1 files changed, 3614 insertions, 0 deletions

diff --git a/75842-0.txt b/75842-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..49e05b1
--- /dev/null
+++ b/75842-0.txt
@@ -0,0 +1,3614 @@
+
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 75842 ***
+
+De Jongfryske Biweging
+
+fen D. Kalma
+
+
+
+
+For myn fryske en ingelske frjeonen.
+
+
+
+
+Ynhâld
+
+ I. Ynlieding
+ II. De persoanlike kinst
+ III. De ûntwikkeljende utering
+ IV. Us taelstriid
+ V. Stipers
+ VI. De Jongfryske Biweging en Geart Jans Fenema
+
+
+
+
+I.
+
+
+By it bigjin fen dit wirkje, dat troch earlik en frijmoedich utering to
+jaen oan itjinge tsjinwirdich omgiet yn herte en forstân fen ’e
+moedichsten ûnder ús jonge, opbloeijende fryske skriuwers, meiwirkje
+wol om it safier to bringen, det ús letterkinde, dat is: de
+wjerspegeling fen ús fielen en tinken, mei eare, sûnder meilydsum
+glimke alteast, neamd wirdt neist dy fen oare, mei it den ek wêze
+machtiger en talriker foltsen, binammen neist dy fen Hollân—dit ommers
+stiet wol fêst, det ús sprake foar alles to soargjen hat hwet folmakke
+uteringswize en kleurich wirdebrûkme oanbilanget net minderwirdich to
+wêzen oan hjar gefaerlikste sister—bin ik wol tige binijd nei it
+oardiel, det oer myn uterings fen ’e measte lêzers útspritsen wirde
+scil, en de ynfloed dos, dy ’t dit wirkje hawwe kin op ús
+skriftenkennisse en taelstriid.
+
+De soargeleazens for ús tael, dochs in geastelik goed fen it heechste
+wicht, dy ’t men mismoedich sa faken merkbyt by ’t fryske folts, is
+foarâl hjirtroch ûntstien det de fryske foarmannen, eang det hja
+twongen wirde scoenen ta to jaen, det hjar wolmienende lieding sûnder
+geastdrift en dertroch earm oan fortuten west hie, der nea net ta gear
+komme koenen, hjar lânsljuwe earlik yn to ljochtsjen oer de wezentlike,
+ridlik ûnbihaechlike tastân. Mar om ’t it ûndwâenlik is in syktme to
+genêzen, sa lang men syn bistean ûntstriidt en dochs al dalik de
+soargeleazens, hwerop ik niis-krektsa doelde, in blyk is fen in net
+soune en geve stân fen-saken, scil yn dit wirkje it foarbyld fen
+ûnoprjochtens net neifolge wirde, en wol ik ynliker klam, as men oant
+nou ta wend wier, lizze op ’e gefaren dy ’t ús sprake bidriigje, om den
+nei to gean, ho ’t men dy it bêst hjar slimme macht ûntnimme kin.
+
+Fensels sprekt it, det ik allinnich troch dit to dwaen, al faek yn
+tsjinstriid komme moat mei de wichtichste uterings fen somlike fryske
+foarmannen, dy ’t, ynsjênd det de tastân fen ús tael earnstich wier,
+mar dochs fen bitinken, det it winskelik like dit to’n earsten mar hwet
+stil to hâlden, om ’t oars it biswier, det hiel ús streevjen omdôch
+wier, him ringen wer hearre litte scoe, frijichheit founen jimmerwer
+fleurige teltsjes to dwaen oer ’e takomst fen ús tael. Net minder scil
+ik der op wize moatte, det wylst somliken fen ús taelstriid-lieders,
+binammen de konservative ljuwe fen it Haedbestjûr fen it greate
+Selskip, it altiden bjuster drok hawwe mei to dwaen, eft hja tige
+warber wiernen, yn ’e lêste jierren, wylst de tastân súntsjeswei al
+earnstiger en gammeler wirdt, noch eat fen bilang ta stân kaem troch in
+moedich oanpakken fen selskipswegen, noch der oars eat barde, dat hwet
+brûksume krêft oan ús sprake tafoege.
+
+Hwennear in krêftich lân, ryk oan warbere biwenners, him mei sok in
+forbjusterjende rêddens bigjint to ûntwikkeljen, det oare steaten,
+mânsk fen groeikrêft mar mei lytser tal boargers, der minder nochlike
+ynfloed fen bigjinne to ûnderfinen, om ’t it earste war docht de
+grinzen fierder út to lizzen, sadet syn bûrlânnen ôftakje yn
+bitsjutting, den kin der wis gjin twivel bistean, ef in
+frjeonskipsforhâlding wirdt op ’en dûr twisken hjarren ûnmûlk. Wol ek
+in krêftige tael winne oan gebiet en moat dertroch in sistersprake in
+diel fen syn fjild ôfstean, wylst op it oerbliuwend diel de ynfloed fen
+’e oare jimmer klearder en pynliker wirdt, wis hat men den rjocht, ho
+stikum en geheimich sok in striid tagean mei, to sizzen det sokke talen
+yn hjar ynlikst wêzen fijânnich jin eltsoar oer steane en scoe it al in
+tige nuver stypjen fen ’e bidrige tael hjitte moatte, de miening yet to
+fordigenjen, det fen in gefaer gjin praet wêze kin. Om ’t nou soks wis
+it gefal is twisken Frysk en Hollânsk en men forwachtsje mei, det it
+fryske folts, wirdt der mar ienris earnstich op wiisd, fiele scil det
+it syn plicht is him to meitsjen ta fordigener fen ’e eigen tael, kin
+inkeld dit de konsekwinsje wêze fen it fjochtsjen for ’e fryske saek,
+det wy mei ús lânsljue bisiikje scille, ús tael al hjar rjochten werom
+to jaen, om der brûkme fen to meitsjen yn safier dit oerienkomt mei it
+deistich praktysk libben.
+
+Dit is it suver doel fen ús taelstriid. Hwet nou de fryske
+skriftenkennisse oanbilanget, dy ’t as gefolch fen lange jierren fen
+fortretlike forsloffing sa earmtlik waerd, dat eltse Fries mei fieling
+for syn tael him deroer skamje moat, ek hjir liket it ridlik-ienfâldich
+to kommen ta it wyt fen eltse letterkinde: in suvere kinst, dy ’t yn
+steat is de eare fen ús tael heech to hâlden en de
+geastelik-heechststeanden ûnder ús lânsljuwe bringt ta meifielen en
+wirdearringe. Om ’t wy wol nea net brek hienen oan skriuwers mei wier
+en suver talint, en foarâl noutiids net, lyk as men foartdalik bifine
+scil, kinne wy ús lokkich priizgje om it bisit fen in goede
+skriftenkennisse, sadré wy bislute ús dichters en proazeskriuwers de
+meast folsleine uterings-frijdom ta to stean, dy ’t in skriuwer fen
+neden hat om suver, lyk him dat sels it bêst haget en lyk as hy de
+ljeaflikste harmonije fielt twisken syn tinzen en syn utering, syn
+fieling to forklankjen. In skriftenkennisse dy twongen wirdt ta in
+folgjen-út-âlderwenst, sadet hjar dichters inkeld den wirdearringe fine
+scille, honear hja, eang fen ûnbikendens, derta bislute eigen utering
+en faek sels eigen fieling to fordraeijen, scil in ivige en hounske
+mislediging bliuwe for de greate kinst, hwerfen hja in diel útmakket.
+
+De bêste tsjinsten oan ús tael scil dos sûnder twivel hy biwiizgje, dy
+’t de konsekwinsjes fen syn bigjinsels oandoar en dy ’t, fordigenjend
+de rjochten fen syn eigen sprake en de ynfloed fen it Hollânsk
+bistridend, sels net skrutel wirdt as er bifynt det ek de Hollanders
+bisiikje mei earlike en ûnearlike middels de grinzen fen hjar
+taelgebiet út to lizzen, mar ek hjarren moedich tomjitte giet. It
+treflikst as letterkindige is yn ús tael like goed as rounom oars hwa
+’t syn fieling, sûnder rekkenskip to hâlden mei ynfloeden fen ’e wrâld
+om him hinne, sa suver uteret, det de harmonije twisken foarm en ynhâld
+folslein wirdt.
+
+It krêftichst scoe nou de taelstriid tsjinne wirde, as de Friezen
+bislute koenen neist inoar to fjochtsjen, net for it bihâld, mar
+aldermeast for de rjochten fen hjar tael, sûnder persoanlike kwesjes
+mear to biachtsjen en sûnder in ûnfortsjinne wearde ta to kennen oan
+somlike forskeel-punten, dy ’t mei hwet ynskiklikens maklikernôch
+oersljochte wirde koenen. Us skriftenkennisse scoe ringen hiel hwet
+foarútgean yn geastelike bitsjutting, sa gau men der ta gear kaem de
+dichter hielendal frij to jaen hwet de wize-fen-uterjen oanbilanget en
+it getsjânsel fen bigryplikens en ienfâld, beide wirden dy ’t foarâl
+brûkt wirde om de namme fen somlike folkskinstskriuwers tsjin oanfallen
+to fordigenjen, as ûnsuvere bigripen bringend en bitizing stiftsjend
+net mear taliet.
+
+Mar it ûntbrekken fen in krityk, dy ’t de wiere fortsjinsten fen ús
+skriuwers en taelstriders oanjoech, en net dildzje woe det ûnfortsjinne
+eare somlike minsken heger stelde as hja hearden to stean, brocht mei
+det faken ljuwe, dy ’t net allinne de boppeneamde opfettings net
+oannamen, mar der sels net nei dwaen woenen, en sa taelstriid en
+skriftenkennisse hjar rykste krêft binamen, de hilde krigen, dy ’t
+inkeld it suver talint takaem. En omdet der ûnder ús jinwirdige fryske
+lieders somliken binne, dy’t ljeaver ús bigjinsels forknoeije en it
+Hollânsk stypje, as ôfstân dogge fen eigen ûnfortsjinne hilde, dy ’t út
+in lytse en leffe earsucht de saek fen it Frysk forriede, scil men net
+earder ús taelstriid wer trochsette kinne mei úthâldende krêft, as der
+ûnmeilydsum in ein makke is oan ’e ynfloed fen sokke ljuwe. Om ’t der
+fierders forskate fryske skriuwers libje, dy ’t allinnich hjar namme to
+tankjen hawwe oan hjar jimmerwer delknibbeljen for ’e ginst fen it
+folts, en dy ’t tige bêst foar ’t forstân hawwe det hja as kinstner
+neat bitsjutte, kinne wy inkeld den wer hope hawwe op swider bloei fen
+ús skriftenkennisse, as sokke folksslaven de achtinge wer ûntnommen is
+om dizze de wiere hearskers mei-it-wird wer ta to wijen.
+
+Net earder scille wy dos de striid-nei-bûten bigjinne kinne ear ’t der
+oan ’e ynrjochting fen ús eigen gebiet net sa folle mear haperet, det
+it ús hinderet yn ’e striid, en ear ’t wy sokken, dy ’t de ynfloed fen
+it Hollânsk fordigenjend en stypjend, ús yn ’e rêch oanfalle koenen,
+alle ynfloed binommen hawwe. It bliuwt in greate fortsjinste fen ’e
+Jong-Friezen, det hja soks ynseagen en it tsjoede op eigen fjilden
+krêftich bistride wolle, ear ’t hja, fjochtsjend for ’e rjochten fen ús
+tael, bisiikje de ôfbrekkende ynfloed fen it Hollânsk tsjin to gean, al
+binne hja wol alderminst fen doel út it each to forliezen, det ek for
+it lêste de tiid kommen is. Yn dit wirkje scil dos wiidweidich oanjown
+wirde ho ’t wy foar ús nommen hawwe to wirk to gean hwet taelstriid en
+skriftenkennisse oangiet, soks mei de hope det elts, dy ’t it
+neikommende lêst mei krektens en oandacht, him it suver ynsjoch, dat ús
+gelyk jaen wol, net binimme litte scil troch de krêft fen ’e sleur en
+it âlderwetsk brûkme, hwertsjin wy alderearst yn forset komme wolle.
+
+De jongfryske biweging wirdt troch dit boekje ynlet.
+
+Mar ik ken myn lânsljuwe foldwaende om to fielen, det it net genôch is,
+as ik op de folgjende siden sa klear mûlk oanjow hwet dizze biweging ta
+stân bringe, en op hokker wize hja hjar doel birikke wol, mar det ik it
+like goed as myn plicht biskôgje moat to biwiiz’gjen, det de biweging
+in deugdelik _rjocht fen bistean_ hat. De faek hwet al to praktyske,
+bûtenwenstich-forsichtige libbensoertsjûging fen de Friezen bringt mei,
+det al sjogge hja yn, det it doel fen de ien-as-oare foarstien, hwet
+souns hat, hja der dochs net ta oergeane sok in streevjen to stypjen,
+as it hjar net klear oan it forstân brocht wirdt, det der gjin kar mear
+bistiet, en eltse oare wei laet nei in sompe ef ôfgroun. De measte
+minsken ljeavje in blom, sadré dy, kommen ta ripe ûntwikkeling en
+ljeaflike iepentearing fen syn pronk, it each fornoeget troch syn swide
+rykdom fen kleur, mar in Fries is net tofreden ear ’t de blom yn hjar
+lústertael him yn ’t ear reaunte hat det op it plak, nou troch hjar
+ynnomd, dochs net in nôt-ier dije koe, en det hjar oanwêzen net inkeld
+hearlik mar ek needsakelik is. Den earst bigjint der in twinkeljend
+libben yn de blauwe eagen fen in Fries, en him rjochtsjend ta hwa ’t
+him selskip hâlde, seit er rêstich: „Wis, de wûnders fen Natûr binne
+moai.”
+
+De takomst birêst by de jonkheit. Ik siz dit sûnder waenwizens, hwent
+men hoecht net tabidield to wêzen mei in forstân, dat yn skerpens en
+skranderens siket om syn gelikens, om yn to sjên, det ho treflik (!)
+der nou ek skreaun wirdt troch somlike skriuwers fen it âlderein, dochs
+ienris der in egenblik komt, det hja hjar lêste tinzen utere hawwe, en
+de fryske letterkinde den langjend ûtsjên scil nei opfolgers; det
+fierders dat rounstoarjen omdôch wêze scil hwennear de jonge skriuwers
+hjar _den_ yet foarmje en ûntwikkelje moatte, omdet foar dy tiid hjar
+de gelegenheit hjar frij en oprjocht to uterjen binommen waerd; mar det
+it wol it bêste wier det der dalik klear stie in rige frisse striders,
+dy ’t hjar al ré makken for de lêstige taek, do ’t somliken fen de
+âlderen yet oan ’t wird wiernen. Mei alle mûlke en foegjende
+wirdearringe for de skriften fen dizze lêsten,[1] scil men dochs
+forstânnichst dwaen de measte oandacht ta to wijen oan it bisiikjen en
+streevjen fen de opbloeijende skriuwers, omdet dizze, howol mei hjar
+foargongers foriene ta it tsjinwirdige, dochs yn hjar drage it ûnthjit
+for kommende tiden, wylst it measte hwet fen it âlderein ta stân brocht
+wirde kin mei it each op de takomst, is de wei ré to meitsjen hwerlâns
+it folgjende slachte it maklikst syn wyt birikt. _Hjiroer_ binne wy it
+dochs wol iens, det mei by machtiger foltsen, hwer de takomst fen de
+tael allinne al feilich is troch it greate tal minsken, dat hjar
+sprekt, it biwûnderjend bistudearjen fen âlder skriften wêze in tige
+prizenswirde saek, by ús dy ’t hielendal gjin wissichheit hawwe oer de
+meast bilangrike omstânnichheden for ús sprake, dy ’t folgjende tiden
+ús bringe kinne, alderearst soarge wirde moat for in rêstige en fêste
+takomst, hweryn de taelbloei him sa ûntwikkelje kin, lyk as wy soks it
+ljeafst seagen. Lykwol miene men net, det ik skokskouderjend it soune
+en ripe, det forline tiden ús letterkinde taskikten, sûnder in wird fen
+wirdearringe forbygean woe, al bin ik ek hjir wer fen bitinken det for
+ús fen de ynhelle rispinge it sie „det biwarre moat for ’t oare jier”
+wis bilangriker is as hwet nou al fêst forkoft wirde kin. Ho scoe it
+wêze, as wy nou al ús sie fen ’e hân dienen, om yn ’t oare jier
+neat-dwaende del to sitten, ûntslein fen de soarch, dy ’t ús diel waerd
+as wy ek _den_ rike rispinge rispje woene? Ho scoe it wêze, as wy al ús
+oandacht wijden oan skriften, dy ’t tsjûgje fen forline tidene geast,
+rêstich amjend en glimkjend omdet wy mei moedleas hângebeart de soarch
+for ús tael, lyk as dy wirde moat yn letter tiden, fier fen ús ôf
+skouden?
+
+ [1] Myn streevjen wier jimmer to wirdearjen en sa min mûlk wei to
+ smiten; sjoch myn opstel-rige „Fryslâns Dichters,” dy ’t mei gauwens
+ forskynt yn Ljouwerter Krante en Forjit My Net (Fryslân).
+
+It moeit my det it needsakelik wier to sizzen hwet ik nou utere haw.
+Jimmer lykje der yet minsken to libjen dy ’t neat ljeaver dogge as
+tinkstiennen to ûntbleatsjen, wer op to dollen hwet sa lokkich yn de
+modder bidobbe wier, blomlêzings to easkjen út it wirk fen skriuwers,
+hwaens geast forâldere is en yngiet tsjin de ljeafste winsken fen hiel
+ús fryske folts, en fen hwa wy bliid wêze mochten nou einlings ûntslein
+to wêzen—minsken fen nearzige fieling en lytskimich ynsjoch, dy ’t de
+ôfgod fen it Forline hoeden op in houten troane sette, om dêrfoar den
+del to knibbeljen ef mei hjar kromme spronkjes in Indiaenske earedouns
+to dounsjen, sjongend hjar iennichst liet: „Loaits, loaits: de greatste
+der goaden!” Yn it East ljochtet de dage, hiel de bliid to wekker
+skriljende ierde mei sêfte en ljeavjende strielen streakjend, mar de
+ôfgoaden-tsjinners slute rimpen de formôge finsters fen hjar
+neargeastich sliepkeammerke ticht, stekke triljend fen bewûndering for
+hjar bûnt-bimielle ôfgod in kerske oan, om yn hjar himd fierder to
+springen hjar ienteanige douns, mei skriemerige stimme fierder
+njuentsjend hjar gammelgeastige sang. O Great-Machtige Bistjûrder fen
+wolkens en wrâlden, nei hwa ’t wy siikje hiel ús libben lang en dy ’t
+wy yn ús dreamen miene foun to hawwen, reagje dochs om it
+kersljochtsje, det yn lôgjende gloede tobrânne hiel it sliepkeammerke,
+de wrigge op syn troane en de minskelike flearmûs! Hwent wy ljeavje de
+minsken en eangje fen bisten dy ’t it libbene ljocht net forneare
+kinne.
+
+_Wije wy dos al ús soargjen en wirksum wêzen de takomst fen ús tale
+ta!_ En hjirfen bin ik oertsjûge, det gjin inkelde Fries, yn hwa yet
+libbet de ljeafde for syn grize groun, en dy ’t it ljeafst mei syn
+frjeonen petearret yn de fortroude lûden fen syn swiere tael, hjir net
+mei my sizze scil: „Sikersonk, sa seit ek myn bitinken.” Mar
+neimimerjend scil it him talykje, det al is dúdlik it doel, yet
+tsjuster binne de wegen, en wolkom scil him wêze de liedstjerre, dy ’t
+de wisse wei wiist troch suchtsjende sompen, oant de groun fêst wirdt
+en de stjerre weiwirdt for sinneljocht.
+
+It bêste scil, tinkt my, wêze det ik, yet foardet oanjown wirdt hwerfen
+ús tael lok en seine to wachtsjen hat, mei klam wiis op de niis miende
+tsjoede ynfloeden, dy ’t as men hjar tiid lit yet mear krêften to
+sammeljen, de syktme fen ús sprake sa bifoarderje scille, det der mei
+gauwens gjin krûd mear for waekst; miskien docht it bliken det efter de
+wolken, dy ’t wy weireagje wolle, al in sinne wachte.
+
+Yn de lêste ieu hat der yn Fryslân in skerpe striid wêst twisken
+_folkskinst en persoanlike kinst_, hweroer ik my foarstel strak in
+ôfsûnderlik haedstik to skriuwen, sadet ik nou dos mei algemiene
+meidielings folstean kin. Howol de dichters yn it persoanlik genre net
+inkeld yn wiere en suvere oanliz, mar meastal sels ek yn wittenskiplike
+foarming fier stienen boppe hwa ’t, om jildmakkerij jamk, de saneamde
+folkskinst bioefenen, is it oan de lêsten, dy ’t, omdet se wûndere
+skoan ynseagen, hwermei hjar lânsljuwe heech rounen en hwerfor hja net
+waerm fielden, alle mûlke lytse middeltsjes, oan mear heechsteande
+minsken ûnbikend, faken op biwûnderenwirdlepe wizânsje wisten to
+brûken, dochs lokt ienris in oerwinning to biheljen. It foarnaemste
+gefolch hjirfen wier, det de minder ûntwikkele Friezen, dy ’t hjar op
+’en dûr fêst wol yn ’e hichte lêzen hiene,—for in diel omdet hja ringen
+for ’t forstân krigen, det de „kinst”, nei foaren brocht op
+winterjounen troch sprekkers, dy ’t yn hjar findel skriuwend wirden as
+humor en koartswyl, bliken joegen net ienris to witten, hwet men
+dêrûnder heart to forstean, hiel hwet makliker wier as it treflike wirk
+fen H. Sytstra en syn Idunaskriften, for in diel ek omdet hja fen
+bitinken wierne, det de winterjoune-flauwichhedens dochs meiwirkje
+koene om de fryske tael mear ta folkseigendom to meitsjen.—bikeard
+waerden ta trouwe folgelingen fen de saneamde folkskinst. Yn de lêste
+jierren fen de XIXde ieu en yn ’t bigjin fen de XXste riisden as
+poddestoellen op wearzige mieden tropkes jonge fryske skriuwers
+omhegens, dy ’t greatbrocht yn de allinne-sillich-meitsjende leare fen
+folkskinstbiwûndering, wer nije oanwinst waerden for de minsken, dy ’t
+it lokt wier oerwinners to bliuwen yn dizze striid. It fryske folk, sa
+njonkenlytsen deryn bihirde, lies, al wier it sims mei inerlike
+tsjinsin, dy ’t nea ta iepenbiering kaem, omdet hja soks holden for eat
+goddeleas, geregeld en trou al de wûndere kinst, nei oanlieding fen
+„doomnij’s, sûpers, sleauwe fammen en feinten, dy ’t safolle ieten”
+útbret yn de oerstjûre gammele tinzen-tizeboel fen ús
+folkskinstskriuwers; sa hawwe wy ús sels lange, lange tiden bilachelik
+makke yn ’t each fen hiel de forstânnige en suver-fielende wrâld, wy:
+in âld skriuwerslaech úttinkend bryk-núvere setten en frjemde
+hoanne-op-’e-matte-eftige flauwiteiten, in jong skriuwersslach, nei
+bigearlik-toarstich ynsûgen fen dizze fordoarne wetter-en-môlke-kost
+wer opjaende rymkes oer „Pronk” en „Djûr flesk”, en einlings in great
+diel fen in dochs tinkend folk, him blyn stoarjend yn biwûndering for
+minsken, dy ’t ûnder de kinstners wiernen hwet de mol is ûnder it
+djier.
