bij het station der oorspronkelijke hoefdieren; hij geeft ons het begrip van +een kleinen voorganger van het paard uit een ver van ons afgelegen oorspronkelijke +wereld, een dier van de grootte van een konijn, met een dikken pels en met platte +voeten met verschillende teenen. Daarmede zou nu het materiaal zijn afgesloten, als +niet de oneindige rijkdom der natuur aan spelingen ons niet nog een onverwachten uitweg +had geboden, die voor ons een <span class="pageNum" id="pb90">[<a href="#pb90">90</a>]</span>volkomen nieuwen en uiterst leerrijken en tevens aanschouwelijken hoek van den zoölogischen +tuin plotseling weder vruchtbaar weet te maken. +</p> +</div> +</div> +<div id="ch5" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1381">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first">Dat ons huispaard en de schoon geverfde zebra nauw bij elkander behooren, weet iedere +leek. Ook de enge verwantschap van paard en ezel is van oudsher algemeen bekend. De +dierentuin pleegt daaraan reeds uitdrukking te geven, en wel hierdoor, dat hij die +typen een plaats naast elkander inruimt, wanneer dit gaat zelfs in een bepaald „paardenhuis”. +Maar er is daar nog een bijzonder pronkstuk, dat de plaats niet met hen deelt, maar +dat door den bezoeker daar eveneens gezocht wordt in verband met zijn naam: het nijlpaard +of de hippopotamus. Die kolos, onvergetelijk voor een ieder, die hem eenmaal heeft +gezien, heeft intusschen in weerwil van den naam direct absoluut niets te maken met +onze echte paarden en evenmin met de oude equiden der voorwereldlijke tijden. Zijn +naaste verwanten zijn de zwijnen, dus dieren, zeer ver van het paard verwijderd. De +leek wordt weer eens door een woord op een dwaalspoor geleid; de Grieksche dierenschilders +hebben daartoe het eerst aanleiding gegeven. +</p> +<p>Die oude Grieken hadden het nijlpaard in Afrika gevonden, dat wonderland van de grootste +en meest merkwaardige zoogdieren. Toen vele eeuwen later de Europeesche cultuur het +tropische Amerika ontdekte, dat reeds van het begin af de verrassende beelden van +een volkomen nieuwen menschenstam en een nooit gezienen weelderigen plantengroei vertoonde, +kwam er een korte periode, waarin men geloofde, dat die „nieuwe wereld” ook dergelijke +ongehoorde typen <span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span>van reuzendieren moest opleveren. Het bleek echter zeer spoedig, dat dit onjuist was. +Amerika was toen arm (verarmd is eigenlijk het juistere woord) aan groote zoogdieren. +</p> +<p>Toch ontdekte men langzamerhand in kleinere afmetingen menigen vorm, die, ten minste +wat de groep betreft, waartoe zij behoorden, verwant scheen aan de Afrikaansche reuzen. +En de eerste berichten uit Zuidamerika omtrent dieren kondigden hier nu ook een nijlpaard +aan uit de nieuwe wereld, al was het dan ook een miniatuur-nijlpaard. In de moerassige +bosschen der onmetelijke stroomgebieden aan den Orinoco en de Amazonenrivier moest +het wonen, evenals zijn reusachtige broeder aan den Boven-Nijl. Het dier, dat men +hier op het spoor was, leefde werkelijk, en tegenwoordig vindt men het in iederen +zoölogischen tuin. Maar het is geen Amerikaansch nijlpaard. Het heeft niets met het +nijlpaard te maken. Het was de tapir, dien men op die wijze onverhoopt had ontdekt. +In de achttiende eeuw, in den tijd van den grooten Buffon, werd men er zich ook uit +een dierkundig oogpunt van bewust, dat men hier een eigenaardig, individueel dier +voor oogen had. Men beschouwde het nu als een typischen vertegenwoordiger van een +zuiver Amerikaansche dierengroep, die in de oude wereld in het geheel niet vertegenwoordigd +was, en rekende den tapir naast luiaard en gordeldier tot de zoölogische wonderen +van Amerika. +</p> +<p>Doch in het begin der negentiende eeuw moest men hier weer iets anders leeren. In +de dagen van Buffon was de sage onder de dierkundigen verspreid, dat het echte nijlpaard, +al is het dan ook niet in Amerika, dan toch in de oude wereld, dus ook in Indië huisde. +In dien vorm was dat weer onjuist geweest. Maar ook hier wierp de ontdekking van een +merkwaardig <span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span>zoogdier der Indische tropen haar schaduw voorop. In de Chineesche werken over natuurlijke +historie was dat schepsel reeds lang beschreven. Ook Europeanen, die echter toevallig +niet allen natuuronderzoekers waren, die aan het gilde waren aangesloten, hadden het +langzamerhand herhaaldelijk gezien. Het hoogtepunt werd bereikt, toen een exemplaar, +dat nog steeds niet beschreven en nog niet benoemd was, in een kleinen zoölogischen +tuin te Calcutta kwam. Daar werd nu dan toch in 1816 iemand er opmerkzaam op. Het +was reeds de bloeitijd van den grooten Cuvier. Cuvier had juist de uiterst vermetele +stelling verkondigd, dat er nu wel geen enkel groot en in het oog vallend zoogdier +op aarde was, dat nog zou kunnen worden ontdekt. De straf volgde op den voet, voor +zoover dit voor een zoo opgewekten ontdekker een straf kon zijn. Cuvier zelf moest +in het jaar 1819 de eerste diagnose van dat dier uit Calcutta publiceeren. Het gold, +zooals ontwijfelbaar bleek, een Indischen tapir. Al vertegenwoordigde de Amerikaansche +tapir daarginds niet het nijlpaard, toch vertegenwoordigde hij dus een echt in de +oude wereld aanwezig dier. Maar toch geen Afrikaansch dier. Behalve uit het Indische +en Amerikaansche gebied is sedert dien tijd geen levende tapir meer bekend geworden. +Wat voor een „bloedverwant” had men echter in die beiden vóór zich? +</p> +<p>Indien de tapir werkelijk een verkapt miniatuur-nijlpaard geweest was, dan had hem +dat, zooals gezegd is, van geen hoefdier verder verwijderd dan van het paard. Ook +toen men reeds lang dat verband had over boord geworpen, was men het volstrekt nog +niet onmiddellijk eens over zijn ware plaats in het stelsel. Nog in het jaar 1877 +kon een man met zulk een scherpen blik voor dierentypen als Brehm den <span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span>tapir als overgangsvorm aansluiten aan den olifant—een gelijkenis, die ten minste +bij de levende vertegenwoordigers nauwelijks ergens anders op berust, dan op het feit, +dat de olifant het meest in het oog vallende „slurfdier” is onder de zoogdieren, en +dat ook de tapir ten minste een korte slurf bezit. De slurf alleen is echter voor +de zaak niet beslissend, want er zijn buitendien nog slurfdragers in verschillende +zeer ver van elkander gelegen orden van zoogdieren. De waterspitsmuis Woechoechol +hebben wij reeds met een slurf leeren kennen, de Afrikaansche „olifantspitsmuizen” +worden reeds voldoende door haar naam gekarakteriseerd, en eveneens de rob uit de +zuidpoolstreken, de „zeeolifant”. De vreemdsoortige gezichtsgevel der neusapen is +ook beslist een echte slurf, en, hoe vreemd het ook moge klinken, zelfs onze menschenneus, +al heeft die ook den meest idealen Griekschen vorm, is een even onmiskenbaar op een +slurf aangelegd orgaan. Speciaal onder de hoefdieren, waartoe in ieder geval de tapir +behoort, is echter een slurf een zeldzaamheid. Maar reeds Cuvier had in zijn tijd, +toen hij de eerste voorwereldlijke equiden uit fossiele beenderen in het skelet weer +samenstelde en de vleeschomtrekken daar omheen trachtte te teekenen, uit allerlei +aanwijzingen de gevolgtrekking gemaakt, dat juist bij die oude bloedverwanten der +paarden ten minste eertijds nog slurven aanwezig geweest waren. Een paard in zijn +tegenwoordigen bouw met een slurf, is, om het zoo uit te drukken, een spookachtige +verschijning. Juist zoo iets uitwendig „vleeschachtigs” als een slurf in ieder geval +is, nog af te lezen van den naakten beenigen schedel, blijft steeds een uiterst moeilijke +zaak. Maar men heeft werkelijk alleen maar die aansporing noodig om tapir en paard +met elkander te vergelijken, opdat hij, die eenmaal <span class="pageNum" id="pb94">[<a href="#pb94">94</a>]</span>het beenderenalfabet heeft geleerd, om geheel andere redenen tevens geleid worde tot +de meest merkwaardige betrekking tusschen die beide dieren. +</p> +<p>Trouwens betrekkingen—en dat is tevens het eigenlijk interessante—niet met het thans +levende paard, maar met het paard, toen het nog stond op één der meest karakteristieke +trappen der voormalige paardachtige dieren. Men vergelijke slechts beider voetskeletten: +en op eens nadert de tapir zeer dicht tot die jongere vospaardjes, die van achteren +zoowel als van voren nog stevig liepen op drie hoefteenen, maar die tevens van voren +ook nog een vierden teen (den „pink”) als kwastteen of als reserveteen voor sommige +gelegenheden bezaten. Het is niet te loochenen, dat bij alle vier voeten van onzen +tapir de belangrijkste zwaarteas reeds door den middensten teen (den <span class="corr" id="xd33e730" title="Niet in bron">„</span>middenvinger”) gaat; in dit opzicht zou men hem met recht een wordend paard kunnen +noemen. Maar er is nog geen sprake van een concentreeren op den eenigen onvertakten +stam van dien voornaamsten teen. Van voren is de voetboom nog duidelijk in vier takken +gesplitst, waarvan ieder de hoefvrucht draagt, en van achteren in minstens drie takken. +En daarenboven is nu verder, volkomen als bij de oude vospaardjes, de middenvoet veel +korter en plomper dan bij ons paard; de zuil van het benedenbeen en den benedenarm +is nog niet, zooals bij het bovenbeen, één geheel geworden, maar duidelijk gesplitst +in ellepijp en spaakbeen, in scheenbeen en kuitbeen; in het gebit is nog steeds de +hoektand zoowel beneden als boven aanwezig; de eerste voorkies is zoowel boven als +onder in wankelbaren toestand; de voorste kiezen naderen in vorm reeds meer of minder +sterk tot de echte kiezen, die kiezen zelf zijn echter nog kort en van krachtige wortels +<span class="pageNum" id="pb95">[<a href="#pb95">95</a>]</span>voorzien, zonder cement in de kroon; op die kroon vindt men nog ongeveer het „oorspronkelijke +gebergte” van den equidenstam, namelijk de eenvoudige bergkegels, vier in getal, juist +voor het eerst door bergjukken zwak met elkander verbonden. Waren er overigens niet +een aantal dingen in den bouw geheel anders, dan zou men geneigd zijn, dien tapir +naar zijn skelet eenvoudig te beschouwen als een nog levend, zeer groot vospaard der +eocene periode. +</p> +<p>En daarbij komen dan nog directe geologische feiten, die zelf van een verrassende +harmonie en overeenstemming zijn. Reeds in den tijd der latere vospaardjes zelf leefde, +zooals uit onloochenbare vondsten van beenderen blijkt, in Noordamerika zoowel als +bij ons in Europa in grooten getale een dier, zoo groot als een tapir, de Lophiodon, +in het Hollandsch de heuveltand, een dier, dat den tapir nog nauwer verbond met de +oudste equiden. Cuvier zelf heeft het reeds beschreven. Reeds in de oligocene periode +kwam ook nevens de echte equiden een afzonderlijk schepsel voor den dag, dat reeds +in zoodanige mate den specialen bouw van onzen tapir had, dat het Protapirus, in het +Hollandsch „voortapir” moest genoemd worden. Ja zelfs ook in de miocene periode, dus +eerst in het midden van het tertiaire tijdperk, komt zoowel ginds in Amerika als bij +ons reeds de volkomen echte tapir voor den dag, zooals hij nog in de levende soort +„Tapirus” bestaat. Hij is reeds zóó vroeg aanwezig, dat bijna aan den egel, als vroeger +vermelden stamvader der soort, als oudste overlevend zoogdier, dat tot nu toe zelfs +niet de soort heeft gewijzigd, zijn rang wordt betwist. Een echt voorwereldlijk wezen +is dus in levenden lijve nog in onze zoölogische tuinen terecht gekomen, en tevens +een dier, dat nog treffend aan de vospaardjes herinnert. +<span class="pageNum" id="pb96">[<a href="#pb96">96</a>]</span></p> +<p>Hij is echter in dien tijd niet met de echte equiden vooruit gegaan. Als één van die +„uitloopers” naast de groote lijn zou hij moeten beschouwd worden, als een wezen trouwens, +dat het wonder heeft klaar gespeeld, tot heden toe zoowel in de oude als in de nieuwe +wereld stil in een uithoek voort te leven. Dat laatste zou inderdaad een sterk stuk +zijn. Het veel jongere Hipparion is in weerwil van zijn voorbeeldelooze verbreiding +en ontzaglijk aantal nog niet zoover gekomen. Men zal dan hier nog wel een bepaalde +bijzonderheid moeten op den voorgrond stellen. Zulke uit- en bijloopers van den grooten +paardenstam, zooals dit Hipparion of vroeger het Anchitherium, vormden een onvruchtbaar +voortwoekerend kreupelhout op de ééne of andere plaats, het zonderde zich als soort +af, bracht allerhanden soorten voort als klein bladerwerk, en stierf ten slotte af +zonder zelfstandig naar boven op te schieten. In de lijn, die zich in den Lophiodon +het eerst had losgemaakt van de vospaardjes en reeds zeer vroeg gekomen is tot den +tapir zelf, zullen wij daarentegen eer een zoodanige soort van een uitlooper moeten +constateeren, die van onderen heel in de diepte uit den gemeenschappelijken stam der +oorspronkelijke equiden een kort bijstammetje deed rijpen. Een korten tijd groeide +het weelderig op, als wilde het evenwijdig met den hoofdstam omhoog. Het bleef niet +bij die ééne soort of familie, maar het had in die oorspronkelijke dagen, nog zoo +zeer in de nabijheid van de groote groeikracht van den wortelstok, kracht genoeg, +het tot een geheele reeks van families te brengen, waarvan de top uit den tapir bestond. +Maar met dezen was dan ook de heerlijkheid geëindigd in den zin van een werkelijke +verdere ontwikkeling. De zaak bleef stilstaan. Maar het was, alsof de groeikracht +van den stam <span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span>dezen keer ten minste onuitputtelijk behouden was gebleven in de taaiheid, waarmede +individuen werden voortgebracht en in stand bleven, zoodat de tapir tot heden toe +als het ware levend versteend in den ouden vorm behouden bleef. +</p> +<p>De zaak is naar twee kanten van belang voor den grooten samenhang der paardensoorten. +Aan den éénen kant toch bevat zij eigenlijk nog een nieuw argument tegen die theorie, +volgens welke de oudere stamboom der equiden zich langs twee van elkander onafhankelijke +wegen heeft opgewerkt tot het echte paard, bij voorbeeld van het vospaardje af. Hier +hebben wij een voorbeeld van een dergelijken parallellen gang juist op den kruisweg, +waar het vospaard staat. Er is echter, zooals blijkt, dezen keer geen echt paard ontstaan +in de zijwaarts loopende lijn, maar alleen een tapir, die bij alle taaiheid van zijn +in leven blijven tot heden toch nog in den bouw zijner tanden en pooten niets anders +is dan een zeer groote en dikke gewijzigde soort van een vospaard. +</p> +<p>Aan den anderen kant echter bezitten wij juist daarom nu werkelijk nog in onzen dierentuin +in vleesch en huid een dier, dat van alle dieren op aarde het eenige is, dat ons ongeveer +een beeld kan voor oogen stellen, hoe ook de echte lijn der paarden op het station +der vospaarden leefde en er uitzag. Hier wordt de tapir, bijna volkomen eenzaam in +het stelsel als hij tegenwoordig is, plotseling één der meest interessante schepselen +van den geheelen zoölogischen tuin. Hij is een overlevend oorspronkelijk paard uit +de eocene periode. +</p> +<p>Als men hem zoo beschouwt, dan wordt thans ook juist zijn verschil in uiterlijk met +ons voltooid paard bijzonder leerrijk. Zoo uiterst verschillend zagen die voorvaderlijke +paarden, die van voren nog drie hoeven en een kwasthoef droegen, <span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span>er dus toen nog uit, als men ze niet alleen in het doode, stijve skelet, maar als +werkelijke vette, snuivende dravers in het vochtige oerwoud van die dagen had kunnen +waarnemen. Inderdaad kan onze tapir tegenwoordig met een goed geweten met geen tweede, +levend zoogdier worden vergeleken. Hij is eenig in zijn soort, en alleen in de oorspronkelijke +paardenwereld der oudheid zouden wij iets kunnen vinden, dat met hem overeenkomt. +Zoo moet hij ons als alleenstaand dier van die oorspronkelijke wereld verhalen. +</p> +<p>Het juiste bijvoegelijke naamwoord ter karakteriseering van den tapir is „rond”. Hij +heeft iets van een groot, blinkend achterdeel. Eenigszins keert ook bij hem dat karakteristieke +slecht gestopte, het te stevig naar achteren toe gestopt zijn terug, dat zoo in het +oog vallend gevonden wordt bij buideldieren, en waarin op de ééne of andere wijze +een ouderwetsch kenteeken moet steken; het is het grootste dier, dat ik ken, dat daarbij +die merkwaardigheid vertegenwoordigt; het korte staartstompje vermeerdert nog den +indruk. Het eigenlijk rondachtig-vette, spekachtige in de geheele gestalte wijst echter +reeds op de levenswijze. Wilde dieren, die hun levensonderhoud moeten verdienen, zijn +gewoonlijk gespierd, maar niet vet. Het vette zwijn is niets anders dan een cultuurproduct, +in wilden toestand is het zwijn juist een magere klant. Er is slechts één uitzondering, +die den indruk mogelijk maakt van een gezwollen hangbuik: aanpassing aan het water. +Zij brengt, zooals reeds Goethe opmerkt, het lichaam van het zoogdier in het stadium +van smelten. Het hoogtepunt bereikt dit bij de walrussen en groote walvisschen, waarbij +de werkelijke oplossing van vet tevens nog dienstbaar is aan de verwarming in de poolzee. +Maar ook het nijlpaard verschaft ons reeds een goed voorbeeld. Zijn vormen <span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span>zijn inderdaad aan het vervloeien, alsof een wasmodel smolt, waarbij de voeten reeds +gaan meegeven en de buik zich naar den grond beweegt. De tapir nu heeft evenzeer iets +daarvan, hoewel nog steeds binnen de grenzen gehouden door het paardentype. Hij is +onmiskenbaar een dier, waarbij het water de vormen begint los te maken. In die beteekenis +is hij, met zijn echte verwantschap met het paard, in den waren zin het eigenlijke +„rivierpaard”. +</p> +<p>Wat wij werkelijk weten van de levenswijze der tapirs, is daarmede volkomen in overeenstemming. +Zij gaan gaarne te water, zwemmen voortreffelijk, leven grootendeels blijvend in tropische +wouden bij de groote rivieren, met hun mengelmoes van takken, slingerplanten en struiken. +Doch meer dan het eigenlijke water om te zwemmen is het moeras, de weeke, drassige +bodem, de wereld van den oneindigen humus onder den door den regen vochtigen tropischen +plantengroei hun domein. Als men den tapir ijverig ziet heen en weer waggelen op de +harde planken van zijn verwarmde cel in den dierentuin, dan is er geen tweede soort +hoefdier, dat zoo weinig op harde hoeven, en zoozeer op weeke, fluweelen zolen loopt. +Het groene fluweel van het moeras is het, dat eigenlijk in die voeten van den tapir +voor ons elastisch op en neer beweegt. En het geheele dier waggelt evenzeer als de +bodem van zijn vaderland. Hoe ver was eens nog de weg van zoodanige vormen tot den +trotschen, gespierden, stevigen wilden ezel of het wilde paard in hun niets meegevende +grassteppe. +</p> +<p>Met de vochtigheid van het moeras hangt ook het eigenaardig korte, blanke, afgeschuurde +haar van die vette lichamen der tapirs samen. In verband met de merkwaardige met witte +vlekken voorziene kleur van den rug bij de Indische <span class="pageNum" id="pb100">[<a href="#pb100">100</a>]</span>soorten, is bij mij voortdurend weer onwillekeurig de herinnering ingeprent, alsof +de tapir volkomen naakt was als het nijlpaard, wat feitelijk echter volstrekt niet +het geval is; het is slechts alsof hij met een machine zoo kort mogelijk was geschoren. +Maar volkomen in het kader past bij het als een worst opgestopte lichaam op de korte +pooten de vreemde vorm van den kop met de korte slurf. Bij den Indischen tapir, die +trouwens al het typische in het overdrevene vertoont als een caricatuur, hangt de +slurf werkelijk als een vooraan slingerende worst aan het geheel vast. Terwijl zij +aan den wortel met haar last het geheele bovenprofiel beheerscht, schijnt zij het +oog merkwaardig diep naar beneden te hebben gedrongen. Bij den rhinoceros is iets +dergelijks geschied door den zwaren hoorn, maar daar is juist in dat bovenste gedeelte +het profiel bijzonder treffend uitgebeeld tot een arabeske der meest woeste kracht. +Het gezicht van den tapir verkrijgt,—daar zijn oog alleen door een vleeschkussen verschoven +wordt en tevens iedere plooi in het voorhoofd door dat kussen wordt gladgetrokken +tot een eenvoudigen boog van de kruin tot aan de spits van den neus—iets beschroomds +en onnoozel goedmoedigs. Men kan den tapir niet aanzien, zonder hem voor een stompzinnigen, +ongevaarlijken klant te houden, waarschijnlijk veel meer dan hij dat werkelijk is. +Wat een groote stap is het ook van hier tot het voorname profiel van het paard! Ik +stel mij voor, dat de echte voorvaders der paarden, hoezeer zij ook met den tapir +overeenkwamen, toch niet zulk een worstslurf hebben gehad, en juist hierin was een +voordeel gelegen voor hun hoogere ontwikkeling, terwijl die slurf de oorzaak was van +het doodloopen in den tapir. Doch dit is niet te bewijzen. +</p> +<p>In onze dierentuinen kan men tegenwoordig beide soorten <span class="pageNum" id="pb101">[<a href="#pb101">101</a>]</span>zeer voldoende bestudeeren: den donkeren Amerikaanschen tapir en den Indischen, die +de zoo bijzonder treffende benaming van Schabrak-tapir heeft gekregen. Als men dat +laatste vette dier, dat evenals alle halve waterdieren gaarne lui ligt en zich over +den grond wentelt, met zijn eigenaardige merkwaardige kleuren ziet: achter op den +rug van het anders eentonig chocoladezwart gekleurde lichaam eenvoudig niets dan een +groote witte vlek en daarbij nog de zwarte duivelsooren blinkend wit gezoomd—dan zal +de leek steeds weer tot het vermoeden komen, dat het dikke dier tegen een meelvat +heeft gestooten of in het gips heeft gewenteld. Als wij hooren, dat het schildhuisachtige +zwart-wit van den zebra in de vrije natuur een schitterend verdedigingsmiddel is, +dat de gestalte van het dier van verre laat vervloeien, dan kan men dat kleed van +den tapir beschouwen als een dergelijke mimicry in zijn woud, waar de tijger op de +loer ligt; de witte kalkvlek is als het ware een op zich zelf staand licht tusschen +kop en staart, dat op een dwaalspoor leidt. En ook voor de verwantschap met het paard +is het interessant, dat juist dit voorwereldlijke wezen reeds als het ware het palet +draagt, om een zebra te maken met zwarte en witte strepen over het geheele lichaam. +Feitelijk echter vertoonen de jongen van den Schabrak-tapir en zeker ook van ten minste +één der Amerikaansche soorten, zelf reeds een teekening van witte vlekken en streepjes +op een donkeren achtergrond. Niet, zooals bij den zebra, loodrecht op den rug, maar +in de lengte, evenwijdig met den rug. Volgens de wet, dat jonge dieren dikwijls nog +kenmerken der voorvaderen herhalen, zou men dus tot de gevolgtrekking kunnen komen, +dat de huidteekening van den Protapirus en van de oude vospaardjes en oorspronkelijke +hoefdieren oorspronkelijk <span class="pageNum" id="pb102">[<a href="#pb102">102</a>]</span>ook uit zulke strepen in de lengte bestaan heeft, waaruit dan de Schabrak van den +tapir te voorschijn kwam. Bij het gereconstrueerde beeld van den Phenacodus op de +plaat in het „Dierenboek” zijn niet willekeurig, maar uitsluitend op grond juist van +dien gedachtengang, dergelijke strepen voor de huid van dat oorspronkelijke hoefdier +gekozen, hoewel geen menschenoog die ooit heeft gezien. +</p> +<p>In vroegere jaren was die Schabrak-tapir een hooge zeldzaamheid in onze dierentuinen. +In den dierentuin te Keulen, waarin ik als jongen als het ware ben opgegroeid, was +zijn waarneming voor mij steeds een onvervulde wensch, die steeds gevoed werd door +teekeningen van het fantastische dier. Tegenwoordig is hij een gewoon pronkstuk geworden, +en in Keulen zelf heb ik niet lang geleden het schoonste paar aangetroffen. Vooral +als hij van achteren neerhurkt als een reusachtig knaagdier (een houding, die ook +door den tweehoornigen neushoorn gaarne wordt aangenomen, en hier en daar zelfs door +paard en ezel), heeft hij voor mij altijd iets van Chineesche, stijve, bontverlakte +kunst. Zooals de Indiërs hunne schrikverwekkende goden voorzagen van gestileerde olifantsslurven, +zoo hebben ook de oude Indiaansche kunstenaars der verwoeste culturen in Centraalamerika +hun tapir gaarne als ornament gebruikt, met zóó overdreven gedraaide slurf, dat de +mythe kon ontstaan, dat men daar nog mastodonten of mammouths als levende modellen +had gehad. +</p> +<p>Zooals de grootere en vettere Indische tapirs, zoo zijn ook die Amerikaansche tapirs, +die in volwassen toestand bijna effen donker zijn, dieren der tropen. De meeste van +die oude diervormen hebben het niet meer verstaan, toen het tropische klimaat, dat +in het oligocene en miocene tijdperk over geheel Europa en Noordamerika bestond, plaats +had gemaakt <span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span>voor een gewijzigd klimaat, zich aan die gewijzigde omstandigheden aan te passen; +in het noorden zijn zij te gronde gegaan, en hebben het alleen daar uitgehouden, waar +het klimaat tropisch bleef. Zoo verklaart zich zonder moeite, dat het tapirvolk, dat +eertijds van tropisch Amerika af tot aan tropisch Azië leefde over geheel Noordamerika, +Europa en de tusschenliggende landbruggen, tegenwoordig, nadat in het noorden zooveel +wisselingen van het klimaat hebben plaats gegrepen, alleen nog slechts aan de twee +uiterste hoeken der tropen blijft voortleven. En het is mij daarbij alleen onbegrijpelijk, +waarom hij ook uit het aequatoriale Afrika is verdwenen. De eenige kleine aanpassing, +die hij nog op het Zuidamerikaansche vasteland heeft kunnen volbrengen, was het opstijgen +in het gebergte, in de Cordillera’s, die zich zelf eerst in de tertiaire periode, +toen de tapir reeds bestond, langzaam uit het vlakke oerwoud hebben omhoog gewerkt, +en den tapir evenals een groot deel van den plantengroei uit het oerwoud heel onmerkbaar +hebben medegevoerd. Iets meer wollig behaard en met een kleine neiging, om aan wangen +en randen der ooren weer lichter te worden, gaat de bergtapir daar nog tegenwoordig +langs de beken der gebergten tot op een hoogte van twee duizend meters. +</p> +<p>Merkwaardig is daarbij, dat twee van die, wat hun woonplaats betreft, zuiver Amerikaansche +tapirsoorten zonder schabrak, in een anatomisch kenmerk (den bouw van het neustusschenschot) +dichter staan bij den Indischen tapir dan de beide andere Amerikanen. Het is, alsof +in vroegere tijden hier twee oorspronkelijke varianten naast elkander geïmmigreerd +zijn, die beide bijna donker bleven, terwijl alleen de ééne van hen ook naar Indië +kwam en daar het zwart-witte kleed ontwikkelde. Men zou daaruit de gevolgtrekking +kunnen <span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span>maken, alsof ook die ver afdwalende spruit der oorspronkelijke equiden van huis uit +een zoon van Noordamerika is geweest, zeker wat den rijkdom betreft. +</p> +</div> +</div> +<div id="ch6" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1391">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first">Naar den feitelijken toestand zou dit anders niet onvoorwaardelijk noodig behoeven +te zijn. Toen de tapir ontstond, leefden, zooals wij gezien hebben, vospaardjes zoo +goed in Europa als in Amerika. En in een analoog geval weten wij tamelijk zeker, dat +het ontstaan van een dergelijken weelderigen tak aan den oudsten equiden-stamboom +in die dagen feitelijk ook in Europa heeft plaats gegrepen. Juist in diezelfde eocene +periode, toen de stam der tapirs zich, in het begin trouwens zeer zacht, afboog van +het station der vospaardjes, moet daar nog een loot zijn voortgebracht, die leidde +tot een groep van halfpaardachtigen, die men op hun korte hoogtepunt Palaeotheriën +of „oude dieren” heeft genoemd. +</p> +<p>Cuvier doopte ze zoo, toen hij hun beenderen in groote hoeveelheden te voorschijn +haalde uit de gipslagen van den Montmartre te Parijs. Het was toenmaals het eerste +uitgestorven zoogdier, dat uit ver vervlogen tijden—de gips daar was een afzetting +uit een groot meer uit de eocene periode—in nog al groote gedeelten van zijn skelet +te voorschijn kwam. Cuvier ontwierp zijn geheelen omtrek en zelfs het met vleesch +bedekte lichaam, dat hij in hoofdzaken het type gaf van den grooten tapir. Later heeft +een tot in bijzonderheden volkomen bewaard gebleven geraamte de geniale juistheid +van die teekening schitterend bevestigd. Men had hier echter bij dien reeds lang weer +verdwenen bewoner van den ouden Parijschen zeeoever, zooals Cuvier ook reeds zag, +volstrekt niet te doen <span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span>met een echten tapir. Wij weten thans, dat het ook geen echt vospaard was. +</p> +<p>Het Palaeotherium, dat door Cuvier langen tijd zóó populair bleef als geen tweede +uitgestorven dier, was in dien duidelijk uitgesproken vorm zoo groot en nog grooter +dan een tapir, het naderde bij enkele soorten in grootte tot den neushoorn. Daarbij +had het op dien trap, die tevens bijna reeds zijn laatste was (nog in de eocene periode +is het in tegenstelling met den taaien tapir weer uitgestorven), aan ieder der drie +voeten eigenlijk slechts drie hoeven in gebruik, waarbij nog maar alleen aan de voorvoeten +een griffelbeen kwam van den pink. Hier waren dus vospaard en tapir eigenlijk reeds +voorbij gestreefd tot in den eerstvolgenden hoogeren trap der equiden. En merkwaardiger +wijze hadden die Palaeotheriën ook reeds tanden, die veel meer op die van paarden +geleken. Op hun hoogsten trap hadden zij in de kiezen reeds een begin van cementvulsel, +terwijl die kiezen goed uitgegroeid waren, en tevens naderden hier de voeten bijna +reeds tot het stadium der kwasthoevigen. Maar toch is er geen sprake van echte, voorwaarts +schrijdende equiden van den hoofdstam, en Cuvier had in ieder geval nog meer gelijk, +als hij ten minste den uitwendigen totalen omtrek in verband bracht met groote tapirachtige +dieren, die zeer licht van voet waren. Men zou met een zekere onrust een antwoord +kunnen wachten op de vraag, waar en hoe zich dan die merkwaardige uitloopers moeten +hebben afgescheiden van den hoofdstam. +</p> +<p>De plaats is, zooals wij reeds mededeelden, volgens alle tot nu toe gedane vondsten, +alleen Europa; uit Amerika is geen enkel overblijfsel onzer musea afkomstig, terwijl +de beenderen in Frankrijk, Engeland, Zwitserland, en in groote hoeveelheden op de +Zwabische en Frankische Alpen liggen. <span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>De oplossing van het geheele raadsel is zeker wel, dat de eigenlijke plaats der vertakking, +evenals bij den tapir, gelegen was bij de vospaardjes, en wel zeker bij de Europeesche +uit die dagen. De kleine, weelderig bloeiende tak heeft zich dan echter blijkbaar +een heel stuk ver werkelijk zelfstandig naar boven opgewerkt—hooger nog dan de tapir +in weerwil van zijn taai voortleven ooit is gekomen. De trap van het griffelbeen naar +den pink, die bij den tapir nog kwast is, en het cement in de kiezen zijn naar alle +waarschijnlijkheid zelfstandig door die Palaeotheriën