diff options
Diffstat (limited to '75842-h')
| -rw-r--r-- | 75842-h/75842-h.htm | 3998 | ||||
| -rw-r--r-- | 75842-h/images/cover.jpg | bin | 0 -> 253331 bytes |
2 files changed, 3998 insertions, 0 deletions
diff --git a/75842-h/75842-h.htm b/75842-h/75842-h.htm new file mode 100644 index 0000000..72bb0ea --- /dev/null +++ b/75842-h/75842-h.htm @@ -0,0 +1,3998 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" +"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="fy" lang="fy"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" /> +<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" /> +<title>De Jongfryske Biweging | Project Gutenberg</title> +<link rel="coverpage" href="images/cover.jpg" /> +<style type="text/css"> + +body { margin-left: 20%; + margin-right: 20%; + text-align: justify; } + +h1, h2, h3, h4, h5 {text-align: center; font-style: normal; font-weight: +normal; line-height: 1.5; margin-top: .5em; margin-bottom: .5em;} + +h1 {font-size: 300%; + margin-top: 0.6em; + margin-bottom: 0.6em; + letter-spacing: 0.12em; + word-spacing: 0.2em; + text-indent: 0em;} +h2 {font-size: 150%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;} +h3 {font-size: 130%; margin-top: 1em;} +h4 {font-size: 120%;} +h5 {font-size: 110%;} + +.no-break {page-break-before: avoid;} /* for epubs */ + +div.chapter {page-break-before: always; margin-top: 4em;} + +hr {width: 80%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;} + +p {text-indent: 1em; + margin-top: 0.25em; + margin-bottom: 0.25em; } + +.p2 {margin-top: 2em;} + +p.poem {text-indent: 0%; + margin-left: 10%; + font-size: 90%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +p.letter {text-indent: 0%; + margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +p.noindent {text-indent: 0% } + +p.center {text-align: center; + text-indent: 0em; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +p.right {text-align: right; + margin-right: 10%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +p.footnote {font-size: 90%; + text-indent: 0%; + margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; } + +sup { vertical-align: top; font-size: 0.6em; } + +a:link {color:blue; text-decoration:none} +a:visited {color:blue; text-decoration:none} +a:hover {color:red} + +</style> + +</head> + +<body> +<div style='text-align:center'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 75842 ***</div> + +<h1>De Jongfryske Biweging</h1> + +<h2 class="no-break">fen D. Kalma</h2> + +<hr /> + +<div class="chapter"> + +<p class="center"> +For myn fryske en ingelske frjeonen. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2>Ynhâld</h2> + +<table summary="" style=""> + +<tr> +<td> <a href="#chap01">I. Ynlieding</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#chap02">II. De persoanlike kinst</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#chap03">III. De ûntwikkeljende utering</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#chap04">IV. Us taelstriid</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#chap05">V. Stipers</a></td> +</tr> + +<tr> +<td> <a href="#chap06">VI. De Jongfryske Biweging en Geart Jans Fenema</a></td> +</tr> + +</table> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap01"></a>I.</h2> + +<p> +By it bigjin fen dit wirkje, dat troch earlik en frijmoedich utering to jaen +oan itjinge tsjinwirdich omgiet yn herte en forstân fen ’e moedichsten ûnder +ús jonge, opbloeijende fryske skriuwers, meiwirkje wol om it safier to bringen, +det ús letterkinde, dat is: de wjerspegeling fen ús fielen en tinken, mei +eare, sûnder meilydsum glimke alteast, neamd wirdt neist dy fen oare, mei it +den ek wêze machtiger en talriker foltsen, binammen neist dy fen Hollân—dit +ommers stiet wol fêst, det ús sprake foar alles to soargjen hat hwet folmakke +uteringswize en kleurich wirdebrûkme oanbilanget net minderwirdich to wêzen oan +hjar gefaerlikste sister—bin ik wol tige binijd nei it oardiel, det oer myn +uterings fen ’e measte lêzers útspritsen wirde scil, en de ynfloed dos, dy ’t +dit wirkje hawwe kin op ús skriftenkennisse en taelstriid. +</p> + +<p> +De soargeleazens for ús tael, dochs in geastelik goed fen it heechste wicht, dy +’t men mismoedich sa faken merkbyt by ’t fryske folts, is foarâl hjirtroch +ûntstien det de fryske foarmannen, eang det hja twongen wirde scoenen ta to +jaen, det hjar wolmienende lieding sûnder geastdrift en dertroch earm oan +fortuten west hie, der nea net ta gear komme koenen, hjar lânsljuwe earlik yn +to ljochtsjen oer de wezentlike, ridlik ûnbihaechlike tastân. Mar om ’t it +ûndwâenlik is in syktme to genêzen, sa lang men syn bistean ûntstriidt en +dochs al dalik de soargeleazens, hwerop ik niis-krektsa doelde, in blyk is fen +in net soune en geve stân fen-saken, scil yn dit wirkje it foarbyld fen +ûnoprjochtens net neifolge wirde, en wol ik ynliker klam, as men oant nou ta +wend wier, lizze op ’e gefaren dy ’t ús sprake bidriigje, om den nei to gean, +ho ’t men dy it bêst hjar slimme macht ûntnimme kin. +</p> + +<p> +Fensels sprekt it, det ik allinnich troch dit to dwaen, al faek yn tsjinstriid +komme moat mei de wichtichste uterings fen somlike fryske foarmannen, dy ’t, +ynsjênd det de tastân fen ús tael earnstich wier, mar dochs fen bitinken, det +it winskelik like dit to’n earsten mar hwet stil to hâlden, om ’t oars it +biswier, det hiel ús streevjen omdôch wier, him ringen wer hearre litte scoe, +frijichheit founen jimmerwer fleurige teltsjes to dwaen oer ’e takomst fen +ús tael. Net minder scil ik der op wize moatte, det wylst somliken fen ús +taelstriid-lieders, binammen de konservative ljuwe fen it Haedbestjûr fen it +greate Selskip, it altiden bjuster drok hawwe mei to dwaen, eft hja tige warber +wiernen, yn ’e lêste jierren, wylst de tastân súntsjeswei al earnstiger en +gammeler wirdt, noch eat fen bilang ta stân kaem troch in moedich oanpakken fen +selskipswegen, noch der oars eat barde, dat hwet brûksume krêft oan ús sprake +tafoege. +</p> + +<p> +Hwennear in krêftich lân, ryk oan warbere biwenners, him mei sok in +forbjusterjende rêddens bigjint to ûntwikkeljen, det oare steaten, mânsk fen +groeikrêft mar mei lytser tal boargers, der minder nochlike ynfloed fen +bigjinne to ûnderfinen, om ’t it earste war docht de grinzen fierder út to +lizzen, sadet syn bûrlânnen ôftakje yn bitsjutting, den kin der wis gjin twivel +bistean, ef in frjeonskipsforhâlding wirdt op ’en dûr twisken hjarren ûnmûlk. +Wol ek in krêftige tael winne oan gebiet en moat dertroch in sistersprake in +diel fen syn fjild ôfstean, wylst op it oerbliuwend diel de ynfloed fen ’e oare +jimmer klearder en pynliker wirdt, wis hat men den rjocht, ho stikum en +geheimich sok in striid tagean mei, to sizzen det sokke talen yn hjar ynlikst +wêzen fijânnich jin eltsoar oer steane en scoe it al in tige nuver stypjen fen +’e bidrige tael hjitte moatte, de miening yet to fordigenjen, det fen in gefaer +gjin praet wêze kin. Om ’t nou soks wis it gefal is twisken Frysk en Hollânsk +en men forwachtsje mei, det it fryske folts, wirdt der mar ienris earnstich op +wiisd, fiele scil det it syn plicht is him to meitsjen ta fordigener fen ’e +eigen tael, kin inkeld dit de konsekwinsje wêze fen it fjochtsjen for ’e fryske +saek, det wy mei ús lânsljue bisiikje scille, ús tael al hjar rjochten werom to +jaen, om der brûkme fen to meitsjen yn safier dit oerienkomt mei it deistich +praktysk libben. +</p> + +<p> +Dit is it suver doel fen ús taelstriid. Hwet nou de fryske skriftenkennisse +oanbilanget, dy ’t as gefolch fen lange jierren fen fortretlike forsloffing sa +earmtlik waerd, dat eltse Fries mei fieling for syn tael him deroer skamje +moat, ek hjir liket it ridlik-ienfâldich to kommen ta it wyt fen eltse +letterkinde: in suvere kinst, dy ’t yn steat is de eare fen ús tael heech to +hâlden en de geastelik-heechststeanden ûnder ús lânsljuwe bringt ta meifielen +en wirdearringe. Om ’t wy wol nea net brek hienen oan skriuwers mei wier en +suver talint, en foarâl noutiids net, lyk as men foartdalik bifine scil, kinne +wy ús lokkich priizgje om it bisit fen in goede skriftenkennisse, sadré wy +bislute ús dichters en proazeskriuwers de meast folsleine uterings-frijdom ta +to stean, dy ’t in skriuwer fen neden hat om suver, lyk him dat sels it bêst +haget en lyk as hy de ljeaflikste harmonije fielt twisken syn tinzen en syn +utering, syn fieling to forklankjen. In skriftenkennisse dy twongen wirdt ta in +folgjen-út-âlderwenst, sadet hjar dichters inkeld den wirdearringe fine +scille, honear hja, eang fen ûnbikendens, derta bislute eigen utering en faek +sels eigen fieling to fordraeijen, scil in ivige en hounske mislediging bliuwe +for de greate kinst, hwerfen hja in diel útmakket. +</p> + +<p> +De bêste tsjinsten oan ús tael scil dos sûnder twivel hy biwiizgje, dy ’t de +konsekwinsjes fen syn bigjinsels oandoar en dy ’t, fordigenjend de rjochten +fen syn eigen sprake en de ynfloed fen it Hollânsk bistridend, sels net +skrutel wirdt as er bifynt det ek de Hollanders bisiikje mei earlike en +ûnearlike middels de grinzen fen hjar taelgebiet út to lizzen, mar ek hjarren +moedich tomjitte giet. It treflikst as letterkindige is yn ús tael like goed as +rounom oars hwa ’t syn fieling, sûnder rekkenskip to hâlden mei ynfloeden fen +’e wrâld om him hinne, sa suver uteret, det de harmonije twisken foarm en +ynhâld folslein wirdt. +</p> + +<p> +It krêftichst scoe nou de taelstriid tsjinne wirde, as de Friezen bislute +koenen neist inoar to fjochtsjen, net for it bihâld, mar aldermeast for de +rjochten fen hjar tael, sûnder persoanlike kwesjes mear to biachtsjen en sûnder +in ûnfortsjinne wearde ta to kennen oan somlike forskeel-punten, dy ’t mei hwet +ynskiklikens maklikernôch oersljochte wirde koenen. Us skriftenkennisse scoe +ringen hiel hwet foarútgean yn geastelike bitsjutting, sa gau men der ta gear +kaem de dichter hielendal frij to jaen hwet de wize-fen-uterjen oanbilanget en +it getsjânsel fen bigryplikens en ienfâld, beide wirden dy ’t foarâl brûkt +wirde om de namme fen somlike folkskinstskriuwers tsjin oanfallen to +fordigenjen, as ûnsuvere bigripen bringend en bitizing stiftsjend net mear +taliet. +</p> + +<p> +Mar it ûntbrekken fen in krityk, dy ’t de wiere fortsjinsten fen ús skriuwers +en taelstriders oanjoech, en net dildzje woe det ûnfortsjinne eare somlike +minsken heger stelde as hja hearden to stean, brocht mei det faken ljuwe, dy ’t +net allinne de boppeneamde opfettings net oannamen, mar der sels net nei dwaen +woenen, en sa taelstriid en skriftenkennisse hjar rykste krêft binamen, de +hilde krigen, dy ’t inkeld it suver talint takaem. En omdet der ûnder ús +jinwirdige fryske lieders somliken binne, dy’t ljeaver ús bigjinsels forknoeije +en it Hollânsk stypje, as ôfstân dogge fen eigen ûnfortsjinne hilde, dy ’t út +in lytse en leffe earsucht de saek fen it Frysk forriede, scil men net earder +ús taelstriid wer trochsette kinne mei úthâldende krêft, as der ûnmeilydsum in +ein makke is oan ’e ynfloed fen sokke ljuwe. Om ’t der fierders forskate fryske +skriuwers libje, dy ’t allinnich hjar namme to tankjen hawwe oan hjar jimmerwer +delknibbeljen for ’e ginst fen it folts, en dy ’t tige bêst foar ’t forstân +hawwe det hja as kinstner neat bitsjutte, kinne wy inkeld den wer hope hawwe op +swider bloei fen ús skriftenkennisse, as sokke folksslaven de achtinge wer +ûntnommen is om dizze de wiere hearskers mei-it-wird wer ta to wijen. +</p> + +<p> +Net earder scille wy dos de striid-nei-bûten bigjinne kinne ear ’t der oan ’e +ynrjochting fen ús eigen gebiet net sa folle mear haperet, det it ús hinderet +yn ’e striid, en ear ’t wy sokken, dy ’t de ynfloed fen it Hollânsk +fordigenjend en stypjend, ús yn ’e rêch oanfalle koenen, alle ynfloed binommen +hawwe. It bliuwt in greate fortsjinste fen ’e Jong-Friezen, det hja soks +ynseagen en it tsjoede op eigen fjilden krêftich bistride wolle, ear ’t hja, +fjochtsjend for ’e rjochten fen ús tael, bisiikje de ôfbrekkende ynfloed fen it +Hollânsk tsjin to gean, al binne hja wol alderminst fen doel út it each to +forliezen, det ek for it lêste de tiid kommen is. Yn dit wirkje scil dos +wiidweidich oanjown wirde ho ’t wy foar ús nommen hawwe to wirk to gean hwet +taelstriid en skriftenkennisse oangiet, soks mei de hope det elts, dy ’t it +neikommende lêst mei krektens en oandacht, him it suver ynsjoch, dat ús gelyk +jaen wol, net binimme litte scil troch de krêft fen ’e sleur en it âlderwetsk +brûkme, hwertsjin wy alderearst yn forset komme wolle. +</p> + +<p> +De jongfryske biweging wirdt troch dit boekje ynlet. +</p> + +<p> +Mar ik ken myn lânsljuwe foldwaende om to fielen, det it net genôch is, as ik +op de folgjende siden sa klear mûlk oanjow hwet dizze biweging ta stân bringe, +en op hokker wize hja hjar doel birikke wol, mar det ik it like goed as myn +plicht biskôgje moat to biwiiz’gjen, det de biweging in deugdelik <i>rjocht fen +bistean</i> hat. De faek hwet al to praktyske, bûtenwenstich-forsichtige +libbensoertsjûging fen de Friezen bringt mei, det al sjogge hja yn, det it +doel fen de ien-as-oare foarstien, hwet souns hat, hja der dochs net ta +oergeane sok in streevjen to stypjen, as it hjar net klear oan it forstân +brocht wirdt, det der gjin kar mear bistiet, en eltse oare wei laet nei in +sompe ef ôfgroun. De measte minsken ljeavje in blom, sadré dy, kommen ta ripe +ûntwikkeling en ljeaflike iepentearing fen syn pronk, it each fornoeget troch +syn swide rykdom fen kleur, mar in Fries is net tofreden ear ’t de blom yn hjar +lústertael him yn ’t ear reaunte hat det op it plak, nou troch hjar ynnomd, +dochs net in nôt-ier dije koe, en det hjar oanwêzen net inkeld hearlik mar ek +needsakelik is. Den earst bigjint der in twinkeljend libben yn de blauwe +eagen fen in Fries, en him rjochtsjend ta hwa ’t him selskip hâlde, seit er +rêstich: „Wis, de wûnders fen Natûr binne moai.” +</p> + +<p> +De takomst birêst by de jonkheit. Ik siz dit sûnder waenwizens, hwent men +hoecht net tabidield to wêzen mei in forstân, dat yn skerpens en skranderens +siket om syn gelikens, om yn to sjên, det ho treflik (!) der nou ek skreaun +wirdt troch somlike skriuwers fen it âlderein, dochs ienris der in egenblik +komt, det hja hjar lêste tinzen utere hawwe, en de fryske letterkinde den +langjend ûtsjên scil nei opfolgers; det fierders dat rounstoarjen omdôch wêze +scil hwennear de jonge skriuwers hjar <i>den</i> yet foarmje en ûntwikkelje +moatte, omdet foar dy tiid hjar de gelegenheit hjar frij en oprjocht to uterjen +binommen waerd; mar det it wol it bêste wier det der dalik klear stie in rige +frisse striders, dy ’t hjar al ré makken for de lêstige taek, do ’t somliken +fen de âlderen yet oan ’t wird wiernen. Mei alle mûlke en foegjende +wirdearringe for de skriften fen dizze lêsten,<a href="#fn1" +name="fnref1"><sup>[1]</sup></a> scil men dochs forstânnichst dwaen de measte +oandacht ta to wijen oan it bisiikjen en streevjen fen de opbloeijende +skriuwers, omdet dizze, howol mei hjar foargongers foriene ta it tsjinwirdige, +dochs yn hjar drage it ûnthjit for kommende tiden, wylst it measte hwet fen it +âlderein ta stân brocht wirde kin mei it each op de takomst, is de wei ré to +meitsjen hwerlâns it folgjende slachte it maklikst syn wyt birikt. +<i>Hjiroer</i> binne wy it dochs wol iens, det mei by machtiger foltsen, hwer +de takomst fen de tael allinne al feilich is troch it greate tal minsken, dat +hjar sprekt, it biwûnderjend bistudearjen fen âlder skriften wêze in tige +prizenswirde saek, by ús dy ’t hielendal gjin wissichheit hawwe oer de meast +bilangrike omstânnichheden for ús sprake, dy ’t folgjende tiden ús bringe +kinne, alderearst soarge wirde moat for in rêstige en fêste takomst, hweryn de +taelbloei him sa ûntwikkelje kin, lyk as wy soks it ljeafst seagen. Lykwol +miene men net, det ik skokskouderjend it soune en ripe, det forline tiden ús +letterkinde taskikten, sûnder in wird fen wirdearringe forbygean woe, al bin ik +ek hjir wer fen bitinken det for ús fen de ynhelle rispinge it sie „det biwarre +moat for ’t oare jier” wis bilangriker is as hwet nou al fêst forkoft wirde +kin. Ho scoe it wêze, as wy nou al ús sie fen ’e hân dienen, om yn ’t oare jier +neat-dwaende del to sitten, ûntslein fen de soarch, dy ’t ús diel waerd as wy +ek <i>den</i> rike rispinge rispje woene? Ho scoe it wêze, as wy al ús oandacht +wijden oan skriften, dy ’t tsjûgje fen forline tidene geast, rêstich amjend en +glimkjend omdet wy mei moedleas hângebeart de soarch for ús tael, lyk as dy +wirde moat yn letter tiden, fier fen ús ôf skouden? +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn1"></a> <a href="#fnref1">[1]</a> +Myn streevjen wier jimmer to wirdearjen en sa min mûlk wei to smiten; +sjoch myn opstel-rige „Fryslâns Dichters,” dy ’t mei gauwens forskynt yn +Ljouwerter Krante en Forjit My Net (Fryslân). +</p> + +<p> +It moeit my det it needsakelik wier to sizzen hwet ik nou utere haw. Jimmer +lykje der yet minsken to libjen dy ’t neat ljeaver dogge as tinkstiennen to +ûntbleatsjen, wer op to dollen hwet sa lokkich yn de modder bidobbe wier, +blomlêzings to easkjen út it wirk fen skriuwers, hwaens geast forâldere is en +yngiet tsjin de ljeafste winsken fen hiel ús fryske folts, en fen hwa wy bliid +wêze mochten nou einlings ûntslein to wêzen—minsken fen nearzige fieling en +lytskimich ynsjoch, dy ’t de ôfgod fen it Forline hoeden op in houten troane +sette, om dêrfoar den del to knibbeljen ef mei hjar kromme spronkjes in +Indiaenske earedouns to dounsjen, sjongend hjar iennichst liet: „Loaits, +loaits: de greatste der goaden!” Yn it East ljochtet de dage, hiel de bliid to +wekker skriljende ierde mei sêfte en ljeavjende strielen streakjend, mar de +ôfgoaden-tsjinners slute rimpen de formôge finsters fen hjar neargeastich +sliepkeammerke ticht, stekke triljend fen bewûndering for hjar bûnt-bimielle +ôfgod in kerske oan, om yn hjar himd fierder to springen hjar ienteanige douns, +mei skriemerige stimme fierder njuentsjend hjar gammelgeastige sang. O +Great-Machtige Bistjûrder fen wolkens en wrâlden, nei hwa ’t wy siikje hiel ús +libben lang en dy ’t wy yn ús dreamen miene foun to hawwen, reagje dochs om +it kersljochtsje, det yn lôgjende gloede tobrânne hiel it sliepkeammerke, de +wrigge op syn troane en de minskelike flearmûs! Hwent wy ljeavje de minsken en +eangje fen bisten dy ’t it libbene ljocht net forneare kinne. +</p> + +<p> +<i>Wije wy dos al ús soargjen en wirksum wêzen de takomst fen ús tale ta!</i> +En hjirfen bin ik oertsjûge, det gjin inkelde Fries, yn hwa yet libbet de +ljeafde for syn grize groun, en dy ’t it ljeafst mei syn frjeonen petearret yn +de fortroude lûden fen syn swiere tael, hjir net mei my sizze scil: „Sikersonk, +sa seit ek myn bitinken.” Mar neimimerjend scil it him talykje, det al is +dúdlik it doel, yet tsjuster binne de wegen, en wolkom scil him wêze de +liedstjerre, dy ’t de wisse wei wiist troch suchtsjende sompen, oant de groun +fêst wirdt en de stjerre weiwirdt for sinneljocht. +</p> + +<p> +It bêste scil, tinkt my, wêze det ik, yet foardet oanjown wirdt hwerfen ús +tael lok en seine to wachtsjen hat, mei klam wiis op de niis miende tsjoede +ynfloeden, dy ’t as men hjar tiid lit yet mear krêften to sammeljen, de syktme +fen ús sprake sa bifoarderje scille, det der mei gauwens gjin krûd mear for +waekst; miskien docht it bliken det efter de wolken, dy ’t wy weireagje wolle, +al in sinne wachte. +</p> + +<p> +Yn de lêste ieu hat der yn Fryslân in skerpe striid wêst twisken <i>folkskinst +en persoanlike kinst</i>, hweroer ik my foarstel strak in ôfsûnderlik haedstik +to skriuwen, sadet ik nou dos mei algemiene meidielings folstean kin. Howol de +dichters yn it persoanlik genre net inkeld yn wiere en suvere oanliz, mar +meastal sels ek yn wittenskiplike foarming fier stienen boppe hwa ’t, om +jildmakkerij jamk, de saneamde folkskinst bioefenen, is it oan de lêsten, dy +’t, omdet se wûndere skoan ynseagen, hwermei hjar lânsljuwe heech rounen en +hwerfor hja net waerm fielden, alle mûlke lytse middeltsjes, oan mear +heechsteande minsken ûnbikend, faken op biwûnderenwirdlepe wizânsje wisten to +brûken, dochs lokt ienris in oerwinning to biheljen. It foarnaemste gefolch +hjirfen wier, det de minder ûntwikkele Friezen, dy ’t hjar op ’en dûr fêst wol +yn ’e hichte lêzen hiene,—for in diel omdet hja ringen for ’t forstân krigen, +det de „kinst”, nei foaren brocht op winterjounen troch sprekkers, dy ’t yn +hjar findel skriuwend wirden as humor en koartswyl, bliken joegen net ienris +to witten, hwet men dêrûnder heart to forstean, hiel hwet makliker wier as it +treflike wirk fen H. Sytstra en syn Idunaskriften, for in diel ek omdet hja +fen bitinken wierne, det de winterjoune-flauwichhedens dochs meiwirkje koene om +de fryske tael mear ta folkseigendom to meitsjen.—bikeard waerden ta trouwe +folgelingen fen de saneamde folkskinst. Yn de lêste jierren fen de XIXde ieu en +yn ’t bigjin fen de XXste riisden as poddestoellen op wearzige mieden tropkes +jonge fryske skriuwers omhegens, dy ’t greatbrocht yn de +allinne-sillich-meitsjende leare fen folkskinstbiwûndering, wer nije oanwinst +waerden for de minsken, dy ’t it lokt wier oerwinners to bliuwen yn dizze +striid. It fryske folk, sa njonkenlytsen deryn bihirde, lies, al wier it sims +mei inerlike tsjinsin, dy ’t nea ta iepenbiering kaem, omdet hja soks holden +for eat goddeleas, geregeld en trou al de wûndere kinst, nei oanlieding fen +„doomnij’s, sûpers, sleauwe fammen en feinten, dy ’t safolle ieten” útbret yn +de oerstjûre gammele tinzen-tizeboel fen ús folkskinstskriuwers; sa hawwe wy +ús sels lange, lange tiden bilachelik makke yn ’t each fen hiel de forstânnige +en suver-fielende wrâld, wy: in âld skriuwerslaech úttinkend bryk-núvere setten +en frjemde hoanne-op-’e-matte-eftige flauwiteiten, in jong skriuwersslach, nei +bigearlik-toarstich ynsûgen fen dizze fordoarne wetter-en-môlke-kost wer +opjaende rymkes oer „Pronk” en „Djûr flesk”, en einlings in great diel fen in +dochs tinkend folk, him blyn stoarjend yn biwûndering for minsken, dy ’t ûnder +de kinstners wiernen hwet de mol is ûnder it djier. +</p> + +<p> +Hwet scil der barre, hwennear der net in ynfloed komme wol, krêftigernôch om +dit formôge klintsje omfier to keilen? Dit: <i>jonge minsken</i>, yn hwa wach +wirdt langstme nei ljeafde en frjeonskipsbigeart, yn hwa ’t ûnder ynfloed fen +eigen kreftich fielen, opbloeit de drang yn klank to úterjen, hwet wikseljend +libbet yn it rêd-klopjend herte, <i>scille</i>, ho ’t hja yet ljeavje de +stoere, krêftige groun fen it heitelân en miskien mei tsjinsin, <i>hjar +losmeitsje fen ús tael</i>. +</p> + +<p> +Hwent om hjar hinne hearre hja leech en yn alle smoarge goarichheden omwrottend +gerimel, sadet hja, foarljochting fen golle frjeonen en ûntwikkele riedsljue +missend, sûnder det men it hjar kwea nimme kin, wol twongen wirde to mienen det +waenwize minsken, dy ’t mei in troanjemint as hie men to knibbeljen for hjar +wizens en ynsjoch, jimmerwer sizze doare, det yn de lêste tiden ús tael, ús +libbene folkstael, slim forearme is, gelyk hawwe en det men dos mar it +forstânnichst dwaen scil, yen to úterjen yn it Hollânsk, hweryn de +wier-ûntwikkele Friezen like goed thús binne as yn hjar eigen sprake. Bûtendat +lûkt de tael, spritsen oan de oare kant fen de Súdersé, dochs altyd al, omdet +hja prieljend wize mei op in flûnkerjende letterkindige skiednis, ûnwitend +riker as dy fen it Frysk, en scille dêr al licht mear ljuwe wêze, yn steat de +dichter-skriuwer yn syn heechste en hillichste oandwanings, en dos ek yn syn +swiidste wirdstyl, to folgjen en to biwûnderjen. Myn fryske lêzers witte, +sûnder det ik soks yet ôfsûnderlik hoech to biwiiz’gjen, ho ’t al forskate +jonge skriuwers fen fryske komôf, foar de kar steld, lyk hja miene, twisken it +forknoeijen fen it meast forheven-minskelike dat yn hjar libbet (lykwol mei +it biwarjen fen de eigen tael) en de hearlikste fordjipping fen in fieling, dat +is: de utering, dy ’t it meast yn harmonije is mei dy oandwaning, to brûken, +(mar den yn in sprake, dy ’t hjar yn heechste ynstânsje, frjemd is,) bisletten +hawwe it lêste to kiezen, lyk as men meast sjocht, hwet hillich is for de +persoan sels (it individu) wer heech settend boppe de plichten tsjinoer it +heitelân. My sels kostet it siker-sonk al moeite genôch om somliken fen myn +jonge frjeonen-meiwirkers, minsken fen wier talint, fen hwa ’t it Frysk alles +te wachtsjen hat, mar dy ’t mismoedich wirde fen ûnfordildigens, omdet der +for hjar útering sels gjin goed plak to finen is, lit stean den wirdearringe, +to biwarjen for ús fryske saek, al is it ek myn fêst bislút dêrfor fen al myn +krêften brûkme to meitsjen. Hwent ik ealgje hwet it lot fen myn tael wêze scil, +as de jonge, moedige, ûntwikkele striders hjar ôfskiede fen ús jonge biweging +en oergeane nei it forliedelik-wiuwende Hollânsk... Sangeret it húnjend wird +<i>boere</i>-frysk yet net jimmer yn ús earen nei? +</p> + +<p> +Mar der is yet mear; en nou skriuw ik net yn ’t bilang fen somlike jonge +skriuwers allinne, noch for it wier-ûntwikkele en suver-fielende diel fen de +fryske lêzers, noch for de wyljende fryske letterkinde en sels net út namme fen +inkeld ús tael, mar ik uterje my yn ’t bilang fen hiel it fryske folts en de +takomst fen ús lân: <i>ûnmûlk</i> is it det ús sprake neamd wirde kin yn de +rige fen de biskaefde tealen, <i>gjin kâns</i> bistiet der det sels in Fries by +de ynlike ljeafde for de djip swiere klanken ek de biwûnderjende achting krije +scil for syn deiske wirden, dy ’t de Hollander hat for it Hollânsk, for it +Ingelsk de Ingelskman, sa lang ús tael net biwiiz’ge hat, det ek hja bisit de +wirden en sizwizen, dy ’t nedich binne as utering fen geastelike streamingen. +Men bigrypt hopelik, hwer ’t ik hinne stjûre wol: it Frysk mei yn gjin gefal it +bolwirk wirde fen tinzen út it skiere forline, dy ’t rounom oars al forblikke +binne for it kliuwend ljocht, mar de ûntwikkeling en de wiere geastelike +biskaving heart syn merkteiken to stimpeljen op ús tael, scil dizze ek yn de +takomst syn groei- en bloeikrêft biwarje. Ljuwe, hwaens macht allinne leit yn +negative dieden, dy ’t de timpel ôfbrekke mar yn gjin ivichheit fen dagen wer +opbouwe kinne, stinne en kleije der yn iepen brieven en oare steapelplakken fen +deadwaners en leech-by-de grounske banaliteiten oer, det as de Friezen hjar +opfettings uterje wolle oer staetssaken en ierpelnegoasje (dit lêste triviale +neamt men tsjinwirdich yn frysk-letterkindige kringen humor en men seit fen +sokke minsken, det hja geastich skriuwe!) hja foartdalik oan ’t ploaitsjen gean +yn hollânske taelfjilden, hwerút hja net mar ien ier stelle, mar hiele boskjes +mei ûnkrûd-en-al skûrre,—sûnder to bitinken det dit kwea sels wer in middel, om +it to forhelpen, oan ’e hân docht, nammentlik: <i>ek yn de fryske tael to +skriuwen oer it bilangrike, det om ús hinne bart, en ús miening to sizzen oer +de greate, hearskjende forskynsels yn kultuer en geastelik libben</i>. Dos die +it my tige nij, det yn it karnûmer fen Frisia, ho bêst it technysk ek forsoarge +wier en hokke treflike dingen de sikerwier lêzenswirde ynhâld ek ûnthiet, neat +to bikennen wier, dat like op in ienfaldige, mar fris-skreaune kronyk, dy +’t—der stean ik, dy ’t myn fryske lânsljue hoopje te kennen, for yn—mei +oandacht en blide wirdearringe lêzen wirde scoe. +</p> + +<p> +Dit binne de twa greate bigjinsels, dy ’t mei krêftige moed fordigene wirde +moatte ont hja yngong foun hawwe rounom hwer ’t it nedich is: de twa +opfettings dy ’t yn striid binne mei de toarre en droege geast fen hiel de +foarige ieu yn ús letterkinde; de twa foroarings wol, dy ’t by útfier strange +striid to weech bringe scille, mar foarâl: sa binne de beide herfoarmings, dy +’t, inkeld en allinnich hja beide, ús tael biwarje kinne for de ûnweardige en +pynlik-stadige dea fen alles, dat yngean wol tsjin de machtige tiidsgeast, dy +’t ljeafde is en forheging. +</p> + +<hr /> + +<p> +Mismoedich-swijend sieten wy mei syn fiven yn de keamer, hwer ’t it al +skimeriger en grizer waerd, neimimerjend oer hwet ien fen uzes sa niis sein +hie, elts mei fortretike fieling en wrevelich moed, omdet wy, jonge, krêftige +minsken mei soune ûntwikkeling, dy ’t wisten det wy ûnder ginstige +omstânnichheden yn steat wêze scoenen flink wirk to jaen, mei eltsoar gjin kâns +founen de takomst sa ljocht en ljeaflik te meitsen, as wy dy jerne seagen. +</p> + +<p> +Op de tafel laei de „Klankboarne”; ien fen úzes hie lang spritsen oer dy +dichtsamling en hie de biwûndering for dat wirk by de fjouwer oaren ringen +fordrifke. Wy wisten, det al syn wirden binlik west hienen en oprjocht, det wy +nea it wirk wer mei ljeafde lêze koene; hwent lyts wierne de forklanke tinzen +en de tael falsk oppronke. Dochs fielden wy de earlike bisprekking as in slach +for de fryske letterkinde, hwent nei de achting for de minske Hof wier fordwoun +de biwûndering for de dichter Jan fen ’e Gaestmar... En dat die ús dochs efkes +sear; wy wiernen wer earmer wirden. +</p> + +<p> +Do’t de lêste wirden fen de bioardieling weiklonken wierne, sieten wy in +skoftke yn tinzen, sûnder folle to sizzen. Ien sei der, as om de stiltme to +brekken, tsjin him dy ’t spritsen hie: +</p> + +<p> +—Dou wist dyn miening oertsjûgjend to biwiiz’gjen... +</p> + +<p> +Mar andert kaem der net; wy tochten allegear, det soks wol +spitich wier... +</p> + +<p> +Einlings klonk it stadich-mimerjend: +</p> + +<p> +—It is net folle: trije dichters yn trije-hûndert jier. +</p> + +<p> +—Fjouwer, weage ik skrútel. Dr. Schepers... +</p> + +<p> +Mar de oar skodde forheftich fen né: +</p> + +<p> +—Dr. Schepers hie in hearliken ynfloed hawwe kinnen op ús taelkindich +libben, as er him skikt hie op it stik fen stavering. Nou is hy forlern, och +né, wis net, ik mien net as dichter, mar hy hat gjin ynfloed útoefenje kinnen. +Ja, as hy noch ris in „bondeltsje” nije fersen yn ’t locht joech, mar suverder +en den yn ’e selskips-stavering... +</p> + +<p> +Ik wist mar al to goed, det hy gelyk hie en swei dos. +</p> + +<p> +—En hwet ef wy dwaen scille? frege wer in oar. Miskien, det der ûnder ús fiven +wol ien is, dy ’t hwet bliuwends leverje koe, mar wy hawwe net ienris plak om +ús to uterjen en hwet kin men den bigjinne? It forfeelt my sa swietsjeswei, +dat wachtsjen. +</p> + +<p> +—„Een nieuwe lente en een nieuw geluid,” sei der ien sjongend. Ik bigriep him +foartdalik net, mar oan it antlit fen de oaren seach ik, hwet der miend waerd: +men tocht wer oan it Hollânsk. +</p> + +<p> +—It scoe in gemiene streek wêze, as jim’ Friezen Hollânsk bigounen to skriuwen, +en de âlde tael ta weismiten kearden, sei ik wrimpen.