+
+Hwet scil der barre, hwennear der net in ynfloed komme wol,
+krêftigernôch om dit formôge klintsje omfier to keilen? Dit: _jonge
+minsken_, yn hwa wach wirdt langstme nei ljeafde en frjeonskipsbigeart,
+yn hwa ’t ûnder ynfloed fen eigen kreftich fielen, opbloeit de drang yn
+klank to úterjen, hwet wikseljend libbet yn it rêd-klopjend herte,
+_scille_, ho ’t hja yet ljeavje de stoere, krêftige groun fen it
+heitelân en miskien mei tsjinsin, _hjar losmeitsje fen ús tael_.
+
+Hwent om hjar hinne hearre hja leech en yn alle smoarge goarichheden
+omwrottend gerimel, sadet hja, foarljochting fen golle frjeonen en
+ûntwikkele riedsljue missend, sûnder det men it hjar kwea nimme kin,
+wol twongen wirde to mienen det waenwize minsken, dy ’t mei in
+troanjemint as hie men to knibbeljen for hjar wizens en ynsjoch,
+jimmerwer sizze doare, det yn de lêste tiden ús tael, ús libbene
+folkstael, slim forearme is, gelyk hawwe en det men dos mar it
+forstânnichst dwaen scil, yen to úterjen yn it Hollânsk, hweryn de
+wier-ûntwikkele Friezen like goed thús binne as yn hjar eigen sprake.
+Bûtendat lûkt de tael, spritsen oan de oare kant fen de Súdersé, dochs
+altyd al, omdet hja prieljend wize mei op in flûnkerjende letterkindige
+skiednis, ûnwitend riker as dy fen it Frysk, en scille dêr al licht
+mear ljuwe wêze, yn steat de dichter-skriuwer yn syn heechste en
+hillichste oandwanings, en dos ek yn syn swiidste wirdstyl, to folgjen
+en to biwûnderjen. Myn fryske lêzers witte, sûnder det ik soks yet
+ôfsûnderlik hoech to biwiiz’gjen, ho ’t al forskate jonge skriuwers fen
+fryske komôf, foar de kar steld, lyk hja miene, twisken it forknoeijen
+fen it meast forheven-minskelike dat yn hjar libbet (lykwol mei it
+biwarjen fen de eigen tael) en de hearlikste fordjipping fen in
+fieling, dat is: de utering, dy ’t it meast yn harmonije is mei dy
+oandwaning, to brûken, (mar den yn in sprake, dy ’t hjar yn heechste
+ynstânsje, frjemd is,) bisletten hawwe it lêste to kiezen, lyk as men
+meast sjocht, hwet hillich is for de persoan sels (it individu) wer
+heech settend boppe de plichten tsjinoer it heitelân. My sels kostet it
+siker-sonk al moeite genôch om somliken fen myn jonge
+frjeonen-meiwirkers, minsken fen wier talint, fen hwa ’t it Frysk alles
+te wachtsjen hat, mar dy ’t mismoedich wirde fen ûnfordildigens, omdet
+der for hjar útering sels gjin goed plak to finen is, lit stean den
+wirdearringe, to biwarjen for ús fryske saek, al is it ek myn fêst
+bislút dêrfor fen al myn krêften brûkme to meitsjen. Hwent ik ealgje
+hwet it lot fen myn tael wêze scil, as de jonge, moedige, ûntwikkele
+striders hjar ôfskiede fen ús jonge biweging en oergeane nei it
+forliedelik-wiuwende Hollânsk... Sangeret it húnjend wird _boere_-frysk
+yet net jimmer yn ús earen nei?
+
+Mar der is yet mear; en nou skriuw ik net yn ’t bilang fen somlike
+jonge skriuwers allinne, noch for it wier-ûntwikkele en suver-fielende
+diel fen de fryske lêzers, noch for de wyljende fryske letterkinde en
+sels net út namme fen inkeld ús tael, mar ik uterje my yn ’t bilang fen
+hiel it fryske folts en de takomst fen ús lân: _ûnmûlk_ is it det ús
+sprake neamd wirde kin yn de rige fen de biskaefde tealen, _gjin kâns_
+bistiet der det sels in Fries by de ynlike ljeafde for de djip swiere
+klanken ek de biwûnderjende achting krije scil for syn deiske wirden,
+dy ’t de Hollander hat for it Hollânsk, for it Ingelsk de Ingelskman,
+sa lang ús tael net biwiiz’ge hat, det ek hja bisit de wirden en
+sizwizen, dy ’t nedich binne as utering fen geastelike streamingen. Men
+bigrypt hopelik, hwer ’t ik hinne stjûre wol: it Frysk mei yn gjin
+gefal it bolwirk wirde fen tinzen út it skiere forline, dy ’t rounom
+oars al forblikke binne for it kliuwend ljocht, mar de ûntwikkeling en
+de wiere geastelike biskaving heart syn merkteiken to stimpeljen op ús
+tael, scil dizze ek yn de takomst syn groei- en bloeikrêft biwarje.
+Ljuwe, hwaens macht allinne leit yn negative dieden, dy ’t de timpel
+ôfbrekke mar yn gjin ivichheit fen dagen wer opbouwe kinne, stinne en
+kleije der yn iepen brieven en oare steapelplakken fen deadwaners en
+leech-by-de grounske banaliteiten oer, det as de Friezen hjar
+opfettings uterje wolle oer staetssaken en ierpelnegoasje (dit lêste
+triviale neamt men tsjinwirdich yn frysk-letterkindige kringen humor en
+men seit fen sokke minsken, det hja geastich skriuwe!) hja foartdalik
+oan ’t ploaitsjen gean yn hollânske taelfjilden, hwerút hja net mar ien
+ier stelle, mar hiele boskjes mei ûnkrûd-en-al skûrre,—sûnder to
+bitinken det dit kwea sels wer in middel, om it to forhelpen, oan ’e
+hân docht, nammentlik: _ek yn de fryske tael to skriuwen oer it
+bilangrike, det om ús hinne bart, en ús miening to sizzen oer de
+greate, hearskjende forskynsels yn kultuer en geastelik libben_. Dos
+die it my tige nij, det yn it karnûmer fen Frisia, ho bêst it technysk
+ek forsoarge wier en hokke treflike dingen de sikerwier lêzenswirde
+ynhâld ek ûnthiet, neat to bikennen wier, dat like op in ienfaldige,
+mar fris-skreaune kronyk, dy ’t—der stean ik, dy ’t myn fryske lânsljue
+hoopje te kennen, for yn—mei oandacht en blide wirdearringe lêzen wirde
+scoe.
+
+Dit binne de twa greate bigjinsels, dy ’t mei krêftige moed fordigene
+wirde moatte ont hja yngong foun hawwe rounom hwer ’t it nedich is: de
+twa opfettings dy ’t yn striid binne mei de toarre en droege geast fen
+hiel de foarige ieu yn ús letterkinde; de twa foroarings wol, dy ’t by
+útfier strange striid to weech bringe scille, mar foarâl: sa binne de
+beide herfoarmings, dy ’t, inkeld en allinnich hja beide, ús tael
+biwarje kinne for de ûnweardige en pynlik-stadige dea fen alles, dat
+yngean wol tsjin de machtige tiidsgeast, dy ’t ljeafde is en forheging.
+
+
+Mismoedich-swijend sieten wy mei syn fiven yn de keamer, hwer ’t it al
+skimeriger en grizer waerd, neimimerjend oer hwet ien fen uzes sa niis
+sein hie, elts mei fortretike fieling en wrevelich moed, omdet wy,
+jonge, krêftige minsken mei soune ûntwikkeling, dy ’t wisten det wy
+ûnder ginstige omstânnichheden yn steat wêze scoenen flink wirk to
+jaen, mei eltsoar gjin kâns founen de takomst sa ljocht en ljeaflik te
+meitsen, as wy dy jerne seagen.
+
+Op de tafel laei de „Klankboarne”; ien fen úzes hie lang spritsen oer
+dy dichtsamling en hie de biwûndering for dat wirk by de fjouwer oaren
+ringen fordrifke. Wy wisten, det al syn wirden binlik west hienen en
+oprjocht, det wy nea it wirk wer mei ljeafde lêze koene; hwent lyts
+wierne de forklanke tinzen en de tael falsk oppronke. Dochs fielden wy
+de earlike bisprekking as in slach for de fryske letterkinde, hwent nei
+de achting for de minske Hof wier fordwoun de biwûndering for de
+dichter Jan fen ’e Gaestmar... En dat die ús dochs efkes sear; wy
+wiernen wer earmer wirden.
+
+Do’t de lêste wirden fen de bioardieling weiklonken wierne, sieten wy
+in skoftke yn tinzen, sûnder folle to sizzen. Ien sei der, as om de
+stiltme to brekken, tsjin him dy ’t spritsen hie:
+
+—Dou wist dyn miening oertsjûgjend to biwiiz’gjen...
+
+Mar andert kaem der net; wy tochten allegear, det soks wol spitich
+wier...
+
+Einlings klonk it stadich-mimerjend:
+
+—It is net folle: trije dichters yn trije-hûndert jier.
+
+—Fjouwer, weage ik skrútel. Dr. Schepers...
+
+Mar de oar skodde forheftich fen né:
+
+—Dr. Schepers hie in hearliken ynfloed hawwe kinnen op ús taelkindich
+libben, as er him skikt hie op it stik fen stavering. Nou is hy
+forlern, och né, wis net, ik mien net as dichter, mar hy hat gjin
+ynfloed útoefenje kinnen. Ja, as hy noch ris in „bondeltsje” nije
+fersen yn ’t locht joech, mar suverder en den yn ’e
+selskips-stavering...
+
+Ik wist mar al to goed, det hy gelyk hie en swei dos.
+
+—En hwet ef wy dwaen scille? frege wer in oar. Miskien, det der ûnder
+ús fiven wol ien is, dy ’t hwet bliuwends leverje koe, mar wy hawwe net
+ienris plak om ús to uterjen en hwet kin men den bigjinne? It forfeelt
+my sa swietsjeswei, dat wachtsjen.
+
+—„Een nieuwe lente en een nieuw geluid,” sei der ien sjongend. Ik
+bigriep him foartdalik net, mar oan it antlit fen de oaren seach ik,
+hwet der miend waerd: men tocht wer oan it Hollânsk.
+
+—It scoe in gemiene streek wêze, as jim’ Friezen Hollânsk bigounen to
+skriuwen, en de âlde tael ta weismiten kearden, sei ik wrimpen.—Men
+biheart der net iens oer to praten; bilangstelling for ús saek yn
+Hollân siikje haw ik frede mei, mar fierder to gean en it Frysk yn ’e
+steek to litten, allinne om gauwer plak for jim’ wirk to krijen, is
+forrie oan ’t âlde lân.
+
+—Miskien detst yet to jong bist, om it to fielen lyk as ik, sei hy fen
+hwa ’t ik it measte forwachte.—Mar in dichtersiele is net as in
+wetterlieding, det men mar in kraen hoecht iepen to setten om der in
+fers út streame to litten; en in fers moat koart nei ’t it skreaun
+waerd, printe wirde, hwent as men it letter tsjinkomt is it in dea en
+frjemd ding, hweroer men yen sels ergeret. En sa is it mei alles. En
+bûtendat: hwerom scoenen wy yn ’t earst net nei it Hollânsk oergean?
+Komt der letter in goed frysk blêd, hweroan wy meidwaen kinne sûnder ús
+sels to forleegjen, sa as tsjinwirdich moat, den kinne wy noch altyd
+mei it Frysk bigjinne. Us krêften scille den yet tanomd wêze, en...
+
+—Hwerom forwachtsje wy ek alles fen in oar? frege ik, om’t ik eange
+mear sok moais to hearren, dêr ’t ek somliken fen de oaren hiel wol oan
+liken to wollen.—Litte wy sels de hânnen oan ’e ploege slaen: litte wy
+it haedbistjûr to kennen jaen, det ús in nij wykblêd de bêste jefte oan
+ús tael taliket.
+
+—It haedbistjûr! spytgnyske in oar; hy like mei de bistjûrder fen
+Sljucht en Rjucht yn briefwiksel stien to hawwen.—Dat bistiet út
+hearen, dy ’t hwet prate kinne, hwet ite kinne, hwet skriuwe kinne
+sels; goede, bêste minsken dy ’t wol graech ris hwet rûzje mei eltsoar
+hawwe, tige bilangryk dwaen kinne mei hjar fâldij oer it Frysk, mar
+sûnder ... ja, ho scil ’k it sizze ... sûnder wier-ynlike fieling for
+it doel, det hja sizze foar to stean. It is in tige aerdich pronkstik,
+mar it is dea.
+
+—Né! sei ik forheftich, dat is net wier! Al sitte der
+aeklik-ljochtskouwe minsken yn, it meartal wol graech sa folle dwaen
+for ús saek, as it mar kin, mar it mei bikend stean, det de finânsjes
+fen it selskip der tinkelik wol ris better foarstien hawwe. Mar der
+bistiet gjin twivel, ef hja scille ljeaver in jongfryske biweging sa as
+wy ús foarstelle, stypje en sadwaende in stikmannich ûnthjittende jonge
+skriuwers biwarje for de tael, as in pear sinten mear yn kas to hâlden.
+Ik scil hjar alles meidiele, en...
+
+—Sjoch, sei der ien dy ’t nei bûten kipe,—de dize lûkt wer op.
+
+Ik foun do en letter gjin wirden, waerm en hertlik genôch om myn ynlike
+tank oan him sa to sizzen, det de utering lyk stie mei myn fieling.
+Hwent hy hie de moed der wer ynhâlden.
+
+
+Krêftich scille nou wêze moatte myn wirden, en myn taljochting suver.
+Hwent it meartal fen it Haedbistjûr, dat sûnder mis foarútstreevjend is
+en wichtige foroarings ynfiere wol, knibbelet faken eang en forbjustere
+del for in pear bihâldende gearkomste-roppers en scil út dy nuvere
+tastân net maklik oereinrize, howol hja bitinke moasten det it for
+hjarren ivige skande bliuwe scoe, as it Selskip hjar leare moast hjar
+plichten en hjar for hjar sleauwens straffe.
+
+Ik mien der nou op wiisd to hawwen, det in jong-fryske biweging rjocht
+fen bistean hat (ommers it is net mear as forstânnich en plicht, derfor
+to soargjen det der jonge skriuwers foarme wirde, yn steat letter de
+geastlike lieders fen it fryske folts op weardige wize to wêzen; omdet
+dizze jonge skriuwers oanstjûre wolle op bilangrike foroarings, kin it
+net oars ef hjar mei- en neist eltsoar wirkjen nimt it karakter fen in
+biweging oan), ik hoopje dúdlik oantsjut to hawwen, hwer dizze biweging
+frjeonlik mar mei klam om forsiikje moast (in nij selskipswykblêd
+Fryslân, hweryn plak komme koe èn for persoanlike kinst èn for
+biskôgings oer bilangrike forskynsels op geastelik-wittenskiplik en
+praktysk-steatkindich gebiet), en ik leau teffens oanwiisd to hawwen,
+det in oar orgaen sels in libbensbitingst wier for ús biweging.
+
+Oer de twa greate herfoarmings-punten, mar foarâl ek oer de saek,
+hwerom it ús ûndwaenlik wier langer meidoggers to wêzen fen Sljucht en
+Rjucht—dit lêste scil ik, howol it my moeit, like goed op persoanlike
+as op sakelike wize bisprekke moatte—folgje hjirefter wiidweidiger
+biskôgings. Nou moat ik yet somlike dingen meidiele oer ús biweging,
+omdet ik foar ’t forstân haw det der minsken binne, dy ’t fen alles
+hwet yn myn wirkje minder dúdlik en klear wêze mocht, tankber brûkme
+meitsje scille om my forskate dingen yn de skoen to skouwen, dy ’t
+hielendal net yn myn bidoeling lizze en dos net fornommen hearre to
+wirden.
+
+—Tajown, koe men freegje, det der ûnderskate oarsaken wierne, dy ’t
+jim’ twongen hâld oan eltsoar to siikjen, m. o. w. det dizze biweging
+rjocht op bistean hat, den mei foarwis dochs wol dizze frage dien
+wirde, eft it wol forstânnich wier dit jier derfor út to kiezen? Fen
+strymjende fleagen oanfallen, kreakje de pylders, kreaket it bynt fen
+it âld wirden en waer-oantaest Jeropeeske hûs; de lânnen hymje fen
+ynspanning, droech bliuwe de eagen fen foltsen, dy ’t sels it skriemen
+forlearden; en nou yn Fryslân, sok in miniatuer-lântsje, bidrige yet
+wol fen talrike tsjoede, mar machtige ynfloeden, in nije biweging fen
+jonge minsken, dy ’t moarn de dei oproppen wirde kinne om to striden en
+to stjerren for it lân, hwerta hja nou ienris bihearre? Under sokke
+omstânnichheden sok in biweging?
+
+En myn andert is: sikersonk, just _nou_ de biweging.
+
+Hwent eltse dei det Fryslân wer mear biwend rekket yn de sleur fen it
+forline, sûnder det der minsken opsteane, dy ’t wytgjend wize nei
+herfoarming, is forlern net allinne, mar mei oanskreaun wirde as in
+ramp. En yn de jonge Friezen brûzet en skommet it sa by it oanskôgjen
+fen al dy yllinde, det der in uteringswize foun wirde moat: en ho
+hellet eltse dei it gefaer net oan det hja yn pleats fen de smelle
+fryske wei yn to slaen, bigeane de wide wei fen it Hollânsk, hwerfen
+men spitigernôch net sizze kin, det er laet nei it fordjer!
+
+En yet is der eat, sa ienfâldich en sa dúdlik, det ik it sels neamen
+heard haw fen minsken, hwa ’t dochs net in djip-geand ynsjoch oer
+frysk-letterkindige saken taskreaun wirde kin: yn dizze dagen, det
+troch de mobilisaesje de jonge Friezen for in great diel oer it
+keningryk Nederlân forsiedde wirde, geane hjar eagen iepen for
+bilangrike forskynsels yn ’e wide wrâld, hwerfen hja eartiids it
+bistean nea net ealge hienen, en foarâl: fiele hja klearder as ea it
+moaije en lûkende fen de fryske groun mei syn romme mieden en
+wiksel-rike wolkenloften, en—de banaliteit bliuwt jimmer sa
+brûksum—wirdt de bân dêrmei yet binender en sterker.
+
+—Mar, as dizze biweging goed gefolch hawwe scil en krêftige ynfloed op
+ús skriftenkennisse, lyk as nei ’t it bliken docht, dochs eigentlik
+hjar ljeafste doel is, den mei men foarsiker de oandacht der wolris op
+fêstigje, det hjar lieders en leden ek wis hwet men neamt, _krêften_
+wêze moatte?
+
+En myn andert is, det dizze krêften der binne, det hja hjar wis,
+earnstich en deugdelik ûntwikkelje scille en det men fen hjarren op syn
+minst ridlik goed wirk, boppe de middelmiette fen ús fryske letterkinde
+steande, forwachtsje mei. Net lykwol kin men fen my fergje, det ik hjir
+in himelheech-priizgjende útwreiding bigjinne scil; it iennichste hwet
+ik as myn goed rjocht freegje, is det men myn opstellen yn de
+Ljouwerter Krante soarchfâldich neigean wol, en fierders moat ik,
+sûnder dizze kear eat to biwiizgjen, yn neifolging fen oaren
+fortrouwend forklearje: „Wachtsje ús dieden ôf!”
+
+In inkelde sei my: „It mei jo bikend wêze det Friezen eltsoar om de
+nuverste lytsgeastichheden yn ’t hier fleane. Yn ’t miene sein, scil
+miskien in biweging wol mear ta stân bringe kinne as ien inkeld
+persoan... Mar dochs, scoe jou jonge biweging, al sizze jy det jy just
+mei ’t each dêrop fen in boun ef foriening neat witte wolle, net to
+neate gean kinne troch ynwindich mieningsskeel? Det scoe jo mar de
+moed, binimme.”
+
+Woloan, frjeonen, hjirop is myn andert dit:
+
+Det der in krêft is, dy ’t ús by eltsoar hâlde scil, sels al mochten de
+meast ûnderskate geastelike streamingen ûnder ús oanhing fine, dy ’t
+meitsje scil det wy by op ’t each ûnwitend-wide mieningsforskillen
+dochs in fen noegjende roazen sierde middenleane fine. Det de krêft
+bistiet, hwerfen men nei lange tiden fen ynwindige rûzje forwachte hie
+det hja fordwoun wier út ús lege lân, dat lijde troch brek oan ljocht.
+Det dizze krêft yn steat blike scil de skriklikste tsjinslaggen to
+oerwinnen, det hy machtiger is as de ljeafde ta it heitlân sels, det hy
+machtichst is ûnder alle ynfloeden, goede en tsjoede, omdet op him rêst
+de seine der goaden.
+
+Us stipet de bitrouwende fryske frjeonskip.
+
+Hwent wy, meistriders troch it lot, scille frjeonen wêze as troch eigen
+kar, lokkich priizgjend de rieslach fen ’e Nornen-sisters, dy ’t ús ta
+frjeonskip twong.
+
+
+
+
+II.
+
+
+Neidet ik yn myn earste haedstik, dat inkeld as ynlieding neamd en
+biskôge wirde wol, biwiizge haw, det like goed de omstânnichheden op
+steatkindich-stoffelik as op letterkindich-geastelik gebiet in nije
+oplibbing rjochtfirdigje, al jow ik foartdalik ta, det in biweging, dy
+’t sokke bilangrike herfoarmings fordigenet, striid to weech bringe
+moat mei de mol-bline bihâldende partij, is my nou meiien de wei
+oanwiisd, dy ’t ik yn de neikommende haedstikken yn to slaen hawwe
+scil: ho fortretlik my it wird ek yn de earen klinkt, ik scil nou it
+program útwirkje moatte, dat wy ús tinke, it teffens taljochtsjend,
+hwer it bliken docht det soks nedich is, troch teikenjende
+bisûnderheden. De folkskinst-saek glimket my minlik ta, en om ’t ik
+njonkenlytsen foar ’t forstân bigjin to krijen det it foarâl dizze
+kwesje is, dy ’t in hopen kwea stiftet yn ús tael,—miskien wol mei,
+omdet út eangstme for de geast fen ’e heech-forneamde Omkes, eigentlik
+yet nimmen him sa dúdlik en iepen utere hat, det wy krigen in
+forhâlding fen bigjinsel neist, ef earder tsjin bigjinsel, ynpleats fen
+in ûnwis, op falske forearing en biwûndering rêstend gesach boppe in
+stúnjend, ûndúdlik, protteljend forset,—mien ik hjirmei bigjinne to
+moatten.