verworven. +</p> +<p>Dit is nu weer interessant in verband met het vroeger meegedeelde. Als ooit een zijtak +den aanleg had gehad, in den zin van die hypothese van de evenwijdige dubbele ontwikkeling +een „Europeesch paard” onafhankelijk voort te brengen, dan zouden het die Palaeotheriën +hebben kunnen doen. Wat is echter te voorschijn gekomen? Wij kunnen dit in dit bijzondere +geval nauwkeurig nagaan. Een groote tapirvariant met zeer groote tapirtanden met eenig +cementvulsel en met tapirpooten met een rudimentairen pink van voren en eenige neiging +een kwastjestapir te worden. Maar dat was dan ook alles. Van verdere ontwikkeling +in de richting van het echte paard anders geen spoor. Het laatste Palaeotherium sterft, +zooals wij reeds hebben gezegd, reeds met de oude, eocene periode uit. +</p> +<p>Het is echter volstrekt niet te ontkennen, dat het jammer is, dat die Palaeotheriën +in ieder geval op hun ontwikkelingstrap niet zoo taai geweest zijn als de tapir. Terwijl +de tapir, hoewel dan ook als zijtak, ons in menig opzicht thans nog het vospaardje +doet zien, het Palaeotherium had ons eenigszins het voorwereldlijke paardachtige dier +doen zien (al is het dan ook niet volkomen getrouw), zooals het <span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span>er uitzag op het station van het zuiver driehoevige dier. +</p> +<p>Gelukkig toeval! Die Europeesche lijn is verdwenen tot op de beenderen, evenals de +driehoevige paarden zelf. In Noordamerika echter was in die onverwoestbaar productieve +eocene periode toen ter tijde nog een derde uitlooper ontkiemd, die zich eenerzijds +even stevig, ja zelfs nog wat krachtiger, op dien trap der driehoevige dieren plaatste, +maar anderzijds, toen hij eenmaal daar was gekomen, dezelfde taaiheid van leven heeft +geopenbaard als de tapir, zoodat wij in allen ernst ook nog heden zijn nakomelingen +in onze dierentuinen vinden. De neushoorn, de reusachtige rhinoceros met zijn hoogst +karakteristieke gestalte, dien ieder kind kent, is niets meer of minder dan eveneens +een zoodanige overoude, afgedwaalde driehoevige equide uit die dagen. +</p> +<p>Toen Albrecht Dürer de schets gezien had van een ouden Indischen neushoorn, gaf hij +daarnaar een uitgewerkte teekening, die in Gesners „dierenboek” is medegedeeld. Het +kolossale dier is op een gedeeltelijk overdreven, gedeeltelijk karakteriseerende wijze +omgestileerd tot een schepsel, dat een kunstig pantser draagt als voor een tornooi. +Onwillekeurig denkt men aan de ridderpaarden van vroeger, die een metalen harnas als +een ijzeren huid om zich heen hadden. De hoorn van het monster maakt den indruk van +de scherpe punt van een dolk op een dergelijk paardenharnas. Die teekening van Dürer, +waarbij een overmoedige luim de teekenstift schijnt te hebben geleid (het was juist +Dürer, die als hij de dieren zag, ze tot in het huiveringwekkende toe natuurgetrouw +kon weergeven), heeft onbewust de waarheid gevoeld. De neushoorn is een verpantserd +paard. Hierin is uitgedrukt, wat die twee met elkander verbindt en wat ze scheidt. +<span class="pageNum" id="pb108">[<a href="#pb108">108</a>]</span></p> +<p>Men stelle zich een kwaden ouden hengst voor van meer dan gewone, Herculische krachten. +Door het ééne of andere toeval, nemen wij aan door een huidziekte, is zijn huid hard +geworden als die van Siegfried uit de Sage. Deze is daarbij zwaar, ruw, vol vouwen +geworden als een groot veld van litteekens, en tevens bijna geheel van haren beroofd. +Maar zij is van nu af aan zóó hard, dat menige vroegere aanvaller hem al niets meer +kan maken. Op verschillende plekken is die Siegfriedhuid met tamelijk dikke eeltknobbels +bezet. Een dergelijke knobbel is ook op den rug van zijn neus gekomen. Oorspronkelijk +heeft het dier zich daarmede gewreven, toevallig daarmede gestooten. Daarna is het, +als een aanvaller kwam, er toe overgegaan den knobbel met opzet als stootblok te gebruiken. +Daardoor is de verharding langzamerhand dikker en dikker geworden, totdat zij eindelijk +een wapen vormde, zooals het paard het nooit heeft bezeten, en wel een wapen dat te +gelijker tijd op den geheelen kop drukte. Nu had de leelijke klant het gezelschap +van andere paarden niet meer noodig, hij kon nu alleen wel den strijd om het bestaan +voeren. Zoo vermeed hij de kudde en werd hij kluizenaar. De razende vlucht voor den +vijand was nu voor hem niet langer noodzakelijk. Zoo werd hij in het gewone leven +logger, als een dier, dat niet meer zoo vlug behoefde te zijn. Terwijl vroeger zijn +geheele kracht zich concentreerde op het onrustige, vluchtige voortjagen, zoekt hij +die nu op toenemende afmetingen. Hij wordt een reus naast zijn soortgenooten. Maar +toch sluimert in hem nog altijd de oude renner. Als het noodig is, vliegt ook hij +nog voort als een stormwind, wat haast ongeloofelijk schijnt bij die stijve huid, +dien zwaren kop en die grootte. De levendigheid, het impulsieve van den angst in het +vluchtende <span class="pageNum" id="pb109">[<a href="#pb109">109</a>]</span>paard is bij hem, die thans de aanvaller is, tot bijna zinnelooze woede geworden. +Al is zijn oog opmerkelijk klein onder den schaduwwerpenden toren van den grooten +neusknobbel, toch zijn de oude paardenzintuigen niet uitgedoofd. Als het ware als +een vergoeding voor de stijve huid, die bijna geheel gevoelloos is, is zijn reukvermogen +nog scherper geworden. Die huid is zóózeer versteend, dat vogels zich daarop neerzetten +als op een rots. Maar wanneer die plotseling opvliegen, weet het dier dat signaal +te verklaren, en stelt het zich in postuur tegen het naderende gevaar. Zoo ontstond +de neushoorn. +</p> +<p>Zoo eenvoudig als ik het in die enkele zinnen heb verhaald, zijn de natuurlijke wegen, +die het dier in zijn ontwikkeling heeft gevolgd, natuurlijk niet geweest. Maar er +ligt toch een allegorische waarheid aan ten grondslag. De neushoorn, die met zijn +indrukwekkend, men zou wel kunnen zeggen van potsierlijkheid stijlvolle gestalte weer +eenzaam in den zoölogischen tuin schijnt te staan als nauwelijks een tweede dier, +is in beginsel alleen te begrijpen, als men de trekken van het paard daarin tracht +te vinden en die begrijpt. Maar men moet die dan weder van een historisch oogpunt +opvatten. Ook de neushoorn is niet eerst later uit ons reeds gevormde paard ontstaan, +evenmin als de tapir. In hem steekt een oude trap der equiden, en het heeft dien trap +dan nog individueel zóó vervormd, dat men dien als het ware nog eerst in hem moet +uitgraven. +</p> +<p>Van alle levende hoefdieren is de neushoorn het eenige, dat op alle vier pooten op +drie teenen, drie hoeven loopt; de middelste voetteen is daarbij de stevigste. Wie +hem in den dierentuin met die pooten achter de tralies ziet staan, kan met het oog +op dat getal zeggen, dat hij hier werkelijk <span class="pageNum" id="pb110">[<a href="#pb110">110</a>]</span>nog één der driehoevige paardachtige dieren in levenden lijve vóór zich ziet. Die +driehoevige dieren van den echten stam daarginds in Amerika van de grootte van een +schaap, zoowel als het grootere Anchitherium, dat tot zelfs naar Europa rondzwerft, +die verloren zoon van den stam op dien trap,—liepen indertijd, met die drie hoeven, +zooals de neushoorn het thans nog doet. +</p> +<p>En met een zoo vroegen trap van paardachtige dieren zijn ook weer een geheele reeks +andere karakteristieke dingen in overeenstemming. Indien de neushoorn op dat station +gedurende millioenen jaren als het ware levend versteend is, zooals dit bij den tapir +op het daaraan voorafgaande station het geval is geweest, dan moeten scheenbeen en +kuitbeen, ellepijp en spaakbeen aan die vier onderbeenen nog gescheiden en tevens +volkomen ontwikkeld zijn; en dit is ook inderdaad het geval. Bij zijn kiezen zouden +de verbindende dwarsjukken der oorspronkelijke bergtoppen reeds meer versterkt zijn +dan bij den tapir, en de eerste vullingen met cement zouden moeten begonnen zijn, +terwijl te gelijker tijd de korte tand zich als het ware op de wijze der paarden ten +koste van den wortel zou moeten beginnen naar boven uit te strekken; dit alles kan +men zelfs binnen de verschillende nog levende soorten van neusdieren op meerdere overgangstrappen +volgen, totdat het op den bovensten trap volkomen vervuld is. +</p> +<p>Daarbij komen trouwens nu ook spoedig de trekken, die ons even onmiskenbaar wijzen +op den uitlooper, het afdwalende, ver afwijkende paardachtige dier uit die dagen. +In de eerste plaats de kolossale grootte. Reeds vroeger is gezegd, hoe juist zulke +uitloopers een neiging hadden grooter te worden dan de vertegenwoordigers der echte +reeks, die <span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span>naar het paard leidt. De tapir was ook grooter dan de vospaardjes. Maar hier is het +verschil zelfs met het echte paard als grootste eindstation nog geweldig groot. De +lichaamslengte van den neushoorn kan vier meters overtreffen. Indien enkele horens +der Afrikaansche soorten in de musea nog een heel eind langer zijn dan een meter, +dan weet men nauwelijks, hoe ontzettend groot men zich het oude exemplaar moet denken, +dat een dergelijk wapen op den neus kon dragen. +</p> +<p>Die horens, waarvan de levende soorten gedeeltelijk slechts één, gedeeltelijk ook +twee dragen (enkele abnormale individuen bezitten er volgens Schillings zelfs tot +vijf toe) zijn dan zelf bijna het allermerkwaardigste aan die reuzen; geen enkel paard +of paardachtig dier toch heeft ooit voorheen iets dergelijks bezeten of bezit het +nog. Doch men meene niet, dat die horens de dieren zoo bijzonder ver uit de reeks +wegleiden, als het oppervlakkig schijnt. Als zij eenmaal aanwezig zijn, „drukken” +die hoorns in ieder geval sterk op den vorm van den kop van den rhinoceros. Zij bepalen +in zekeren zin dien vorm. Maar het is volstrekt niet waar, wat de leek steeds geneigd +is aan te nemen, dat een dergelijke hoorn zelf een stuk schedel is. Hoe vreemd het +ook moge klinken, die hoorn is een stuk huid. Ik heb dien zooeven afgeleid van een +soort eeltknobbel. Als men het nog pakkender zou willen uitdrukken, zou men werkelijk +kunnen zeggen, dat hij een ontzaglijk groote eksteroog is. Naar zijn inwendigen bouw +is het een ontzaglijke woekering der epidermis, de opperhuid, waarin zich een soort +van haarvormige hoornvezels tot een bijzonder stevige massa vereenigen. Daarom kan +die onder bepaalde omstandigheden worden afgeworpen en weer vervangen worden zooals +een eksteroog, die wordt <span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span>afgesneden en toch weer aangroeit. Als men direct aan onze eigen handen waarneemt, +hoe hard werk met een bepaalde plek der handen, steeds weer eeltknobbels veroorzaakt, +en men tevens hoort, hoe de wilde neushoorns hun hoorn behalve voor den aanval ook +vlijtig gebruiken om zich een weg te banen, takken te breken en wortels uit te trekken, +dan kan men moeilijk de meening van zich afzetten, dat een steeds hernieuwd gebruik +van dat gedeelte van den neus gedurende een aantal geslachten dien grooten eeltknobbel +eindelijk moet hebben gekweekt; dat gebruik moet dan oorspronkelijk gegrond geweest +zijn op de gewoonten en de noodzakelijkheid bij de ontstaande neushoorns, om zoo takken +en wortels te breken. +</p> +<p>In ieder geval echter moet een zoo ontzaglijke eeltvorming volkomen zonder beendereninhoud +wel niet anders denkbaar geweest zijn dan bij een dier, waarvan de huid om andere +redenen reeds in het algemeen zoo ongeloofelijk ruw en hard geweest was, en in vergelijking +bij voorbeeld met de echte huid van een paard inderdaad reeds een soort van eeltmassa. +Hoe de neushoorn aan een dergelijke „rhinoceroshuid” is gekomen, is een vraagstuk +op zich zelf. Bij de boven gegeven allegorische voorstelling zeide ik, dat zij van +een huidziekte afkomstig kon zijn. Laat ons liever zeggen: van een vervorming der +huid. Naar analogie van dien specialen hoornknobbel moest men eigenlijk naar een prikkel +zoeken, die tot op zekeren graad op dergelijke wijze reeds vroeger op de geheele huid +van het lichaam zou hebben gewerkt. Men zou weer kunnen denken aan de rol van het +water, die bij voorbeeld de met caoutchouc overeenkomende gladde dikke huid van het +nijlpaard heeft geschapen. Ook de neushoorns zijn groote liefhebbers van het water, +zooals men in iederen <span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span>zoölogischen tuin kan waarnemen. Bepaalde voorwereldlijke geslachten van neushoorns, +de zoogenaamde teloceraten, schijnen diezelfde eigenschap in het overdrevene te hebben +bezeten, en hun algemeene vorm met hun bijzonder korte beenen en uitgespreide teenen +moet inderdaad onmiddellijk aan het nijlpaard hebben herinnerd. Maar in den hoofdstam +van hun in het leven gebleven vormen ontbreekt aan de neushoorns het eigenlijk „los +geraakte”, het onder den invloed van het water vervloeide der gestalte bijna in even +sterke mate als bij den olifant; bij al zijn logheid, die bepaald wordt door de algemeene +lichaamszwaarte en vooral door de eenzijdige belasting van den kop, bewaart de rhinoceros +nog iets straks, veel meer dan wij dat bij den tapir waarnamen. Op zijn weeke zolen +is hij toch in het wezen der zaak een slenterende voetganger, dien men zich het liefst +denkt in een open steppe met kreupelhout, zooals hij die in tropisch Afrika voor zich +beschikbaar vindt. Beenderen van voorwereldlijke neushoorns liggen steeds weer vereenigd +met die van echte paardachtige dieren uit de steppen. In de diluviale periode, toen +Europa nog zijn laatste inheemsche neushoorns levend bezat, behoorden zij nog tot +de stoffeering van de steppe en voedden zij zich met steppengras zooals de wilde paarden +uit die dagen en de Saïga’s of steppenantilopen. Doch een andere eigenschap geeft +te denken. +</p> +<p>Over den eenhoornigen neushoorn, wiens huid het sterkst geplooid en het meest met +wratten is voorzien, kan men somtijds in den zoölogischen tuin de vergelijking hooren, +dat hij er uitziet als ware hij overtrokken met een korst van slib, die, na gedroogd +te zijn, tot kussentjes is opgestapeld. Nu is de wilde neushoorn boven zijn eigen +met plooien bedekte huid werkelijk <span class="ex">ook</span> nog overtrokken met <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>een laag stof of slib. De grootste Afrikaansche soort, die tegenwoordig naar alle +waarschijnlijkheid reeds bezig is uit te sterven, draagt in de jachtverhalen gewoonlijk +den naam van den „witten neushoorn”, hoewel er geen witte rhinocerossen als soort +bestaan. De hier blijkbaar bijzonder typische gewoonte, zich rond te wentelen in poelen +met slijk, en dan als het ware met een heldere „kalklaag” rond te loopen, heeft aanleiding +gegeven tot dien naam. Een dergelijke deklaag heeft ten doel, te beschermen tegen +insecten. Men weet, hoe vreeselijk juist de paarden door muskieten geplaagd worden. +Dat is nu van oudsher tot aan de oorspronkelijke paardachtige dieren uit het begin +der tertiaire periode zeker eveneens het geval geweest. De strijd met de insecten +moet van oudsher één der moeilijkste factoren geweest zijn uit den strijd om het bestaan +van alle hoefdieren. Het is dus in ieder geval denkbaar, dat een groep van oude equiden +juist dit middel gemaakt heeft tot een vaste gewoonte, om zich vóór iederen tocht +met een korst van slijk te overtrekken. Hierin kon dan de prikkel of de factor der +teeltkeus gelegen hebben, die de huid zelf langzamerhand wijzigde. Het haar zou dan +bijna geheel verdwenen zijn, de huid daarentegen zich bros en knobbelachtig verdikt +hebben. Men zou kunnen zeggen, dat het proces tot heden toe bij de neushoorns niet +geheel is voleindigd. In weerwil van hun dikke huid hebben zij nog steeds van insecten +te lijden en blijven zij zich met slijk bedekken, evenals de olifant zich immers ook +(hier met de practische hulp der slurf) gaarne stof over zijn huid strooit. Het kan +ook zijn, dat de insecten in de verfijnde wijze van hun aanvallen zelf door eigen +aanpassing dat sluwe middel hebben weten te verijdelen, immers tegenwoordig wordt +de neushoorn vooral geplaagd <span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span>door teken (woudluizen) waarvan ééne soort, de <span class="ex">Dermacentor rhinozerotis</span>, als plaaggeest in het bijzonder alleen aangepast schijnt aan den neushoorn, en alle +andere groote dieren der Oostafrikaansche steppe versmaadt. Een zekere hulp tegen +die onaangenaamheid schijnen tegenwoordig weer de ossenpikkers te bieden, een soort +van spreeuwen, die gewoon zijn over den reusachtigen rug van den neushoorn te loopen +en die de parasieten weghalen, om die te verteren. Doch ook dit heeft weer zijn bezwaren, +daar de vogels met hun spitsen snavel de dikke huid op verschillende plaatsen erg +kunnen verwonden. Maar ook dit bezwaar wordt weer geneutraliseerd door het nut, dat +die gevederde „huisdieren” aan den anderen kant weer opleveren: immers de vogels vliegen, +zoodra een vijand maar eenigszins in de nabijheid komt, krijschend op, en maken zoo +den neushoorn opmerkzaam, die wel is waar, als een oud paardachtig dier, voortreffelijk +speurt, maar slecht ziet, en overal daar door zijn zintuigen in den steek wordt gelaten, +waar het speuren niet helpt, terwijl de vogels (die in het steppengras hoog op zijn +bult balanceeren) omgekeerd voortreffelijk zien. +</p> +<p>Neemt men aan, dat dergelijke gewoonten, overgenomen van het ééne of andere oorspronkelijke +paardachtige dier, het pantserachtige zware geplooide hemd en in zijn gevolg ook (als +uiterste resultaat van een neusknobbel in die huid) den hoorn hebben geschapen, dan +is het overige geschiedkundige verloop werkelijk tamelijk doorzichtig. De dikke huid +en de hoorn maakten van het schuwe vluchtende dier langzamerhand een bijna niet aan +te tasten weerbaar en aanvallend dier. De rhinoceros is tegenwoordig zelfs tegenover +den mensch één der vreeselijkste aanvallers, die er <span class="pageNum" id="pb116">[<a href="#pb116">116</a>]</span>in onze hedendaagsche dierenwereld zijn. Daarmede echter werd het van minder belang, +of hij zoo goed kon rennen en of het dier zich verder ontwikkelde in de richting der +beweeglijkheid (hoewel de neushoorn tegenwoordig nog in <span class="ex">geval van nood</span> een flinke renner is) terwijl te gelijker tijd pantser en neuswapen door hun toenemend +gewicht er toe leidden, dat de geheele machine in dien zin geremd werd en er een oeconomische +besparing in de beweging plaats had. Zoo blijkt het onvermijdelijk geweest te zijn, +dat de neushoorn niet is overgegaan tot het steil opbouwen van zijn werkelijken paardenhoef +en het tot één geheel maken der teenen, maar dat hij in al de taaiheid van zijn leven +bij het stadium van driehoevig dier is blijven staan. Het vrije kloppen van het vlakke +veld met slechts één veerkrachtigen hoef en daarbij in de eerste plaats de volharding +van het paard is hem vreemd gebleven. Zelfs zijn drie hoeven heeft hij niet verder +ontwikkeld in de richting van lichte kloppers van den grond, maar hij is meer overgegaan +tot een stempelgang; het deel der pooten onder het polsgewricht en het spronggewricht +gelegen, verbreedt zich gelijkmatig, totdat het den bodem bereikt, waarop het rust +met de eivormige zool; de middelste van elk drietal hoeven is ongeveer tweemaal zoo +breed als ieder der beide zijdelingsche. Het dier draagt daardoor zijn ontzaglijk +gewicht op zijn manier nog al gemakkelijk, ja zelfs bijna sierlijk, terwijl hij bovendien +dreigend snel kan loopen als op zachte pantoffels; wij leggen den nadruk op „nog al” +gemakkelijk, en dat nog wel alleen binnen beperkte ruimten. Van dieren, die verder +trekken, zijn de neushoorns dieren geworden, die blijven op een bepaalde plaats, en +van gezellige dieren, zijn zij in verhouding tot hun bloedverwanten, <span class="pageNum" id="pb117">[<a href="#pb117">117</a>]</span>de paarden, kluizenaars geworden. De eenhoornige neusdieren leven, naar men meent, +in zeer bijzondere strenge monogamie. De jonge tweehoornige neushoorn uit Oostafrika, +die niet lang geleden door Schillings gebracht was in den zoölogischen tuin in Berlijn, +vertoonde een zeer in het oog vallende, in haar soort werkelijk aandoenlijke liefde +voor een paar kleine geiten, welke liefde, in Afrika begonnen, zich in Berlijn voortzette +tot groot vermaak van alle bezoekers—wat toch een bewijs is van de ten minste beperkt +voortdurende behoefte naar gezelligheid van dat dier, dat eertijds in kudden leefde. +</p> +<p>Het is niet gemakkelijk, om nu dezen theoretischen weg met werkelijke historische +feiten te illustreeren. Wel behoort de neushoorn tot de weinige dieren, die ons niet +alleen tot heden levende nakomelingen achterlaten, maar die ons in bijzondere omstandigheden +ook lijken uit de voorwereldlijke dagen zelf hebben overgeleverd met huid en vleesch. +Nog in de diluviale periode, te midden van de groote verandering in klimaat der zoogenaamde +ijsperiode, leefden, zooals wij reeds opmerkten, ook in Duitschland talrijke steppenneushoorns. +Vooral in Taubach bij Weimar is er door praehistorische menschen in groote hoeveelheden +op gejaagd en zijn zij neergeveld, zooals uit de uitgegraven overblijfselen van die +beroemde vindplaatsen der oorspronkelijke menschelijke beschaving duidelijk wordt +aangetoond. Evenals van de mammouths, zoo zijn nu ook van dien diluvialen neushoorn +enkele ijsmummies in de plooien van sedert dien tijd niet ontdooide Noord-Siberische +gletschers tot heden toe bewaard gebleven. Men kan daaraan nog een dichten rood en +wit gevlekten pels op de harde huid herkennen, evenals op den mammouth uit die dagen, +die ook dik behaard was <span class="pageNum" id="pb118">[<a href="#pb118">118</a>]</span>in tegenstelling met onze tropische olifanten van tegenwoordig. Het ligt voor de hand, +dat neushoorns, die op gletschers gingen wandelen, zich in ieder geval een verwarmenden +haarpels hadden aangeschaft, ook al waren hun voorvaderen reeds wie weet hoe lang +te voren bijna zuiver naakthuidige dieren geweest. Men moet denken aan den ijsbeer, +bij wien zelfs onder dergelijke omstandigheden de voetzolen een pelsbedekking hadden. +Hoe interessant die geheele zaak met die in stand gebleven Siberische mummies ook +moge zijn, leidt zij ons toch slechts naar een uitzonderingsgeval op een betrekkelijk +zeer laat geologisch tijdstip. Uit de oudere lagen, waarop het eigenlijk aankomt, +hebben wij daarentegen weer alleen beenderen, en kunnen wij zelfs over de horens alleen +gevolgtrekkingen maken uit den schedel, die daaraan toch in meerdere of mindere mate +eenigszins is aangepast. +</p> +<p>Toch zijn de overgeleverde geologische bijzonderheden op zich zelf interessant genoeg. +Wat zij ons in de eerste plaats onweerlegbaar aantoonen, is, dat ook de neushoorn +niet maar een eenvoudige nevenvorm is op den reeds veroverden trap van het paardachtige +dier met drie hoeven, maar dat het, evenals die vroeger genoemde „oude dieren” of +Palaeotheriën, een zij het dan ook ten slotte onvruchtbaren aanloop van eigen ontwikkeling +een eind ver ten minste in zich zelf heeft gehandhaafd. +</p> +<p>De oudste schedels, die ontegenzeggelijk iets bezitten van den lateren rhinoceros, +zijn reeds afkomstig van de grens der vospaardjes. De dieren, tot wie die schedels +behoorden, waren klein en hadden oorspronkelijk aan den voorpoot nog de vier vingers, +die de tapir tot heden nog heeft behouden. Het bezit van zuivere drie hoeven is daarna +blijkbaar <span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span>eerst zelfstandig verkregen binnen den zijtak aan gene zijde van de vertakking uit +den paardenstam. Het is ook mogelijk, dat die vertakking, die dus zeker ook reeds +bij de vospaardjes volgde, eerst recht over den Lophiodon ging, die in een andere +richting veel conservatiever den Protapirus en den tapir heeft voortgebracht. In ieder +geval is die zijtak daarna nog een heel stuk op zich zelf verder geloopen. De plaats +was oorspronkelijk naar alle waarschijnlijkheid ook Amerika. Daar wendde zich een +zeer oude groep in weerwil van haar reeds merkbaar neushoorntype nog eens met kracht +naar de richting van het loopen der echte paardachtige dieren. In die groep ontwikkelden +zich lange halzen en hoe langer hoe slankere onderbeenen met een bepaalde voorkeur +voor den middenteen. Hier zou het dus in Amerika zelf bijna tot een evenwijdigen tak +zijn gekomen, die onafhankelijk pooten en een gang als van paarden had voortgebracht. +Maar ook dit kan niet verklaard worden in de beteekenis der vroeger besproken theorie +der verschillende wegen bij ons paard, immers zelfs als die poging was gelukt, zouden +daarbij toch slechts dieren voor den dag zijn gekomen met pooten als van paarden, +maar met een kop als van een neushoorn, dat ziet men reeds bij het eerste begin; maar +die geheele soort van hardloopende neushoorns is trouwens vroeg weer uitgestorven. +</p> +<p>Een andere oude groep ontwikkelde haar hoektanden tot groote slagtanden. Misschien +was dat een uiterste groep van wortelgravers, die echter nog geen hoorn bezaten. Maar +daaruit is ook verder niets geworden. +</p> +<p>Bij de echte neushoorns in den engeren zin, dus bij dat gedeelte van den zijtak, dat +nog tot op onze dagen voortleeft, is betrekkelijk het duidelijkst, wat wij nog wankelend +en als <span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span>het ware heen en weer schommelend kunnen volgen, de hoorn. Een aantal vertegenwoordigers +maken onmiddellijk den vasten indruk, dat zij nog geen horens droegen, ten minste +in ieder geval geen neushoorn. Men heeft ze dan ook de aceratheriën, de „hoornlooze +neushoorns” genoemd, een woord, dat volkomen juist uitdrukt, dat een bepaald type +van neushoorns in ieder geval historisch reeds bestond, ook voordat het werkelijke +neuswapen nog behoefde te bestaan. Zoodanige hoornlooze dieren hebben in het midden +der tertiaire periode blijkbaar reeds in groote hoeveelheden in Noordamerika geleefd, +maar ook in Duitschland hebben zij nog wat later in het Rijndal voortgeleefd. Ook +zij hadden nog steeds stevige onderste hoektanden, die als het ware geschikt waren +om te graven, en aan den voorpoot nog een heel klein vierde kwastteentje. +</p> +<p>Die kleine kortbeenige langgerekte nijlpaardneushoorns, waarover wij reeds gesproken +hebben, dragen daarentegen hun hoorn ver aan de voorzijde op de uiterste spits der +neusbeenderen. Een gelijktijdig voorkomende tweede soort heeft reeds den naam van +tweehoornigen neushoorn, doch dit beteekent hier, dat op ieder neusbeen een afzonderlijke +hoorn zat, zoodat de beide horens niet achter, maar naast elkander uitstaken, iets +wat een uiterst vreemden indruk moet hebben gemaakt. De merkwaardigste proefneming +was echter de keus tusschen een hoorn gewoon op den neus en een op het voorhoofd. +</p> +<p>Bij onze levende tweehoornige rhinocerossen moet reeds eenvoudig uit gebrek aan plaatsruimte +de tweede hoorn, als deze achter elkander gelegen zijn, in plaats van op de echte +neusbeenderen, op het voorhoofdsbeen boven de oogen komen. Nu bestond echter een tijd +lang blijkbaar ook de mogelijkheid, dat slechts één hoorn werd ontwikkeld, maar dat +ook <span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span>deze op het voorhoofd werd geplaatst. Het type, dat hier ontstond, moest, zooals wel +onmiddellijk duidelijk wordt, tot een dier leiden, dat thans behoort tot de „mythen +der zoölogie: een nog meer of minder op een paard gelijkend groot wezen met een langen, +spitsen hoorn op het voorhoofd—in het kort tot den éénhoorn”. Onze wapens vertoonen +ons dat legendarische, overal beroemde dier als een heuschelijk paard met een langen, +gedraaiden hoorn, die scheef op het voorhoofd naar boven loopt. De mythe, dat die +„éénhoorn” een nog levend schepsel is, is uit het oosten afkomstig. Wat men als het +wapen van den zoogenaamden eenhoorn in vorstelijke variëteitenmusea als een hoogst +merkwaardig en kostbaar iets bewaarde en men in kleine hoeveelheden zelfs als allervoortreffelijkst +geneesmiddel aan vorstelijke patiënten ingaf, is gebleken iets geheel anders te zijn: +die gedraaide spitse stangen zijn niets anders dan een echte tandmassa, en wel zijn +zij als geheel ieder een kolossale hoektand, die afkomstig is van een zeezoogdier, +den <span class="corr" id="xd33e856" title="Bron: nirwal">narwal</span>, dus van een walvisch. Aan wat voor een dier echter de mythe van den éénhoorn zich +vastknoopt, is tot op den huidigen dag niet met zekerheid opgelost; mogelijk is intusschen +het volgende. +</p> +<p>In die oude tijden schommelde het tongetje van de weegschaal, in welke richting bij +bepaalde rhinocerossen de hoorn zou gaan, zooals gezegd is, heen en weer; het was +niet uitgemaakt, of hij op den neus, dan wel, zooals dat bij de eenhoorns zou moeten +zijn, op het voorhoofd zou komen. Bij die aceratheriën waren de neusbeenderen inderdaad +zóó zwak, dat zij zeker geen hoorn konden dragen. Daarentegen vermoedt men, dat toen +reeds vormen, met een hoorn op het voorhoofd, voorkwamen. En dat is dan het beginsel +en tevens <span class="pageNum" id="pb122">[<a href="#pb122">122</a>]</span>de uiterste consequentie geworden bij een in zijn soort werkelijk afgrijselijken neushoorn, +die nog in de diluviale periode in de Rijnprovinciën en in Siberië heeft geleefd,—het +Elasmotherium. Zijn gereconstrueerd beeld hebben wij reeds in ons „Dierenboek” weergegeven. +Het was de grootste neushoorn, die ooit heeft bestaan. De schedel alleen was ongeveer +een meter groot. In zijn hoektanden liet hij de grootste buitensporigheid zien, die +ooit bij tanden van neushoorns waren waargenomen: in hun prismatischen vorm met zwakke +wortels zijn het formeele paardentanden geworden, als wilde hier nog eens voor het +allerlaatst een neushoorn als uitlooper ten minste in dat ééne punt den paardenstam +trachten in te halen. Te gelijker tijd zijn echter de glazuurplooien zóózeer in arabesken +gewonden, dat men herinnerd wordt aan den echten bijlooper der paardachtige dieren, +het Hipparion, het dier, dat onder dezen de meest buitensporige windingen der tandplooien +doet zien. Blijkbaar dus in ieder opzicht een groote zonderling. Dat Elasmotherium +heeft nu op het voorhoofdsbeen boven de oogen (en alleen hier, niet ook op den neus) +een zóódanigen halfbolvormigen beenknobbel, dat er werkelijk geen andere verklaring +mogelijk is, dan dat daarop een ontzaglijk groote hoorn heeft gezeten. Voor dien reus +met de kracht en de woede van een neushoorn ongetwijfeld een ontzettend wapen. Een +beter geologisch model voor den eveneens als een vreeselijk dier geschetsten eenhoorn +der mythe is niet goed denkbaar. Nu is het echter met die diluviale dieren een eigenaardige +zaak. In hun tijd zijn zij zeker wel allen nog door menschen gezien en gejaagd, in +ieder geval door praehistorische menschen. Vele soorten zijn toen volkomen verdwenen, +zoo bij voorbeeld die roodgevlekte neushoorns <span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span>van Weimar, die groote overeenkomst