—Men biheart der net iens +oer to praten; bilangstelling for ús saek yn Hollân siikje haw ik frede mei, +mar fierder to gean en it Frysk yn ’e steek to litten, allinne om gauwer plak +for jim’ wirk to krijen, is forrie oan ’t âlde lân. +</p> + +<p> +—Miskien detst yet to jong bist, om it to fielen lyk as ik, sei hy fen hwa ’t +ik it measte forwachte.—Mar in dichtersiele is net as in wetterlieding, det men +mar in kraen hoecht iepen to setten om der in fers út streame to litten; en in +fers moat koart nei ’t it skreaun waerd, printe wirde, hwent as men it letter +tsjinkomt is it in dea en frjemd ding, hweroer men yen sels ergeret. En sa is +it mei alles. En bûtendat: hwerom scoenen wy yn ’t earst net nei it Hollânsk +oergean? Komt der letter in goed frysk blêd, hweroan wy meidwaen kinne sûnder +ús sels to forleegjen, sa as tsjinwirdich moat, den kinne wy noch altyd mei it +Frysk bigjinne. Us krêften scille den yet tanomd wêze, en... +</p> + +<p> +—Hwerom forwachtsje wy ek alles fen in oar? frege ik, om’t ik eange mear sok +moais to hearren, dêr ’t ek somliken fen de oaren hiel wol oan liken to +wollen.—Litte wy sels de hânnen oan ’e ploege slaen: litte wy it haedbistjûr +to kennen jaen, det ús in nij wykblêd de bêste jefte oan ús tael taliket. +</p> + +<p> +—It haedbistjûr! spytgnyske in oar; hy like mei de bistjûrder fen Sljucht en +Rjucht yn briefwiksel stien to hawwen.—Dat bistiet út hearen, dy ’t hwet prate +kinne, hwet ite kinne, hwet skriuwe kinne sels; goede, bêste minsken dy ’t wol +graech ris hwet rûzje mei eltsoar hawwe, tige bilangryk dwaen kinne mei hjar +fâldij oer it Frysk, mar sûnder ... ja, ho scil ’k it sizze ... sûnder +wier-ynlike fieling for it doel, det hja sizze foar to stean. It is in tige +aerdich pronkstik, mar it is dea. +</p> + +<p> +—Né! sei ik forheftich, dat is net wier! Al sitte der aeklik-ljochtskouwe +minsken yn, it meartal wol graech sa folle dwaen for ús saek, as it mar kin, +mar it mei bikend stean, det de finânsjes fen it selskip der tinkelik wol ris +better foarstien hawwe. Mar der bistiet gjin twivel, ef hja scille ljeaver in +jongfryske biweging sa as wy ús foarstelle, stypje en sadwaende in stikmannich +ûnthjittende jonge skriuwers biwarje for de tael, as in pear sinten mear +yn kas to hâlden. Ik scil hjar alles meidiele, en... +</p> + +<p> +—Sjoch, sei der ien dy ’t nei bûten kipe,—de dize lûkt wer op. +</p> + +<p> +Ik foun do en letter gjin wirden, waerm en hertlik genôch om myn ynlike tank +oan him sa to sizzen, det de utering lyk stie mei myn fieling. Hwent hy hie de +moed der wer ynhâlden. +</p> + +<p class="p2"> +Krêftich scille nou wêze moatte myn wirden, en myn taljochting suver. Hwent it +meartal fen it Haedbistjûr, dat sûnder mis foarútstreevjend is en wichtige +foroarings ynfiere wol, knibbelet faken eang en forbjustere del for in pear +bihâldende gearkomste-roppers en scil út dy nuvere tastân net maklik +oereinrize, howol hja bitinke moasten det it for hjarren ivige skande bliuwe +scoe, as it Selskip hjar leare moast hjar plichten en hjar for hjar sleauwens +straffe. +</p> + +<p> +Ik mien der nou op wiisd to hawwen, det in jong-fryske biweging rjocht fen +bistean hat (ommers it is net mear as forstânnich en plicht, derfor to soargjen +det der jonge skriuwers foarme wirde, yn steat letter de geastlike lieders fen +it fryske folts op weardige wize to wêzen; omdet dizze jonge skriuwers +oanstjûre wolle op bilangrike foroarings, kin it net oars ef hjar mei- en neist +eltsoar wirkjen nimt it karakter fen in biweging oan), ik hoopje dúdlik oantsjut +to hawwen, hwer dizze biweging frjeonlik mar mei klam om forsiikje moast (in +nij selskipswykblêd Fryslân, hweryn plak komme koe èn for persoanlike kinst èn +for biskôgings oer bilangrike forskynsels op geastelik-wittenskiplik en +praktysk-steatkindich gebiet), en ik leau teffens oanwiisd to hawwen, det in +oar orgaen sels in libbensbitingst wier for ús biweging. +</p> + +<p> +Oer de twa greate herfoarmings-punten, mar foarâl ek oer de saek, hwerom it ús +ûndwaenlik wier langer meidoggers to wêzen fen Sljucht en Rjucht—dit lêste scil +ik, howol it my moeit, like goed op persoanlike as op sakelike wize bisprekke +moatte—folgje hjirefter wiidweidiger biskôgings. Nou moat ik yet somlike +dingen meidiele oer ús biweging, omdet ik foar ’t forstân haw det der minsken +binne, dy ’t fen alles hwet yn myn wirkje minder dúdlik en klear wêze mocht, +tankber brûkme meitsje scille om my forskate dingen yn de skoen to skouwen, dy +’t hielendal net yn myn bidoeling lizze en dos net fornommen hearre to +wirden. +</p> + +<p> +—Tajown, koe men freegje, det der ûnderskate oarsaken wierne, dy ’t jim’ +twongen hâld oan eltsoar to siikjen, m. o. w. det dizze biweging rjocht op +bistean hat, den mei foarwis dochs wol dizze frage dien wirde, eft it wol +forstânnich wier dit jier derfor út to kiezen? Fen strymjende fleagen +oanfallen, kreakje de pylders, kreaket it bynt fen it âld wirden en +waer-oantaest Jeropeeske hûs; de lânnen hymje fen ynspanning, droech bliuwe de +eagen fen foltsen, dy ’t sels it skriemen forlearden; en nou yn Fryslân, sok in +miniatuer-lântsje, bidrige yet wol fen talrike tsjoede, mar machtige ynfloeden, +in nije biweging fen jonge minsken, dy ’t moarn de dei oproppen wirde kinne om +to striden en to stjerren for it lân, hwerta hja nou ienris bihearre? Under +sokke omstânnichheden sok in biweging? +</p> + +<p> +En myn andert is: sikersonk, just <i>nou</i> de biweging. +</p> + +<p> +Hwent eltse dei det Fryslân wer mear biwend rekket yn de sleur fen it forline, +sûnder det der minsken opsteane, dy ’t wytgjend wize nei herfoarming, is +forlern net allinne, mar mei oanskreaun wirde as in ramp. En yn de jonge +Friezen brûzet en skommet it sa by it oanskôgjen fen al dy yllinde, det der in +uteringswize foun wirde moat: en ho hellet eltse dei it gefaer net oan det hja +yn pleats fen de smelle fryske wei yn to slaen, bigeane de wide wei fen it +Hollânsk, hwerfen men spitigernôch net sizze kin, det er laet nei it fordjer! +</p> + +<p> +En yet is der eat, sa ienfâldich en sa dúdlik, det ik it sels neamen heard haw +fen minsken, hwa ’t dochs net in djip-geand ynsjoch oer frysk-letterkindige +saken taskreaun wirde kin: yn dizze dagen, det troch de mobilisaesje de jonge +Friezen for in great diel oer it keningryk Nederlân forsiedde wirde, geane hjar +eagen iepen for bilangrike forskynsels yn ’e wide wrâld, hwerfen hja eartiids +it bistean nea net ealge hienen, en foarâl: fiele hja klearder as ea it moaije +en lûkende fen de fryske groun mei syn romme mieden en wiksel-rike +wolkenloften, en—de banaliteit bliuwt jimmer sa brûksum—wirdt de bân dêrmei yet +binender en sterker. +</p> + +<p> +—Mar, as dizze biweging goed gefolch hawwe scil en krêftige ynfloed op ús +skriftenkennisse, lyk as nei ’t it bliken docht, dochs eigentlik hjar ljeafste +doel is, den mei men foarsiker de oandacht der wolris op fêstigje, det hjar +lieders en leden ek wis hwet men neamt, <i>krêften</i> wêze moatte? +</p> + +<p> +En myn andert is, det dizze krêften der binne, det hja hjar wis, earnstich en +deugdelik ûntwikkelje scille en det men fen hjarren op syn minst ridlik goed +wirk, boppe de middelmiette fen ús fryske letterkinde steande, forwachtsje +mei. Net lykwol kin men fen my fergje, det ik hjir in himelheech-priizgjende +útwreiding bigjinne scil; it iennichste hwet ik as myn goed rjocht freegje, is +det men myn opstellen yn de Ljouwerter Krante soarchfâldich neigean wol, en +fierders moat ik, sûnder dizze kear eat to biwiizgjen, yn neifolging fen oaren +fortrouwend forklearje: „Wachtsje ús dieden ôf!” +</p> + +<p> +In inkelde sei my: „It mei jo bikend wêze det Friezen eltsoar om de nuverste +lytsgeastichheden yn ’t hier fleane. Yn ’t miene sein, scil miskien in +biweging wol mear ta stân bringe kinne as ien inkeld persoan... Mar dochs, +scoe jou jonge biweging, al sizze jy det jy just mei ’t each dêrop fen in boun +ef foriening neat witte wolle, net to neate gean kinne troch ynwindich +mieningsskeel? Det scoe jo mar de moed, binimme.” +</p> + +<p> +Woloan, frjeonen, hjirop is myn andert dit: +</p> + +<p> +Det der in krêft is, dy ’t ús by eltsoar hâlde scil, sels al mochten de meast +ûnderskate geastelike streamingen ûnder ús oanhing fine, dy ’t meitsje scil +det wy by op ’t each ûnwitend-wide mieningsforskillen dochs in fen noegjende +roazen sierde middenleane fine. Det de krêft bistiet, hwerfen men nei lange +tiden fen ynwindige rûzje forwachte hie det hja fordwoun wier út ús lege lân, +dat lijde troch brek oan ljocht. Det dizze krêft yn steat blike scil de +skriklikste tsjinslaggen to oerwinnen, det hy machtiger is as de ljeafde ta it +heitlân sels, det hy machtichst is ûnder alle ynfloeden, goede en tsjoede, +omdet op him rêst de seine der goaden. +</p> + +<p> +Us stipet de bitrouwende fryske frjeonskip. +</p> + +<p> +Hwent wy, meistriders troch it lot, scille frjeonen wêze as troch eigen kar, +lokkich priizgjend de rieslach fen ’e Nornen-sisters, dy ’t ús ta frjeonskip +twong. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap02"></a>II.</h2> + +<p> +Neidet ik yn myn earste haedstik, dat inkeld as ynlieding neamd en biskôge +wirde wol, biwiizge haw, det like goed de omstânnichheden op +steatkindich-stoffelik as op letterkindich-geastelik gebiet in nije oplibbing +rjochtfirdigje, al jow ik foartdalik ta, det in biweging, dy ’t sokke +bilangrike herfoarmings fordigenet, striid to weech bringe moat mei de +mol-bline bihâldende partij, is my nou meiien de wei oanwiisd, dy ’t ik yn de +neikommende haedstikken yn to slaen hawwe scil: ho fortretlik my it wird ek yn +de earen klinkt, ik scil nou it program útwirkje moatte, dat wy ús tinke, it +teffens taljochtsjend, hwer it bliken docht det soks nedich is, troch +teikenjende bisûnderheden. De folkskinst-saek glimket my minlik ta, en om ’t ik +njonkenlytsen foar ’t forstân bigjin to krijen det it foarâl dizze kwesje is, +dy ’t in hopen kwea stiftet yn ús tael,—miskien wol mei, omdet út eangstme for +de geast fen ’e heech-forneamde Omkes, eigentlik yet nimmen him sa dúdlik en +iepen utere hat, det wy krigen in forhâlding fen bigjinsel neist, ef earder +tsjin bigjinsel, ynpleats fen in ûnwis, op falske forearing en biwûndering +rêstend gesach boppe in stúnjend, ûndúdlik, protteljend forset,—mien ik hjirmei +bigjinne to moatten. +</p> + +<p> +Ik liz der klam op, det yn it neikommende de sizwizen „folkskinst” en +„persoanlike kinst” troch my yn in hwet oare bitsjutting brûkt wirde scille, +as troch de bank deroan jown wirdt, en det men dizze ûnderskate bigripen +ljeaver net troch eltsoar helje moat. Ta dizze lytse wiziging yn de biteikenis +wird ik wol twongen, omdet ik oars jimmerwer yn pleats fen dizze maklik-koarte +sizwizen forklearrings to jaen hie fen in pear rigels lang. +</p> + +<p> +Under <i>folkskinst</i> forstean ik den yn dit forbân: de kinst, lyk as dizze +fen skriuwers levere wirdt, dy ’t yn ’t earste plak by hjar sels freegje, +hokker ynfloed hjar wirk op it hiele folk hawwe moat, en nei dizze frage +biandere to hawwen, mei opset sin hjar skriften sa skriuwe, det nei minskelike +birekkening de ynfloed op de folkslêzers tichte komt by de útwirking, dy ’t men +winsket. De folkskinstner nimt dos opsettelik de skriuwtrant oan, dy tsjinstich +is om syn wirk sa bikend mûlk to meitsjen, hy mei dit den dwaen út lytsgeastige +earsucht ef om ’t er oertsjûge is, det er in wiere en suvere saek tsjinnet, +hwerfor folle oanhing nedich liket. Under folkskinst forstean ik hjir dos net +de kinst dy ’t opklinkt út it hert fen it folk sels. +</p> + +<p> +En oard mien ik, as ik de sizwize <i>persoanlike kinst</i> brûk, de kinst dy ’t +ûntstiet út ynlik-waerme, wier-twingende fieling, hwerby de kinstner allinne +syn oandacht wijt oan de oandwaning, de utering dêrfen en hwet neffens syn +ynsjên de suverste harmonije wêze scil twisken dizze beide, sûnder det op ’t +egenblik fen skriuwen ef sjongen tocht wirdt oan ynfloed op bûtensteanders. De +persoanlike kinstner giet dos út fen de opfetting det syn kinst yn ’t earste +plak fen bilang wêze wol for de kinde fen it minskelik wêzen, en is fen +bitinken, det sûnder de uteringswize to forleegjen en to forknoeijen, syn kinst +dochs birikke scil de ljuwe, dy ’t er birikke wol, to sizzen: de minsken, dy +’t mei him yn ûntwikkeling en oanliz lyk steane ef dêrnei streevje. In +persoanlik kinstner kin dos like folle, ja mear ynfloed útoefenje op in hiel +folts as de folkskinstner, as hy fielt en tinkt lyk as de geast fen it hiele +folts dat docht. +</p> + +<p> +Dizze twa opfettings binne fensels fjouwerkant mei eltsoar yn striid; men kin +dy beide hearskers net tagelyk tsjinje. Ear ’t de jong-fryske biweging hjar yn +dit wirkje for ien fen beiden oppenearret, wolle wy efkes neigean ho ’t dizze +striid yn de fryske letterkinde roun is, al scil sok in biskôging miskien hwet +oan ’e bûtenkant bliuwe moatte, omdet it bistek fen dit boekje in wiidweidige +en djippe bihânneling net talit; hjir kin dat punt allinne by de meast +forneamden fen ús skriuwers ûndersocht wirde. +</p> + +<p> +Ik rekkenje nou de skiednis fen ús letterkinde to bigjinnen yn de tiid det +Gysbert Japiks de moed fynt, yn in tael, dy ’t men oan syn dagen ta biskôge hie +as in wylde sprake, hweryn gjin taelkindige rigels en wetten to bikennen wierne +en dy ’t algemien neamd waerd as in boerich-rûch dialekt, de forklanking fen +syn ynlikst fielen en syn suverst tinken to bisiikjen. Ommers de wetten, +lânsrjochten, kroniken, testaminten ensf. dy ’t yet ta it Ald-Frysk bihearre, +hawwe foarsiker rike wirdij for de ûntwikkelingsrin for ús tael, mar sels de +dreechste learde yn dizze skriften scil hopelik wol tajaen, det, mei de naïve, +bernlike foarm eat hawwe, dat ús oanlûkt, dochs fen letterkindige wearde yn dit +sakenwirk mar in bytsje to bikennen is. En dit kin like min tsjinspritsen +wirde, det de Rymlerije fen Gysbert Japiks, ho folle moeite letter ek fryske +folksmannen dien hawwe hjar lêzers wiis to meitsjen det dizze suverste fen ús +dichters, hwaens wirk fortsjinnet neist dat fen Hooft neamd to wirden, +eigentlik mar in tige gewoan folksrimeler wier—okkerdeis krige ik yet in +boekje fen W. Dykstra yn hânnen, dat miskien in lytse blomlêzing forbylde moast +en der ’t dizze it yn bistien hie, stikken út de Rymlerije ôfprintsje to litten +neist minderwirdich wirk fen saneamde dichters, dy ’t nou lokkich frijwol +forgetten binne—wol wis in samling is fen fersen, for in diel ûntstien omdet se +sa opklonken yn it moed fen de dichter, en for in diel skreaun út ljeafde for +de tael. Der kin gjin twivel bistean ef Gysbert Japiks scoe, as ien him +forsocht hie bigrypliker to skriuwen, om fen mear deistige lêzers fette wirde +to kinnen, dit field hawwe as in swiere mislediging for syn kinst; honear hy +somlike minsken haegje woe mei syn wirk—ik tink oan in man as S. A. +Gabbema—den wiernen it jimmer ljuwe, dy ’t mei him lyk stienen yn ûntwikkeling +en djipte fen fielen, ef fen hwa ’t de dichter alteast miende, det soks it +gefal wier. Syn dichten binne inkeld „út ljeafde for de tael ûndernommen” en +nearne docht it bliken, det de skriuwer sels in oansjênlik tal lêzers +forwachtet; yn dat gefal hie syn skriuwtrant hiel oars wêze moatten, hast hie +ik sein: hie Gysbert Japiks gjin dichter wêze kinnen. Hwet Starter +oanbilanget, miskien det men fen dizze mei rjocht sizze kin, det er by it +skriuwen fen syn wirk in dúdlik byld fen syn fryske lêzers foar eagen hawn hat, +en det men him dos biskildigje mei fen de folkskinst bioefene to hawwen, al +bliuwt it fensels ek mûlk—howol it myn miening net is—, det Starter in lytse, +machtleaze geast wier, dy ’t net better koe. Mar sels as men oannimt, det it +him ynmoed wier de folkskinst to forrykjen, den scil men my dochs net ûntstride +kinne, det dit in bigjin liket, dat wis net folle goeds for de heech priizge +folkskinst ûnthjit: Starter neist Gysbert Japiks. +</p> + +<p> +Oardel ieu folget, dy ’t wy rêstich ûnbispritsen litte kinne: de psalm biriming +fen Althuysen kin net biskôge wirde, om ’t in oersetting, hwerby maklik eltse +persoanlike opfetting op ’e eftergroun rekket, for ús doel gjin wearde hat +en de oare skriften út dizze tsjustere tiden binne net bilangrikernôch om se +hjir ien foar ien nei to gean. +</p> + +<p> +De greate striid twisken persoanlike- en folkskinst bigjint mei foarse krêft +earst yn de XIXde ieu, in striid dy ’t foarâl ek hjirom ús oandacht +fortsjinnet, det ûnderskate foarmannen hjar net dúdlik rekkenskip jowe fen de +saek, dy ’t se fordigenje, sims hjar sels tsjinsprekke, mei de mûle oare +opfettings forkindigje as hwerfen hjar dieden bliken dogge, om den wer hâldfêst +to siikjen oan de miening, dy ’t hja oars al lang as forâldere ôfsward hiene. +<i>Hjirtroch</i> is de tizeboel ûntstien, dy ’t men tsjinwirdich gewoanlik de +skiednis fen de fryske letterkinde yn de lêste hûndert jier neamt, det de machtige, +alles oerhearskjende frage: persoanlike kinst ef folkskinst? nea net yn +al syn krêft en suver dúdlik sjoen waerd, de lêzers net wisten hwet hja oan de +skriuwers hienen, somlike skriuwers der net efter komme koenen hwet hja fen +hjar broerren tinke moasten en om mei it nuverste to bisluten, fierwei de +measte skriuwers gjin klearrichheit krigen oer hjar sels.<a href="#fn2" name="fnref2"><sup>[2]</sup></a> +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn2"></a> <a href="#fnref2">[2]</a> +Men scil wiis dwaen mei foar eagen to hâlden, det as der yn it folgjende in rju +ginstige ynfloed taskreaun wirdt oan in dichter ef proazaist, dit inkeld jildt +yn forgeliking mei it algemien peil fen ús skriftenkennisse, sûnder det ik +dermei sizze wol, det er wearde hie for de wiere, boppe folts en tael steande, +kinst. +</p> + +<p> +Dalik komme wy al to stean foar in frjemd en lêstich gefal, as wy sjogge ho ’t +de broerren Halbertsma, fen hwa wy om hjarren gjin skande oan te dwaen, net +oannimme meije det se hjar ynlikste fieling útspritsen hawwe yn de skriften, +letter samle yn de „Rimen en Teltsjes” en dy ’t wol neamd wirde moatte as de +lieders fen de folkskinst, faken, miskien omdet dizze kinst hjar op ’en dûr net +foldwaen koe, hjar witte los to meitsjen fen it ivich en ûntreastelik tinken +oan: ho ’t de lêzers tsjinoer hjar skriften stean scille, om efkes in pear +persoanlike ferskes to skriuwen en den, as wiernen hja forheard en eang oer +dizze skriklike forhevenheit, hjar wer deltommelje to litten yn de walchelike +folkskinst-sompe. En binije kin it yen den net, det hjar persoanlike kinst +meastentiids sa breklik en ûnfolslein is, det de namme <i>dichter</i> hjar +ûnmûlk jown wirde mei, as men alteast earlik bliuwe wol, wylst hjar folkskinst, +dy ’t men oars net bioardielje kin as nei de útwirking op de lêzers, om net to +praten fen goedens en bêstens—hwent folkskinst easket oare wirdearringe—dochs +ridlik sterk liket to wêzen. Mar, hwet for ús it bilangrykst is: hwet is it +doel fen hjar bisiikjen, hwet stelle hja hjar foar to birikken mei hjar +folkskinst? „Gewoan-minskelike earsucht wier it, dy ’t hjar ta skriuwen twong, +en omdet hja eangen det hjar talinten for it Hollânsk to swak wierne, namen hja +it Frysk for kar, dat yet gjin greate letterkinde hie, dy ’t de forstânnelike +draechkrêft fen it folts net to boppe gyng, sadet hja dêr aerdich fêst op +biwûndering rekkenje koenen,” hear ik tsjinwirdich faek sizzen; it is slim to +wjerlizzen, mar dochs mien ik groun to hawwen in oare opfetting as earliker en +binliker to fordigenjen: de Halberstma’s meije faek nearzige breklik skreaun +hawwe, it hat hjar oprjochte bidoeling west de yndodde ljeafde for hjar tael by +de Friezen wer wekker to meitsjen. +</p> + +<p> +Mei der by de Halbertsma’s by riten twivel bistean, hokker wei hja ynslaen +woenen ta lok fen de fryske taelbloei, en greate forwûndering hielendal to +bigripen wêze, as in lêzer fen ús dagen nei min efte mear misselik wirden to +wêzen fen somlike flauwiteiten-steapelingen yn de útdijde Lapekoer hommels komt +to stean for in fers, hweryn dúdlik wirdt det der bisocht is ynlike fieling to +uterjen, hwet wol mislearje moast omdet de oanbiddene folkskinst dochs in hwet +forleegjende ynfloed liket to hawwen, fêst en rêstich stiet der tsjinoer de +persoan fen Harmen Sytstra, op ien nei de greatste dichter yn hiel ús +letterkinde en yn safier wy neigean kinne ek it heechst steand as man fen +krêftich karakter, dichter fen ienfâldich-suvere fieling, dy ’t de earenamme +„strider” wiswier fortsjinnet, en wol for alle kommende tiden yn Fryslân in +noegjend foarbyld bliuwe scil. By him is twivel ûnmûlk: is twivel net in +oertsjûgjend biwiis fen swakkens? Syn ljeafde for de tael, hwerfen hy de krêft +en dos de bisibbens mei him sels trochfielt, is sa great, det hy, dy ’t ek +hjiryn de earste is, ta it ynsjoch komt, det men allinne den yn útlânske +kringen de binlike achting for ús sprake krije scil, hwennear dizze biwiiz’ge +hat lûden en wirden to bisitten om de suverste fieling to forklankjen; dêrom is +it, det hy der net oan tinke kin folkskinst, dat is: greate-bernekinst to jaen +en sjongt hy hiel syn libben út, sûnder de humor, lyk as men it troch de bank +neamt, fen de Halbertsma’s, mar sims yn sokke forheven, earnstige klanken, det +wy, dy ’t mienden wiis to wêzen en wolwittend, fiele ús lytsens en ûnwit. Oan +de ljuwe fen ús tiden, dy ’t hjar net skamje yn ’t iepenbier to sizzen det hja +for ús fryske kinst Dokterom mear fen bilang achtsje as dizze forgetten +dichter, doch ik it útstel yn it Ingelsk ris oer to setten somlike +Regine-sangen en de Lapekoer; om ’t de dichterlike en bliuwende wearde fen in +wirk nea net better oan ’t ljocht komt as by oersettings, scoenen wy sûnder mis +den fen sokken út it lân oer ’e sé, dy ’t yn steat wiernen hjarren in suver +oardiel to foarmjen, in miening to hearren krije, dy ’t net bjuster ginstich +wier for de Halbertsma’s. En H. Sytstra is in tige persoanlik dichter. +</p> + +<p> +Yn de rige fen de foarnaemste skriuwers heart de namme fen Tsjibbe Gearts net +forswein to wirden, de frjeon fen ús allegearre, dy ’t gâns trefliker as de +Halbertsma’s wist fen hokker aerd de humor is, dy ’t sikerwier djip leit yn de +fryske folkssiele. Hy, de dichterlike proazeskriuwer en de proazayske dichter, +dy’t fen it hiele libben in tige eigen opfetting biwarret en al hwet bart en +foroaret yn ’e wrâld op bisûndere, op ’t each koartswilige, mar suvere wize +sjocht en wit to teikenjen, tinkt der al like min as syn frjeon Sytstra oer, de +maklike, sloppe folkskinst to bioefenjen;<a href="#fn3" +name="fnref3"><sup>[3]</sup></a> docht it bliken, det syn skriften de Friezen +better oansteane, den is det allinne hjirút to forklearjen det hy, dy ’t yn +ûntwikkelens jimmer fier de mindere fen syn skerpe frjeon bleau, troch dit brek +forhindere weard sa heech boppe de forstânskrêften fen it folts to rizen, as +dizze yn steat wier to dwaen. Oer alles, hwet him de moeite wirdich tinkt, +seit hy iepen lyk in bern, syn oprjochte miening, dy ’t faek yn ’t earst ús +hwet bryk en nuver taliket, mar dy ’t by earlike biskôging dochs hiel hwet +wizer blykt to wêzen as wy yn ’t bigjin wol leauwe woene; alles, hweroan hy +niget hat, forhellet hy op sa’n bliere, ljochte wize, det wy, swier-tillende +minsken fen de soargjende, oerweagjende en biskôgjende tweintichste ieu, ús +lichter en rommer to moed fiele, as wy wylst de hjerstrein tikket tsjin +skriemende finsters, wer bisletten hawwe syn samling „Ald en Nij” ris nei to +slaen, in wirk fen hiel hwet kinstiger en biskaefder ynhâld as de faek rouwe +„Rimen en Teltsjes”. En Tsjibbe Gearts is in persoanlik-dichterlik skriuwer. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn3"></a> <a href="#fnref3">[3]</a> +Inkelde aerdige en krekte dingen, dêr ’t men wol jerne mear fen witte woe, seit +dizze skriuwer yn syn „In healûre yn ’e Skimerjoun”: sj. Ald en Nij, dl. I, s. +82. +</p> + +<p> +Neist him mei as oarspronkelik en puntich forheller-biskôger neamd wirde de +hear C. Wielsma, de iennichste humoristyske, ef hjir earder koartswilige +skriuwer, dy ’t ús oerbleaun is fen it alear sa greate tal. It sterker ef +swakker didaktysk karakter, dat it eigenaerdige, sims sels it foarnaemste is yn +syn measte stikken, scoe him al bilette de folkskinst to bioefenjen, omdet +dizze net folle romte jowt oan persoanlike opfettings, ef hja moatte mei opset +sin al sa forknoeid en forwrongen wêze, det hja wierlik ynslagge omdet hja mei +soarchfâldige birekkening spritsen binne nei it herte fen it folts. Mar mei sok +in minderwirdige skriuwersrêdsumens is lokkich de hear Wielsma—yn safier ik +in eigen oardiel foarmje mei oer syn wirk, hwerfen it my moeit sizze to +moatten, det ik it net allegear lêzen haw, om ’t it my oant nou ta ûnmûlk wier +syn forsprate bydragen yn de Ljouwerter Krante machtich to wirden—nea net to +wirk gien; as man fen wier-heechsteand karakter hat hy hwet „om him hinne” +barde, dúdlik útteikene, faken efkes goedmienend útlake en sims mei glimkjend +antlit pript yn syn puntige wirden. De foarm fen syn wirk mocht +ienfâldich-bifettelik wêze, hwet maklik to forklearjen is út syn eigen aerd, +dat rjocht op it doel ôfgiet sûnder in oermiettige opheapping fen wirden, dy +’t allinne it kleare minder dúdlik meitsje,—foarâl de ynhâld, de geast fen syn +stikken tsjûget krêftigernôch fen in tige persoanlike libbensopfetting, om fêst +to stellen, det Wielsma persoanlike kinst joech. +</p> + +<p> +En det persoanlike kinst, al hâldt se hjar nea op mei fyn-biskôgjend en +oerweagjend nei to gean eft hjar utering wol sterkernôch is <i>ef</i> om de +lêzers oan ’t laitsjen <i>ef</i> oan ’t trieneagjen to krijen, dochs greate +ynfloed hawwe kin op it geastelik fielen en de letterkindige ûntwikkeling fen +hiel in kinst-earm folk—fornoegjend forskynsel dit, omdet men der aerdich wis +út ôfliede mei, det yn lektuer de kliber like goed opkliuwe kin nei de hichte +fen de skriuwer, as de dichter him forleegje ta de fieling fen it folk—dit +wirdt wer oertsjûgjend biwiiz’ge troch de treflike útwirking, dy ’t de Rispinge +fen Piter Jelles hie op de fryske lêzers. En grif jowt it moed oan de ljuwe, dy +’t de saek fen de persoanlike kinst fordigenje, det men fen dit wirk nearne +sizzen heard hat, det de ynhâld to dreech wier en de tinzen, yn krêftige, sims +foarse en sims stil-dreamende fersen forklanke, nea net to heech gyngen for de +fettingskrêft fen de lêzers; wis, it „Frysk bloed, tsjoch op!” klinkt yette yn +ear-forskûrrende meldijen oer ús lege lânsdouwen, en folle oare sjongsume en +stroffelige lieten steane yet heech yn de achting fen ús lânsljuwe, mar men mei +bitwivelje eft der ûnder hiel dizze klanken-chaos ien sang is, dy ’t mei mear +wijïng en stille nocht songen wirdt as „Oan ’e kant fen ’e mar”, it fers dat +tagelyk—hege útsûndering ûnder de fryske poëzije fen de lêste tritich jier—de +meast strang-krityske bioardieling lokkich trochstean kin. For it hiele fryske +jongfolk, de ûnthjittende feinten binammen scil sûnder twivel de Rispinge, +just omdet dizze samling yn alles it krekte, soarchfâldich-útwirke byld is +fen in heech-minskelik fielingslibben, bliuwe it hearlikste „confiteor”, de +suverste forklanking fen in krêftige libbensoertsjûging en de striid, nedich om +dizze hichte to birikken. By Piter Jelles merkbite wy fierders de treastlike +bisûnderheit, det, mei de folkskinst syn forleegjende ynfloed twingend +útoefenje hwennear in skriuwer, dy ’t hjar hildiget as it heechste, bisiket for +de aerdichheit ek ris in rymke to skriuwen, dat wjerspegelet de oandwaning +fen eigen moed, de persoanlike kinst, sels hwennear de dichter fielt det it +nedich wêze koe syn utering for in egenblik yn safier gewelt oan to dwaen, det +dizze de lêzer ienfâldiger en bigrypliker yn de earen klinke scil, dochs yet +oan dizze twongen utering in haegjend en suver lûd wit mei to dielen. Ik wiis +hjir op it greate forskeel, dat yen opfalt as de skriuwer fen „Mostert nei de +Mieltiid” hommels bisiket him dichterlik to uterjen yn „de Blide Bernkes” en +as de dichter fen „de Striid om it Heechste” in fers skriuwt as „de +Priisfraech”, dat howol bidoeld as folksrym dochs bleaun is in haechlik dicht. +Wer reauntsje ik myn refrein: en Piter Jelles bioefen’t de persoanlike +dichtkinst. +</p> + +<p> +In skriuwer dy ’t neamd wirde moat, net omdet hy de brede lagen fen it folk +wist to birikken, mar mear om de wier-dichterlike wearde fen syn wirk, hweryn +de stimmichste ienfâld syn doel liket to wêzen, is sûnder twivel Dr. Schepers; +ho ’t men der elts egenblik ek klam oplizze mei det yn syn fersen greate +technyske en taelkindige brekken foarkomme—ik wol oannimme, det dizze +ûnginstige miening net ûnder ynfloed fen oerginst foarme is—dochs bliuwt it +fêst, det syn dichten for de letterkindige skiednis fen ús tael fen ’t measte +bilang binne. Hwent hy is it, dy ’t as men oardielje mei nei it foarwird yn syn +„Gedichten” it earst merkbyt, det in striid twisken folkskinst en persoanlike +kinst geande is, en mei it each dêrop de jonge skriuwers oanret, yn hjar wirk +hjar inerlikst fielen op suver-ienfâldige wize to uterjen; den, sa liket it him +ta, en ik moat my tige forsinne, ef syn miening is: <i>den allinne</i>, scille +wy in letterkinde krije, hwerop men greatsk wêze mei. Hwerom ik persoanlik +greate biwûndering haw for syn fersen en fen bitinken bin, det dizze frij hwet +mear wirdearringe fortsjinje, as men hjar gewoanlik mei in heech-foarnaem +glimke wol takenne wol, foreasket in brede forklearring, hwerby ik oer forskate +dingen útwreidzje moat, en hwerfor yn dit wirkje dos gjin romte is. Ljuwe, dy +’t hjiryn bilang stelle, fêstigje ik de oandacht op myn stúdzje „Dr. Schepers” +yn de opstelle-rige „Fryslâns dichters” dy ’t mei gauwens wol yn’e Ljouwerter +forskine scil; nou kin ik allinne as myn miening útsprekke, det minsken, dy ’t +genôch stúdzje makke hawwe fen de fryske skriften om in binlik en rjochtfirdich +oardiel oer dizze saek to uterjen, it njonkenlytsen hjiroer dochs wol iens +wirden binne, det dr. Schepers, ho freeslik syn taelkindige sounen den ek wêze +meije, as dichter wol wis achte heart to wirden; wol mei de wrâld forwûndere +wêze, det sels de hear Hof—ik mien hjirmei fensels hielendal net to sizzen, det +dizze rjocht hat op de namme kritikus, yn de biteikenis fen bioardieler mei de +easken, dy ’t ik hjir boppe útspriek—it forbûke Fryslân meidield hat, it +hjirmei iens to wêzen! En nou ’t ik dos, út namme fen Fryslâns bêste skriuwers, +Dr. Schepers hjir wolfortsjinne hilde as dichter bringe mei, scil nimmen it my +ûntstride kinne, det ek hy ús persoanlike dichtkinst joech. +</p> + +<p> +Dizze koarte bisprekking fen somliken fen ús foarnaemste en meast to wirdearjen +skriuwers wol hielendal net oansjoen wirde for de meidieling fen in folslein en +wiidweidich ûndersiik, al jow ik ta det sok soarchfâldich neigean tige +bifoarderlik wêze scoe for de klearrichheit oer ús letterkinde; as men lykwol +de útkomsten, hjir boppe oantsjut, neigiet, den kin it hast net oars ef men +moat wol tige forwûndere wêze to sjên, det de bêste fryske skriuwers hjar, op +de Halberstma’s nei—fen hwaens wirken de treflikens yn de lêste tiden wer +danich yn kiif steld wirdt, al forjit men dêrby neffens myn miening al to +folle, det men foarâl dizze skriuwers to bioardieljen hat yn ’t ljocht fen hjar +tiid—gjin fen allen bikeard hawwe ta it bigjinsel, det men yen yn sok in trant +uterje moat, det it greatste diel fen it fryske folts yn steat is ek to +fetsjen, hwet hja lêze. To nuverder liket den it forskynsel, det de folkskinst, +ho ’n bytsje den ek bioefene en ho skoudere fen de trefliksten, sûnder det +dizzen it meast yn wirden uteren, dochs it biwiiz’gjend mei de die, to sizzen +it skriuwen en dichtsjen fen persoanlik kinst-wirk, op ’en dûr dochs net bilies +hoechde to jaen, mar it sels sa fier wist to bringen det hja net sûnder rjocht +der op romje koe, in folsleine oerwinning bihelle to hawwen. Ho dit to +forklearjen? Ik scil bisiikje de lêzer nou wer wei to lieden út de +riedseleftige en geheimige doalhôf, hweryn ik him moedwillich brocht haw, om +to meitsjen, det er, nou ’t er it ljocht in skoft net mear yn syn stoere krêft +field hat en dos der wer nei bigjint to langjen, de strielen en hjar seine +better wirdearje scil; mar mocht der immen in útgong sjên, dy ’t hy +oannimmeliker wit to meitsjen, wis, dy scil fen my net oantaest wirde. +</p> + +<p> +Om to bigjinnen mei men den in ridlik krêftige ynfloed oannimme fen de +toanielisten, skriuwers, dy ’t der wol op oanwiisd wiernen alteast hjar stoffe +sa to bihânneljen det it fierwei it greatste diel fen ús folk net slim wêze +scoe, hjar yn hjar utering to folgjen, hwermei ik lykwol hielendal net sein +haw, det dizze minsken hjar tinzen forlege hawwe en de eigen fieling binommen +oan hjar stikken, inkeld om dizze genietliker to meitsjen for it greate folts. +Mar howol it for de harkers sadwaende minder maklik waerd yn selsfoarme +miening, goede kinst fen minderwirdige to ûnderskieden troch it forskeel yn +uteringskrêft nei to gean, dochs giet it net oan hjarren de skild fen de +ûnsillige folkskinst-oerwinning hielendal yn de skoen to skouwen. +</p> + +<p> +It mei bikend wêze det yn eltse striid, op geastelik like goed as op stoffelik +gebiet, de measte skea oan in partij faken tabrocht wirdt, net troch de fijân, +mar fen minsken fen hwa ’t men forwachte hie, det se neist yen stean scoene, dy +’t dit miskien ek wol miene to dwaen, mar bliken jaende yens saek op sleauwe ef +forkearde wizânsje to fordigenjen, de fijân wolkomme gelegenheit jowe syn +ljeafste foarnimmens út to fieren. Sa gyng it ús persoanlike dichtkinst yn ’t +bigjin fen de XXste ieu do ’t hja, mienend in krêftich meistrider yn to heljen, +fen hwaens wirk men folle fortuten forwachte, yn it tal fen hjar fordigeners +taliet in man, dy ’t op sok in nuvere wize mei syn sjittersark omgyng, det +forskate fen de wolmienende minsken, dy ’t him sa minlik oanglimke hiene, swier +woune waerden, sûnder mear út to finen hwa ’t de pylk op hjar ôfsketten hie. It +wirk fen de oer it hynsder, ja, ta de stjerren tilde rimeler Jan fen ’e +Gaestmar hat—binammen Klankboarne en Drankjes—ús fryske tael-biweging sok in +pynlike skea dien, det wy hoopje det hy hjir op ierde yet lang tahâlde mei, +fordet er, foar nei de ivige ôfgroun fen it forjit forstaet to wirden, yet +gelegenheit krije scil goed to meitsjen, hwet er sa grouwelich fordoarn hat. Ik +neam hjir mei de measte klam Jan fen ’e Gaestmar in rimeler, en men wit det ik +dizze kwaliflkaesje nea net mei de namme dichter forsin; mocht immen, dy ’t dit +kritysk oardiel lêst, achtsje det it nedich is hwet ik yn ’t iepenbier sein +haw, teffens yn ’t iepenbier to biwiiz’gjen, ik noegje him minlik út my dit +bitinken meidiele to wollen, en ik scil hem net in moanne op biwiis wachtsje +litte<a href="#fn4" name="fnref4"><sup>[4]</sup></a> for myn sizzen, det yn +hiel de Klankboarne, miskien ien inkeld fers útsûndere, gjin dichten to +bikennen binne hweryn in suver-fielende siele sjongt; mar wol rymstikken dy ’t +deselde yndruk meitsje as in neargeastich geramt, dêr ’t men om derfor to +soargjen, det in maklik-oandien minske gjin to felle skrik krijt, in +tweintich-ieusk kostuem om hongen hat. It brûken fen in hopen forâldere wirden, +dy ’t op ús gjin oare yndruk mear meitsje, as det se ús kinstich socht, net +oprjocht en deadsk talykje, brocht, lyk as to forklearjen is, in great diel fen +tinkend Fryslân yn opstân en hie ta gefolch, det forskate minsken, dy ’t gjin +klear ynsjoch yn de saek hiene, tochten det persoanlike kinst út hjar sels +ûnbigryplik wêze moast en for de fryske sprake dos mear lok to wachtsjen wier +fen folkskinst, wylst ljuwe dy ’t yn steat wierne to bigripen, ho’n bytsje +wiere fieling to finen wier yn dizze opheappings fen rou-klinkende rombom, +hjar wer bikearden ta hjar âlde opfetting, det it Frysk minderwirdige boustoffe +wier for poëzije en allinne brûkt wirde koe for koartswyl en humor fen fortocht +soarte. Sa jerne scoe ik mei oaren leauwe wolle, det Jan fen ’e Gaestmar +noutiids sels ek ynseach, hok in jeugdsoune syn Klankboarne is, mar my tinkt +det út somlike plakken fen syn lêste skriften ôflaet wirde mei ho ’t er sels +yet fen bitinken bliuwt, det dizze samling him forgoed plak jowt ûnder de +greatste fryske dichters. Mei de hear Wumkes winskje wy him net mear op it +stikelfjild fen de taelwittenskip oan ’t skarreljen to sjên (men forhellet, +det er it tsjinwirdich oerjown hat, him der in paed op to meitsjen, mar ’t om +’t it syn hillichste ljeafde liket to wêzen, hwerfen er, ho húnsk ek bihânnele, +dochs gjin ôfskie nimme kin, der kronkeljende hoalen yn graeft), dôch like min +is it ús in swiid geniet, him to finen op de glêdde iisflier der poëzije, hwer +’t er sokke nuvere sprongen en evolúsjes makket, det wy, wend ús minskeljeafde +lang to biwarjen, tûzen noeden útstean det er yet ris in skonk brekke scil. Us +ljeafste winsk is, út syn mûle yette de forklearring to hearren, det er fen +nijs oan bigjinne scoe en nou ienfâldige lietkes skriuwe, hweryn neat foarkomt, +dat liket op in opsettelike miette-foroaring, om in stjerrende kening prate to +litten yn hexameters-mei-foarslach, rigels dy ’t in soun minske sels hast net +útbringe kin; wy fen ús kant wolle den ûnthjitte, ús oardiel yn ’t earst net op +ûnnedich strange wize to uterjen. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn4"></a> <a href="#fnref4">[4]</a> +Sûnt ik dit skreau, waerd de saek yet hiel hwet ienfâldiger, om ’t ik nou +forwize kin nei myn artikels oer it wirk fen Jan fen ’e Gaestmar, dy ’t yn ’e +Sneinsblêdden fen ’e Ljouwter Krante fen 27 Maert, 24 April, 5 Juny en 3 July +dit jier (1915) plak foun hawwe. +</p> + +<p> +En dochs: sels troch de skriuwerij fen de kinst-earme Gaestmarder Hear is +de forwûnderjende oerwinning fen de folkskinst net to forklearjen; dêrfor +moat ik de namme neame, dy’t eltsenien al lang forwachte hie yn myn koarte +biskôging oer de foarnaemste fryske skriuwers: Waling Dykstra. It gefal fen +dizze forneamde forheller en taelkindige is wol sa bûtenwenstich, det it de +moeite leannet der efkes langer by to toevjen. +</p> + +<p> +Men mei oannimme det de jonge Dykstra, do ’t er him yet net ûntwikkele hie op +de net ûnfortsjinstlike wize, dy ’t wy letter yn him earje moatte, yn it bigjin +fen syn skriuwen, do ’t er sûnder twivel tige ûnder ynfloed stie fen de +Lapekoer, net yn steat wier eat oars to leverjen as kinst, dy troch it greate +folk, hwerfen er do sels yet diel útmakke, sûnder ynspanning to fetsjen en to +folgjen wier. Lykwol stiet it fêst, det er yn letter dagen, do ’t er him dochs +wol hwet kinde forgearre hawwe scil oer treflike skriften, ek fen oare folken, +do ’t fierders syn uterjen tanimme moast yn krêft en biteikenis, en hy de +djippe fieling yn de dichten fen H. Sytstra wirdearjen learde, faken bisocht +hawwe moat, wirk to skriuwen fen mear geastlike biteikenis, fersen dy tsûgen +fen suverder fielen. Syn earste stikjes wiernen, hwet boppe fen my neamd is +persoanlike kinst; dos moast men wol forwachtsje, det do ’t de persoan him +ûntwikkele en syn tinken tanaem yn djipte, dit ek to merkbiten wêze scoe oan +syn wirk, sadet dit, it mocht den fierders maklik for it folk to fetsjen wêze +ef net, bliuwe scoe de wjerspegeling fen syn eigen fielen, sûnder det er +fierders in dúdlike foarstelling hie fen de yndruk, dy ’t it op de ûnderskate +lêzers meitsje moast. Dochs is dit net bard; yn letter tiden hat Dykstra him +jimmerwer forklearre for de folkskinst, jimmer herhelle det men sa skriuwe +moast, det de measte lêzers net to bek skrilje koene for lêstige uteringswizen, +en sels it foarbyld jown. Wol komt de minske Dykstra dúdliker út as hy teltsjes +skriuwt dy tsjinstich wêze moatte om de reformearde opfettings bilachelik to +meitsjen, mar dochs, hok in wiid forskeel mei de didaktikus Wielsma! Wylst de +lêste syn snedige setten al op ’t pompier hat ear ’t er him der sels rekkenskip +fen jowt, sels earst glimket om syn wirden, sûnder to wachtsjen op it laitsjen +fen oaren, waerd der—it docht bliken oan alles—fen Dykstra earst frege: scil it +sa ynslaen, de yndruk meibringe, dy ’t ik meitse wol? In treflik biwiis hjirfor +fynt men, as men de opgong fen de skriften fen Dykstra ris forgeliket by de +bidêste, mar dêrom net minder oprjocht-miende hilde oan de Grouster master +tawijd for syn bizige wirkjes; en dochs is dit net to forklearjen mei to +sizzen, det dit sa kaem, om ’t Dykstra folle mear skreau—hwent neidet hy +safolle skreaun hie as master Wielsma oant nou ta, wier syn ynfloed by de +Friezen al gâns greater—noch jowt men der in goede útliz oan, as men úthâldt, +det it talint fen Dykstra greater wier—ommers troch net ien kin soks sein +wirde, dy ’t stúdzje makke fen beide ljuwe’ wirken—en likemin mei as wier +oannomd wirde, det it <i>sin</i> fen Dykstra frysker bleaun wier as det fen +Wielsma, noch det de ûntwikkeling fen Dykstra minder wier as dy fen Wielsma, +sadet de skriften fen de lêsten as fensels minder maklik to folgjen wiernen; de +iennichste forklearing kin wêze, det de Holwerter him sels twong to skriuwen +lyk as it folk det it ljeafst hearde, wylst de Grouster skreau om glimkje to +kinnen en sels ta klearder ynsjoch to kommen. +</p> + +<p> +En wer freegje ik, lyk as by de Halbertsma’s, hwet dochs wol de reden for +Dykstra wier om de folkskinst to bioefenjen, en faeks seit nou wol nimmen: om +persoanlike earsucht, hwent dizze skriuwer bleau altyd in wier stânfries, fij +fen alle persoans oanbidding (tinkt der tsjinwirdich den nimmen oan, det in +tinkstien, lyk as men fen doel is for him op to rjochtsjen, hielendal yngiet +tsjin de geast fen dizze skriuwer, ef hat men for syn inerlikst wêzen alle +earbied forlern?); mar ien andert is hjir mûlk: hy skreau wiswier lyk it folk +it ljeafst seach, om folle frjeonen to biwarjen for de tael; syn doel wier lyk +as ik langlêsten earne dúdlik en ienfâldich wier lies: it Frysk to meitsjen ta +folkseigendom. Troch <i>syn</i> ynfloed bihelle de folkskinst sok in +forbjusterjende, howol net bliuwende, oerwinning. +</p> + +<p> +Gearfetsjende bifine wy, det alle skriuwers dy ’t yn ús letterkinde fen great +bilang binne, hjar forklearre hawwe for de persoanlike kinst, wier it net altyd +yn dúdlike wirden, dy ’t gjin twivel oerlieten, den dochs mei de die, útnommen +allinne de Halbertsma’s en Waling Dykstra, dy ’t de folkskinst bioefenen út +ljeafde for de tael, hwerfor men wol in wird fen wirdearring oer hawwe mei, as +men bitinkt ho ’t derfor faek nedich is de hillichste en ljeafste eigen fieling +oan kant to skouwen. Yn de hiele njoggentjinde ieu hawwe wy neist elkoar hawn +dizze beide bigjinsels, hwerfen men ek nou en letter ûnmûlk ien fen beiden +foartbanne kin, sûnder de tael sels greate skea to dwaen. <i>Hwent troch de +folkskinst wei to reagjen scil de tael gjin folkseigendom bliuwe kinne, en hja +scil net mei eare neist hjar sisters neamd wirde kinne, as men it persoanlik +uterjen tsjingiet.</i> +</p> + +<p> +Hjirút folget +</p> + +<p> +1o. det it ûnbinlik is de gefolgen fen de greate folkskinstoerwinning to +bistindigjen; +</p> + +<p> +2o. det de persoanlike kinst wer heart to kommen yn ’t bisit fen al hjar +rjochten; +</p> + +<p> +3o. det lykwol de folkskinst net hielendal forwaerloazge wirde mei. +</p> + +<p> +Men mei wol betinke, det de tastân by it Frysk hiel oars is as by de haedtalen, +hwer men for ’t bihâld fen de sprake gjin soargen hoecht to hawwen, op syn +heechst tasjoen wirde moat, det de suverens fen tael net to lijen had ûnder +frjemde ynfloed en dos de folkskinst hielendal net nedich is. En ek wy scoene +hjar net fen neden hawwe, as ús tael net sok in swiere striid om hjar bistean +út to fjochtsen hie mei it Hollânsk, sadet wy reden hawwe to bislúten, det +wylst de persoanlike kinst nea en nearne ûntbrekke mei, as in sprake der op +stiet for folslein oansjoen to wirden, de folkskinst ûnder ginstige +omstânnichheden tige skoan mist wirde kin en det men de earste neame mei +ivich-bliuwend, de twadde lykwol mar tidelik, det dos +</p> + +<p> +4o. de folkskinst minderwirdich is oan de persoanlike kinst. +</p> + +<p> +Biskôgje wy dizze fjouwer wierheden, lyk as ik dy hopelik foldwaende biwiiz’ge +haw, yn it ljocht fen ús frysk-letterkindige skiednis, dy ’t hjir boppe yn tige +algemiene wirden bispritsen waerd, den bifine wy det, howol de trije earsten +hielendal oerien komme mei de geast, dy ’t yn dizze skiednis hearsket, de +fjirde, ho nuver it ek liket, frijwol nij is, sa det men oannimme mei, det +hjirtroch hiel oare tastânnen berne wirde. Dit is den ek wezentlik it gefal. +</p> + +<p> +Ta bislút fen dit haedstik wol ik yet oer myn twa earste stellingen, dy ’t +hjirop delkomme det de folkskinst oan ynfloed biheart to forliezen en as +gefolch dêrfen de persoanlike yn krêften to winnen, in pear opmerkings meitsje, +dy ’t al kin ik der net oer útwreidzje, dochs net oerslein wirde meije. +</p> + +<p> +Men scil ynsjên det de forhâlding twisken dizze twa bigjinsels net wirdt lyk +hja heart to wêzen, as men út skrutelens der tsjin oan sjocht om dizze saek +biret oan to fetsjen, alles oan de takomst oerlittend yn moedleaze miening, det +it dochs fensels wol torjochte komme scil. Hwet easke wirdt fen elts, dy ’t +ljeafde fielt for ús tael en net sjên wol, det wy skielk, as wy bigjinne to +bisiikjen yn Hollân bilangstelling for en binlik oardiel oer ús saek to krijen, +en lyk as wy fen doel binne, in birop dogge op de Ingelske taelkindigen, +faeks op it hiele ingelske folts, om net ûnforskillich oan to sjên, det in +sistersprake forlern giet, hweryn in stamme petearret, dy yet krêftich fielt +for hjar greate broerren oan de oare ich fen de Noardsé, in rampsillich +stilswijen biwarje moatte, as men ús freget eft us tael al dy moeite en +ynspanning wol wirdich is, kin allinne dit wêze: mei to wirkjen, det ús +persoanlike kinst wer de troane bikliuwe kin, dy ’t hjar neffens de rin fen +hiel ús letterkindige skiednis takomt, de persoanlike kinst, mar den lottere +troch hjar striid en krêftiger, gelegenheit kriget hjar wer sa to ûntwikkeljen, +det hja wirk ta stân bringt fen ivich-bliuwende wirdij. +</p> + +<p> +Dit heart ús doel to wêzen—en wy, jonge Friezen dy ’t fiele en witte, det der +hwet souns yn ús libbet, dat ho machtleas syn utering noutiids sims yet wêze +mei, dochs nei in stikmannich jierren sa taninime scil yn bloei-krêft, det ús +wirk to wirdearjen wêze scil en to genietsjen—wy sjogge roun nei in fikse, +warbere stipe, dy ’t ús oanmoedigjend seit fierder to gean as wy wirk leverje, +dat ús tael gjin skande docht, en as wy omtoarkje yn fortretlike dize, ús +wiist in ljochte wei. Mar alderearst wier nedich in gelegenheit, hwer ’t wy ús +ynlikste fielen, mei it den ek wêze yn ’t earst yn faek ûnfolsleine foarm, frij +útsprekke koenen, en moast men ús binimme de twang ûnderhearrich om romte to +forsiikjen yn in blêd, hweryn wy ús net thúsfiele en dat, prieljend mei in +findel hweryn forneamde mannen en nommele skriuwers hjar bliuwende namme +opnimme lieten, deroan ûntrou waerd en syn gammel bistean fierder libbet as in +hún en mislediging for ús tael. +</p> + +<p> +De greatste tsjinst, dy ’t it Selskip for fryske <i>tael</i> en +<i>skriftenkennisse</i> de twa saken, hwerfor it him, nei ’t syn namme seit, +to skoar set, noutiids biwiizgje koe, wier op myn forsiik to bisluten ta +útjefte fen in Wykblêd, en dit net by in ienfâldich bislút to litten, mar nou +einlings en to ’n lêsten ris moedich troch to setten, mei „Sljucht en Rjucht” +en dêrtroch de dekadinte Halbertsma-Dykstra-skoalle de liedende posysje to +binimmen. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap03"></a>III.</h2> + +<p> +Mei ien inkelde die, hwerfor de tiden sa njonkenlytsen wis wol ryp wirden +binne, scil men dos útfier jaen kinne oan hwet fêst lein waerd yn de twa earste +gearfettings, op in wize dy ’t yn ’t bilang is fen de fryske skriftenkennisse +en sadwaende ek fen hiel ús folts, hwerfen it bistean ûnmûlk de dea fen de +sprake oerlibje kin. En mocht it ris safier komme—mar wy scille goed dwaen +der nou yet net op to bitrouwen—det wy ús lokkich neame koenen troch sok in +forskaet fen persoanlike kinst, det dizze ljuwe mei it meast forskillend +fielen en tinken birikke koe, en forgoed ta hjar biwûnderers meitsje, wy +scoene den gjin folkskinst mear fen neden hawwe, en dizze as in bihelp hwerfen +wy al lang it ûnbihaechlike ûnderfounen, sadet it ús einlings in wearze +waerd, gerêst bistride, ef ljeaver forjitte kinne. Mar it liket der net nei, +det dit mei koartens barre kin, hwent sels de iennichste persoanlike dichter, +dy ’t in great diel fen it folts ta oprjocht en ienfâldich meifielen wist to +bringen (Pieter Jelles) swijt en biskôget faeks de ûntwikkeling fen syn +dichterlike opfettings mei de taheakke fen 1909 as ôfroun; en yn safier ik op +’t egenblik de fryske letterkinde fen de alderlêste jierren bistudearre haw, +leau ik frij sizze to kinnen det in opfolger, dy ’t de oandacht fen ek mar in +lyts diel fen it folk for him wist to winnen, him yet net hearre liet. Tajown +moat wirde, det de omstânnichheden, hwerûnder de fersen fen Pieter Jelles op ’e +nij yn ’t locht jown waerden, bûtenwenstige ginstich wierne: ommers de +biwûndering for de steatsman makke de bilangstelling for syn dichten krêftiger, +en troch it genietsjen fen de Rispinge riisde yet de achting for de politikus. +Ho forkeard scoe it dos fen ús wêze, as wy, ús blynstoarjend op de rykdom dy ’t +de persoanlike kinst faeks folgjende jierren oanbringt, noutiids wylst wy +sjogge, det gjin inkeld persoanlik dichter yet it herte fen in oansjênlik tal +lêzers to stimmen wist ta meifielen, forgeaten derfor to soargjen det de tael, +dy ’t as folkseigendom dochs al sok in faei libben laet, ek <i>as sadanich</i> +yn wêzen bleau! Dos wolle wy wer oandacht jaen oan ús minlike folkskinst. +</p> + +<p> +Yn it foarich haedstik haw ik as myn bitinken utere en sa folle mûlk +biwiizgjend taljochte, det ommers de folkskinst net hielendal forwaerloazge +wirde mei, mar det hja dochs minderweardich oan ’e persoanlike kinst bliuwt. It +liket sa op it each, det dizze beide wierheden in nuvere, net bjuster haechlike +tastân to weech bringe scille: hja, dy ’t it bigjinsel fen persoanlike kinst +mei de die fordigenje, scoenen jimmer mei meilydsum glimke delskôgje op him, +dy ’t sasein út ljeafde for de tael en om dizze krêftiger libben ta to +foegjen, mar sûnder twivel yn wierheit út brek oan sterk-persoanlike fieling, +de folkskinst, wier it den ek mei tawijing, bioefene. En om ’t it al ringen +bliken dwaen scoe, det de wiere dichters dy ’t for de <i>eare</i> fen de +sprake soargje, wylst de oaren mear noed steane fen hjar <i>krêften</i>, +ûnfordildich wirde moasten by it lêzen fen rimelderij, hweryn hja allinne mar +in bisiikjen sjên kinne om by it folts alle langstme nei heger geastelik libben +to deadzjen, scoenen nei minskelike birekkening wûnder-healslachtige kritiken +fen dizze kinstners it gefolch wêze, hweryn hja twongen waerden, twiveljend +twisken langstme om de minderweardigens fen de folkskinst yn skerpe en +stikelige wirden ta to ljochtsjen, en de eangstme, skea to dwaen oan de +libbensformogens fen de tael, hinne en wer drifke wirde scoenen as in skip +sûnder stjûr. Dochs scille wy it hjiroer allegearre wol iens wêze, det wy yn +de lêste jierren al mear as genôch striid op frysk-letterkindich fjild bilibbe +hawwe, en det it heech tiid wirdt om in ein to meitsjen oan dy ivige bitizing +en ûnbinlike ôfbrekking fen it wirk fen oaren, dy ’t noflik noch nuttich neamd +wirde mei. Socht scil dos wirde moatte nei in modus vivendi, sadet de +folkskinst yn wêzen bliuwe kin, sûnder dochs sa leech to stean yn gehalte, det +hja ta skande is for de fryske sprake. +</p> + +<p> +Under de forskate genre’s, dy ’t yn it Frysk oant nou fiersto min bioefene +waerden, it mei den wêze omdet wy yet nea skriuwers hawn hawwe mei krêftich +talint derfor, hwet men, as neigien wirdt ho ’t it yn ’e fryske folksaerd leit, +eltse saek earst soarchfaldich en earnstich to biskôgjen, ear ’t men tawird ef +goedkarring útsprekt, net bêst oannimme kin, ef omdet it genre op him sels rju +lêstich is en hiel hwet stúdzje foreasket, moat fêst neamd wirde dat fen +kritysk kinstproaze. Ik wol tige bêst tajaen, det sok wirk, omdet it faken +oansjoen wirdt for droech en toar, en sels yn ’e rop stiet fen slim to +genietsjen to wêzen, hielendal net in rom tal lêzers forwachtsje mei, sadet it +my ek neat gjin nij docht, det yet gjin skriuwer it bistie sok in samling +proaze to jaen, hwerfor tinkelik ek net maklik in útjower to finen wêze +scoe;—mar dochs bihearde men yn to sjên, det saeklike, ûnpartidige, mar foarâl +net oan ’e bûtenkant bliuwende kritiken fen greate opfiedende krêft binne for +de skriuwers, binammen by sokken ûnder ’e jongeren, dy ’t yet in eigen paed to +siikjen hawwe en langjend rountaeste nei hâld. Det it in tige ûntankber wirkje +is, omdet yens bêste frjeonen faken blyk jowe net yn to sjên, det hwennear men +twongen is hjar wirk minder ginstich to bioardieljen, men jimmeroan allinne it +each hat op de kinstner, en nea de minske sels to nei komme wol, en men sa sels +mear fijânnen kriget as men op ’en dûr yn steat wêze scil to bistriden, wylst +mar in himpen tal lêzers komt ta wirdearringe for de sakelike geast en de +moedich-stoere wirden, scil fen my net ûntstriden wirde; mar swierder as dit +alles heart dochs to weagen it bilang fen de tael, dy ’t men tsjinje wol nei +yens krêften, dat mei klam easket oprjochte en binlike kritiken, om sa einlings +ta klearrichheit to kommen oer saken, dy ’t kwea stiftsje en de tastân yet +heisliker meitsje, salang oer hjar allinne in dizige twivel bistiet. Seagen wy +net oan it âlder slachte yn ús letterkinde, ho ’t sels de bêsten en +moedichsten, by it brek oan krityk, bitiisd reitsje yn hjar eigen opfettings, +den hjar dêr al fêster en fêster yn biwoelje, sadet de koarde troch to snijen +lyk stean scoe mei it tabringen fen swiere wounen? Yn alle talen is krityk in +kinstgenre, dat net mist wirde mei, omdet de lêzers, dy ’t it sûnder twivel +tige drok hawwe, sadet fêst wol nimmen fen hjar fergje doar sa lang troch to +tinken, det hja hjarsels yn steat fiele in klear en binlike miening to foarmjen +oer it wirk, dat hja jamk mear trochblêdden as liezen, tige nedich hawwe it +inerlikste tinken, dat yn hjar slomme mar net ta folle waeksdom kaem, sels nou +en den yn dúdlik-útwirke foarm op pompier wer to finen, fordet hja net ho +langer ho mear forbjustere wirde scille as hja jimmer wer komme to stean +tsjinoer de meast forskate opfettings. Hofolle to mear is dit den net wier for +<i>ús</i> tael, hwer de meast mei eltsoar stridende bigjinsels faken yn it moed +fen ien en deselde skriuwer hjar sa bihaechlik en fornoegjend troch eltsoar +wine, det men sims sin hat it hearskip fen ûnfryske karakterleazens to +biskildigjen, bitocht men net det it kristeliker wier deselde fromme oandacht +to bitrachtsjen, dy ’t men jonge, hjitfolgige minsken tawijt, yn hwaens siele +like folle revolúsjes hjar útlibje as yn de woelichste