+
+Ik liz der klam op, det yn it neikommende de sizwizen „folkskinst” en
+„persoanlike kinst” troch my yn in hwet oare bitsjutting brûkt wirde
+scille, as troch de bank deroan jown wirdt, en det men dizze ûnderskate
+bigripen ljeaver net troch eltsoar helje moat. Ta dizze lytse wiziging
+yn de biteikenis wird ik wol twongen, omdet ik oars jimmerwer yn pleats
+fen dizze maklik-koarte sizwizen forklearrings to jaen hie fen in pear
+rigels lang.
+
+Under _folkskinst_ forstean ik den yn dit forbân: de kinst, lyk as
+dizze fen skriuwers levere wirdt, dy ’t yn ’t earste plak by hjar sels
+freegje, hokker ynfloed hjar wirk op it hiele folk hawwe moat, en nei
+dizze frage biandere to hawwen, mei opset sin hjar skriften sa skriuwe,
+det nei minskelike birekkening de ynfloed op de folkslêzers tichte komt
+by de útwirking, dy ’t men winsket. De folkskinstner nimt dos
+opsettelik de skriuwtrant oan, dy tsjinstich is om syn wirk sa bikend
+mûlk to meitsjen, hy mei dit den dwaen út lytsgeastige earsucht ef om
+’t er oertsjûge is, det er in wiere en suvere saek tsjinnet, hwerfor
+folle oanhing nedich liket. Under folkskinst forstean ik hjir dos net
+de kinst dy ’t opklinkt út it hert fen it folk sels.
+
+En oard mien ik, as ik de sizwize _persoanlike kinst_ brûk, de kinst dy
+’t ûntstiet út ynlik-waerme, wier-twingende fieling, hwerby de kinstner
+allinne syn oandacht wijt oan de oandwaning, de utering dêrfen en hwet
+neffens syn ynsjên de suverste harmonije wêze scil twisken dizze beide,
+sûnder det op ’t egenblik fen skriuwen ef sjongen tocht wirdt oan
+ynfloed op bûtensteanders. De persoanlike kinstner giet dos út fen de
+opfetting det syn kinst yn ’t earste plak fen bilang wêze wol for de
+kinde fen it minskelik wêzen, en is fen bitinken, det sûnder de
+uteringswize to forleegjen en to forknoeijen, syn kinst dochs birikke
+scil de ljuwe, dy ’t er birikke wol, to sizzen: de minsken, dy ’t mei
+him yn ûntwikkeling en oanliz lyk steane ef dêrnei streevje. In
+persoanlik kinstner kin dos like folle, ja mear ynfloed útoefenje op in
+hiel folts as de folkskinstner, as hy fielt en tinkt lyk as de geast
+fen it hiele folts dat docht.
+
+Dizze twa opfettings binne fensels fjouwerkant mei eltsoar yn striid;
+men kin dy beide hearskers net tagelyk tsjinje. Ear ’t de jong-fryske
+biweging hjar yn dit wirkje for ien fen beiden oppenearret, wolle wy
+efkes neigean ho ’t dizze striid yn de fryske letterkinde roun is, al
+scil sok in biskôging miskien hwet oan ’e bûtenkant bliuwe moatte,
+omdet it bistek fen dit boekje in wiidweidige en djippe bihânneling net
+talit; hjir kin dat punt allinne by de meast forneamden fen ús
+skriuwers ûndersocht wirde.
+
+Ik rekkenje nou de skiednis fen ús letterkinde to bigjinnen yn de tiid
+det Gysbert Japiks de moed fynt, yn in tael, dy ’t men oan syn dagen ta
+biskôge hie as in wylde sprake, hweryn gjin taelkindige rigels en
+wetten to bikennen wierne en dy ’t algemien neamd waerd as in
+boerich-rûch dialekt, de forklanking fen syn ynlikst fielen en syn
+suverst tinken to bisiikjen. Ommers de wetten, lânsrjochten, kroniken,
+testaminten ensf. dy ’t yet ta it Ald-Frysk bihearre, hawwe foarsiker
+rike wirdij for de ûntwikkelingsrin for ús tael, mar sels de dreechste
+learde yn dizze skriften scil hopelik wol tajaen, det, mei de naïve,
+bernlike foarm eat hawwe, dat ús oanlûkt, dochs fen letterkindige
+wearde yn dit sakenwirk mar in bytsje to bikennen is. En dit kin like
+min tsjinspritsen wirde, det de Rymlerije fen Gysbert Japiks, ho folle
+moeite letter ek fryske folksmannen dien hawwe hjar lêzers wiis to
+meitsjen det dizze suverste fen ús dichters, hwaens wirk fortsjinnet
+neist dat fen Hooft neamd to wirden, eigentlik mar in tige gewoan
+folksrimeler wier—okkerdeis krige ik yet in boekje fen W. Dykstra yn
+hânnen, dat miskien in lytse blomlêzing forbylde moast en der ’t dizze
+it yn bistien hie, stikken út de Rymlerije ôfprintsje to litten neist
+minderwirdich wirk fen saneamde dichters, dy ’t nou lokkich frijwol
+forgetten binne—wol wis in samling is fen fersen, for in diel ûntstien
+omdet se sa opklonken yn it moed fen de dichter, en for in diel skreaun
+út ljeafde for de tael. Der kin gjin twivel bistean ef Gysbert Japiks
+scoe, as ien him forsocht hie bigrypliker to skriuwen, om fen mear
+deistige lêzers fette wirde to kinnen, dit field hawwe as in swiere
+mislediging for syn kinst; honear hy somlike minsken haegje woe mei syn
+wirk—ik tink oan in man as S. A. Gabbema—den wiernen it jimmer ljuwe,
+dy ’t mei him lyk stienen yn ûntwikkeling en djipte fen fielen, ef fen
+hwa ’t de dichter alteast miende, det soks it gefal wier. Syn dichten
+binne inkeld „út ljeafde for de tael ûndernommen” en nearne docht it
+bliken, det de skriuwer sels in oansjênlik tal lêzers forwachtet; yn
+dat gefal hie syn skriuwtrant hiel oars wêze moatten, hast hie ik sein:
+hie Gysbert Japiks gjin dichter wêze kinnen. Hwet Starter oanbilanget,
+miskien det men fen dizze mei rjocht sizze kin, det er by it skriuwen
+fen syn wirk in dúdlik byld fen syn fryske lêzers foar eagen hawn hat,
+en det men him dos biskildigje mei fen de folkskinst bioefene to
+hawwen, al bliuwt it fensels ek mûlk—howol it myn miening net is—, det
+Starter in lytse, machtleaze geast wier, dy ’t net better koe. Mar sels
+as men oannimt, det it him ynmoed wier de folkskinst to forrykjen, den
+scil men my dochs net ûntstride kinne, det dit in bigjin liket, dat wis
+net folle goeds for de heech priizge folkskinst ûnthjit: Starter neist
+Gysbert Japiks.
+
+Oardel ieu folget, dy ’t wy rêstich ûnbispritsen litte kinne: de psalm
+biriming fen Althuysen kin net biskôge wirde, om ’t in oersetting,
+hwerby maklik eltse persoanlike opfetting op ’e eftergroun rekket, for
+ús doel gjin wearde hat en de oare skriften út dizze tsjustere tiden
+binne net bilangrikernôch om se hjir ien foar ien nei to gean.
+
+De greate striid twisken persoanlike- en folkskinst bigjint mei foarse
+krêft earst yn de XIXde ieu, in striid dy ’t foarâl ek hjirom ús
+oandacht fortsjinnet, det ûnderskate foarmannen hjar net dúdlik
+rekkenskip jowe fen de saek, dy ’t se fordigenje, sims hjar sels
+tsjinsprekke, mei de mûle oare opfettings forkindigje as hwerfen hjar
+dieden bliken dogge, om den wer hâldfêst to siikjen oan de miening, dy
+’t hja oars al lang as forâldere ôfsward hiene. _Hjirtroch_ is de
+tizeboel ûntstien, dy ’t men tsjinwirdich gewoanlik de skiednis fen de
+fryske letterkinde yn de lêste hûndert jier neamt, det de machtige,
+alles oerhearskjende frage: persoanlike kinst ef folkskinst? nea net yn
+al syn krêft en suver dúdlik sjoen waerd, de lêzers net wisten hwet hja
+oan de skriuwers hienen, somlike skriuwers der net efter komme koenen
+hwet hja fen hjar broerren tinke moasten en om mei it nuverste to
+bisluten, fierwei de measte skriuwers gjin klearrichheit krigen oer
+hjar sels.[2]
+
+ [2] Men scil wiis dwaen mei foar eagen to hâlden, det as der yn it
+ folgjende in rju ginstige ynfloed taskreaun wirdt oan in dichter ef
+ proazaist, dit inkeld jildt yn forgeliking mei it algemien peil fen ús
+ skriftenkennisse, sûnder det ik dermei sizze wol, det er wearde hie
+ for de wiere, boppe folts en tael steande, kinst.
+
+Dalik komme wy al to stean foar in frjemd en lêstich gefal, as wy
+sjogge ho ’t de broerren Halbertsma, fen hwa wy om hjarren gjin skande
+oan te dwaen, net oannimme meije det se hjar ynlikste fieling
+útspritsen hawwe yn de skriften, letter samle yn de „Rimen en Teltsjes”
+en dy ’t wol neamd wirde moatte as de lieders fen de folkskinst, faken,
+miskien omdet dizze kinst hjar op ’en dûr net foldwaen koe, hjar witte
+los to meitsjen fen it ivich en ûntreastelik tinken oan: ho ’t de
+lêzers tsjinoer hjar skriften stean scille, om efkes in pear
+persoanlike ferskes to skriuwen en den, as wiernen hja forheard en eang
+oer dizze skriklike forhevenheit, hjar wer deltommelje to litten yn de
+walchelike folkskinst-sompe. En binije kin it yen den net, det hjar
+persoanlike kinst meastentiids sa breklik en ûnfolslein is, det de
+namme _dichter_ hjar ûnmûlk jown wirde mei, as men alteast earlik
+bliuwe wol, wylst hjar folkskinst, dy ’t men oars net bioardielje kin
+as nei de útwirking op de lêzers, om net to praten fen goedens en
+bêstens—hwent folkskinst easket oare wirdearringe—dochs ridlik sterk
+liket to wêzen. Mar, hwet for ús it bilangrykst is: hwet is it doel fen
+hjar bisiikjen, hwet stelle hja hjar foar to birikken mei hjar
+folkskinst? „Gewoan-minskelike earsucht wier it, dy ’t hjar ta skriuwen
+twong, en omdet hja eangen det hjar talinten for it Hollânsk to swak
+wierne, namen hja it Frysk for kar, dat yet gjin greate letterkinde
+hie, dy ’t de forstânnelike draechkrêft fen it folts net to boppe gyng,
+sadet hja dêr aerdich fêst op biwûndering rekkenje koenen,” hear ik
+tsjinwirdich faek sizzen; it is slim to wjerlizzen, mar dochs mien ik
+groun to hawwen in oare opfetting as earliker en binliker to
+fordigenjen: de Halberstma’s meije faek nearzige breklik skreaun hawwe,
+it hat hjar oprjochte bidoeling west de yndodde ljeafde for hjar tael
+by de Friezen wer wekker to meitsjen.
+
+Mei der by de Halbertsma’s by riten twivel bistean, hokker wei hja
+ynslaen woenen ta lok fen de fryske taelbloei, en greate forwûndering
+hielendal to bigripen wêze, as in lêzer fen ús dagen nei min efte mear
+misselik wirden to wêzen fen somlike flauwiteiten-steapelingen yn de
+útdijde Lapekoer hommels komt to stean for in fers, hweryn dúdlik wirdt
+det der bisocht is ynlike fieling to uterjen, hwet wol mislearje moast
+omdet de oanbiddene folkskinst dochs in hwet forleegjende ynfloed liket
+to hawwen, fêst en rêstich stiet der tsjinoer de persoan fen Harmen
+Sytstra, op ien nei de greatste dichter yn hiel ús letterkinde en yn
+safier wy neigean kinne ek it heechst steand as man fen krêftich
+karakter, dichter fen ienfâldich-suvere fieling, dy ’t de earenamme
+„strider” wiswier fortsjinnet, en wol for alle kommende tiden yn
+Fryslân in noegjend foarbyld bliuwe scil. By him is twivel ûnmûlk: is
+twivel net in oertsjûgjend biwiis fen swakkens? Syn ljeafde for de
+tael, hwerfen hy de krêft en dos de bisibbens mei him sels trochfielt,
+is sa great, det hy, dy ’t ek hjiryn de earste is, ta it ynsjoch komt,
+det men allinne den yn útlânske kringen de binlike achting for ús
+sprake krije scil, hwennear dizze biwiiz’ge hat lûden en wirden to
+bisitten om de suverste fieling to forklankjen; dêrom is it, det hy der
+net oan tinke kin folkskinst, dat is: greate-bernekinst to jaen en
+sjongt hy hiel syn libben út, sûnder de humor, lyk as men it troch de
+bank neamt, fen de Halbertsma’s, mar sims yn sokke forheven, earnstige
+klanken, det wy, dy ’t mienden wiis to wêzen en wolwittend, fiele ús
+lytsens en ûnwit. Oan de ljuwe fen ús tiden, dy ’t hjar net skamje yn
+’t iepenbier to sizzen det hja for ús fryske kinst Dokterom mear fen
+bilang achtsje as dizze forgetten dichter, doch ik it útstel yn it
+Ingelsk ris oer to setten somlike Regine-sangen en de Lapekoer; om ’t
+de dichterlike en bliuwende wearde fen in wirk nea net better oan ’t
+ljocht komt as by oersettings, scoenen wy sûnder mis den fen sokken út
+it lân oer ’e sé, dy ’t yn steat wiernen hjarren in suver oardiel to
+foarmjen, in miening to hearren krije, dy ’t net bjuster ginstich wier
+for de Halbertsma’s. En H. Sytstra is in tige persoanlik dichter.
+
+Yn de rige fen de foarnaemste skriuwers heart de namme fen Tsjibbe
+Gearts net forswein to wirden, de frjeon fen ús allegearre, dy ’t gâns
+trefliker as de Halbertsma’s wist fen hokker aerd de humor is, dy ’t
+sikerwier djip leit yn de fryske folkssiele. Hy, de dichterlike
+proazeskriuwer en de proazayske dichter, dy’t fen it hiele libben in
+tige eigen opfetting biwarret en al hwet bart en foroaret yn ’e wrâld
+op bisûndere, op ’t each koartswilige, mar suvere wize sjocht en wit to
+teikenjen, tinkt der al like min as syn frjeon Sytstra oer, de maklike,
+sloppe folkskinst to bioefenjen;[3] docht it bliken, det syn skriften
+de Friezen better oansteane, den is det allinne hjirút to forklearjen
+det hy, dy ’t yn ûntwikkelens jimmer fier de mindere fen syn skerpe
+frjeon bleau, troch dit brek forhindere weard sa heech boppe de
+forstânskrêften fen it folts to rizen, as dizze yn steat wier to dwaen.
+Oer alles, hwet him de moeite wirdich tinkt, seit hy iepen lyk in bern,
+syn oprjochte miening, dy ’t faek yn ’t earst ús hwet bryk en nuver
+taliket, mar dy ’t by earlike biskôging dochs hiel hwet wizer blykt to
+wêzen as wy yn ’t bigjin wol leauwe woene; alles, hweroan hy niget hat,
+forhellet hy op sa’n bliere, ljochte wize, det wy, swier-tillende
+minsken fen de soargjende, oerweagjende en biskôgjende tweintichste
+ieu, ús lichter en rommer to moed fiele, as wy wylst de hjerstrein
+tikket tsjin skriemende finsters, wer bisletten hawwe syn samling „Ald
+en Nij” ris nei to slaen, in wirk fen hiel hwet kinstiger en biskaefder
+ynhâld as de faek rouwe „Rimen en Teltsjes”. En Tsjibbe Gearts is in
+persoanlik-dichterlik skriuwer.
+
+ [3] Inkelde aerdige en krekte dingen, dêr ’t men wol jerne mear fen
+ witte woe, seit dizze skriuwer yn syn „In healûre yn ’e Skimerjoun”:
+ sj. Ald en Nij, dl. I, s. 82.
+
+Neist him mei as oarspronkelik en puntich forheller-biskôger neamd
+wirde de hear C. Wielsma, de iennichste humoristyske, ef hjir earder
+koartswilige skriuwer, dy ’t ús oerbleaun is fen it alear sa greate
+tal. It sterker ef swakker didaktysk karakter, dat it eigenaerdige,
+sims sels it foarnaemste is yn syn measte stikken, scoe him al bilette
+de folkskinst to bioefenjen, omdet dizze net folle romte jowt oan
+persoanlike opfettings, ef hja moatte mei opset sin al sa forknoeid en
+forwrongen wêze, det hja wierlik ynslagge omdet hja mei soarchfâldige
+birekkening spritsen binne nei it herte fen it folts. Mar mei sok in
+minderwirdige skriuwersrêdsumens is lokkich de hear Wielsma—yn safier
+ik in eigen oardiel foarmje mei oer syn wirk, hwerfen it my moeit sizze
+to moatten, det ik it net allegear lêzen haw, om ’t it my oant nou ta
+ûnmûlk wier syn forsprate bydragen yn de Ljouwerter Krante machtich to
+wirden—nea net to wirk gien; as man fen wier-heechsteand karakter hat
+hy hwet „om him hinne” barde, dúdlik útteikene, faken efkes goedmienend
+útlake en sims mei glimkjend antlit pript yn syn puntige wirden. De
+foarm fen syn wirk mocht ienfâldich-bifettelik wêze, hwet maklik to
+forklearjen is út syn eigen aerd, dat rjocht op it doel ôfgiet sûnder
+in oermiettige opheapping fen wirden, dy ’t allinne it kleare minder
+dúdlik meitsje,—foarâl de ynhâld, de geast fen syn stikken tsjûget
+krêftigernôch fen in tige persoanlike libbensopfetting, om fêst to
+stellen, det Wielsma persoanlike kinst joech.
+
+En det persoanlike kinst, al hâldt se hjar nea op mei fyn-biskôgjend en
+oerweagjend nei to gean eft hjar utering wol sterkernôch is _ef_ om de
+lêzers oan ’t laitsjen _ef_ oan ’t trieneagjen to krijen, dochs greate
+ynfloed hawwe kin op it geastelik fielen en de letterkindige
+ûntwikkeling fen hiel in kinst-earm folk—fornoegjend forskynsel dit,
+omdet men der aerdich wis út ôfliede mei, det yn lektuer de kliber like
+goed opkliuwe kin nei de hichte fen de skriuwer, as de dichter him
+forleegje ta de fieling fen it folk—dit wirdt wer oertsjûgjend
+biwiiz’ge troch de treflike útwirking, dy ’t de Rispinge fen Piter
+Jelles hie op de fryske lêzers. En grif jowt it moed oan de ljuwe, dy
+’t de saek fen de persoanlike kinst fordigenje, det men fen dit wirk
+nearne sizzen heard hat, det de ynhâld to dreech wier en de tinzen, yn
+krêftige, sims foarse en sims stil-dreamende fersen forklanke, nea net
+to heech gyngen for de fettingskrêft fen de lêzers; wis, it „Frysk
+bloed, tsjoch op!” klinkt yette yn ear-forskûrrende meldijen oer ús
+lege lânsdouwen, en folle oare sjongsume en stroffelige lieten steane
+yet heech yn de achting fen ús lânsljuwe, mar men mei bitwivelje eft
+der ûnder hiel dizze klanken-chaos ien sang is, dy ’t mei mear wijïng
+en stille nocht songen wirdt as „Oan ’e kant fen ’e mar”, it fers dat
+tagelyk—hege útsûndering ûnder de fryske poëzije fen de lêste tritich
+jier—de meast strang-krityske bioardieling lokkich trochstean kin. For
+it hiele fryske jongfolk, de ûnthjittende feinten binammen scil sûnder
+twivel de Rispinge, just omdet dizze samling yn alles it krekte,
+soarchfâldich-útwirke byld is fen in heech-minskelik fielingslibben,
+bliuwe it hearlikste „confiteor”, de suverste forklanking fen in
+krêftige libbensoertsjûging en de striid, nedich om dizze hichte to
+birikken. By Piter Jelles merkbite wy fierders de treastlike
+bisûnderheit, det, mei de folkskinst syn forleegjende ynfloed twingend
+útoefenje hwennear in skriuwer, dy ’t hjar hildiget as it heechste,
+bisiket for de aerdichheit ek ris in rymke to skriuwen, dat
+wjerspegelet de oandwaning fen eigen moed, de persoanlike kinst, sels
+hwennear de dichter fielt det it nedich wêze koe syn utering for in
+egenblik yn safier gewelt oan to dwaen, det dizze de lêzer ienfâldiger
+en bigrypliker yn de earen klinke scil, dochs yet oan dizze twongen
+utering in haegjend en suver lûd wit mei to dielen. Ik wiis hjir op it
+greate forskeel, dat yen opfalt as de skriuwer fen „Mostert nei de
+Mieltiid” hommels bisiket him dichterlik to uterjen yn „de Blide
+Bernkes” en as de dichter fen „de Striid om it Heechste” in fers
+skriuwt as „de Priisfraech”, dat howol bidoeld as folksrym dochs bleaun
+is in haechlik dicht. Wer reauntsje ik myn refrein: en Piter Jelles
+bioefen’t de persoanlike dichtkinst.
+
+In skriuwer dy ’t neamd wirde moat, net omdet hy de brede lagen fen it
+folk wist to birikken, mar mear om de wier-dichterlike wearde fen syn
+wirk, hweryn de stimmichste ienfâld syn doel liket to wêzen, is sûnder
+twivel Dr. Schepers; ho ’t men der elts egenblik ek klam oplizze mei
+det yn syn fersen greate technyske en taelkindige brekken foarkomme—ik
+wol oannimme, det dizze ûnginstige miening net ûnder ynfloed fen
+oerginst foarme is—dochs bliuwt it fêst, det syn dichten for de
+letterkindige skiednis fen ús tael fen ’t measte bilang binne. Hwent hy
+is it, dy ’t as men oardielje mei nei it foarwird yn syn „Gedichten” it
+earst merkbyt, det in striid twisken folkskinst en persoanlike kinst
+geande is, en mei it each dêrop de jonge skriuwers oanret, yn hjar wirk
+hjar inerlikst fielen op suver-ienfâldige wize to uterjen; den, sa
+liket it him ta, en ik moat my tige forsinne, ef syn miening is: _den
+allinne_, scille wy in letterkinde krije, hwerop men greatsk wêze mei.