hadden met onzen tegenwoordigen tweehoornigen +Afrikaanschen neushoorn, de mammouths en nog andere. Andere zijn echter tot heden +in stand gebleven. De muskusos leeft nog binnen den poolcirkel, de Saiga-antilope +in Zuidrusland, het wilde paard in Centraalazië—allen makkers uit dien voormaligen +tijd. Beenderen van het Elasmotherium liggen in Siberië. In dat Siberië verhalen nu +Mongoolsche jagerstammen, de Toengoezen, van ontzaglijke zwarte stieren, die eens +bij hen het land onveilig zouden hebben gemaakt; op het voorhoofd zouden zij één enkelen +hoorn hebben gedragen, zóó groot, dat een geheele slede nauwelijks groot genoeg was, +om dien als jachtbuit te vervoeren. Is dat nog een gerucht van het Elasmotherium, +dat nog voor het laatst weerklinkt? En heeft de mythe van den éénhoorn daar zijn aanknoopingspunt +gevonden? Het zijn alles open vragen, maar merkwaardig genoeg, waarvoor wij misschien +later nog eens aanwijzingen zullen vinden. +</p> +<p>Intusschen moeten wij ons hiermede tevreden stellen, dat van al die merkwaardige bijloopers +der paardachtige dieren, de neushoorns, nog een paar pronkstukken levend tot ons gekomen +zijn. In Noordamerika zijn zij reeds vroeg geheel verdwenen. Naar Zuidamerika schijnt +reeds geen enkele soort meer gekomen te zijn, toen de verbinding daarmede weer hersteld +was. Daarentegen heeft de oude wereld voor hen reeds van een bepaalden voorwereldlijken +tijd af als hun natuurlijke woonplaats gediend, waar zij zich langen tijd zoo weelderig +mogelijk hebben kunnen ontplooien. Met heel wat meer energie dan de tapir hebben zij +aan de invallende koude daar in het noorden nog weerstand geboden, maar eindelijk +zijn ook zij alleen tot de tropen beperkt geworden. <span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span>Op het hoogland van Tibet, waar de sneeuwluipaard op roof uitgaat en op de hellingen +van het Himalayagebergte de merkwaardige Gnoe klimt, hebben ten slotte nog neushoorns +geleefd, die aan die gebergten waren aangepast,—tegenwoordig vinden wij ook van deze +nog slechts beenderen. Toch zijn nog drie scherp van elkander gescheiden soorten levend +tot ons gekomen, een nieuw bewijs, hoe dat oude geslacht zich op verschillende wijzen +heeft ontwikkeld. +</p> +<p>De ongetwijfeld meest oorspronkelijke en in zijn soort meest op zich zelf staande +vorm, is die, welke in onze zoölogische tuinen het zeldzaamst is. De bezoeker dier +tuinen pleegt zich in te prenten, dat de Aziatische neushoorn de eenhoornige, de Afrikaansche +daarentegen de tweehoornige is. Hier moet hij echter er nog bij leeren, dat er feitelijk +ook een Aziatische tweehoornige neushoorn bestaat, die er echter geheel anders dan +de beide anderen uitziet. Naar de plek, waar hij het eerst ontdekt werd, is men gewoon +hem Sumatraanschen neushoorn te noemen, maar hij komt in een vastelandsvorm ook wel +in Achterindië voor. Ongetwijfeld is hij ontsproten uit een oorspronkelijker tak van +den stamboom en leidt nog het diepst in de reeks der nog tertiaire rhinocerossen. +Zijn kiezen komen het minst met die van paarden overeen, zij blijven kort en zonder +cement, zijn huid is betrekkelijk dun (en hoewel hij niets te maken heeft met die +noordelijke pelsvormen) nog in het oog loopend sterk behaard. Daarenboven is hij kleiner +dan alle andere en hij draagt den achtersten hoorn zóóver terug, dat deze nog den +echten stand heeft van den eenhoorn. +</p> +<p>Een exemplaar, dat Mützel (in Hecks „Dierenrijk”) meesterlijk heeft geteekend, vertoont +beide horens bijna alleen in den vorm van groote knobbels, en het geheele dier herinnert +<span class="pageNum" id="pb125">[<a href="#pb125">125</a>]</span>bijna aan een grooten, zeer haveloozen en geplooiden tapir. Met dit uiterlijk kwam +volkomen een Sumatraansche neushoorn overeen, dien ik lange jaren geleden in den „Jardin +des Plantes” te Parijs levend heb gezien; deze was alleen dichter behaard. Volkomen +dergelijke knobbelig korte horens heeft een opgezet paartje uit Malakka in het Londensche +museum van natuurlijke historie; de dragers van die horens zijn twee in het oog vallend +leelijke dieren, wier lange en verdroogde koppen bijna overeenkomen met krokodillenmuilen, +die men heeft vastgemaakt aan het harige lichaam van een zoogdier. Des te interessanter +was voor mij echter een levend dier van den zoölogischen tuin, dat den Achterindischen +vastelandsvorm in een prachtexemplaar deed zien. Het leefde daar reeds sedert geruimen +tijd, en een (in het jaar 1900 gestorven) wijfje van diezelfde soort had het daar +zelfs twee en dertig jaar in de gevangenschap uitgehouden. Dezen keer was de voorste +hoorn een ontzettend groot en lomp wapen in vergelijking met het kleine lichaam; de +achterste vormde ook hier slechts een breeden heuvel. Aan het lichaam kwam de plooiing +zeer sterk voor den dag. Buik en pooten waren zeer dicht, wollig en bruinzwart behaard. +De rug was op enkele plaatsen slechts met korte haarborstels bezet en overigens als +het ware glad afgeschuurd, de ooren daarentegen hadden een dikken pikzwarten rand, +waaraan de naam „ruwoorneushoorn” zijn oorsprong ontleent. De geheele kleur neigde +tot het roode. De pooten leken bijna sierlijk in verhouding tot den grooten kop. Terwijl +ik naar hem keek, nam hij de hurkende zithouding der honden op het achterdeel aan, +die zoo dikwijls beschreven en afgebeeld is bij den Afrikaanschen neushoorn. +</p> +<p>De grootste tegenstelling met dezen kleinen harigen neushoorn <span class="pageNum" id="pb126">[<a href="#pb126">126</a>]</span>levert de sedert de oudste tijden bekende Indische neushoorn op. Vroeger over geheel +Vóórindië verspreid, leeft hij tegenwoordig nog alleen in de zuidelijke voorgebergten +van den Himalaya en is hij blijkbaar op het punt van uit te sterven. Met hem verdwijnt +één der meest ornamenteele dieren der aarde. Hij ziet er uit, als uit steen gehouwen, +een prachtig beeldhouwwerk der natuur, dat alleen leelijk kan gevonden worden door +iemand, die geen oog heeft voor stijl. Ook hem bekomt de gevangenschap zóó goed, dat +hij daarin stokoud wordt, en dat hij ook hem, die niet zelf in de tropen kan rondreizen, +ten minste een blik doet slaan op een volwassen en volkomen ontwikkelden neushoorn. +</p> +<p>De levensuitingen, die men aan een dergelijken steenen kolos daar kan waarnemen, zijn +trouwens zoo spaarzaam mogelijk. Een op en neer wippen der oogen, als hij lui in de +zon ligt, en plotseling een ruk als van een vliegenklap. De gang is katachtig zacht +op zijn veerkrachtige zoolkussens, die voor mij bij de ontzaglijke grootte steeds +iets beangstigends, iets spookachtigs heeft—men meent, dat hij achter iemand kan komen +staan met zijn kop met potsierlijke ooren, zonder dat men hem hoort aankomen. De papegaaienbek, +die open staat als om te bedelen, stelt in de gelegenheid de verregaande verkwijning +van het voorgebit gemakkelijk te bestudeeren. En ten slotte het oog, dat onvergelijkelijke +oog van den rhinoceros, dat iets zoo eigenaardig boos heeft als geen ander oog van +een zoogdier. De neushoorn kan in den waren zin dol van woede worden, hij handhaaft +dan, zooals ik reeds vroeger heb gezegd, het onweerstaanbaar impulsieve van het schuw +wordende paard, maar niet zooals deze als verdediger, maar als aanvaller. Maar dit +is wel niet van toepassing op den bedelaar, die <span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span>zich daar aan het getraliede hek door kinderen laat voederen, en van wien wij weten, +dat hij als echtgenoot en vriend ook zijn teedere gevoelens heeft. Het oog van den +rhinoceros heeft veeleer in zijn uiterlijk iets, dat aan een zoogenaamd „boos oog” +doet denken. +</p> +<p>Men zoekt het in het gelaat op een andere plaats, namelijk open en rond onder de diepe +inzinking van het voorhoofd. Maar dan ziet men het plotseling heel ergens anders, +veel lager, bijna eerst daar, waar men de neusgaten verwacht, en het komt juist bij +den hoorn voor den dag, zoodat men het niet kon zien, zonder te gelijker tijd de bedreiging +van het vreeselijke wapen te ondervinden. De booze indruk wordt in den oogappel nog +hierdoor versterkt, dat onder de donkere pupil bij iedere beweging zooveel wit voor +den dag komt. Als men den neushoorn zoo boosaardig ziet dreigen met blik en hoorn, +zou men werkelijk meenen, dat hij in staat was onder het lichaam te hollen van den +olifant op hooge pooten en hem een doodelijken stoot van beneden naar boven toe te +brengen, zooals dit in het zoölogische sprookjesboek der strijdlustige oudheid, bij +den ouden Plinius, zoo aardig geschetst is, maar in de werkelijkheid toch niet voorkomt. +Het paard heeft immers in de mythe altijd reeds een groote rol gespeeld met zijn merkwaardigen +kop en blik. Hoe zou dit nu niet het geval zijn met dit gepantserde paard, dat zijn +wapen op een zóódanige plaats heeft, alsof het inderdaad met zijn oogen den stoot +toebracht! +</p> +<p>Van alle levende soorten der neushoorns heeft deze echte Indische neushoorn het meest +zijn huid werkelijk in een pantser veranderd. De groote leeren platen hangen in de +plooien juist zooals op zich zelf onbeweeglijke platen in verschuifbare geledingen. +Daar echter ook die platen door <span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span>een uitgebreide knobbelvorming iets van een wegnevelend mozaiekbeeld hebben, een trek, +die bij een nauw verwante soort overgaat in een werkelijke sierlijke uitwendige begrenzing +der veelhoekige lederen schilden, — dringt de overeenkomst met een wezenlijken drager +van een hard pantser onder de zoogdieren krachtig naar voren, en wel die met het gordeldier. +Men zou een oogenblik het denkbeeld kunnen koesteren, dat wij hier alleen te doen +hebben met een ineenvloeien van echte mozaiekplaten, zooals bij die Glyptodonten van +Zuidamerika, waarover wij hebben gesproken. Aan het embryo van den neushoorn komt +met iedere wrat of ieder knobbeltje of met ieder schildje inderdaad een duidelijke +op zich zelf staande harde huidpapil overeen. Zouden er achter die Indische vormen +reeds vroeger eens neushoorns geweest zijn, die <span class="corr" id="xd33e887" title="Bron: mozaiekpanters">mozaiekpantsers</span> droegen, welke volmaakt overeenkwamen met die der gordeldieren, in ieder geval uit +een zóó leerachtige massa bestonden, dat daarvan niets versteend werd en dus de geologie +ons geen uitsluitsel kon geven? +</p> +<p>Ook naast dezen grooten gepantserden Indischen neushoorn bestaat er een eilandvorm, +de zoogenaamde Wara, of Javaansche neushoorn, die echter eveneens verbreid is over +het vasteland van Achterindië, zooals de Sumatraansche neushoorn. Deze heeft die fijnere +mozaiekbedekking, waarvan wij reeds gesproken hebben. Het merkwaardigst is echter, +dat eertijds ook de Afrikaansche tweehoornige neushoorns, die tegenwoordig zoo scherp +van de andere zijn afgescheiden, onmiddellijk naast die Indische voorkwamen: hun beenderen +liggen nog in het diluvium van Madras. Dit was dus in dezelfde periode, waarin die +roodgevlekte neushoorns van Weimar in Duitschland leefden, en ook die Duitsche, later +Siberische pelsrhinocerossen waren immers, <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>zooals wij gezegd hebben, niet anders dan met een pels voorziene dubbelhoornige neushoorns +van de familie der tegenwoordige Afrikaansche neushoorns. Die stam moet dus in een +nog volstrekt niet ver afgelegen tijd de meest zegevierende en meest verspreide geweest +zijn van alle overlevenden. Wat kan nu de reden zijn, dat zij zoo plotseling uitsluitend +beperkt zijn geworden tot het aequatoriale Afrika? Een vraag, waarop geen antwoord +kan worden gegeven. +</p> +<p>In ieder geval was echter dat Afrika op het oogenblik, dat de Europeanen der cultuurperiode +met hun vuurwapenen in dat land aankwamen, het meest met neushoorns gezegende land +der geheele wereld, als men het aantal kolossen rekent, en ook tegenwoordig wemelt +het in Duitsch en Britsch Oostafrika nog van hen, ten minste in het gebied van den +Kilimandsjaro. Het is de plek, waar Schillings zijn meesterlijke momentopnamen heeft +gemaakt. Aan hem zijn wij ook de tot nu toe beste beschrijvingen van den wilden steppenneushoorn +verschuldigd. +</p> +<p>Wij zien hem in zijn natuurlijke omgeving, de met gras en struiken begroeide steppe, +die naar gelang het de regentijd of de droge tijd is, daar ligt in den groenen weerschijn +van den nieuw ontstanen grastooi, over een uitgestrektheid van mijlen ook met water +bedekt, door enkele stroombeddingen door den regen met zilver doorstroomd,—of ook +dor en kaal, vaal en bruin met uitgestorven plantengroei, waar de plaatsen van „inzinking” +het oog slechts hier en daar een rustpunt gunnen, „waar acacia’s, terminalia of andere +boomen en struiken zooveel grondwater vinden, dat zij gedurende langen tijd hun bladerentooi +konden behouden”. „Wij hebben hier te doen met dorre, uitgestrekte, vrije vlakten, +die, in den regentijd overstroomd, <span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span>als zij opdrogen, witachtige met zout doortrokken vlakten vormen, die slechts aan +spaarzame grasstruiken het leven schenken, nu weer met onafzienbare groene of vaal +verbrande grasvlakten, en dan weer met acaciaboschjes in onafzienbare uitgestrektheid +of met hagedoornen bedekt zijn, die voor het leekenoog overeenkomst hebben met vruchtboomen +en daarom ook zeer treffend boomgaardsteppen worden genoemd. Daar waar de steppe met +blijvende acacia’s dicht begroeid is, kunnen deze natuurlijk hoog van stam zijn of, +in jongere exemplaren, meer struikachtig. Ook kan de steppe bedekt zijn met heesters +en struiken van verschillenden aard, waartusschen in den regentijd gras tot manshoogte +opgroeit en planten van verschillende soort, met stekels en doornen bedekt, tusschen +de boomen en struiken gevonden worden. Een aantal soorten Euphorbia’s, ook voor het +leekenoog goed kenbaar, drukken op het geheel een typischen stempel”. Van tijd tot +tijd onderbreekt een termietenheuvel van verscheidene meters hoog de vlakte of steekt +een kolossale apenbroodboom uit; „vreemd en zonderling van vorm bereikt deze dikwijls, +gehuld in een schitterend grijsglinsterenden bast, een omvang van vele meters, door +zijn verschijning wekt hij den indruk van den voorwereldlijken tijd; de reiziger leert +hem echter spoedig waardeeren; immers menigmaal bergt hij in zijn hollen stam rijkelijke +hoeveelheden water, die uit den regentijd afkomstig zijn en dikwijls het eenige water +uitmaken, dat over een omtrek van een aantal dagreizen gevonden wordt”. Op die steppe +zien van verre hooge vulkanische bergen neer, die in weerwil van hun ligging in de +tropen op hun toppen met overgebleven sneeuw en gletscherijs zijn bedekt, terwijl +aan hun voet de steppenstruiken overgaan in een <span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span>echt oerwoud. Ontelbare groote, voor een deel reusachtige zoogdieren bewegen zich +vóór dat landschap als achtergrond. „Als stroohalmen geknakt liggen boomen van aanzienlijke +dikte rechts en links van ons pad, daar waar een kudde olifanten haar weg heeft genomen, +en de in den regentijd ontstane olifantensporen gelijken merkwaardig veel op diepe +groeven, die een jaar en langer zichtbaar blijven, en waarin het volstrekt niet zonder +gevaar is te struikelen. Behalve de olifantenkudden, die reeds maanden geleden hun +weg door de steppe hebben genomen, zijn de sporen en kenteekenen van een ander groot +dikhuidig dier, den neushoorn, duidelijk en op karakteristieke wijze uitgedrukt. Naar +de verschillende waterplaatsen voeren over een lengte van verscheidene kilometers +uitgeloopen, elkander kruisende wildpaden, die, zeer duidelijk merkbaar in de nabijheid +van het water, zich in de uitgestrekte steppe geleidelijk verliezen. Evenals de olifanten +hebben de neushoorns op verschillende plaatsen aan de stammen van heesters en aan +de doornstruiken hun schatting geheven, en enkele struiken vinden wij meer of minder +volledig van hun takken beroofd”. +</p> +<p>Het is de moeite waard, bij die schildering stil te staan, en dat wel niet alleen +ter wille van den neushoorn. Zij geeft ons tevens nog een beeld van het oorspronkelijke +milieu, waarin de hoofdmassa der wereld van onze tegenwoordige zoogdieren in het algemeen +is ontstaan. Dat landschap moet in de tertiaire periode onmetelijke gedeelten der +aarde hebben beheerscht, begunstigd door een heel wat warmer klimaat tot op hooge +noordelijke breedten. Met die verhoudingen zijn de kolossale verzamelplaatsen van +beenderen in Noordamerika, Europa en Azië in overeenstemming. Zoo moet het er uitgezien +hebben te Pikermi bij Marathon, aan den Sivalikheuvel <span class="pageNum" id="pb132">[<a href="#pb132">132</a>]</span>in Indië, in het Rijndal bij Eppelsheim, in de zuidelijke staten van Noordamerika, +toen daar een ontzettend gewemel van groote en zelfs van de allergrootste voorwereldlijke +zoogdieren en in de eerste plaats hoefdieren te zamen leefde. In een zoodanig milieu +heeft zich de geheele middelste geschiedenis van het paard eens afgespeeld, tot wier +uiterste speelruimte ook de driehoevige neushoorn nog behoort. Het is het beeld van +het landschap, dat ons steeds weer voor oogen zal komen, als wij misschien later zullen +hooren van het ontstaan der groote groepen van herkauwende dieren, de wieg der buffels, +antilopen, giraffen, zooals zij tegenwoordig of voor een gedeelte nog voor korten +tijd behooren of behoord hebben tot de karakteristieke dieren der Afrikaansche steppen. +</p> +<p>Hoewel tegenover de Aziatische neushoorns tegenwoordig een type, dat een organisch +geheel vormt, vervallen toch de Afrikaansche neushoorns klaarblijkelijk in onderling +zeer verschillende vormen, waarvan mij de systematiek nog niet voldoende uitgewerkt +voorkomt. De grootste soort, juist die, welke bekend staat onder den naam van den +„witten neushoorn”, werd voor een tijd als uitgeroeid beschouwd, maar is in de laatste +jaren weer teruggevonden en naar versch geschoten stukken gephotografeerd. Uit onze +dierentuinen waren de dubbelhoornige neushoorns voor eenigen tijd geheel verdwenen. +Sedert Schillings ook hier de betoovering heeft verbroken, komen ten minste jonge +dieren weer naar Europa. De Berlijnsche tuin kon een tijdlang bij dergelijke jonge +dieren, die reeds schoone horens hadden, twee zeer van elkander afwijkende grondtypen +voor oogen voeren. Heck heeft in het algemeen gelijk met zijn bewering, dat de Afrikaansche +neushoorn leelijk is in vergelijking met den éénhoornigen Indischen neushoorn. De +oorzaak ligt echter <span class="pageNum" id="pb133">[<a href="#pb133">133</a>]</span>eigenlijk juist hierin, dat de meer beweeglijke, meer dunbeenige tweehoornige neushoorn +meer gelijkt op zijn schoonen dubbelganger, het paard; maar daar hij, niettegenstaande +die gelijkenis, toch een neushoorn blijft, lijkt hij een lompe en houterige, onhandig +in elkander gespijkerde caricatuur van het paard, terwijl de Indische neushoorn geheel +zijn eigen weg volgt. De Indische neushoorn is een prachtig etalage-voorwerp, dat +geen ornamenteeler indruk maakt dan wanneer het dicht voor den beschouwer zoo rustig +mogelijk stilstaat als om te worden gephotografeerd. Om den Afrikaanschen neushoorn +recht te doen wedervaren, moet men hem over een uitgestrekte vlakte zien razen en +voorthollen, moet men zien, hoe hij in weerwil van zijn lompe horens, die dikwijls +de dikte hebben van komkommers, spelend gemakkelijk den kop omhoog werpt als een heuschelijk +paard en de beenen naar voren werpt uit de leelijke heupen. Dan begrijpt men heel +wat van den neushoorn uit het woord „getraind”, dat Schillings op hem toepast, en +wanneer een deel der aesthetica van het dier toch altijd samenhangt met het volmaakt +oplossen van een technisch bewegingsvraagstuk, zóó dat die beweging sierlijk en zonder +eenige inspanning is, dan zal men juist van den tweehoornigen neushoorn moeten erkennen, +dat hij in zijn soort in weerwil van ontzettend veel ongunstige factoren (die in de +zwaarte, dikhuidigheid en bovenal de rol van het voorgedeelte van den kop als zetel +van zijn wapen gelegen zijn), toch werkelijk nog al het mogelijke volbrengt tot aan +de grens van een sierlijke lijn. Staat hij in een nauwe, afgeperkte ruimte, dan is +hij zeker een verdraaid monster, dit kan ik niet ontkennen; het paard daarentegen +blijft ook dan nog een prachtig dier. +</p> +<p>Schillings heeft menig aardig staaltje medegedeeld van <span class="pageNum" id="pb134">[<a href="#pb134">134</a>]</span>het verstand der tweehoornige neushoorns. Zoo bij voorbeeld, hoe bijzonder ontwikkeld +hun plaatszin is in de steppe, die toch zoo weinig afwisseling biedt. Vier uur lang +kon hij eens het spoor van een neushoorn volgen, dat oostwaarts rechtuit naar een +kleinen waterpoel in de woestenij leidde; toen de dorstige reus dien had bereikt, +bleek het, dat ook deze verdroogd was; nu boog dat spoor weer in een even rechte lijn +westelijk af, om na drie uur bij een tweeden poel werkelijk naar water te voeren. +Wat een ontzaglijke topografische kennis moet die neushoorn, die zoo rechtuit er op +afging, in zijn kop hebben gehad, een kennis, die ongetwijfeld op persoonlijk verkregen +ervaring berustte. Dat is de trap van verstandelijke ontwikkeling, van waar wij ons +moeten voorstellen, dat het paard is uitgegaan. +</p> +<p>Ook aan Schillings is de sterke individueele verscheidenheid niet ontgaan. Daarin +is misschien wel het meest beteekenisvolle verschijnsel gelegen van het geheele hoogere +dierenleven, maar hoe weinig is dat nog onderzocht. Hoeveel bronnen van meeningsverschil +tusschen dierenschilders berusten daarop. Individueele trekken worden bij het teekenen +der karaktertrekken onwillekeurig onbetwist tot soortkenmerken verheven, later neemt +dan een tweede onderzoeker een individu waar, dat geheel anders handelt, en meent +dan het recht te hebben tot de scherpste critiek; en toch hebben individueel beiden +gelijk. Niet zelden leidt dit tot geringschatting van het intellectsleven der dieren, +welke geringschatting tegenwoordig bij critisch aangelegde personen zoo geliefd is +als tegengif tegen het oude „jagerslatijn”, maar even dikwijls weer niet minder „critisch +onjuist” is. Iemand rilt van het denkbeeld, dat het ééne of andere bijzonder stompzinnige, +onervaren en onpractische menschenexemplaar <span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span>als voorbeeld zou genomen worden voor het verstand van het geheele menschdom; maar +ook de meest sceptische dierenpsychologie is bij het geringe en aan zoo groote toevallen +onderhevige materiaal steeds aan die mogelijkheid prijs gegeven. Het is volkomen dezelfde +quaestie als bij het bang geworden, in een paniek medegesleepte dier. Het handelt +dan steeds naar de meest blinde, oogenblikkelijke aandrift van zijn instinct, dikwijls +zelfs zóó, dat dit instinct het dier juist het tegengestelde laat doen van wat noodig +is, en dus in dat speciale geval zoo onnoozel mogelijk. Hoe gemakkelijk kan men nu +uit een zoodanig gedrag de gevolgtrekking afleiden, dat in de hersenen van een dergelijk +dier zoo goed als geen verstand in het spel is. Nu moet men echter eens een vergelijking +maken, hoe menschen zich bij een paniek gedragen, en welken indruk dat gedrag zou +maken op een kalmen waarnemer, die overal die handeling verwacht, die in dat individueele +geval zoo practisch mogelijk is, als hij dat gedrag bij voorbeeld in vogelperspectief +kon overzien, zooals hij het werk der mieren beschouwt. Aan den anderen kant moet +men bij voorbeeld eens letten op een muis, hoe zij zich zinneloos gedraagt in den +eersten panischen schrik, hoe zij de eenvoudigste mogelijkheid om te vluchten over +het hoofd ziet—en hoe zij handelt, als (misschien eerst na eenige uren) die razernij +overwonnen is en het verstand weer begint individueele mogelijkheden tot vlucht te +beproeven, om op de ééne of andere wijze toch nog van den toestand zooveel mogelijk +partij te trekken en met overleg en volharding de redding door te zetten; men zou +meenen, twee geheel verschillende wezens vóór zich te hebben, waartusschen de geheele +weg nog gelegen was naar het werkelijke verstand. +<span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span></p> +<p>Nog van een ander voorwereldlijk schepsel moet hier een woord tot slot worden gezegd, +om den kring der bijloopers bij het oorspronkelijke paard nog vol te maken. Het is +vroeg weer op aarde verdwenen, maar dank zij de groote Amerikaansche vindplaatsen +zien wij zijn goed bewaard gebleven geraamte tegenwoordig, in het oorspronkelijke +of in gips afgegoten, dikwijls in onze musea voor palaeontologie. +</p> +<p>In zijn meest volkomen vorm heet hij het „Titanotherium”. Het is over dien vorm in +zijn tijd nooit heengekomen. +</p> +<p>In zekeren zin kan het Titanotherium, dat niet langer bestaan heeft dan tot in de +miocene periode, juist het best aan de neushoorns worden aangeknoopt. Zonder eenigen +twijfel is ook zijn stam een korte zijloot van den paardenstamboom, maar die toch +een eind ver voor ontwikkeling vatbaar is, en die zich evenals de tapir en de neushoorn +in de nabijheid der jongere vospaardjes afscheidde. Wij kunnen in Noordamerika nog +overgangsvormen herkennen, die in die richting liepen zonder nog den lateren eindtoestand +te bezitten. Ook het echte Titanotherium heeft nog aan de voorpooten de vier teenen +van den tapir en de oudste neushoorns. Maar zijn gestalte overtrof spoedig in grootte +verre de afmetingen van den tapir. Reeds in dit opzicht vertoonden die vreemde bijloten +der paardachtige dieren de eigenaardigheid van den neushoorn. Zelfs hebben zij eindelijk +den neushoorn nog ver achter zich gelaten. Zwaarder in bouw, maar in hun geheel hooger +dan de grootste rhinoceros, zijn zij geëindigd met de grootte van olifanten. Hun merkwaardigste +lichaamsdeel was echter hun schedel. Hij doet denken aan den neushoorn, maar loopt +in de merkwaardigste speling weer ontzaglijk ver daarvan af. +</p> +<p>Wij hebben gezegd, dat de hoorn op den neus van den <span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span>rhinoceros een reusachtige verharding is van de huid, waarin echter geen echte beenige +haak zit. Toch heeft zich de schedel van den neushoorn eenigszins aan het bestaan +dier horens als draagbalken aangepast. Waar zij de neusbeenderen belasten, ziet men +ook aan den schedel de daarmede samenhangende verhoogde stevigheid om dien last te +dragen. Met den hoorn op het voorhoofd van het elasmotherium was zelfs een opgeblazen +en dik beenkussen op dat voorhoofd in overeenstemming. Stellen wij ons nu een dergelijk +kussen nog een eind hooger van den schedel uit naar voren gedreven, dan moest dat +toch langzamerhand den horen ontlasten, daar het dien voor een deel verving. Langzamerhand +was een hoornscheede op de beenwoekering van den schedel voldoende, zooals onze ossen +die hebben. Doch ten slotte kon ook dat zelfs wegvallen. De beenderenvoorsprong zou +kunnen omkleed worden met een eeltachtige huid, en dan zou deze nog altijd een van +verre zichtbare hoornversiering vormen,—het zou echter een open vraag zijn, of deze +hoorn zoo veerkrachtig zou zijn voor het stooten, en de hersens, die in den schedel +gelegen zijn, zou bevrijden van al te sterke schokken. Intusschen moest echter de +beenige hoorn ook van het voorhoofd naar den neus verhuizen. En evenals bij die voorwereldlijke +neushoorns, die naast elkander twee neuswapens droegen, op ieder der beide neusbeenderen +één, rechts en links, zoo moest ook de beenwoekering zich in tweeën splitsen, opdat +op ieder neusbeen een afzonderlijke voorsprong kwam. Wij hadden dan uit een neushoorn +een zoo eenvoudig mogelijk, echt Titanotherium gemaakt. +</p> +<p>Van zijn neus, maar wel te verstaan, nu niet van de eeltvormig verharde neushuid, +maar van het been zelf, stegen twee korte, dikke komkommers evenwijdig naar boven. +Met <span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>een eeltvormige huid oppervlakkig bedekt, moeten zij van verre in ieder geval eenigszins +geleken hebben op een stompen dubbelen hoorn, zooals die bij den neushoorn voorkomt, +alleen moet bij een stoot de eigenlijke schedel zelf opspringen. Ik geloof nu niet, +dat die beenige horens van het Titanotherium werkelijk gestooten hebben, in de beteekenis, +waarin de tegenwoordige rhinoceros dat doet. Zij maken op mij den indruk niet van +een sabel maar van een vreedzaam werktuig, alsof zij oorspronkelijk als hefboom bestemd +waren. Ik zeide vroeger, dat de eelthoorn van den neushoorn misschien in het allereerste +begin ook een breek- en hefwerktuig is geweest in de doornstruiken en het dichte oerwoud, +en eerst later de rol van wapen er bij heeft gekregen. De peenvormige beenderen op +den neus van het Titanotherium zien er volkomen zoo uit, als waren zij nooit over +dat oorspronkelijke doel heengekomen. Wij hebben een ander geslacht van hoog op de +pooten staande reuzen in de oudste tijden en tegenwoordig, dat, van de oudste tijden +af blijkbaar een zeer karakteristieke woudbewoner, breekijzers en hefboomen, om de +boomen in het woud te ontwortelen, met een ander deel van zijn schedel heeft ontwikkeld, +en wel met de snijtanden; ik bedoel de olifanten met hun ontzaglijke slagtanden. Niet +zonder reden gelijken de Titanotheriën in lichaamshoogte juist op die olifanten. Ik +houd ook deze op een bepaalde trap hunner ontwikkeling voor een uiterste aanpassing +van den equidenstam aan het woud. Hun bijlen, breekijzers en hefboomen, hun „slagtanden” +werden daar gevormd door het dubbele peenvormige been op den neus. In dat oorspronkelijke +dikke woud zullen er wel geen aanvallers geweest zijn, die voor die kolossen gevaarlijk +waren, zoodat het wel nooit gekomen is tot echte, <span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>spitse aan die hefboomen geplaatste horens met het doel zich te verdedigen. En in +deze opvatting word ik versterkt door een zeer leerrijke analogie bij een verdere +ontwikkeling van die Titanotheriën nog juist voordat hun bestaan was afgesloten, met +een eigenaardige ontwikkeling, die een zekere soort van olifant, namelijk de mammouth, +kort vóór zijn ondergang heeft doorloopen. +</p> +<p>Evenals de andere olifanten, had ook die mammouth zijn stootwerktuigen medegekregen +als wapen onmisbaar voor den pionier bij het „ontginnen van de bosschen”, dat wil +zeggen voor het maken van paden in het oerwoud en het afbreken van takken (wij spreken +later nog over de bijzondere methode bij dat werk der olifanten). In de diluviale +periode bewoner geworden der mossteppen in het hooge noorden, waar geen boomen gevonden +werden, had het geen bestemming meer voor die breekwerktuigen. Zoo kwamen zij in een +stadium van „hypertrophie”, zij groeiden uit tot kromme arabesken zonder zin, die +zonder eenig nut den drager langen tijd hebben bezwaard en gehinderd en eindelijk +waarschijnlijk een oorzaak zijn geweest van zijn ondergang. Dit is ten minste het +zeer voor de hand liggende en logische vermoeden, door Brandes, den