latynske steaten. En det +iksels, dy ’t jong yette bin en fiel, ho ’t myn tinken him eltse dei wider +ûntjaen wol en myn earlike miening faeks yn to oprjochte wirden siz, ho ’t ik +my sels ek twing dochs foarâl rêstich en steatlik-deftich to bliuwen om de +yndruk by myn lânsljuwe, dy ’t de hertstocht oars wol kennend, it nedich +achtsje dizze mei de ljeaflikste namkes to neamen, ryboskjend oer al hjar lea +by de skrutelste utering derfen, net hielendal to bidjerren, twongen bin, ik +allinne, kritiken to skriuwen, sjoch, is dit net in nytgjend biwiis fen de +machtleazens fen forskate skriuwers en in ûnnochlike fingerwizing, det de +ljeafde for ús tael, hwerfen men meastal sa sketterjend opjowt, wol ris hwet +slopper wêze koe as men jerne oannaem? +</p> + +<p> +En yn dit forbân moat spitigernôch de namme fen Jan fen ’e Gaestmar yn +ûnginstige biteikenis neamd wirde ... ho lang dochs, o Catilina, scitte misbrûk +meitsje fen ús fordildigens? Hwent dizze skriuwer hat, faken al wer, om ’t er +yn ’t earst oer ’t hynsder tild waerd, trochdet in earlike en oprochte krityk +yn Fryslân dodestiids al like min to bikennen wier as yn letter dagen, yn +pleats fen dit brek út tankberens rêstich bistean to litten, it nedich achte +oer syn mei-skriuwers ris tige de swipe to lizzen, dêr ’t lykwol de koarde +hieltyd fen ôfstrûpte, sadet den allinne mei de stôk fûleindich gatten yn ’e +loft slein waerden, lyk as in orkest-lieder jamk docht, dy ’t op oerstjûre en +falske wizânsje dirigearret. Dochs kin ik for syn moed, in nij genre yn it +Frysk to bioefenjen, al is it him den ek mislearre dit soun en weardich to +dwaen, net oars oer hawwe as in wird fen blide biwûndering, en bin ik it +hielendal mei him iens det it better is, soks dit yn’t iepenbier to bistean as +efter de rêch fen de bioardiele om, lyk as men my fornijde det it letter fen +minder moedige minsken, ef ljeaver sein fen minsken yn in minder moedige rite, +tapast waerd—sikersonk al wer in nij genre, as men betinkt ho fier sok in +hânnelwize it fryske aerd ûntrint. En fierders jow ik ta, det de wearde fen de +kritiken, hwerop ik boppe doelde, fen hiel hwet mear bilang is as dy ’t de +„Klankboarne” bifettet, al is hjirmei nou net sa bjusterbaerlike folle +útspritsen; mei de hear Wumkes jowe wy utering oan ús bliere, loksillige hope, +det Jan fen ’e Gaestmar mei gauwens wer sa minlik wêze wol syn kritysk wirk op +it bikende plak to forfetsjen, dat ús wizer makket, omdet wy deryn sa treflik +oan ’e weet komme, ho ’t men it wirk fen oaren <i>net</i> hat to biskôgjen. Wy +steane der út namme fen hiel letterkindich Fryslân by him ynlik op oan, det +hy syn nije rige iepenje scil mei in bydrage, hweryn er den geastich en mei +heech glimke, lyk as hy allinne soks dwaen kin, de oanwenst op net neijer oan +to tsjutten wize it wirk fen oaren ljeafst efter dy hjar rêch om to +bioardieljen, priis jaen scil oan ’e forspijing, omdet wy mei him wol wis fen +bitinken binne det nei ’t soks ienris pleats hawn hat, forgoed ûnmûlk makke +heart to wirden. +</p> + +<p> +Hwet der den oan dizze kritiken haperet? scille somliken freegje. Foarâl dit, +det der aloan in miening utere wirdt yn algemiene, ûnbitjuttende wirden, dy +’t sûnder biwiis taljochte, fierder krûpt oer ’e groun, lyk in klimmerplant him +net omhegens jaen kin, as der nearne hâld to bikennen is, en teffens, det +dizze weardeleaze meidielings yn sok in Frysk oan ’e lêzers foarset wirde, +det it der tige bigjint op to lykjen, as hie de skriuwer sterk tocht oan ’e +miene ûntwikkelens fen de minsken, ûnder hwaens eagen it sa dalik forskine +scoe, as hied er dos krityk-yn-folkskinst jaen wollen. +</p> + +<p> +En ik moat, al moeit it my, wol sizze det bûten dit bisiikjen my mar in tige +bytsje kritysk wirk fen de lêste jierren bikend is, dat fortsjinnet hjir neamd +to wirden; hwent as men yn Forjit My Net sa nou en den ris op ’e moaijens fen +in boek wiisde, tsjûge dit meastal mear fen suvere biwûndering as fen +heech-steand kritysk ynsjoch, al wier sims de tael krêftich en waerden de +wirden mei krektens brûkt; en de ivige plomkes oan skriuwers, dy ’t nou ienris +fen eltsenien priizge waerden en by hwa ’t men dos net maklik in mistaest +bigean koe, mei hjir net de eare oandien wirde der neijer op yn to gean. Mar +hwet fortretliker oandocht, ek ûnder de jongerein liket it my ta, det der net +folle ambysje for to finen is, yn kreaze en soarchfâldige opstellen to wizen op +hwet fen bilang wirde kin for ús tael. Rinke Tolman is wer de iennichste, fen +hwa ’t men sizze kin det er in suver en skerp kritysk ynsjoch witte scoe to +forbinen oan in pittige en frijmoedige utering; lykwol kriget men by him foar +en nei de yndruk, det er yet gjin foldwaende stúdzje makke fen fryske skriften, +en hwa, dy ’t bikend is mei de nearzige rook, dy ’t opwalmet út de measte +folkskinst-wirken en mei syn romme en fearkrêftige fieling, scoe it weagje him +oan to fiterjen hiel dat goare en gammele saekje to ûndersiikjen? +</p> + +<p> +Sa liket it der dos folle op, det der to’n earsten yet gjin praet wêze scil fen +in goede bioefening fen de kinstkrityk, sa as dy dochs, ho ’t men it ek +biskôget, tige yn ’t bilang wêze scoe for ús letterkinde en dêrtroch net minder +for ús fryske tael. De forklearring for dizze útkomst is net to finen yn +karakter en aerd fen de Friezen, hwerfen ommers langlêsten yet in hollânsk +opfiedkindige meidielde, det it jamk in eigenaerdige oanliz meibrocht for +kritysk en sakelik biskôgjen, sadet it wiskinde-ûnderwiis yn it hiele ryk for +it greatste part is yn de hânnen fen ús lânsljuwe, mar moat wer taskreaun wirde +oan de oermachtige ynfloed, dy ’t de folkskinst foarâl yn de lêste tsjientallen +jierren wist út to oefenjen op de Friezen, dy ’t bihâldend yn safier, det hja +der jimmer tsjin oanskoarje de ûnearlik-formastere reputaesje fen somlike ljuwe +oan to taesten, ienris bihirde yn biwûndering for dizze kinst, it net bistienen +hjar nije miening moedich to úterjen, as hja wizer wirden, it +ûnbihaechlik-breklike fen sok in kinst bifetten. Och, it wier lang net altyd +ûnaerdich om to sjên, dit mak skiepeftich folgjen, en de neiteam scil der him +in hiele toarn mei fornoegje kinne, as it yn kommende jierren bliken docht, det +de gefolgen dêrfen op ’en dûr net sa bjustere neidielich wiernen: men naem it +nedige skriuwersark en stâlde ringen in teltsje fen „feinten, dy ’t safolle +ieten” gear, ef ljeaver yet, yn de rûchskerne to lânne kamen nei mislearre +ûnderhânnelingen mei in wrede en hirde foarstinne, sa forbaesde grappich, det +men forwachtsje koe det de sûrste en wrangste minsken skodden fen noflik +laitsjen—en dit barde sikersonk; men liet it net by ien bliuwe, skreau for de +foroaring ek ris in ljeaflik rymke, joech safolle trivialia út, det +bûtensteanders bigounen to begripen, det ûnkrûd op Fryslands fjilden bare skoan +dije woe—en de ynskiklike lêzers, dy ’t dochs ek ris hwet biwûnderje +moasten—hwent to biwûnderjen is in eask for it minskelik aerd, lyk as biwûndere +to wirden in algemien-minskelike langstme is—keakelen wolfornoege: „nou, nou, +dy kin der hwet mei, hear!” Krityk bistie net, en, hwer wol, seach nimmen der +nei om, sadet it for de persoanlike kinst ûndwaenlik wier in fêste hâlding oan +to nimmen, dy ’t hja mei moedich en heech gebeart fordigenje koe tsjin +lyts-leffe oanfallen, en dy ’t hja fen doel wier mei krêftich trochsetten to +biwarjen; ljeaver den foroardiele, om by it greate folk ûnbikend to bliuwen, +as de nekke to bûgen ûnder it ûndildber jok fen in minderweardich hearsker. En sa +waerd de miening fen it folk ek de oerstjûging fen forskate persoanlike +skriuwers en eltsoar de waerme hân tarikkend, songen hja yn machtich koar in +brûzjend hildeliet for hwa ’t de smeits fen it folts bidoar; de wiere dichters +tochten der by dizze nuvere foriening net oan, det as de lêzers oplaet +waerden yn drege biwûndering for de ûngeve folkskinst, eltse weardearringe for +oar en suverder wirk wol dôve wirde moast, en sa dolden hja it grêf foar hjar +eigen foetten, hweryn hja ringen tommelje scoene om skoften forgetten to +wirden. +</p> + +<p> +En iepen siz ik hjir in wytgjend wird, det dizze tastân, dy wis de kiemen +draecht for in deadlike syktme fen ús letterkinde, fen nimmen dy ’t it goed +mient mei syn bertegroun, bistindige wirde mei en det, al lykje de +omstânnichheden dit eagenblik ûnginstich, om ’t men mei ljocht bitwivelet ef +der wol foldwaende krêften for to finen binne, dochs de persoanlike +kinst-krityk plak krije moat—en yn ’t earst sels in rom plak, omdet der folle +yn to heljen is—yn ús letterkinde, dy ’t dêrfen neffens myn ynlike oertsjûging, +neat as goeds to wachtsjen hat. Fensels sjocht men lykwol yn, det it eltse +kritikus ûnmûlk is meidogger to wêzen van „Sljucht en Rjucht,” it krantsje +hwerop men wol foar alles oanfalle moat, omdet it, ta it skiere forline +bihearrend, bliuwt in swiere mislediging for ús tael, wylst „Forjit-My-Net” sa +oan binyptens lijt, det, waerden der ek gjin oare bydragen mear tastjûrd, it +yet gjin foldwaende romte ôfstean koe for in alles-hifkjende krityk, sadet ek +hwet dit oanbilanget it útjaen fen Fryslân (hwerom it dochs net Iduna neamd?) +hielendal needsakelik wier. +</p> + +<p> +Lykwol scil it ek for de meast oprjochte en binlike kritikus yn kommende dagen +tige lêstich wêze, him in suver en soarchsum oardiel to foarmjen oer de +folkskinst fen ús njoggentjinde ieu. Hwent lyk as ik mien al earder earne sein +to hawwen, men kin it wirk fen de folkskinst net biskôgje troch nei to gean, yn +hofier de ynhâld treflik en heechsteand, en teffens de foarm wol-forsoarge en +kreas is, omdet by de wiere folkskinst dizze beide haedsaken hielendal net +biachte wirde, mar men allinne de yndruk en ynfloed op it greate en brede diel +fen it folts birekkenet, dôch earder troch to ûndersiikjen ef it de +folkskinstner lokt is, sok wirk to jaen, det it tsjûge fen net oan ’e bûtenkant +bliuwende kinde fen de libbene folkssiele. Trije útwirkings binne der mûlk as +in skriuwer mient alderearst rekkenskip hâlde to moatten mei de geastelike +ûntwikkeling fen syn lânsljuwe-lêzers: syn skriften kinne wêze fen in geast, dy +’t it algemiene bigryp fen it folk to boppe giet—en den hat neffens myn miening +de kritikus alle rocht, it wirk mislearre to neamen en it as heal spil, +minderweardich oan persoanlike kinst en net brûkber as folkskinst, ûngenedich +ôf to brekken—, de skriften kinne bliken dwaen, det de skriuwer krekt fielde en +oars nei soarchfâldige stúdzje fen it folksaerd ta it ynsjoch kaem, hwet +foreaske is om sa to fortellen en to rimen, det de geastelike hichte fen it +wirk lyk stiet mei de ûntwikkeling fen it folts—yn dit gefal mei de kritikus +him twinge ta in minlik glimke en yn bidêste wirden it wirk oanpriizgje as +nommele folkskinst—mar ek kinne de skriften oertsjûgjend biwiizgje det de +skriuwer like goed de fieling en smeits, as it bigryp fen de lêzers, dy ’t er +him foarstelde, to leech oansloech—en dit is wol it skriklikste, dêr ’t men yen +yn tinke kin; omdet der den in net to forwaerloazgjen gefaer bistiet—. Yn ’t +earste gefal scil de ynfloed, dy ’t fen it wirk útgiet, minym wêze en mei de +meast soarchfâldige oertinkings mei men forwachtsje, det it wirk sa tel +forgetten wêze scil, as it dit fortsjinnet; fen it twade kin allinne goeds +komme: ommers de ljeafde for de lânstael kin troch wirk fen dit gehalte by it +greatste part fen it folk yn stân hâlden wirde, wylst fieling noch ûntwikkeling +fen de lêzers der minder fen wirde scil; by it trêdde mei oannommen wirde det +de ynfloed op it folts bûtenwenstige great wêze scil, omdet dit meastal sterk +fielt for alles, hwet fen fortocht soarte is, al wol ik hjirmei hielendal net +neamd hawwe det it gjin fieling bisiet for hwet moai is en nommel,—mar like +wis kin yn dit gefal as wier biskôge wirde, det de geastelike ûntwikkeling en +it suver fielen in knoei kriget. En nou is it sikersonk net maklik wiis to +wirden, ho ’t it fryske folk yn ’t midden fen de XIXde ieu krekt fielde en +tocht, omdet men fensels net útgean mei fen de folkskinst, hwerfen men krekt de +wearde oanjaen wol. Dochs scil dit wêze ien fen de wichtichste plichten, dy ’t +de persoanlike kinstkrityk heart to forsoargjen tsjinoer de folkskinst, omdet +wy der folle bilang by hawwe to witten ef de achting en oandacht, fen somliken +oan ús folkskinst-skriuwers tawijd, wol earlik en binlik bistege is; dit scoe +ommers wol skriklik wêze en yen forgoed de moed binimme, ús tael to sterkjen yn +hjar lijen en to stypjen yn hjar striid, as it bliken die det somlike +skriuwers, hwa ’t der waerme hilde brocht waerd, omdet hja de fieling for de +sprake by it fryske folts wekker makken en hâldden, yn wierheit teffens de +smeits for it goede en moaije by ús lânsljuwe fordoarn hienen. Binim ús den +dochs dizze neargeastige twivel, o kritikus fen de takomst! Net licht scil wêze +de foarstúdzje for sok in moedich wirk, en folle scil rieplachte wirde moatte +om oersjoch en bigryp to krijen fen it tinken en fielen fen forstoarne +slachten; mar wy hawwe der rjocht op, to witten eft ús biwûndering ús +taelstriid foartsterke ef yn ’t efter brocht. +</p> + +<p> +Mar—en hjirmei kom ik werom op de fen my bispritsen forhâlding twisken +persoanlike kinst en folkskinst; ik haw oer de krityk efkes útwreide, omdet it +my talike, det men oan dit genre to min oandacht wije scoe, as men der net op +wiisd waerd—salang it net biwiizge is, det wy mei dy biwûndering forkeard +diene, wolle wy oannimme, det de folkskinst fen de lêste ieu wierlik yn +geastelike ûntwikkeling lyk stie mei de ljuwe, for hwa hja skreaun waerd, det +hja dos wier de wjerspegeling fen hiel it wêzen en bistean, dat yn dizze +minsken libbe. Ut it bigryp „folkskinst”, lyk as ik it yn ’t bigjin fen +haedstik II útspriek, folget klear, det hja dit ek yn de takomst bliuwe moat; +it is dos wol it forstânnichst nei to gean, ef en yn hofier ús folk foroare is, +omdet de ûntwikkeling fen de folkskinst lyk bliuwe moat oan de ûntwikkeling, +fen hwa ’t hja birikke wol. +</p> + +<p> +Oer it <i>algemiene tsjinwirdige aerd</i> fen ús lânsljuwe scoe men hiel hwet +opstellen skriuwe kinne, sûnder det yet de folle bisûnderheden útlein wiernen, +dy ’t wy eltse dei wer op ’e ny by it folts merkbite, lytse eigenaerdichheden, +dy ’t faken sa mei eltsoar yn tsjinstriid binne, det men by yen sels freget eft +yn hiel det wûnder-tizich-opwoeksen wâld wol paed to bikennen wêze scoe. Mear +as troch in mânske en oanheljende ynfloed fen Hollân en syn ridlik wiffe +bigjinselleazens oan to nimmen, liket it my ta det dit to forklearjen is, mei +to bitinken, ho ’t ús folk for de twade kear yn syn bistean, forkeart yn in +tige bilangryk oergongs-stadium: +</p> + +<p> +Al yn skiere tiden sjogge wy by de fryske stamme dieden, dy tsjûgje fen greate +ljeafde for de eigen groun, al is dizze fieling miskien earder ûntstien út +tsjinsin om to gean, hwer oare en frjemde foltsen wenje, as omdet de Fries +fen oanliz sa heech roun mei alles, dat er sines neame koe. En sa kaem hja der +ta mei forwûnderjende krêft alle oanfallen fen útlânske foarsten en foltsen +ôf to slaen, lykwol net om den wer fredich fierder to libjen op de groun, dy ’t +sa geskikt wier for feardige fordigening, mar om hjar krêft forlern gean to +litten yn in einleas tal strideraezjes, dy ’t, hja mochten tsjûgje fen stoere +karakterfêstens, faken ûntstien wiernen út lytsgeastige kwesjes; in tige +bilangryk forskynsel dit, hwerop ik skielk werom kom. Mar op ’en dûr seagen de +Friezen, minsken mei minder fieling for it romantyske fen in apart lân, hwerfen +mar in bytsje nei bûten útlekket, as for it praktyske foardiel, dat jamk troch +omgong mei foltsen fen oare stamme to biheljen is, better yn, det stil stean +to bliuwen by eigen biskaving, sûnder ûntwikkeling út ’e frjemdte ta to litten, +yen wol efterop bringe moat en to min krêft tafoegje kin om sterkernôch to +stean tsjinoer útlânske machten—en hja bigjinne mear omgong to siikjen, mei +hwa ’t der libje bûten hjar lyts lân: dit bart yn de tiid, det it ein fen de +frijdom fen Fryslân as ôfsûnderlike steat al tichte by is. Dizze langstme nei +it frjemde, dy ’t wol komme moast as reäksje tsjin de strange heitlânsljeafde +fen earder dagen, kriget ringen rommer fjild, as Fryslân twongen wirdt diel út +to meitsjen fen it wrâldryk fen Karel V, omdet den dizze frjemdsin, lyk men it +sims yn ûnginstige biteikenis neamt, neat misdiedichs mear hat: ommers +sûnder det immen it ea uterje doarst, wier inkeld as tsjinwicht for de greate +ljeafde-fieling for eigen groun kommen de langstme, diel út to meitsjen fen in +oar en machtiger ryk, hwer alles better en trefliker wêze scoe. Hwent bigearte +nei mear bleau de Friezen net frjemd, en omdet hja to lyts yn tal en macht +wiernen om it lân fen hjar bûrljuwe to oermasterjen, wier it iennichste, +hwertroch hja mear krêft útoefenje koene, in weardich diel to foarmjen fen in +op him sels al great-machtich ryk. +</p> + +<p> +Dit is hwet men neame kin de earste bilangrike frjemdsin-biweging, dy ’t in +stoffelik karakter hat—feiliger to libjen ûnder hearskippij fen in krêftich +foarst—en hweroer wy, rekkenskip-freegjend neiteam, it rjocht hawwe in +strang-ûnginstich oardiel út to sprekken. +</p> + +<p> +Mar wier yn de tiid fen dizze bilangrike biweging, dy ’t wol nearne him utere +yn dieden fen bliuwende weardije, mar dochs for ús dúdlik to folgjen is, it de +ljeafste winsk fen Fryslân, mei greatskens wize to kinnen op in machtiger ryk, +hwerfen it in diel wier, hiel oars is it langjen fen it tsjinwirdige fryske +herte, dat yn syn sin for ûntwikkeling en wiere biskaving jimmer groeijend, +diel winsket út to meitsjen, net mear fen in bisletten steat, mar fen hiel de +wrâld. De meast ûnderskate opfettings oer steatkindige en godstsjinstige +kwesjes fine noutiids hjar oanhing op de romme mieden fen Fryslân; it folts, +alear bikend om syn fêsthâlden oan âlde brûkmen en seden, bigjint stadich wol, +mar fêst-bisletten oerein to rizen út de bihâldende winterdodde en langet nei +ljocht en witnis, op de ljeafde-leare fen de tsjerke bitrouwend somliken, oaren +folgjend in djûre, eigen-woune oertsjûging. Foarby rekke njonkenlytsen de +tiid, det Fryslân stie bûten eltse ûntwikkeling en de striid, dy ’t dizze +jimmerwei meibringt en do ’t syn mieden ús wiernen lyk in treastlik plak, hwer +wy mimerje koenen en rêste, soargeleas en bidêst; ear ’t wy it wisten kaem like +goed oer ús de langstme, stridend to stean mids hiel dy woelige wrâld, net +earder delsittend as hwennear wy to rêsten fortsjinnen. +</p> + +<p> +Sa mei ik den sizze: wy steane yn de twade frjemdsin-biweging, in +suver-geastelike dizze; hwent net scil de tiid ús langer foarbygean, sûnder +det wy wizer wirde, en yn ús dieden wytgje, det wy it doel fen it libben +werfounen. Dos wirdt it ús dúdlik, det it libben fen ús folk, lyk as to +forwachtsjen wier, ta yn syn inerlikst wêzen foroare, sadet it tiid wirdt, det +wy soks ek bifine yn de wjerspegeling fen dit libben, yn de folkskinst, dy ’t +wy sa iverich biwarje woenen om by ús folk de fieling for hjar tael wach to +hâlden... +</p> + +<p> +Dochs net: nou wolle wy fen gjin folkskinst mear witte, hwent wy sjogge, det +hjar antlit stiif waerd en hjar each de glâns forlear, det hja biheart ta +foarbygeane tiden en forteach. En wylst wy mei smerte en forbûke der nei +skôgje, omdet hja ús dochs ljeaf wier, dit âld wyfke, hok in lêst en lijen hja +ús sims ek oandie, en fiele, det dit dochs wol wis in forlies is, pynliker as +wy tocht hiene, wirdt der sêft in hân op ús skouder lein, en stadich sjogge wy, +yet neimimerjend oer hwet barde ... den komt in glimke wer en fornoege sizze +wy: „de keninginne, âld fen jierren, stoar: sa libje den lang de nije!” +</p> + +<p class="p2"> +Men scil tinkelik ynsjên, hwet ik mien mei de lêste wirden. It fryske folts +wol, ho ’t somlike dompers der ek om skrieme, noutiids foar alles mear witte +fen de greate geastelike opfettings, dy ’t yn hiel de wrâld hildige wirde as +liedende bigjinsels en dos in net mânskernôch to achtsjen ynfloed útoefenje op +elts, dy ’t net bûten de wiere ûntwikkeling sletten wirde wol. Der bistiet gjin +twivel, det as men der net ta komme kin yn it Frysk to skriuwen oer bilangrike +biskavingsforskynsels, de Friezen bisiikje scille dêroer ta klearrichheit to +kommen yn it Hollânsk net allinne, mar sels útlânske wirden en sizwizen +oernimme scille, hwet wer ien fen de slimste gefaren is, hwertroch it Frysk as +biskavingstael bidrige wirdt; en tige machtich is yn dit stik fen saken de +ynfloed fen de skriuwtael, sadet men oannimme mei, det dit gefaer fensels wol +oerbetterje scil as men de nije keninginne net langer hjar wente ûnthâldt, as +men ek yn ús sprake romte jowt oan, hwet ik neame wol, de ûntwikkelingskinst. +Ek hjir fyn ik Jan fen ’e Gaestmar wer tsjinoer my; men scoene suver wirch +wirde fen sok in striid, dy ’t mistreastich makket lyk as eltse kriich tsjin in +wiet-oanfielende dize. +</p> + +<p> +Yn syn wirkje „Is der in fryske tael?” hwerfen û.o. de bistjûrder fen in +frysk wykblêd folle goeds wist to sizzen, der op wizend det skriuwers der +binammen in heap út leare kinne (!)—hwet hiel wol mûlk is, mar den fêst net +folle goeds—stiet op s. 42 ûnderoan to lêzen: +</p> + +<p> +„Yn dit forbân moat ik ek wize op it bidroefde forskynsel det de Friezen langer +de formogens net habbe om nije bigripen in Frysk pak oan to tsjen (ornaris is +for it meitsjen fen in pak mear ynspanning nedich as for it oantsjen. K.). Mei +oare wirden: det de Fryske folkstael it fornaemste skaeimerk fen in tael: it +oanrieden fen syn wirden en gearstallingen út ’e eigen taelskat, kwyt is. Lyts +hûndertfyftich jier lyn koene de Frânsken hjir hjar <i>pommes de terre</i> yet +bringe, sûnder det wy mei it frjemde ding it frjemde wird oernamen. As se ús +hjoed de dei de nije frucht stjûrden, einou, den wierne en bleauwen it +<i>pommes de terre</i>, yn safier, fensels, det de namme wol hiel gau forrinne +scoe ta <i>pommetèr</i> ef soks sahwet.” (O! dat freeslik ûnformogen yn jimme, +om de sinnen gear to stallen ... lyk it yn goed proaze heart! K.). +</p> + +<p> +It sizzen giet fen dizze dichter-kritikus-taelkindige, det hy wol ris jonge +minsken oanfitere hat om mear to dwaen for de tael, dy ’t spritsen wirdt yn +hjar heitelân. Mar men scoe den dochs sa jerne witte wolle, hwerom er alle +mûlke war docht om ûnder de minsken neamd to wirden, fen hwa ’t in lieder fen +ús skriftenkennisse ris krekt forklearre, det hja om ’e hoeken mei modder stean +to smiten, om dêrnei út to roppen: sjoch, ho bismodze it klaed fen ús skienne +fryske sprake is. Hwent elts, dy ’t efkes trochtinkt en him rekkenschip jowt +fen de tastân fen oare talen, wit tige skoan, det gjin inkelde folkssprake yn +staet is for elts nij bigryp in nije namme to finen; in wird as it Hollânske +„fiets” is sok in greate útsûndering, det de taelkindigen der yet wol lang +nocht oan hawwe scille; útfynsels yn it fornoegjend genre „plakdinkie” komme +ek yn ús tael yet by de rûs for, en elts dy ’t dit ûntstride wol, jowt dermei +oertsjûgjend biwiis, det er net foldwaende thús is yn de libbene folkstael, +wylst in wird as „vliegenier” hwerfen de takomst yet ûnwis is, allinne yngong +fine kin om ’t it bitocht waerd troch de hearen fen de skriuwtael. Teikeneftich +is, det men yn alle talen by nije útfinings boarget by it Gryksk ef Latynsk, +wol mei omdet de namme den forsteanber wirdt for alle ûntwikkelen oer de hiele +wrâld, mar mear yet om ’t it nou ienris ûnmûlk for de sprekkers fen de tael is, +sels in feardige namme to finen. Fierders scoene men hjir wer de bûtenwenstige +skerpens biwûnderje kinne fen it taelkindich ynsjoch, hwermei de Gaestmarder +Hear him sa nuvere bliid makket, mar dat dochs bliken jowt net bifetsje to +kinnen det wy ienfâldich sizze „jirpel” ef „pommetèr” al nei ’t de ljuwe oan’e +oare ich fen ’e sé dat dogge, sadet dit foarbyld, ynpleats fen in forkearde +redenaesje ta to ljochtsjen, dizze yet diziger makket. Om lykwol ús binlik +oerdiel oer ’e taelwittenskiplike skerpens fen ’e Gaestmarder Hear to biwarjen, +wolle wy mar oannimme, det dizze koarte útwreiding inkeld ûntstien is, omdet de +hear Hof sa danige graech sjên litte woe, det er ek al wist, hwet „jirpel” yn +’t Frânsk is en yn dizze prizenswirde iver wol hwet tige nuvers uterje, as wy +den mar op ’e hichte kamen mei syn talekennisse.— +</p> + +<p> +Do ’t Ingelân dizze striid bigoun, hwerfen it sels forwachtsje koe det er swier +en pynlik wirde moast, waerd der fen ien fen de ministers in nommel en treflik +wird sein, dat it hiele lân om syn stoere ienfâld en hege libbenswizens lang +oare oandwaen scil; de utering wier dizze: „Lokkich meije wy ús priizgje, det +ús bilangen en ús frjeonskip beide de selde side kieze”—hwent oars is der +strange striid twisken dizze twa, ljeafde en it eigen biderf. Mei men it lytse +lykje by it greate, litte wy den bliken dwaen dit wird forstien to hawwen, troch +mei rie en die ús ûntwikkelingskinst oan to moedigjen, om sa it fryske folts +wer for lange tiden trou strider to meitsjen for syn tael, troch it yn syn +biwende lûden de geastelike stipe to jaen, hwerom it freget. Dit kin lykwol net +mei genôch klam sein wirde, det eltse partij-opfetting fier fen sok in kinst +bliuwe moat en gjin inkelde kear in skriuwer fen eigen bline biwûndering +laet, eat uterje, dat ek mar de skyn hat fen somlike steatkindige bigjinsels +ôfkarre ef oanpriizgje to wollen; ommers yn ús fryske letterkinde, hwer dochs +al in striid geande is twisken opfettings hwerfen men earder it oanboazjen as +de frede to wachtsjen hat, kin en mei net in twade oarloch ûntstean, dy ’t +ûnder ûnginstige omstânnichheden it moaiste en djûrste fen ús wirk to neate +dwaen koe. Fen in lyts en forsichtich bigjin scoe al greate oanfiterjende +krêft útgean: in koart-ienfâldich, sakelik en ûnpartidich, mar foarâl yn +goe-fryske wirden gearstâld ynlânsk en útlânsk oersjoch, hwerfor men ús +treflikste en rypste skriuwers oansiikje moat, scil biskôge wirde as in blier +ûnthjit, det einlings it Frysk hâlden wirdt for in folsleine tael en it dos +wol-fortsjinne eare jaen. En omdet ús skriuwers for it greatste part bidaerde +en ienfâldige minsken binne, dy ’t hjar troch de bank net op ûnbigryplike wize +uterje en yn hjar fielen jimmer frysk bliuwe, mei men forwachtsje det de +persoanlike kinst, dy ’t it Frysk in moaije en soune letterkinde jaen kin, +sadet ús tael den ek hjiryn lyk stiet mei dy fen oare lânnen, en de +ûntwikkelingskinst, dy ’t yn steat is wirden to sizzen, hwernei de Friezen +langje, sadet „hjar bilangen en frjeonskip deselde side kieze” mear for ús +sprake dwaen scil as allinne de folkskinst, hwerûnder njonkenlytsen sels it +folk fortreflik wirdt en dy ’t ivich bisocht de persoanlike kinst it swijen +op to lizzen. +</p> + +<p> +En mocht der yet in tal minsken wêze, to slap en to toar om fen hwet oars to +genietsjen as fen folkskinst, en dat men dochs net for ús tael forlern gean +litte woe: woloan, hawwe wy al gjin folkskinst genôch yn de „Rimen en Teltsjes” +en de wirken fen W. Dykstra? Mar elts nij stik yn dit kinstsoarte scil wêze in +nij stik modder, keild nei it klaed fen ús sprake en in húnjend wird, hjar mei +opset sin tafoege. +</p> + +<p> +Yet wol ik in wirdmennich sizze oan de jonge fryske skriuwers, dy ’t allicht +foarljochte troch tsjoede rie hjar fine lieten de wei fen de folkskinst to +bitraepjen, hwerop lyk hja gewoan binne to sizzen, ek Walingom sok in tige +namme makke en eare bihelle. Jong binne jim’, lyk as ik en dêrom myn frjeonen; +sa sjoch ik den ek kâns it folgjende to sizzen yn rêstige en frjeonskiplike +wirden. Wêz der dochs wol fen oertsjûge, det it de geast fen de forneamde +skriuwer net is, dy ’t jimme miene to fordigenjen troch jim’ oan to sluten by +hjar, dy ’t syn namme misbrûkend om sels plak to finen for hjar nearzich-lyts +wirk, bisiikje de deade folkskinst in hâlding en uterlik to jaen, as wier hja +yet yn wêzen; hwent Waling Dykstra woe mei syn skriften hânnelje yn ’t bilang +fen folk en lân en tael, mar as jim’ noutiids bisiikje syn skriuwtrant nei to +folgjen, geane jim’ út fen in fordroege bigjinsel, dat yn tsjinstriid is mei +it wolwêzen fen tael en folk en lân. En mochten jim’ fen bitinken wêze, det +soks minder skele kin sa lang jim’ mar eare wirde as fryske skriuwers, den wol +ik, hok in wearze ik fen sa’n ûnderstelling haw, dochs der op wize, det yet +fêster as in rjochter boppe de warbere wolkens, der in ierdsk rjochter bistiet +oer uterings fen geastelik libben, dat syn strang oardiel sprekt, hwennear men +yen der net mear tsjin forsette kin: it rekkenskip freegjend neiteam. +</p> + +<p> +Meitsje jimme den net ta in libjende hún for hiel ús fryske tael, troch rymkes +en teltsjes to skriuwen, hweryn gjin fris-bloeijende fieling hjar uteret; doch +dos net as bijierre wyfkes, dy ’t witte det hjar ein tichte by is en yn hwa ’t +it libben noch krekt biwarre wirdt troch in broeijend koaltsje en in kopke hite +kofje; en skriuw gjin neare en stroffelige kleilieten det it flesk sa djûr +wirdt en mear as de drank de pronk hjir kwea stiftet. Myn djûre +fersen-meitsjende frjeonen! jim’ scille, bihalve goede, bêste rimelers, dochs +ek jonge minsken wêze, dy ’t wol ris langje nei eat oars, as hjarren bean wirdt +fen deistige sleur, wol fieling hawwe for it lok fen it libben, en dy ’t net to +lef en ynbânnich binne om soks oprjocht en earlik to uterjen. Det jimme moeike +earne in hiele toarn as tsjinstfaem wenne hat, wol, soks hat sûnder mis +bilangrike wrâld-skiedkindige biteikenis, mar yn ús tael lêze wy dêroer dochs +ljeaver gjin houten rymkes; forhelje ús fen de oandwanings, de meast inerlike, +fen jimme moed, en fensels wirdt it fers wol better. Hwent sikerwier, as jimme +fierder gean yn sok in trant to skriuwen as jimme dienen oant nou ta, den scil +it bilang fen ús tael ús twinge ta skerpe en ôfbrekkende kritiken, dy ’t for +jimme net noflik wêze scille to lêzen, allike min it for ús in ynlik geniet is, +hjar to skriuwen. +</p> + +<p class="p2"> +Gearfetsjende fine wy it folgjende: +</p> + +<p> +1e. de folkskinst heart in wiid fjild to forliezen oan de persoanlike kinst +en hwet hjar bliuwt, ôf to stean oan de ûntwikkeljende utering; +</p> + +<p> +2e. de persoanlike kinst heart mear bioefene en krêftiger to wirden. +</p> + +<p> +Men scil ynsjên, det beide is yn ’t bilang fen ús sprake, hwent howol de +persoanlike kinst oerwoun waerd, is hja net forslein, sadet mei koarte tiden de +striid tsjin de folkskinst dochs wer mei nije krêften bigjinne scoe, +fûleindiger yette den, omdet hja nou foar ’t forstân krige hawwe, ho ’t de ien +net bistean kin neist de oar. Lykwol is striid twisken persoanlike kinst en +ûntwikkeljende utering ûnmûlk, omdet beide ljocht bringe wolle en forheging.