+Hwerom ik persoanlik greate biwûndering haw for syn fersen en fen
+bitinken bin, det dizze frij hwet mear wirdearringe fortsjinje, as men
+hjar gewoanlik mei in heech-foarnaem glimke wol takenne wol, foreasket
+in brede forklearring, hwerby ik oer forskate dingen útwreidzje moat,
+en hwerfor yn dit wirkje dos gjin romte is. Ljuwe, dy ’t hjiryn bilang
+stelle, fêstigje ik de oandacht op myn stúdzje „Dr. Schepers” yn de
+opstelle-rige „Fryslâns dichters” dy ’t mei gauwens wol yn’e Ljouwerter
+forskine scil; nou kin ik allinne as myn miening útsprekke, det
+minsken, dy ’t genôch stúdzje makke hawwe fen de fryske skriften om in
+binlik en rjochtfirdich oardiel oer dizze saek to uterjen, it
+njonkenlytsen hjiroer dochs wol iens wirden binne, det dr. Schepers, ho
+freeslik syn taelkindige sounen den ek wêze meije, as dichter wol wis
+achte heart to wirden; wol mei de wrâld forwûndere wêze, det sels de
+hear Hof—ik mien hjirmei fensels hielendal net to sizzen, det dizze
+rjocht hat op de namme kritikus, yn de biteikenis fen bioardieler mei
+de easken, dy ’t ik hjir boppe útspriek—it forbûke Fryslân meidield
+hat, it hjirmei iens to wêzen! En nou ’t ik dos, út namme fen Fryslâns
+bêste skriuwers, Dr. Schepers hjir wolfortsjinne hilde as dichter
+bringe mei, scil nimmen it my ûntstride kinne, det ek hy ús persoanlike
+dichtkinst joech.
+
+Dizze koarte bisprekking fen somliken fen ús foarnaemste en meast to
+wirdearjen skriuwers wol hielendal net oansjoen wirde for de meidieling
+fen in folslein en wiidweidich ûndersiik, al jow ik ta det sok
+soarchfâldich neigean tige bifoarderlik wêze scoe for de klearrichheit
+oer ús letterkinde; as men lykwol de útkomsten, hjir boppe oantsjut,
+neigiet, den kin it hast net oars ef men moat wol tige forwûndere wêze
+to sjên, det de bêste fryske skriuwers hjar, op de Halberstma’s nei—fen
+hwaens wirken de treflikens yn de lêste tiden wer danich yn kiif steld
+wirdt, al forjit men dêrby neffens myn miening al to folle, det men
+foarâl dizze skriuwers to bioardieljen hat yn ’t ljocht fen hjar
+tiid—gjin fen allen bikeard hawwe ta it bigjinsel, det men yen yn sok
+in trant uterje moat, det it greatste diel fen it fryske folts yn steat
+is ek to fetsjen, hwet hja lêze. To nuverder liket den it forskynsel,
+det de folkskinst, ho ’n bytsje den ek bioefene en ho skoudere fen de
+trefliksten, sûnder det dizzen it meast yn wirden uteren, dochs it
+biwiiz’gjend mei de die, to sizzen it skriuwen en dichtsjen fen
+persoanlik kinst-wirk, op ’en dûr dochs net bilies hoechde to jaen, mar
+it sels sa fier wist to bringen det hja net sûnder rjocht der op romje
+koe, in folsleine oerwinning bihelle to hawwen. Ho dit to forklearjen?
+Ik scil bisiikje de lêzer nou wer wei to lieden út de riedseleftige en
+geheimige doalhôf, hweryn ik him moedwillich brocht haw, om to
+meitsjen, det er, nou ’t er it ljocht in skoft net mear yn syn stoere
+krêft field hat en dos der wer nei bigjint to langjen, de strielen en
+hjar seine better wirdearje scil; mar mocht der immen in útgong sjên,
+dy ’t hy oannimmeliker wit to meitsjen, wis, dy scil fen my net
+oantaest wirde.
+
+Om to bigjinnen mei men den in ridlik krêftige ynfloed oannimme fen de
+toanielisten, skriuwers, dy ’t der wol op oanwiisd wiernen alteast hjar
+stoffe sa to bihânneljen det it fierwei it greatste diel fen ús folk
+net slim wêze scoe, hjar yn hjar utering to folgjen, hwermei ik lykwol
+hielendal net sein haw, det dizze minsken hjar tinzen forlege hawwe en
+de eigen fieling binommen oan hjar stikken, inkeld om dizze genietliker
+to meitsjen for it greate folts. Mar howol it for de harkers sadwaende
+minder maklik waerd yn selsfoarme miening, goede kinst fen
+minderwirdige to ûnderskieden troch it forskeel yn uteringskrêft nei to
+gean, dochs giet it net oan hjarren de skild fen de ûnsillige
+folkskinst-oerwinning hielendal yn de skoen to skouwen.
+
+It mei bikend wêze det yn eltse striid, op geastelik like goed as op
+stoffelik gebiet, de measte skea oan in partij faken tabrocht wirdt,
+net troch de fijân, mar fen minsken fen hwa ’t men forwachte hie, det
+se neist yen stean scoene, dy ’t dit miskien ek wol miene to dwaen, mar
+bliken jaende yens saek op sleauwe ef forkearde wizânsje to
+fordigenjen, de fijân wolkomme gelegenheit jowe syn ljeafste
+foarnimmens út to fieren. Sa gyng it ús persoanlike dichtkinst yn ’t
+bigjin fen de XXste ieu do ’t hja, mienend in krêftich meistrider yn to
+heljen, fen hwaens wirk men folle fortuten forwachte, yn it tal fen
+hjar fordigeners taliet in man, dy ’t op sok in nuvere wize mei syn
+sjittersark omgyng, det forskate fen de wolmienende minsken, dy ’t him
+sa minlik oanglimke hiene, swier woune waerden, sûnder mear út to finen
+hwa ’t de pylk op hjar ôfsketten hie. It wirk fen de oer it hynsder,
+ja, ta de stjerren tilde rimeler Jan fen ’e Gaestmar hat—binammen
+Klankboarne en Drankjes—ús fryske tael-biweging sok in pynlike skea
+dien, det wy hoopje det hy hjir op ierde yet lang tahâlde mei, fordet
+er, foar nei de ivige ôfgroun fen it forjit forstaet to wirden, yet
+gelegenheit krije scil goed to meitsjen, hwet er sa grouwelich fordoarn
+hat. Ik neam hjir mei de measte klam Jan fen ’e Gaestmar in rimeler, en
+men wit det ik dizze kwaliflkaesje nea net mei de namme dichter forsin;
+mocht immen, dy ’t dit kritysk oardiel lêst, achtsje det it nedich is
+hwet ik yn ’t iepenbier sein haw, teffens yn ’t iepenbier to
+biwiiz’gjen, ik noegje him minlik út my dit bitinken meidiele to
+wollen, en ik scil hem net in moanne op biwiis wachtsje litte[4] for
+myn sizzen, det yn hiel de Klankboarne, miskien ien inkeld fers
+útsûndere, gjin dichten to bikennen binne hweryn in suver-fielende
+siele sjongt; mar wol rymstikken dy ’t deselde yndruk meitsje as in
+neargeastich geramt, dêr ’t men om derfor to soargjen, det in
+maklik-oandien minske gjin to felle skrik krijt, in tweintich-ieusk
+kostuem om hongen hat. It brûken fen in hopen forâldere wirden, dy ’t
+op ús gjin oare yndruk mear meitsje, as det se ús kinstich socht, net
+oprjocht en deadsk talykje, brocht, lyk as to forklearjen is, in great
+diel fen tinkend Fryslân yn opstân en hie ta gefolch, det forskate
+minsken, dy ’t gjin klear ynsjoch yn de saek hiene, tochten det
+persoanlike kinst út hjar sels ûnbigryplik wêze moast en for de fryske
+sprake dos mear lok to wachtsjen wier fen folkskinst, wylst ljuwe dy ’t
+yn steat wierne to bigripen, ho’n bytsje wiere fieling to finen wier yn
+dizze opheappings fen rou-klinkende rombom, hjar wer bikearden ta hjar
+âlde opfetting, det it Frysk minderwirdige boustoffe wier for poëzije
+en allinne brûkt wirde koe for koartswyl en humor fen fortocht soarte.
+Sa jerne scoe ik mei oaren leauwe wolle, det Jan fen ’e Gaestmar
+noutiids sels ek ynseach, hok in jeugdsoune syn Klankboarne is, mar my
+tinkt det út somlike plakken fen syn lêste skriften ôflaet wirde mei ho
+’t er sels yet fen bitinken bliuwt, det dizze samling him forgoed plak
+jowt ûnder de greatste fryske dichters. Mei de hear Wumkes winskje wy
+him net mear op it stikelfjild fen de taelwittenskip oan ’t skarreljen
+to sjên (men forhellet, det er it tsjinwirdich oerjown hat, him der in
+paed op to meitsjen, mar ’t om ’t it syn hillichste ljeafde liket to
+wêzen, hwerfen er, ho húnsk ek bihânnele, dochs gjin ôfskie nimme kin,
+der kronkeljende hoalen yn graeft), dôch like min is it ús in swiid
+geniet, him to finen op de glêdde iisflier der poëzije, hwer ’t er
+sokke nuvere sprongen en evolúsjes makket, det wy, wend ús
+minskeljeafde lang to biwarjen, tûzen noeden útstean det er yet ris in
+skonk brekke scil. Us ljeafste winsk is, út syn mûle yette de
+forklearring to hearren, det er fen nijs oan bigjinne scoe en nou
+ienfâldige lietkes skriuwe, hweryn neat foarkomt, dat liket op in
+opsettelike miette-foroaring, om in stjerrende kening prate to litten
+yn hexameters-mei-foarslach, rigels dy ’t in soun minske sels hast net
+útbringe kin; wy fen ús kant wolle den ûnthjitte, ús oardiel yn ’t
+earst net op ûnnedich strange wize to uterjen.
+
+ [4] Sûnt ik dit skreau, waerd de saek yet hiel hwet ienfâldiger, om ’t
+ ik nou forwize kin nei myn artikels oer it wirk fen Jan fen ’e
+ Gaestmar, dy ’t yn ’e Sneinsblêdden fen ’e Ljouwter Krante fen 27
+ Maert, 24 April, 5 Juny en 3 July dit jier (1915) plak foun hawwe.
+
+En dochs: sels troch de skriuwerij fen de kinst-earme Gaestmarder Hear
+is de forwûnderjende oerwinning fen de folkskinst net to forklearjen;
+dêrfor moat ik de namme neame, dy’t eltsenien al lang forwachte hie yn
+myn koarte biskôging oer de foarnaemste fryske skriuwers: Waling
+Dykstra. It gefal fen dizze forneamde forheller en taelkindige is wol
+sa bûtenwenstich, det it de moeite leannet der efkes langer by to
+toevjen.
+
+Men mei oannimme det de jonge Dykstra, do ’t er him yet net ûntwikkele
+hie op de net ûnfortsjinstlike wize, dy ’t wy letter yn him earje
+moatte, yn it bigjin fen syn skriuwen, do ’t er sûnder twivel tige
+ûnder ynfloed stie fen de Lapekoer, net yn steat wier eat oars to
+leverjen as kinst, dy troch it greate folk, hwerfen er do sels yet diel
+útmakke, sûnder ynspanning to fetsjen en to folgjen wier. Lykwol stiet
+it fêst, det er yn letter dagen, do ’t er him dochs wol hwet kinde
+forgearre hawwe scil oer treflike skriften, ek fen oare folken, do ’t
+fierders syn uterjen tanimme moast yn krêft en biteikenis, en hy de
+djippe fieling yn de dichten fen H. Sytstra wirdearjen learde, faken
+bisocht hawwe moat, wirk to skriuwen fen mear geastlike biteikenis,
+fersen dy tsûgen fen suverder fielen. Syn earste stikjes wiernen, hwet
+boppe fen my neamd is persoanlike kinst; dos moast men wol forwachtsje,
+det do ’t de persoan him ûntwikkele en syn tinken tanaem yn djipte, dit
+ek to merkbiten wêze scoe oan syn wirk, sadet dit, it mocht den
+fierders maklik for it folk to fetsjen wêze ef net, bliuwe scoe de
+wjerspegeling fen syn eigen fielen, sûnder det er fierders in dúdlike
+foarstelling hie fen de yndruk, dy ’t it op de ûnderskate lêzers
+meitsje moast. Dochs is dit net bard; yn letter tiden hat Dykstra him
+jimmerwer forklearre for de folkskinst, jimmer herhelle det men sa
+skriuwe moast, det de measte lêzers net to bek skrilje koene for
+lêstige uteringswizen, en sels it foarbyld jown. Wol komt de minske
+Dykstra dúdliker út as hy teltsjes skriuwt dy tsjinstich wêze moatte om
+de reformearde opfettings bilachelik to meitsjen, mar dochs, hok in
+wiid forskeel mei de didaktikus Wielsma! Wylst de lêste syn snedige
+setten al op ’t pompier hat ear ’t er him der sels rekkenskip fen jowt,
+sels earst glimket om syn wirden, sûnder to wachtsjen op it laitsjen
+fen oaren, waerd der—it docht bliken oan alles—fen Dykstra earst frege:
+scil it sa ynslaen, de yndruk meibringe, dy ’t ik meitse wol? In
+treflik biwiis hjirfor fynt men, as men de opgong fen de skriften fen
+Dykstra ris forgeliket by de bidêste, mar dêrom net minder
+oprjocht-miende hilde oan de Grouster master tawijd for syn bizige
+wirkjes; en dochs is dit net to forklearjen mei to sizzen, det dit sa
+kaem, om ’t Dykstra folle mear skreau—hwent neidet hy safolle skreaun
+hie as master Wielsma oant nou ta, wier syn ynfloed by de Friezen al
+gâns greater—noch jowt men der in goede útliz oan, as men úthâldt, det
+it talint fen Dykstra greater wier—ommers troch net ien kin soks sein
+wirde, dy ’t stúdzje makke fen beide ljuwe’ wirken—en likemin mei as
+wier oannomd wirde, det it _sin_ fen Dykstra frysker bleaun wier as det
+fen Wielsma, noch det de ûntwikkeling fen Dykstra minder wier as dy fen
+Wielsma, sadet de skriften fen de lêsten as fensels minder maklik to
+folgjen wiernen; de iennichste forklearing kin wêze, det de Holwerter
+him sels twong to skriuwen lyk as it folk det it ljeafst hearde, wylst
+de Grouster skreau om glimkje to kinnen en sels ta klearder ynsjoch to
+kommen.
+
+En wer freegje ik, lyk as by de Halbertsma’s, hwet dochs wol de reden
+for Dykstra wier om de folkskinst to bioefenjen, en faeks seit nou wol
+nimmen: om persoanlike earsucht, hwent dizze skriuwer bleau altyd in
+wier stânfries, fij fen alle persoans oanbidding (tinkt der
+tsjinwirdich den nimmen oan, det in tinkstien, lyk as men fen doel is
+for him op to rjochtsjen, hielendal yngiet tsjin de geast fen dizze
+skriuwer, ef hat men for syn inerlikst wêzen alle earbied forlern?);
+mar ien andert is hjir mûlk: hy skreau wiswier lyk it folk it ljeafst
+seach, om folle frjeonen to biwarjen for de tael; syn doel wier lyk as
+ik langlêsten earne dúdlik en ienfâldich wier lies: it Frysk to
+meitsjen ta folkseigendom. Troch _syn_ ynfloed bihelle de folkskinst
+sok in forbjusterjende, howol net bliuwende, oerwinning.
+
+Gearfetsjende bifine wy, det alle skriuwers dy ’t yn ús letterkinde fen
+great bilang binne, hjar forklearre hawwe for de persoanlike kinst,
+wier it net altyd yn dúdlike wirden, dy ’t gjin twivel oerlieten, den
+dochs mei de die, útnommen allinne de Halbertsma’s en Waling Dykstra,
+dy ’t de folkskinst bioefenen út ljeafde for de tael, hwerfor men wol
+in wird fen wirdearring oer hawwe mei, as men bitinkt ho ’t derfor faek
+nedich is de hillichste en ljeafste eigen fieling oan kant to skouwen.
+Yn de hiele njoggentjinde ieu hawwe wy neist elkoar hawn dizze beide
+bigjinsels, hwerfen men ek nou en letter ûnmûlk ien fen beiden
+foartbanne kin, sûnder de tael sels greate skea to dwaen. _Hwent troch
+de folkskinst wei to reagjen scil de tael gjin folkseigendom bliuwe
+kinne, en hja scil net mei eare neist hjar sisters neamd wirde kinne,
+as men it persoanlik uterjen tsjingiet._
+
+Hjirút folget
+
+1o. det it ûnbinlik is de gefolgen fen de greate folkskinstoerwinning
+to bistindigjen;
+
+2o. det de persoanlike kinst wer heart to kommen yn ’t bisit fen al
+hjar rjochten;
+
+3o. det lykwol de folkskinst net hielendal forwaerloazge wirde mei.
+
+Men mei wol betinke, det de tastân by it Frysk hiel oars is as by de
+haedtalen, hwer men for ’t bihâld fen de sprake gjin soargen hoecht to
+hawwen, op syn heechst tasjoen wirde moat, det de suverens fen tael net
+to lijen had ûnder frjemde ynfloed en dos de folkskinst hielendal net
+nedich is. En ek wy scoene hjar net fen neden hawwe, as ús tael net sok
+in swiere striid om hjar bistean út to fjochtsen hie mei it Hollânsk,
+sadet wy reden hawwe to bislúten, det wylst de persoanlike kinst nea en
+nearne ûntbrekke mei, as in sprake der op stiet for folslein oansjoen
+to wirden, de folkskinst ûnder ginstige omstânnichheden tige skoan mist
+wirde kin en det men de earste neame mei ivich-bliuwend, de twadde
+lykwol mar tidelik, det dos
+
+4o. de folkskinst minderwirdich is oan de persoanlike kinst.
+
+Biskôgje wy dizze fjouwer wierheden, lyk as ik dy hopelik foldwaende
+biwiiz’ge haw, yn it ljocht fen ús frysk-letterkindige skiednis, dy ’t
+hjir boppe yn tige algemiene wirden bispritsen waerd, den bifine wy
+det, howol de trije earsten hielendal oerien komme mei de geast, dy ’t
+yn dizze skiednis hearsket, de fjirde, ho nuver it ek liket, frijwol
+nij is, sa det men oannimme mei, det hjirtroch hiel oare tastânnen
+berne wirde. Dit is den ek wezentlik it gefal.
+
+Ta bislút fen dit haedstik wol ik yet oer myn twa earste stellingen, dy
+’t hjirop delkomme det de folkskinst oan ynfloed biheart to forliezen
+en as gefolch dêrfen de persoanlike yn krêften to winnen, in pear
+opmerkings meitsje, dy ’t al kin ik der net oer útwreidzje, dochs net
+oerslein wirde meije.
+
+Men scil ynsjên det de forhâlding twisken dizze twa bigjinsels net
+wirdt lyk hja heart to wêzen, as men út skrutelens der tsjin oan sjocht
+om dizze saek biret oan to fetsjen, alles oan de takomst oerlittend yn
+moedleaze miening, det it dochs fensels wol torjochte komme scil. Hwet
+easke wirdt fen elts, dy ’t ljeafde fielt for ús tael en net sjên wol,
+det wy skielk, as wy bigjinne to bisiikjen yn Hollân bilangstelling for
+en binlik oardiel oer ús saek to krijen, en lyk as wy fen doel binne,
+in birop dogge op de Ingelske taelkindigen, faeks op it hiele ingelske
+folts, om net ûnforskillich oan to sjên, det in sistersprake forlern
+giet, hweryn in stamme petearret, dy yet krêftich fielt for hjar greate
+broerren oan de oare ich fen de Noardsé, in rampsillich stilswijen
+biwarje moatte, as men ús freget eft us tael al dy moeite en ynspanning
+wol wirdich is, kin allinne dit wêze: mei to wirkjen, det ús
+persoanlike kinst wer de troane bikliuwe kin, dy ’t hjar neffens de rin
+fen hiel ús letterkindige skiednis takomt, de persoanlike kinst, mar
+den lottere troch hjar striid en krêftiger, gelegenheit kriget hjar wer
+sa to ûntwikkeljen, det hja wirk ta stân bringt fen ivich-bliuwende
+wirdij.
+
+Dit heart ús doel to wêzen—en wy, jonge Friezen dy ’t fiele en witte,
+det der hwet souns yn ús libbet, dat ho machtleas syn utering noutiids
+sims yet wêze mei, dochs nei in stikmannich jierren sa taninime scil yn
+bloei-krêft, det ús wirk to wirdearjen wêze scil en to genietsjen—wy
+sjogge roun nei in fikse, warbere stipe, dy ’t ús oanmoedigjend seit
+fierder to gean as wy wirk leverje, dat ús tael gjin skande docht, en
+as wy omtoarkje yn fortretlike dize, ús wiist in ljochte wei. Mar
+alderearst wier nedich in gelegenheit, hwer ’t wy ús ynlikste fielen,
+mei it den ek wêze yn ’t earst yn faek ûnfolsleine foarm, frij
+útsprekke koenen, en moast men ús binimme de twang ûnderhearrich om
+romte to forsiikjen yn in blêd, hweryn wy ús net thúsfiele en dat,
+prieljend mei in findel hweryn forneamde mannen en nommele skriuwers
+hjar bliuwende namme opnimme lieten, deroan ûntrou waerd en syn gammel
+bistean fierder libbet as in hún en mislediging for ús tael.
+
+De greatste tsjinst, dy ’t it Selskip for fryske _tael_ en
+_skriftenkennisse_ de twa saken, hwerfor it him, nei ’t syn namme seit,
+to skoar set, noutiids biwiizgje koe, wier op myn forsiik to bisluten
+ta útjefte fen in Wykblêd, en dit net by in ienfâldich bislút to
+litten, mar nou einlings en to ’n lêsten ris moedich troch to setten,
+mei „Sljucht en Rjucht” en dêrtroch de dekadinte
+Halbertsma-Dykstra-skoalle de liedende posysje to binimmen.
+
+
+
+
+III.
+
+
+Mei ien inkelde die, hwerfor de tiden sa njonkenlytsen wis wol ryp
+wirden binne, scil men dos útfier jaen kinne oan hwet fêst lein waerd
+yn de twa earste gearfettings, op in wize dy ’t yn ’t bilang is fen de
+fryske skriftenkennisse en sadwaende ek fen hiel ús folts, hwerfen it
+bistean ûnmûlk de dea fen de sprake oerlibje kin. En mocht it ris
+safier komme—mar wy scille goed dwaen der nou yet net op to
+bitrouwen—det wy ús lokkich neame koenen troch sok in forskaet fen
+persoanlike kinst, det dizze ljuwe mei it meast forskillend fielen en
+tinken birikke koe, en forgoed ta hjar biwûnderers meitsje, wy scoene
+den gjin folkskinst mear fen neden hawwe, en dizze as in bihelp hwerfen
+wy al lang it ûnbihaechlike ûnderfounen, sadet it ús einlings in wearze
+waerd, gerêst bistride, ef ljeaver forjitte kinne. Mar it liket der net
+nei, det dit mei koartens barre kin, hwent sels de iennichste
+persoanlike dichter, dy ’t in great diel fen it folts ta oprjocht en
+ienfâldich meifielen wist to bringen (Pieter Jelles) swijt en biskôget
+faeks de ûntwikkeling fen syn dichterlike opfettings mei de taheakke
+fen 1909 as ôfroun; en yn safier ik op ’t egenblik de fryske
+letterkinde fen de alderlêste jierren bistudearre haw, leau ik frij
+sizze to kinnen det in opfolger, dy ’t de oandacht fen ek mar in lyts
+diel fen it folk for him wist to winnen, him yet net hearre liet.