voortreffelijken +leider van den zoölogischen tuin te Halle, geuit, een vermoeden, dat werkelijk aansluit +aan de in ieder geval volkomen onbruikbaar gekromde, krulvormige slagtanden der mammouths +uit het diluviale tijdperk. Het slotbedrijf in het leven der Titanotheriën levert +nu daarmede een zóó treffende analogie, dat men die werkelijk mag mede tellen onder +de bewijsmiddelen voor de verklaring bij den mammouth gegeven. +</p> +<p>Kort voordat zij weer voor goed van de aarde verdwijnen, vermeerderen zij tot in het +onmetelijke. Geheele lagen, afgezet <span class="pageNum" id="pb140">[<a href="#pb140">140</a>]</span>in het Noordamerikaansche gesteente, dragen haar naam naar de ontzaglijke ophooping +van hunne beenderen. Die lagen zijn afkomstig uit den tijd, toen daarginds de reeds +genoemde Protapirus, en van den echten paardenstam de driehoevige paardachtige dieren +van de grootte van een schaap, leefden. Het is, alsof een uitwendige verandering in +het landschap in die dagen aan het Titanotherium plotseling een tijdlang de allergunstigste +levensvoorwaarden had geboden. Te gelijk echter begint in de geraamten van die zoo +ontelbaar toegenomen schepselen een, zoo te zeggen, woest en wild varieeren. Allerlei +vervloeien, allerlei spelingen, allerlei goochelen en heen en weer schommelen in de +kenmerken begint. En dit geldt in de eerste plaats de breekijzers van den neus. Juist +zooals die mammouthtanden groeien zij ten slotte uit tot ware vermommingen. Men staat +er versteld van, hoe een dier met een dergelijken beenderigen snavel nog behoorlijk +kon eten, zoolang hem het voedsel niet gewoon weg in den bek groeide. Als werktuig +kon de dunne vork in ieder geval onmogelijk meer worden gebruikt. Noodzakelijk moet +men denken aan de belemmerende kromme klauwen, waarin de hoeven der wilde ossen in +de zoölogische tuinen veranderen, als zij niet meer gebruikt worden, en aan de potsierlijke +woekertanden bij hazen, als de daarmede overeenkomstige andere snijtand, die anders +zijn vis à vis door afslijting wist te regelen, toevallig is uitgevallen: woekertanden, +die zich als spiralen oprollen. Wat hier van tijd tot tijd het individu wedervaart, +schijnt daar de geheele soort te hebben getroffen. Bij de weelderigste voeding varieerde +ook hier een orgaan, dat niet meer werd gebruikt, zonder eenige regelmatigheid, tot +in het zinnelooze. Naar alle waarschijnlijkheid waren die Titanotheriën uit het dichte +woud in de vrije, weelderige <span class="pageNum" id="pb141">[<a href="#pb141">141</a>]</span>grassteppen gekomen. Hun neushefboomen waren daar niets anders meer dan een stuk speelgoed, +zij ontsnapten volkomen aan de controle van het nuttige in den arbeid. Maar toen dat +nu zijn toppunt had bereikt, was het, als veegde een storm plotseling het geheele +geslacht weg. En men begrijpt volkomen, dat een plotseling hernieuwde eisch van den +strijd om het bestaan korte metten moest maken met die gehypertropheerde gemaskerde +neuzen, nadat zij vroeger (overdrachtelijk gesproken), steeds zeer behagelijk hadden +kunnen blijven voortleven. De minste aanvaller, die opnieuw ten tooneele verscheen, +en in eenigerlei opzicht gevaar kon opleveren, moest wel onmiddellijk met dien reus +kunnen klaar komen, die door zijn ontzaglijke beenderwoekeringen niet werd beschermd, +maar juist weerloos gemaakt. Zij moesten in eenigszins anderen vorm het lot ondergaan +van die lompe Dodo’s of Dronte’s van het eiland Mauritius, die, daar zij langen tijd +zonder eenigen vijand hadden geleefd, hun vleugels hadden afgeschaft en hun lichamen +in vettonnen hadden veranderd; tot op het laatste exemplaar vielen zij als slachtoffers +der eerste menschelijke bezoekers. In de beteekenis van de theorie van Darwin geloof +ik er wel is waar niet aan, dat een diersoort zich zelf door hypertrophie van organen +onmiddellijk te gronde kan richten, als het ware door eigen groei een zelfmoord kan +plegen. Varianten, die onmiddellijk op innerlijke evenwichtsgronden van den lichaamsbouw +tot een bankroet zouden leiden, zouden zich binnen de soort niet hebben gehandhaafd, +en de toestand zou zich zelf weer van zelf hebben moeten regelen. Bij dergelijke woekerende +beenige verzweringen betrof het echter buitensporigheden, die langen tijd volmaakt +onverschillig waren, en die bij gelijkmatige uitwendige omstandigheden <span class="pageNum" id="pb142">[<a href="#pb142">142</a>]</span>nog maar wat meeliepen zonder nut maar ook zonder eenig bezwaar. Het doodvonnis werd +eerst over hen uitgesproken, toen van buiten wijzigingen optraden in den strijd om +het bestaan, waarin zij plotseling ongunstige kansen aanboden. Hier werd de buitensporigheid +hun tot verderf. Voordat in zoo en zooveel geslachten die buitensporigheid weer kon +worden uitgeroeid, had deze de soort in haar geheel reeds vernietigd als gevolg van +de nieuw gestelde eischen. +</p> +<p>Heeft ons dus de zoölogische tuin in tapir en neushoorn toch nog minstens twee stations +der oudere geschiedenis van het paard gered, in den vorm van een beeld, dat zeer duidelijk +is voor hem, die in de zaak is ingewijd, er bestaat bovendien nog een derde middel +tot onmiddellijke aanschouwing. De zoölogische tuin laat ons ook het voltooide paard +zien nog op zijn trap als <span class="ex">wild paard</span>, voordat het in symbiose met den mensch heeft geleefd. +</p> +<p>Er kan in ieder geval hieromtrent geen twijfel bestaan: ook die trap heeft tegenwoordig +reeds een historisch karakter, het karakter eener overlevende reliquie. De groote +bloeitijd der ongetemde wilde paarden is op onze planeet eveneens reeds lang voorbij. +In onze periode van het leven op aarde zijn het in verval gerakende, uitstervende +dieren. Juist in de meest karakteristieke dingen, die ons hier belang inboezemen, +komt ons onderzoek hier weer eens erg laat, meestal te laat. +</p> +<p>Uit die groote bloeiperiode der wilde paarden moet onze menschelijke cultuur haar +tam paard hebben te voorschijn gehaald. Dit beginsel staat absoluut vast. Daar dit +cultuurpaard ten slotte toch het uitgangspunt is geweest voor onze belangrijkste deelneming +aan het geheel, moet hier de spanning tot het hoogst klimmen. Maar de storm heeft +weer onverbiddellijk er over heen geveegd. De lange ketens van <span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span>overgangen van oude wilde paarden tot aan de rassen onzer cultuur ontbreken ons geheel +en al. Aan den éénen kant staan die rassen steil tegenover ons als voltooid werk, +aan de andere zijde als een paar toevallige reliquieën van den stam. Zal er iets voor +den dag komen, dan moeten ook hier de fijne wegen der bewijzen door aanwijzingen worden +betreden. +</p> +<p>Daarbij komt nog de omstandigheid, dat onze cultuur <span class="ex">tegenwoordig</span> tegenover die paar levende fossielen van het overoude materiaal niet meer assimileerend, +maar vernielend staat. Terwijl het onderzoek met vliegende stift het weinige, dat +toevallig is behouden gebleven, zou willen fixeeren, decimeert het materiaal onder +onze handen. De inventaris aan wilde paarden is in het oog vallend verminderd, sedert +deze door de wetenschap ontdekt is geworden. Terwijl wij tegenover huiden en schedels +twisten over systematiek en nomenclatuur, hebben onwetende jagers ons in bijzondere +gevallen daar buiten reeds de levende dieren tot op het laatste exemplaar neergeschoten. +Een wedstrijd tusschen redden en vernielen! +</p> +</div> +</div> +<div id="ch7" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1400">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first">Wij hebben reeds medegedeeld, dat in het uiteinde der tertiaire periode de oude wereld, +dus Azië, Europa, Afrika, overal gevuld was met wilde paarden van het voltooide type. +Dus paarden, die den laatsten voorbereidenden trap van de pinkpaardachtigen reeds +voor goed achter zich hadden gelaten, en in voet, tand en geheelen bouw „paard” waren. +Overblijfselen van beenderen van dergelijke tertiaire volkomen paarden, die tot de +oude wereld behoorden, zijn wat Azië betreft in Oost-Indië, wat Europa betreft in +Frankrijk en Italië, wat Afrika betreft in Algiers aangetoond. Men kan ze <span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span>samenvatten onder den naam, die oorspronkelijk geschapen is voor de Oostindische paarden, +en wel die van Sivapaarden. Siva is een Indische godheid, waarnaar een beroemde vindplaats +van voorwereldlijke beenderen aan den zuidelijken voet van den Himalaya heet. In die +tertiaire Sivapaarden moet in die dagen alles bij elkander gestoken hebben, wat tegenwoordig +van paarden in de oude wereld over is. Alle tegenwoordig gesplitste rassen van ons +cultuurpaard. Alle overblijfselen van wilde paarden van tegenwoordig. En ook nog wel +de tegenstelling van paard en ezel. +</p> +<p>Paard en ezel zijn voor ons immers tegenwoordig, vooral in hun typische gestalte als +huisdieren, bijzonder van elkander verschillende schepsels. Niet gemakkelijk kunnen +twee dieren, die anatomisch zoo nauw met elkander verwant zijn, sterkere tegenstellingen +in hun physionomie bieden. Zij zijn zóó nauw met elkander verwant, dat men ze reeds +sedert langen tijd met elkander pleegt te kruisen, en uit ezel en merrie het „muildier”, +uit hengst en ezelin den „muilezel” voortbrengt; echter juist bij die kunstmatige +combinaties vertoonen zich misschien de eigenzinnige afzonderlijke kenteekenen zoo +duidelijk mogelijk. Toch blijft het bij dit alles onomstootelijk waar, dat ook ezel +en paard niet anders dan twee varianten zijn binnen het grondtype „paard”. In die +vroeger besproken kenmerken van het skelet, die het voltooide paard uit een geschiedkundig +oogpunt karakteriseeren, zijn beide absoluut identiek. Als de ontwikkeling van het +paard tot een organische eenheid zich tot het laatst toe ook hierin is trouw gebleven, +dat het echte paardentype als eerste oorspronkelijke vorm slechts eenmaal is ontstaan, +dan moeten in dien eersten vertegenwoordiger ook ezel en paard nog beide aanwezig +zijn geweest als toekomstige mogelijkheid tot varieering. Uit <span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>de overblijfselen der beenderen is er niets tegen in te brengen, dat niet het tertiaire +Sivapaard der oude wereld nog dat eenheidstype is geweest; maar uit de beenderen alleen +kan het noch middellijk, noch onmiddellijk worden bewezen. +</p> +<p>Overlevende onveranderde nakomelingen van dat Sivapaard hebben wij in ieder geval +tegenwoordig op aarde niet. Een in geraamte met het paardentype overeenkomend dier, +dat physionomisch in zijn uitwendigen aanblik niet als een latere kruising of een +gelijkenis, maar in de beteekenis van een oorspronkelijke eenheidssoort in uiterlijk +nog zóó duidelijk toonde, dat geen der bestanddeelen overheerschte, bestaat in levenden +toestand niet. Met die gaping begint dus ons beslissend hoofdstuk van het paard in +ieder geval. Binnen de nog aanwezige overblijfselen der wilde paarden bezitten wij +reeds duidelijk de splitsing voorbij die plaats. Wij hebben daarbij echter wilde ezels +en echte wilde paarden in engeren zin. En de tegenstelling kan ook historisch nog +tot in den diluvialen tijd, dus tot voorbij het begin der cultuursymbiose van beide +vormen worden gevolgd. Eerst daarmede wordt voor ons de gordijn weggetrokken. +</p> +<p>Maken wij in het kort den inventaris op van de levende overblijfselen,—om te zien +wat deze ons nog verder kan leeren. Europa is hierbij geheel buiten het spel. Het +heeft geen spoor meer van een echt oorspronkelijk wild paard of wilden ezel. De gordel +der reliquieën begint in het zuidelijke gedeelte van Siberië, in westelijk China, +loopt in een breede strook over Perzië en Noordindië tot den noordoosthoek van Afrika +en dan over geheel tropisch Afrika. Oorspronkelijk ook nog tot aan Kaapland, doch +daar heeft tegenwoordig reeds het genoemde vernielingsproces gewoed. Op die breede +strook der aarde wonen nog vier verschillende groepen van <span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span>overblijfselen, en wel, van het noordoosten naar het zuidwesten gerekend, ten eerste +op den Chineeschen hoek echte wilde paarden, dan, in het begin nog met die wilde paarden +te zamen, maar verder over het geheele overige deel van Azië alleen echte wilde ezels, +in Noordoostafrika een andere groep van dergelijke wilde ezels en daar tot aan het +einde weer een andere groep van wilde paarden. +</p> +<p>Ieder dier groepen geeft aanleiding tot afzonderlijke problemen. Het van oudsher gemakkelijkste +en meest doorzichtige ligt echter aan den Noordoostafrikaanschen hoek, dus ongeveer +in het midden van het gebied. +</p> +<p>Wat het paard op zijn ontwikkelingsgang in den loop der wereldgeschiedenis hoe langer +hoe beslissender is geworden, dat is het als wild paard ook nog tegenwoordig: een +steppendier. Die geheele verbreidingsgordel is, wat de plaats betreft, tevens een +steppengordel. In het hart van Azië het onmetelijke steppengebied, dat zich van de +woestijn Gobi tot in Tibet en eveneens westelijk eindeloos ver uitstrekt, het land, +dat door Sven Hedin zoo meesterlijk is geschetst. De steppengedeelten van Indië. De +met kreupelhout bedekte steppen van Afrika, zooals wij die reeds hebben leeren kennen +als de woonplaats van den neushoorn. Die steppe strekt zich ook daar uit aan den noordoosthoek +van Afrika van de Somalilanden aan den Indischen oceaan tot ver in het binnenland +naar den Nijl in een oneindige vlakte, van Kaap Gardafui tot naar Nubië. Door die +steppe echter trekken nu kleine troepen vlugge, schuwe, eenhoevige dieren, wie men +op het eerste gezicht kan aanzien, dat het wilde ezels zijn. Op dat uitgestrekte veld +kan men twee ondersoorten herkennen, een kleinere (indien ten minste de scherpe verdeeling +juist is), meer grauw van kleur met een zwart <span class="pageNum" id="pb147">[<a href="#pb147">147</a>]</span>schouderkruis zonder strepen over de pooten, dieper landwaarts naar Nubië; en een +grootere, meer roodachtige, meestal of altijd zonder schouderkruis, maar wel altijd +met een paar duidelijke donkere dwarsstrepen aan de pooten, in de steppe aan de kust. +</p> +<p>Die Afrikaansche ezels zijn, wat hun levenswijze betreft, wild; in hun uiterlijk zijn +zij zóó ontwijfelbaar echte ezels in de beteekenis van onzen tammen ezel, dat geen +kind zelfs een oogenblik kan aarzelen. Vooral de kleinere vorm zonder strepen over +de pooten is in alle karakteristieke trekken eenvoudig onze „ezel”, alleen maar vrij +en frank in de open steppe geplaatst. De andere is trotscher, zwaarder, rooder, meer +gestreept, alsof die vrijheid ook reeds haar invloed op den vorm van het lichaam heeft +doen gevoelen; maar ook ten opzichte van dien vorm vindt men, als men slechts goed +zoekt, in de tamme rasvormen van den ezel nog de duidelijkste analogie. Hij die in +de omheining van den dierentuin die Afrikaansche dieren terugvindt, ziet, dat zich +hier eigenlijk volstrekt geen probleem verder voor hem voordoet, maar eenvoudig een +gewone consequentie. In dat dier staat de oorspronkelijke wilde stamvorm van onzen +getemden ezel zelf ons nog voor oogen! +</p> +<p>Alles is daarmede in overeenstemming. Die wilde ezels wonen nog tegenwoordig in het +Egyptische achterland. De vroegste sporen echter van den reeds getemden ezel vindt +men in de Egyptische cultuur. In Opper-Egypte gaat hij daar terug tot voorbij de eerste +dynastie, juist tot in de eerste tijden der Egyptische cultuurperiode. Op de oudste +afbeeldingen ziet men hem reeds met absolute duidelijkheid als huisezel, overal met +het zwarte kruis op den schouder, het erfdeel van den Arabischen wilden ezel. In die +tijden en <span class="pageNum" id="pb148">[<a href="#pb148">148</a>]</span>langen tijd daarna ontbrak het tamme paard in dat Egypte, naar het schijnt, nog volkomen; +zijn beeld komt eerst voor den dag op gedenkteekenen der achttiende dynastie, dus +omstreeks 1500 jaar vóór Christus. De ezel daarentegen liep reeds gedurende het bestaan +van het geheele oude rijk op den dorschvloer om te dorschen, en droeg het zadel van +den reiziger. +</p> +<p>Er is geen enkel bekend feit, dat in strijd is met de opvatting, dat de geheele verspreiding +van den tammen ezel over de landen aan de Middellandsche zee oorspronkelijk van Egypte +zou zijn uitgegaan. Tot op onze dagen is de oostelijke uithoek daar de eigenlijke +wereld, waar de ezel gedijt en zich in zijn element gevoelt. Daar is hij groot, krachtig, +en nog steeds een werkelijke concurrent van het paard. Verder op naar het noorden +in Europa neemt zijn rijk daarentegen zóó sterk af, dat men terecht heeft gezegd, +dat hij nog alleen maar als caricatuur voortleeft. Zoo klein, ellendig en armzalig, +koppig en afgeranseld de ezel in onze streken is, zoo statig, trotsch, betrouwbaar +en dapper wordt hij in de richting van Palestina en Egypte, waar hij den bodem van +zijn oude cultuur aanraakt. Voor onze noordelijke <span class="corr" id="xd33e983" title="Bron: fantaisie">fantasie</span> past hij volkomen als humoristisch rijdier voor den intocht van Sancho Panza als +stadhouder; maar wij hadden nooit de onderstelling durven uiten, dat de Heiland hem +op het beslissende oogenblik zou berijden; en juist dit is de meening in het oosten +omtrent de komst van den verwachten Messias, dat hij zijn intocht zal doen op een +witten ezel. +</p> +<p>Zoo past dan in dit geval alles zoo goed mogelijk in elkander. Nauwelijks koesteren +wij nog het verlangen, hier werkelijke overgangsschakels tusschen den wilden en den +getemden toestand te zoeken. Uitwendige trekken der beide <span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span>Afrikaansche witte ezels komen immers nog steeds zichtbaar in onze ezels voor den +dag; behalve dat kruis op den rug ook telkens bij gelegenheid weer die donkere strepen +over de pooten. De kleur gaat ook nog steeds van tijd tot tijd over in het roodgeel +der steppen. En zelfs de als het ware psychische handeling van het temmen kan niet +al te moeilijk juist hier weer in gedachten worden gereconstrueerd. Die wilde ezels +zijn gezellig levende dieren, waarvan de kudde uit merries en jonge veulens onder +de leiding staat van een mannelijk dier als aanvoerder. Een zoodanige merrie of een +dergelijk veulen, plotseling uit het verband weggerukt en in de macht van den mensch +gebracht, zou in zekeren zin al een schepsel zijn, dat aan leiding gewoon was. De +menschelijke temmer neemt nu de rol van den vroegeren aanvoerder over. Hij behoefde +de instincten der gehoorzaamheid en van het begrijpen der signalen niet eerst voort +te brengen, hij vond die reeds voorhanden. Ik stel mij voor, dat misschien langen +tijd uitsluitend merries gebruikt zijn, die men van tijd tot tijd steeds weer door +wilde hengsten liet dekken. Dat proces zal bij elke temming van wilde, in kudde levende +dieren, ook bij de echte paarden, op die wijze voltrokken zijn. De symbiose met den +mensch was slechts een voortzetting, een bekroning der reeds aanwezige symbiose in +de kudde. De manbare hengst is overal het langst nog het halfwilde dier gebleven, +dat eigenlijk nooit volkomen is getemd geworden. Hoe kleiner, handiger echter de soort +in het begin geweest is in verband met de grootte van den mensch, des te gemakkelijker +moest in het algemeen de zaak gelukken. Hier bood de ezel de meest gunstige kansen. +Het is duidelijk in te zien, dat men het eerst zijn krachten heeft beproefd op de +kleinste soort. Op <span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span>de oudere Egyptische afbeeldingen ziet men nooit een mensch op een ezel rijden, maar +steeds ziet men een draagstoel tusschen twee ezels opgehangen. Eerst toen het temmen +een bepaalde hoogte had bereikt, zal men het getemde ras ook wat steviger en grooter +gefokt hebben, waardoor het weer meer overeenkomst gekregen heeft met den anderen +wilden vorm; ook is het mogelijk, dat ook kruisingen met die aan de kust levende soort +een rol hebben medegespeeld. +</p> +<p>Afrika heeft anders geen wilde ezels. In alle landen van Afrika naar het zuiden toe +met hun zebra’s, ontbreken zij geheel. Het is als het ware een goede luim der wereldgeschiedenis, +dat zij in het geheele onmetelijke werelddeel zich als op een beperkt eiland alleen +daar hebben kunnen handhaven, waar de loop der gebeurtenissen de eenige zeer oude +en op zich zelf staande hooge cultuur van het werelddeel in hun nabijheid zou brengen. +Een merkwaardig diereneiland en een merkwaardig cultuureiland, die beide iets geïsoleerds +hebben, als het ware als een verloren post, zijn hier met hun inventaris samengekomen. +</p> +<p>Intusschen hadden en hebben zich echter wilde ezels in ontelbare troepen nog op een +ander terrein gehandhaafd, dat door zee en land van het andere gescheiden is, namelijk +juist op den ouden stambodem, waarop reeds in grijze, geologische tijden de eerste +inval en verspreiding van den geheelen echten wilden paardentroep had plaats gegrepen: +en wel in de steppen van westelijk en centraal Azië. Daar, over veel grootere uitgestrektheden +land verspreid, streken, die hoewel steppenland, toch van oudsher bijna van alle kanten +aan groote, overoude cultuurrijken grensden—zijn die Aziatische wilde ezels toch tot +in onze dagen voor een groot deel fabelachtige dieren gebleven. De jeugdige gymnasiast +<span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span>hoort over hen spreken in de anabasis van Xenophon: „Onagers” zwerven daar rond in +de „dierentuinen”, de groote omheinde jachtterreinen der oude Perzische koningen; +het woordenboek vertaalt het merkwaardige woord met „wilde ezel”. In een schoolboek +voor natuurlijke historie met bont gekleurde teekeningen heb ik voor het eerst het +woord „Dziggetai” gelezen, ook weer een dierennaam, die zich als een bijzonderheid +in mijn geest inprentte. In het Mongoolsch is dit ons woord „langoor.” De teekening +deed een reuzenezel zien ter grootte van een paard en citroengeel van kleur. Het was +reeds lang mijn wensch, een dergelijk wonderdier te zien, doch de zoölogische tuin +vervulde dien wensch niet. +</p> +<p>Feitelijk wist voor dertig jaar ook de echte zoöloog nog niet al te veel af van hem +en zijns gelijken. Die Aziatische steppen, waar omheen eertijds de oude beschavingen +waren opgegroeid als aan de oevers van een onafzienbare binnenzee, lagen, wat haar +dierenwereld betrof, voor onze Europeesche wetenschap als onder een nevelsluier. Men +wist, dat zwermen dieren ongestadig daardoor heentrokken, en daaronder waren ook de +wilde ezels. Indien hier of daar, aan de Chineesche, Turksche, Engelsch-Indische, +Russische grens dergelijke zwervers van tijd tot tijd door reizigers werden gezien, +wist men niet, of het plaatselijk scherp begrensde soorten waren dan wel één en hetzelfde +vrije geslacht, dat van Mongolië tot Perzië of Indië rusteloos heen en weer trok. +Hier hebben eerst in de laatste tijden werkelijk onze zoölogische tuinen eenigszins +licht ontstoken, vooral de Berlijnsche dierentuin, die zoo systematisch zijn verzameling +aanlegt. Hij heeft ons de Aziatische wilde ezels van de rij af in verschillende plaatselijke +typen in vleesch en bloed voor <span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span>oogen gevoerd, zoodat men zich daarvan een physionomisch beeld kon maken. +</p> +<p>Als het ooit de moeite waard was een diervorm te beschouwen, dan was het wel deze. +Het ezeltype ongetwijfeld nog gehandhaafd in de lange ooren en andere kenteekenen, +maar tevens toch dat type tot een hoogeren vorm veredeld. Steile, hoog op de pooten +staande, slanke, pezige dieren, met krachtige zenuwen, dieren met prachtige koppen +en dunne halzen, met een trek van de fijne gazelle, en den Guanaco met zijn dunnen, +schralen hals; het laatste spoor van den caricatuurvorm van den ezel is uitgewischt, +het zijn in ieder opzicht prachtige schepsels, wier dartele sprongen men met ongestoord +genoegen steeds weder gadeslaat. De kleur is in overeenstemming met het zwevende van +den gang: van de pooten in bovenwaartsche richting als witte melk, waarin een meer +of minder groote scheut bruine koffie gegoten is, zoodat deze er als een wolk doorheen +loopt, en eerst geheel op het laatst, aan de bovenzijde van den rug boven de ruggegraat, +een fijne donkere streep, die de silhouet, die van onderen verloren gaat, ten minste +van boven nog afbakent, een donkere streep van de donkere manen tot den donkeren staartkwast. +En dit alles bij de grootste soort tot de volle grootte van een flink paard, maar +met nog langer pooten. In die afmetingen en met verschillen in de sterkte van de koffiekleur +op de huid vindt men tamelijk duidelijk een aantal verschillende plaatselijke vormen. +Zoo heeft men een fijnen Perzischen ezel met een fijnen, kleinen kop, met een fraai +witte kleur met een zilverachtigen glans, welke kleur aan de bovenzijde van den kop, +aan de zijden van den hals en van de romp en aan de heupen in een bleeke isabellakleur +overgaat. Over de <span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span>schouderstreek loopt een witte streep, een hand breed naar beneden, een breede streep +loopt aan weerszijden langs het midden van den rug en dicht ter zijde der dijen; tusschen +de beide overlangsche strepen ligt de koffiebruine rugstreep. Dit is de reeds bij +Xenophon vermelde Onager. Dan een hoogpootige, betrekkelijk kleine Indiër, die in +het oogloopend koffiebruin is gekleurd, en uit het achterland afkomstig is, die door +de bewoners van Beloetsjistan Gorkhar genoemd wordt, dan nog de Koelan der Kirgiezen, +een bijzonder mooi dier, van het Balkasjmeer, met den edelsten kop bij betrekkelijk +korte ooren, met vurig zwarte oogen, donkerbruine manen, met een bruinachtigen streep +over den rug tot op den staartkwast, met donkere oorspitsen, maar overigens bijna +alles effen gekleurd met een isabellakleur. Men ziet duidelijk, hoe de steeds kalere, +steeds geler woestijn zich uitbreidt en haar kleur geeft aan die dieren. De echte +Dziggetai uit de Chineesche woestijn Gobi heeft die stofgele kleur wel in de sterkste +mate. Omgekeerd gaat de reus van het geslacht, de geweldige „Kiang” van de hoogsteppen +van Tibet, weer meer naar het bruin over, dat zelfs tot het schitterendste goudkleurige +hoogrood overgaat. +</p> +<p>Zonder twijfel zijn die luchthartige klanten geen van allen paarden. Maar als men +van onzen getemden ezel het begrip ezel wegneemt, dan doen zij mij, wat hun physionomie +betreft, steeds weer denken aan een derden vorm van wilde eenhoevige dieren, die noch +het aanzijn heeft geschonken aan het paard, noch ook aan den ezel, maar die een geheel +op zich zelf staande zijtak is, een bijlooper der ezellinie, zooals eertijds de Anchitheriën +en Hipparions bijloopers waren van de oude groote paardenlinie. En ik geloof, dat +die bijzondere aard zich ook hierin heeft gehandhaafd, dat <span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span>zij in weerwil van de nabijheid van zooveel oude cultuurrijken nooit werkelijk getemd +zijn. Een op een gazelle gelijkend, licht, slank huisdier met fijnen kop en op hooge +pooten, dat in de beteekenis van die Aziatische wilde ezels noch paard noch echte +ezel is, bezitten wij niet, het moet eenvoudig niet gelukt zijn, het in Perzië of +in China of in Indië of in de steppen der Kirgiezen blijvend te fokken. Daarmede is +natuurlijk niet gezegd, dat niet van tijd tot tijd vruchtbare kruisingen hebben plaats +gehad op het aanrakingsgebied van den geïmporteerden Egyptischen ezel en de Aziatische +in vrijheid levende ezels. Als paard en ezel zich gekruist hebben en dat wel blijvend +veel vruchtbaarder dan men gewoonlijk meent, waarom dan niet die beiden? In den Berlijnschen +zoölogischen tuin heeft een kruising van een Koelan met een ezelin van den beschreven +vorm der Afrikaansche wilde ezels aan de kust van Somaliland het aanzijn geschonken +aan een jong dier zonder echt schouderkruis, hoog op de pooten, van den bouw van een +Koelan met de strepen op de pooten, die de Somalimoeder had en zelfs met een duidelijk +zichtbaar kruis op den rug. Een bijzonder schoon ras van een huisezel in het oosten, +uit fokkerijen in Centraal-Arabië, maakt met zijn witte huid bijna den indruk, alsof +daarin van oudsher ook Onagerbloed aanwezig is. Maar zelfs daaruit is blijkbaar geen +vaste regel ontstaan. Evenals het hooge schelle suizende gefluit in het geschreeuw +van den wilden Aziatischen steppenezel noch past bij het hinniken van ons paard, noch +bij het half komieke i-a, i-a van onzen getemden ezel, zoo staan wij ook over het +algemeen bij hem tegenover een overblijfsel van vrije eenhoevige dieren, welk overblijfsel +in geen enkel opzicht iets heeft te maken gehad met de symbiose in de <span class="pageNum" id="pb155">[<a href="#pb155">155</a>]</span>dagen der werkelijke cultuur. En wij vinden nu als duidelijke parallel bij dien oorspronkelijk +geheel onafhankelijken zijtak van het ezeltype nog een dergelijken volkomen onveranderd +gebleven zijtak van het echte paardentype in den zebra. Evenals Azië den ezel heeft, +die in den loop der cultuurgeschiedenis nooit blijvend getemd is, zoo heeft Afrika +een paard, dat nooit tot symbiose is opgevoed. +</p> +</div> +</div> +<div id="ch8" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1411">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first">Reeds in dien Noordafrikaanschen hoek in Somaliland komt de oude oorspronkelijke ezel +samen met vertegenwoordigers van den stam der eenhoevigen, die zonder eenigen twijfel +behooren tot een geheel ander overblijfsel van den ouden bloeienden stam van dat geslacht. +Ook zij hebben zeker trekken van den ezel. In tegenstelling met ons cultuurpaard en +in overeenstemming met alle ezels ontbreken bij hen aan den achterpoot de vroeger +reeds genoemde eeltplekken of zwilwratten. Hun staart heeft (ten minste meestal) alleen +den staartkwast, zooals die bij de ezels voorkomt, over het grootste deel van hun +lengte kort en alleen bij de spits lang behaard, in plaats van, zooals bij de paarden, +over hun geheele lengte met lange haren begroeid. Juist bij dien Somalivorm zijn de +ooren nog zeer verdacht gerekt. En toch beslist een enkele blik op het geheel, waarbij +de aandacht voornamelijk gevestigd wordt op de physionomie van het dier, een blik +die voor den dierenkenner in hoogste instantie even belangrijk moet zijn als alle +atomistische beschrijving der details, in dit geval zonder tegenspraak <span class="ex">voor het paard</span>. Het zijn voor een deel kleine, het zijn ineengedrongen, langbuikige, kortpootige +dieren, met zachte hoeven, in een reeks <span class="pageNum" id="pb156">[<a href="#pb156">156</a>]</span>kenmerken echt ezelachtige paarden,—maar paarden. En dat volkje is nu weer in een +aantal soorten verspreid over een kolossaal district,—zooals wij zeiden oorspronkelijk +over het geheele oostelijke, zuidelijke en zuidwestelijke tropische Afrika tot aan +het Kaapland, onder den gemeenschappelijken naam van „Zebra.” +</p> +<p>Het woord is voor ons niets