—Yn +dizze twa haedstikken dielde ik mei: de oertsjûging fen de jong-fryske biweging +yn letterkindige saken. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap04"></a>IV.</h2> + +<p> +Seagen wy by ús koarte biskôging oer Fryslâns <i>skriftenkennisse</i> al, ho +folle ûnwissens hwet bigjinsel en fêste opfetting oanbilanget, dêryn waernommen +wirde kin, sadet it in ûnbihaechlike saek liket in letterkindige skiednis to +skriuwen, hweryn rekkenskip hâlden wirde scoe mei de foarnaemste geastlike +streamingen, skerper en pynliker fiele wy dit brek, dat men hast +bigjinselleazens neame moat, as wy neigeane it forrin fen de fryske +<i>taelstriid</i>. Ommers de letterkinde, samling fen uterings, lyk hja yn ’t +earste plak is, fen forskillend-tinkende, faek hjarsels tsjinsprekkende +persoanen, scil jimmer bûnt en tige forskieden wêze, al mei men easkje, det de +ûnderskate bigjinsels mei de nedige fêstens fordigene wirde; mar yn de +taelstriid, hwer mar ien great doel wêze mei, nammentlik de machtichste en +meast bliuwende krêft oan de sprake ta to foegjen, en hwer eltse persoanlike +opfetting heart to fordwinen for de algemiene, mei men dochs forwachtsje bliken +to finen, dy tsjûgje fen <i>ien</i> great wollen en dy ’t lyk as kompasnidlen +op fier fen eltsoar lizzende kriten, wize nei ien fêst doel. Ut it fortretlike +fyt, det soks yn ús taelstriid oars is, mei men lykwol net ôfliede det it +fryske folts sels net wit, hwet it wol, en gjin fêste, dûrjende winsken hawwe +scoe, mar inkeld en allinne dit, det de foarmannen, de geastlike lieders fen in +folts, dy ’t as gefolch fen riker en riper ûntwikkeling, forlearden de +ienfâldige wizens, gjin hichte hienen fen de ynlikste winsken fen de lânsljuwe, +dy ’t efter hjar stienen, en yn hjar bisiikjen der klearrichheit fen to krijen, +kamen ta ûnderskate útkomsten. +</p> + +<p> +Langlêsten waerd my thússtjûrd „de Koarte Oanwizing,” in wirkje dat foarâl om +de lytse kronyk oer de fryske taelbiweging, hweryn it lokt is neffens de +tiidsrige oan to jaen, hwet der foarâl bilangryk wier yn ús taelstriid, sûnder +dochs it oersjoch út eltsoar to skoerren, mear goeds ta stân bringe kin as +somlike wiidweidige biskôgings, dy ’t neat betters witte to dwaen, as in +tankliet to sjongen oan de treflikens fen it selskip.<a href="#fn5" +name="fnref5"><sup>[5]</sup></a> En ien fen de earste dingen, dy ’t myn +oandacht wer namen, lyk as al sa faken as ik lies fen fryske taelstriid, wier, +ho ’t al dizze minsken, forneamd fen namme, krêftich fen die en mei praktysk +forstân rom seine, neist eltsoar bouwe en timmerje, sûnder foar hjar to hawwen +ien soarchfâldich útwirke bistek, hwernei hja hjar dieden dwaen kinne sûnder +earnstich biskôgjen en moedleas mimerjen. Freget men dizze ljuwe fol earlike +en suvere bilangstelling, hokfor bitinken al hjar hânneljen laet, den uterje +hja, nei yen in skoftke twiveljend oansjoen to hawwen, kypjend en stoarjend yn +dizige fierte, as wier der biskreaun hwet hja sochten, mei minlike rêstigens it +âlde, wol-bikende wird: „Ut ljeafde for ús tael, ús folts, ús lân.” En wis, +sok in blier andert makket him dy ’t it heart in amerij bliid en lokkich, yn ’e +oertsjûging det men rekkenje mei op fruchtbere útkomst as sok in tal minsken, +dy ’t safolle mear witte as wy, yet steande oan de poarte fen ús libben, +forklearring jowe fen de ynlikste fieling for dizze moaije, hast hillige saek; +mar ringen komt wer de âlde ûnforsetlike twivel. Twivel net oan de wierheit +fen dizze forklearring, hwent dat wier wol in missedie en ûnwirdich (hm!), +mar twivel eft sok in utering, sels hwennear it wird mei de die yn ienklang +is, foldwaende wêze scil, en yn steat op ’en dûr sa folle, en foarâl wirk fen +sok in bliuwende wirdij ta stân to bringen, as nedich is en wy wol jerne +seagen. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn5"></a> <a href="#fnref5">[5]</a> +Bjuster hinderlik is lykwol wer det de liedende ljuwe dizze kronyk dalik +biskôgen as in gelegenheit om eltsoar fortsjinne en ûnfortsjinne plomkes út to +rikken. In kras foarbyld: in oars goedmienend man, hwaens wirk as taelstrider, +lyk as bikend wêze mei, foarâl hjirút bistiet, det hy sims op sok in treflike +wize soarge for it miel nei de Algemiene Gearkomste en hwaens bitsjutting dos +it bêst oanjown wirdt mei in wolsprekkend stilswijen, wirdt yn it foarwird +hildige om syn geskiktens en goed ynsjoch by ’t oanpakken fen saken. Us foeget +to hoopjen det men fen sok in plomke rynskens njonkelytsen genôch krije scil. +</p> + +<p> +Ho bryk de neikommende forgeliking ek wêze mei, ik moat der wol efkes op wize, +omdet ik soarch haw det ûnredsume minsken yn hjar iver yn dizze forhânling +opfettings to finen, dy ’t mei eltsoar yn striid binne, my forkeard forstean +koenen en in gehaspel mei ûnsuvere redenaesjes wer it gefolch wêze scoe: al kin +der by de persoanlike kinstkwesje net genôch klam op lein wirde, det hwet +easke wirdt, is it fielen en tinken fen in inkeld skriuwer, ho apart dat ek +wêze mei, by de taelstriid moat eltse persoanlike fieling ta swijen brocht +wirde om to folgjen ien great bigjinsel, dat fen de measte striders goed neamd +en oannommen waerd. En as men de dieden fen ús fryske striders (net langer +skriuwers nou) soarchfâldich biskôget en in liedende geast dêryn bisiket to +finen, den komt der wis, ho goed men ek biachtet, det al dizze dieden tsjûgje +fen machtige ljeafde, de twivel eft dizze geast wol ea bistie, en, slimmer, +noutiids wol libbet. +</p> + +<p> +Al rekkenje ik my net yn steat, in weardige miening út to sprekken oer de +ûnderwiis-bifoardering, dy ’t safolle suver trochtinken, praktysk ynsjoch en +djippe bisprekking foreasket, de saek is to dúdlik in foarbyld, om ta to +ljochtsjen hwet ik mien, den det ik dit stilswijend foarbygoan scoe. Dit witte +wy sikersonk allegear tige skoan, det it ûnderwiis yn ’t Frysk lange jierren +tafek bliuwe moat en det wy tige blier glimkje scoene, as it mar tafek wier op +alle skoallen yn ús lân (men scil hjiroan wenne moatte, det ik troch de bank mei +<i>ús lân</i> Fryslân mien, wylst ik it hiele keninkryk neam <i>it ryk</i>, +omdet ik biswier meitsje it wird „gewest” yn ’e mûle to nimmen). Mar woloan, +tinke wy der ús yn, det moarn de dei in minlike ingel op ierde delsaeide, dy ’t +ús tasei, det hwet wy oer it ûnderwiis winsken, ta stân komme scoe, den wier it +gefolch dalik krêftige striid, dy ’t fensels wer forroun ta persoanlike rûzje +en salang oanhold, det de ingel mijen, mar moanjend, freegje moast om hwet +gauwer biskie, det hja mei de tynge fen de winsk nei de kriten fen it ljocht +opwjokje koe, foardet hja troch de kjeld op dizze keale wrâld bifêrzen wier. +Hwent somliken scoene fen bitinken wêze, det it wol it treflikst bislút like yn +hiel it lân op alle skoallen it Frysk to biwarjen as tafek, oaren as hjar +miening yn ’t formidden bringe, det it fen eltse kant biskôge sûnder twivel it +bêste wier it Frysk en Hollânsk like folle romte to jaen, wylst in trêdde +partij it ûnderwiis hielendal barre litte woe yn it Frysk, mei derneist it +Hollânsk as tafek. En nei minskelike birekkening scoe de ingel wachtsje moatte +oan it ein der dagen. +</p> + +<p> +Dit brek oan ienriedigens is hjirtroch wol it bêst to forklearjen, det de +mannen fen it selskip, ynsafier ik neigean kin, allegearre miskien mei +útsûndering fen H. Sytstra,<a href="#fn6" name="fnref6"><sup>[6]</sup></a> oer +hwa ’t ik oant nou ta mear stúdzje makke haw, hwet syn dichterlik wirk as hwet +syn selskipsstreevjen oanbilanget, fen de miening útgien binne, det men +bisiikje moast to foarderjen trêd foar trêd en det men, earst nei útfier jown +to hawwen oan ien plan, neigean moast hwet as twad wirk it winskelikst en +nedichst like. Faken sprekt hjir dúdlik út ús frysk aerd en libbensopfetting, +dy der in tige biswier tsjin meitsje ek mar ien hea-raei mear op ’e foarke to +nimmen, as men foarút troch strange birekkening wis wit tille to kinnen, dy ’t +ljeaver hwet stadich en eltse kear weroan oerlizzend to wirk giet. Mar it +gefolch is, det by in demokratysk regearjend selskip, hwer’t alle saken fen +mear as gewoane biteikenis foarlein wirde oan de Algemiene Gearkomste, men elts +eagenblik stiet to mimerjen hokker wei men ynslaen moat, om, as men einlings in +bislút naem, to ûnderfinen, det wer in oar in oare kant opwol, hwerfen in +fortretlik-stadich en dûrjend mieningsskeel it gefolch is. Noutiids foarâl, +wylst it op eltse Gearkomste en mear yet yn it hiele selskips-libben bliken +docht, det der in krityske geast him bigjint to oppenearjen tsjin de dieden +en plannen fen it Haedbistjûr, wirdt it jimmer dúdliker hok in gefaer der +bistiet, det de krêften fen it Selskip to neate gean scille troch inerlike +striid. By elts nij plan bistiet der great forskaet fen miening en opfetting, +sadet in bûtensteander dy ’t net op de hichte is mei it tinken fen de +selskipsleden, wer fêster groun en greater frijdom kriget for syn +oertsjûging, det de Friezen wol wis in sin hawwe eltsoar yn de tsjillen to +riden, dat faek machtiger twingt as de ljeafde for de sprake en it rêstich +biskôgjen fen hwet wol it bêste wier for hjar bloei. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn6"></a> <a href="#fnref6">[6]</a> +Yn it bisit fen syn soan O.H. Sytstra binne yet forskate brieven oer út ’e +briefwiksel twisken H.S. en Tiede Dykstra; scoe ús samler der net ta komme +kinne yn Forjit-My-Net-Fryslân hjirút iepenbier to meitsjen, hwet mei de +taelstriid yn forbân stiet? +</p> + +<p> +Mar ûnwiten-better as in foarderjen-trêd-for-trêd, om as útfier jown waerd oan +ien plan, nei to gean, hweroan men nou de measte oandacht tsjinnet to wijen, is +dochs ek earst fêst to stellen in fier-útstrieljend doel, dat lyk it stjerte +twinkeljend ús leart stadich mar wis de rjochte wei to bigean. As men earst +wit, hweroan men yen to hâlden hat en jimmer syn tinzen fêstiget op it fiere +wyt, dat men ienris, sij it ek nei tsjientallen, tritichtallen jierren, winsket +to birikken, den scil men, kommen oan in krúswei, allinne mar nei dy stjerre +hawwe to sjên, om mei in fornoegjende wissens fierder to gean, dy ’t like folle +krêften jowt as de twivel binimt. Den hoecht men allinne mar op yens hoede to +wêzen, om, fen de stjerre forlaet, net mei to brimstige hast de wei to bigean, +sadet men stroffelet ef, slimmer yette, warch delfalt, ear ’t men kaem hwer ’t +men wêze woe; en hawwe wy yn ús frysk aerd, dat nea net talit de sokken deryn +to setten, as men it ôfdwaen kin mei stadich traepjen, dat fij is fen alle +oerdwealskens, mar oanstiet op rêstich en forstânnich hânneljen, net in treflik +biwiis det sok in útlitten dwaen dalik gjin geneed hat? Litte wy dos earst ús +eagen iependwaen for dizze minlike stjerre, det wy net mear hoege roun to +taesten yn in nearzich tsjuster, hweryn wy eang binne for kûlen en sûgende +sompen; hwent do ’t ik niis spriek fen in doel <i>fêst to stellen</i>, wier myn +sizzen ûnsuver. +</p> + +<p> +En nou moat ik, howol it my moeit, in wird sizze det forskaten ûnder myn +lêzers rou en hird yn de earen klinke scil, en meitsje, det men, as men troch +myn foarste haedstikken yet gjin genôch wirdearringe for myn wirk krige +hie, wol tige frjemd tsjinoer my komme scil to stean: de mannen fen de fryske +tael wolle blyn wêze en blyn bliuwe, omdet hja eang binne it ljocht net +forneare to kinnen; hja doare de strange, moedige trochfiering fen hjar eigen +bigjinsels net oan, hja sjogge der tsjin oan to dwaen lyk it herte hjar +talústeret. Myn frjeonen en ik lykwol scille, wol fier fen sok in tsjoed +foarbyld nei to folgjen, it jimmerwer útsprekke, oant twivel net mear bistean +kin: +</p> + +<p> +Ho lange tiden fen striid der ek foarby gean moatte, ear ’t wy it birikke, +jimmer bliuwt it it eigentlik doel fen ús taelbiweging, det <i>de fryske +tael</i> wer komt yn ’t bisit fen al hjar rjochten, det hja dos <i>wer wirde +scil de hearskjende</i> tael yn ús lân en it Hollânsk allinne op ús skoallen +leard wirdt, om ús bûten it lân dochs rêdde to kinnen; en det, mochten de +hollânske ljuwe hjiryn oanlieding fine yn kommende tiden de fryske taelstriid +mei lytse en feninige middeltsjes tsjin to wirkjen—ta hjar eare moat sein +wirde, det dit hjarren ûnwirdich wêze scoe—hja allinnich de skild der fen +binne, det ús striid, noutiids inkeld miend tsjin hjar sprake, keard wirde koe +tsjin hjarren sels.<a href="#fn7" name="fnref7"><sup>[7]</sup></a> +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn7"></a> <a href="#fnref7">[7]</a> +It liket my ta, det men yn Hollân, dêr ’t men ek sa folle fieling hat for de +flaemske biweging, oan sok sizzen gjin niget hat. +</p> + +<p> +Sikersonk moat it yen binije, det nei hûndert lange en ûnderfiningsrike jierren +fen taelstriid en taelbiweging der yet jimmer ljuwe libje, foaroansteande yn +ûntwikkeling en faken frisse, to wirdearjen bioefeners fen ús letterkinde, dy +’t as hja hearre, hwet elts forstânnich-biskôgjende lêzer ôflaet út hjar +skriuwen oer ljeafde for de âlde sprake en biwarjen fen it folksaerd, fen +kleare bare forwûndering en oerstjûrens gjin wird mear to sizzen witte; hienen +hja den sims forwachte en winske, det biwûnderjende lêzers al de klinkklank, út +in nea net warge, jimmer troch-njuentsjende mûle streamd, lyk de mistreastige +drippen op in tjirmjende hjerstdei, mar hâlde scoene for tiid-koartsjende +lietkes-sûnder-ynhâld? +</p> + +<p> +Mear yet; somliken, lokkigernôch net talryk ûnder de Friezen dy ’t yn steat +wierne hjarsels to bliuwen, mar binammen to finen by sokken, dy ’t ûnder +ynfloed fen falske biskaving neibauwend it dwaen fen saneamd heech-ûntwikkelen, +hjarsels bispotlik meitsje by Fries en net-Fries (foarâl ûnder de heareboeren +binne hja yet tsjok), witte yen mei bjuster-binijd troanjemint to forheljen, +det <i>it Fryslân for de Friezen en it Frysk</i> net oerienkomt mei de geast +fen de tiid, striidt mei de miene opfettings, en mei ûnfordildich +skokskouderjen fen hearink-noch-ta-hwerom-dêr-yet-mear-oer-to-praten is men wol +sa frjeonlik as syn miening mei to dielen, det sok in doel dochs net mear to +birikken is. Ien fen de grouwélichste uterings oer dit stik fen saken is earne +to lêzen by Jan fen ’e Gaestmar (quousqe tandem!), dy ’t dêryn bliken docht him +sa doelleas en stjûrleas driuwe to litten det wy, njonkenlytsen bigripend det +by dizze dekadint fen H. Sytstra en Pieter Jelles eltse skittering net wytget +fen edelstien, dochs oanstriid hawwe yn in minder ljeaflik wird, as wy wend +binne to brûken, ús forheardens to forklankjen; dizze strider den wit mei to +dielen, det immen, dy ’t mei him praette oer fryske ûnderwiissaken, as syn +miening to kennen joech, det it ús wyt wier op de skoalle it Hollânsk to +forfangen troch de eigen tael (hwermei hy net ienris sa fier mis wier), om +dêroan, tinkelik yn in nidige rite ta to foegjen—ik helje oan út myn +ûnthâld—„sa ûnsinnich wirdt nou ús skreppen forknoeid!” Hjir hawwe wy dos in +man, dy ’t nei ’t er sels yn in rombommich dicht forklearret, mei foarenoan +stiet yn de fryske taelstriid en teffens biwiiz’get it wierlike doel fen hiel +ús wirk net to forstean en it sels bistiet lilk to sjên, as in oar it sahwet +liket to bigripen. Litte wy nou dochs einlings ris, iepen lyk it ljuwe fen ús +stamme past, en dúdlik derfor útkomme, det it wol wis ús ljeafste winsk is de +tael, dy ’t wy heech sette omdet it in diel is fen ús libben en fen it bistean +fen ús lân, wer it plak to jaen dat hjar takomt en as keninginne dos ús +skoallen binnen to lieden; mar det wy, ynsjênde det in inkeld slachte dit doel +net birikt, yn ’t earst tofreden, howol net bliid, wêze scille as de sprake as +tafek wer in plakje wint op alle skoallen yn Frysk-sprekkende kontreijen, dit +net hâldend for it ein fen it ein, mar for it bigjin fen ’t bigjin. Allinne +troch mei in rom herte dizze wirden oer to nimmen, scil men bitizing en +ûnienigens yn it frysk libben witte tsjin to gean, hwet sûnder mis barre moat, +as wy ús kâns op oerwinning biwarje wolle; inkeld troch dit to uterjen hâlde +wy heech ús forneamde oprjochtens en earlikens—ommers skandlik is it, as men +oerlizzend in trêd docht en wytgjend wirdt der sein: „wit, dêr jinsen is it +doel, hwer ’t er einlings bilânje wol”, swiet-glimkjend to sizzen: „Dochs net, +dochs net, goede ljuwe; skielk forlitte wy dizze wei en doarmje hwet roun yn de +mieden”. +</p> + +<p> +Jowe wy dos ta, det ús doel is to birikken hwet ik niis oantsjutte, den bliuwt +de frage allinne, ho ’t wy safier komme, sûnder mear fen ús krêften to +forliezen, as wy misse wolle, en hwennear de lêste die in krânse lizze scil op +ús striid, net langer for it bihâld, mar <i>for it rjocht fen ús sprake</i>, en +<i>for it wach-hâlden fen ús folksaerd</i>. +</p> + +<p> +En sûnder nou mei oerstjûre wirden de lêste forhearlikjend romje to wollen, +scoe ik dochs sizze, det wy wirdearjende wirden uterje meije oer it karakter +fen ús stamme, dat yn tweintich ieuwen him sa tige lyk bleau, det fen forfal +gjin praet is, allike min dos fen teikens, dy ’t wytgje fen hastige dead. De +krêft, hwerop jimmer hiel ús folts greatsk wier, bleau yn wêzen, en earder +helle hy oan as er ôfnaem; hwet dit oanbilanget is it iennichste, dêr ’t wy net +kâld for bliuwe meije, de soarch det dizze krêft him net bigjint yn to spannen +for bigjinsels en winsken, dy ’t frjemd binne oan ús hillichst doel. En dêrom +is in sprekker as de hear de Zee, hwaens wirden jimmerwer wize op it forbân +twisken ús folts en syn tael, for ús sok in weardich bisit: fen tige bilang +scoe it den ek wêze, as it Selskip fen 1844, op oanrieden en ûnder lieding fen +it Haedbistjûr ljuwe, fen hwa ’t men wist, det hja genôch talint hienen en +ljeafde for ús tael, oanfitere hjar bitinken yn it iepenbier to uterjen en +hjarren de bêste wegen wiisde. It wirk fen sokke ljuwe mei men yn gjin gefal +propaganda-meitsjen neame, lyk as de hear Sipma dit earne docht,—ommers sa hjit +allinne it bisiikjen oanhing to winnen for tinsbylden fen de minsken; sprekkers +as dêr ’t ik niis op doelde, wize it folts allinne op syn plicht tsjinoer syn +sprake, ef oars en better sein: moedigje it stjerlik folts oan yn syn to +skrutele ljeafde for de tael, dy ’t him jown waerd fen de ûnstjerlike, fen God +bisiele natûr. Hjirmei forfalt aldergeloks ek it biswier fen de hear Sipma, det +ús lânsljuwe troch de bank net folle fiele for sok in propaganda, hwent, mei it +wier wêze, det in Fries fij is fen ropperij for bûtenwenstige dingen, dêr ’t er +yn syn deistich libben neat mei to dwaen hawwe wol, it folts fielt jimmer for +syn ljeafde.—Lykwol fergje wy fen de fryske foarmannen yn dit stik fen saken +fierders net mear; op de krêft fen it folksaerd mei men sikerwier bitrouwe, +sadet wy nou nei to gean hawwe, ho ’t wy de taelbloei it bêst forsoargje en +bifoarderje. +</p> + +<p> +Omdet in tael ûntstien is like goed ûnder ynfloeden, dy tsjûgje fen mear as +minskelike macht, as ûnder de twang en it wollen fen de wrâldbiwenners, bistiet +ek hja út siele en lichum, eat dat ivich bliuwt en in ringen weiwirdend omskot, +it lichum: de tael dy ’t jimmeroan brûkt wirdt fen deistige minsken, en de +siele: de utering fen it krêftichste minskelik fielen yn bliuwende wirden; ef +koarter en faeks bigrypliker sein: in folsleine tael bistiet út in +<i>sprake</i> yn de meast oarspronkelike biteikenis fen it wird en út in +<i>letterkinde</i>. As wy yn wierheit it goed miene mei de bloei fen ús tael, +scille wy goed dwaen ús oandacht oan dizze beide dielen to wijen, hwertwisken +sa folle mûlk harmonije bistean moat; for beide scil soarge wirden moatte, +hwent in ûnsuvere sprake by in heechfielde letterkinde is in grouwel, like goed +as in fris ûntwikkele sprake, dy ’t nea hjar rykdom liene koe om wirk to +leverjen fen dûrjende wirdij. +</p> + +<p> +Hwet nou nedich is om ús <i>letterkinde</i> to bringen ta in hichte, det men +der ek as strang oardieljend kritikus mei achting oer sprekke kin, is, scil men +miene, al wiidweidich oanjown yn haedstikken II en III fen dit wirkje. Dochs +moat men wol bitinke, det ik it op dy siden allinne hie oer omstânnichheden, +hwerfen ik biwiiz’ge det hja for ús doel it ginstichst wierne—sa de stifting +fen Fryslân—en oer de wei, dy ’t de fryske kinst yn to slaen hat, as hja hjar +alteast better ûntwikkelje wol—persoanlike en ûntwikkelingskinst—wylst ik +stilswijend ûnderstelde, bitrouwend op it achttal jonge frjeonen om my hinne, +det der genôch opkommende Friezen binne, yn steat de bloei fen ús letterkinde +to stypjen. En sikerwier bin ik dêrfen oertsjûge, det nou ’t it Selskip fen +1844 der ta komme koe oan myn forsiik to foldwaen, wy folle moais to +biwûnderjen krije scille hwerfen wy foartiids gjin ealgjen hienen, mar ho ’t in +oanwinst fen sok in tal ûnthjittende, dielswize hjar nou al uterjende +skriuwers, stoffe wêze mei for bliere tofredenens, dit bliuwt dêrom net minder +wier det, ear ’t wy rêstich en wol-fornoege de takomst tomjitte sjogge, dit tal +op syn alderminst trijeris sa great wêze moat. Dêrom bliuwt it de plicht fen ús +allegearre, soarchfâldich nei to gean eft wy jonge Friezen oan to wizen witte, +mei oanliz for wirkdiedige letterkindige stúdzje en hwaens ûntwikkeling net to +winskjen oerlit; en hwa scoenen hjir better for yn de gelegenheit wêze as de +ûnderwizers, minsken, hwerûnder forskate binne mei fieling for de fryske saek +en dy ’t jimmerwer sjogge, hwet yn de bern it measte ûnthjit? Ik wiis hjir +foarâl op it foarbyld fen de hear Sipma fen Snits, dy ’t sûnder twivel yn dit +stik fen saken al mear goeds ta stân wist to bringen as somlike ûnderwizers op +it lân, dy ’t dochs tahâlde yn ’t formidden fen Frysk-pratende ljuwe. Litte wy +ús lykwol foarâl to wacht nimme, dizze jonge skriuwers opskoattelje to wollen +yn in steatlike foriening mei forheven karbrieven en oandwaenlike +talittingsdeftichheden, lyk wy dy to biwûnderjen krigen by it boun Jong +Fryslân, hwerfen de oprop, forslaggen en mear sok moais as in net to dylgjen +mislediging fen ús tael opnommen waerden yn de selskipsboekjes! Forhâlding fen +frjeonskip mei bloeije twisken hjar, dy ’t yn letter dagen to soargjen hawwe +scille for forriking fen ús skriftenkennisse, mar hwêrom dochs dizze jonge +geasten ta eltsoar bringe to wollen yn in duf en skimmelich boun, hwerfen de +leden alderearst paedfynders-tsjinsten to dwaen hawwe for it Selskip, dat dochs +ek wol bigrypt, ho ’t de earste langstme fen in jong en krêftich minske is in +folsleine frijdom? Wis, it plan fen ús Gaestmarder Hear, sa in stik ef tritich +aeijen ûnder syn wjokken to lizzen, om dêr den kinstners út to brieden fen like +machtich talint as sines, wier wol treflik fen wizens en tige to priizgjen om +syn minlike bidêstens, mar de waermte, nedich ta it ûntwikkeljen fen libben, +like der net to wêzen, en do ’t, slimmer yet, op in stikelfjild in jongfaem +hânnen fol taelkindich sie bigoun to struijen, strûsde de hoanne by de him +tabitroude aeijen wei. Sels in foriening fen fryske letterkindigen kin allinne +tsjoeds ta stân bringe en is bûtendat neist en tsjin it Selskip net nedich; de +jonge skriuwers scoenen ek wol swak fen moed en lef fen bitinken wêze moatte, +as hja, oanfitere fen wizer liedsljuwe, yn hjar striid for persoanlike kinst +stipe en die-krêftich holpen troch it útjaen fen it Wykblêd, yet langen nei +mear. +</p> + +<p> +Hwent hjirmei is wol alles oanjown, hwet men fergje mei fen it Selskip en alle +Friezen, om to meitsjen, det ús letterkinde net mei noed en eangstme de +rêd-oansweevjende folgjende jierren hoecht ôf to wachtsjen, lykwol net hwet men +to dwaen hat om de nedige en winskelike suverens fen de <i>spritsen</i> tael to +biwarjen. Al seagen wy yn haedstik III, det wy yn de ûntwikkeljende utering +teffens in machtich middel hawwe ef foarmje kinne om hollânske ynfloeden tsjin +to gean, dochs knibbelje wy net mei sok in forearjende oanbidding for hjar del, +det wy, hwet taelsuverens oanbilanget, alle heil fen hjar forwachtsje wolle, en +it sizzen wer uterje, troch de Friezen sa jamk yn ’e mûle nommen: „Sa hawwe wy +den yn ’t earst al wer genôch út ’e wei set.” Ommers dizze kinst moat yn it +deistich libben krêftige wjerklank fine yn de praktyk fen skoalle, rjochtseale, +tsjerke, as de ynfloed dêrfen útgean scil, dy ’t wy ús tinke; hjiroer yet +inkelde wirden, dy ’t ik lykwol bidoel as in persoanlike miening, hwerfen de +krektens miskien maklik yn kiif steld wirde kin, omdet ik, lyk men faeks al +opmirken hat, better op dré bliuw, as ik oer kinstsaken praet. +</p> + +<p> +1o. Oer it <i>ûnderwiis yn Frysk</i> fornimme wy net folle mear as nou en den +in treastleaze en fortretlike meidieling, det de saek net to bêst flotsje wol, +omdet der sa folle biswieren oan fêst sitte, sadet wy eltse kear wer in +ljeaflike gelegenheit hawwe, om der ris binijd oer nei to mimerjen, hokker +biswieren dochs wol sa wichtich wêze meije, det sok in bilangrike saek net +genôch ta syn rjocht komt. Troch de bank liket men der yet al eang fen to wêzen +yn ’t iepenbier op dizze ûnginstige omstânnichheden klam to lizzen, howol it +eltsenien dúdlik wêze moat, det de biswieren, as hja yn wierheit sa machtich +binne, inkeld oerwoun wirde kinne trochdet mear as oant nou ta, it hiele folts +meiwirket. Ik hoopje, det men my myn frage net kwea ôfnimme scil, hwerom men +bûtensteanders net earlik mei dizze biswieren bikend makke, ljeafst yn de +selskipsboekjes ef, hwennear men fen bitinken wier, det sa de stimme yet troch +to min minsken fornommen wirde scoe, troch in rige artikels bygelyks yn de +Ljouwerter Krante?<a href="#fn8" name="fnref8"><sup>[8]</sup></a> It fryske +folts hat der sûnder mis rjocht op, dúdliker fen hjarren, dy ’t bineamd waerden +for dizze taek en sa faken al bliken joegen, der ek for birekkene to wêzen, oer +sok in geastelik bilang ynljochte to wirden; it is myn oertsjûging det de +biswieren, ho skriklik hja den ek wêze meije, net sa kretenzysk-doalhôfeftich +binne, ef alteast ien scil de útwyk wol to wizen witte. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn8"></a> <a href="#fnref8">[8]</a> +Hwa ’t der op wize, det yn 1906 de Ljouwerter wegere oan it Forsiikskrift oan +Deputearre Steaten plak to jaen, scoe bitinke, det der do praet wier fen in +oanbigjin, noutiids fen in fierder gean op in ienris ynsleine wei. +</p> + +<p> +2o. It mei bikend wêze, det ús <i>rjochterlike macht</i> for fierwei it +greatste diel wol foldwaende op ’e hichte is mei ús tael, om tsjûgen en +biskildigen, dy ’t hjar ljeaver yn de eigen sprake uterje, to fetsjen, mar +nimmen hearde der yet fen, det de president ek yn it Frysk frege, hwet dochs +scoene men hoopje, net yn striid mei de algemiene rykswetten wêze scil. +</p> + +<p> +Men scoe witte wolle ef dit to forklearjen is, trochdet dizze hearen ús tael +net machtich binne, ef trochdet hja hjar ljeaver hâlde oan it brûkme, dat lange +ieuwen trou folge waerd. Yn ’t earste gefal scoe men der by nije bineamings op +oanstean kinne de rjochterlike macht yn ús lân ek oan Friezen ta to bitrouwen, +wylst yn ’t oarde men inkeld wachtsje kin, ef den nimmen moed genôch hat to +hânneljen, lyk as er sels wol ynsjocht, det it it meast praktysk is. +</p> + +<p> +3o. Hwet nou de <i>tsjerke</i> oanbilanget, liket it my ta, det trefliker as in +hopen gepraet en geskriuw, hwermei men meastal net mear opsjit, as det de +partijen fêster bisletten en grimmitiger as ea foar eltsoar komme to stean, is +in ienfâldige die as dy fen ds. Wumkes en oaren, hwaens moedich weagjen net +nôch to wirdearjen is for it bilang fen ús tael. Ik stean der dos mei klam op +oan, det dit foarbyld hwerfen wy moaije útkomsten seagen, neifolge wirde scil +troch allegearre, dy ’t hjar dêrfor birekkene achtsje, en scoe it in +prizenswirde die neame as sokken, dy ’t hjarsels net bitrouden, der oer gear +komme koene, ds. Wumkes ris út to noegjen, ek yn hjar plak de hillige saken to +bihânneljen yn ús eigen tael, det de fieling for it Frysk by ús lânsljuwe yet +krêftiger wirdt. Hat ienris dit streevjen folle oanhing foun, hwerop wy +rekkenje meije, nou ’t wy al goed gefolch waernimme fen it alderearste bigjin, +den scille de tsjerkerieden en gemeinteleden fensels ta it ynsjoch komme hok in +weardich ding it is, yn in frysk doarp in Fries as harder to hawwen, en men +scil bitsjuttende oanwinst krige hawwe for ús taelstriid.<a href="#fn9" name="fnref9"><sup>[9]</sup></a> +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn9"></a> <a href="#fnref9">[9]</a> +Yn dit forbân bring ik myn oprjochte hilde oan ’e tsjerkerie fen Dearsum dy ’t, +sa ’t ik fornaem, Ds Wumkes sels útnoege dêr in fryske preek to hâlden. +</p> + +<p> +Fierders is der yet in saek, dy ’t howol faeks net sa bilangryk yn wêzen en +ynfloed as de trije boppe-neamde biwizen for de brûksumens fen ús tael yn en +bûten it deistich libben, docht net forwaerloazge wirde mei, omdet ek hja +folle goeds dwaen kin for de taelsuverens. Yn ’t miene sein hearsket der +ûnder de jongerein fen ús folts in ljeaflike ûnforskilligens for de fryske +saek, hokker sloppens slim kwea nommen wirde kin, om ’t fierwei de measten nea +net hearden fen in sikerwier-bitsjuttende taelstriid, to min alteast om der ek +mar in bytsje bilangstelling for to fielen. Wol leannet it dos de moeite, ris +nei to gean eft der ek bûten it Selskip, toaniel-forienings en sa mear, neat +dien wirde kin om in ein to meitsjen oan dit ûnwit, en ek it opkommende +Fryslân to winnen for hwet wezentlik syn plicht is. +</p> + +<p> +Miskien scoe in forstânnige, mar dêrom net minder libbene, organisaesje fen +ús fryske jonkheit ûnder fryske lieding goeds dwaen kinne, hwerby men foarâl +hjirom tinke moast, det men jonge minsken net oanfiterje mei ta droege +taelstúdzje, sûnder det men as tsjinwicht soarget for útspanning yn sport, dy +’t lokkich tsjinwirdich yn ús lân him ek mear en mear bigjint to ûntjaen. To’n +earsten wier it al tige moai as wy keats-, iisklubs ensf. der ta krije koene +de stive, offisieele hollânske tael, dy ’t faek sok in ûnbihaechlik stimpel +jowt oan de oars sa sellige byienkomsten, to forfangen troch dy fen eigen +groun. Wylst ik dit wirkje skriuw, ben ik yet drok dwaende mei it útwirkjen +fen de plannen hwerop ik hjir doel, sadet ik, howol it my moeit om ’t ik jerne +sa dúdlik mûlk bin, hjiroer wol de ûngaedlike meidieling dwaen moat, det ik +my yet net yn steat achtsje oer dit stik fen saken praktyske rie to jaen. Mar +tinkelik haw ik letter wol gelegenheit op dizze saek yn Forjit My Net ef +Fryslân werom to kommen, hwet yn safier ek better is, det ik den troch earst it +útfier fen myn plannen hjir en dêr bisocht to hawwen, sels oardielje kin oer +hjar geskiktens. +</p> + +<p> +Om in goed oersjoch to biwarjen oer de fryske taelstriid en de foarnaemste +middels fetsje wy efkes gear: +</p> + +<p> +As ús winsken, dy ’t ik útspriek yn it bigjin fen dit haedstik, ea +forwezentlike wirde scille, moatte wy ús oandacht wije oan +</p> + +<p> +1. de fieling fen it folts for syn tael; dizze ljeafde wirdt wol it treflikst +oanmoedige troch sprekkers as de hear de Zee, dy ’t lykwol hjiryn net allinne +stean bliuwe mei; +</p> + +<p> +2. de bloei fen ús tael, to sizzen +</p> + +<p> +<i>a</i>. de skriftenkennisse; dizze hat allinne heil to wachtsjen fen nije +bigjinsels (persoanlike kinst, ûntwikkeljende utering), en soarge heart to +wirden for in fikse fryske oplieding fen jonge skriuwers. +</p> + +<p> +<i>b</i>. de taelsuverens; dizze scil tanimme troch romte ôf to stean oan de +ûntwikkeljende utering, troch yn skoalle, rjochtseale, tsjerke alteast to’n +earsten ús tael fakultatyf to stellen en troch organisaesje fen de jonge +Friezen. +</p> + +<p> +De greatste ynfloed op frysk gebiet giet út fen it Selskip fen 1844, en yn it +Selskip fen it Haedbistjûr; men forwachtet det de Algemiene Gearkomste hjiryn +nea wer frysk-forriedende konservativen dildzje scil. +</p> + +<p> +De jong-fryske biweging wijt hjar krêften yn haedsaek oan trochfier fen de nije +letterkindige bigjinsels. +</p> + +<p class="p2"> +Sa hawwe wy dos dúdliker ynsjoch krige oer de fryske taelstriid sels, witte wy +better hwet hjar doel is en hawwe klearrichheit oer it forrin fen dizze +biweging, lyk as dit it suverst en winskelikst is, lyk as it nei minskelike +birekkening komme scil yn de earst-folgjende tiden ek. Dochs bliuwt, al mei men +oannimme det it greate merkteiken fen it fryske karakter yet is in ynbânnige +krêft, en det, sa opfette, it stânfriezendom net, lyk fen somliken jamk sein +waerd, ta it forline biheart, der yet altyd de kâns bistean, det somlike ljuwe +moedleas stoarje nei it boppe oanjown, folle-omfetsjend program en det mear as +ien uterje scil it ûnbihaechlik bitinken: „Wis, dat alles is tige forstânnich +úttocht, mar de oermacht is sa nearzige great, det wy yn ’t ein dochs forslein +wêze scille; sa is dos de striid omdôch en hwerta den yet to bigjinnen?” +</p> + +<p> +Ik fiel det ik oanstriid krij om hjir minder bidaerde en wol-oertochte wirden +to brûken, as ik oant nou ta, tinkend om myn lêzers en it doel, dat ik mei dit +wirkje haw, yn ’e mûle naem. Mar my wer to foaren hâldend, det in lyriske boai +fen lilke tael hiel hwet minder to weech bringe scil as in +ienfâldich-birekkenjend wjerlizzen fen dizze miening, scil ik bliuwe by de +hâlding, dy’t ik yn dit wirkje oant nou ta biwarre, en biwiiz’gje, det dit +bitinken, howol maklik to forklearjen en dêrtroch faeks ek wol to forjaen, +dochs hielendal net oerienkomt mei de wezentlike tastân, det earder oarsom de +omstânnichheden ús bitrouwende moed jaen kinne om ûnbisoarge, mar dochs jimmer +soargjend, de takomst yn’e mjitte to gean. Litte wy dos earst neigean, hwa ’t +eigentlik ús fijân wêze mei, eft der wol reden bistiet eang fen him to wêzen, +en mocht it ús talykje det dit sikerwier sa is, den op hwa ’t wy rekkenje +meije, as trouwe bounsnoaten. +</p> + +<p> +En foartdalik wirdt it ús den klear, det mei de striid op ús rêstige mieden ek +gean tsjin in frjemde sprake, dêrmei hielendal net miend wirdt, det wy ûnder +alle omstânnichheden, it Hollânsk to biskôgjen hawwe as fijandinne; hwent +inkeld wolle wy war dwaen, de ynfloed fen dizze sprake op ús tael hjir yn +Fryslân to kearen, wylst wy der nea net om tinke scoenen to sizzen, det wy +tsjin hawwe op it brûken fen Hollânsk yn hiel de oare wrâld, hwerearne it den +ek wêze mei, mar dizze sprake earder tawinskje in rom taelgebiet. +</p> + +<p> +En fierders hat men yen dizze striid hielendal net sà to tinken, det tsjin ús +iverjen for de fryske tael de Hollânners bisiikje scille ús sprake sa folle +mûlk neidiel to dwaen; hwent dêr jinsen wier men jimmer dôf for ús saek en +wegere men ús freegjen om mear rjocht, om mear bilangstelling alteast, faken +to forstean en omdet sok in dôvens ús noutiids gjin skea mear docht, scille +wy wiis dwaen net to bisiikjen dizze syktme to genêzen. +</p> + +<p> +Sa mei men dos ús striid mear lykje by it streevjen fen warbere minsken, om it +jimmer-rizend wetter to kearen bûten de kriten, dy ’t yet droech bleau, ho ’t +dêr omhinne it wiet ek stadich omhegens skoude, en dy ’t dat bliuwe scil, omdet +de krêft fen de mânljue dy dykje greater is as dy fen ’t wetter, dat ringen wer +falt, as minlik de sinne wer glimket. +</p> + +<p> +Mar nea net wolle wy biskôge wirde as minsken, dy tsjin hawwe op in fêste en +krêftige iendracht fen hiel it Ryk; as wy bisiikje it wird „Fryslân for de +Friezen en it Frysk” to meitsjen ta seine wierheit, easkje wy allinne wer de +rjochten, dy ’t men ús lang lyn binaem. Mochten wy dêrby in tsjinwirking +ûnderfine, stoefer as wy fordrage en dildzje koenen, den kin der wol gjin +twivel bistean, ef ienris scille wy witte to anderjen mei it oprjochtsjen fen +in frysk-naesjonale partij, mar sels den scil dizze net yn hjar findels +skriuwe: „los fen Hollân” hwent yn de lêste ieuwen learde Fryslân him to +bûgen—mar allinne oanstean op it earbiedingen fen ’e rjochten fen ús tael, dêr +’t wy net búten kinne. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap05"></a>V.</h2> + +<p> +For ús, dy ’t yn steat binne ús in oersjoch to foarmjen fen hwet barde yn de +tiden, dy ’t aldergeloks efter ús lizze, en dy ’t as strange ierdske rjochters +oan to wizen witte, hwet yn dieden fen ’t forline krêftich wier ef ôf to +karren, moat it wol makliker wêze as for de ljuwe eartiids, der hichte fen to +krijen hokker gefaren yn de neiste jierren foarâl fen ús mijd wirde moatte. +Hwent mei in minske, âlder wirdend en jimmerwer nije ûnderfining en wizens +garjend, sims fortretlik wirde, as er werom tinkt oan misslaggen, lang forlyn +fen him bigien, en mei hy sa altyd wer klearder ynsjên, hwerfor er him letter +to wacht to nimmen hat, mear is dit yette wier for in hiel folts, dat ommers +net bistiet út ien libben mei ien ûnderfining, mar earder neamd wirde moat in +mienskip fen minsken, tige forskillend yn fieling en tinken, mei ryk forskaet +fen bifinen dos ek. +</p> + +<p> +Hwet ús taelstriid oanbilanget, bûten in pear ûnbitsjuttende tsjinslaggen, dy +’t jimmer to forklearjen wiernen troch ûnginstige, tidelike omstânnichheden en +dy’t gjin bliuwende wearde hawwe, wiernen der oant nou ta gjin wichtige tsjoede +ynfloeden mei earnstige gefolgen, dy ’t ús de eagen iepenje koene for gefaren, +dy ’t ús bidrigen sûnder det wy it sels wisten. Mar hiel oars stiet it mei ús +frijdom, dy ’t wy al sokke lange ieuwen misse en dy ’t net bilies jown hat as +nei tiden fen hjitte striid, hwerfen ek wy yet leare kinne. +</p> + +<p> +It frysk karakter den is yn ’t earste plak krêftich yn dizze bitsjutting, det +in Fries maklik alles, hwet yn striid is mei syn persoanlike opfetting, +minderweardich achtet en, oertsjûge fen de treflikens fen syn eigen ynsjoch, +fen gjin rêst en frede wit ear ’t it libben alhiel sa rint, as neffens syn +bitinken it bêste is. Great forskeel lit dit foartdalik sjên mei somliker +súdlike foltsen, hwaens winsk it like goed is hjar nea net to skikken en yn +alles hjar eigen sin troch to setten, mar dy ’t bitrouwend op it fielen mear as +op it tinken, meast to wirk geane neffens de tafallige rite fen in amerij, +sûnder djip nei to tinken oer de inerlike wearde fen hjar doel. In Fries is nou +ienris, allicht oarspronkelik dêrta twongen troch de oerstjûre wiksel fen waer +en wyn yn dizze kontreijen, wend by alles hwerfen er it great bilang fielt, +lang nei to mimerjen en jamk al to soarchfâldich it for en tsjin to hifkjen, +sadet by dit stil en rêstich libjend folts de inerlike striid meast wol minder +forheftich, mar dêrom net minder djip en binammen langer fen dûr is as hwer de +sinne krêftiger hearsket; earst as it tinken net komme kin ta in útkomst, +rieplachtsje wy de fieling en litte oan dizze it lêste wird. Mar as wy der +einlings nei lange dagen fen stadige striid, ta oergien binne in bislút to +nimmen, den wolle wy faken jerne miene, det krekt om ’t wy sa soarchfâldich it +goed en tsjoed hifke hawwe, dit bislút nou ek tsjûget fen wiis ynsjoch en, +leauwend oan de alles-oerljochtsjende treflikens fen ús eigen opfetting, geane +wy mei moed en foarâl mei selsbitrouwen elts tomjitte, dy ’t it weaget oer sok +in wichtige saek in oare miening to hawwen as wy, om’t wy hjir dochs, lyk as wy +eltsenien hearre litte, sok in bisûndere stúdzje fen makke hawwe. Hiene wy nou +yet hwet mear forstân, den scoene wy by ús sels tajaen, det de oar dy ’t ommers +fen deselde stamme is, sûnder mis allike min in bilangryk bigjinsel fordigenje +scil, as ek hy dêr net lang-rêstich en forstânnich-birekkenjend oer +neiprakkesearre hie, sadet wy wol fier fen dy oar ûnskiklik to bijegenjen, +minlik en fordildich oanhearre scoene, hwet der wol to sizzen wier for syn +opfetting, om dêrnei yet ris nei to gean, ef hwet wy seinen den dochs sikersonk +minder folmakke wier, as wy sels wol hawwe woene en sa faeks ringen wer fen +nijs oan to bigjinnen. Mar—aldergeloks hie ik hast sein—sok in folslein forstân +bitochten de goaden ús net, det neist it tinken for it fielen gjin romte mear +wêze scoe; hawwe wy ienris in bislút nommen, woloan, den is dit in útdragen +saek for ús wirden en den jowe wy hommels oan ús fielen sok in oerstjelpjende +krêft, det as immen it bistiet tsjin ús miening op to kommen, wy him skildich +achtsje oan misledigjen fen de persoanlike hilligens en mei in suchtsjend +sizzen: „As hy him den net bikeare litte wol, ja, den bliuwt allinne de striid +mear oer”, wirdt der den in bigjinseloarloch oankindige, dy ’t almeast net +mijen, mar fûleindich fen aerd is. +</p> + +<p> +Mei der immen wêze dy ’t by dizze teoretyske biskôging net neilitte kin efkes +meilydsum to glimkjen en miene, det immen dy ’t der sa oer redendielt net +foldwaende op ’e hichte is mei it wiere wêzen fen ús folksaerd, him wiis ik nei +de mistreastige en fortretlike praktyk fen ús skiednis, binammen nei it +neargeastige diel, hweryn forhelle wirdt ho ’t Fryslân syn frijdom forlear. +Sims, lêzend fen de Middelieuwen fen ús lân, wirdt it forskaet en de drokte fen +de partijen sa forbjusterjend, det men sin kriget, oan to nimmen, det dodestiids +elts mar tsjinne syn eigen bilangen, en him inkeld oansleat by ien fen de +meast mânske partijen, as it persoanlik foardiel it sa woe; yn dizze skimerige +dagen uteret him klear de net to teamjen drang nei striid, dy ’t altyd diel +wier fen ús wêzen, noutiids net sa dúdlik mear, omdet like goed yn de greate +mienskip as yn bisletten forienings, der folle drige wirdt mei minder nochlike +straffen, dy ’t sok in utering fen striidsin witte tsjin to gean en sa de +langstme sels machtleas to meitsjen. Bûtendat wist men yn dy skiere dagen net +fen saneamde biskaving, hwerfen men wol ris lústere hat, det hja de measte +minsken it alderrouste wit to binimmen, al komme wy yn de lêste moannen lokkich +wer hwet skeptysker tsjinoer sok ûnbiroaid praet to stean, omdet wy der +einlings hichte fen krije ho ’t dizze biskaving inkeld bliuwt in ding fen de +bûtenkant en dos fen minder biteikenis; det dêrtsjinoer de machtichste +minskelike langstmen jimmer deselde bleaun binne en bliuwe scille, +wachtsjend allinne op in skok, om hjar wer mei skriklike krêft to ûntjaen. Sa +fine wy dêr yn de drôve skiednis fen ús lân in swier biwiis, det in Fries +jimmer twongen wirdt ta striid, om ’t er syn persoanlik tinken, hwerfen er wit +det it greate weardij hat, biwarje wol tsjin eltse twang, eltse oanfal, eltse +ynfloed sels fen bûten, en omdet er libbet yn ’t formidden fen syn lânsljuwe, +striidt er sûnder ophâlden tsjin minsken fen deselde stamme. +</p> + +<p> +Tige earnstich liket nou hommels hiel de saek ús forhearde eagen ta; moedleas +is wis it bitinken, det fen hiel ús bisiikjen mar in bytsje, to min sels, to +ljochte komme kin, hwent frjeonskip, as dêr ’t ik op wiisde oan ’t ein fen myn +earste haedstik, mei mûlk wêze twisken minsken mei itselde doel, dy ’t wend +binne mei eltsoar to wirkjen en folle omgong hawwe mei eltsoar, twisken alle +ljuwe fen hiel in folts, dy’t eltsoar faken net earder sjogge, as hwennear +hja al as fijân tinke en hânnelje, frjeonskip ta stân to bringen, soks liket +sikersonk dochs wol bjuster slim. +</p> + +<p> +—Mar, sa forfettet de stimme nei ús wiidweidich forhelle to hawwen oer forskate +lytsgeastige, mar dêrom net minder fûleindige rûzjes: as de hollânske greven +kamen, den wier meastentiids dalik hiel it folts wer ien... +</p> + +<p> +Dat is it hwet wy forgeaten, myn frjeonen: det wy better dwaen scoene, mei, as +wy dochs sjogge, det ús miening net troch it greatste diel fen it folts oernomd +wirdt, net to bisiikjen steech troch to setten, hwerfen wy nou ienris mienden, +det it it bêste wier, mar ús del to jaen by it bislút fen de measten, sadré wy +oertsjûge binne, det dizze it selde for ’t forstân krigen hawwe as wy: det +nammentlik eltse striid binnen de poarten ûnforstânnich is en yet slimmer, as +der bûten de poarte immen stiet, dy ’t war docht ús ljeave stêd to +oermasterjen. Litte wy dos jimmer bitinke, det yn dagen fen striid mei it +frjemde, lyk as wy lang al bilibben en sûnder twivel yet lang meimeitsje +moatte, it forkeard en tsjoed for ús mien doel wêze scoe to dwaen, eft sok in +striid net bistie; litte wy fierders soargjend tinke om de treflikste wapens +en de krêftichste striidhynzers, wy allegearre, hwaens wirk is for de bloei fen +ús tael, om skielk as wy wer byeltsoar binne, bitrouwend ek op it goede ynsjoch +fen oaren, nei to kommen hwet goedkard wirdt fen de measten. Yn lânnen om ús +hinne swije de partidige stitnmen, en wirket men ienriedich mei en neist +eltsoar, omdet men wol wit ho ’t inerlike striid ek hjar, dy ’t it bêste wolle, +de dea dwaen kin; scille wy dit foarbyld folgje, bitinkend det al ieuwen ek ús +striid geande is en de eigen tael yn gefaer, ef scille wy foartfarre mei faken +lytsgeastige strideraesjes? +</p> + +<p> +Litte wy wer neigean: wy stride for in ljeafde en in djûr bigjinsel, hwerfen +de oertsjûging ús machtige krêften tafoeget, wy steane neist eltsoar +iendrachtich en ienriedich fen wyt en fen wollen, towile men yn Hollân faeks ús +streevjen mei weardearring oanskôgje scil; dit alles ûnthjit wol folle, mar +tsjinoer ien dy ’t petearret yn ús tael steane fiif-en-tweintich dy ’t heech +hâlde de sprake fen it ryk. Sa, scille de moedleazen sizze, binne wy yet net +wis fen de oerwinning... +</p> + +<p> +Alwer bitwing ik myn oanstriid dizze minsken hird to fallen, dy to folle tinke, +mar to min ef forkeard fiele, en wer scil ik, dy ’t er sels forwûndere oer bin, +det ik sa forstânnich en birekkenjend wit to skriuwen, my ynbine; for de twade +kear siz ik: sûnder folle ynspanning ûntwikkelje wy yet mear krêften. +</p> + +<p> +Faek wier ik binijd as ik, lêzend in Hollânsk letterkindich tiidskrift, jimmer +wer foun in waerme en moaije ljeafde for de sudeliker ljuwe fen hollânske +stamme: de Flaemsken, op hwaens rjochten en krêftige striid for hjar tael men +aloan wist to wizen mei minlike ljeafde en djip-geand ynsjoch, wylst men for de +fryske saek, dy ’t dochs wis mear biwûndering fortsjinnet, omdet ús tael yn +hjar slimme striid net stipe wirdt fen in machtige sister oer de grinzen, gjin +wird fen weardearring oer hie. It is dúdlik, det de moaijens fen +skriftenkennisse op sok in saek dochs mar in bytsje ynfloed útoefenje mei, +omdet de taelstriid hielendal los fen de letterkindige kwesje biskôge heart to +wirden; hwent is yn heechste ynstânsje de letterkinde net in wirk fen de +minsken, mar de tael in goadebern? Moat der den socht wirde nei in better +forklearring, den liket dit wol de oannimmelikste, det wylst de Flaemsken +jimmer folle ynnimmends fen hjar hearre lieten, wy Friezen, forneamd om ús +stilswijen, ek hwer ’t it gjin foech jowt, ljeaver stil ús wegen gyngen, en al +wierne wy der tige mei ynnommen as wy bilangstelling ef eat hwet dêrop like, +for ús saek oan ’e oare ich fen de sudersé mienden to merkbiten, it ús dochs +ûnweardich achten sels dizze bilangstelling oan to fiterjen. Mar dochs, al +weardearje ik dizze ynbânnigens ek tige, omdet ik sok in dwaen fiel as eat +krêftichs en dos eat moais, bin ik fen bitinken det wy, sûnder kwea to dwaen +oan de bigjinsels, dy ’t wy foarsteane, gerêst yn Hollân hwet mear fen ús +hearre litte kinne; dêr scille bûten de Friezen dochs ek wol somlike oaren +tahâlde, dy ’t as hja fornimme hwet wy ús rjochten achtsje en hja foar ’t +forstân krije, det al bliuwt lyts de macht fen ús tael, hja dochs like goed +sprake is as it Hollânsk, yn steat binne mei ús mei to fielen for de moaijens +fen ús ljeafde, al kinne hja, salang al ús rjochten net yn acht nommen wirde, +tinkelik op taelgebiet gjin frjeonen fen uzes wêze. It scoe my al tige nij +dwaen, as der, hwennear wy mear fen ús hearre lieten en mei mear klam ús saek +bipleiten, wer twa partijen ûntstiene, hwertwisken de skied lyk foel mei de +politike grins (men tinke hjirby oan hwet yn Ingelân barde: de Unionisten yn +hjar forset tsjin de liberalen, dy ’t opkamen for it Ierske <i>home rule</i>), +en hwerfen ien de fryske saek, wier it den ek net mei fjûr, bistride scoe. +Sûnder twivel scoe der nea net folle fen sokke partijen to fornimmen wêze, al +bliuwt der gefaer bistean, det, as wy foarderen mei ús striid, somlike ljuwe, +dy ’t net foar ’t forstân krije kinne, det wy in geef en soun diel fen it ryk +útmeitsje scille, as men ús folsleine frijichheit jowt yn taelsaken, wer +bigounen to roppen fen provinsialisme en mear sok moais.— +</p> + +<p> +Wy binne miskien der to folle yn biwend by de namme „Fryslân” to tinken oan it +haedlân twisken Dokkumer Nije Silen en Starum, Harns en de Stellingwerven; it +mei wier wêze det dêrre de measte Frysk pratende ljuwe toevje en de +libbenskrêften fen de sprake dêr as needsakelik gefolch it meast forneare +kinne, dochs wenje der, lyk as ús bikend wirden wêze mei yn de lêste jierren, +nou ’t dizze saek aldergeloks mear ta hjar rjocht komt, yn it Westen fen +Sleeswyk ljuwe bisibbe mei ús yn bloed en tael—in earmtlik oerskot wol fen +hwet ienris Magna Frisia wier, mar wezentlik dochs ús broerren, fen hwa ’t wy +inkeld al hâlde omdet hja, allyk in lyts, mar fleurich-grien eilân yn +forheftich-weagjende sé, ienlik stean bleauwen. De njonkenlytsen forneamde +oprop fen ’e hear De Clercq, ien fen de moaiste dieden den ek, hwerop wy yn de +lêste jierren romje koene, hat einlings nije oansluting ta stân brocht twisken +de West- en Noardfriezen, dy ’t yet mear it karakter fen in frjeonebân krige do +’t somliken fen ús fryske foarmannen der oer gear kommen wierne, persoanlik +dizze fiere, mar ús dêrom net minder ljeave sibben to bisiikjen. Ek for ús scoe +it spitich en neidielich tagelyk wêze as it fryske libben, dat dêr sa moai oan +’t bloeijen wier en ús herte fornoege, to neate gean moast yn dizze oarloch, +omdet der sikersonk mear for it bihâld en it foartsterkjen for de tael dien +waerd, as men easkje mocht en forwachtsje koe by sok in lyts tal minsken ûnder +dútsk regear, ja sels nei forhâlding mear as by ús, dy ’t dochs, foarâl yn in +hopen ta weismiten kearde rymkes, der jamk sa heech fen opjowe, hofolle wy for +ús tael oer hawwe (it merkteiken is tjinwirdich „ynmoai”, for in +tweintichtal jierren wier it fêst „swietlûdich”; ek hjir in twingende +moade!). +</p> + +<p> +It is ús plicht, dêroer to weitsjen, yn safier wy dêrta yn steat binne, hwent +in earnstich forlies scoe it for ús wêze as ek dit fiere, frisse libben dat ús +altyd wer wytge fen tiden, do ’t ús lân machtich wier en sa ek ús moanne ta +moedige dieden, for goed daet waerd en tige scoene wy hjar misse, dizze +broerren mei hjar kleare, blauwe eagen en blond hier, dy ’t gâns mear as wy +sels yn uterlik de âlde Friezen lyk bleauwen. +</p> + +<p> +Mar al is tichter oansluting fen West- en Noardfriezen for beide fen greate +sedelike wearde, it scoe tsjûgje fen leffens en strang to kastijen selssucht, +as wy forwachten, det dizze warbere striders, dy’t sels al sa danich to +fjochtsjen hawwe tsjin de ôfbrekkende macht fen Deensk en Dútsk ús, dy ’t folle +sterker stean moasten as hja, stypje koenen yn de striid tsjin it Hollânsk. +Earder scille wy ús der op ré meitsje moatte, om, hwennear de tastân fen ús +eigen tael it talit, hjar by to stean yn ûnderskate opsichten, al is dit +fensels in soarch fen de fiere takomst; hwent jimmer bliuwt it for ús in saek +fen great bilang, det dêr yn ’t Noarden fen Dútsklân ljuwe wenje, dy ’t rekkene +wirde kinne ta de fryske stamme,—letter sjocht men soks faeks better yn as nou. +</p> + +<p> +Underwiles wirde wy troch de wolkomme oansluting by ús fryske broerren yn ’t +Noarden dos neat net sterker yn ús striid tsjin in frjemde tael yn ús eigen +lân; wy scille yet siikje moatte nei bounsnoaten, dy ’t, howol hja to ’n +earsten ús net hoechden to stypjen, omdet ek sûnder hjar helpe ús saek yet net +hopeleas liket, dochs mocht it ris bigjinne to knipen, ús krêftich byspringe +kinne, in soarte fen reserve dos. Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze, hwaens +aerd en karakter nei bisibbe binne oan dat fen ús folts, omdet in +mieningsskeel, útdijend faeks ta striid mei dizze helpers for ús sels sa +fordjerlik wirde koe, det wy fen ús doel fierder ôfstaet waerden as ea +foartiids, en moatte yn steat wêze mei to fielen yn ús geastelik bistean, omdet +as wy mei fjûr in saek fordigenen, fen hjarren waerme bystân wachtsjend, wylst +wy al ringen yn pleats dêrfen in kâlde, ûnforskillige hâlding by hjar merkbite +moasten, dit faeks great neidiel dwaen koe oan de frjeonskip. Dizze bounsnoaten +moatte minsken wêze mei frysk bloed, omdet in boun ûntstien út suvere +birekkening, sûnder ynlike fieling, it waerme libben mist, dat it bliuwend +meitsje kin en tideliker is as it wifste simmerblomt, mar ien twisken broerren +fen it selde hûs for beide net oars meibringe kin as seine en wolfeart. Dizze +bounsnoaten moatte, ho machtich en great, yn haedsaek deselde bilangen hawwe as +wy, biwenners fen in útherne fen de wrâld, hwent wy wolle net út it each +forlieze de wirdij fen it sizzen, earder yn oar forbân al oanhelle, det lokkich +to priizgjen binne hwa ’t mei eltsoar gean, dêrta twongen fen hjar ljeafde +en hjar bilangen. +</p> + +<p> +Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze mei in tael, dy ’t yn rju folle punten +liket op dy ’t wy sa trou biwarren, omdet in dúdlik biwiis fen us bisibbens +nedich is for folle ljuwe, dy ’t earst frjemd foar hjar fiere sibben stean +scoenen; en it is winskelik det hja wenje yn oarden, dy ’t net to fier fen uzes +lizze. Mar hwet fen it aldermeaste bilang is: hja moatte oertsjûgjende bliken +jown hawwe to fielen for de rjochten fen lytse foltsen en hjar tael, en de moed +hawwe dizze fieling to fordigenjen, hokke machtige fijânnen der dêrom ek tsjin +hjar opstienen. Dit binne wichtige bitingsten, en dochs mei net ien dêrfen +forwaerloazge wirde omdet men maklik ynsjocht, det it better is allinne stean +to bliuwen yn de swiere striid, sûnder to rekkenjen op de stipe fen oaren, as +fen yens bounsnoaten mar healwei folge to wirden, sadet der al licht wriuwing +mei hjar ûntstiet en de frjeonskip forkoellet ta ûnforskilligens, en út wrok +oer dizze ûnforskilligens sels foroaret yn hate, hwet earnstige gefolgen +meibringt. Mislearret it ús dos sokke bounsnoaten for ús to winnen, den binne +wy, ho ’t it de moedleazen ûnder ús ek moeit, oanwiisd op eigen krêften en +allinne scille wy fierders hawwe to striden, oant wy warrich binne en langje +nei rêst, oant it ein komt det wy ús sin krije, ef oan de binijde wrâld sjên +litten hawwe, ho ’t ien fen hjar heechstbijierre talen en dêrnei faeks ek ien +fen hjar âldste foltsen de wei nei Walhalla bireizget. +</p> + +<p> +Mar sikerwier, dit liket net nedich: hwent blyn moasten wy wol wêze, as wy net +seagen ho ’t der jinsen oan ’e oare ich fen de Noardsé wennet in folts dat, al +hat it tsjinwirdich ek in hillige striid to fieren for syn bistean en it bihâld +fen it plak, dat it ûnder de greate machten fen dizze ierde ynnimt, lyk as oant +nou ta jimmer yn syn romrofte skiednis, it witte scil to winnen fen hwa syn +greatste bigjinsels en syn wichtichste bilangen bidrigen. De fryske foarmannen +hienen it by ’t rjochte ein, do ’t hja der op wiisden, det wy fen Ingelân +ginstiger omstânnichheden for ús tael to wachtsjen hienen; troch syn sedelike +stipe koene wy folle bidije, al hoecht de oansluting twisken dit folts en ús +to ’n earsten net to binend to wêzen, omdet wy ommers stride net for de frijdom +fen in lân, mar for de rjochten fen in tael en wy, lyk as boppe al mei klam +sein waerd, yn it gefal, det wy dêr jinsen greate bilangstelling for ús saek +machtich wirde koene, sok in stipe mear to biskôgjen hawwe as reserve, hwennear +somliken hjar ris op hinderlike wize mei ús bilangen bimoeije woenen, en net as +gewoane, wiere striidkrêften. Wy Friezen geane ús eigen wei en scille dy jimmer +gean, mar binne altyd leard forsichtich to wêzen en hawwe neat gjin sin om +skielk, as men in grou berchblok op ús paed delkeile mocht, der mei bilitsen +antlit nei to sjên en—wol it meast to forspijen ding, det in Fries him foar de +geast krije kin—sels twongen to wirden in sydpaedtsje yn to slaen. En fen +hokker kant men den de saek ek biskôgje wol, jimmer wirdt it ús dúdliker, det +wy oanwiisd binne op Ingelân, dat wis wol genôch krêften hat, hwerfen it +biwûnderjen as wy sels moedleas wirde mochten, ús wer treastgje en opfleurje +kin. +</p> + +<p> +Hwent yet wit men to forheljen, ho ’t lange tiden lyn fen it fêstelân mânske +striderskloften teagen en weiswalken oer de woelige weagen, oant der opriisde +in lân, dat yn syn fruchtbere mieden folle wolstân ûnthiet en hjar, wend oan de +earmtlikens fen hjar bertegea, hwer ’t jamk krapte wier en brek troch +oerbifolking, útnoege dêr hjar stevige wenten to bouwen; de swalkers hawwe de +ynlânske stammen, dy ’t yn hjar machtichste dagen for de Romers net wieken, +fordreaun nei de fierste hernen fen it greate eilân en wiernen ieuwen lang +hearskers. Do’t hja einlings bilies jaen moasten for hwa kamen út it Suden, +bleauwen hja yet in bisjuttend diel fen it ingelske folts, al moasten hja to’n +earsten machtleas oansjên, ho ’t it regear oergyng yn hânnen fen ljuwe, hjar +frjemd yn sprake en seden. En wytgjend wiist de skiednisskriuwer ús derop, det +ûnder hjarren dy ’t út de swart-skaedzjende bosken weireizgen oer it warbere +wiid, om op it eilân to hearskjen oant machtiger stammen kamen, mei hwa ’t hja +ringen torane scoenen ta ien krêftich folts, ek folle Friezen wierne. Al +sweijen wy oer dy bisibbens lange jierren, omdet it net yn ús aerd leit +minsken, dy ’t út hjar sels net by ús komme, om bilangstelling en mear to +freegjen, dit bliuwt dêrom net minder wier, det fen forskate Ingelsken it âlde +Fryslân it stamlân is; al slomme de nei eltsoar lûkende fieling ek in hiele +rek, hja wachtet der allinnich op wekke to wirden en troch de rêst oansterke +scil hja yet krêftiger wêze. Forkeard en ûnwird is den ek it dwaen fen +somliken, dy ’t wylst hja dochs witte det Friezen sterk hingje oan hwa ’t it +bloed hjar bynt, wirden sizze hwerút men ofliede mei, det hja fen ús, dy ’t der +rounom for oanskreaun steane, det wy der fij fen binne in blêd for de mûle to +nimmen, forwachtsje in nearzich en lef stilswijen, in ûnforskillich oanskôgjen +fen dizze wichtige, hwent de earste biskavingsbigjinsels oanbilangjende striid. +</p> + +<p> +En yn it stik fen tael-bisibbens, hawwe wy ús der al lang net op foarstean +litten det hja yn ûnderskate bilangrike punten sterk oan uzes tinke liet, ho ’t +wy den sims ek stien hawwe ûnder ynfloed fen it opskouwende Hollânsk en ús +broerren oan ’e oare kant fen de Noardsé heappen wirden oernamen fen latynske +komôf? Den is yn haedsaek it aerd, it karakter fen it ingelske folts en uzes +itselde: beide like birekkenjend, lang hifkjend it goed en tsjoed fen hwet men +ûndernimme wol, mar den ek rjocht oanstjûrend op it doel, sûnder yen dêrby fen +tsjinslaggen en tsjinwirking fen oaren forbjusterje to litten; dêrneist itselde +wêzen yn langstme en bigearte, dy ’t fen beiden lang yn hjar utering tsjinkeard +wirde, mar ienris fen bânnen ûntslein ek ninter it hearskjen oerjowe. Den de +gelikens yn bilangen: wy Friezen dy ’t yn de striid for de rjochten, dy ’t +wy to fordigenjen hawwe yn it stik fen tael jerne rekkenje woenen op krêftige +stipe fen it folts, for hwaens wird men wend is oandacht en earbied oer to +hawwen, wylst hja fornoege wêze scille, as hja witte, det oan ’e oare ich fen +de skiedende sé in folts wennet, dat utering jaen scil oan syn tankberens for +hjar sedelike stipe, hwer soks foech jowt: sa wirdt it ús dúdlik, det dizze de +bounsnoaten wiernen, nei hwa ’t langjend en fortretlik fen twivel de moedleazen +ûnder ús sochten—en earlik en iepen sein, hwa ûnder ús, dy ’t nea net soarch +hie oer de ôfrin fen de striid? +</p> + +<p> +De wichtige frage, dy ’t goed en folslein biandere wirde moat, omdet dêr sa +folle bilangryks fen ôf hinget, bliuwt dos dizze: ho bringe wy tichter en +steviger oansluting mei Ingelân ta stân? +</p> + +<p class="p2"> +Al is dizze langstme nei tichter oansluting by it lân oer de sé yet nea net mei +de dúdlikens utere, dy ’t ik miende ek hjir biwarje to moatten, dochs kin en +mei ik net sizze de earste west to hawwen dy ’t hjar fielde, omdet der yn de +skiednis fen ús taelbiweging fen de lêste jierren bliken binne to finen, det +noch oan ingelske en fryske taelkindigen, noch oan in diel fen ús folts, nij is +hwet ik niis útspriek. Twa dingen wol ik op wize, dy ’t der neffens myn +bitinken fen tsjûgje, det sok in oansluting net lang mear op hjar wachtsje +litte scil, en dy ’t sadwaende fen like folle bilang binne for ús taelstriid as +hja fortuten dien hawwe en dwaen scille for de bloei fen de fryske +taelwittenskip. +</p> + +<p> +Neidet dûrjende de hiele njoggentjinde ieu de stúdzje fen dizze taelwittenskip +en -skiednis for fierwei it greatste diel bioefene wier fen dútske learden, fen +Friezen mar for in lyts diel, wylst men mar komselden in ingelske namme neamen +hearde, is hjiryn mei en koart nei it bigjin fen de tweintichste ieu in +bitsjuttende foroaring kommen. De Dútskers geane fierder mei hjar oandacht ús +tale ta te wijen, yn safier hja piele mei djip-geande taelstúdzje, al wit it +jonger slachte net mear dy krêften to ûntwikkeljen, hweroan wy njonkenlytsen +by de dútske learden wend wiernen, wylst yn Fryslân de bêste en dreechste +tael-bioefeners as hjar bitinken uterje, det dizze for ús tael sa bilangrike +stúdzje like folle en mear forsoarge heart to wirden fen soannen út it eigen +lân as fen ús eastlike bûrljue en—tige wichtich forskynsel dit—der yn Ingelân +somliken bigjinne mei oandacht de oplibbing fen Frysk to folgjen. En nou is it +treastelik to sjên, ho ’t foartdalik de oansluting twisken de fryske en +ingelske learden ta stân komt, hwerfen by de Dútskers, hwaens wirk dochs hwet +dit oanbilanget tige to achtsjen en wirdearjen is, nea net praet wêst hie, +alteast hyn-efte-nei net yn dy miette, as wy tsjinwirdich mei de minsken út it +West waernimme. Yn dit forbân heart foarâl neamd to wirden it trijemanskip De +Clercq-Sipma-Craigie, hwerfen op dit gebiet, lyk as bikend is, noutiids fierwei +de measte krêft útgiet, sadet der alle reden is oan to nimmen, det wy oer it +plak fen it Frysk yn de indogermaenske talen en net minder oer de forhâlding +fen de fryske „dialekten” nou de klearrichheit krije scille, hwernei al +sokke lange tiden winske waerd. En sa komt den út it greate ryk yn 1909 Dr. +Craigie oer nei syn fryske frjeonen om yn it lân sels nei de sprake, hwerfor hy +folle bilangstelling fielt, ûndersiik to dwaen en safolle mûlk mei hjar wêzen +op ’e hichte to kommen, hweryn hy op biwûnderenswirde wize slagget; as gefolch +dêrfen forskynt yn 1913 fen de hân fen in Fries, nou de hear P. Sipma, de bêste +biskriuwing fen it lûdwêzen fen ús tael en spraekleare fen it Frysk, dy ’t wy +oant nou ta ûnder eagen krige hawwe, en diz’ kear howol it in wittenskiplik +wirk is fen bûtengewoane wirdij, net mear earne yn Dútsklân ef yn de Dútske +tael, noch yn it Frysk, dat dêrfor in to lyts taelgebiet hat, mar printe op de +University Press to Oxford en diel foarmjend fen de „Publications of the +Philological Society”. Yn forbân mei hwet ik hjir bihânnelje is foarâl fen +bilang de winsk, dy ’t de skriuwer uteret oan ’t ein fen syn Preface: +</p> + +<p> +—May his (nammentlik dat fen Dr. Craigie) example be followed by many in +showing an interest in the study of my native language, which has been +overlooked and neglected for too long a time, +</p> + +<p> +en fierders de bikende utering, dy ’t nou ek fen Ingelsken fornommen wêze +kin: +</p> + +<p> +—But still more noteworthy is the fact that Frisian is of special importance as +a sister-language of English. From time immemorial English and Frisian have had +in common a certain number of peculiarities in their system of vowels and +consonants: these must have been proper to the original Anglo-Frisian +language... +</p> + +<p> +Hjir hawwe wy dos al in stikmannich oanwizings, det de oansluting twisken de +fryske en ingelske <i>taellearden</i> ta stân kommen is, sadet ek hjir +aldergeloks de grounslach al lein waerd, hwerop wy, dy ’t dochs ûnmûlk alle +nedige herfoarmings it earst oanwize kinne, omdet ek ús krêften ienris in ein +nimme, inkeld mar hoege fierder to bouwen. De oansluting, dy ’t nou alderearst +oan bar komt en hwerby wy allinne tige foarútgean kinne, is dy twisken de +ingelske en fryske skriftenkennisse, dy forwezentlike wirde moat, om in +tsjinwicht to hawwen by de ynfloed fen de hollânske kinst. Ek dit is net mear +as de strange trochfiering fen in bigjinsel, dat al fen de bêsten oannommen +waerd en dêr ’t men dos net mear oan ûntkomme kin; mei in pear wirden wol ik +yet efkes oanjaen, hwet neffens myn bitinken de bêste wei is for de oansluting +twisken de skriftenkennisse fen beide foltsen, hwerfen it gefolch fensels +wirdt, dat de beide naesjes better mei eltsoar bikend reitsje. +</p> + +<p> +In forearing fen somliken ûnder myn jonge frjeonen-meiwirkers, dy ’t earst, ik +jow it jerne ta, ek mines wier, mar dy tsjinwirdich by my jimmerwer oan waermte +en fieling fen ljeafde forliest, en my net mear haget lyk as to ’n earsten, do +’t ik alles hwet tsjin folkskinst skettere yet yn de earmen fleach, is dy for +de hollânske ljuwe fen tachtich. Nou mei dit miskien ek by somliken fen hjarren +to forklearjen wêze út wearze fen de folkskinst, hwerop wy yn Fryslân folle +ûnthelle waerden, en dy ’t men ús yet jimmer tapijt, en út ynlike forearing +for de persoanlike kinst—is dizze forklearring de wiere, den mei men dizze +biwûndering in lokkich forskynsel neame—, mar in greate kâns bliuwt der +bistean, det wy mar mak de miening oernimme fen hwa ’t yn Hollân alle +letterkindige wizens miene to bisitten en det wy <i>sa</i> ûnder ynfloed steane +fen de kritikasters dêrre, det wy de macht net mear hawwe sels to skiftsjen +en sels to ûndersiikjen—hwet hiel hwet earnstiger liket—. Hwent as wy ús eigen +fris oardiel biwarre hiene, scoenen wy ringen bigripe, ho ’t de hollânske +skriftenkennisse troch de revolúsje fen tachtich wol lottere waerd fen hiel +hwet ûnwiers en minderwirdichs, mar net oansterke yn inerlike sielekrêft en +wezentlik al likemin yn bliuwende wearde, en det men de hollânske letterkindige +net yn wêzen, mar yn gefolch earder lykje moat by de frânske steatkindige +revolúsje fen 1830, as by de Greate fen 1789. It wirdt sikersonk tiid det wy +ynsjogge, ho ’t njonken rju sonnettisten, dy ’t de ynlikste biwûndering +fortsjinje om de suverens, hwermei hja hjar heech-minskelike fieling witte to +uterjen, romanskriuwers as van Eeden en de Meester, bihearre ta de +wrâldletterkinde en det de alles-omfetsjende en folslein-suvere kinst, hwerop +ús tael wachtet om krêftiger as ea de takomst tomjitte to gean, ûnmûlk +ûntstean kin troch in slaefske neifolging fen ’e nijste hollânske +skriftenkennisse, hwerfen it oerstjûre wêzen ek yn tsjinstriid is mei de rêst +fen ús romme kontreijen. +</p> + +<p> +Fortsjinstliker as ús oer to jaen oan de lieding fen de hollânske kritikasters, +liket it, myn frjeonen, for ús mei eigen fieling en oardiel ris nei to gean +eft der oan ’e oare ich fen de Noardsé den wierlik sa’n bytsje goeds skreaun +wirdt, as men ús faken forkindige; better as de omgong to siikjen mei de +hollânske langhierrige en forwieljassige jonge kinstners, hwaens iennichst doel +it liket in hopeleazen war to dwaen de minlike frânske swier, bihaechlikens en +lossens machtich to wirden, det men dochs foarâl net sjên kin ho ’t hja +opwoeksen binne op klaei- en fean-boaijem, liket it, oansluting to siikjen mei +de jonge ingelske kinstnerswrâld, dy ’t noutiids net tinkt, mar docht, net +skriuwt, mar striidt for it eigen lân. Troch, mocht it mûlk wêze, tiden to +toevjen dêr jinsen oer sé en ús jonge, dêr for ús woune frjeonen, for hwa ’t +jimmer ús fielen wier, to noegjen nei it eigen lân, det hja witte hwet wy wolle +en sjogge hwa ’t ús tsjinstiet, stiftsje wy in boun twisken minsken fen it +selde bloed. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div class="chapter"> + +<h2><a name="chap06"></a>VI.</h2> + +<h3>De Jongfryske Biweging en Geart Jans Fenema.</h3> + +<p> +Oan ’e reklame, dy ’t minsken as Canne, Hof en Rypma sa ynskiklik wiernen to +meitsjen for ús bigjinsels en wirk, scil it for in great diel ta to skriuwen +wêze, det it my sikerwier lokt is, mei myn kritiken yn ’e Ljouwerter Krante, dy +’t oars—en ik siz soks mei greatskens—net bjuster populair skreaun binne, dochs +alle Friezen ús eigen lân to birikken, dy ’t mei nocht al it wichtichst yn ús +skriftenkennisse, binammen dos de ûntwikkeling fen jongeren, folgje en +ûndersiikje. Dizze biskôgings, foarâl dy oer it wirk en it streevjen fen Jan +fen ’e Gaestmar, hienen, trochdet it oanfallen hearskip sa jamk syn mûle +foarbypraette, eigenaerdige gefolgen, dêr ’t wol de oandacht for frege wirde +mei, om ’t it sa mei forbjusterjende klearens bliken docht, ho nearzich ûngeef +de tastânnen yn ús skriftenkennisse wiernen foar it opkommen fen ús, +Jong-Friezen. +</p> + +<p> +Yn myn earste opstel, dat biskôge wirde moat as in ynlieding for ’e hiele rige, +wiis ik der op, det Jan fen ’e Gaestmar him yet jimmer lokkich priizgje mei om +it kommando oer in pear tsjinstfeinten, ljuwe oars fen minder wicht en +bitsjutting, mar dy ’t, nei oarders fen hjar foreare Master krige to hawwen, +mei nuvere redsumens al faker as ienris de hiele Algemiene Gearkomste wisten to +meitsjen ta in âlderwetske poalske lânsdei,—sûnder krekt oan to tsjutten, hwa +’t ik hjirmei miende. Lyk as ik forwachte hie, fleach de hear Canne, de +forneamde Gearkomste-Ropper, al foartdalik tsjin ’e lampe en frege yn in +oerstjûr stikje yn ’e Ljouwerter Krante my om biwizen for sok sizzen, dy ’t ik +dodestiids miende yet ljeaver net meidiele to moatten, sadet ik him inkeld +oanret haw, de skoech oan to lûken, as dy him sa krekt passe mocht, dêr ’t er +tige breinroer om wirden wêze moat. Nou lykwols fyn ik frijichheit, hjir mei to +dielen, hwet in lid fen it Haedbistjûr, dy ’t yn Ljouwert lieding jowt oan it +krite-libben (<i>net</i> dos de hear Sipma) my yn forbân dêrmei to witten die: +det de hear Canne syn toanielstikken lyk as „Rjochten en Plichten” tastjûrt oan +’e Gaestmarder Hear, dy ’t him den oanwiist hwet dêryn forbettere wirde moat; +det by de opfiering, as it niismiende Haedbistjûrslid de hear Hof rounút seit, +det er net folle goeds sjên kin yn it stik fen syn frjeon Canne, dizze dit +forklearret as tige bigryplik, „om ’t Canne net alle foroarings oanbrocht +hie, dy ’t hy, Hof, him opjoech”; en det yn it krantsje, der ’t Hof +haedredakteur oan is, sok in stik, netjinsteande dy bigryplikens, dochs wer +bioardiele wirdt op in ginstige wize, det it is om der wé fen to wirden. De +lieder fen it Ljouwerter krite-libben fornijde my bûtendat, det him langlêsten +hwet oanbrocht wier, dêr ’t it yet klearder út waerd, det ik it by ’t rjochte +ein hawn hie, do ’t ik Canne in tsjinstfeint fen Hof neamde; ik haw der net +fierder op yn frege, om ’t ik fen myn gelyk wol oertsjûge wier, ek sûnder nije +biwiisstikken, mar kin de hearen Hof en Canne út goederbêstens yet de rie jaen +by dit Haedbistjûrslid fierdere taljochting to siikjen, dy ’t hjarren sûnder +mis den jown wirde scil, mear as hjar sels wol ljeaf is. +</p> + +<p> +Oan it ein fen myn fjouwer opstellen oer ’e Gaestmarder Hear joech ik in pear +gearfettings fen hwet ik sein en biwiizge hie yn myn kritiken, in koarte +oantsjutting fen ’e haedsaken, dy ’t letter noch fen Hof, noch fen Rypma my +sels mar mei it oanheljen fen sitaten ûntstriden binne en dos biskôge wirde +meije as algemien wier-field en oernommen, sadet ik se hjir mei yet ynliker +klam as to ’n earsten, herhelje kin: +</p> + +<p> +1. Om ’t it diel fen ’e „Klankboarne”, dat trochgean wol for djipfield dicht, +al dalik bliken docht inkeld to bistean út in heap ûnwiere, rombommige utering, +hwerfen eltse ynlike fieling skou is, docht men forkeard en is men ûnbinlijk +jinoer it wiereftich talint, as men de<a href="#fn10" +name="fnref10"><sup>[10]</sup></a> rimeler Hof forearet mei de dichternamme. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn10"></a> <a href="#fnref10">[10]</a> +Noutiids wol ik hjir ynlaskje: <i>him dêryn uterjende</i>. +</p> + +<p> +2. Om ’t it oare diel bistiet út breklike oersettings en rymstikken, dy ’t +hjar ek net útjaen wolle for mear as dat, kin sels de meast ynskiklike krityk +net de miening uterje, det mei de „Klankboarne” praet wêze kin fen in +forriking fen ús skriftenkennisse. +</p> + +<p> +3. Om ’t de mislearring fen ’e biweging fen 1905 foarâl hjiroan ta to skriuwen +is, det de hear Hof, howol dekadint fen ’e tachtigers, oannommen waerd as hjar +lieder op it fjild fen taelstriid en letterkinde, is it net dúdlik hwer ’t de +fortsjinsten fen de nou bispritsen skriuwer to siikjen binne, en kin him, +alteast to’n earsten, for syn streevjen yet gjin liedende posysje taskikt +wirde. +</p> + +<p> +4. Allinne den scil de hear Hof yn steat wêze ienris minder ûnsuver wirk to +jaen, as er, weromkommend op syn ûnbiredenearre sels-forearing, en war dwaende +him hwet suverens en rêstigens fen utering eigen to meitsjen, mei de die +tajowt, det syn rombom fen eren net fierder biachte hoecht to wirden. +</p> + +<p> +Woe men dizze gearfettings mei fortuten bistride, den scoe men oertsjûgjend +taljochtsje moatte, det de „Klankboarne”, yn safier dizze dichten bifettet, +utering jowt oan suvere fieling yn oprjochte wirden, det de rymstikken bjuster +geastich binne, en de oersettings fortsjinstlik; det de hear Hof gjin skild hat +oan it mislearjen fen ’e biweging fen 1905 en det er do ús taelstriid laet hat +mei talint, wylst troch it bistriden fen ’e twa earste de fjirde gearfetting +fensels krêftleas wirde scoe. Om ’t hjirta nimmen yn steat wier, kaem der fen +soks lykwol neat en hie de simmeleftich-wirden Gaestmarder Hear, dy ’t jimmer +yet yn ’e loksillige ynbylding liket to libjen, det er hearsker wêze koe op +Fryslâns fjilden, roun to sjên nei oare, mocht it ek wêze minderweardige +middeltsjes, om sa alteast yet hwet fen syn eren sa krêftich prestige to +biwarjen. Tsjin better witten yn biskildige hy my derfen, det myn ienris +ginstige miening oer syn wirk, omslein wier yn in ûnfortsjinne-leechlizzende, +<i>neidet</i> en <i>omdet</i> er my in bydrage for syn krantsje, dat my do +allinnich fen hearren sizzen bikend wier en hwerfen ik net ealge det de +Gaestmarder Hear bistjûrder wêze koe, wegere hie plak to jaen. Dit sizzen, dat +my oantaeste moast yn myn namme fen earlik en oprjocht, allinnich sims hwet +strang kritikus, koe net ûnbistriden bliuwe, om ’t men oars fen my tinke mocht, +det ik by it bioardieljen fen in wirk gjin rekkenskip hold mei it bilang fen +myn tael, mar mei dat fen mysels en soks de saek, dy ’t ik fordigenje, wol skea +dwaen moast. Deselde jouns yet, det dizze lytse mar wol tige Hof-eftige, ommers +eltsenien nei him sels ôfmjittende, biskildiging priele yn it Ljouwter +Nijsblêd, hwerfen it gehalte dêrtroch dochs slim rize koe, skreauwen myn frjeon +Sybesma en ik neikommende stikken, dy ’t gjin taljochting mear fen neden +hawwe: +</p> + +<p class="right"> +Ljouwert, 5 July 1915. +</p> + +<p class="center"> +<i>Oan ’e bistjûrder fen it Ljouwter Nijsblêd.</i> +</p> + +<p> +Ik noegje Jo út, ynlizzen stikken op to nimmen, hwerby Jy nei ’t ik hoopje mei +blidens fornimme scille, det ek ik bisleat my de weelde fen in pleitbisoarger +to ginnen. Immen, dy ’t sels, om ’t er gjin man fen it debat is, it bistiet in +oar de kastanjes út it fjûr helje to litten,<a href="#fn11" +name="fnref11"><sup>[11]</sup></a> kin hjiroan, nei ’t it my taliket, net bêst +niget hawwe. +</p> + +<p class="right"> +(<i>w. t.</i>) D. KALMA. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn11"></a> <a href="#fnref11">[11]</a> +Ik doel hjirby fensels op ’e forhâlding Hof-Canne. Noat fen ein Aug. 1915. +</p> + +<p class="center"> +<i>Oan Jan fen ’e Gaestmar.</i> +</p> + +<p> +Nei ’t ik Jou artikel lêzen hie yn Jou krantsje fen ’e 5te July waerd it my +ringen klear, det ik dochs eigentlik to heech stean om sels in andert to jaen +op sok in artikel, hweryn de ûnwierste biskildigings oan myn adres utere binne +sûnder ek mar in skyn fen biwiis. Dêrom bisleat ik de hear Sybesma, dy ’t myn +oandacht for Jou skriuwen frege, ynsjoch to jaen fen ’e brieven en stikken, dy +’t hjirmei yn forbân steane om dêr fierder it brûkme fen to meitsjen, dat +himsels it bêst noaske. Det ik sa gau ré bin mei in forwar leit him allinne +hjiroan, det ik fen bitinken bin, det men ûnwiere biskildigings net de tiid +jaen moat woartel to sjitten yn it moed fen ûnwittende minsken. +</p> + +<p class="right"> +(<i>w. t.</i>) D. KALMA. +</p> + +<p class="center"> +<i>Achte Hear!</i> +</p> + +<p> +De hear Kalma joech my frijichheit oer to nimmen út him tastjûrde brieven, +hwet mei dizze saek yn forbân stiet. As gefolch hjirfen mien ik Jou oandacht +for it neikommende freegje to moatten: +</p> + +<p> +It die my nammentlik bliken det de hear Kalrna syn earste artikel oan ’e +Redaksje fen de Lj. Kr. tastjûrde, likernôch de 26ste Oktober ’14. De earste +brief alteast dy ’t er hjiroer werom krige, draecht de datum 31 Oktober. +</p> + +<p> +Yn ’t bigjin fen de moanne Novimber fette de hear Kalma it plan op syn rige +bydragen „Fryslâns dichters”, to ’n earsten for Slj. e. Rj. skreaun, ôf to +sluten mei in bisprekking oer Jins wirk as dichter. Hjirfor wier nedich, det er +de kinde mei Jins „Klankboarne” fornijde, dy ’t er sûnt mear as in healjier net +wer mei oandacht bistudearre hie. It gefolch hjirfen dielt de hear K. mei yn it +bigjin fen syn opstel oer dr. Schepers, det yet yn hânskrift by him leit, en +blikens de datum skreaun waerd fen <i>3 oant 6 Desimber 1914</i>.<a +href="#fn12" name="fnref12"><sup>[12]</sup></a> Dit bigjin is sa: +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn12"></a> <a href="#fnref12">[12]</a> +Alhielendal omwirke forskynt dit opstel nou yn ’e Ljouwerter Krante. +</p> + +<p> +„Hwa de ynlieding lies fen myn earste opstel oer ús dichters, scil him miskien +yet witte to binnen to bringen, ho ’t ik dêryn ûnthiet to bihanneljen it wirk +fen Jan fen ’e Gaestmar, yn safier dit ryk is oan dichterlike wearde, dos, scoe +men allicht sa op it each sizze, somlike lyriske brokstikken út syn proazewirk +en, as haedsaek, de hiele Klankboarne. For immen lykwol, dy ’t him net fen de +wize bringe lit troch hwet heech-opjaende rhetoryske bombast, noch troch in +foarm, dy ’t lyk as oan alles bliken docht net út dichterlike fieling ûntstie, +mar hweroan, tinkelik mei ytlike switdrippen, machtich war dien waerd om oan +it dicht alteast in bjusterbaerlik kleurtsje to jaen—for immen sadwaende, dy ’t +net tofreden is as hy merkbyt mei al syn biwûndering oan ’e bûtenkant to +bliuwen, mar dy ’t earnstige moeite docht om to kommen ta de inerlikste pit +fen it wirk, scil it ringen dúdlik wirde, det de Klankboarne, útnomd in inkeld +fers det letter yet wol ris bispritsen wirde kin, yn it djipste wêzen net mear +is as de utering fen in ûndichterlike geast dy ’t, it mei den wêze út ljeafde +for de tael ef út persoanlike earsucht, mei alle gewelt neamd wirde woe as de +greatste tsjinwirdige dichter fen ús lege lânsdouwen.” +</p> + +<p> +Fierders skreau de hear Kalma likernôch 5 Desimber oan de hear Sytstra, samler +fen F. M. N., det er net langer frijichheit foun, Jo, as dichter eare to +bringen. Miskien scil de hear Sytstra my de deugd dwaen wolle de hear K. syn +wirden oer Jins „dichterlik” wirk krekt mei to dielen. Sels al wier dit brief +fordwoun, den bliuwt my dit biwiisstik oer, det de hear Sytstra yn syn andert +oan de hear Kalma, det as datum draecht <i>10 Desimber</i>, op dit oardiel oer +Jins wirk yngiet. In andert op in brief fen ’e hear Kalma oan syn frjeon B. +Brouwer, hweryn er it selde forkindige, is stimpele op de <i>5te Desimber</i>. +</p> + +<p> +De hear Kalma dielde my mei, det er, do ’t er syn bydrage tastjûrde oan it +Lj. Nijsbl., noch net wist det Jy hjirfen bistjûrder wiernen en det syn +direksje de selde is, as dy ’t ek útjowt it Nijsbl. fen Fryslân. Soks koe him, +yn Raerd wenjend, hwer Jou krantsje net bjuster bikend is, bêst oerkomme. +</p> + +<p> +De <i>20 Desimber</i> skreau er, lyk as men ûnder it artikel fine kin en lyk as +dos ek Jo bikend wêze koe, syn twad opstel oer R. Tolman. Hjiryn is, lyk as Jy +tajowe, al to fornimmen det syn oardiel oer Jins wirk wiizge is, howol de +brievekaert, hweryn Jy him de opnimming fen syn stik wegeren, yn in slúfke +siet, det stimpele is <i>29 Desimber 1914</i>. +</p> + +<p> +Hjirút docht bliken, det as er praet wêze kin fen in ûnweardige wize fen +bistriden, dizze inkeld oan Jou side to bikennen is. Jy uterje tsjin ’e hear +Kalma biskildigings, hwerfen Jy sels witte koene det se ûnwier wiernen, wylst +Jy oannamen, det er sûnder middels wêze scoe om dizze ûnwierens to biwizen. +</p> + +<p> +Jy wirde hjirby útnoege sûnder útstel alles werom to nimmen, hwet Jy mei it +each hjirop tsjin de hear Kalma ynbrochten en yn Jou blêd dêroan ta to foegjen +det it Jo moeit soks skreaun to habben. Oars scil for de hear Kalma de saek +hjirmei net ôfroun wêze. +</p> + +<p class="right"> +Jins tsjinstré, <br/> +(w. t.) R. P. SYBESMA. +</p> + +<p> +<i>Alhowol it iennichste, dat de hear Hof wist yn to bringen tsjin myn +kritiken, dizze tsjin-better-witten-yngeande en ûnbiroaide biskildiging wier, +hat er wegere sels de fordigening fen myn frjeon Sybesma, dy ’t dochs nea syn +krantsje ûnginstich bioardiele hie, lyk as ik wol dien haw, plak to jaen, hat +er wegere de kopy fen ’e stikken werom to stjûren, faeks hoopjend det wy gjin +ôfskrift biwarre hienen, en is er der mei gjin inkeld wird op yngien earder as +de 21ste Aug., do ’t de Algemiene Gearkomste dochs al mislaet wier troch syn +ûnwiere biskildiging, en er sels miende nij—spitigernôch wer like +ûngeef—biwiis to hawwen for ’e ûnkrektens fen myn kritysk ynsjoch.</i> Den, +de 21ste Aug. 1915, as net lyk forline jier, de sinne fortsjustere is, mar wol +it forstân fen ús Gaestmarder Hear—in minder ûngewoan barren dit—stiet yn it +Ljouwerter Nijsblêd neikommende skrutele útflecht to lêzen: +</p> + +<p> +„En de moarns nei ’t de jouns it earste diel dêrfen yn it Ljouwerter Nijsblêd +stien hie, hie ’k foart al in „Ynstjûrd stik” op ’t bureau, op forsiik fen ’e +hear Kalma skreaun fen syn frjeon R. P. Sybesma, in learling fen ’e +Poutsma-skoalle hjir yn ’e stêd; in jongkeardel, dy ’t ek in goed fers skriuwt. +Det stik, mei oan ’e ein it drigemint der by, det ik mar sûnder útstel alles +werom to nimmen hie, hwet ik tsjin ’e hear K. ynbrocht hie en der oan ta foegje +moast, det it my moeide, soks skreaun to habben, „oars scoe for ’e hear Kalma +de saek hjirmei net ôfroan wêze,”—det stik, siz ik, dêr scil ik it fierder net +oer habbe (hm, hm! K.) Myn artikel „Unwirdige kritiek” wier in wearslach op +stikken fen K. dy ’t yn ’e Ljouwerter Krante stien habbe, en wol K. dêr eat oer +sizze, den is det it blêd dêr ’t er by forskine moat. Ik scil den wol anderje, +as ’t nedich is. Yn elk gefal: de redaksje fen it Ljouwerter Nijsblêd wol +fensels mei de hear K. <i>ef hwa ’t út syn namme komt</i> (skeanprint fen my, +K.) gjin gedoente habbe, oant er net weromnimt hwet er yn F. m. n. oer kranten +skreaun hat (faeks scil dit barre, ear ’t, der parren oan ’e finsterbanken +groeije en de Gaestmarder Hear in fortsjinstliker krantebistjûrder wirdt. K.) +Om ’e selde reden hat dy redaksje it briefke „Oan ’e bistjûrder fen it +Ljouwerter Nijsblêd” det de hear K. der by dien hie, oan ’e kant lein. Mar der +wier yet in briefke fen ’e hear K. by „oan Jan fen ’e Gaestmar” en dêr sei er +yn, det it him ... „ringen klear waerd, det hy dochs eigentlik to heech stie +om sels in andert to jaen op .....” ensfh. En <i>dêrom</i> hied er bisletten de +hear Sybesma .... ensfh. Dy—mar hat dy sels dit briefke wol lêzen?