+Tajown moat wirde, det de omstânnichheden, hwerûnder de fersen fen
+Pieter Jelles op ’e nij yn ’t locht jown waerden, bûtenwenstige
+ginstich wierne: ommers de biwûndering for de steatsman makke de
+bilangstelling for syn dichten krêftiger, en troch it genietsjen fen de
+Rispinge riisde yet de achting for de politikus. Ho forkeard scoe it
+dos fen ús wêze, as wy, ús blynstoarjend op de rykdom dy ’t de
+persoanlike kinst faeks folgjende jierren oanbringt, noutiids wylst wy
+sjogge, det gjin inkeld persoanlik dichter yet it herte fen in
+oansjênlik tal lêzers to stimmen wist ta meifielen, forgeaten derfor to
+soargjen det de tael, dy ’t as folkseigendom dochs al sok in faei
+libben laet, ek _as sadanich_ yn wêzen bleau! Dos wolle wy wer oandacht
+jaen oan ús minlike folkskinst.
+
+Yn it foarich haedstik haw ik as myn bitinken utere en sa folle mûlk
+biwiizgjend taljochte, det ommers de folkskinst net hielendal
+forwaerloazge wirde mei, mar det hja dochs minderweardich oan ’e
+persoanlike kinst bliuwt. It liket sa op it each, det dizze beide
+wierheden in nuvere, net bjuster haechlike tastân to weech bringe
+scille: hja, dy ’t it bigjinsel fen persoanlike kinst mei de die
+fordigenje, scoenen jimmer mei meilydsum glimke delskôgje op him, dy ’t
+sasein út ljeafde for de tael en om dizze krêftiger libben ta to
+foegjen, mar sûnder twivel yn wierheit út brek oan sterk-persoanlike
+fieling, de folkskinst, wier it den ek mei tawijing, bioefene. En om ’t
+it al ringen bliken dwaen scoe, det de wiere dichters dy ’t for de
+_eare_ fen de sprake soargje, wylst de oaren mear noed steane fen hjar
+_krêften_, ûnfordildich wirde moasten by it lêzen fen rimelderij,
+hweryn hja allinne mar in bisiikjen sjên kinne om by it folts alle
+langstme nei heger geastelik libben to deadzjen, scoenen nei minskelike
+birekkening wûnder-healslachtige kritiken fen dizze kinstners it
+gefolch wêze, hweryn hja twongen waerden, twiveljend twisken langstme
+om de minderweardigens fen de folkskinst yn skerpe en stikelige wirden
+ta to ljochtsjen, en de eangstme, skea to dwaen oan de libbensformogens
+fen de tael, hinne en wer drifke wirde scoenen as in skip sûnder stjûr.
+Dochs scille wy it hjiroer allegearre wol iens wêze, det wy yn de lêste
+jierren al mear as genôch striid op frysk-letterkindich fjild bilibbe
+hawwe, en det it heech tiid wirdt om in ein to meitsjen oan dy ivige
+bitizing en ûnbinlike ôfbrekking fen it wirk fen oaren, dy ’t noflik
+noch nuttich neamd wirde mei. Socht scil dos wirde moatte nei in modus
+vivendi, sadet de folkskinst yn wêzen bliuwe kin, sûnder dochs sa leech
+to stean yn gehalte, det hja ta skande is for de fryske sprake.
+
+Under de forskate genre’s, dy ’t yn it Frysk oant nou fiersto min
+bioefene waerden, it mei den wêze omdet wy yet nea skriuwers hawn hawwe
+mei krêftich talint derfor, hwet men, as neigien wirdt ho ’t it yn ’e
+fryske folksaerd leit, eltse saek earst soarchfaldich en earnstich to
+biskôgjen, ear ’t men tawird ef goedkarring útsprekt, net bêst oannimme
+kin, ef omdet it genre op him sels rju lêstich is en hiel hwet stúdzje
+foreasket, moat fêst neamd wirde dat fen kritysk kinstproaze. Ik wol
+tige bêst tajaen, det sok wirk, omdet it faken oansjoen wirdt for
+droech en toar, en sels yn ’e rop stiet fen slim to genietsjen to
+wêzen, hielendal net in rom tal lêzers forwachtsje mei, sadet it my ek
+neat gjin nij docht, det yet gjin skriuwer it bistie sok in samling
+proaze to jaen, hwerfor tinkelik ek net maklik in útjower to finen wêze
+scoe;—mar dochs bihearde men yn to sjên, det saeklike, ûnpartidige, mar
+foarâl net oan ’e bûtenkant bliuwende kritiken fen greate opfiedende
+krêft binne for de skriuwers, binammen by sokken ûnder ’e jongeren, dy
+’t yet in eigen paed to siikjen hawwe en langjend rountaeste nei hâld.
+Det it in tige ûntankber wirkje is, omdet yens bêste frjeonen faken
+blyk jowe net yn to sjên, det hwennear men twongen is hjar wirk minder
+ginstich to bioardieljen, men jimmeroan allinne it each hat op de
+kinstner, en nea de minske sels to nei komme wol, en men sa sels mear
+fijânnen kriget as men op ’en dûr yn steat wêze scil to bistriden,
+wylst mar in himpen tal lêzers komt ta wirdearringe for de sakelike
+geast en de moedich-stoere wirden, scil fen my net ûntstriden wirde;
+mar swierder as dit alles heart dochs to weagen it bilang fen de tael,
+dy ’t men tsjinje wol nei yens krêften, dat mei klam easket oprjochte
+en binlike kritiken, om sa einlings ta klearrichheit to kommen oer
+saken, dy ’t kwea stiftsje en de tastân yet heisliker meitsje, salang
+oer hjar allinne in dizige twivel bistiet. Seagen wy net oan it âlder
+slachte yn ús letterkinde, ho ’t sels de bêsten en moedichsten, by it
+brek oan krityk, bitiisd reitsje yn hjar eigen opfettings, den hjar dêr
+al fêster en fêster yn biwoelje, sadet de koarde troch to snijen lyk
+stean scoe mei it tabringen fen swiere wounen? Yn alle talen is krityk
+in kinstgenre, dat net mist wirde mei, omdet de lêzers, dy ’t it sûnder
+twivel tige drok hawwe, sadet fêst wol nimmen fen hjar fergje doar sa
+lang troch to tinken, det hja hjarsels yn steat fiele in klear en
+binlike miening to foarmjen oer it wirk, dat hja jamk mear trochblêdden
+as liezen, tige nedich hawwe it inerlikste tinken, dat yn hjar slomme
+mar net ta folle waeksdom kaem, sels nou en den yn dúdlik-útwirke foarm
+op pompier wer to finen, fordet hja net ho langer ho mear forbjustere
+wirde scille as hja jimmer wer komme to stean tsjinoer de meast
+forskate opfettings. Hofolle to mear is dit den net wier for _ús_ tael,
+hwer de meast mei eltsoar stridende bigjinsels faken yn it moed fen ien
+en deselde skriuwer hjar sa bihaechlik en fornoegjend troch eltsoar
+wine, det men sims sin hat it hearskip fen ûnfryske karakterleazens to
+biskildigjen, bitocht men net det it kristeliker wier deselde fromme
+oandacht to bitrachtsjen, dy ’t men jonge, hjitfolgige minsken tawijt,
+yn hwaens siele like folle revolúsjes hjar útlibje as yn de woelichste
+latynske steaten. En det iksels, dy ’t jong yette bin en fiel, ho ’t
+myn tinken him eltse dei wider ûntjaen wol en myn earlike miening faeks
+yn to oprjochte wirden siz, ho ’t ik my sels ek twing dochs foarâl
+rêstich en steatlik-deftich to bliuwen om de yndruk by myn lânsljuwe,
+dy ’t de hertstocht oars wol kennend, it nedich achtsje dizze mei de
+ljeaflikste namkes to neamen, ryboskjend oer al hjar lea by de
+skrutelste utering derfen, net hielendal to bidjerren, twongen bin, ik
+allinne, kritiken to skriuwen, sjoch, is dit net in nytgjend biwiis fen
+de machtleazens fen forskate skriuwers en in ûnnochlike fingerwizing,
+det de ljeafde for ús tael, hwerfen men meastal sa sketterjend opjowt,
+wol ris hwet slopper wêze koe as men jerne oannaem?
+
+En yn dit forbân moat spitigernôch de namme fen Jan fen ’e Gaestmar yn
+ûnginstige biteikenis neamd wirde ... ho lang dochs, o Catilina, scitte
+misbrûk meitsje fen ús fordildigens? Hwent dizze skriuwer hat, faken al
+wer, om ’t er yn ’t earst oer ’t hynsder tild waerd, trochdet in
+earlike en oprochte krityk yn Fryslân dodestiids al like min to
+bikennen wier as yn letter dagen, yn pleats fen dit brek út tankberens
+rêstich bistean to litten, it nedich achte oer syn mei-skriuwers ris
+tige de swipe to lizzen, dêr ’t lykwol de koarde hieltyd fen ôfstrûpte,
+sadet den allinne mei de stôk fûleindich gatten yn ’e loft slein
+waerden, lyk as in orkest-lieder jamk docht, dy ’t op oerstjûre en
+falske wizânsje dirigearret. Dochs kin ik for syn moed, in nij genre yn
+it Frysk to bioefenjen, al is it him den ek mislearre dit soun en
+weardich to dwaen, net oars oer hawwe as in wird fen blide biwûndering,
+en bin ik it hielendal mei him iens det it better is, soks dit yn’t
+iepenbier to bistean as efter de rêch fen de bioardiele om, lyk as men
+my fornijde det it letter fen minder moedige minsken, ef ljeaver sein
+fen minsken yn in minder moedige rite, tapast waerd—sikersonk al wer in
+nij genre, as men betinkt ho fier sok in hânnelwize it fryske aerd
+ûntrint. En fierders jow ik ta, det de wearde fen de kritiken, hwerop
+ik boppe doelde, fen hiel hwet mear bilang is as dy ’t de „Klankboarne”
+bifettet, al is hjirmei nou net sa bjusterbaerlike folle útspritsen;
+mei de hear Wumkes jowe wy utering oan ús bliere, loksillige hope, det
+Jan fen ’e Gaestmar mei gauwens wer sa minlik wêze wol syn kritysk wirk
+op it bikende plak to forfetsjen, dat ús wizer makket, omdet wy deryn
+sa treflik oan ’e weet komme, ho ’t men it wirk fen oaren _net_ hat to
+biskôgjen. Wy steane der út namme fen hiel letterkindich Fryslân by him
+ynlik op oan, det hy syn nije rige iepenje scil mei in bydrage, hweryn
+er den geastich en mei heech glimke, lyk as hy allinne soks dwaen kin,
+de oanwenst op net neijer oan to tsjutten wize it wirk fen oaren
+ljeafst efter dy hjar rêch om to bioardieljen, priis jaen scil oan ’e
+forspijing, omdet wy mei him wol wis fen bitinken binne det nei ’t soks
+ienris pleats hawn hat, forgoed ûnmûlk makke heart to wirden.
+
+Hwet der den oan dizze kritiken haperet? scille somliken freegje.
+Foarâl dit, det der aloan in miening utere wirdt yn algemiene,
+ûnbitjuttende wirden, dy ’t sûnder biwiis taljochte, fierder krûpt oer
+’e groun, lyk in klimmerplant him net omhegens jaen kin, as der nearne
+hâld to bikennen is, en teffens, det dizze weardeleaze meidielings yn
+sok in Frysk oan ’e lêzers foarset wirde, det it der tige bigjint op to
+lykjen, as hie de skriuwer sterk tocht oan ’e miene ûntwikkelens fen de
+minsken, ûnder hwaens eagen it sa dalik forskine scoe, as hied er dos
+krityk-yn-folkskinst jaen wollen.
+
+En ik moat, al moeit it my, wol sizze det bûten dit bisiikjen my mar in
+tige bytsje kritysk wirk fen de lêste jierren bikend is, dat
+fortsjinnet hjir neamd to wirden; hwent as men yn Forjit My Net sa nou
+en den ris op ’e moaijens fen in boek wiisde, tsjûge dit meastal mear
+fen suvere biwûndering as fen heech-steand kritysk ynsjoch, al wier
+sims de tael krêftich en waerden de wirden mei krektens brûkt; en de
+ivige plomkes oan skriuwers, dy ’t nou ienris fen eltsenien priizge
+waerden en by hwa ’t men dos net maklik in mistaest bigean koe, mei
+hjir net de eare oandien wirde der neijer op yn to gean. Mar hwet
+fortretliker oandocht, ek ûnder de jongerein liket it my ta, det der
+net folle ambysje for to finen is, yn kreaze en soarchfâldige opstellen
+to wizen op hwet fen bilang wirde kin for ús tael. Rinke Tolman is wer
+de iennichste, fen hwa ’t men sizze kin det er in suver en skerp
+kritysk ynsjoch witte scoe to forbinen oan in pittige en frijmoedige
+utering; lykwol kriget men by him foar en nei de yndruk, det er yet
+gjin foldwaende stúdzje makke fen fryske skriften, en hwa, dy ’t bikend
+is mei de nearzige rook, dy ’t opwalmet út de measte folkskinst-wirken
+en mei syn romme en fearkrêftige fieling, scoe it weagje him oan to
+fiterjen hiel dat goare en gammele saekje to ûndersiikjen?
+
+Sa liket it der dos folle op, det der to’n earsten yet gjin praet wêze
+scil fen in goede bioefening fen de kinstkrityk, sa as dy dochs, ho ’t
+men it ek biskôget, tige yn ’t bilang wêze scoe for ús letterkinde en
+dêrtroch net minder for ús fryske tael. De forklearring for dizze
+útkomst is net to finen yn karakter en aerd fen de Friezen, hwerfen
+ommers langlêsten yet in hollânsk opfiedkindige meidielde, det it jamk
+in eigenaerdige oanliz meibrocht for kritysk en sakelik biskôgjen,
+sadet it wiskinde-ûnderwiis yn it hiele ryk for it greatste part is yn
+de hânnen fen ús lânsljuwe, mar moat wer taskreaun wirde oan de
+oermachtige ynfloed, dy ’t de folkskinst foarâl yn de lêste
+tsjientallen jierren wist út to oefenjen op de Friezen, dy ’t bihâldend
+yn safier, det hja der jimmer tsjin oanskoarje de ûnearlik-formastere
+reputaesje fen somlike ljuwe oan to taesten, ienris bihirde yn
+biwûndering for dizze kinst, it net bistienen hjar nije miening moedich
+to úterjen, as hja wizer wirden, it ûnbihaechlik-breklike fen sok in
+kinst bifetten. Och, it wier lang net altyd ûnaerdich om to sjên, dit
+mak skiepeftich folgjen, en de neiteam scil der him in hiele toarn mei
+fornoegje kinne, as it yn kommende jierren bliken docht, det de
+gefolgen dêrfen op ’en dûr net sa bjustere neidielich wiernen: men naem
+it nedige skriuwersark en stâlde ringen in teltsje fen „feinten, dy ’t
+safolle ieten” gear, ef ljeaver yet, yn de rûchskerne to lânne kamen
+nei mislearre ûnderhânnelingen mei in wrede en hirde foarstinne, sa
+forbaesde grappich, det men forwachtsje koe det de sûrste en wrangste
+minsken skodden fen noflik laitsjen—en dit barde sikersonk; men liet it
+net by ien bliuwe, skreau for de foroaring ek ris in ljeaflik rymke,
+joech safolle trivialia út, det bûtensteanders bigounen to begripen,
+det ûnkrûd op Fryslands fjilden bare skoan dije woe—en de ynskiklike
+lêzers, dy ’t dochs ek ris hwet biwûnderje moasten—hwent to biwûnderjen
+is in eask for it minskelik aerd, lyk as biwûndere to wirden in
+algemien-minskelike langstme is—keakelen wolfornoege: „nou, nou, dy kin
+der hwet mei, hear!” Krityk bistie net, en, hwer wol, seach nimmen der
+nei om, sadet it for de persoanlike kinst ûndwaenlik wier in fêste
+hâlding oan to nimmen, dy ’t hja mei moedich en heech gebeart
+fordigenje koe tsjin lyts-leffe oanfallen, en dy ’t hja fen doel wier
+mei krêftich trochsetten to biwarjen; ljeaver den foroardiele, om by it
+greate folk ûnbikend to bliuwen, as de nekke to bûgen ûnder it
+ûndildber jok fen in minderweardich hearsker. En sa waerd de miening
+fen it folk ek de oerstjûging fen forskate persoanlike skriuwers en
+eltsoar de waerme hân tarikkend, songen hja yn machtich koar in
+brûzjend hildeliet for hwa ’t de smeits fen it folts bidoar; de wiere
+dichters tochten der by dizze nuvere foriening net oan, det as de
+lêzers oplaet waerden yn drege biwûndering for de ûngeve folkskinst,
+eltse weardearringe for oar en suverder wirk wol dôve wirde moast, en
+sa dolden hja it grêf foar hjar eigen foetten, hweryn hja ringen
+tommelje scoene om skoften forgetten to wirden.
+
+En iepen siz ik hjir in wytgjend wird, det dizze tastân, dy wis de
+kiemen draecht for in deadlike syktme fen ús letterkinde, fen nimmen dy
+’t it goed mient mei syn bertegroun, bistindige wirde mei en det, al
+lykje de omstânnichheden dit eagenblik ûnginstich, om ’t men mei ljocht
+bitwivelet ef der wol foldwaende krêften for to finen binne, dochs de
+persoanlike kinst-krityk plak krije moat—en yn ’t earst sels in rom
+plak, omdet der folle yn to heljen is—yn ús letterkinde, dy ’t dêrfen
+neffens myn ynlike oertsjûging, neat as goeds to wachtsjen hat. Fensels
+sjocht men lykwol yn, det it eltse kritikus ûnmûlk is meidogger to
+wêzen van „Sljucht en Rjucht,” it krantsje hwerop men wol foar alles
+oanfalle moat, omdet it, ta it skiere forline bihearrend, bliuwt in
+swiere mislediging for ús tael, wylst „Forjit-My-Net” sa oan binyptens
+lijt, det, waerden der ek gjin oare bydragen mear tastjûrd, it yet gjin
+foldwaende romte ôfstean koe for in alles-hifkjende krityk, sadet ek
+hwet dit oanbilanget it útjaen fen Fryslân (hwerom it dochs net Iduna
+neamd?) hielendal needsakelik wier.
+
+Lykwol scil it ek for de meast oprjochte en binlike kritikus yn
+kommende dagen tige lêstich wêze, him in suver en soarchsum oardiel to
+foarmjen oer de folkskinst fen ús njoggentjinde ieu. Hwent lyk as ik
+mien al earder earne sein to hawwen, men kin it wirk fen de folkskinst
+net biskôgje troch nei to gean, yn hofier de ynhâld treflik en
+heechsteand, en teffens de foarm wol-forsoarge en kreas is, omdet by de
+wiere folkskinst dizze beide haedsaken hielendal net biachte wirde, mar
+men allinne de yndruk en ynfloed op it greate en brede diel fen it
+folts birekkenet, dôch earder troch to ûndersiikjen ef it de
+folkskinstner lokt is, sok wirk to jaen, det it tsjûge fen net oan ’e
+bûtenkant bliuwende kinde fen de libbene folkssiele. Trije útwirkings
+binne der mûlk as in skriuwer mient alderearst rekkenskip hâlde to
+moatten mei de geastelike ûntwikkeling fen syn lânsljuwe-lêzers: syn
+skriften kinne wêze fen in geast, dy ’t it algemiene bigryp fen it folk
+to boppe giet—en den hat neffens myn miening de kritikus alle rocht, it
+wirk mislearre to neamen en it as heal spil, minderweardich oan
+persoanlike kinst en net brûkber as folkskinst, ûngenedich ôf to
+brekken—, de skriften kinne bliken dwaen, det de skriuwer krekt fielde
+en oars nei soarchfâldige stúdzje fen it folksaerd ta it ynsjoch kaem,
+hwet foreaske is om sa to fortellen en to rimen, det de geastelike
+hichte fen it wirk lyk stiet mei de ûntwikkeling fen it folts—yn dit
+gefal mei de kritikus him twinge ta in minlik glimke en yn bidêste
+wirden it wirk oanpriizgje as nommele folkskinst—mar ek kinne de
+skriften oertsjûgjend biwiizgje det de skriuwer like goed de fieling en
+smeits, as it bigryp fen de lêzers, dy ’t er him foarstelde, to leech
+oansloech—en dit is wol it skriklikste, dêr ’t men yen yn tinke kin;
+omdet der den in net to forwaerloazgjen gefaer bistiet—. Yn ’t earste
+gefal scil de ynfloed, dy ’t fen it wirk útgiet, minym wêze en mei de
+meast soarchfâldige oertinkings mei men forwachtsje, det it wirk sa tel
+forgetten wêze scil, as it dit fortsjinnet; fen it twade kin allinne
+goeds komme: ommers de ljeafde for de lânstael kin troch wirk fen dit
+gehalte by it greatste part fen it folk yn stân hâlden wirde, wylst
+fieling noch ûntwikkeling fen de lêzers der minder fen wirde scil; by
+it trêdde mei oannommen wirde det de ynfloed op it folts bûtenwenstige
+great wêze scil, omdet dit meastal sterk fielt for alles, hwet fen
+fortocht soarte is, al wol ik hjirmei hielendal net neamd hawwe det it
+gjin fieling bisiet for hwet moai is en nommel,—mar like wis kin yn dit
+gefal as wier biskôge wirde, det de geastelike ûntwikkeling en it suver
+fielen in knoei kriget. En nou is it sikersonk net maklik wiis to
+wirden, ho ’t it fryske folk yn ’t midden fen de XIXde ieu krekt fielde
+en tocht, omdet men fensels net útgean mei fen de folkskinst, hwerfen
+men krekt de wearde oanjaen wol. Dochs scil dit wêze ien fen de
+wichtichste plichten, dy ’t de persoanlike kinstkrityk heart to
+forsoargjen tsjinoer de folkskinst, omdet wy der folle bilang by hawwe
+to witten ef de achting en oandacht, fen somliken oan ús
+folkskinst-skriuwers tawijd, wol earlik en binlik bistege is; dit scoe
+ommers wol skriklik wêze en yen forgoed de moed binimme, ús tael to
+sterkjen yn hjar lijen en to stypjen yn hjar striid, as it bliken die
+det somlike skriuwers, hwa ’t der waerme hilde brocht waerd, omdet hja
+de fieling for de sprake by it fryske folts wekker makken en hâldden,
+yn wierheit teffens de smeits for it goede en moaije by ús lânsljuwe
+fordoarn hienen. Binim ús den dochs dizze neargeastige twivel, o
+kritikus fen de takomst! Net licht scil wêze de foarstúdzje for sok in
+moedich wirk, en folle scil rieplachte wirde moatte om oersjoch en
+bigryp to krijen fen it tinken en fielen fen forstoarne slachten; mar
+wy hawwe der rjocht op, to witten eft ús biwûndering ús taelstriid
+foartsterke ef yn ’t efter brocht.