anders dan een soort aanduiding van de kleur, en beteekent +zooveel als <span class="corr" id="xd33e1022" title="Bron: zwartwit">zwart-wit</span> gestreept. En hier hebben wij onmiddellijk weer een bijzonder punt, waarin die Afrikaansche +wilde paarden zoo eigenaardig zijn en dat zij allen gemeen hebben. Zij hebben een +neiging tot kleuring van hun huid, die geen enkele wilde ezel, tamme ezel of geen +enkel tam paard bezit: de neiging, dwars over een helderen dikwijls volkomen sneeuwwitten +ondergrond een prachtige teekening te hebben van koolzwarte strepen. Die teekening, +de karakteristieke „zebrateekening” heeft den zebra beroemd gemaakt als pronkstuk, +zoolang men hem kent. Het dier is, voor zoover geschiedkundige getuigenissen mededeelen, +het eerst bewonderd in de arena ten tijde van den Romeinschen keizertijd, onder keizer +Caracalla (211 na Christus); die zebrateekening wekt ook thans nog in iederen zoölogischen +tuin de verbazing op van iederen eenvoudigen boer. +</p> +<p>Het gebeurt zelden, dat zoogdieren door hun kleur alleen de belangstelling wekken. +Het haar is in tegenstelling met de schubben van de hagedis en de veeren van den vogel +meestal te weerbarstig, te onrustig voor zuiver bonte kleuren. Een onbeslist bruine, +grauwe, grauw-zwarte, grauw-gele kleur hult geheele groepen in een eenvormig arbeiderskleed +zonder eenige sierlijkheid. En als eens de bontheid van kleur ook bij het zoogdierenvolk +een enkelen keer duidelijk toeneemt, zooals bij de apen, dan eindigt het spoedig hiermede, +dat <span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span>zij zich toch weer van het haar losmaakt en als een schelle kleur van de onbehaarde +huid optreedt, zooals bij het cobaltblauw en het steenrood van de mandril; het is +in zekeren zin reeds de ontwikkelingslijn naar den mensch, die bijna geheel naakt +is, maar nu die naakte huid kunstmatig tatoueert of met gekleurde kleeren omkleedt. +De zebra is daarentegen een uitzondering, waar de eigenaardigheid der kleur uitsluitend +in de haren zetelt. Met schitterend wit en schitterend zwart in de sterkste tegenstelling, +maakt hij een ontzaglijken indruk op het oog. Bij de schoonste variëteiten is er bijna +geen plekje meer op de geheele huid, dat niet bijdraagt tot den eigenaardigen indruk +van die strepen. De strepen worden gevonden aan de neusgaten, op de korte, stijve +manen, de ooren, tot den staart toe, het geheele gelaat is daardoor met een traliewerk +bedekt. En als men nu den eersten indruk van de tegenstelling van wit en zwart ten +volle genoten heeft, blijft er voor het nauwkeurig onderzoekende oog nog de prachtigste +verrassing over door het feit, dat de strepen niet meer ruw over de onderdeelen van +het paardenlichaam heen loopen, maar dat lichaam in zijn meest intieme lijnen volgen. +Wilhelm Busch heeft in een grappige teekening eens een zebra eenvoudig schematisch +schuin gelinieerd als de wand van een Pruisisch schilderhuisje, zonder eenigszins +rekening te houden met het leven van het gelinieerde lichaam zelf. Ongetwijfeld was +die teekening in overeenstemming met den indruk van tallooze bezoekers van den zoölogischen +tuin, die slechts oppervlakkig hebben toegekeken; dit is werkelijk de indruk, dien +zij er in hun herinnering van hebben behouden. Maar het eigenlijk interessante is, +dat de zebra feitelijk daarmede niet in overeenstemming is. +<span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span></p> +<p>De werkelijke strepen sluiten nauwkeurig aan het levende lichaam aan met zijn verschillende +in elkander ingrijpende onderdeelen. In de eerste plaats doet zij een hals en een +rompgedeelte op zich zelf uitkomen, die in het skelet en in de aanhechting der spieren +van boven naar beneden loopen, daar zij als het ware van de stijve wervelkolom neerhangen, +die alleen een sterke buiging maakt in den nek. In overeenstemming daarmede hangen +in dit gedeelte ook de zwarte strepen alle ten minste in beginsel recht naar beneden +van de kruin naar beneden over de flanken van rug en hals, eveneens met een duidelijke +aanwijzing van de buiging van den nek. Een tweede stelsel zijn dan de strepen op den +staart, die, volkomen de werkelijke staartwervels volgend, van achteren hooger op +den rug opstijgen dan de leek zou verwachten, die het skelet en de spierstelsels onder +de huid niet kent. Reeds hier begint, wat ik de „doorzichtigheid” zou willen noemen +in die zebrateekening. Zij doet ons een dieperen blik slaan in het inwendige van het +dier, daar zij den samenhang van het inwendige mechanisme, die anders onder de huid +verloren gaat, op een zoodanige wijze naar buiten doet komen, alsof men door een doorzichtig +omhulsel een laag dieper kon naar binnen zien in het levende dier zelf. En dit alles +viert zijn triomf in de pooten. Elk der pooten heeft zijn strepen als stelsel op zich +zelf. Daar echter de stijve as van het been loodrecht staat op het horizontale rugstuk, +loopen ook dezen keer de strepen loodrecht op die van den rug. Dat verschil in richting +volgt echter het been naar boven ver over de plaats heen, waar het in den gewonen +omtrek van het paard zich in de massa van den romp verliest. Wij herinneren ons, dat +bij het skelet van het paard feitelijk eerst op die plaats de echte knie gelegen <span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span>is, terwijl het been zelf zich nog een heel eind verder van binnen voortzet in de +schijnbare borst- en buikmassa. En nu is het merkwaardig, hoe juist de strepen dien +toestand zoo schitterend doen uitkomen. De strepen op de pooten loopen in een richting, +die loodrecht staat op die van den rug, nog in een hoogen driehoek zoowel van voren +als van achteren voort naar de flanken van het lichaam. Zoo ontstaat het prachtigste +gedeelte van de geheele zebrateekening; die aan weerszijden in de neerhangende strepen +van den rug ingrijpende driehoeken, bestaande uit fladderende wimpels, een verrukkelijk +gezicht voor ieder kunstenaarsoog, en dat aan den zebra eerst zijn groote schoonheid +geeft voor hem, die aan dat dier grootere opmerkzaamheid wijdt. +</p> +<p>De teekening wordt tevens op die wijze een belangrijke factor in het totale beeld +ook van den bouw van den zebra; terwijl zij namelijk het anders in het lichaam van +het paard verborgen bovenbeen van achteren en van voren voor den uitwendigen blik +duidelijk doet uitkomen, verlengt zij schijnbaar daardoor de pooten in het algemeen: +de zebra lijkt ook hem, die zich volstrekt niet bewust is, wat de reden daarvan is, +feitelijk veel hooger op de pooten te staan dan werkelijk het geval is, en ten gevolge +daarvan maakt ook het geheel een veel fraaieren indruk. +</p> +<p>Een eigenaardig stelsel van strepen vindt men ten slotte op den kop. De manen zijn +wel is waar geheel opgenomen in het strepenstelsel van den hals, daar hier de neerhangende +strepen eenvoudig doorgetrokken zijn tot in het haar, een omstandigheid, die voor +den totalen indruk hier weer het voorste gedeelte van de kruin, waarmede die zwart-witte +haren samenvallen, aanzienlijk hooger en statiger maakt. Aan het voorhoofd en de wangen +daarentegen ontwikkelt <span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span>zich de meest geraffineerde speling van fijne strepen, als moest duidelijk uitgedrukt +worden, dat daar de meest zenuwrijke, meest gevoelige plaats van het geheel gelegen +is. Om de oogen worden de streepjes gewone hanepooten. Men meent te zien doorschemeren, +hoe het oog door de spieren wordt vastgehouden, horizontale plooien van het voorhoofd +met tegen elkander in loopende hanepooten geven aan het oog iets ingespannens en dreigends, +dat anders nooit voorkomt bij een vluchtend hoefdier zonder kopverdediging. En lager +bij den bek duiden de halvemaans-strepen onmiskenbaar de krachtige kauwbeweging aan. +</p> +<p>Hij die een zebra, ook als hij stilstaat, gedurende langen tijd nauwkeurig beschouwt +met het oog op dat stelsel van strepen, moet noodzakelijkerwijze geleid worden tot +de waarneming van zuiver optische verschijnselen. Door de verscheidenheid en talrijkheid +der schelle, nauwe, dikwijls elkander kruisende contraststrepen lijkt de zebra niet +alleen grooter, maar het oog van den waarnemer wordt onrustig van de beschouwing; +het beeld begint te verschuiven, loopt in elkander en vloeit ten slotte formeel in +elkander. Men kan die ervaring reeds opdoen, als men zeer natuurgetrouwe afbeeldingen +beschouwt, zooals bij voorbeeld de voortreffelijke momentopnamen met magnesiumlicht, +die Schillings heeft gemaakt van wilde zebra’s des nachts aan de drenkplaats. Juist +Schillings, die reeds zuiver physisch een zeer scherp ziende waarnemer is, heeft er +met bijzonderen nadruk ook op gewezen, hoe de zoo in het oog vallend zwart-wit gestreepte +teekening der zebra’s de dragers dier teekening volstrekt niet doet uitkomen tegen +het hen omgevende landschap. Naar gelang van de verlichting zien er zebra’s heel verschillend +van kleur uit, tot zelfs het eenkleurige grijs; <span class="pageNum" id="pb161">[<a href="#pb161">161</a>]</span>maar zelfs daar waar hun <span class="corr" id="xd33e1043" title="Bron: zwartwitte">zwart-witte</span> kleur van dichtbij zou kunnen uitkomen, vervloeien de dieren op de meest merkwaardige +wijze met de kleur der steppe. Maar ook dan wordt ons een hoogst merkwaardig voorbeeld +van mimicry vertoond, als zebra’s tegen het middaguur rust nemen onder boomen en struiken, +die schaduw afwerpen; de trillende strepen der schaduwen, die door de takken der boomen +worden veroorzaakt, vermengen zich dan op de meest verrassende wijze met de strepen +der zebra’s.<span id="xd33e1046"></span> Dit citaat uit Schillings is uit den aard der zaak zeer merkwaardig. Het strepenstelsel, +dat zich in den zoölogischen tuin zoo aan ons opdringt en naar voren treedt, schijnt +in de vrije Afrikaansche steppe met haar kreupelhout omgekeerd juist tot de schutkleuren +te behooren. De vraag zou slechts zijn, of de door Busch geleverde caricatuur der +schilderhuisstrepen of een hoogst verward door elkander loopende zigzagversiering +niet nog betere, in ieder geval even goede diensten zou kunnen bewijzen. Maar dat +merkwaardige en verwonderlijke naar buiten doen treden van het inwendige lichaam met +al zijn fijnheden en de geheele ornamenteele individualiseering binnen het rhythmische +grondbeginsel schijnen mij in ieder geval er op te wijzen, dat ook nog inwendige factoren +aan den bouw van het lichaam hebben medegewerkt, die met de uitwendige beschermende +aanpassing hier uitsluitend door teeltkeus volstrekt niet kunnen worden verklaard. +</p> +<p>Een lichte neiging tot het vormen van dwarsstrepen schijnt in alle levende wilde paarden +aanwezig te zijn, wij herinneren slechts aan de strepen boven op den rug, de schouderkruisen +en de strepen op de pooten der ezels; ook bij de tamme paarden komen een enkelen keer +strepen op de <span class="pageNum" id="pb162">[<a href="#pb162">162</a>]</span>pooten voor. Het zou in hooge mate interessant zijn, de huiden der oude paardachtige +dieren, van het Sivapaard af teruggaande, in dit opzicht te kunnen vergelijken, om +na te gaan in hoeverre hierin een oud erfstuk en een oude ontwikkeling steekt. Maar +hier is de draad onzer kennis helaas volkomen afgebroken, aan de fossiele beenderen +is niets te ontleenen. Misschien waren de Hipparions, die in menig opzicht aan de +zebra’s herinneren, reeds even mooi gestreept. Maar wie kan het zeker zeggen! Voor +zoover de zaken tegenwoordig staan, geeft juist dat bijzondere van de „zebrakleur” +aan het overblijfsel van onze Afrikaansche wilde paarden nog in sterkere mate het +karakter van iets eigenaardigs, dat afwijkt van de lijn, die naar het cultuurpaard +leidt. +</p> +<p>In engeren zin is ook bij die zebra’s de zwart-witte zebrakleur overigens aan heel +wat schommelingen onderworpen. De hierboven gegeven beschrijving komt overeen met +het meest in het oog vallende type. Maar van daar uit is er een tamelijk groote speelruimte, +waar de strepen zich nu eens hier, dan weer daar als het ware van geheele groepen +van lichaamsdeelen terugtrekken, zonder dat daar, waar zij behouden zijn gebleven, +het karakter op zich zelf is gewijzigd. En juist hier kunnen de verschillende locale +vormen ingeschakeld worden (die op zich zelf ook niet zoo gemakkelijk te verklaren +zijn uit het beginsel van beschermende aanpassing), die voor de zebra’s karakteristiek +zijn op hun uitgestrekt Afrikaansch verbreidingsgebied. +</p> +<p>Toen ik mijn eerste studies maakte in den zoölogischen tuin, was de natuurlijke geschiedenis +der zebra’s in haar systematisch gedeelte spoedig aangeleerd. Er waren in die dagen +drie verschillende typen van zebra’s: de echte zebra met strepen tot over de geheele +pooten; Burchell’s tijgerpaard <span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span>(de dauw) met strepen alleen op het lichaam en met volkomen witte pooten; en de Quagga, +die alleen maar over het halve lichaam gestreept was. Het tijgerpaard was in den dierentuin +de gewone vorm, hoewel hij tegenover den echten zebra, zooals die bij Brehm beschreven +stond, niet voor volkomen vol werd aangezien. Brehm had trouwens ook alleen maar drie +soorten genoemd. Na dien tijd zijn, naarmate de nadere ontsluiting der merkwaardige +Afrikaansche dierenwereld heeft plaats gegrepen, zooveel speciale soorten van zebra’s +bekend geworden, dat men een geheele lijst van buiten moet leeren. Maar te gelijker +tijd is de onzekerheid over de werkelijke grenzen en het aantal der onafgebroken op +elkander volgende verbeteringen, twijfelingen en nieuwe rangschikkingen zóó groot +geworden, dat men de neiging krijgt, weder tot dat oude drietal terug te keeren, dat +in zekeren zin nog steeds zeer goed iets uitdrukt, wat op zich zelf onbetwistbaar +is. Doch ook hier doet zich een moeilijkheid voor ten gevolge van een intusschen onverwacht +plaats gegrepen sterfgeval. +</p> +<p>De derde vorm, de Quagga, heet namelijk tegenwoordig volkomen uitgeroeid. Wij hebben +hier te doen met een zeer eigenaardig geval, niet alleen voor de geschiedenis der +dieren in het algemeen, maar ook voor de meer beperkte geschiedenis van onze dierentuinen. +</p> +<p>De Quagga was sedert de dagen van Buffon één der meest bekende soorten van zebra’s, +die zich door de plaats, waar zij gevonden werden, het gemakkelijkst aan ons aanbood, +daar hij in talrijke kudden juist over het noordelijke deel van het Kaapland en den +Oranjevrijstaat trok. Toen de eerste dierentuinen in Parijs, Schönbrunn en later, +in de negentiende eeuw, in Londen geopend werden, was het zoo <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>natuurlijk mogelijk, dat ook de Quagga, die zoo gemakkelijk te bereiken was en zoo +veel voorkwam, daarin werd gezien, vooral daar het op zich zelf geen bijzondere moeite +kostte, Afrikaansche wilde paarden levend te importeeren. En dat bleef nog zoo tot +omstreeks de laatste twintig jaren der vorige eeuw. In den Londenschen dierentuin +is de Quagga sedert 1831 niet minder dan driemaal aanwezig geweest, en hij heeft het +daar jaren lang uitgehouden. Van daar zijn de huiden afkomstig, die men opgezet vindt +in het museum van Rothschild en in het museum voor natuurlijke historie te Londen. +Dergelijke huiden zijn tegenwoordig kostbare zeldzaamheden, en waar zij zijn, moeten +zij zorgvuldig bewaard blijven, want zij zijn niet te vervangen; behalve Londen bezitten +Berlijn, Weenen, München, Parijs en Amsterdam nog een enkel exemplaar. Immers op een +goeden dag kwamen geen nieuwe Quagga’s meer in den dierenhandel voor. Na eenigen tijd +waren de laatste paar exemplaren der Europeesche tuinen allen gestorven. Korten tijd +daarna begon zich het gerucht te verspreiden, dat er geen Quagga’s meer in den dierenhandel +voorkwamen—nooit meer—daar er in Afrika zelf geen Quagga’s meer waren. Het laatste +exemplaar is, naar men zegt, reeds in het jaar 1880 geschoten. Een feit is het, dat +men tegenwoordig geen enkele plek meer kent in de geheele oude woonplaats der Quagga’s, +waar in de latere jaren nog een levende Quagga is gezien. En in andere deelen van +Afrika is juist die soort nooit bekend geweest. +</p> +<p>Het lot van die dieren schijnt dus bezegeld te zijn. En het betreft hier speciaal +die soort van zebra’s, die het meest verschilden van <span class="ex">alle</span> andere, dus in zekeren zin de meest op zich zelf staande, al is het dan niet de allermooiste. +<span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span>Ik heb in der tijd verzuimd op den Quagga in den zoölogischen tuin te letten, en kan +dus alleen oordeelen naar aanleiding van opgezette dieren in musea, van welke dieren +ik het Amsterdamsche exemplaar nauwkeurig heb beschouwd. Dat exemplaar, een wijfje, +had in het oog vallend korte en krachtige pooten. De Quagga heeft absoluut niets meer +van het <span class="corr" id="xd33e1070" title="Bron: zwartwit">zwart-wit</span> der andere zebra’s. Het is een bijna volkomen bruin paardje met een lichte aanduiding +van strepen, gerangschikt als bij een zebra, maar het blijft meer een lichte nuanceering. +Alleen aan den kop, aan het voorhoofd en de oogen heeft men op den bruinen achtergrond +nog werkelijke donkere zebrastrepen. Op den hals, het eenige lichaamsdeel, dat van +het geheele lichaam nog duidelijke strepen vertoont, ziet men daarentegen reeds geen +echte zwarte banden meer op een helderden achtergrond. Maar door een donkeren, reeds +sepiabruinen grondtoon loopen een paar heel zachte, golvende, <span class="ex">lichte</span> banden, die op de Amsterdamsche huid zelfs witachtig zijn, zoodat in het geheel een +indruk wordt teweeg gebracht, dien ik niet beter zou kunnen vergelijken dan met het +meer of minder fijn genuanceerde bruin op de vleugels van een aantal vlinders. Bij +het Londensche exemplaar kon men iets wat op strepen geleek weg nevelend nog waarnemen +tot op het gebied der achterdijbeenderen. Merkwaardigerwijze is de lichte staart een +echte paardestaart, wat den indruk verhoogt, dat men met een gewonen pony te doen +heeft, een indruk, die misschien nog veel sterker zou kunnen zijn bij minder willekeurig +opgezette dieren. +</p> +<p>Zoolang ik een dergelijken Quagga in het museum bestudeerde, heb ik de gedachte niet +van mij kunnen afzetten, dat hij er uitzag als het resultaat van een kruising van +een bruin tam paard met een Burchell’s tijgerpaard-zebra, die <span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span>toch reeds onder het kniegewricht de strepen mist. In den Berlijnschen dierentuin +leeft een „zebroïde”, dat wil zeggen een dergelijke werkelijke mengvorm van een hengst +van een gelen Shetland-pony en een zebra-merrie, een dier, dat reeds eenigszins dergelijke +fijn genuanceerde sepiakleuren doet zien. Maar in aanmerking genomen het feit, dat +de eerste kolonisten in Zuidafrika den Quagga reeds aantroffen in talrijke kudden, +is die losse gedachte natuurlijk niet vol te houden; met wat voor geïmporteerde paarden +zou die kruising in onbekende dagen zijn geschied? In weerwil van dit alles blijft +er voor mij toch nog altijd iets geheimzinnigs over in den Quagga. Des te meer is +het te betreuren, dat die merkwaardigste soort onder de zebra’s niet meer bestaat. +</p> +<p>Voor de overige dier harlekijnachtige wilde paarden zou ik als echte tijgerpaarden +die soorten willen nemen, die tusschen de echte donkere strepen nog een soort schaduwspel +van meer of minder duidelijke bijstrepen vertoonen; als echte zebra’s daarentegen +alle dieren met het typische, zuiverzwarte traliewerk. Of de grondkleur daarbij meer +geel of meer wit is, schijnt af te wisselen met leeftijd en geslacht binnen rassen +uit dezelfde streken. +</p> +<p>Ook in de beteekenis van die ruwe oudste definitie is het in ieder geval zeker, dat +de tijgerpaarden een duidelijk uitkomende neiging vertoonen tot pooten, die bijna +geheel vrij zijn van strepen. Bij de soort, die oorspronkelijk in alle zoölogische +tuinen onder den naam van Burchell’s tijgerpaard bekend was en in die dagen dikwijls +was ingevoerd, schijnen de strepen zelfs reeds op het bovenbeen te verbleeken; men +is meestal van meening, dat die soort ook reeds in vrijheid volkomen is uitgeroeid, +terwijl onze tuinen <span class="pageNum" id="pb167">[<a href="#pb167">167</a>]</span>nog echt gefokt materiaal bezitten. Door de verflauwde tusschenstrepen en den algemeenen +meer in het bruin loopenden grondtoon moet dat Burchell’s tijgerpaard op de kolonisten +in den Oranjevrijstaat in ieder geval zóó sterk den indruk hebben gemaakt van een +Quagga, dat zij het „de bonte Quagga” hebben genoemd. Maar veel sterker en donkerder +gestreept over de achterpooten is het schoone tijgerpaard, dat in Duitsch Zuid-westafrika +nog tegenwoordig bestaat, de zoogenaamde Damara-zebra. Uit een geografisch oogpunt +zijn in ieder geval die tijgerpaarden de eenige Zuid-Afrikaansche wilde paarden, die +van het zuiden uit ook nog een eind ver opklimmen naar de westkust. +</p> +<p>De uit een geografisch oogpunt „echte zebra’s” gaan daarentegen van het uiterste deel +van het Kaapland tot aan het gebied der ezels in Somaliland consequent door Oost-Afrika +heen. De beide zebra’s, die in hun strepen het schoonste zijn en die merkwaardiger +wijze aan hun lange ooren en andere kenmerken het meest op ezels gelijken, geven als +het ware de hoekpijlers aan en wel: de reeds het langst bekende echte zebra of het +bergpaard in het Kaapland en de zebra, die in den laatsten tijd hoe langer hoe veelvuldiger +in de zoölogische tuinen wordt gevonden, de Grevy-zebra in Somaliland zelf. Van de +daar tusschen gelegen overgangsvormen noem ik als den meest bekenden den „Böhms-zebra” +uit het gebied van den Kilimandsjaro. Met zijn „gestreepte kousen”, die zich uitstrekken +tot op den hoef komt hij bijzonder goed uit op de voortreffelijke met magnesiumlicht +genomen photografieën van Schillings. +</p> +<p>De Grevy-zebra was voor mij, toen ik hem voor het eerst in Londen zag, een ware verrassing. +Een zoo kolossale zebra, waarbij de bergpaarden en andere kleine soorten tot <span class="pageNum" id="pb168">[<a href="#pb168">168</a>]</span>ponys inkrompen, had ik absoluut niet voor mogelijk gehouden. De wonderen van de teekening, +zoo fijn als de graten van een visch, en van het contrast tusschen wit en zwart hebben +daar hun hoogtepunt bereikt. Geen enkele zebra maakt in zoo hooge mate den indruk, +als ware hij met zwart lak op een melkwitten achtergrond kunstmatig geschilderd, en +lijkt zoo volmaakt onmogelijk als natuurproduct. Daarbij schijnt er voor gezorgd te +zijn, dat die allernieuwste indruk ons nog het meest getrouw blijft in de zoölogische +tuinen, terwijl het echte bergpaard uit het Kaapland noodzakelijker wijze daar moet +ondergaan onder den invloed der onverbiddelijke cultuur. +</p> +<p>Gedurende langen tijd was die veel kleinere, maar wonderlijk rijk over het geheele +lichaam, ook over de pooten, gestreepte vorm uit het Kaapland de eigenlijke schat +in onze afgesloten zebraparken. In Berlijn heeft een oude merrie, die het meer dan +een kwart eeuw flink heeft uitgehouden, mij het eerst van het tijgerpaard geleid tot +het type van den echten zebra, en mij de liefde voor den zebra in het algemeen ingeboezemd, +die ik, zij het ook van verre, nog tot den huidigen dag heb behouden; in de nabijheid +als „vriend” is de zebra een valsche, bijtachtige kwant, waaraan men nog steeds bemerkt, +wat toch altijd in het wezen der zaak het meest interessante aan hem is: het wilde +paard. Ik heb mij daarom dan ook nooit zoo warm kunnen maken voor het debat, dat in +den laatsten tijd zoo levendig is gevoerd over de mogelijkheid den zebra blijvend +te temmen, en over zijn bruikbaarheid voor de cultuur. Voor mij is in de eerste plaats +een werkelijk actueel vraagstuk, hoe de zebra als wilde vorm kan worden gered door +alle mogelijke middelen der moderne bescherming tegen de jacht. Dat het mogelijk is, +<span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span>een zebra oppervlakkig, individueel te temmen, is tegenwoordig absoluut zeker, in +weerwil van allen vroegeren twijfel. Tegenover de hoop om den zebra snel op den duur +te temmen tot een echt cultuurdier, zooals ons cultuurpaard dit is, sta ik desniettemin +even sceptisch als tegenover alle andere pogingen, om uit wilde dieren in een paar +geslachten huisdieren te willen fokken. Wij menschen zijn tegenwoordig ten gevolge +van bepaalde werkelijk kolossale gevolgen in den vooruitgang der cultuur allen eenigszins +in het stadium der geestelijke koortshitte. Wij willen overal loopen met zevenmijls +laarzen. Maar tegenover dergelijke karakterwijzigingen in het levende wezen zullen +wij nog wat bemerken van de taaiheid der natuur, van de rotsgevaarten, die niet met +geweld kunnen worden verbrijzeld, maar die alleen door een duizenden jaren voortgezet +druppelen kunnen worden uitgehold. +</p> +<p>Uit een historisch oogpunt mag men wel met zekerheid uitspreken, dat de zebra met +het werkelijke oorspronkelijke temmingsproces van ons paard <span class="ex">in niet den minsten samenhang staat</span>. Geen enkel ras onzer getemde paarden vertoont het geringste spoor van de physionomie +van den zebra. Alle zebra’s staan zóó geïsoleerd naast ons paard, dat men, wat de +uiterlijke gedaante betreft, geen oogenblik verwonderd zou zijn, als de zebra in het +skelet nog ergens een overtolligen teen of één dier oudere kenmerken aanwees, die +hem zou doen kennen als een overlevend overblijfsel van één dier oudere groepen van +paardachtige dieren. Doch zóó ver staan zij zuiver systematisch niet van elkander. +Maar des te duidelijker ontbreekt iedere historische aanwijzing van een nauweren samenhang +met onze cultuurgeschiedenis. +</p> +</div> +</div> +<div id="ch9" class="div1 last-child chapter"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#xd33e1420">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> +<p><span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span></p> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first">Hoewel ook de zebra komt tot in Somaliland, dus in het stamgebied van den ezel, is +toch, even zeker als het feit, dat de ezel over Egypte in de beschaafde wereld is +binnengetreden, het andere feit, dat het paard <span class="ex">niet</span> langs dien weg is binnengekomen. Egypte zelf heeft het paard eerst veel later gekregen, +en als alle teekenen ons niet bedriegen, van het noorden uit. Zelfs echter indien +er op den niet-Egyptischen noordelijken rand van Afrika van oudsher een zelfstandig +uitgangspunt zou geweest zijn voor het fokken van tamme paarden (wat volstrekt niet +bewezen is), dan zouden niet de tropische zebra’s daarvoor in aanmerking moeten komen, +maar achterblijvers der diluviale Europeesche wilde paarden, waarvan men de beenderoverblijfselen +in Algiers heeft gevonden. +</p> +<p>Over die punten is men het dan ook vroeg tamelijk wel eens geweest. De vraag, die +zich dan echter met kracht naar voren drong, was deze: waar dan ons tamme paard van +afstamde. +</p> +<p>Het eerste aannemelijke vermoeden wees op Azië. Men moet zich hierbij een oogenblik +terugdenken in de andere voorstelling van de negentiende eeuw omtrent den geheelen +gang der beschaving in het algemeen. In Azië wortelde, naar men meende, alle cultuur. +Van hier uit hadden zich van oudsher cultuurvolken met golfbewegingen in westelijke +richting voortbewogen. Een dergelijke golf was in de gedaante der „Kelten” over geheel +Europa heengeslagen. Daarop volgde, de vorige gedeeltelijk overstroomend, van het +oosten naar het westen een Germaansche golf, en daarop een Slawische. Bij een dergelijke +voorstelling kwam een oorspronkelijk zelfstandige cultuur voor Europa zoo goed als +niet in aanmerking. Europa rekende evenmin mede voor de oude cultuurdieren en dus +<span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span>evenmin voor het paard. Zoo bleef dan Azië alleen over. In de periode, waarin de geschiedenis +van het huisdier op zuiver philologische grondslagen was gegrondvest en berustte op +bewijzen, aan taal en literatuur ontleend, in de tweede helft der negentiende eeuw, +toen de even geestige als op taalkundig gebied zaakkundige studiën over huisdieren +en cultuurplanten van den energieken, in zijn bijzonder gebied zich absoluut souverein +voelenden Viktor Hehn de opvattingen beheerschte, zonder dat men dadelijk haar eenzijdigheid +bemerkte,—scheen het eenvoudig van zelf sprekend, dat men uitsluitend in Azië kon +zoeken naar de voorouders van het paard. +</p> +<p>Men hoorde nu in het eerst van „wilde paarden” uit de zuidoostelijke Russische steppe, +dus ten minste nog in het naar Azië openstaande grensgebied. Zij werden beroemd onder +den naam van „Tarpans” en hebben tot een uitgebreide literatuur aanleiding gegeven. +Tegenwoordig mag men wel als vaststaand aannemen, dat de Russische Tarpan, die in +zuiveren vorm niet meer is op te sporen, ook vroeger nooit „zuiver” is geweest in +den zin van een oorspronkelijk wild paard, maar gerecruteerd is uit verwilderde afstammelingen +van een aantal oude cultuurrassen, die onderling gekruist hebben; uit de kruising +van die rassen zou hij als het ware proefondervindelijk nog tegenwoordig te maken +zijn in zijn typischen vorm. In die dagen beschouwde men den Tarpan niet alleen als +een werkelijk wild paard, maar men beschouwde hem gewoon weg als volkomen Aziatisch. +Duistere geruchten over wilde paarden in de meer of minder geheimzinnige steppen van +Centraal-Azië werden zóó gecombineerd, dat het Tarpanpaard als oorspronkelijk wild +paard van steeds nog te herkennen gelijkenis met het cultuurpaard, <span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>maar toch „wild”, zich ten slotte nog tot in de woestijn Gobi op Chineesch gebied +uitstrekte. Toen het eenmaal gevangen was in den binnen-Aziatischen ketel, was de +gevolgtrekking ten opzichte van den Tarpan niet zoo moeilijk, dat de ééne of andere +der oude culturen aan den rand van dien ketel het dier in het grijze verleden uit +dien ketel heeft opgevischt. +</p> +<p>De reactie bleef echter al spoedig niet uit. Reeds vroeg werd de Tarpan een problematiek +dier. Het bleek, dat die zoogenaamde Tarpans van Perzië tot de woestijn Gobi, goed +in het licht gezien, eenvoudig dezelfde waren als de vroeger besproken Onagers en +Dziggetais, dus als wilde ezels. Ten einde raad nam Brehm, die één der weinige kenners +uit eigen aanschouwing van de Aziatische steppe was, zijn toevlucht tot den uitweg, +dat hij in een dergelijken wilden ezel zelf den Trans-Caspischen Koelan, dien hij +gelijkstelde met den werkelijken Chineeschen Dziggetai der woestijn Gobi, den stamvader +zag van ons cultuurpaard. De trotsche pracht dier wilde Aziatische dieren, die hij +voor het eerst volkomen had leeren kennen, hield hem gekluisterd en gevangen. Maar +toch was aan die opgedrongen oplossing op den duur niet ernstig te denken. +</p> +<p>De twijfel aan het denkbeeld van Brehm vertegenwoordigde dan ook een zeker keerpunt. +Ondertusschen was er een geheele