—stie dos net +to heech .... (De Gaestmarder Hear lies yn syn oerstjûrens, sûnder de +bitsjutting fen ’e wirden to fetsjen: it forskeel twisken Rintsje en my wier +fensels, det, as ik bigoun to skriuwen ik my sels fordigenje moast, wylst hy +bûten it eigenblik skeel stie en net de smoarge menear fen bijegenjen fen Hof +ûnderfoun hie, dêr ’t ik my oer fornoegje mocht. Hy hat it briefke den ek wol +lêzen ..... O Gaestmarder Hear, is de sinne den ivich fortsjustere? K.) +</p> + +<p> +Do ’t ik net andere, mar de oare deis bidaerd-wei de twade helte fen myn +artikel forskine liet, habbe de beide baesmannen fêst wol ynsjoen, det se hwet +to gau west en ek to folle loslitten hiene, hwent in pear dagen letter krige ik +in koarte sommaesje fen ’e hear Sybesma, om him sûnder útstel de my bikende +stikken (to witten it ynstjûrd stik fen S. en de beide briefkes fen K.) werom +to stjûren, „dy ’t ik mei de nedige taljochting nou opnimme litte scil yn ’e +Ljouwerter Krante,” stie der by. +</p> + +<p> +Ik hab neat weromstjûrd en tink ek neat werom to stjûren. De hear Sybesma kin +lykwol de twa postsegels, dy ’t er by syn lêst brief yn die, werom krije, as er +de reis derom dwaen wol. En in goêrie derby.” +</p> + +<p> +Ik jow eltsenien frijichheit, him in eigen oardiel to foarmjen oer ’e wizânsje, +dêr ’t de Gaestmarder Hear mient syn plichten as bistjûrder op waernimme to +moatten, ek de hear Hepkema, dy ’t wiis dwaen scil, as er wer bistjûrders siket +for in krante fen sines, mei hwet better to hifkjen; ik wiis der yet op, det +Hof myn kritiken útmakket for ûnweardich, net om ’t myn oardiel en dos +binammen myn gearfettings bjuster ûnkrekt wéze scoenen, mar om ’t ik, lilk +wirden om it wegerjen fen myn wirk „De tinzen fen Fryslân”, dêr ’t ik net +tankber genôch for wêze kin, myn miening wizige hie, in biskildiging, hwerfen +de opsettelike ûnwierens biwiizge is. Myn gearfettings, hwerta ik dos kaem nei +soarchsum-neigeand ûndersiik, bliuwe stean as in bidriging for elts, dy ’t de +weardij fen ús sprake opofferje wol oan forearing fen ’e ôfgod fen syn Ik; de +Gaestmarder hear lykwol, skriklik bearend en mei lûd gegûl, de hân hâldend +tsjin it ûnderste diel fen syn rêch, dêr ’t myn swipe faeks hwent al to pynlik +strime, stroffelet keakeljend it bureau fen syn krantsje, Galileëer Kerkstraat +safolle, binnen en hjit syn ûnderbistjûrders, sûnder útstel del to +knibbeljen, him sa fornoegjend yn ’e yllúzje, det men yet yn oanbiddende +biwûndering lústeret fen syn geny. Gerdyn: ein fen ’e earste útkomste. +</p> + +<p class="p2"> +Neidet dit mislearre Kloos-ke fen ús skriftenkennisse in toarn stien hat to +dounsjen fen oerstjûrens, rideljend fen simmeleftige koartslangstme wer in +wraem to dwaen op ’e jonge biweging, dy ’t him wol-fornoege yn ’t spier kommen +seach, ljochtet der troch de tongerkloften fen ús Gaestmarder boppeloft in +skriklike flikkerstriel en prúst it hearskip forheftich, as teiken, det ringen +„it donker swirk syn tsjoed útspije moat”. „It is ús in wier en ljeaflik feest, +soks to oanskôgjen” sizze wy, en slagge de kape oer ’e holle, mar pakke meiien +de wirge dounser by syn baitsje, en sette him sa, det it measte fen dizze +snijende heil komt op ’e forheven kriten, dêr ’t hy, foar eagen fen hiel +Fryslân, stiet oan to gean, de fûsten rôljend en wiid-útspriedend de earmen, +lyk in houten-klaes, oan hwaens toutsjes in opslûpen jonge lûkt, skodzjend fen +it laitsjen, as er bar om bar de foetten en earmen op en del gean sjocht mei +krampeftich-gammele biwegings. Dizze houten-klaes lykwol, net inkeld slacht er +mei skonken en hânnen, mar ek syn eagen rôlje en de noaskebril wibelet, det it +in wille is en in eachweid, dêrnei to skôgjen: sjoch him der stean, oangeande +hwer wy him yn in oerdwealske rite set hawwe, fordet hiel Fryslân wearze +krije scoe fen syn oerstjûre menear fen dwaen, lyk as de Spartanen yn âlde +tiden dronken hjar slaven boarnden, det eltsenien merkbite scoe ho +minderweardich in minske yn sok in tastân oangiet. En wiles skûrt it swirk +iepen en de heil tommelet del en kitelet de Gaestmarder Fersenmakker net +bjuster noflik en al mear bigjinne syn eagen to rôljen en syn bril to wibeljen +en syn earmen en skonken to slaen: tsjinje wy him dos dalik in bidimjend middel +ta en skriuwe wy him lange tiden rêst for, hwent oars scoe soks einje kinne yn +in delirium, dêr ’t er dochs biwarre for bleaun wirde moat. +</p> + +<p> +Litte wy lykwol yn gewoan-rêstich proaze, lyk as wy jimmer wend wiernen to +skriuwen, (ik prebearre hjir in toarn utering to jaen, op in wize, as dêr ’t +Hof op wend is de jonge biweging to bistriden) forhelje ho ’t de Gaestmarder +Hear, neidet syn earste oanfal ôfstuite is op ús rjochtfeardige bioardieling, +bisiket de boppemeidielde gearfettings hjar krêft to binimmen, om ’t er—bigryp +ris oan—„dichterlik (!) wirdt fen sin-oan-tsjoed-dwaen, sa ’t er tinkt det Nero +waerd do ’t er Rome barne litte scoe; sa ’t grif Lamech wier, do ’t er song: +„Wier-wier, ik scoe in man deije om myn woune, en in jong feint om myn bûde!” +(Nommel trijemanskip: Lamech-Nero-Hof! K.) +</p> + +<p> +„Det hab ik by riten hawn. +</p> + +<p> +„By riten, hwent sims kaem dy wearaksel yn alle wrake wer boppe, dy ’t nei ’t +ik tink, dôch lokkich yn alle sountinkende siele biskepen is, en dêr ’t Jezus +de heechste, treflikste utering oan jowch, do ’t er sei: „As immen dy op it +lofterwang slacht, hâld him it rjuchter ek ta.” (Skandliker profanaesje barde +der wis nea net yn ús skriftenkennisse; hok for gelove Hof hat, kin minder +skele, mar hwa ’t Jezus forearje as de stifter fen ús godstsjinst, docht it +pynlik sear, sok in namme yn sok in forbân to hearren. K.) +</p> + +<p> +„En nou ’t it bigjin fen hwet ik forwachte pleats hawn hat: nou ’t ik hwet yn +’e rik hab, dêr ’t ik by need wol mei ta kin, nou bin ik den alteast sa fier, +det ik kear ôf, mei beide hânnen tagelyk (hy bigjint wer mei de earmen to +slaen; K.), hwet oars yet folgje mocht. Ut foarsichtigens, om it net to fier to +driuwen, sa hab ik mysels en in frjeon, dy ’t my yn dizze saek holpen het, +wysmeitsje wollen. Ut tsjinnichheid yn ’t brûken fen ’e boalsbile, dy ’t it +bline rjucht my yn ’e hannen triuwt (ta fordjer for de bline Gaestmarder Hear, +dy ’t him dêrmei yn ’e skonken slacht, K.) docht my bliken, nou ’t ik +<i>djippernôch yn ’e skatkeamer</i> (!!! K.) fen myn tinken <i>taest</i> (!!! +is it wer net fornoegjend, dizze heal-eigenwize en oanstellerige bombast? K.)” +</p> + +<p> +De 17de July den, forskynt der yn it Sneinsblêd fen ’e Ljouwerter Krante, it +blêd, dat út fier-sjênde wizens jerne plak jowt oan fortsjinstlik wirk fen myn +maten en my, in sonnet ûnder de suvere en al foartdalik sympatyk oandwaende +titel „Myn taflecht” en ûnderteikene G. J. F.,—yn ’e neikommende wirden: +</p> + +<p class="poem"> +„Ik hâld fen dy, sa ’t stille minsken hâlde<br/> +Fen ienlikheid; by dy wier ’k bûten noed,<br/> +As twivel spûkrich omgong troch myn moed<br/> +En ’t soarchsum opkweekt herteblomt’ towâdde;<br/> +Forbjustring oer my optwong, sa ’t in kâlde,<br/> +Wreed blauwe loft omheech twingt, oant forgoed<br/> +Hjar tsjuster ’t wint, en ’t donker swirk syn tsjoed<br/> +Utspije moat, foar ’t ierdryk wer yn ’t âlde<br/> +Sêft-glânz’ge ljocht, det oer ’e lannen lei<br/> +Foar ’t ûnwaer kaem, him swiid formeitsje mei.<br/> +<br/> +Den socht ik dy en mocht dy altyd fine;<br/> +Under it boldrich driigjen brochst my wei<br/> +Nei fredich-stille kriten, dêr ’t de dei<br/> +Syn glâns hâldt en gjin onwaerswolken wine.” +</p> + +<p> +Nei dit efkes biskôge to hawwen, die it my bliken, det hiel goed fen utering en +geef fen fieling wiernen de rigels 1, 2, 11, 12 en 13<i>a</i>, wylst +twiveleftich wiernen de rigels 9 en 10 en hwet oerbleau, tinkelik ûnwier fen +fieling, hwent alteast ûnwier fen utering neamd wirde moasten; det lykwol de +bou, howol ôfwikend fen ús biwende italiaenske foarm, oarspronkelik en +krêftich wier, sadet ik sterk bigoun to fielen det, wier de skriuwer hjirfen +yet jong en hied er as gefolch yet in libben fen ûnderfining en learing foar +him, alteast fen in ûnthjit praet wêze mocht. Mar neilêzend waerd ik heal wé +fen dat sizzen: „en ’t donker swirk syn tsjoed útspije moat,” dat my wer tinken +die oan immen, dy ’t ik koartlyn bispritsen hie yn fjouwer sakelike artikels en +my oan it neimimerjen brocht, eft it wol hielendal ûnmûlk wier, det ik hjir to +dwaen krige mei myn Gaestmarder frjeon, dy ’t wer brûkme makke hie fen in +tsjinstfeint. +</p> + +<p> +De oare deis—it wier Snein—roun ik to kuijerjen mei myn frjeon Ate Sevenster, +en mei him pratend oer fryske saken, spriek ik tsjin him as myn bitinken út, +det it wizer wêze scoe as net inkeld fjouwer, mar alle njoggen my oant do ta +bikende jong-fryske skriuwers, hjar yn ’t iepenbier bigounen to ûntwikkeljen +en sei him, det ik yn it Sneinsblêd sjoen hie, det der wer immen opkaem, dy ’t +wol yet gâns to learen hie, mar yn hwaens wirk nou by soarchsum ûndersiik al +in ûnthjit to bikennen wier. Do ’t er hjir neat op andere, frege ik: +</p> + +<p> +—Jy hawwe dochs „Myn taflecht” fen G. J. F. lêzen? +</p> + +<p> +—Ja, mar dy „ûnwaerswolken” en dat „útspijen”... +</p> + +<p> +—Dat roait fensels kant noch ich, mar it kin him ôfleard wirde. Ik wol +bisiikje, forbining mei him to krijen. +</p> + +<p> +—Ik scoe hwet oppasse: witte jy hwet ik tocht haw? G. J. F., it scoe mei +draeijerij <i>J</i>an <i>F</i>en ’e <i>G</i>aestmar wêze kinne. +</p> + +<p> +—It sonnet scoe der net minder om wirde, al liket it hopeleas, det it ûnthjit +den ûntwikkele wirde scil. Ik haw der sels ek al oan tocht, en ik scil der by +it skriuwen fen myn brief rekkenskip mei hâlde, en allinnich prate fen in +ûnthjit. Is hy it, den moat er wol tige moedleas wirde... +</p> + +<p> +En thúskommen fen myn kuijer, skreau ik dit brief: +</p> + +<p class="right"> +Ljouwert, 18 July 1915. +</p> + +<p class="center"> +<i>M</i> +</p> + +<p> +Ta myn blide forwûndering fyn ik yn it lêste Sneinsblêd fen ’e Ljouwerter +Krante in stoerboud sonnet, hweryn ik tige sterk in ûnthjit fiel,<a +href="#fn13" name="fnref13"><sup>[13]</sup></a> en dat ûnderteikene is mei +trije foarletters, hwerfen ik hiel klear wit det gjin ien fen de my oant nou ta +bikende Jong-Friezen hjar draecht. Om ’t ik sikerwier gjin kâns sjoch, oars út +to finen hwa ’t de skriuwer fen dit fers wol wêze mei, haw ik de redaksje fen +’e Ljouwerter forsocht it adres, dat hjar fensels bikend wêze moat, op it +slúfke to setten, om sadwaende dochs mei Jo yn forbining to kommen. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn13"></a> <a href="#fnref13">[13]</a> +Yn syn oerstjûrens docht de Gaestmarder Hear jimmeroan, ef hie ik skreaun „in +tige sterk ûnthjit”, ef hie dos, yn pleats fen myn fieling, it ûnthjit tige +sterk west! +</p> + +<p> +Ik hoopje dos, det Jy sa frjeonlik wêze wolle my sa gau as ’t mar mûlk is, Jins +folsleine namme en Jins adres op to jaen, om ’t der wol gjin twivel bistean +kin, eft Jy scille bikend wêze mei it streevjen fen in jong-fryske biweging en +dêrfor faeks sels rju folle meifieling oerhawwe. De striid, dy ’t wy noutiids +hawwe út to fjochtsjen mei hwa ’t it goede wolle, mar it tsjoede winne, en +hwerfen it allinnich spitich is, det er net swierder wirde wol—hwent ho +krêftiger in striid, ho moaijer en wichtiger—twingt ús hâld oan eltsoar to +siikjen en sa, neist eltsoar, troch to setten oant wy oerwoun hawwe. +</p> + +<p> +Ik hoopje tige, det Jy net to fier fen my ôf wenje; mocht dizze winsk wierheit +wêze, ringen scoenen wy den mei eltsoar petearje kinne oer ’e dingen, dy ’t ús +djûr binne en alteast in diel fen ús krêften opeaskje. +</p> + +<p class="center"> +Mei gr. en achtinge, +</p> + +<p class="right"> +Jins tsjinner, <br/> +D. KALMA. +</p> + +<p class="letter"> +Emmastr. 23. +</p> + +<p> +Yn ’e tiid, dy ’t forroun twisken it opstjûren fen dit brief en it ûntfangen +fen in andert brocht ik in bisiik oan ’e hear Sipma, in lid fen it Haedbistjûr +fen it Frysk Selskip, en praette mei him oer it sonnet yn it forneamde +Sneinsblêd op net ûnginstige, howol krityske wize, deroan tafoegjend, det ik +bisocht mei de skriuwer yn forbining to kommen, wer sûnder myn ealgjen fen +Gaestmarder wirk mei to dielen. En de hear Sipma: +</p> + +<p> +—Wêz forsichtich, sei er; okkerjouns, do ’t ik oer dat ding siet to +prakkesearjen, kaem der in aldernuverste miening by my op: G. J. F.—kin it +<i>J</i>an <i>F</i>en ’e <i>G</i>aestmar wêze? Mar ik kin my net bigripe, ho ’t +dy yn ’e Ljouwerter komt. +</p> + +<p> +—Ik bin ré op elke draeijerij fen Hof, mar moast dochs mei de skriuwer yn +forbining sjên to kommen, hwent it koe in oar, b.g. in learling fen him, wêze. +Ik skreau fen in ûnthjit, en dêrtroch kin er net bêst noch eigenwizer wirde; hy +kin der yn elk gefal neat mei bigjinne. +</p> + +<p> +Mar wy beiden wisten yette net, det by de Gaestmarder Sinne fortsjustering +regel is en ljocht útsûndering, en rêstich arbeide ik troch, oant ik einlings +en to ’n lêsten op myn brief, hwerfen ik de ynhâld niis-krektsa meidielde, it +folgjend andert krige, dat my dalik wer hiel hwet erchtinkender makke: +</p> + +<p class="right"> +Beetstersweach, 11 Aug. 1915. +</p> + +<p class="letter"> +<i>Achte Hear Kalma!</i> +</p> + +<p> +Jou brief ha ’k ûntfongen, ’t dûrre hwet lang, mar det kaem trochdet ik in +skoftsje fen hûs west ha. +</p> + +<p> +Mei koarten scil ik Jo wol ris mear skriuwe, ’k ha ’t nou hwet hiel drok mei +myn saken. Myn tank for Jou bilangstelling. +</p> + +<p> +Wol Jy my skriuwe, doch ’t den forearst „poste restante Beetsterzwaag,” hwa +en hwet ik bin? deroer letter ris. +</p> + +<p class="center"> +Mei achting, +</p> + +<p class="right"> +Jins tsjinner, <br/> +G. J. F. +</p> + +<p> +Myn lokkich stjerte, dat my, sa faken ik yn forbining kom mei Jan fen ’e +Gaestmar, trochstrings yet ginstiger ljochtet as ornaris, brocht my foartdalik +ta de forûnderstelling, det dizze brievekaert, skreaun wier mei de hân fen +immen, fen hwa ’t ik net folle goeds to wachtsjen hie: dy fen Canne,<a +href="#fn14" name="fnref14"><sup>[14]</sup></a> hwaens hânskrift ik ienris +biwûndere hie; en wiken bin ik ûnforsetlik yn dy miening bleaun, oant my earst +earjister in brievekaert fen dit hearskip taskikt waerd, hwerút ik sjoch, det +it tige wierskynlik liket, det ik my yn dit stik fen saken forsind haw. +</p> + +<p class="footnote"> +<a name="fn14"></a> <a href="#fnref14">[14]</a> +It wier my nammentlik net ûnbikend, det de heit fen ús Gearkomste-Ropper +skoallemaster is (west hat?) earne yn ’e omkriten fen ’e Sweach, en, om ’t it +fekânsje wier, tocht ik det de hear C. Jr. der útfenhûzje mocht. +</p> + +<p> +Under de ynfloed fen dizze ûnkrekte miening, skreau ik oan G. J. F, poste +restante Beetstersweach, efter hwa ’t ik op ’e iene ef oare wize Canne miende +siikje te moatten, in kaert, dêr ’t ik my op hwet gekoanstekkerige menear yn +utere, howol ik yet jimmer rekkenskip hâlde moast mei de kâns, det in ûnbikend +persoan de skriuwer wier, de forûnderstelde hear Canne „de sphinx oan ’e +Boarne” neamde, him it útstel die, de korrespondinsje sa troch to setten, om ’t +it hearskip sa fiks myn nijsgierrigens wekke hie en ik „fen sensaesje hold”—en +as myn miening to witten die, det de skriuwer fen ’e brievekaert for in examen +siet, hwet de opleappende hear Canne ridlik noflik kitelje koe. Dizze kaert, +hwerfen ik sels gjin kopy biwarre, lyk as by brieven nea net myn gewoante wier, +hat de Gaestmarder Hear yn syn Nijsblêd-artikeltsjes, om ’t er ynseach, det +troch dy gekoanstekkerij syn hiel geskreau, det ik der ynflein wêze scoe, +machtleas wirden waerd, ljeaver net meidield, om ’t er „in gefoel hie, as wier +er der net op in suvere wize oankommen.” Men scoene wé wirde fen sok in +draeijerij, en, om hem ek dy útwei ôf to skoatteljen, jow ik, de skriuwer fen +dizze kaert, him alle soarten fen frijichheit de ynhâld, mar den ljeafst +wird for wird, mei to dielen, al scil er faeks hjirtsjinoan skoarje, om ’t +syn sizzen, det ik der ynflein wier, den dúdlikernôch opsettelike ljeagen waerd. +Hwent ef de Gaestmarder Hear is tsjin ’e lampe roun—mar den moat men him ek +biskôgje as in man, dy ’t sims it bistjûr oer syn dieden en binammen syn wirden +mist, en fierders as immen, dy ’t yn ’t iepenbier jerne in oar fen brekken +biskildiget, dêr ’t er sels mei bisocht is, om sa syn eigen ûngevens to +forbergjen,—ef ik bin foar de kroade riden, mar den +</p> + +<p> +1o. moat men yen forwûnderje, hwerom de ynhâld fen ’e niismiende kaert net +meidield wirdt, en as de Gaestmarder Hear twongen is soks to dwaen, sûnder +fieling wêze for in ironyske wize fen skriuwen, en allike tsjokhûdich as de +skriuwer fen ’e „Klankboarne”; +</p> + +<p> +2o. moat men, hwet ik hjirby forklearre: det fen ’t bigjin ôf earnstich +rekkenskip hâlden is mei de kâns, det efter G. J. F. Jan Fen ’e Gaestmar skûle, +ljeagen neame en my biskildigje fen ûnwierheden, my, dy ’t my dochs +sikerwier nea net bisounige oan in draeijerij lyk as Hof yn ’e saek fen ’e +priisfraech-boekjes; +</p> + +<p> +3o. moat men de forklearring fen myn frjeon Ate Sevenster, det er my al +foartdalik nei de lêzing fen it sonnet-yn-kwesje, warskôge hie en oanret +forsichtich to wêzen, hwernei ik to kennen joech, inkeld prate to scillen fen +in „ûnthjit,” ljeagen neame; +</p> + +<p> +4o. moat men de forklearring fen ’e hear Sipma, det er tsjinoer my krekt +itselde bitinken utere hie, hwernei ik forhelle, det ik mei dizze kriichslist +rekkenskip hâlden hie by it skriuwen fen myn earst brief, ljeagen neame; +</p> + +<p> +5o. moat men Jan fen ’e Gaestmar in rêstich-oerlizzend minske achtsje. +</p> + +<p class="p2"> +Mocht men nou fen bitinken wêze, det mear as de frage hwa fen ús twaën fen ’e +oar to grazen nommen is, fen bilang is de wearde fen it sonnet „Myn taflecht”, +foarâl yn forbân mei de neat-weardigens fen ’e „Klankboarne, den achtsje ik my +lokkich, det ik for dit nuver forskynsel ek in folslein-suvere forklearring to +jaen wit, hwerby ik stipe wird fen Jan fen ’e Gaestmar sels, dy ’t sûnder +ergewaesje de earste lêzing fen syn fers meidielt, do ’t it yet net foroare +wier nei myn smaek, om yn ’e Ljouwerter opnommen to wirden—do ’t er it dos, +neffens syn eigen miening yet net forknoeid hie. Lyk as ik sei binne der yn dit +fjirtsjinrigelich fers wol 4½ suvere rigels to bikennen, to witten: +</p> + +<p class="poem"> +Ik hâld fen dy, sa ’t stille minsken hâlde<br/> +Fen ienlikheit; by dy wier ’k bûten noed . . .<br/> +<br/> +Den socht ik dy en mocht dy altyd fine;<br/> +Under it boldrich driigjen brochst my wei<br/> +Nei fredich-stille kriten . . . +</p> + +<p class="noindent"> +wylst ek de titel „Myn taflecht” hwet hie, dat gjin ien kritikus al dalik +minder ginstich stimme mocht. Lykwol docht it út de earste lêzing, dy ’t men +fynt yn „De skiednis fen in sonnet” bliken, det it opskrift oarspronklik wier +it banale en heal yn ’e mûle fen in Dykstra-rimeler thúshearrende „Oan myn +sprake”, det for „altyd” yn de trêdde rigel fen ’e krektsa oanhelle stien hat +„jimmer”, hwermei hiel de klang fen dat suver fers fordoarn is, wylst for: +„Under it boldrich driigjen <i>brochst</i> my wei”, to ’n earsten stie: „Dou +<i>loekst</i> my ûnder ’t boldrich driigjen wei”, hwertroch ek fen de +klank-expresje neat mear oerbliuwt. De hear Hof hat sadwaende syn sonnet, do ’t +er miende it to forknoeijen, op syn alderminst in trêdde part better makke, +dêrmei wer bliken jaende fen syn krekt ynsjoch, hwet ferskinst oanbilanget... +<i>Tige sterk fiel ik</i>,—om de wirden fen myn brief to biwarjen— +</p> + +<p> +1. det as lêzing II (de Ljouwerter) skreaun waerd fen in jongfeint, dy ’t oan +’e yngong stie fen in fruchtber libben fen learing en ûnderfining, op syn minst +praet wêze mocht fen in <i>ûnthjit;</i> +</p> + +<p> +2. det as lêzing II (de Ljouwerter) levere waerd fen immen fen boppe de +fjirtich jier, dy ’t dos faeks al de helte fen syn libben efter ’e rêch hat, +mar <i>efkes foldwaende</i> mear is; +</p> + +<p> +3. det as lêzing I (de Gaestmarder) jown wirdt, binammen as in folwoechsen man +ús dêrmei fornoegje wol, it sonnet <i>ûnfoldwaende</i> is, <i>howol it +dichtstik bliuwt en dos yet jimmer bitsjuttend heger stiet as alle fersen fen +’e „Klankboarne”.</i> +</p> + +<p> +As de hear Hof sadwaende syn artikeltsjes slút mei to sizzen: „It biwiis is nou +wol levere, det ik gelyk hie, do ’t ik, nei ’t ik Kalma syn tredde stik oer my +en myn wirk lêzen hie, yn mysels sei, det dy jonge man likernôch krekt +rjochtoarsom oardielje scoe, sa gau as er in fers ûnder ’e eagen krige, dêr ’t +er net fen wist, det it fen my wier;” yn pleats fen „It biwiis is nou wol +levere, det ik net sa fier mis wier, do ’t ik, nei ’t ik Kalma syn trêdde stik +oer de Klankboarne lêzen hie, yn mysels sei, det dy jongen man sûnder mis +aerdich hwet goeds fine scoe yn myn nijste fersen, fen <i>mear as acht jier nei +it forskinen fen ’e Klankboarne</i>, en sels twa jier jonger as myn yet net fen +him bispritsen sonnetten „Nij Libben”—den is dit in <i>krasse, opsettelike +draeijerij</i>, sadet myn gearfettings mei gloarje ek dizze oanfal úthâlden +hawwe en mei nocht de tredde ôfwachtsje. +</p> + +<p> +Hwent de hear Hof, faeks eangjend det it my maklik falle mocht, de earste +oanfallen ôf to wizen, ûndernimt twisken ’e bidriuwen troch yet in trêdde +troch de fordildich-harkjende lêzerskloft fen Hepkema to freegjen, hwet men +wol fen sokke kritiken—wer binammen fen sokke gearfettings—tinke moat, as +oer syn wirk yn ’e Ljouwerter stien hawwe, as men fornimt, det de skriuwer +dêrfen mar njoggentjin jier is en (dit is binammen, hwet my tsjinstiet) in +jongbaeske, twisken de gymnasiale en de ûntgrieningstiid yn? +</p> + +<p> +Hark ris, Janneman! Hwet moat men tinke fen de ljeafde for ienfald, dêr ’t +Jou rymstikken sa heech by opjowe, as it teltsje wierheit bifette, det Jou +wente ynrochte is mei sok in oeribele oerfloed fen divans en draperieën, det +it for in goê Fries is om der oars fen to wirden, to mear om ’t Jiffer Hof +aerdich sûr sjocht, as immen it bistiet mei syn skoen oan, in kuijer yn hjar +pronkkeamer to ûndernimmen? Ho to oardieljen oer Jou fieling for Frysk, as de +hjir forneamde Hof-anekdote wier hjitte moat, det by it berne wirden fen Jou +dochter in adfortinsje yn it Nijsblêd priele fen „Berne Bernarda”, howol hjar +beppe jimmer op syn goê-frysk Bearendtsje neamd waerd? +</p> + +<p> +Ik koe de forlieding net wjerstean, Jo hjir mei deselde falske munt to +biteljen, mar moat der ynlike klam oplizze, det sokke heislik-persoanlike +strideraezjes, as wy inkeld to genietsjen krigen yn ’e dagen fen „Fij Lútsen!” +en „Hark ris, Piter!” yn ús skriftenkennisse <i>fen Jo</i> wer ynfierd binne, det +ik allinnich om my to fordigenjen, soks neifolgje, mar, sa gau Jy ynsjogge, +det sok in wize fen bistokeljen ta neat laet, ek gjin ien mear meidiele scil +fen ’e forskate Hof-anekdotes, dêr ’t nei it forskinen fen myn artikels yn ’e +Ljouwerter, langer eltsenien mei oantôgjen komt. +</p> + +<p> +<i>De wearde fen myn gearfettings, hwerfen in sakelike bistriding jimmer bliid +fen my forwolkomme wirde scil, hat dos net fen gjin inkelde oanfal to lijen +hawn, sadet dêrmei de grounslach lein bliuwt for in oprjochte, djip-geande, +howol faek hwet strange, en it Frysk heechhâldende krityk; de antikrityk fen +Hof lykwol wier „ûnwirdich” oan de dichter Geart Jans Fenema.</i> +</p> + +<hr /> + +<p> +En nou ’t wy den safier kommen binne, det Jy wol twongen waerden mei to +stimmen, det myn ûnginstich oardiel oer Jou wirk net meidield is ûnder ynfloed +fen persoanlik skeel, mar om ’t ik dêrmei miende it bilang fen ús tael to +tsjinjen, achte hear Hof, bisiikje nou yn my net langer immen to sjên, dy ’t +longerjend by Jo socht nei in heap minderweardichs, om dêr it greate +sensaesje-publyk op to ûntheljen, mar in jongfeint, dy ’t stiet yet oan de +poarte fen syn libben, en dat jerne biwarje woe moai en suver en ryk. +</p> + +<p> +Sjoch, it wier in mistreastige hjerst-middei en de loften skriemden en huzen +en beammen stienen bitrienne; ik hie my los makke fen in frjeon, oan hwa ’t ik +hiel myn siele tabitroud hie en dy ’t my alles ôfferge sûnder my sels hwet to +jaen—do bisleat ik my tsjin myn sear to forsetten troch my wer to wijen oan ’e +tsjinst fen ús tael, en in opstel fen weardearringe to skriuwen oer Jou wirk, +hweryn ik, op gesach fen oaren, tocht det in krêftich dichter spriek. En ik +lies, wer for ’t earst nei lange tiden, de oerstjûre fersen fen ’e Klankboarne, +en lies de „Omstikken en Sydstikken” mei de faeks-goedmiende, mar oerstallige +„Drankjes,” wylst „Is der in fryske tael,” dat ik oant do ta biskôge as in Jo +ûnweardich bisiikjen om hwet krom wier, rjocht to praten, my mar al to goed +bikend west hie—en it barde dy middeis, det myn tsjinsin ûntstie en him heal ta +hate ûntjoech, det ik oersloech yn in oar uterste, en der gjin praet mear fen +hearre mocht, det der in dichter yn Jo libje scoe. +</p> + +<p> +En soks moeit my nou, al wier it my to forjaen, as men foar eagen hâldt, ho +komselden him de dichter-yn-jo utere hie. Efkes kaem ik ta ynkear by it lêzen +fen dy suvere rigels: „En dy ’t my lok-lokkich makke en bliid, Do ’t libben +my ta lijen waerd” en krêftiger haw ik it oankommen field, do ’t ik it earste +sonnet fen „Ny Libben” neigyng, it bigoun my slim to hinderjen do ’t Jou +ûnderbistjûrder, Bokke Simens, nei oanlieding fen myn opstellen by my rinnen +kaem, en mear as ienris sei „Ik bin it wol mei Jo iens, mar dochs wit er wol +fen eigen ûnderfining, hwet dichterlike oandwaning is,” mar wissichheit is it +net wirden ear ’t ik oan ’e weet kaem, det „Myn taflecht” fen Jo skreaun wier. +En ynlik hoopje ik, det Jy my net ûntstride scille, det ik jimmer oanfallen +dien haw, op hwet ik neame wol de Jan fen ’e Gaestmar yn Jo, de man fen +ûnsuverens en ûnwierens, dy ’t Jy neffens myn bitinken fiers to folle frij +jown hawwe, mar de dichter Geart Jans Fenema nea net to nei kommen bin. +</p> + +<p> +En as ik nou siz „Woloan, it plak fen ’e lêste is njonken, net jinoer ús,” den +mien ik dêrmei hielendal net, det, as Jy nei ús ta komme wolle, soks inkeld +barre kin trochdet ek Jy de Jan-fen-’e Gaestmar-periode biskôgje as +minderweardich en mei ynstimming myn gearfettings oernimme, hwent mocht dat Jo +to biswierlik wêze, tink den oer de tiid do ’t Jan fen ’e Gaestmar him sa jamk +utere, as oer dagen det Geart Jans Fenema him mids folle striid al mear en +mear ûntjoech. En mochten Jy wegerje, neist ús plak to kiezen—hwet my +sikerwier sear dwaen scoe—om hwet ik sei oer ’e wize, hwerop Jy it Ljouwerter +Nijsblêd bistjûre en oer it gehalte fen dat blêd sels, den bin ik ré dat alles +fen stikje ta bytsje werom to nimmen, net om ’t ik oertsjûge bin, det ik it net +by ’t rjochte ein hie, mar om ’t <i>ik winskje ta oerienstimming to kommen</i>. +</p> + +<p> +Jo oansiikje om diel to foarmjen fen ús jonge biweging, hweryn faeks âldere +minsken hjar net thús fiele scoenen, en dy ’t dochs jimmer alhiel selsstânnich +hjar gong gean scil, wol ik net, om ’t dêrmei in ûnsuvere tastân berne wirde +koe, mar de selde rie-jaende stimme oer taelstriid-saken, dy’t de hearen +Sytstra en Sipma takend waerd, wolle wy ek Jo jaen, sadré de Jan fen ’e +Gaestmar plak makke hat for de Geart Jans Fenema. +</p> + +<p> +Achte hear Hof, litte wy mei eltsoar wirkje om it safier to bringen, det ienris +de skiednisskriuwer fen Fryslâns skriftenkennisse seit: +</p> + +<p> +„Fortuten brocht it jier 1916, hwent yn in nij orgaen ûntjoech him in +bitsjuttend tal jonge fryske skriuwers en ek for Hof, dy ’t him as Jan fen ’e +Gaestmar ûnder folle striid ûntwikkele hie, briek nou de dei oan, lyk as er +sels ynsjoen hawwe moat mei it oannimmen fen syn nije skriuwersnamme Geart +Jans Fenema.” +</p> + +<hr /> + +<p class="p2"> +<i>Einoanteikening</i>. Mei it iepenbier meitsjen fen ’e +Sljucht-en-Rjucht-dokuminten dy ’t ik ûnthiet to jaen, bin ik fen doel to +wachtsjen oant „Fryslân” en dat krantsje as konkurrinten foar eltsoar steane. +Myn tank oan allegearre, dy ’t ús biwiis fen meifielen yn ús streevjen +stjûrden. +</p> + +</div><!--end chapter--> + +<div style='text-align:center'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 75842 ***</div> +</body> + +</html> + + diff --git a/75842-h/images/cover.jpg b/75842-h/images/cover.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4f87dff --- /dev/null +++ b/75842-h/images/cover.jpg |