+
+Mar—en hjirmei kom ik werom op de fen my bispritsen forhâlding twisken
+persoanlike kinst en folkskinst; ik haw oer de krityk efkes útwreide,
+omdet it my talike, det men oan dit genre to min oandacht wije scoe, as
+men der net op wiisd waerd—salang it net biwiizge is, det wy mei dy
+biwûndering forkeard diene, wolle wy oannimme, det de folkskinst fen de
+lêste ieu wierlik yn geastelike ûntwikkeling lyk stie mei de ljuwe, for
+hwa hja skreaun waerd, det hja dos wier de wjerspegeling fen hiel it
+wêzen en bistean, dat yn dizze minsken libbe. Ut it bigryp
+„folkskinst”, lyk as ik it yn ’t bigjin fen haedstik II útspriek,
+folget klear, det hja dit ek yn de takomst bliuwe moat; it is dos wol
+it forstânnichst nei to gean, ef en yn hofier ús folk foroare is, omdet
+de ûntwikkeling fen de folkskinst lyk bliuwe moat oan de ûntwikkeling,
+fen hwa ’t hja birikke wol.
+
+Oer it _algemiene tsjinwirdige aerd_ fen ús lânsljuwe scoe men hiel
+hwet opstellen skriuwe kinne, sûnder det yet de folle bisûnderheden
+útlein wiernen, dy ’t wy eltse dei wer op ’e ny by it folts merkbite,
+lytse eigenaerdichheden, dy ’t faken sa mei eltsoar yn tsjinstriid
+binne, det men by yen sels freget eft yn hiel det
+wûnder-tizich-opwoeksen wâld wol paed to bikennen wêze scoe. Mear as
+troch in mânske en oanheljende ynfloed fen Hollân en syn ridlik wiffe
+bigjinselleazens oan to nimmen, liket it my ta det dit to forklearjen
+is, mei to bitinken, ho ’t ús folk for de twade kear yn syn bistean,
+forkeart yn in tige bilangryk oergongs-stadium:
+
+Al yn skiere tiden sjogge wy by de fryske stamme dieden, dy tsjûgje fen
+greate ljeafde for de eigen groun, al is dizze fieling miskien earder
+ûntstien út tsjinsin om to gean, hwer oare en frjemde foltsen wenje, as
+omdet de Fries fen oanliz sa heech roun mei alles, dat er sines neame
+koe. En sa kaem hja der ta mei forwûnderjende krêft alle oanfallen fen
+útlânske foarsten en foltsen ôf to slaen, lykwol net om den wer fredich
+fierder to libjen op de groun, dy ’t sa geskikt wier for feardige
+fordigening, mar om hjar krêft forlern gean to litten yn in einleas tal
+strideraezjes, dy ’t, hja mochten tsjûgje fen stoere karakterfêstens,
+faken ûntstien wiernen út lytsgeastige kwesjes; in tige bilangryk
+forskynsel dit, hwerop ik skielk werom kom. Mar op ’en dûr seagen de
+Friezen, minsken mei minder fieling for it romantyske fen in apart lân,
+hwerfen mar in bytsje nei bûten útlekket, as for it praktyske foardiel,
+dat jamk troch omgong mei foltsen fen oare stamme to biheljen is,
+better yn, det stil stean to bliuwen by eigen biskaving, sûnder
+ûntwikkeling út ’e frjemdte ta to litten, yen wol efterop bringe moat
+en to min krêft tafoegje kin om sterkernôch to stean tsjinoer útlânske
+machten—en hja bigjinne mear omgong to siikjen, mei hwa ’t der libje
+bûten hjar lyts lân: dit bart yn de tiid, det it ein fen de frijdom fen
+Fryslân as ôfsûnderlike steat al tichte by is. Dizze langstme nei it
+frjemde, dy ’t wol komme moast as reäksje tsjin de strange
+heitlânsljeafde fen earder dagen, kriget ringen rommer fjild, as
+Fryslân twongen wirdt diel út to meitsjen fen it wrâldryk fen Karel V,
+omdet den dizze frjemdsin, lyk men it sims yn ûnginstige biteikenis
+neamt, neat misdiedichs mear hat: ommers sûnder det immen it ea uterje
+doarst, wier inkeld as tsjinwicht for de greate ljeafde-fieling for
+eigen groun kommen de langstme, diel út to meitsjen fen in oar en
+machtiger ryk, hwer alles better en trefliker wêze scoe. Hwent bigearte
+nei mear bleau de Friezen net frjemd, en omdet hja to lyts yn tal en
+macht wiernen om it lân fen hjar bûrljuwe to oermasterjen, wier it
+iennichste, hwertroch hja mear krêft útoefenje koene, in weardich diel
+to foarmjen fen in op him sels al great-machtich ryk.
+
+Dit is hwet men neame kin de earste bilangrike frjemdsin-biweging, dy
+’t in stoffelik karakter hat—feiliger to libjen ûnder hearskippij fen
+in krêftich foarst—en hweroer wy, rekkenskip-freegjend neiteam, it
+rjocht hawwe in strang-ûnginstich oardiel út to sprekken.
+
+Mar wier yn de tiid fen dizze bilangrike biweging, dy ’t wol nearne him
+utere yn dieden fen bliuwende weardije, mar dochs for ús dúdlik to
+folgjen is, it de ljeafste winsk fen Fryslân, mei greatskens wize to
+kinnen op in machtiger ryk, hwerfen it in diel wier, hiel oars is it
+langjen fen it tsjinwirdige fryske herte, dat yn syn sin for
+ûntwikkeling en wiere biskaving jimmer groeijend, diel winsket út to
+meitsjen, net mear fen in bisletten steat, mar fen hiel de wrâld. De
+meast ûnderskate opfettings oer steatkindige en godstsjinstige kwesjes
+fine noutiids hjar oanhing op de romme mieden fen Fryslân; it folts,
+alear bikend om syn fêsthâlden oan âlde brûkmen en seden, bigjint
+stadich wol, mar fêst-bisletten oerein to rizen út de bihâldende
+winterdodde en langet nei ljocht en witnis, op de ljeafde-leare fen de
+tsjerke bitrouwend somliken, oaren folgjend in djûre, eigen-woune
+oertsjûging. Foarby rekke njonkenlytsen de tiid, det Fryslân stie bûten
+eltse ûntwikkeling en de striid, dy ’t dizze jimmerwei meibringt en do
+’t syn mieden ús wiernen lyk in treastlik plak, hwer wy mimerje koenen
+en rêste, soargeleas en bidêst; ear ’t wy it wisten kaem like goed oer
+ús de langstme, stridend to stean mids hiel dy woelige wrâld, net
+earder delsittend as hwennear wy to rêsten fortsjinnen.
+
+Sa mei ik den sizze: wy steane yn de twade frjemdsin-biweging, in
+suver-geastelike dizze; hwent net scil de tiid ús langer foarbygean,
+sûnder det wy wizer wirde, en yn ús dieden wytgje, det wy it doel fen
+it libben werfounen. Dos wirdt it ús dúdlik, det it libben fen ús folk,
+lyk as to forwachtsjen wier, ta yn syn inerlikst wêzen foroare, sadet
+it tiid wirdt, det wy soks ek bifine yn de wjerspegeling fen dit
+libben, yn de folkskinst, dy ’t wy sa iverich biwarje woenen om by ús
+folk de fieling for hjar tael wach to hâlden...
+
+Dochs net: nou wolle wy fen gjin folkskinst mear witte, hwent wy
+sjogge, det hjar antlit stiif waerd en hjar each de glâns forlear, det
+hja biheart ta foarbygeane tiden en forteach. En wylst wy mei smerte en
+forbûke der nei skôgje, omdet hja ús dochs ljeaf wier, dit âld wyfke,
+hok in lêst en lijen hja ús sims ek oandie, en fiele, det dit dochs wol
+wis in forlies is, pynliker as wy tocht hiene, wirdt der sêft in hân op
+ús skouder lein, en stadich sjogge wy, yet neimimerjend oer hwet barde
+... den komt in glimke wer en fornoege sizze wy: „de keninginne, âld
+fen jierren, stoar: sa libje den lang de nije!”
+
+
+Men scil tinkelik ynsjên, hwet ik mien mei de lêste wirden. It fryske
+folts wol, ho ’t somlike dompers der ek om skrieme, noutiids foar alles
+mear witte fen de greate geastelike opfettings, dy ’t yn hiel de wrâld
+hildige wirde as liedende bigjinsels en dos in net mânskernôch to
+achtsjen ynfloed útoefenje op elts, dy ’t net bûten de wiere
+ûntwikkeling sletten wirde wol. Der bistiet gjin twivel, det as men der
+net ta komme kin yn it Frysk to skriuwen oer bilangrike
+biskavingsforskynsels, de Friezen bisiikje scille dêroer ta
+klearrichheit to kommen yn it Hollânsk net allinne, mar sels útlânske
+wirden en sizwizen oernimme scille, hwet wer ien fen de slimste gefaren
+is, hwertroch it Frysk as biskavingstael bidrige wirdt; en tige
+machtich is yn dit stik fen saken de ynfloed fen de skriuwtael, sadet
+men oannimme mei, det dit gefaer fensels wol oerbetterje scil as men de
+nije keninginne net langer hjar wente ûnthâldt, as men ek yn ús sprake
+romte jowt oan, hwet ik neame wol, de ûntwikkelingskinst. Ek hjir fyn
+ik Jan fen ’e Gaestmar wer tsjinoer my; men scoene suver wirch wirde
+fen sok in striid, dy ’t mistreastich makket lyk as eltse kriich tsjin
+in wiet-oanfielende dize.
+
+Yn syn wirkje „Is der in fryske tael?” hwerfen û.o. de bistjûrder fen
+in frysk wykblêd folle goeds wist to sizzen, der op wizend det
+skriuwers der binammen in heap út leare kinne (!)—hwet hiel wol mûlk
+is, mar den fêst net folle goeds—stiet op s. 42 ûnderoan to lêzen:
+
+„Yn dit forbân moat ik ek wize op it bidroefde forskynsel det de
+Friezen langer de formogens net habbe om nije bigripen in Frysk pak oan
+to tsjen (ornaris is for it meitsjen fen in pak mear ynspanning nedich
+as for it oantsjen. K.). Mei oare wirden: det de Fryske folkstael it
+fornaemste skaeimerk fen in tael: it oanrieden fen syn wirden en
+gearstallingen út ’e eigen taelskat, kwyt is. Lyts hûndertfyftich jier
+lyn koene de Frânsken hjir hjar _pommes de terre_ yet bringe, sûnder
+det wy mei it frjemde ding it frjemde wird oernamen. As se ús hjoed de
+dei de nije frucht stjûrden, einou, den wierne en bleauwen it _pommes
+de terre_, yn safier, fensels, det de namme wol hiel gau forrinne scoe
+ta _pommetèr_ ef soks sahwet.” (O! dat freeslik ûnformogen yn jimme, om
+de sinnen gear to stallen ... lyk it yn goed proaze heart! K.).
+
+It sizzen giet fen dizze dichter-kritikus-taelkindige, det hy wol ris
+jonge minsken oanfitere hat om mear to dwaen for de tael, dy ’t
+spritsen wirdt yn hjar heitelân. Mar men scoe den dochs sa jerne witte
+wolle, hwerom er alle mûlke war docht om ûnder de minsken neamd to
+wirden, fen hwa ’t in lieder fen ús skriftenkennisse ris krekt
+forklearre, det hja om ’e hoeken mei modder stean to smiten, om dêrnei
+út to roppen: sjoch, ho bismodze it klaed fen ús skienne fryske sprake
+is. Hwent elts, dy ’t efkes trochtinkt en him rekkenschip jowt fen de
+tastân fen oare talen, wit tige skoan, det gjin inkelde folkssprake yn
+staet is for elts nij bigryp in nije namme to finen; in wird as it
+Hollânske „fiets” is sok in greate útsûndering, det de taelkindigen der
+yet wol lang nocht oan hawwe scille; útfynsels yn it fornoegjend genre
+„plakdinkie” komme ek yn ús tael yet by de rûs for, en elts dy ’t dit
+ûntstride wol, jowt dermei oertsjûgjend biwiis, det er net foldwaende
+thús is yn de libbene folkstael, wylst in wird as „vliegenier” hwerfen
+de takomst yet ûnwis is, allinne yngong fine kin om ’t it bitocht waerd
+troch de hearen fen de skriuwtael. Teikeneftich is, det men yn alle
+talen by nije útfinings boarget by it Gryksk ef Latynsk, wol mei omdet
+de namme den forsteanber wirdt for alle ûntwikkelen oer de hiele wrâld,
+mar mear yet om ’t it nou ienris ûnmûlk for de sprekkers fen de tael
+is, sels in feardige namme to finen. Fierders scoene men hjir wer de
+bûtenwenstige skerpens biwûnderje kinne fen it taelkindich ynsjoch,
+hwermei de Gaestmarder Hear him sa nuvere bliid makket, mar dat dochs
+bliken jowt net bifetsje to kinnen det wy ienfâldich sizze „jirpel” ef
+„pommetèr” al nei ’t de ljuwe oan’e oare ich fen ’e sé dat dogge, sadet
+dit foarbyld, ynpleats fen in forkearde redenaesje ta to ljochtsjen,
+dizze yet diziger makket. Om lykwol ús binlik oerdiel oer ’e
+taelwittenskiplike skerpens fen ’e Gaestmarder Hear to biwarjen, wolle
+wy mar oannimme, det dizze koarte útwreiding inkeld ûntstien is, omdet
+de hear Hof sa danige graech sjên litte woe, det er ek al wist, hwet
+„jirpel” yn ’t Frânsk is en yn dizze prizenswirde iver wol hwet tige
+nuvers uterje, as wy den mar op ’e hichte kamen mei syn talekennisse.—
+
+Do ’t Ingelân dizze striid bigoun, hwerfen it sels forwachtsje koe det
+er swier en pynlik wirde moast, waerd der fen ien fen de ministers in
+nommel en treflik wird sein, dat it hiele lân om syn stoere ienfâld en
+hege libbenswizens lang oare oandwaen scil; de utering wier dizze:
+„Lokkich meije wy ús priizgje, det ús bilangen en ús frjeonskip beide
+de selde side kieze”—hwent oars is der strange striid twisken dizze
+twa, ljeafde en it eigen biderf. Mei men it lytse lykje by it greate,
+litte wy den bliken dwaen dit wird forstien to hawwen, troch mei rie en
+die ús ûntwikkelingskinst oan to moedigjen, om sa it fryske folts wer
+for lange tiden trou strider to meitsjen for syn tael, troch it yn syn
+biwende lûden de geastelike stipe to jaen, hwerom it freget. Dit kin
+lykwol net mei genôch klam sein wirde, det eltse partij-opfetting fier
+fen sok in kinst bliuwe moat en gjin inkelde kear in skriuwer fen eigen
+bline biwûndering laet, eat uterje, dat ek mar de skyn hat fen somlike
+steatkindige bigjinsels ôfkarre ef oanpriizgje to wollen; ommers yn ús
+fryske letterkinde, hwer dochs al in striid geande is twisken
+opfettings hwerfen men earder it oanboazjen as de frede to wachtsjen
+hat, kin en mei net in twade oarloch ûntstean, dy ’t ûnder ûnginstige
+omstânnichheden it moaiste en djûrste fen ús wirk to neate dwaen koe.
+Fen in lyts en forsichtich bigjin scoe al greate oanfiterjende krêft
+útgean: in koart-ienfâldich, sakelik en ûnpartidich, mar foarâl yn
+goe-fryske wirden gearstâld ynlânsk en útlânsk oersjoch, hwerfor men ús
+treflikste en rypste skriuwers oansiikje moat, scil biskôge wirde as in
+blier ûnthjit, det einlings it Frysk hâlden wirdt for in folsleine tael
+en it dos wol-fortsjinne eare jaen. En omdet ús skriuwers for it
+greatste part bidaerde en ienfâldige minsken binne, dy ’t hjar troch de
+bank net op ûnbigryplike wize uterje en yn hjar fielen jimmer frysk
+bliuwe, mei men forwachtsje det de persoanlike kinst, dy ’t it Frysk in
+moaije en soune letterkinde jaen kin, sadet ús tael den ek hjiryn lyk
+stiet mei dy fen oare lânnen, en de ûntwikkelingskinst, dy ’t yn steat
+is wirden to sizzen, hwernei de Friezen langje, sadet „hjar bilangen en
+frjeonskip deselde side kieze” mear for ús sprake dwaen scil as allinne
+de folkskinst, hwerûnder njonkenlytsen sels it folk fortreflik wirdt en
+dy ’t ivich bisocht de persoanlike kinst it swijen op to lizzen.
+
+En mocht der yet in tal minsken wêze, to slap en to toar om fen hwet
+oars to genietsjen as fen folkskinst, en dat men dochs net for ús tael
+forlern gean litte woe: woloan, hawwe wy al gjin folkskinst genôch yn
+de „Rimen en Teltsjes” en de wirken fen W. Dykstra? Mar elts nij stik
+yn dit kinstsoarte scil wêze in nij stik modder, keild nei it klaed fen
+ús sprake en in húnjend wird, hjar mei opset sin tafoege.
+
+Yet wol ik in wirdmennich sizze oan de jonge fryske skriuwers, dy ’t
+allicht foarljochte troch tsjoede rie hjar fine lieten de wei fen de
+folkskinst to bitraepjen, hwerop lyk hja gewoan binne to sizzen, ek
+Walingom sok in tige namme makke en eare bihelle. Jong binne jim’, lyk
+as ik en dêrom myn frjeonen; sa sjoch ik den ek kâns it folgjende to
+sizzen yn rêstige en frjeonskiplike wirden. Wêz der dochs wol fen
+oertsjûge, det it de geast fen de forneamde skriuwer net is, dy ’t
+jimme miene to fordigenjen troch jim’ oan to sluten by hjar, dy ’t syn
+namme misbrûkend om sels plak to finen for hjar nearzich-lyts wirk,
+bisiikje de deade folkskinst in hâlding en uterlik to jaen, as wier hja
+yet yn wêzen; hwent Waling Dykstra woe mei syn skriften hânnelje yn ’t
+bilang fen folk en lân en tael, mar as jim’ noutiids bisiikje syn
+skriuwtrant nei to folgjen, geane jim’ út fen in fordroege bigjinsel,
+dat yn tsjinstriid is mei it wolwêzen fen tael en folk en lân. En
+mochten jim’ fen bitinken wêze, det soks minder skele kin sa lang jim’
+mar eare wirde as fryske skriuwers, den wol ik, hok in wearze ik fen
+sa’n ûnderstelling haw, dochs der op wize, det yet fêster as in
+rjochter boppe de warbere wolkens, der in ierdsk rjochter bistiet oer
+uterings fen geastelik libben, dat syn strang oardiel sprekt, hwennear
+men yen der net mear tsjin forsette kin: it rekkenskip freegjend
+neiteam.
+
+Meitsje jimme den net ta in libjende hún for hiel ús fryske tael, troch
+rymkes en teltsjes to skriuwen, hweryn gjin fris-bloeijende fieling
+hjar uteret; doch dos net as bijierre wyfkes, dy ’t witte det hjar ein
+tichte by is en yn hwa ’t it libben noch krekt biwarre wirdt troch in
+broeijend koaltsje en in kopke hite kofje; en skriuw gjin neare en
+stroffelige kleilieten det it flesk sa djûr wirdt en mear as de drank
+de pronk hjir kwea stiftet. Myn djûre fersen-meitsjende frjeonen! jim’
+scille, bihalve goede, bêste rimelers, dochs ek jonge minsken wêze, dy
+’t wol ris langje nei eat oars, as hjarren bean wirdt fen deistige
+sleur, wol fieling hawwe for it lok fen it libben, en dy ’t net to lef
+en ynbânnich binne om soks oprjocht en earlik to uterjen. Det jimme
+moeike earne in hiele toarn as tsjinstfaem wenne hat, wol, soks hat
+sûnder mis bilangrike wrâld-skiedkindige biteikenis, mar yn ús tael
+lêze wy dêroer dochs ljeaver gjin houten rymkes; forhelje ús fen de
+oandwanings, de meast inerlike, fen jimme moed, en fensels wirdt it
+fers wol better. Hwent sikerwier, as jimme fierder gean yn sok in trant
+to skriuwen as jimme dienen oant nou ta, den scil it bilang fen ús tael
+ús twinge ta skerpe en ôfbrekkende kritiken, dy ’t for jimme net noflik
+wêze scille to lêzen, allike min it for ús in ynlik geniet is, hjar to
+skriuwen.
+
+
+Gearfetsjende fine wy it folgjende:
+
+1e. de folkskinst heart in wiid fjild to forliezen oan de persoanlike
+kinst en hwet hjar bliuwt, ôf to stean oan de ûntwikkeljende utering;
+
+2e. de persoanlike kinst heart mear bioefene en krêftiger to wirden.
+
+Men scil ynsjên, det beide is yn ’t bilang fen ús sprake, hwent howol
+de persoanlike kinst oerwoun waerd, is hja net forslein, sadet mei
+koarte tiden de striid tsjin de folkskinst dochs wer mei nije krêften
+bigjinne scoe, fûleindiger yette den, omdet hja nou foar ’t forstân
+krige hawwe, ho ’t de ien net bistean kin neist de oar. Lykwol is
+striid twisken persoanlike kinst en ûntwikkeljende utering ûnmûlk,
+omdet beide ljocht bringe wolle en forheging.—Yn dizze twa haedstikken
+dielde ik mei: de oertsjûging fen de jong-fryske biweging yn
+letterkindige saken.
+
+
+
+
+IV.
+
+
+Seagen wy by ús koarte biskôging oer Fryslâns _skriftenkennisse_ al, ho
+folle ûnwissens hwet bigjinsel en fêste opfetting oanbilanget, dêryn
+waernommen wirde kin, sadet it in ûnbihaechlike saek liket in
+letterkindige skiednis to skriuwen, hweryn rekkenskip hâlden wirde scoe
+mei de foarnaemste geastlike streamingen, skerper en pynliker fiele wy
+dit brek, dat men hast bigjinselleazens neame moat, as wy neigeane it
+forrin fen de fryske _taelstriid_. Ommers de letterkinde, samling fen
+uterings, lyk hja yn ’t earste plak is, fen forskillend-tinkende, faek
+hjarsels tsjinsprekkende persoanen, scil jimmer bûnt en tige forskieden
+wêze, al mei men easkje, det de ûnderskate bigjinsels mei de nedige
+fêstens fordigene wirde; mar yn de taelstriid, hwer mar ien great doel
+wêze mei, nammentlik de machtichste en meast bliuwende krêft oan de
+sprake ta to foegjen, en hwer eltse persoanlike opfetting heart to
+fordwinen for de algemiene, mei men dochs forwachtsje bliken to finen,
+dy tsjûgje fen _ien_ great wollen en dy ’t lyk as kompasnidlen op fier
+fen eltsoar lizzende kriten, wize nei ien fêst doel. Ut it fortretlike
+fyt, det soks yn ús taelstriid oars is, mei men lykwol net ôfliede det
+it fryske folts sels net wit, hwet it wol, en gjin fêste, dûrjende
+winsken hawwe scoe, mar inkeld en allinne dit, det de foarmannen, de
+geastlike lieders fen in folts, dy ’t as gefolch fen riker en riper
+ûntwikkeling, forlearden de ienfâldige wizens, gjin hichte hienen fen
+de ynlikste winsken fen de lânsljuwe, dy ’t efter hjar stienen, en yn
+hjar bisiikjen der klearrichheit fen to krijen, kamen ta ûnderskate
+útkomsten.