reeks van nieuwe feiten bekend geworden over het +ten minste eertijds voorkomen van wilde paarden midden in de voornaamste cultuurlanden +van Europa. Uit de diluviale periode kwamen tallooze overblijfselen van paarden in +Frankrijk en Duitschland, en zelfs tot in Zweden voor den dag. Ongetwijfeld had men +hier te doen met inheemsche wilde paarden. Zij liepen reeds parallel met een eveneens +<span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>inheemsche Europeesche cultuur, een praehistorische cultuur. Maar die cultuur bezat +in het begin nog geen huisdieren. Op het paard werd jacht gemaakt als op een wild +dier der steppe. In Westeregeln bij Maagdenburg liggen zijn beenderen midden tusschen +die van andere wilde steppendieren, bij wie nooit sprake geweest kan zijn van temming. +In een Zweedschen schedel, die afkomstig is van een jong paard, steekt nog een vuursteenwapen +der steenperiode. Op een vindplaats onder een hoogen rotswand bij Solutré in Frankrijk +liggen overblijfselen van vele duizenden paarden op een zóó karakteristieke wijze +bij elkander, dat men bepaald moet aannemen, dat de praehistorische mensch hier langen +tijd gewoon was vluchtige wilde paarden over den kling te jagen en zóó tot een zekeren +buit te maken. Eindelijk werden als bewijsstukken, die voor goed den doorslag gaven, +op ivoor gesneden figuren en verrassend goed uitgevoerde teekeningen, voor een deel +groote muurteekeningen in holen ontdekt van de hand van praehistorische kunstenaars +op de overoude Fransche cultuurplaatsen van een niet bij name bekend, maar blijkbaar +zeer begaafd volk, waarop een diluviale dierenwereld, nog volkomen duidelijk te herkennen, +was voorgesteld. Naast teekeningen van den mammouth vindt men daar ook teekeningen +van een paard van een steeds terugkeerend, hoogst karakteristiek type. Bepaalde trekken +daarin, bij voorbeeld een dichte baard aan de kin, schenen nog duidelijk te wijzen +op de dik behaarde dieren van den rand der gletschers uit de ijsperiode, waartoe ook +de roodbonte neushoorn en de mammouth met zijn geelbruin wollen kleed en zijn manen +hebben behoord. Maar aan den anderen kant leek de vorm ook reeds in het oog vallend +op bepaalde zware oud-Europeesche cultuurrassen met een langen, zwaren, <span class="pageNum" id="pb174">[<a href="#pb174">174</a>]</span>in het dik gewelfde neusgedeelte ver vooruitstekenden, kop en met dikke pooten. +</p> +<p>Dit praehistorische bewijsmateriaal is na dien tijd hoe langer hoe zekerder en klemmender +geworden. Maar als de dingen zoo waren, dan moest men zich toch de vraag stellen, +of niet, naarmate de Europeesche cultuur verder voortschreed, het paard juist in Europa +werkelijk voor het eerst is getemd geworden. Hier werd nu ook het materiaal van gewicht, +dat scheen te bewijzen, dat het Europeesche wilde paard volstrekt niet ongeveer op +het allerlaatst der diluviale periode evenals de mammouth en de roodbonte neushoorn +in het land was uitgestorven, maar dat het ten minste op enkele plaatsen feitelijk +als zoodanig tot zelfs ver in de historische tijden heeft voortgeleefd. Inderdaad +kunnen uit de oudere literatuur een groot aantal mededeelingen over „wilde paarden” +in het Duitsche woud worden bijeengebracht. Dat het Duitsche wilde paard, oorspronkelijk +een steppendier, zich in het overgebleven gedeelte van het Duitsche oerwoud, waar +het nog bestond, voor de toenemende cultuur zou hebben teruggetrokken, zou niet zoo +bijzonder te verwonderen zijn. Dat aan den anderen kant een bosch, dat nog langen +tijd wisents, oerossen, elanden geherbergd heeft, ook een goede schuilplaats kon aanbieden +aan wilde paarden, is ook duidelijk. De verschillende opgaven uit de literatuur zijn +merkwaardig eenstemmig. In de „<span class="ex" lang="la">Benedictiones ad mensas Ekkehardi</span>”, de zegeningen over de spijzen, door Ekkehard IV, den <span class="ex" lang="la">magister scholarum</span> in het klooster St. Gallen in Zwitserland gegeven, vindt men ook een dergelijke zegening +voor het vleesch van het „wilde paard.” In een andere bron van het jaar 1593 wordt +weer melding gemaakt van wilde paarden in Wasgau. In de rechtsverslagen van Kaiserslautern +<span class="pageNum" id="pb175">[<a href="#pb175">175</a>]</span>worden tot in het begin van den dertigjarigen oorlog „wilde paarden” genoemd, die +huisden in de diepe bosschen van de Pfalz, zich daar vermenigvuldigden, en des nachts +losbrekend als de wilde zwijnen, zóó groote verwoestingen aanrichtten in de bebouwde +velden, dat de stad in het jaar 1616 drie afzonderlijke boschwachters tegen de wilde +paarden moest aanstellen. Hahn (niet Hehn, maar een ander onderzoeker der huisdieren) +heeft in het jaar 1892 op zeer overtuigende gronden de stelling verdedigd, dat de +„<span class="ex">grimme Schelch</span>”, die in het <span class="corr" id="xd33e1135" title="Bron: Nibelungengebied">Nibelungenlied</span> nog als een groot stuk wild genoemd wordt, waarop te gelijk met den tegenwoordig +verdwenen oeros werd jacht gemaakt, een wilde hengst is geweest; het woord wordt daarbij +afgeleid van „<span lang="de">Beschäler</span>” (dekhengst.) Nog in het jaar 1537 leest men, in een keukenrekening uit Lippe, van +een hengst, die gezonden werd als „<span lang="de">Beschäler</span>” bij de wilde paarden. Toen men uit de moerassen van Ierland bijzonder goed geconserveerde, +meestal zelfs nog door stukken huid omgeven geraamten van een hert met een kolossaal +gewei had leeren kennen, dat wel is waar tegenwoordig niet meer bestaat, maar in Europa +eerst betrekkelijk laat scheen te zijn uitgestorven, werd het een algemeen verbreide +hypothese, dat in dien wonderlijken „Schelch” dat toen ten tijde nog voortlevende +of in ieder geval in sagen nog gekende reuzenhert stak. Maar feitelijk is er geen +enkel verder feit, dat een bewijs zou zijn voor het later voortleven van dat in verschillende +opzichten raadselachtige diluviale hert tot in de historische tijden; het zou dus +meer dan vermetel zijn, daartoe te concludeeren uitsluitend op grond dat hier een +„grimmig” jachtdier uit oude dagen voorkomt, dat wij niet onmiddellijk kunnen thuis +brengen. De wilde hengst past echter uitstekend in het kader. +<span class="pageNum" id="pb176">[<a href="#pb176">176</a>]</span></p> +<p>Nu is trouwens ten opzichte van al die „wilde paarden” uit de oudere bronnen beweerd +geworden, dat men hier gedeeltelijk ook weer te doen heeft met verwilderde vluchtelingen +uit oorlogstijden, die zich in het oerwoud, waar dat nog bestond (en in enkele streken +bestond het zelfs zeer laat nog weelderig genoeg), tijdelijk zelfstandig hadden gevestigd; +gedeeltelijk echter ook met vorstelijke stoeterijen, waar cultuurpaarden in half verwilderden +toestand gehouden werden, die zoowel landbouwer als stadbewoner van tijd tot tijd +plaagden als wilde dieren. Dit mag enkele medegedeelde feiten verklaren, doch moeilijk +juist de meest interessante. Bij stoeterijen van wilde paarden met „grimmige” dekhengsten +in het diepe eenzame woud zou men ook deze vraag kunnen stellen, of niet juist die +dieren zelf een bewijsstuk waren voor nog laat behouden gebleven overgangstrappen +van het temmingsproces. Ik herinner aan hetgeen vroeger gezegd is van den hengst en +zijn zoo late temming. Misschien heeft men nog zeer lang de dekhengsten in een soort +van overgangstoestand gehouden als half wilde dieren en dieren van het woud, wat echter +niet uitsloot, dat zij reeds hun rechtmatigen eigenaar hadden en in het algemeen beschouwd +werden als hulp verleenende cultuurdieren. +</p> +<p>In ieder geval heeft de meest zorgvuldige critiek die zaken niet weer geheel uit de +wereld kunnen helpen. En zoo neigde zich het tongetje van de weegschaal hoe langer +hoe sterker naar Europa toe, terwijl te gelijker tijd even zeker de hoop begraven +werd, een wild paard, waarin de voorvader van ons cultuurpaard zou kunnen steken, +nog levend terug te vinden. Daartoe was Europa reeds lang te zeer verlicht. Het voorvaderlijke +paard scheen evenzeer door zijn getemden kleinzoon te zijn opgezogen als de eveneens +reeds <span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span>lang ten onder gegane oeros van het oude Duitsche woud door het getemde rund. +</p> +<p>In die schijnbaar nu zoo volkomen gezuiverde atmosfeer is echter toch weer een nieuwe +ontdekking van den allereersten rang als de bliksem ingeslagen. In het jaar 1879 ontmoette +de Russische reiziger Przewalski (spreek uit Pschewalski) in het wildste gedeelte +der Centraal-Aziatische woestijn (in het Tarim-bekken) een wild eenhoevig dier, dat +nu volstrekt geen wilde ezel, maar een absoluut echt wild paard was. +</p> +<p>De Kirgiezen noemden het dier „Kertag”, de Mongolen „Taki”. Het was over het algemeen +klein, maar met een grooten kop, het droeg ooren als van een paard, manenborstels +als van een zebra, zonder kuif, en een staart, die over de bovenste helft alleen korte +haren had en eerst van onderen eindigde in den echten paardestaart. De kleur kwam +overeen met die der woestijn tusschen rossig en geel, de in het oog vallende dikke +pooten waren van de knieën af zwart. Kudden van vijf tot vijftien stuks, merries en +veulens met een ouden hengst als leidsman, waren bij elkander. De levendige, scherp +speurende dieren hielden het meest van de naakte zoutwoestijn, waar bijna geen water +te vinden was. Alleen in den winter was het mogelijk op hen te jagen, als de sneeuw +voor de jagers het water kon vervangen. Tweemaal stootte de ontdekker op een kudde, +zonder de gelegenheid te hebben hen onder schot te krijgen. Als een stormwind vlogen +de dieren den hengst achterna. Maar een huid en een schedel, die langs anderen weg +in het bezit kwamen van Przewalski, waren onmiddellijk voldoende om wetenschappelijk +het dier te huis te determineeren. +</p> +<p>Er was dezen keer geen sprake van verwilderde Mongoolsche <span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span>cultuurpaarden. Men stond tegenover een echt wild paard, even goed als de zebra’s +het wilde paard vertegenwoordigden. Maar nu tegenover het wilde paard, dat men had +gezocht: en wel een wild eenhoevig dier, dat klaarblijkelijk uit een zoölogisch oogpunt +behoort tot de engere groep, waartoe ons cultuurpaard behoort. Het hoogstmerkwaardige +schepsel, waarmede een meer dan honderdjarige twistvraag in een geheel nieuw stadium +trad, werd het Przewalskipaard gedoopt. +</p> +<p>Na de eerste publicaties trad er weer een pauze in, gedurende welke geen verder bericht +kwam, zoodat in de kringen der vakgeleerden reeds weer twijfel opkwam. Toen ondernam +de zoöloog Büchner een expeditie naar Dzoengarije, uitsluitend ter wille van het wilde +paard. Hij bracht ook gelukkig een paar merries levend naar Rusland mede. In het particuliere +park van Falz-Fein in Askania Nova in Zuid-Rusland verscheen het merkwaardige dier +voor het eerst als wetenschappelijk gevangene. Toen nu de belangstelling zoo algemeen +was geworden, trad de Hamburgsche handelaar in dieren, Karl Hagenbeck, de groote leverancier +van al onze groote Europeesche zoölogische tuinen, in het krijt. Hij verschafte zich +28 stuks levend voor den handel, uitsluitend jonge dieren, die allen in de nabijheid +van Kobdo in West-Mongolië op Chineesch grondgebied gevangen waren. De Mongoolsche +jagers hadden door plotseling opjagen van grootere troepen de veulens er toe gebracht, +achter te blijven bij hun vluchtende moeders, en ze met een soort van lasso gevangen. +In het kamp gebracht, waren de jonge dieren spoedig gewend geraakt aan tamme merries +als pleegmoeders, aan wie men haar eigen jongen had ontnomen,—een leerrijke bijdrage +voor het proces, dat zich zeker ontelbare <span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span>malen op dergelijke wijze had herhaald in de temmingsgeschiedenis van het paard. Uit +die bezending zijn al onze grootere dierentuinen van dergelijke exemplaren voorzien, +en daar de veulens intusschen groot geworden zijn, kan men zich tegenwoordig van het +Przewalskipaard een betere voorstelling maken dan van een aantal reeds veel langer +bekende zoogdieren. +</p> +<p>Het schoone paartje van den Berlijnschen dierentuin doet bijzonder goed de tegenstelling +zien met de verschillende Aziatische wilde ezels, die daar in de nabijheid zijn gehuisvest. +Niet gemakkelijk zal men dieren vinden, die meer van elkander verschillen, niemand +zal ze meer van elkander willen afleiden. Op het eerste gezicht meent men, dat de +rollen omgekeerd zijn; de Koelan lijkt het groote, hooge, slanke paard, het wilde +paard lijkt de kleine dikke ezel. Een nadere blik doet dan in het kleine dier toch +de lijnen van het paard zien, maar eenigszins als caricatuur. Een zwaar, massief paard +met dikke pooten, alsof het samengedrongen was, en klein en laag was gehouden. En +daarbij ziet men als speling de pooten van den zebra. Leelijke, maar merkwaardige +dieren. Wilde, krachtige loopers over de steppen, wie men reeds kan aanzien wat men +nooit in den zebra zou zoeken: dat zij, vergroot, onvermoeide karrepaarden, last- +en trekdieren zouden kunnen leveren. Vooral de jonge dieren hebben zóó lange, onbehouwen +koppen, dat zij er met hun uitgerekt gezicht tusschen beide uitzien als een slecht +uitgevoerde photografie, waarbij de kop door een verkeerd perspectief te groot is +genomen tegenover het meer naar achteren staande lichaam. De dikke wangen trekken +steeds bijzonder de aandacht. De hoofdkleur komt overeen met die der woestijn, daarin +komen zij volkomen overeen met de <span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span>Koelans, en er zijn maar weinig gevallen, waar twee zoo geheel van elkander afwijkende +diervormen op een afstand toch weer zoo overeenstemmen, daar zij beide het product +zijn van eenzelfde milieu: ook hier die roodachtige Isabellakleur met een wit toevoegsel, +dat ik vroeger heb gekenschetst als een wolkje melk in de koffie. En hoe rijper van +kleur de Berlijnsche hengst is geworden, des te zuiverder zijn die kleuren der woestijn +afgezet, b.v. de snuit verblindend wit tegen den meer rooden kop. Volkomen als van +een wilden ezel ziet er ook de fijne donkere ruggestreep uit, die scherp, als ware +het met inkt geschied, voortloopt tot in den staartwortel. Welke beteekenis die streep +bij al die bleeke kinderen der woestijn wel mag hebben? Is het een laatste schuilhoek +als reserve, waaruit, als het noodig is, op een bepaald oogenblik een soort weer de +oude strepen der voorouders zou kunnen te voorschijn roepen. +</p> +<p>Maar dan komt er van onderen aan het lichaam van het wilde paard iets, dat hem even +duidelijk ook in de kleur onderscheidt van de Aziatische wilde ezels. De Koelans en +Dziggetais worden van onderen zóó helder over hun geheele oppervlakte, dat hun pooten +formeel verdwijnen, en niets maakt ze zóó licht, zóó zwevend voor het oog als die +eigenschap. De kleine, zware armzalige Isabellapaarden staan daarentegen stevig aan +den grond vast als op vier dikke koolzwarte stutten. Zij dragen aan het voetbeen over +de hoeven echte zwarte kousen. Bij den hengst met zijn veel levendiger kleur loopt +de kleur van voren tot over het handgewricht (schijnbaar het armgewricht) en is even +ebbenhoutzwart als de beste zwarte kous. En bij die donkere pooten, die de aandacht +van hem die het dier beschouwt, concentreeren op het ondergedeelte en dubbel zwaar +maken voor <span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span>het uiterlijk, komt nog als vijfde donkere massa het paardestaartachtige gedeelte +van den staart, dat bij den hengst zoo trotsch en donker mogelijk tot op den grond +reikt, als kon het van onderen niet duidelijk genoeg den indruk vestigen van den echten +paardestaart, terwijl toch aan den woestijnkleurigen gelen wortel nog voor een deel +het karakter van den zebra en den ezel onmiskenbaar blijft voortbestaan. In de heldere +zoutwoestijn moeten die „kousenpaarden” er uitzien, alsof zij allen juist het moeras +waren doorgetrokken. +</p> +<p>Terwijl zij des zomers er uitzien als waren zij geschoren, wapenen de Przewalskipaarden +zich tegen den tijd van hun steppenwinter met een meer kroesharigen, wollen pels, +die vooral van de kin van den hengst als dikke bossen afhangt, en dus een echten boksbaard +vormt. Juist dat gebaard zijn van een paard leidt echter weer terug tot onze groote +strijdvraag. +</p> +<p>In den Berlijnschen zoölogischen tuin is het paar bekend onder den naam van „oorspronkelijke +wilde paarden.” Die naam draagt rekening met de tegenwoordig wel algemeen erkende +stelling, dat van alle levende wilde eenhoevige dieren tegenwoordig alleen nog het +Przewalskipaard voor onze cultuurrassen in aanmerking zou kunnen komen als een oorspronkelijke +vorm. Intusschen is er nog een meer uitgebreide beschouwing noodig, om aan dat begrip +zijn volle draagwijdte te geven. De verrassende ontdekking van dit Centraal-Aziatische +wilde paard moest den blik eerst weer geheel naar Azië richten, maar beperkte dien +tevens voor het levende dier daar tot een betrekkelijk nauw gebied. Zooveel als kan +worden afgeleid uit verschillen in kleur, bewonen de Przewalskipaarden tegenwoordig +in twee variëteiten hun Mongoolsche woonplaats, de wat donkerder soorten <span class="pageNum" id="pb182">[<a href="#pb182">182</a>]</span>het Tarinbekken, een zeer lichte soort daarentegen de woestijn Gobi. Doch het zou +in ieder geval een beperkte kring zijn, als dit van oudsher het geval was geweest—het +zou de plaats, waar de paarden getemd zijn, historisch vaststellen op een volkomen +bepaalde en tamelijk ongeschikte plaats, indien in de Przewalskipaarden werkelijk +de eenige en echte oorspronkelijke vorm moet steken. Men kan nu echter aantoonen, +dat die tegenwoordige geografische isoleering blijkbaar zelf niets anders is dan een +later toeval. Die oorspronkelijke wilde paarden zijn tegenwoordig alleen <span class="ex">in het leven gebleven</span> in het gebied der woestijn Gobi, die zoo ver is afgebleven van de cultuur; in een +ouderen bloeitijd waren zij daarentegen feitelijk over een onvergelijkelijk veel grooter +gebied der aarde verspreid. Nadat men ze nu eenmaal levend op die ééne plek heeft +leeren kennen, heeft men ze later, wat de hoofdtrekken betreft, kunnen identifieeren. +</p> +<p>In de eerste plaats heeft men kunnen aantoonen, dat Przewalskipaarden nog in de eerste +duizend jaren vóór de geboorte van Christus wild in Mesopotamië voorkwamen en daar +werden gejaagd. In het Britsch museum te Londen vindt men een marmeren plaat met een +in relief aangebrachte voorstelling, die afkomstig is uit het paleis van Sardanapalus +in Kujundschik, dus een Assyrisch kunstwerk ongeveer van het jaar 650 vóór Christus, +en wel een kunstwerk van den eersten rang. Men ziet daarop twee meesterlijk uitgevoerde +kleine paarden in de snelste vlucht, terwijl een derde, blijkbaar een jong dier, een +veulen, juist door twee Assyriërs is gevangen. Hij heeft een lasso om den hals, de +mannen houden de beide uiteinden vast, terwijl het paard zich nog woest tegen zijn +boeien verzet. Dus juist het tooneel <span class="pageNum" id="pb183">[<a href="#pb183">183</a>]</span>als bij de Przewalskipaarden van Hagenbeck! En dat wij hier met geen ander dier kunnen +te doen hebben, blijkt onbedriegelijk uit den absoluut onmiskenbaren, wondervol gekarakteriseerden +paardekop met de stijve manen en den echten staart van het Przewalskipaard, waar op +de halve lengte eerst de echte paardestaart begint. Het tegenwoordig in het verre +Mongolië gelocaliseerde dier strekte zich toen nog even ver westelijk uit als tegenwoordig +de Aziatische wilde ezels. +</p> +<p>Maar in veel vroeger dagen moet het dier zich nog heel wat verder hebben uitgestrekt. +In de vroeger vermelde praehistorische tijden van Europa strekten die wilde ezels +zich nog uit tot over Zwitserland en Noord-Duitschland. Beenderen van den Dziggetai, +zijn bij voorbeeld bij Schaffhausen gevonden. Maar ook hier heeft het Przewalskipaard +die dieren vergezeld. Die dierenteekeningen van praehistorische menschen, waarop onmiskenbaar +wilde paarden zijn voorgesteld, vertoonen namelijk even onmiskenbaar een type van +het Przewalskipaard. Men ziet daar inderdaad zijn langen, dikken kop, zijn borstelige +manen, de dikke wangen, den gedrongen lichaamsbouw met dikke buik en krachtige pooten, +en bovenal zijn dikken winterbaard onder de kin. Een teekening uit het hol van Combarelles +in Dordogne (Frankrijk) stelt den tegenwoordigen bewoner der Chineesche woestijn Gobi +zoo onovertroffen juist voor, dat een modern teekenaar zich al bijzonder goed moest +hebben geoefend op het weergeven der speciale karakteristiek der dieren, om zoo juist +te kunnen treffen. En tevens zijn juist zulke paardenteekeningen der praehistorische +kunst gedeeltelijk reeds ontdekt en weergegeven in tijden, lang vóór de ontdekking +van het levende Przewalskipaard—men had het dier dus eigenlijk reeds <span class="pageNum" id="pb184">[<a href="#pb184">184</a>]</span>praehistorisch voor Europa, voordat men het levend uit Centraal-Azië kon identifieeren. +</p> +<p>Indien echter juist die paardenvorm eertijds bestaan heeft van Schaffhausen af tot +aan Babylon en zelfs tot de Chineesche woestijn Gobi, dan lag het waarlijk wel voor +de hand, dat hij als werkelijke oorspronkelijke vorm gestaan heeft achter het <span class="ex">geheele</span> cultuurpaard—hij en geen ander, waar wij ons ook willen denken, dat bij het paard +de symbiose der cultuur begint, hetzij in Europa, of in het centrum van het oosten +der oude beschaving of nog verder tot China terug. Aan den anderen kant is het, <span class="ex">als</span> dit oorspronkelijke wilde paard eens gelijktijdig ter beschikking gestaan heeft op +een zoo ontzaglijk gebied der aarde, even waarschijnlijk, dat juist daarom de temming +niet alleen op één plaats en alleen bij één volk van dit uitgestrekte gebied heeft +plaats gehad. Het zou kunnen zijn, al is het dan ook op grond van eenzelfden grondvorm, +dat de temming onafhankelijk op verschillende plaatsen is gevolgd: in het oude Europa +zoowel als bij voorbeeld in den lichtkring der oudste Babylonische cultuur. +</p> +<p>Doch in geen geval zou men zich hierbij mogen voorstellen, dat een diersoort, die +zich uitstrekte van den Rijn tot de grenzen van China, niet reeds in wilden toestand +gesplitst zou zijn in verschillende plaatselijke variëteiten. Immers wij zien tegenwoordig, +hoe op dat kleine Chineesche gedeelte twee van die variëteiten van het Przewalskipaard +met elkander afwisselen. Evenals de Onagers, Kiangs, Dziggetais bij de tegenwoordige +wilde ezels, zoo zullen ook onder die oude Przewalskipaarden talrijke en afzonderlijke +vormen zijn voorgekomen, die in beginsel wel allen Przewalskipaarden waren, maar toch +in bijzonderheden van elkander afweken. <span class="pageNum" id="pb185">[<a href="#pb185">185</a>]</span>En uit zoodanige verschillende locale rassen zoude nu ook bij dat temmen op verschillende +plaatsen uit den aard der zaak het materiaal moeten zijn geput. En dat verklaart ons +weer, hoe van het begin af ook in die gefokte rassen, in weerwil van hun aanknooping +aan een in hoofdzaken gelijk soort van wilde paarden, locale verschillen zijn te voorschijn +getreden. +</p> +<p>Het heeft reeds sedert langen tijd de aandacht getrokken van allen, die een diepe +studie gemaakt hebben van onze tamme paardenrassen, dat daarin blijkbaar bepaalde +anatomische tegenstellingen steken. Men behoeft dit nu wel niet te overdrijven, en +daaruit zes of acht scherp gescheiden typen van skelet af te zonderen. Maar men kan +het niet ontgaan, bepaalde verschillen of tegenstellingen te zien, die wijzen op het +eene of andere diepe geheim bij het ontstaan. +</p> +<p>Juist in de hoogste voltooiing, die onze moderne paardenfokkerij heeft bereikt, komt +een dergelijke tegenstelling aan het licht. Van oudsher is in de noordelijke, middelste, +westelijke gedeelten van Europa een andere soort van paarden gefokt dan in het oosten. +Hier lompe, zware dieren met een grof beenderenstelsel en reusachtigen groven en meestal +opgevuld gewelfden neus. Daarginds een fijne, zenuwrijke soort met korten, sierlijken +neus, waarvan het rechte profiel met zijn lichte uitholling de schoonste lijn voortbrengt, +op stevige, maar toch ook sierlijke ledematen. Om ze in hun wezen goed te onderscheiden, +zou men die twee grondvormen kunnen definieeren als het karrepaard en het luxepaard, +het paard, dat onder alle zweepslagen zijn phlegma behoudt, en het paard, welks vuur +met moeite wordt bedwongen, het leelijke, maar brave werkpaard en het edele ros, dat +voor den mensch als aesthetisch dier hooge beteekenis heeft <span class="pageNum" id="pb186">[<a href="#pb186">186</a>]</span>gekregen, het paard met spierkracht voor den arbeid en het paard met een hoog ontwikkeld +zenuwstelsel. In die beide soorten schijnen twee verschillende vormen van landschap +en van een cultuur, die zich aan elk dier landschappen aansluit, naar voren te komen. +De ééne soort doet zich voor als het paard uit een ruw, onvruchtbaar land, waar een +langzaam zich naar boven werkende cultuur met geringe middelen een ontzaglijken, taaien +arbeid tegen haar zin had te verrichten. Onwillekeurig moet men denken aan een landschap +in het noorden, waar de regen neerstroomt, en waar een zoodanig zwaar en lomp paard +zich, met modder en vuil bedekt, en hijgend voor een zwaar beladen wagen door de natte +klei heenwerkt, waarin de raderen ieder oogenblik dreigen in te zakken. Bij dat andere +paard ziet men de vrije vlakte vóór zich, met een schitterenden sterrenhemel boven +zich, en luchtige tenten: de vlakte, waarover lichte, gespierde ruiters met hun fladderende +kleeren heenvliegen, die als het ware met hun paard samengegroeid schijnen, in plaats +van boerenknechts, die met de zweep in de hand scheldend achter het paard aanloopen; +men vermoedt daarin het luxepaard, dat gevierd en bewonderd wordt, welks naam zich +voortplant als dat van een held en dat door de dichters van het volk wordt bezongen. +</p> +<p>Karrepaard en Arabisch paard! Ongetwijfeld steken in die tegenstelling werkelijk historische +lotgevallen van ver van elkander verwijderde centra der beschaving. Het westersche +paard, zooals men de zware, dikneuzige soort heeft genoemd, is lang het beslissende +product geweest van de behoeften der eigen Europeesche cultuur. Het was het paard +der Noormannen, het typische paard, dat thuis behoorde over de geheele Noordzee-kust; +maar ook het bergpaard uit <span class="pageNum" id="pb187">[<a href="#pb187">187</a>]</span>Stiermarken en Tirol, het oud-Fransche en het oud-Engelsche paard. Van werkpaard van +den landbouwer tot oorlogspaard gemaakt, is dat zware dier het typische ridderpaard +geworden, ook als rijpaard hier bovenal een paard, dat een zwaren last op den rug +kan dragen, dat ruiter met wapenrusting en harnas kan voortsleepen en zelf bovendien +nog een harnas droeg als een soort van kunstmatigen rhinoceros der cultuur. Dat is +het oorlogsros, dat door de sage vergroot is tot het ontzagwekkende paard Bayard, +op welks rug alle vier Heemskinderen te gelijk op avonturen uittrekken, het godenpaard +van Wotan, dat men gaarne een hoef meer zou hebben toegedicht, om den grootst mogelijken +last te dragen, waarbij de <span class="corr" id="xd33e1208" title="Bron: fantaisie">fantasie</span> onwillekeurig weer terugkeerde tot de werkelijke oude natuurlijke wegen der neushoorns +en Anchitheriën. Tot op zekere hoogte leeft dat oude bloed nog in al onze koude soorten, +in al onze voortdurend ook door de moderne arbeidscultuur verder verlangde trek- en +sleeppaarden. Het zuiverst is dat bloed misschien nog in het paard uit Tirol en Stiermarken, +en in het Pinzgauerras, en betrekkelijk zuiver in de zware Belgische paarden, de Percherons, +de Noord-Sleeswijksche „Deensche” paarden, en ook ten slotte als oud reuzenbloed in +de reuzen der Engelsche karrepaarden. Geen van die levende rassen is immers tegenwoordig +meer zonder gemengd bloed, sommige zelfs zóó, dat juist het gezicht niet meer met +het oorspronkelijke overeenkomt. Maar toch is de oude inleg ongetwijfeld nog overheerschend. +</p> +<p>Omgekeerd steekt in het echt „oostersche paard”, waarbij wij tegenwoordig in zijn +eigenlijke woonplaats aan het „Arabische paard” denken, het oorspronkelijke oude cultuurpaard +der geheele edele oostersche cultuur van Babylon af. Het <span class="pageNum" id="pb188">[<a href="#pb188">188</a>]</span>begrip „Arabisch paard” is daarbij uit een historisch oogpunt veel te eng, daar toch +ten slotte tegenwoordig de edele paarden van dat type volstrekt niet uit Arabië afkomstig +zijn. Op de oude Assyrische beeldhouwwerken zien wij reeds onmiskenbaar het schoone +paard met het „droge gezicht”, een ras, zóó voornaam, dat men kan zeggen, dat het +Arabische paard eigenlijk reeds toen, en dus reeds zeer vroeg, in zijn geheelen aanleg +gereed was. +</p> +<p>Als het voorname, edele dier treedt het paard hier de geschiedenis binnen in tegenstelling +met de werkdieren, ook uit dat oosten afkomstig, den ezel, het rund, den kameel. Het +paard is de geleider naar de groote gebeurtenissen in het menschelijke leven: de feesten, +de jacht, het gevecht. Duidelijk blijkt het, dat ook bij het paard in de opleiding +tot de cultuur een lange periode is voorafgegaan, waar het niet zoozeer de rol van +rijpaard vervulde, waar het evenals thans reeds den wagen trok, maar het trok toen +niet den langzaam voortgaanden, krakenden wagen, maar trok den zwevend lichten strijdwagen +achter zich voort of den sierlijken luxewagen. In dien vorm komt het paard nog voor +in de cultuurperiode, die in de Homerische gezangen wordt geschetst. +</p> +<p>In landen, waar het paard nooit zelf getemd was, maar eerst van buiten als edelpaard +werd ingevoerd, zooals dit ongetwijfeld in het oude Egypte het geval is geweest, heeft +men nog in versterkte mate den indruk, dat het langen tijd een zuiver luxedier is +geweest, een kostbaar bezit der koningen en grooten in het land, waaraan de mindere +man hun grootheid en macht kon herkennen. Misschien ligt juist in die oorspronkelijke +hooge waarde van het paard als oostersch edelras de reden van den merkwaardigen tegenzin +tegen het eten van paardevleesch, die reeds door de geheele <span class="pageNum" id="pb189">[<a href="#pb189">189</a>]</span>oudheid heen uit het oosten afkomstig is. Wel leest men, dat het verbod van het gebruik +van paardevleesch eerst een voortbrengsel is van het Christendom, dat optrad tegen +heidensche offermalen. Dit mag plaatselijk het geval geweest zijn, maar dan gold het +alleen noordelijke volksstammen, met wie de wereld van de Middellandsche zee en het +oosten voor het eerst in den vorm van het Christendom in aanraking kwam. De afkeer +tegen paardevleesch is echter heel wat ouder dan het geheele Christendom. +</p> +<p>Hoeveel kringen van beschaving en hoeveel volkeren sedert die dagen der Assyrische +paardenteekenaars over het oosten zijn heengetrokken, den wondervollen schat van zijn +edel paard heeft