+
+Langlêsten waerd my thússtjûrd „de Koarte Oanwizing,” in wirkje dat
+foarâl om de lytse kronyk oer de fryske taelbiweging, hweryn it lokt is
+neffens de tiidsrige oan to jaen, hwet der foarâl bilangryk wier yn ús
+taelstriid, sûnder dochs it oersjoch út eltsoar to skoerren, mear goeds
+ta stân bringe kin as somlike wiidweidige biskôgings, dy ’t neat
+betters witte to dwaen, as in tankliet to sjongen oan de treflikens fen
+it selskip.[5] En ien fen de earste dingen, dy ’t myn oandacht wer
+namen, lyk as al sa faken as ik lies fen fryske taelstriid, wier, ho ’t
+al dizze minsken, forneamd fen namme, krêftich fen die en mei praktysk
+forstân rom seine, neist eltsoar bouwe en timmerje, sûnder foar hjar to
+hawwen ien soarchfâldich útwirke bistek, hwernei hja hjar dieden dwaen
+kinne sûnder earnstich biskôgjen en moedleas mimerjen. Freget men dizze
+ljuwe fol earlike en suvere bilangstelling, hokfor bitinken al hjar
+hânneljen laet, den uterje hja, nei yen in skoftke twiveljend oansjoen
+to hawwen, kypjend en stoarjend yn dizige fierte, as wier der biskreaun
+hwet hja sochten, mei minlike rêstigens it âlde, wol-bikende wird: „Ut
+ljeafde for ús tael, ús folts, ús lân.” En wis, sok in blier andert
+makket him dy ’t it heart in amerij bliid en lokkich, yn ’e oertsjûging
+det men rekkenje mei op fruchtbere útkomst as sok in tal minsken, dy ’t
+safolle mear witte as wy, yet steande oan de poarte fen ús libben,
+forklearring jowe fen de ynlikste fieling for dizze moaije, hast
+hillige saek; mar ringen komt wer de âlde ûnforsetlike twivel. Twivel
+net oan de wierheit fen dizze forklearring, hwent dat wier wol in
+missedie en ûnwirdich (hm!), mar twivel eft sok in utering, sels
+hwennear it wird mei de die yn ienklang is, foldwaende wêze scil, en yn
+steat op ’en dûr sa folle, en foarâl wirk fen sok in bliuwende wirdij
+ta stân to bringen, as nedich is en wy wol jerne seagen.
+
+ [5] Bjuster hinderlik is lykwol wer det de liedende ljuwe dizze kronyk
+ dalik biskôgen as in gelegenheit om eltsoar fortsjinne en ûnfortsjinne
+ plomkes út to rikken. In kras foarbyld: in oars goedmienend man,
+ hwaens wirk as taelstrider, lyk as bikend wêze mei, foarâl hjirút
+ bistiet, det hy sims op sok in treflike wize soarge for it miel nei de
+ Algemiene Gearkomste en hwaens bitsjutting dos it bêst oanjown wirdt
+ mei in wolsprekkend stilswijen, wirdt yn it foarwird hildige om syn
+ geskiktens en goed ynsjoch by ’t oanpakken fen saken. Us foeget to
+ hoopjen det men fen sok in plomke rynskens njonkelytsen genôch krije
+ scil.
+
+Ho bryk de neikommende forgeliking ek wêze mei, ik moat der wol efkes
+op wize, omdet ik soarch haw det ûnredsume minsken yn hjar iver yn
+dizze forhânling opfettings to finen, dy ’t mei eltsoar yn striid
+binne, my forkeard forstean koenen en in gehaspel mei ûnsuvere
+redenaesjes wer it gefolch wêze scoe: al kin der by de persoanlike
+kinstkwesje net genôch klam op lein wirde, det hwet easke wirdt, is it
+fielen en tinken fen in inkeld skriuwer, ho apart dat ek wêze mei, by
+de taelstriid moat eltse persoanlike fieling ta swijen brocht wirde om
+to folgjen ien great bigjinsel, dat fen de measte striders goed neamd
+en oannommen waerd. En as men de dieden fen ús fryske striders (net
+langer skriuwers nou) soarchfâldich biskôget en in liedende geast dêryn
+bisiket to finen, den komt der wis, ho goed men ek biachtet, det al
+dizze dieden tsjûgje fen machtige ljeafde, de twivel eft dizze geast
+wol ea bistie, en, slimmer, noutiids wol libbet.
+
+Al rekkenje ik my net yn steat, in weardige miening út to sprekken oer
+de ûnderwiis-bifoardering, dy ’t safolle suver trochtinken, praktysk
+ynsjoch en djippe bisprekking foreasket, de saek is to dúdlik in
+foarbyld, om ta to ljochtsjen hwet ik mien, den det ik dit stilswijend
+foarbygoan scoe. Dit witte wy sikersonk allegear tige skoan, det it
+ûnderwiis yn ’t Frysk lange jierren tafek bliuwe moat en det wy tige
+blier glimkje scoene, as it mar tafek wier op alle skoallen yn ús lân
+(men scil hjiroan wenne moatte, det ik troch de bank mei _ús lân_
+Fryslân mien, wylst ik it hiele keninkryk neam _it ryk_, omdet ik
+biswier meitsje it wird „gewest” yn ’e mûle to nimmen). Mar woloan,
+tinke wy der ús yn, det moarn de dei in minlike ingel op ierde
+delsaeide, dy ’t ús tasei, det hwet wy oer it ûnderwiis winsken, ta
+stân komme scoe, den wier it gefolch dalik krêftige striid, dy ’t
+fensels wer forroun ta persoanlike rûzje en salang oanhold, det de
+ingel mijen, mar moanjend, freegje moast om hwet gauwer biskie, det hja
+mei de tynge fen de winsk nei de kriten fen it ljocht opwjokje koe,
+foardet hja troch de kjeld op dizze keale wrâld bifêrzen wier. Hwent
+somliken scoene fen bitinken wêze, det it wol it treflikst bislút like
+yn hiel it lân op alle skoallen it Frysk to biwarjen as tafek, oaren as
+hjar miening yn ’t formidden bringe, det it fen eltse kant biskôge
+sûnder twivel it bêste wier it Frysk en Hollânsk like folle romte to
+jaen, wylst in trêdde partij it ûnderwiis hielendal barre litte woe yn
+it Frysk, mei derneist it Hollânsk as tafek. En nei minskelike
+birekkening scoe de ingel wachtsje moatte oan it ein der dagen.
+
+Dit brek oan ienriedigens is hjirtroch wol it bêst to forklearjen, det
+de mannen fen it selskip, ynsafier ik neigean kin, allegearre miskien
+mei útsûndering fen H. Sytstra,[6] oer hwa ’t ik oant nou ta mear
+stúdzje makke haw, hwet syn dichterlik wirk as hwet syn
+selskipsstreevjen oanbilanget, fen de miening útgien binne, det men
+bisiikje moast to foarderjen trêd foar trêd en det men, earst nei
+útfier jown to hawwen oan ien plan, neigean moast hwet as twad wirk it
+winskelikst en nedichst like. Faken sprekt hjir dúdlik út ús frysk aerd
+en libbensopfetting, dy der in tige biswier tsjin meitsje ek mar ien
+hea-raei mear op ’e foarke to nimmen, as men foarút troch strange
+birekkening wis wit tille to kinnen, dy ’t ljeaver hwet stadich en
+eltse kear weroan oerlizzend to wirk giet. Mar it gefolch is, det by in
+demokratysk regearjend selskip, hwer’t alle saken fen mear as gewoane
+biteikenis foarlein wirde oan de Algemiene Gearkomste, men elts
+eagenblik stiet to mimerjen hokker wei men ynslaen moat, om, as men
+einlings in bislút naem, to ûnderfinen, det wer in oar in oare kant
+opwol, hwerfen in fortretlik-stadich en dûrjend mieningsskeel it
+gefolch is. Noutiids foarâl, wylst it op eltse Gearkomste en mear yet
+yn it hiele selskips-libben bliken docht, det der in krityske geast him
+bigjint to oppenearjen tsjin de dieden en plannen fen it Haedbistjûr,
+wirdt it jimmer dúdliker hok in gefaer der bistiet, det de krêften fen
+it Selskip to neate gean scille troch inerlike striid. By elts nij plan
+bistiet der great forskaet fen miening en opfetting, sadet in
+bûtensteander dy ’t net op de hichte is mei it tinken fen de
+selskipsleden, wer fêster groun en greater frijdom kriget for syn
+oertsjûging, det de Friezen wol wis in sin hawwe eltsoar yn de tsjillen
+to riden, dat faek machtiger twingt as de ljeafde for de sprake en it
+rêstich biskôgjen fen hwet wol it bêste wier for hjar bloei.
+
+ [6] Yn it bisit fen syn soan O.H. Sytstra binne yet forskate brieven
+ oer út ’e briefwiksel twisken H.S. en Tiede Dykstra; scoe ús samler
+ der net ta komme kinne yn Forjit-My-Net-Fryslân hjirút iepenbier to
+ meitsjen, hwet mei de taelstriid yn forbân stiet?
+
+Mar ûnwiten-better as in foarderjen-trêd-for-trêd, om as útfier jown
+waerd oan ien plan, nei to gean, hweroan men nou de measte oandacht
+tsjinnet to wijen, is dochs ek earst fêst to stellen in
+fier-útstrieljend doel, dat lyk it stjerte twinkeljend ús leart stadich
+mar wis de rjochte wei to bigean. As men earst wit, hweroan men yen to
+hâlden hat en jimmer syn tinzen fêstiget op it fiere wyt, dat men
+ienris, sij it ek nei tsjientallen, tritichtallen jierren, winsket to
+birikken, den scil men, kommen oan in krúswei, allinne mar nei dy
+stjerre hawwe to sjên, om mei in fornoegjende wissens fierder to gean,
+dy ’t like folle krêften jowt as de twivel binimt. Den hoecht men
+allinne mar op yens hoede to wêzen, om, fen de stjerre forlaet, net mei
+to brimstige hast de wei to bigean, sadet men stroffelet ef, slimmer
+yette, warch delfalt, ear ’t men kaem hwer ’t men wêze woe; en hawwe wy
+yn ús frysk aerd, dat nea net talit de sokken deryn to setten, as men
+it ôfdwaen kin mei stadich traepjen, dat fij is fen alle oerdwealskens,
+mar oanstiet op rêstich en forstânnich hânneljen, net in treflik biwiis
+det sok in útlitten dwaen dalik gjin geneed hat? Litte wy dos earst ús
+eagen iependwaen for dizze minlike stjerre, det wy net mear hoege roun
+to taesten yn in nearzich tsjuster, hweryn wy eang binne for kûlen en
+sûgende sompen; hwent do ’t ik niis spriek fen in doel _fêst to
+stellen_, wier myn sizzen ûnsuver.
+
+En nou moat ik, howol it my moeit, in wird sizze det forskaten ûnder
+myn lêzers rou en hird yn de earen klinke scil, en meitsje, det men, as
+men troch myn foarste haedstikken yet gjin genôch wirdearringe for myn
+wirk krige hie, wol tige frjemd tsjinoer my komme scil to stean: de
+mannen fen de fryske tael wolle blyn wêze en blyn bliuwe, omdet hja
+eang binne it ljocht net forneare to kinnen; hja doare de strange,
+moedige trochfiering fen hjar eigen bigjinsels net oan, hja sjogge der
+tsjin oan to dwaen lyk it herte hjar talústeret. Myn frjeonen en ik
+lykwol scille, wol fier fen sok in tsjoed foarbyld nei to folgjen, it
+jimmerwer útsprekke, oant twivel net mear bistean kin:
+
+Ho lange tiden fen striid der ek foarby gean moatte, ear ’t wy it
+birikke, jimmer bliuwt it it eigentlik doel fen ús taelbiweging, det
+_de fryske tael_ wer komt yn ’t bisit fen al hjar rjochten, det hja dos
+_wer wirde scil de hearskjende_ tael yn ús lân en it Hollânsk allinne
+op ús skoallen leard wirdt, om ús bûten it lân dochs rêdde to kinnen;
+en det, mochten de hollânske ljuwe hjiryn oanlieding fine yn kommende
+tiden de fryske taelstriid mei lytse en feninige middeltsjes tsjin to
+wirkjen—ta hjar eare moat sein wirde, det dit hjarren ûnwirdich wêze
+scoe—hja allinnich de skild der fen binne, det ús striid, noutiids
+inkeld miend tsjin hjar sprake, keard wirde koe tsjin hjarren sels.[7]
+
+ [7] It liket my ta, det men yn Hollân, dêr ’t men ek sa folle fieling
+ hat for de flaemske biweging, oan sok sizzen gjin niget hat.
+
+Sikersonk moat it yen binije, det nei hûndert lange en ûnderfiningsrike
+jierren fen taelstriid en taelbiweging der yet jimmer ljuwe libje,
+foaroansteande yn ûntwikkeling en faken frisse, to wirdearjen
+bioefeners fen ús letterkinde, dy ’t as hja hearre, hwet elts
+forstânnich-biskôgjende lêzer ôflaet út hjar skriuwen oer ljeafde for
+de âlde sprake en biwarjen fen it folksaerd, fen kleare bare
+forwûndering en oerstjûrens gjin wird mear to sizzen witte; hienen hja
+den sims forwachte en winske, det biwûnderjende lêzers al de
+klinkklank, út in nea net warge, jimmer troch-njuentsjende mûle
+streamd, lyk de mistreastige drippen op in tjirmjende hjerstdei, mar
+hâlde scoene for tiid-koartsjende lietkes-sûnder-ynhâld?
+
+Mear yet; somliken, lokkigernôch net talryk ûnder de Friezen dy ’t yn
+steat wierne hjarsels to bliuwen, mar binammen to finen by sokken, dy
+’t ûnder ynfloed fen falske biskaving neibauwend it dwaen fen saneamd
+heech-ûntwikkelen, hjarsels bispotlik meitsje by Fries en net-Fries
+(foarâl ûnder de heareboeren binne hja yet tsjok), witte yen mei
+bjuster-binijd troanjemint to forheljen, det _it Fryslân for de Friezen
+en it Frysk_ net oerienkomt mei de geast fen de tiid, striidt mei de
+miene opfettings, en mei ûnfordildich skokskouderjen fen
+hearink-noch-ta-hwerom-dêr-yet-mear-oer-to-praten is men wol sa
+frjeonlik as syn miening mei to dielen, det sok in doel dochs net mear
+to birikken is. Ien fen de grouwélichste uterings oer dit stik fen
+saken is earne to lêzen by Jan fen ’e Gaestmar (quousqe tandem!), dy ’t
+dêryn bliken docht him sa doelleas en stjûrleas driuwe to litten det
+wy, njonkenlytsen bigripend det by dizze dekadint fen H. Sytstra en
+Pieter Jelles eltse skittering net wytget fen edelstien, dochs
+oanstriid hawwe yn in minder ljeaflik wird, as wy wend binne to brûken,
+ús forheardens to forklankjen; dizze strider den wit mei to dielen, det
+immen, dy ’t mei him praette oer fryske ûnderwiissaken, as syn miening
+to kennen joech, det it ús wyt wier op de skoalle it Hollânsk to
+forfangen troch de eigen tael (hwermei hy net ienris sa fier mis wier),
+om dêroan, tinkelik yn in nidige rite ta to foegjen—ik helje oan út myn
+ûnthâld—„sa ûnsinnich wirdt nou ús skreppen forknoeid!” Hjir hawwe wy
+dos in man, dy ’t nei ’t er sels yn in rombommich dicht forklearret,
+mei foarenoan stiet yn de fryske taelstriid en teffens biwiiz’get it
+wierlike doel fen hiel ús wirk net to forstean en it sels bistiet lilk
+to sjên, as in oar it sahwet liket to bigripen. Litte wy nou dochs
+einlings ris, iepen lyk it ljuwe fen ús stamme past, en dúdlik derfor
+útkomme, det it wol wis ús ljeafste winsk is de tael, dy ’t wy heech
+sette omdet it in diel is fen ús libben en fen it bistean fen ús lân,
+wer it plak to jaen dat hjar takomt en as keninginne dos ús skoallen
+binnen to lieden; mar det wy, ynsjênde det in inkeld slachte dit doel
+net birikt, yn ’t earst tofreden, howol net bliid, wêze scille as de
+sprake as tafek wer in plakje wint op alle skoallen yn Frysk-sprekkende
+kontreijen, dit net hâldend for it ein fen it ein, mar for it bigjin
+fen ’t bigjin. Allinne troch mei in rom herte dizze wirden oer to
+nimmen, scil men bitizing en ûnienigens yn it frysk libben witte tsjin
+to gean, hwet sûnder mis barre moat, as wy ús kâns op oerwinning
+biwarje wolle; inkeld troch dit to uterjen hâlde wy heech ús forneamde
+oprjochtens en earlikens—ommers skandlik is it, as men oerlizzend in
+trêd docht en wytgjend wirdt der sein: „wit, dêr jinsen is it doel,
+hwer ’t er einlings bilânje wol”, swiet-glimkjend to sizzen: „Dochs
+net, dochs net, goede ljuwe; skielk forlitte wy dizze wei en doarmje
+hwet roun yn de mieden”.
+
+Jowe wy dos ta, det ús doel is to birikken hwet ik niis oantsjutte, den
+bliuwt de frage allinne, ho ’t wy safier komme, sûnder mear fen ús
+krêften to forliezen, as wy misse wolle, en hwennear de lêste die in
+krânse lizze scil op ús striid, net langer for it bihâld, mar _for it
+rjocht fen ús sprake_, en _for it wach-hâlden fen ús folksaerd_.
+
+En sûnder nou mei oerstjûre wirden de lêste forhearlikjend romje to
+wollen, scoe ik dochs sizze, det wy wirdearjende wirden uterje meije
+oer it karakter fen ús stamme, dat yn tweintich ieuwen him sa tige lyk
+bleau, det fen forfal gjin praet is, allike min dos fen teikens, dy ’t
+wytgje fen hastige dead. De krêft, hwerop jimmer hiel ús folts greatsk
+wier, bleau yn wêzen, en earder helle hy oan as er ôfnaem; hwet dit
+oanbilanget is it iennichste, dêr ’t wy net kâld for bliuwe meije, de
+soarch det dizze krêft him net bigjint yn to spannen for bigjinsels en
+winsken, dy ’t frjemd binne oan ús hillichst doel. En dêrom is in
+sprekker as de hear de Zee, hwaens wirden jimmerwer wize op it forbân
+twisken ús folts en syn tael, for ús sok in weardich bisit: fen tige
+bilang scoe it den ek wêze, as it Selskip fen 1844, op oanrieden en
+ûnder lieding fen it Haedbistjûr ljuwe, fen hwa ’t men wist, det hja
+genôch talint hienen en ljeafde for ús tael, oanfitere hjar bitinken yn
+it iepenbier to uterjen en hjarren de bêste wegen wiisde. It wirk fen
+sokke ljuwe mei men yn gjin gefal propaganda-meitsjen neame, lyk as de
+hear Sipma dit earne docht,—ommers sa hjit allinne it bisiikjen oanhing
+to winnen for tinsbylden fen de minsken; sprekkers as dêr ’t ik niis op
+doelde, wize it folts allinne op syn plicht tsjinoer syn sprake, ef
+oars en better sein: moedigje it stjerlik folts oan yn syn to skrutele
+ljeafde for de tael, dy ’t him jown waerd fen de ûnstjerlike, fen God
+bisiele natûr. Hjirmei forfalt aldergeloks ek it biswier fen de hear
+Sipma, det ús lânsljuwe troch de bank net folle fiele for sok in
+propaganda, hwent, mei it wier wêze, det in Fries fij is fen ropperij
+for bûtenwenstige dingen, dêr ’t er yn syn deistich libben neat mei to
+dwaen hawwe wol, it folts fielt jimmer for syn ljeafde.—Lykwol fergje
+wy fen de fryske foarmannen yn dit stik fen saken fierders net mear; op
+de krêft fen it folksaerd mei men sikerwier bitrouwe, sadet wy nou nei
+to gean hawwe, ho ’t wy de taelbloei it bêst forsoargje en bifoarderje.
+
+Omdet in tael ûntstien is like goed ûnder ynfloeden, dy tsjûgje fen
+mear as minskelike macht, as ûnder de twang en it wollen fen de
+wrâldbiwenners, bistiet ek hja út siele en lichum, eat dat ivich bliuwt
+en in ringen weiwirdend omskot, it lichum: de tael dy ’t jimmeroan
+brûkt wirdt fen deistige minsken, en de siele: de utering fen it
+krêftichste minskelik fielen yn bliuwende wirden; ef koarter en faeks
+bigrypliker sein: in folsleine tael bistiet út in _sprake_ yn de meast
+oarspronkelike biteikenis fen it wird en út in _letterkinde_. As wy yn
+wierheit it goed miene mei de bloei fen ús tael, scille wy goed dwaen
+ús oandacht oan dizze beide dielen to wijen, hwertwisken sa folle mûlk
+harmonije bistean moat; for beide scil soarge wirden moatte, hwent in
+ûnsuvere sprake by in heechfielde letterkinde is in grouwel, like goed
+as in fris ûntwikkele sprake, dy ’t nea hjar rykdom liene koe om wirk
+to leverjen fen dûrjende wirdij.
+
+Hwet nou nedich is om ús _letterkinde_ to bringen ta in hichte, det men
+der ek as strang oardieljend kritikus mei achting oer sprekke kin, is,
+scil men miene, al wiidweidich oanjown yn haedstikken II en III fen dit
+wirkje. Dochs moat men wol bitinke, det ik it op dy siden allinne hie
+oer omstânnichheden, hwerfen ik biwiiz’ge det hja for ús doel it
+ginstichst wierne—sa de stifting fen Fryslân—en oer de wei, dy ’t de
+fryske kinst yn to slaen hat, as hja hjar alteast better ûntwikkelje
+wol—persoanlike en ûntwikkelingskinst—wylst ik stilswijend ûnderstelde,
+bitrouwend op it achttal jonge frjeonen om my hinne, det der genôch
+opkommende Friezen binne, yn steat de bloei fen ús letterkinde to
+stypjen. En sikerwier bin ik dêrfen oertsjûge, det nou ’t it Selskip
+fen 1844 der ta komme koe oan myn forsiik to foldwaen, wy folle moais
+to biwûnderjen krije scille hwerfen wy foartiids gjin ealgjen hienen,
+mar ho ’t in oanwinst fen sok in tal ûnthjittende, dielswize hjar nou
+al uterjende skriuwers, stoffe wêze mei for bliere tofredenens, dit
+bliuwt dêrom net minder wier det, ear ’t wy rêstich en wol-fornoege de
+takomst tomjitte sjogge, dit tal op syn alderminst trijeris sa great
+wêze moat. Dêrom bliuwt it de plicht fen ús allegearre, soarchfâldich
+nei to gean eft wy jonge Friezen oan to wizen witte, mei oanliz for
+wirkdiedige letterkindige stúdzje en hwaens ûntwikkeling net to
+winskjen oerlit; en hwa scoenen hjir better for yn de gelegenheit wêze
+as de ûnderwizers, minsken, hwerûnder forskate binne mei fieling for de
+fryske saek en dy ’t jimmerwer sjogge, hwet yn de bern it measte
+ûnthjit? Ik wiis hjir foarâl op it foarbyld fen de hear Sipma fen
+Snits, dy ’t sûnder twivel yn dit stik fen saken al mear goeds ta stân
+wist to bringen as somlike ûnderwizers op it lân, dy ’t dochs tahâlde
+yn ’t formidden fen Frysk-pratende ljuwe. Litte wy ús lykwol foarâl to
+wacht nimme, dizze jonge skriuwers opskoattelje to wollen yn in
+steatlike foriening mei forheven karbrieven en oandwaenlike
+talittingsdeftichheden, lyk wy dy to biwûnderjen krigen by it boun Jong
+Fryslân, hwerfen de oprop, forslaggen en mear sok moais as in net to
+dylgjen mislediging fen ús tael opnommen waerden yn de selskipsboekjes!