hij zich nooit meer laten ontrukken, nooit meer laten begraven onder +den zandstorm der geschiedenis. In al de dertig eeuwen tot den tegenwoordigen tijd +is daar blijkbaar voortdurend verder gefokt aan het hoogste en edelste type der oostersche +paarden, en is dat type voortdurend verbeterd, totdat het ideaal van het tegenwoordige +Arabische paard is bereikt. Toen de westersche beschaving later het engere oosten +weer op nieuw „ontdekte” op den weg harer eigen verdere ontwikkeling, kwam dit product +van de liefde van meerdere duizenden jaren haar niet te gemoet als een oude bouwval, +versleten en waardeloos als een oude munt, maar juist in stralende schoonheid te midden +van zooveel vervallen grootheid. +</p> +<p>Het is nu in hooge mate interessant, dat men nog tegenwoordig kan aantoonen, hoe naar +alle waarschijnlijkheid juist in die beide uiterste afzonderlijke fokkerijen, de zware +oud-Europeesche en de edele oostersche, in beide gevallen reeds oorspronkelijk verschillende +afzonderlijke rassen van het gebruikte oorspronkelijke wilde paard zelf hebben ingewerkt. +<span class="pageNum" id="pb190">[<a href="#pb190">190</a>]</span></p> +<p>In het westersche, ramneuzige, zware en lompe ras steekt ongetwijfeld nog steeds het +bloed dier lompe, oud-Europeesche wilde paarden met lange schedels en dikke neuzen, +waarvan het beeld ons bewaard is gebleven in de praehistorische teekeningen in de +holen. Met absolute duidelijkheid sluiten hier ook de diluviale beenderenoverblijfselen +nog aan de skeletten der meest typische rassen van onzen tijd aan. +</p> +<p>Omgekeerd bestaat bij het volkomen tegengestelde uiteinde der lijn, waar het oude +oostersche edele ros geplaatst is, een in ieder geval zeer groote waarschijnlijkheid, +dat daarbij reeds van het begin af gebruik is gemaakt van een meer sierlijk, wild +Przewalskipaard met fijner profiel en „droger gezicht”. De voortreffelijke onderzoeker +der huisdieren, Konrad Keller uit Zürich, heeft bij zijn beschrijving der zooeven +vermelde Assyrische voorstelling van een jacht op wilde paarden, er het eerst de aandacht +op gevestigd, dat de overigens niet te miskennen Przewalskipaarden van die teekening +toch ook reeds zeer in het oog vallende koppen van Arabische paarden in den veredelden +zin vertoonen. Het jachttooneel is zóó uitnemend karakteristiek weergegeven, dat de +gedachte nauwelijks geloofwaardig schijnt, dat de kunstenaar hier het wilde dier reeds +heeft gestileerd naar het aanwezige tamme ras. In ieder opzicht ligt het meer voor +de hand, dat in die dagen in het gebied van den Euphraat nog een wild ras ronddoolde, +dat reeds een meer concaaf profiel en andere kleine trekken der Arabische paarden +medebracht. Doch dan ligt weer voor de hand, dat dit wilde ras ook van het begin af +zelf het materiaal heeft geleverd voor dat oud-oostersche cultuurpaard, dat tot op +onzen tijd in het Arabische dier voortleeft. +</p> +<p>Ik geloof echter tevens, dat ook de temming uit die beide <span class="pageNum" id="pb191">[<a href="#pb191">191</a>]</span>oorspronkelijke varianten, de lompe met den langen schedel en die met het fijnere +gelaat, niet uitsluitend beperkt mag worden gedacht tot een nauw begrensd gebied en +tot één enkele historische daad. Ten minste, wat de oorspronkelijk oostersche variante +betreft, kan ik mij de zaken niet anders verklaren, dan dat zij behalve in Babylon, +waar zij speciaal in den edelen „Arabischen” vorm is overgegaan, ook nog op de meest +verschillende andere plaatsen het uitgangspunt is geweest van zelfstandige temmingen. +Niet echte Arabische paarden, maar wel cultuurpaarden, die wat hun schedelbouw en +hun geheele houding betreft, onmiskenbaar aansloten aan het oostersche ras, zijn onweerlegbaar +reeds van oudsher verspreid geweest over een onmetelijk gebied der oude wereld. Als +oude grondvorm gaan zij door het ras der Europeesche landen aan het oostelijke gedeelte +der Middellandsche zee en van het geheele reuzengebied van den Caucasus tot Hongarije +en Rusland. Zij beheerschen China en Indië en kunnen nog vervolgd worden tot in de +ponyvormen op Java en in Japan. +</p> +<p>Men zou een oogenblik geneigd zijn te meenen, dat dit alles ook reeds van oudere tijden +af kan worden teruggevoerd uitsluitend tot den invloed van het groote cultuurcentrum +in dien engeren oosterschen hoek, dus ten slotte van uit Babylon. Naast dat zelfstandige +noord-Europeesche „karrepaardcentrum” zou dan ten minste voor die geheele lijn Viktor +Hehns lievelingshypothese juist zijn van een werkelijk één geheel vormenden oosterschen +inval voor elk ander cultuurgebied van het paard in de oude wereld. Voor een bepaalde +hemelstreek zou dit juist kunnen zijn, en wel voor alles, wat van cultuurrassen over +het gebied der Roode Zee historisch naar Afrika is binnengedrongen. Het oude Egypte +uit den <span class="pageNum" id="pb192">[<a href="#pb192">192</a>]</span>cultuurtijd heeft, zooals wij reeds verhaalden, zijn tam paard naar alle waarschijnlijkheid +eerst laat en reeds als gereed cultuurras van het Aziatische beschaafde oosten weggenomen, +en wel werkelijk het reeds meer of minder ver gevorderde Babylonische edele paard, +den lateren „Arabier”. Oost-Afrika heeft het dan ook niet verder gebracht dan het +fokken dier Arabische paarden. In het Somaligebied, dat uit een natuurhistorisch oogpunt +zoo interessant is, waar de oude wilde ezel samenkomt met het onafhankelijke Afrikaansche +wilde paard, den zebra, is het tamme paard uitsluitend binnengetreden als het iets +grovere Arabische paard, dat ontslagen was uit de onvermengde fokkerij. Nog in onze +dagen noemen de Somali- en Gallastammen het met het Arabische woord „<span class="ex">faras</span>”, terwijl zij het woord <span class="ex">huispaard</span> in hun taal niet kennen. En zoo is het ook verder naar Zuid-Afrika toe. +</p> +<p>Dit is echter uit een historisch oogpunt beschouwd uitzondering, geen regel. Voor +alle overige reusachtige Europeesche en Aziatische streken hebben wij daarentegen +geen enkelen steun voor de meening, dat zij hun oude paarden met hun oostersche trekken +eerst zouden hebben verkregen langs den omweg van het fokken van Arabische paarden. +Hoe oud de inval wel zou moeten zijn, blijkt het duidelijkst uit het feit, dat reeds +in de latere Zwitsersche paalwoningen paardenbeenderen voorkomen, die hiertoe behooren +en niet tot het noordelijke paard met zijn langen kop. Wij kunnen de paalwoningen +uit die periode terugbrengen tot het bronzen tijdperk. Het is echter absoluut niet +te begrijpen, waarom die Zwitsersche cultuur uit het bronzen tijdperk haar huispaard +zou hebben ingevoerd uit ontzettend ver afgelegen landen, terwijl toch in de onmiddellijke +nabijheid in hun <span class="pageNum" id="pb193">[<a href="#pb193">193</a>]</span>eigen werelddeel paarden werden getemd, en wel die westersche dikneuzige paarden, +die nooit in het oosten zijn gekomen. Het ligt toch veel meer voor de hand, dat die +„oostersche” variëteit van het oorspronkelijke wilde paard, waaruit in Babylon het +oostersche edele ros is ontstaan, in die dagen veel verder verbreid was, en naast +de andere, de meer plompe variant, evenzeer tot in Europa voorkwam. Zij loste dan +ook in Europa reeds vroeg op in daar onafhankelijk getemde cultuurrassen, die daardoor +van het begin af een zeker „oostersch” type verkregen, zonder toch in oudere dagen +ergens in dat gebied op te klimmen tot een hoogte, die maar eenigszins kan vergeleken +worden met het edele dier der echt oostersche cultuur. Men zou zich kunnen voorstellen, +dat de locale behoefte een rol gespeeld heeft bij de beslissing, welk Europeesch wild +ras van de twee de voorkeur zou hebben: in het noorden en westen over het algemeen +meer de plompe, zware vorm, in het gebied der Middellandsche zee tot in het gebied +der genoemde paalwoningen en in het zuid-oosten, meer de lichte, fijne vorm. Ook is +het wel mogelijk, dat reeds de geografische verbreiding dier Europeesche wilde paarden +te gemoet kwam aan die behoefte, die men zich afhankelijk zou voorstellen van het +locale milieu, en die als het ware reeds van nature met het landschap in overeenstemming +is. Het komt mij voor, dat er een aantal gronden voor spreken, dat het zware, diluviale +wilde paard met zijn langen kop oorspronkelijk meer de geografische vorm geweest is +van die gedeelten van Europa, die uitzien op den Atlantischen oceaan en de Noord- +en Oostzee, terwijl de fijnere vorm steeds bleef in de richting der Middellandsche +zee, ten zuiden van de Alpen en Karpathen bleef en door middel van Zuid-Rusland te +<span class="pageNum" id="pb194">[<a href="#pb194">194</a>]</span>gelijk aansloot aan de steppe van Centraal-Azië en aan het oostersche verbreidingsgebied. +De Atlantisch-noordelijke variant, die in die beteekenis meer het wilde paard zou +geweest zijn der steppe, die vrijkwam na de gletschervormingen der ijsperiode, zou +zich omgekeerd veel noordelijker tot Azië hebben voortgezet, en wel door Siberië, +en ten slotte ook tot in de nabijheid van het overlevende Przewalskipaard. De beenderen +der diluviale wilde paarden, die men hoog in het noordelijke Siberië vindt, komen +ook daarmede overeen,—zij zijn absoluut niet „op oostersche” leest geschoeid. De tegenwoordige +Przewalskipaarden der woestijn van Gobi zouden echter juist daar behouden zijn gebleven, +waar aan de uiterste oostersche plek de beide geografische gordels elkander raakten. +Op dit geheele onmetelijke dubbelgebied zouden wij historisch de mogelijkheid hebben +van onafhankelijke temmingscentra, die naar gelang van hun ligging ten opzichte der +groote scheidingslijn „westersche” of „oostersche” gefokte rassen voortbrachten. Dat +daarbij zulke westersche paarden in hoofdzaak alleen in het werkelijke westen, namelijk +aan den Europeeschen westhoek van het bovenste gebied blijvend schenen gefokt te zijn, +terwijl over den geheelen anderen gordel van de Middellandsche zee tot in China overal +oostersche fokdieren van oudsher verspreid zijn, kan voldoende verklaard worden uit +het overwicht der menschelijke cultuur in dien zuidelijken gordel tegenover het Aziatisch-Europeesche +noorden, dat het uitsluitend aan den westhoek in noordelijk Europa gebracht heeft +tot een groot, werkelijk autochthoon cultuurcentrum. Het moet hierbij een volkomen +open vraagstuk blijven, hoeveel verschillende temmingscentra op dien rijken zuidelijken +gordel hebben kunnen liggen. Of bij voorbeeld het geheele Europeesche <span class="pageNum" id="pb195">[<a href="#pb195">195</a>]</span>gebied der Middellandsche zee oorspronkelijk het fijnere ras uit één en dezelfde bron +heeft betrokken, is een vraag, die bijna even ingewikkeld is als de vraag omtrent +de eenheid van oorsprong der geheele cultuur der Middellandsche zee van de alleroudste +tijden af, een vraagstuk, waarbij tegenwoordig alles in beweging en beroering is. +Reeds in de antieke literatuur uit den tijd der Homerische gezangen heeft de noordoosthoek +van het gebied in de nabijheid van Thracië steeds een groote rol gespeeld als van +ouds beroemde kweekplaats voor de paardenfokkerij, dus op karakteristieke wijze niet +de eigenlijk oostersche hoek, die naar Babylon wijst, maar de aanrakingsplaats met +den onafzienbaren horizon der Zuid-Russische steppe, die zeker een oud eldorado van +den eersten rang was voor de oude wilde paarden. Als in den twijfelachtigen Russischen +Tarpan werkelijk nog een overblijfsel aanwezig was van het oude oorspronkelijke wilde +bloed tot op onze dagen, dan zou dat nog een nagalm geweest zijn van die plaats, die +voor de geschiedenis van het paard der cultuur van de Middellandsche Zee in eenig +opzicht van belang was: de schedel van den Tarpan wordt beschreven als oostersch, +maar met westersche bijmengsels; juist die vermenging wijst echter niet op echt wild +bloed in dat dier, maar op het feit, dat wij hier te doen hebben met een weer verwilderd +cultuurpaard van een reeds ver gevorderde latere kruising van het ras. +</p> +<p>Zeker zal het oude China een oud middelpunt voor het temmen en fokken gevormd hebben, +dat in geen verband stond met het westelijke. Voor zoover mij bekend is, is het Chineesche +cultuurpaard van oudsher een oostersch ras, waarvan echter in weerwil der overoude +cultuur niet veel is terecht gekomen. Voor de fijnere Chineesche opvatting van <span class="pageNum" id="pb196">[<a href="#pb196">196</a>]</span>cultuur schijnt het paard steeds een zachten trek van barbaarschheid te hebben behouden, +iets als een herinnering aan ruwere en meer primitieve toestanden. Daartoe heeft in +ieder geval bijgedragen, dat de Chineesche cultuur van alle op aarde de eenige is +geweest, die op haar buitengebied werkelijk nog tot in onze dagen als het ware nog +den barbaarschen oorspronkelijken trap der paardencultuur voortdurend voor oogen heeft +gehad. Op de grens van den engeren zoom der Mongoolsche cultuur begint nog tegenwoordig +in de richting naar Azië een beeld van volkeren, waar de paardencultuur als het ware +nog in wording is. Het schijnt haast niet zonder inwendigen grond te zijn, dat juist +hier nog een oorspronkelijk wild paard zelf voort leeft. Het is, alsof de paardencultuur +tot heden toe hier niet de volle kracht ontwikkelt, die in andere streken ontwikkeld +wordt. +</p> +<p>Hier zien wij nog trappen van paardenbehandeling, die reeds voor den mensch der oudheid +een mythisch barbaarsch karakter vertoonden. Het paard wordt gemolken, als moest het +overgebracht worden naar een geheel andere categorie van huisdieren, en wel in die, +welke gericht is op de veeteelt in engeren zin, die welke dienstbaar is aan de voeding. +Bij arme steppenvolken met karige voeding is die bestemming meestal een overgangstoestand +geweest, die eerst op den achtergrond geraakte, toen het paard kwam bij welvarende +herdersstammen met een rijke veeteelt, zooals in het oude beschaafde oosten. Oorspronkelijk +was het paard als wild paard zuiver jachtdier. Daarbij volgde de periode, dat merries +en veulens nu en dan bij de jacht gevangen werden. In dezen eersten tijd lieten zich +alleen de merries met haar instinct van onderworpenheid en aanhankelijkheid aan een +leider temmen. Kudden, uitsluitend uit merries bestaande, <span class="pageNum" id="pb197">[<a href="#pb197">197</a>]</span>leidden dan gemakkelijk tot het gebruik maken van de paardenmelk. Het kan ook zijn, +dat nu en dan het plotselinge verlies van andere huisdieren geleid heeft tot het gebruiken +van het paard als noodhulp. Dit geldt echter reeds niet meer uitsluitend het gebruiken +van de melk, maar het kan onder bepaalde omstandigheden onmiddellijk een eerste oorzaak +geweest zijn, dat men zich met paardenfokken en paardentemmen in het algemeen heeft +beziggehouden. +</p> +<p>Dergelijke overgangen, al is het dan ook al niet meer met het werkelijk opnieuw beginnen +der paardentemming van beneden af, kan men tegenwoordig ook nog waarnemen bij de Toengoezenstammen +aan den Amoer; als zij hun van ouds in gebruik zijnd huisdier, dat bij hen werkelijk +op ieder gebied dienst doet, het rendier, door verwoestende epidemieën verliezen, +dan gaan zij door den nood gedrongen tot paardenfokkerij over, en worden zij „paarden-Toengoezen”. +Onwillekeurig moet men daarbij aan onze Europeesche oudste voorvaderen denken, voor +wie juist het rendier bij het allereerste begin van hun cultuur minstens éénmaal als +gewichtigst jachtdier een werkelijk beslissende rol heeft gespeeld, doch die daarna +de post-diluviale afwisseling van klimaat moesten beleven, die met de Toendra, de +mossteppe, ook dat rendier bijna uit geheel westelijk en noordelijk Europa verdreef. +Als men zich mocht voorstellen, dat met het rendier misschien reeds door dergelijke +diluviale jagersstammen bij ons de eerste pogingen zijn in het werk gesteld en proefnemingen +zijn verricht, om huisdieren te kweeken, dan zou men bijzonder goed begrijpen, hoe +juist in het oude Europa later, toen de toenemende hitte de aanwezige inheemsche rendieren +onverwachts wegrukte (misschien ook wel langs den indirecten weg van verwoestende +<span class="pageNum" id="pb198">[<a href="#pb198">198</a>]</span>epidemieën), reeds in het grijs verleden zich een uitgebreid en krachtig centrum van +paardenfokkerij kon ontwikkelen uit de behoefte, dit huisdier door een ander te vervangen. +</p> +<p>Voor die noord-Aziatische jagersstammen van onze dagen is hun getemd rendier bovenal +onontbeerlijk als voertuig, hulpdier, transportdier bij hun onafgebroken zwerversleven, +dat bepaald wordt door klimaat en zorg voor de voeding. Als men op de praehistorische +teekeningen op de muren der holen in Frankrijk de tenten ziet, die reeds in die dagen +door de jagers werden opgeslagen, blijkbaar bij hun jachttochten op mammouth en wisent, +dan begrijpt men, hoe vroeg reeds dat vraagstuk van het transport een brandend vraagstuk +moet zijn geworden. Hier echter is nu weer interessant, dat bij die rendier-Mongolen +het rendier van tijd tot tijd ook reeds als rijdier werd gebruikt. In ieder geval +is voor de geheele paardenfokkerij in de binnen-Aziatische steppen de mogelijkheid, +dat ook het paard bereden kon worden, van oudsher een gewichtige factor geweest. Weer +schijnt zich daarin een behoefte af te spiegelen, die door het landschap wordt bepaald: +de oneindige steppenvlakte, die onder bepaalde omstandigheden zoo snel mogelijk moest +worden doorkruist, mijl na mijl in taaie volharding. Hier was niet de beslissende +eisch, zooals bij het Europeesche ridderpaard, een kolossaal paard, dat gemakkelijk +het zware gewicht van den berijder kon dragen; niet zooals bij het Assyrische strijd- +en pronkpaard de veerkrachtige, zenuwrijke bestormer op een bepaald oogenblik, die +met het lichte strijd- of jachtwagentje indrukwekkend op het doelwit losstormde. Maar +hier gold het den schijnbaar armzaligen, maar taaien draver, die het ontzaglijk lang +kon volhouden, een klein paard behoorende bij kleine menschen <span class="pageNum" id="pb199">[<a href="#pb199">199</a>]</span>zonder veel ballast, dat het echter met dit al den ruiter mogelijk maakte, wat eertijds +in de steppen der tertiaire periode de kleine wereldveroveraars, de Hipparions, hadden +kunnen volbrengen: het doorkruisen van een ontzaglijk uitgebreid werelddeel tot in +andere werelddeelen. Met die taaie Mongoolsche paarden is het mogelijk geweest, die +ontzaglijke tochten te volbrengen, waarbij Aziatische volkeren in vliegende vaart +met een snelheid als van den stormwind vlogen midden door de Europeesche cultuur, +als had er een inval plaats van potsierlijke monsters van een andere planeet. Voor +mij ligt over die ontzaglijke invallen historisch nog altijd iets raadselachtigs, +iets wat in hun innerlijk wezen voor ons nog niet tastbaar is. Men heeft slechts één +analogie daarvoor: de even vlugge tochten van troepen van bepaalde vogels over een +even groote uitgestrektheid. Juist op dezelfde wijze als eertijds die Aziatische ruiters, +zoo zijn in onze dagen herhaaldelijk geheel onverwachts millioenen exemplaren van +het sierlijke zandkleurige steppenhoen, als waren zij meegesleept door een niet te +weerhouden natuurkracht, in een rechte lijn uit de Centraal-Aziatische zoutsteppen +tot bij ons naar Europa gekomen; tallooze dieren hebben den dood gevonden door aan +te vliegen tegen onze telegraafdraden, andere zijn neergeschoten, geen enkele is weer +teruggekeerd. Het motief, dat die vogels bezielt, is even onbegrijpelijk als dat der +voortdurend in westelijke richting jagende ruiters. De vogel had daarbij de hulp van +zijn vleugels. Den mensch zou het nooit mogelijk zijn geworden, als niet de ontwikkeling +voorafgegaan was van dien onvermoeid volhardenden ruimtebedwinger, eenig in zijn soort, +den paardevoet. +</p> +<p>Juist dergelijke reuzenritten doen ons echter ook de werkelijke <span class="pageNum" id="pb200">[<a href="#pb200">200</a>]</span>mogelijkheid zien, hoe, in weerwil van zoo verschillende, ver van elkander verwijderde, +lokale temmingscentra vermengingen en invloeden konden ontstaan, die men volgens de +rustige hoofdrichting der cultuurgeschiedenis nooit denkbaar geacht zou hebben. Men +heeft er op gewezen, dat in de antieke mythe der centauren, de mythe omtrent de fabelachtige +wezens met het benedenlichaam van een paard en het bovenlichaam van een mensch, een +herinnering kon steken aan zulk een plotseling invallenden en weder verdwijnenden +stormvloed van vreemdsoortige barbaarsche ruiters, die vastgegroeid schenen aan hun +ruwe paardjes. Het is een zaak, die niet onwaarschijnlijk lijkt en waarover moeilijk +kan worden gestreden. Ik geloof echter, dat de centauren (het woord wordt ook in de +Indische mythologie teruggevonden), veel te duidelijk behooren tot die wereld van +algemeene fantastische stileeringen en combinaties, waaruit tevens het gevleugelde +paard Pegasus, de vogel Grijp met de klauwen van een zoogdier, de sirene met het lichaam +van een meisje en de pooten van een vogel, de veelkoppige helhond Cerberus en de stierkoppige +Minotaurus zijn ontsproten, en waarvan de centrale woonplaats naar alle waarschijnlijkheid +in Phoenicië en Babylon was gelegen. Waarom zou juist het paardmensch berusten op +een historische herinnering, die toch geen sterveling zal te voorschijn roepen voor +zijn makkers uit dienzelfden hoek, de vischmenschen, vogelpaarden en stiermenschen? +</p> +<p>Aan de centaurenhypothese zijn dan verdere vermoedens vastgeknoopt: dat het plotselinge +opduiken van zulke „verschrikkelijke ruiters” in de westelijke landen het paard zou +hebben omgeven met een „bijgeloovigen schrik” (dit zijn de woorden van den onderzoeker +der huisdieren Eduard Hahn) <span class="pageNum" id="pb201">[<a href="#pb201">201</a>]</span>en de oostersch-Europeesche cultuur van het paardrijden had afgewend naar het eenzijdige +gebruik van het paard uitsluitend als trekdier vóór den wagen. Of ook omgekeerd, dat +juist dergelijke invallen der Aziatische steppenruiters het rijden eerst zelf verbreid +hadden tot diep in het westen. De laatste meening zou misschien nog het best voor +discussie vatbaar zijn, maar ten opzichte van het oostersch-oudgrieksche cultuurgebied +schijnt zij mij volkomen onjuist toe. Het oostersche edele ros is, zooals ik reeds +heb besproken, van het begin af pronk- en luxepaard geweest, het dier der koningen +en edellieden, en niet, zooals bij de Tartaren, een noodzakelijk attribuut in den +moeilijken levensstrijd. Het kwam als luxedier veel meer uit vóór den prachtigen wagen, +en in den slag voerde het vóór den wagen den aanzienlijken strijder mede, die gewoon +was, steeds ten minste één volgeling ter zijde te hebben, die dienst deed hem de speer +aan te reiken, het schild te dragen of op andere wijze hulp te bieden, als ware deze +op een kleinen burcht geplaatst. Men moet niet uit het oog verliezen, hoe nog in de +Ilias eigenlijk alleen heeren- en koningsgevechten geschetst worden. Ik geloof niet, +dat men hier een zeker afgrijzen gehad heeft van het paardrijden als van iets spookachtigs, +maar dat een edele uit die dagen het veeleer zou hebben beneden zich geacht als iets +plebejisch; hij zou gezegd hebben, dat een koning geen stapel koolen was, die men +op den rug van een dier laadde. De kunst van het rijden op dat edele paard is eerst +na het verval van het oude oosten ontwikkeld, toen het in handen viel van oostersche +tent- en woestijnbewoners—maar die ontwikkeling was toen dan ook een bepaalde, door +den aard van het land beheerschte ontwikkeling, die volstrekt niet <span class="pageNum" id="pb202">[<a href="#pb202">202</a>]</span>onder den invloed behoefde te staan van vreemde factoren. +</p> +<p>Men heeft nog een bijkomend resultaat der paardenfokkerij, en wel van een blijkbaar +zeer oude fokkerij uit die invallen der midden-Aziatische steppenruiters willen verklaren: +en wel het ontstaan van het muildier. Het muildier, het prachtige product van een +mannelijken ezel en van een vrouwelijk paard, is ongetwijfeld ook reeds een oude en +waardevolle bezitting der cultuur. Als onze getemde ezel geheel of voornamelijk uit +Afrika is gekomen, dan is de kring, waarover hij verspreid was, in beginsel gegeven. +Hahn heeft nu geschetst, hoe bij volkeren, die oorspronkelijk alleen ezels bezaten, +zulke Tartaarsche ruitervolken het land doorgevlogen zijn en paarden hebben achtergelaten. +Het zouden echter alleen merries geweest zijn, waarbij herinnerd wordt aan de tegenwoordige +gebruiken in Arabië en andere landen, steeds uitsluitend merries als rijpaarden te +gebruiken. Men zou vervolgens getracht hebben, het paard in de ezellanden iets meer +tot den ezel te doen naderen, door het te kruisen met den reeds langer bekenden ezel, +en daar men alleen merries der paarden tot zijn beschikking had, werd het muildier +geschapen. Dat klinkt zeer fraai, maar stelt eigenlijk een ingewikkelden roman in +de plaats van een zaak, die men zich veel gemakkelijker kan voorstellen, een algemeen +feit, dat plaats heeft zonder invallen van Tartaren. Waar men den ezel reeds voor +goed had als cultuurdier, maar met het temmen van inheemsche paarden eerst een begin +maakte, zooals bij voorbeeld in het oude Babylon, daar kwam iederen keer weer die +eerste tusschenregeering der paardenfokkerij in aanmerking: het eenzijdige begin der +proef met paardenmerries. Onmiddellijk op dien aanvangstrap lag het toen reeds genoeg +voor de hand, dat tamme ezels de opgekweekte <span class="pageNum" id="pb203">[<a href="#pb203">203</a>]</span>paardenmerries dekten. De overgang zal gemakkelijker gemaakt zijn door dat, wat nog +tegenwoordig bij het fokken van alle muildieren een groote rol speelt. Men had een +enkelen keer veulens van jonge paarden alleen gevangen (zooals wij vroeger omtrent +Hagenbeck bespraken) en liet die, nu hun eigen moeders ontbraken, door zoogende ezelinnen +groot brengen. Het zoogen van jonge paarden door ezels levert ook thans nog geen bijzondere +moeite op, maar heeft steeds een zeer bepaald resultaat: het zoo groot gebrachte pleegkind +heeft volstrekt geen afkeer van een liefdebond met het volk zijner zoogmoeder. Als +het paard niet door een ezelin is gezoogd, schuwt, ten minste in den regel, de paardenmerrie +den mannelijken ezel, terwijl de laatste volstrekt niet kieskeurig is. Als nu oorspronkelijk +op die wijze toevallig een enkelen keer de ban was verbroken, en een jong muildier +gelukkig ter wereld kwam, zal waarschijnlijk in het begin alleen reeds de merkwaardigheid +der zaak de belangstelling hebben opgewekt. Tot op onze dagen heeft alles, wat samenhangt +met het ontstaan van het muildier, voor het groote publiek iets geheimzinnigs aan +zich; daaraan knoopt zich alle mogelijke bijgeloof vast, dat een enkelen keer zelfs +heeft ingewerkt tot in de wetenschappelijke zoölogie en haar opvattingen omtrent dergelijke +bastaardvormingen. Later moet de practijk op zich zelf echter spoedig het nut van +dat „monster” hebben aangetoond. Het muildier is een dier, dat alle goede eigenschappen +heeft van het karakter van den ezel, gebracht op de grootte en de gestalte van het +paard. Dit is het geheim van zijn succes. Hij is het product van de poging, het paard +zuiver op te vatten als een middel ter verbetering van den ezel. Een enkele schakel +van die poging zal zich overal in de geschiedenis <span class="pageNum" id="pb204">[<a href="#pb204">204</a>]</span>van het paard ingevoegd hebben, waar men den ezel reeds had en van oudsher hoogschatte, +maar waar men met het paard nog eerst stond in het stadium der nog onzekere proefnemingen. +</p> +<p>Zijn eigenlijken triomf heeft het muildier daarna gevierd als het dier, dat „in den +nevel zijn weg zoekt”, en wel in het hooggebergte. Daar is hem bij zijn volle paardekracht +en een zekeren paardemoed de smalle hoef van den ezel te stade gekomen. Men kan zoo +goed zien, wat het begrip „monster” in de natuur eigenlijk beteekent: alles komt ten +slotte neer op de geschikte gelegenheid, dan wordt het monster een genie. Uit een +aardrijkskundig oogpunt heeft de mulus (mulus is het Latijnsche woord voor muildier, +hinnus dat voor den in ieder opzicht minder belangrijken muilezel, waar dus de moeder +een ezelin is),—en wel voor een deel op grond van die speciale gave—ten slotte dat +land veroverd als het gewichtigste, in dat land wel het edelste cultuurdier, dat in +oude dagen reeds eenmaal het doel is geweest van een zoo grooten inval van paarden: +Zuid-Amerika. Zoo jaagt het noodlot steeds rusteloos weder voort. +</p> +<p>In ieder geval echter zullen die invallen uit de Aziatische steppe, die, naar het +schijnt uitsluitend plaats hadden met oostersche ruwe paarden, hun deel hebben bijgedragen +tot de belangrijkste gebeurtenis der geheele latere geschiedenis van het paard: namelijk +de dooreenmenging van het algemeen oostersche met het specifiek westersche foktype, +terwijl gelijktijdig alle lokaal van elkander afwijkende door fokken ontstane producten +van het oostersche grondtype met elkander werden vermengd. Men behoeft zich slechts +een paar haltplaatsen te herinneren in de ontwikkeling van de cultuur der oude wereld +in de laatste tweeduizend jaren, <span class="pageNum" id="pb205">[<a href="#pb205">205</a>]</span>om te begrijpen, hoe noodzakelijk het was, dat dit mengproces plaats had door de verplaatsingen +der cultuurvolken, in wier hand het paard was. De Romeinen doen een tijd lang het +geheele gebied van Engeland, Frankrijk en Zuid-Duitschland tot aan de oude streken +der beschaving van het oosten tot één enkele beschavingseenheid samensmelten. De volksverhuizing +drijft Germanen tot naar het noordelijke deel van Afrika. Het wereldrijk der Arabieren +maakt Spanje tot een provincie van het oosten. Er wordt een eindeloos voortdurende +poging gedaan, om uit Duitschland en Italië, uit Duitschland en Spanje een blijvende +eenheid te vormen. Het westen dringt tijdens de kruistochten in het oosten in, het +oosten met de Turken in het westen. Het wereldrijk der Engelschen, uitgaande hoog +van den <span class="corr" id="xd33e1286" title="Bron: noorwestelijken">noordwestelijken</span> uithoek van het gebied, begint de verste zuidelijke kusten en oostelijke landen te +omvatten. Op al die tochten heen en weer, in alle richtingen, trekt het paard echter +mede. Twee fundamenteele resultaten komen tegenwoordig voor Europa voor den dag met +de werking van dit proces. +</p> +<p>Aan den éénen kant het meer naar voren dringen van het oostersche paardentype in het +algemeen ook binnen het oude gebied van het westersche ras, dus ook naar West- en +Noordduitschland. De zware achterblijvers van dat westersche ras staan tegenwoordig +overal waar zij behouden zijn gebleven, meestal tusschen oostersch invalmateriaal, +zij zijn daardoor omringd en uit een geografisch oogpunt tot zelfs in Engeland reeds +lang omsloten. Hun eigen bloed is in de meerderheid der gevallen reeds doortrokken +met een scheut vreemd westersch bloed. In ieder geval zal dat ras blijven voortduren, +zoolang onze cultuur reusachtige Engelsche brouwerspaarden en gemakzuchtige Fransche +postpaarden <span class="pageNum" id="pb206">[<a href="#pb206">206</a>]</span>noodig heeft, zoolang de electrische tram nog niet geheel den omnibus en de paardetram +heeft verdrongen. Zoolang wij een industrie hebben, waarvoor het paard als trekkracht +ten minste op korte afstanden nog steeds de goedkoopste machine vertegenwoordigt, +zoolang wij het paard Bayard nog als het ware kunnen gebruiken als den olifant onzer +noordelijke cultuur, al is het dan ook niet voor het dragen van vier romantische helden. +</p> +<p>Het tweede belangrijke feit is ten slotte het binnendringen ook van het echte edele +paard in de engere „oostersche” beteekenis, van het „Arabische” paard, in onze Europeesche +paardenwereld, en wel beslissend in den meest noordwestelijken hoek. Het Babylonisch-Arabische +edele dier, dat toppunt der geheele paardencultuur, die bereikt is in den oostelijken +hoek van het gebied der Middellandsche zee en die duizenden jaren is veredeld, heeft +zich ongetwijfeld eerst langzaam in westelijke richting in beweging gezet na den achteruitgang +der Romeinsche beschaving in het gebied der Middellandsche zee, te gelijk met het +opkomen van het nieuwe oostersche tijdperk der Arabieren zelf. Terwijl de van ouds +beroemde paardenlanden van de classieke oudheid, het Russische oosten, den invloed +daarvan in het geheel niet ondervonden, en bij hun slechter, oostersch, oud type bleven +volharden, marcheerde het edele ros eerst op den noord-Afrikaanschen zoom der cultuur +op Europa af. Het is mogelijk, al is het dan ook niet bewezen, dat het westelijk daar +naar voren dringend het eerst is gestooten op een afzonderlijk oostersch ras, dat +reeds lang getemd was uit inheemsche wilde paarden der noord-Afrikaansche kust, en +daarmede kruisend, het tegenwoordige Berber-ras heeft voortgebracht, dat het Arabische +bloed met een beslist <span class="pageNum" id="pb207">[<a href="#pb207">207</a>]</span>vreemden trek heeft vermengd. Het heeft daarna, het eerst te gelijk met de Arabieren, +Europa betredend op den meest onwaarschijnlijken uithoek, den zuidwestelijken, iets +dergelijks gedaan met een eveneens nationaal fokras in Spanje, en zoo het typische +Spaansche paard voortgebracht, dat daarna voor het eerst oostersch edel bloed ten +minste als toevoegsel van den tweeden graad in het verdere beschaafde Europa (vooral +in Oostenrijk) practisch heeft ingevoerd en voor het eerst een Europeesch heerenpaard +heeft geschapen, dat ten minste eenigszins Arabische trekken vertoont. Toch bleek +die geheele weg slechts een halve en flauwe stoot voorwaarts, evenals het op nieuw +ontdekken van het centrum der echte edele paarden door de kruistochten in het bijna +verloren gegane oosten. Beslissend werd eerst sedert de tweede helft der zeventiende +eeuw het bewuste en voortaan steeds meer systematische ingrijpen en doortasten van +de meest noordwestelijk gelegen Europeesche cultuurnatie, de Engelschen. Dat tijdvak +stelt het grootste moment vast der geheele geschiedenis van het paard sedert het begin +der <span class="corr" id="xd33e1298" title="Bron: oudoostersche">oud-oostersche</span> cultuur van het edele paard, en tevens het meest belangrijke moderne moment. Het +betrof dezen keer niet een toevallige strooming der volksbeweging van oost naar west, +maar het gold een bewust invoeren van iets wat op verre afstanden veroverd was, door +een volk, dat een internationaal oog ontwikkelde, dat reikte over de geheele aarde +met een slimme keuze van datgene, wat te huis het grootst mogelijke nut zou kunnen +opleveren. De Engelschman haalde het beste en edelste Arabische materiaal naar zijn +vaderland, zooals men dieren haalt voor een zoölogischen tuin, vermengde dat met een +kleinen scheut inheemsch, Europeesch bloed, als het ware voor inwendig <span class="pageNum" id="pb208">[<a href="#pb208">208</a>]</span>acclimatiseeren, en schiep als practisch zoöloog dat Engelsche slag van het oorspronkelijk +Arabische ras, dat men met volle recht den veredelden Arabier zou kunnen noemen: het +Engelsche volbloed-paard, den koning der renpaarden en het nieuwe ideale type der +geheele Europeesche, ja zelfs internationale paardenfokkerij. +</p> +<p>Op nieuw keerde men nu terug tot de opvatting, die het oude oosten reeds eenmaal had +bezeten en practisch had bevestigd: dat dit type, zooals dit in hoofdkenmerken door +het Arabische paard werd uitgedrukt, ook voor onze Europeesche cultuur het gegeven +heeren- en sportpaard was, het aesthetische paard in tegenstelling met het zware werkdier, +het karrepaard. Als men een oostersch ras wilde, dan moest het dit zijn. Zoo is in +navolging van het Engelsche paard, al is het dan niet tot een zoo hyper-aristocratisch +uiterste, of liever gezegd met een zoo hyper-sportdoel—het Duitsche edelste paard, +de Trakehner, met dergelijk vreemd, doch specifiek edel bloed ingeënt, tot zijn tegenwoordigen +evenzeer wereldberoemden glans gekomen. Ook het Hongaarsche paard is zoo veredeld, +en welke geliefde soorten er nog meer zijn. +</p> +<p>Wat oorspronkelijk in den rijkdom der plaatsen, waar het oostersche type oorspronkelijk +gekweekt werd, naar onze opvatting niet het geval is geweest, dat is tegenwoordig, +dank zij die latere bewuste handeling der cultuur, werkelijk een feit geworden: alle +systematisch uitgeoefende en op een hoog doel gerichte Europeesche paardenfokkerij +staat voor haar oostersch gebouwd type zonder eenigen twijfel onder den invloed van +het oud-oostersche edele paard in de engere beteekenis, het Arabische paard. Als men +van de menschheid niets wist, dan die laatste handelingen, waarbij zij zich <span class="pageNum" id="pb209">[<a href="#pb209">209</a>]</span>het paard toegeëigend had, dan zou men daaruit met zekerheid de gevolgtrekking kunnen +maken, hoezeer zich het bewustzijn harer beschaving, die individualiteit van haar +cultuur als geheel, langzamerhand hoe langer hoe meer tot een organisch geheel heeft +afgesloten. Wat eertijds meer of minder blind onderworpen was aan een heen- en weerstroomen +van politieke machtsverhoudingen en volksverhuizingen, dat valt tegenwoordig binnen +het gebied van het bewuste experiment, dat ten doel heeft de wijze van ontwikkeling +en vooruitgang te leeren kennen onafhankelijk van alle geografische grenzen, of grenzen, +die in ieder geval alleen in zóóverre in rekening komen, als bij voorbeeld het Arabische +paard uit zijn oostersch milieu in het noorden eenig noordelijk bloed, met overleg +toegemeten, moest verkrijgen als basis ter acclimatiseering. +</p> +<p>Terwijl die triomf van het edele paard werd voorbereid, waren volkomen ongemerkt de +werkelijke oorspronkelijke wilde paarden ook in Europa voor goed uitgestorven. De +laatste exemplaren schijnen nog op Sardinië te hebben geleefd. Slechts hier en daar +komt in de tegenwoordige getemde rassen nog weer eens een wilde troep tastbaar voor +den dag, die herinnert aan de verdwenen rassen. Zoo duiken onder onze ponyachtige +paarden (die over het algemeen volstrekt niet uitsluitend tot één type behooren) van +tijd tot tijd nog bijna echte <span class="corr" id="xd33e1310" title="Bron: Przewalski-paarden">Przewalskipaarden</span> op, juist met verschillende kenmerken van de Mongoolsche wilde vormen, die tegenwoordig +nog in de woestijn van Gobi leven. De dichter Gerhart Hauptmann bezat voor eenigen +tijd een dergelijken pony, die nog met zijn woestijngele Isabellakleur en zijn pikzwarte +kousen steeds op de meest bedriegelijke wijze deed denken aan den Przewalskihengst +van den Berlijnschen <span class="pageNum" id="pb210">[<a href="#pb210">210</a>]</span>dierentuin. Zelfs de merkwaardige streep op den rug komt nog bij noordelijke cultuurpaarden +voor. In het algemeen zal men bij alle in het oog loopend kleine rassen meer aan de +wilde paarden worden herinnerd. Zij handhaven nog steeds trekken van de oorspronkelijke +schepping van het paard, terwijl de reuzenvormen onder de paarden, onverschillig uit +welken stam zij afkomstig zijn, absoluut zeker steeds het resultaat van menschelijke +inmenging zijn. +</p> +<p>Doch bij de allerkleinste soorten van pony’s heeft ongetwijfeld nog een andere factor +zijn invloed uitgeoefend, een factor, die ons doet zien, hoe ook het paard, ver van +dien eigenaardigen oorspronkelijken grooten ontwikkelingsweg, en zonder eenige medewerking +van den mensch, onder den invloed is van een macht, die met onze tegenwoordige kennis +volkomen onberekenbaar, ja zelfs absoluut niet te verklaren is. De eigenlijke dwergen +onder de ponysoorten, die in hun soort tot een paardentype behooren, dat in ieder +opzicht volkomen is afgewerkt, maar alleen op miniatuurmaten is gebouwd, zijn dieren, +die alleen op eilanden worden gevonden. Zoogdieren, die op eilanden worden geïsoleerd, +zijn echter van oudsher onderworpen aan een volkomen onwrikbare wet: zij worden dwergen. +Reeds in voorwereldlijke tijden zijn de dieren, die oorspronkelijk door hun grootte +tot de monsters onder de zoogdieren behoorden, het slachtoffer dier wet geworden: +op het eiland Malta zijn de olifanten, op het eiland Cyprus het nijlpaard afgedaald +tot olifanten- en nijlpaardpony’s. De plek op aarde die, wat het voortbrengen van +de meest verschillende soorten van pony’s, tegenwoordig het beroemdst is, is het eiland +Sardinië; daar zijn het damhert, zoowel als het edelhert, het wilde zwijn zoowel als +het wilde schaap in miniatuurvormen overgegaan; <span class="pageNum" id="pb211">[<a href="#pb211">211</a>]</span>de herten met korte pooten, die in den waren zin van het woord op die van een dashond +gelijken, zien er echt bespottelijk uit. Men heeft dit merkwaardige verschijnsel gesteld +op rekening van het steeds onderling paren in een beperkte ruimte. Ik voor mij geloof, +dat wij eer staan tegenover een geografischen invloed, tegenover dien van de omgeving, +den bodem en den streek, van welks geheimzinnige werking wij ook in andere opzichten +in de plaatselijke dierenrassen dikwijls de sporen zien, zonder dat de ontwikkelingstheorie +ten opzichte hiervan duidelijk stelling heeft kunnen nemen. Men heeft hier nog een +bijzonder interessant veld voor de werkelijke uitbreiding dier leer. Een specialistisch +onderzoek van de verschijnselen zelf is even noodzakelijk als een nieuwe en vruchtbare +gedachte. Intusschen is het speciale raadsel der eilandenpony’s onder de paarden slechts +een schakel in het probleem, dat in het algemeen nog zoo duister is. +</p> +<p>Over het geheel genomen is het een feit, dat het wilde paard op onze planeet tegenwoordig +overal een uitstervend geslacht is. Het deelt in dit opzicht het lot der meeste groote +zoogdieren, wier opkomst en bloei het kenmerk was der tertiaire periode. +</p> +<p>Indien het paard in weerwil daarvan in de laatste duizendtallen van jaren nog lichamelijk +een hooge vlucht heeft genomen en zich bovendien geografisch heeft verbreid, en zelfs +in de allerlaatste paar eeuwen in een snel wassend tempo, dan heeft het dit uitsluitend +te danken aan de wijze, waarop het zich in symbiose heeft aangesloten aan dat geheel +op zich zelf staande en eigenaardige schepsel uit die zoogdierenwereld, die <span class="corr" id="xd33e1322" title="Bron: parellel">parallel</span> daarmede ontstaan is, maar dat zich sedert dien tijd onafgebroken van sport tot <span class="pageNum" id="pb212">[<a href="#pb212">212</a>]</span>sport heeft opgeheven: wij bedoelen de verhouding van het paard tot den mensch. +</p> +<p>De mensch is tegenwoordig in hoogeren zin het noodlot van het paard. +</p> +<p>Moeilijk kan men daarbij de gedachte op zijde zetten, dat trouwens ook hier reeds +in één richting het hoogste punt voor het paard als doel in de cultuur is overschreden. +Het blijkt toch, dat het technische gebruik van het paard in onze cultuur aan het +afnemen is. De strijd tusschen electriciteit en paardekracht is tegenwoordig reeds +veel verder beslist dan zuiver theoretisch. De menschheid heeft op den duur veel te +sterke natuurkrachten noodig als reuzen, die haar bij den arbeid ten dienste staan, +om die fijne, van spieren voorziene, levende werktuigen met hun gemakkelijk te verstoren +uurwerk, en die fijn georganiseerde beenderen, die immers breekbaar zijn als glas, +nog evenzeer te waardeeren als vroeger het geval was. Het zijn de menschelijke hersenen, +die het hoogste zijn, wat het leven heeft gesponnen. Als technische macht zijn die +hersenen echter tegenwoordig tot een zóó hoogen trap gestegen, dat zij buiten zich +zelf niets meer noodig hebben dan de allergrootste onmiddellijk ten dienste staande, +natuurkundige beweegkrachten der planeet zelf; het overige, daartusschen gelegen leven, +is voor die hersenen niet meer van zoo groot belang. +</p> +<p>Anders is het daarentegen over een afzienbaren tijd gesteld met de aesthetische vraag, +die in haar hoogere beteekenis ook de begrippen „weelde” en „sport” in zich sluiten. +</p> +<p>Dat oude keerpunt van het veredelde paard in de geschiedenis van het oosten, toen +het een heerlijk pronkstuk, het sieraad zijns meesters, een vreugde voor het oog werd, +en <span class="pageNum" id="pb213">[<a href="#pb213">213</a>]</span>niet hijgend den zwaar beladen wagen door de modder moest trekken, maar geroepen werd +tot een hoogeren vorm van arbeid in de cultuur, dat een voorwerp van gejubel werd, +als het, naar de woorden van den dichter van het boek Job, hinnikt „vroolijk in zijn +kracht”—dat hoogste moment in de geheele geschiedenis van het paard, toen het oude +ontwikkelingswerk der natuur als het ware in een kunstwerk werd omgetooverd, en verhoogd +werd tot de onsterfelijkheid der ideale schoonheid—dat moment is voor ons nog steeds +een waarborg voor de toekomst. +</p> +<p>Het is niet de taak van dit boek, te onderzoeken of de wereld onzer beschaving steeds +de tegenstelling zal behouden van heer en slaaf. Maar hoe die vraag ook ooit moge +worden opgelost: een edele sport, die aesthetisch een hooger gebied van genot opent +en zoo in ieder geval ook ethisch veredelt, zal in iedere cultuurwereld, die waard +is om daarin te leven, behouden blijven. Daarin ligt de beslissing over het toekomstige +lot van het paard. Ik voor mij ben van meening, dat wij niet alleen onze hoop moeten +vestigen op een vooruitgang in de beschaving, die musea bouwt, om de marmeren paarden +van Phidias, de marmeren menschen van Michel Angelo te behouden voor de eeuwigdurende +bewondering der menschheid, maar op een vooruitgang, die ook het leven ademende kunstwerk, +het product van den oneindigen strijd in de natuur blijvend weet te waardeeren: naast +het naakte menschelijke lichaam het levende edele paard. +<span class="pageNum" id="pb214">[<a href="#pb214">214</a>]</span></p> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div id="toc" class="div1 contents"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> +<h2 class="main">Kort overzicht van den inhoud.</h2> +</div> +<div class="divBody"> +<p class="first"><b><a href="#ch1" id="xd33e1343">Een dier in Symbiose met den mensch</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 1–11.</span> +</p> +<p>Het paard in het boek Job. Dieren, die niet konden worden getemd. Wat is een huisdier? +Zijn huisdieren slaven? Het begrip Symbiose. Huisdier en dierenbescherming. Ouderdom +der fokkerij van huisdieren. Het paard bestond reeds lang, toen deze begon. Overgang +naar de geschiedenis van het wilde paard. +</p> +<p><b><a href="#ch2" id="xd33e1352">Het skelet van het paard als getuigenis van zijn verleden</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 11–32.</span> +</p> +<p>Skelet van het paard en van den mensch. De opvatting van Goethe omtrent de beteekenis +van het skelet. De paardevoet van den duivel anatomisch verklaard. Een botje te veel +aan het been. Hoe de voet het been verovert. En hoe de voet daarbij de gedaante van +het been aanneemt. Het paard als technisch probleem. Het overwinnen der zwaartekracht. +Het paard werkt met overmaat. Gevolgen voor de cultuursymbiose. Het verstand van het +paard. Vóór en tegen het verstand. De zintuigen van het paard. De „Slimme Hans”. Het +paard leert door middel van de pooten. De leer van Goethe omtrent het type. Darwins +verbetering. De classieke plek voor de ontwikkelingsdenkbeelden van den paardepoot. +Wat de griffelbeenderen leeren. Rudimentaire organen. Het paard moet vroeger eens +drie teenen gehad hebben. Levende paarden met meerdere teenen. Een dwaling over de +zwilwratten. De paardeteen van tegenwoordig is een middenteen. Zijn er werkelijke +historische documenten over den paardepoot? +</p> +<p><b><a href="#ch3" id="xd33e1361">De stamboom van het paard geologisch gestaafd</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 32–67.</span> +</p> +<p>De plaats van het paard in het stelsel. Er bestaat geen orde van dikhuidige dieren. +Cuvier beschrijft de eerste versteende beenderen van paardachtige dieren. Catacomben +van paarden in Amerika. Amerikaansche werkzaamheid en overdrijving. Het uitsterven +der diluviale wilde paarden in Amerika. De tertiaire periode. Paarden en paardachtige +dieren. Equiden met een overblijfsel van den pink. Een stuk huid van een fossiel paard. +Paardachtige dieren met kwasthoeven. Driehoevige equiden van de grootte van schapen. +Equiden van de grootte van een vos. De pink wordt kwasthoef. Het te voorschijn komen +van den kleinen teen. Vospaardjes met het begin van een duim. Het oorspronkelijke +hoefdier Phenacodus. Vijf vingers aan de hand, vijf teenen aan den voet. De hoef krijgt +den vorm van een klauw. Wij zijn in de wereld der dieren van Cernays. Waarom de paardepoot +ten slotte op den menschenvoet gaat gelijken. Het oorspronkelijke hoefdier Euprotogonia. +De zoolgang begint. De grootte daalt af tot die van konijnen. Verklaring dier geologische +feiten uit de ontwikkelingsleer. De beteekenis van het geheele proces. Waartoe men +niemand kan dwingen. Wat daarbij echter vaststaat. Een tweede schakel voor het bewijs +in de beenderen van benedenarm en onderbeen. Een derde in de tanden. Het „berglandschap” +der paardenkiezen en zijn trapsgewijze ontstaan. +<span class="pageNum" id="pb215">[<a href="#pb215">215</a>]</span></p> +<p><b><a href="#ch4" id="xd33e1372">Is het paard twee maal ontstaan?</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 67–90.</span> +</p> +<p>De stamboom eerst in Europa opgesteld. Tegenstrijdigheden in den Amerikaanschen stamboom. +Zijn er onafhankelijke ontwikkelingen met hetzelfde resultaat? „Gelijke oorzaken hebben +gelijke gevolgen” als wereldwet. Een zelfde milieu schept dezelfde aanpassingen. Bestaat +er een vooruit vaststaande ontwikkelingswet? Tegenargumenten tegen de dubbele ontwikkeling. +De Amerikaansche stamboom had een reeks bijloopers. Het Anchitherium. Het Hipparion. +De Europeesche stamboom bestaat alleen uit dergelijke bijloopers van den Amerikaanschen. +Mogelijkheid van Amerikaansche invallen. Een stuk oude aardrijkskunde. Eerst met het +echte wilde paard komt de Amerikaansche hoofdstam ook in de oude wereld. +</p> +<p><b><a href="#ch5" id="xd33e1381">De tapir</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 90–104.</span> +</p> +<p>De sage van het Amerikaansche nijlpaard. De Amerikaansche en de Indische tapir. Waartoe +behoort de tapir? Paarden met slurven. De tapirs en de oude vospaardjes. De tapir +als overoud dier. Hij is een uitlooper van de voorouders der paarden in de eocene +periode. Zijn physionomie als moerasdier in tegenstelling met het paard op de steppe. +De kleur van den Schabrak-tapir. De tapir is tropendier gebleven. Verschillende soorten +van tapirs. +</p> +<p><b><a href="#ch6" id="xd33e1391">De neushoorn</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 104–143.</span> +</p> +<p>Is er nog een dier in leven gebleven uit de groep der driehoevige oorspronkelijke +paarden? De uitgestorven Palaeotheriën als uitloopers van dat station. De neushoorn +als overlevende afgedwaalde driehoevige equide der voorwereld. De neushoorn als verpantserd +paard. Wat is de hoorn van den neushoorn? De eelthuid. Uitgestorven waterneushoorns. +Onze neushoorn in de steppe. De slijkbedekking. Vogels als waarschuwers. De pantoffelgang +van den neushoorn. Sociale zin bij neushoorns. Met pels voorziene neushoorns der ijsperiode. +Speciale stamboom van den neushoorn. Een neushoorn, die op weg was paard te worden. +Neushoorns, die met hun slagtanden wortels uitgroeven. Neushoorns, die geen horens +hadden. De mythische eenhoorn steekt misschien in den reuzenneushoorn Elasmotherium. +Elasmotheriumjagers onder de Toengoezen? Levende dubbele neushoorns in Azië. De ruwoor-neushoorn +in den dierentuin te Londen. De groote Indische neushoorn. Merkwaardige stand van +het oog van den rhinoceros. Het pantser van den Javaanschen neushoorn. De Afrikaansche +dubbelhoornige neushoorns. De Oost-Afrikaansche steppe. Een beeld der tertiaire periode. +Aesthetica der neushoorns. Is de neushoorn intelligent? Een zijblik op de voorwereldlijke +Titanotheriën. Neushefboom om takken af te breken. De roman van een potsierlijk vervormd +voorwereldlijk dier. Overgang naar de overlevende echte wilde paarden. +</p> +<p><b><a href="#ch7" id="xd33e1400">De ezel als wild dier en als cultuurdier</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 143–155.</span> +</p> +<p>De Sivapaarden der tertiaire periode. Paard en ezel in één dier? De verbreidingsgordel +der tegenwoordige wilde paarden volgt de steppe. De steppen in Somaliland als de woonplaats +der wilde ezels. Uiterlijk der Afrikaansche wilde ezels. De verovering van die wilde +ezels door de oud-Egyptische beschaving. Lof van den oosterschen ezel. Hoe de ezel +tam werd. De Aziatische wilde ezels in mythe en in geschiedenis. De ezel op zijn hoogtepunt +in den Aziatischen vorm als wilde ezel. Zijn verschillende geografische afzonderlijke +soorten daar. Die Aziatische dieren physionomisch een afzonderlijke groep der paardachtige +dieren. Aziatisch bloed in tamme ezels. +<span class="pageNum" id="pb216">[<a href="#pb216">216</a>]</span></p> +<p><b><a href="#ch8" id="xd33e1411">De zebra</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 155–170.</span> +</p> +<p>Het ongetemde Afrikaansche paard. De zebra’s geen ezels. Het raadsel der zebrateekening. +Van de kleuren der zoogdieren. Aesthetica van den zebra. Het beginsel der „doorschijnendheid” +in de teekening. Mimicry in de strepen van den zebra. Onmogelijkheid, alleen met die +verklaring klaar te komen. De strijd om de verschillende zebratypen. Onmogelijkheid, +reeds nu een beslissing te nemen. De Quagga. De tragedie van zijn ondergang. Kan nog +maar alleen in het museum bestudeerd worden. Geheimzinnige kruisingen. De „tijgerpaarden”. +Het uitgestorven Burschell’s tijgerpaard. Schoonheid van den Grevy-zebra. De berg-zebra. +Hoe het met de tembaarheid van den zebra staat. De zebra steekt niet in onze cultuurrassen. +</p> +<p><b><a href="#ch9" id="xd33e1420">Het Aziatische wilde paard als eenig overlevend overblijfsel van den oorspronkelijken +vorm van onze cultuurpaarden</a></b> <span class="tocPageNum">Blz. 170–213.</span> +</p> +<p>Is Azië de oorspronkelijke woonplaats van onze cultuurpaarden? Viktor Hehns standpunt. +Het geheim van den Tarpan. De Tarpan geen echt wild paard. Brehms hypothese van den +Koelan als voorvader van het cultuurpaard. Verandering van het beeld door de ontdekking +van overblijfselen van diluviale wilde paarden in Europa. Paardenteekeningen uit de +holenperiode. Hoe lang hebben wilde paarden in Europa geleefd? Vleesch van wilde paarden +op de tafel in een klooster. Hoe de beteekenis duidelijk wordt van den „grimme Schelch” +in het Nibelungenlied. Wilde stoeterijen in het oerwoud. De ontdekking van het Przewalskipaard +als meest beslissend feit. De eerste Aziatische wilde paarden in onze dierentuinen. +Kleur der Przewalskipaarden. Het winterkleed. Het begrip van het „oorspronkelijke +wilde paard”. Aziatische wilde paarden op een Assyrische voorstelling van een jacht. +Het Przewalskipaard en het Europeesche diluviale paard. Verschillende temmingscentra. +Verschillende gebruikte wilde rassen. De fundamenteele tegenstelling van het westersche +en het oostersche cultuurras. Het zware en het lichte paard. Karrepaard en Arabisch +paard. Het ridderpaard. Ouderdom van het edele Arabische paard. Het oud-oostersche +luxepaard. De afschuw van paardevleesch. Babylonische Przewalskipaarden met Arabischen +kop. Het oostersche ras gaat niet uit van één enkel temmingsmiddelpunt. Het cultuurpaard +in Afrika. Oostersche paarden in de paalwoningen van het bronzen tijdperk. Een noordelijke +en een zuidelijke vorm van wilde paarden. De paarden der zuid-Russische steppe. Het +Chineesche cultuurpaard. Paardenmelkers. Rendier- en paardentemming. De oorsprong +van het paardrijden. De invallen van Aziatische ruitervolken in het westen. De mythe +der Centauren. Waarom de oud-oostersche koningen geen ruiters waren. De oorsprong +van het muildier. De verovering van het gebergte door het muildier. Het muildier als +edel dier van Zuid-Amerika. Geleidelijke vermenging van alle rassen van het cultuurpaard. +De toenemende overheersching van het oostersche ras. Begin der uitbreiding ook van +het oud-oostersche edele ros naar het westen. De Berber-paarden. De oude Spaansche +paarden. Het ingrijpen der Engelsche paarden. Het Arabische paard in verband met het +Engelsche volbloedpaard. Het „aesthetische” paard. Het Trakehner paard. Het uitsterven +der Europeesche wilde paarden. Het raadsel in den pony. De mensch als noodlot van +het paard. Het op den achtergrond treden van het werkpaard. Duur van het sportpaard. +Toekomstige beteekenis van de sport. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a title="Ga naar de inhoudsopgave" href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> +<p class="first"></p> +<div class="figure spinewidth"><img src="images/spine.jpg" alt="Oorspronkelijke rug." width="109" height="720"></div><p> +</p> +</div> +</div> +<div class="transcriberNote"> +<h2 class="main">Colofon</h2> +<h3 class="main">Codering</h3> +<p>Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het +einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel +zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van +dit boek.</p> +<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2025-08-26 Begonnen. +</li> +</ul> +<h3 class="main">Verbeteringen</h3> +<p>De volgende 21 verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table class="correctionTable"> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +<th>Bewerkingsafstand</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e377">39</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Cordellira’s</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Cordillera’s</td> +<td class="bottom">3</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e491">57</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">ontwikkelings-idee</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">ontwikkelingsidee</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e510">59</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">onwikkelingsreeks</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">ontwikkelingsreeks</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e520">60</a>, <a class="pageref" href="#xd33e983">148</a>, <a class="pageref" href="#xd33e1208">187</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">fantaisie</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">fantasie</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e551">65</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Phenecodus</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Phenacodus</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e636">77</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl"> +[<i>Niet in bron</i>] +</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">(</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e693">86</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl"> +[<i>Niet in bron</i>] +</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">”</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e730">94</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl"> +[<i>Niet in bron</i>] +</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">„</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e856">121</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">nirwal</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">narwal</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e887">128</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">mozaiekpanters</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">mozaiekpantsers</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1022">156</a>, <a class="pageref" href="#xd33e1070">165</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">zwartwit</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">zwart-wit</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1043">161</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">zwartwitte</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">zwart-witte</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1046">161</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">”</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl"> +[<i>Verwijderd</i>] +</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1135">175</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Nibelungengebied</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Nibelungenlied</td> +<td class="bottom">3</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1286">205</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">noorwestelijken</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">noordwestelijken</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1298">207</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">oudoostersche</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">oud-oostersche</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1310">209</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Przewalski-paarden</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">Przewalskipaarden</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd33e1322">211</a></td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">parellel</td> +<td class="width40 bottom" lang="nl">parallel</td> +<td class="bottom">1</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> +<div style='text-align:center'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 76754 ***</div> +</body> +</html> diff --git a/76754-h/images/front.jpg b/76754-h/images/front.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..84d6aea --- /dev/null +++ b/76754-h/images/front.jpg diff --git a/76754-h/images/spine.jpg b/76754-h/images/spine.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e599d70 --- /dev/null +++ b/76754-h/images/spine.jpg diff --git a/76754-h/images/titlepage.png b/76754-h/images/titlepage.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..78621e6 --- /dev/null +++ b/76754-h/images/titlepage.png |