+Forhâlding fen frjeonskip mei bloeije twisken hjar, dy ’t yn letter
+dagen to soargjen hawwe scille for forriking fen ús skriftenkennisse,
+mar hwêrom dochs dizze jonge geasten ta eltsoar bringe to wollen yn in
+duf en skimmelich boun, hwerfen de leden alderearst
+paedfynders-tsjinsten to dwaen hawwe for it Selskip, dat dochs ek wol
+bigrypt, ho ’t de earste langstme fen in jong en krêftich minske is in
+folsleine frijdom? Wis, it plan fen ús Gaestmarder Hear, sa in stik ef
+tritich aeijen ûnder syn wjokken to lizzen, om dêr den kinstners út to
+brieden fen like machtich talint as sines, wier wol treflik fen wizens
+en tige to priizgjen om syn minlike bidêstens, mar de waermte, nedich
+ta it ûntwikkeljen fen libben, like der net to wêzen, en do ’t, slimmer
+yet, op in stikelfjild in jongfaem hânnen fol taelkindich sie bigoun to
+struijen, strûsde de hoanne by de him tabitroude aeijen wei. Sels in
+foriening fen fryske letterkindigen kin allinne tsjoeds ta stân bringe
+en is bûtendat neist en tsjin it Selskip net nedich; de jonge skriuwers
+scoenen ek wol swak fen moed en lef fen bitinken wêze moatte, as hja,
+oanfitere fen wizer liedsljuwe, yn hjar striid for persoanlike kinst
+stipe en die-krêftich holpen troch it útjaen fen it Wykblêd, yet langen
+nei mear.
+
+Hwent hjirmei is wol alles oanjown, hwet men fergje mei fen it Selskip
+en alle Friezen, om to meitsjen, det ús letterkinde net mei noed en
+eangstme de rêd-oansweevjende folgjende jierren hoecht ôf to wachtsjen,
+lykwol net hwet men to dwaen hat om de nedige en winskelike suverens
+fen de _spritsen_ tael to biwarjen. Al seagen wy yn haedstik III, det
+wy yn de ûntwikkeljende utering teffens in machtich middel hawwe ef
+foarmje kinne om hollânske ynfloeden tsjin to gean, dochs knibbelje wy
+net mei sok in forearjende oanbidding for hjar del, det wy, hwet
+taelsuverens oanbilanget, alle heil fen hjar forwachtsje wolle, en it
+sizzen wer uterje, troch de Friezen sa jamk yn ’e mûle nommen: „Sa
+hawwe wy den yn ’t earst al wer genôch út ’e wei set.” Ommers dizze
+kinst moat yn it deistich libben krêftige wjerklank fine yn de praktyk
+fen skoalle, rjochtseale, tsjerke, as de ynfloed dêrfen útgean scil, dy
+’t wy ús tinke; hjiroer yet inkelde wirden, dy ’t ik lykwol bidoel as
+in persoanlike miening, hwerfen de krektens miskien maklik yn kiif
+steld wirde kin, omdet ik, lyk men faeks al opmirken hat, better op dré
+bliuw, as ik oer kinstsaken praet.
+
+1o. Oer it _ûnderwiis yn Frysk_ fornimme wy net folle mear as nou en
+den in treastleaze en fortretlike meidieling, det de saek net to bêst
+flotsje wol, omdet der sa folle biswieren oan fêst sitte, sadet wy
+eltse kear wer in ljeaflike gelegenheit hawwe, om der ris binijd oer
+nei to mimerjen, hokker biswieren dochs wol sa wichtich wêze meije, det
+sok in bilangrike saek net genôch ta syn rjocht komt. Troch de bank
+liket men der yet al eang fen to wêzen yn ’t iepenbier op dizze
+ûnginstige omstânnichheden klam to lizzen, howol it eltsenien dúdlik
+wêze moat, det de biswieren, as hja yn wierheit sa machtich binne,
+inkeld oerwoun wirde kinne trochdet mear as oant nou ta, it hiele folts
+meiwirket. Ik hoopje, det men my myn frage net kwea ôfnimme scil,
+hwerom men bûtensteanders net earlik mei dizze biswieren bikend makke,
+ljeafst yn de selskipsboekjes ef, hwennear men fen bitinken wier, det
+sa de stimme yet troch to min minsken fornommen wirde scoe, troch in
+rige artikels bygelyks yn de Ljouwerter Krante?[8] It fryske folts hat
+der sûnder mis rjocht op, dúdliker fen hjarren, dy ’t bineamd waerden
+for dizze taek en sa faken al bliken joegen, der ek for birekkene to
+wêzen, oer sok in geastelik bilang ynljochte to wirden; it is myn
+oertsjûging det de biswieren, ho skriklik hja den ek wêze meije, net sa
+kretenzysk-doalhôfeftich binne, ef alteast ien scil de útwyk wol to
+wizen witte.
+
+ [8] Hwa ’t der op wize, det yn 1906 de Ljouwerter wegere oan it
+ Forsiikskrift oan Deputearre Steaten plak to jaen, scoe bitinke, det
+ der do praet wier fen in oanbigjin, noutiids fen in fierder gean op in
+ ienris ynsleine wei.
+
+2o. It mei bikend wêze, det ús _rjochterlike macht_ for fierwei it
+greatste diel wol foldwaende op ’e hichte is mei ús tael, om tsjûgen en
+biskildigen, dy ’t hjar ljeaver yn de eigen sprake uterje, to fetsjen,
+mar nimmen hearde der yet fen, det de president ek yn it Frysk frege,
+hwet dochs scoene men hoopje, net yn striid mei de algemiene rykswetten
+wêze scil.
+
+Men scoe witte wolle ef dit to forklearjen is, trochdet dizze hearen ús
+tael net machtich binne, ef trochdet hja hjar ljeaver hâlde oan it
+brûkme, dat lange ieuwen trou folge waerd. Yn ’t earste gefal scoe men
+der by nije bineamings op oanstean kinne de rjochterlike macht yn ús
+lân ek oan Friezen ta to bitrouwen, wylst yn ’t oarde men inkeld
+wachtsje kin, ef den nimmen moed genôch hat to hânneljen, lyk as er
+sels wol ynsjocht, det it it meast praktysk is.
+
+3o. Hwet nou de _tsjerke_ oanbilanget, liket it my ta, det trefliker as
+in hopen gepraet en geskriuw, hwermei men meastal net mear opsjit, as
+det de partijen fêster bisletten en grimmitiger as ea foar eltsoar
+komme to stean, is in ienfâldige die as dy fen ds. Wumkes en oaren,
+hwaens moedich weagjen net nôch to wirdearjen is for it bilang fen ús
+tael. Ik stean der dos mei klam op oan, det dit foarbyld hwerfen wy
+moaije útkomsten seagen, neifolge wirde scil troch allegearre, dy ’t
+hjar dêrfor birekkene achtsje, en scoe it in prizenswirde die neame as
+sokken, dy ’t hjarsels net bitrouden, der oer gear komme koene, ds.
+Wumkes ris út to noegjen, ek yn hjar plak de hillige saken to
+bihânneljen yn ús eigen tael, det de fieling for it Frysk by ús
+lânsljuwe yet krêftiger wirdt. Hat ienris dit streevjen folle oanhing
+foun, hwerop wy rekkenje meije, nou ’t wy al goed gefolch waernimme fen
+it alderearste bigjin, den scille de tsjerkerieden en gemeinteleden
+fensels ta it ynsjoch komme hok in weardich ding it is, yn in frysk
+doarp in Fries as harder to hawwen, en men scil bitsjuttende oanwinst
+krige hawwe for ús taelstriid.[9]
+
+ [9] Yn dit forbân bring ik myn oprjochte hilde oan ’e tsjerkerie fen
+ Dearsum dy ’t, sa ’t ik fornaem, Ds Wumkes sels útnoege dêr in fryske
+ preek to hâlden.
+
+Fierders is der yet in saek, dy ’t howol faeks net sa bilangryk yn
+wêzen en ynfloed as de trije boppe-neamde biwizen for de brûksumens fen
+ús tael yn en bûten it deistich libben, docht net forwaerloazge wirde
+mei, omdet ek hja folle goeds dwaen kin for de taelsuverens. Yn ’t
+miene sein hearsket der ûnder de jongerein fen ús folts in ljeaflike
+ûnforskilligens for de fryske saek, hokker sloppens slim kwea nommen
+wirde kin, om ’t fierwei de measten nea net hearden fen in
+sikerwier-bitsjuttende taelstriid, to min alteast om der ek mar in
+bytsje bilangstelling for to fielen. Wol leannet it dos de moeite, ris
+nei to gean eft der ek bûten it Selskip, toaniel-forienings en sa mear,
+neat dien wirde kin om in ein to meitsjen oan dit ûnwit, en ek it
+opkommende Fryslân to winnen for hwet wezentlik syn plicht is.
+
+Miskien scoe in forstânnige, mar dêrom net minder libbene, organisaesje
+fen ús fryske jonkheit ûnder fryske lieding goeds dwaen kinne, hwerby
+men foarâl hjirom tinke moast, det men jonge minsken net oanfiterje mei
+ta droege taelstúdzje, sûnder det men as tsjinwicht soarget for
+útspanning yn sport, dy ’t lokkich tsjinwirdich yn ús lân him ek mear
+en mear bigjint to ûntjaen. To’n earsten wier it al tige moai as wy
+keats-, iisklubs ensf. der ta krije koene de stive, offisieele
+hollânske tael, dy ’t faek sok in ûnbihaechlik stimpel jowt oan de oars
+sa sellige byienkomsten, to forfangen troch dy fen eigen groun. Wylst
+ik dit wirkje skriuw, ben ik yet drok dwaende mei it útwirkjen fen de
+plannen hwerop ik hjir doel, sadet ik, howol it my moeit om ’t ik jerne
+sa dúdlik mûlk bin, hjiroer wol de ûngaedlike meidieling dwaen moat,
+det ik my yet net yn steat achtsje oer dit stik fen saken praktyske rie
+to jaen. Mar tinkelik haw ik letter wol gelegenheit op dizze saek yn
+Forjit My Net ef Fryslân werom to kommen, hwet yn safier ek better is,
+det ik den troch earst it útfier fen myn plannen hjir en dêr bisocht to
+hawwen, sels oardielje kin oer hjar geskiktens.
+
+Om in goed oersjoch to biwarjen oer de fryske taelstriid en de
+foarnaemste middels fetsje wy efkes gear:
+
+As ús winsken, dy ’t ik útspriek yn it bigjin fen dit haedstik, ea
+forwezentlike wirde scille, moatte wy ús oandacht wije oan
+
+1. de fieling fen it folts for syn tael; dizze ljeafde wirdt wol it
+treflikst oanmoedige troch sprekkers as de hear de Zee, dy ’t lykwol
+hjiryn net allinne stean bliuwe mei;
+
+2. de bloei fen ús tael, to sizzen
+
+_a_. de skriftenkennisse; dizze hat allinne heil to wachtsjen fen nije
+bigjinsels (persoanlike kinst, ûntwikkeljende utering), en soarge heart
+to wirden for in fikse fryske oplieding fen jonge skriuwers.
+
+_b_. de taelsuverens; dizze scil tanimme troch romte ôf to stean oan de
+ûntwikkeljende utering, troch yn skoalle, rjochtseale, tsjerke alteast
+to’n earsten ús tael fakultatyf to stellen en troch organisaesje fen de
+jonge Friezen.
+
+De greatste ynfloed op frysk gebiet giet út fen it Selskip fen 1844, en
+yn it Selskip fen it Haedbistjûr; men forwachtet det de Algemiene
+Gearkomste hjiryn nea wer frysk-forriedende konservativen dildzje scil.
+
+De jong-fryske biweging wijt hjar krêften yn haedsaek oan trochfier fen
+de nije letterkindige bigjinsels.
+
+
+Sa hawwe wy dos dúdliker ynsjoch krige oer de fryske taelstriid sels,
+witte wy better hwet hjar doel is en hawwe klearrichheit oer it forrin
+fen dizze biweging, lyk as dit it suverst en winskelikst is, lyk as it
+nei minskelike birekkening komme scil yn de earst-folgjende tiden ek.
+Dochs bliuwt, al mei men oannimme det it greate merkteiken fen it
+fryske karakter yet is in ynbânnige krêft, en det, sa opfette, it
+stânfriezendom net, lyk fen somliken jamk sein waerd, ta it forline
+biheart, der yet altyd de kâns bistean, det somlike ljuwe moedleas
+stoarje nei it boppe oanjown, folle-omfetsjend program en det mear as
+ien uterje scil it ûnbihaechlik bitinken: „Wis, dat alles is tige
+forstânnich úttocht, mar de oermacht is sa nearzige great, det wy yn ’t
+ein dochs forslein wêze scille; sa is dos de striid omdôch en hwerta
+den yet to bigjinnen?”
+
+Ik fiel det ik oanstriid krij om hjir minder bidaerde en wol-oertochte
+wirden to brûken, as ik oant nou ta, tinkend om myn lêzers en it doel,
+dat ik mei dit wirkje haw, yn ’e mûle naem. Mar my wer to foaren
+hâldend, det in lyriske boai fen lilke tael hiel hwet minder to weech
+bringe scil as in ienfâldich-birekkenjend wjerlizzen fen dizze miening,
+scil ik bliuwe by de hâlding, dy’t ik yn dit wirkje oant nou ta
+biwarre, en biwiiz’gje, det dit bitinken, howol maklik to forklearjen
+en dêrtroch faeks ek wol to forjaen, dochs hielendal net oerienkomt mei
+de wezentlike tastân, det earder oarsom de omstânnichheden ús
+bitrouwende moed jaen kinne om ûnbisoarge, mar dochs jimmer soargjend,
+de takomst yn’e mjitte to gean. Litte wy dos earst neigean, hwa ’t
+eigentlik ús fijân wêze mei, eft der wol reden bistiet eang fen him to
+wêzen, en mocht it ús talykje det dit sikerwier sa is, den op hwa ’t wy
+rekkenje meije, as trouwe bounsnoaten.
+
+En foartdalik wirdt it ús den klear, det mei de striid op ús rêstige
+mieden ek gean tsjin in frjemde sprake, dêrmei hielendal net miend
+wirdt, det wy ûnder alle omstânnichheden, it Hollânsk to biskôgjen
+hawwe as fijandinne; hwent inkeld wolle wy war dwaen, de ynfloed fen
+dizze sprake op ús tael hjir yn Fryslân to kearen, wylst wy der nea net
+om tinke scoenen to sizzen, det wy tsjin hawwe op it brûken fen
+Hollânsk yn hiel de oare wrâld, hwerearne it den ek wêze mei, mar dizze
+sprake earder tawinskje in rom taelgebiet.
+
+En fierders hat men yen dizze striid hielendal net sà to tinken, det
+tsjin ús iverjen for de fryske tael de Hollânners bisiikje scille ús
+sprake sa folle mûlk neidiel to dwaen; hwent dêr jinsen wier men jimmer
+dôf for ús saek en wegere men ús freegjen om mear rjocht, om mear
+bilangstelling alteast, faken to forstean en omdet sok in dôvens ús
+noutiids gjin skea mear docht, scille wy wiis dwaen net to bisiikjen
+dizze syktme to genêzen.
+
+Sa mei men dos ús striid mear lykje by it streevjen fen warbere
+minsken, om it jimmer-rizend wetter to kearen bûten de kriten, dy ’t
+yet droech bleau, ho ’t dêr omhinne it wiet ek stadich omhegens skoude,
+en dy ’t dat bliuwe scil, omdet de krêft fen de mânljue dy dykje
+greater is as dy fen ’t wetter, dat ringen wer falt, as minlik de sinne
+wer glimket.
+
+Mar nea net wolle wy biskôge wirde as minsken, dy tsjin hawwe op in
+fêste en krêftige iendracht fen hiel it Ryk; as wy bisiikje it wird
+„Fryslân for de Friezen en it Frysk” to meitsjen ta seine wierheit,
+easkje wy allinne wer de rjochten, dy ’t men ús lang lyn binaem.
+Mochten wy dêrby in tsjinwirking ûnderfine, stoefer as wy fordrage en
+dildzje koenen, den kin der wol gjin twivel bistean, ef ienris scille
+wy witte to anderjen mei it oprjochtsjen fen in frysk-naesjonale
+partij, mar sels den scil dizze net yn hjar findels skriuwe: „los fen
+Hollân” hwent yn de lêste ieuwen learde Fryslân him to bûgen—mar
+allinne oanstean op it earbiedingen fen ’e rjochten fen ús tael, dêr ’t
+wy net búten kinne.
+
+
+
+
+V.
+
+
+For ús, dy ’t yn steat binne ús in oersjoch to foarmjen fen hwet barde
+yn de tiden, dy ’t aldergeloks efter ús lizze, en dy ’t as strange
+ierdske rjochters oan to wizen witte, hwet yn dieden fen ’t forline
+krêftich wier ef ôf to karren, moat it wol makliker wêze as for de
+ljuwe eartiids, der hichte fen to krijen hokker gefaren yn de neiste
+jierren foarâl fen ús mijd wirde moatte. Hwent mei in minske, âlder
+wirdend en jimmerwer nije ûnderfining en wizens garjend, sims
+fortretlik wirde, as er werom tinkt oan misslaggen, lang forlyn fen him
+bigien, en mei hy sa altyd wer klearder ynsjên, hwerfor er him letter
+to wacht to nimmen hat, mear is dit yette wier for in hiel folts, dat
+ommers net bistiet út ien libben mei ien ûnderfining, mar earder neamd
+wirde moat in mienskip fen minsken, tige forskillend yn fieling en
+tinken, mei ryk forskaet fen bifinen dos ek.
+
+Hwet ús taelstriid oanbilanget, bûten in pear ûnbitsjuttende
+tsjinslaggen, dy ’t jimmer to forklearjen wiernen troch ûnginstige,
+tidelike omstânnichheden en dy’t gjin bliuwende wearde hawwe, wiernen
+der oant nou ta gjin wichtige tsjoede ynfloeden mei earnstige gefolgen,
+dy ’t ús de eagen iepenje koene for gefaren, dy ’t ús bidrigen sûnder
+det wy it sels wisten. Mar hiel oars stiet it mei ús frijdom, dy ’t wy
+al sokke lange ieuwen misse en dy ’t net bilies jown hat as nei tiden
+fen hjitte striid, hwerfen ek wy yet leare kinne.
+
+It frysk karakter den is yn ’t earste plak krêftich yn dizze
+bitsjutting, det in Fries maklik alles, hwet yn striid is mei syn
+persoanlike opfetting, minderweardich achtet en, oertsjûge fen de
+treflikens fen syn eigen ynsjoch, fen gjin rêst en frede wit ear ’t it
+libben alhiel sa rint, as neffens syn bitinken it bêste is. Great
+forskeel lit dit foartdalik sjên mei somliker súdlike foltsen, hwaens
+winsk it like goed is hjar nea net to skikken en yn alles hjar eigen
+sin troch to setten, mar dy ’t bitrouwend op it fielen mear as op it
+tinken, meast to wirk geane neffens de tafallige rite fen in amerij,
+sûnder djip nei to tinken oer de inerlike wearde fen hjar doel. In
+Fries is nou ienris, allicht oarspronkelik dêrta twongen troch de
+oerstjûre wiksel fen waer en wyn yn dizze kontreijen, wend by alles
+hwerfen er it great bilang fielt, lang nei to mimerjen en jamk al to
+soarchfâldich it for en tsjin to hifkjen, sadet by dit stil en rêstich
+libjend folts de inerlike striid meast wol minder forheftich, mar dêrom
+net minder djip en binammen langer fen dûr is as hwer de sinne
+krêftiger hearsket; earst as it tinken net komme kin ta in útkomst,
+rieplachtsje wy de fieling en litte oan dizze it lêste wird. Mar as wy
+der einlings nei lange dagen fen stadige striid, ta oergien binne in
+bislút to nimmen, den wolle wy faken jerne miene, det krekt om ’t wy sa
+soarchfâldich it goed en tsjoed hifke hawwe, dit bislút nou ek tsjûget
+fen wiis ynsjoch en, leauwend oan de alles-oerljochtsjende treflikens
+fen ús eigen opfetting, geane wy mei moed en foarâl mei selsbitrouwen
+elts tomjitte, dy ’t it weaget oer sok in wichtige saek in oare miening
+to hawwen as wy, om’t wy hjir dochs, lyk as wy eltsenien hearre litte,
+sok in bisûndere stúdzje fen makke hawwe. Hiene wy nou yet hwet mear
+forstân, den scoene wy by ús sels tajaen, det de oar dy ’t ommers fen
+deselde stamme is, sûnder mis allike min in bilangryk bigjinsel
+fordigenje scil, as ek hy dêr net lang-rêstich en
+forstânnich-birekkenjend oer neiprakkesearre hie, sadet wy wol fier fen
+dy oar ûnskiklik to bijegenjen, minlik en fordildich oanhearre scoene,
+hwet der wol to sizzen wier for syn opfetting, om dêrnei yet ris nei to
+gean, ef hwet wy seinen den dochs sikersonk minder folmakke wier, as wy
+sels wol hawwe woene en sa faeks ringen wer fen nijs oan to bigjinnen.
+Mar—aldergeloks hie ik hast sein—sok in folslein forstân bitochten de
+goaden ús net, det neist it tinken for it fielen gjin romte mear wêze
+scoe; hawwe wy ienris in bislút nommen, woloan, den is dit in útdragen
+saek for ús wirden en den jowe wy hommels oan ús fielen sok in
+oerstjelpjende krêft, det as immen it bistiet tsjin ús miening op to
+kommen, wy him skildich achtsje oan misledigjen fen de persoanlike
+hilligens en mei in suchtsjend sizzen: „As hy him den net bikeare litte
+wol, ja, den bliuwt allinne de striid mear oer”, wirdt der den in
+bigjinseloarloch oankindige, dy ’t almeast net mijen, mar fûleindich
+fen aerd is.
+
+Mei der immen wêze dy ’t by dizze teoretyske biskôging net neilitte kin
+efkes meilydsum to glimkjen en miene, det immen dy ’t der sa oer
+redendielt net foldwaende op ’e hichte is mei it wiere wêzen fen ús
+folksaerd, him wiis ik nei de mistreastige en fortretlike praktyk fen
+ús skiednis, binammen nei it neargeastige diel, hweryn forhelle wirdt
+ho ’t Fryslân syn frijdom forlear. Sims, lêzend fen de Middelieuwen fen
+ús lân, wirdt it forskaet en de drokte fen de partijen sa
+forbjusterjend, det men sin kriget, oan to nimmen, det dodestiids elts
+mar tsjinne syn eigen bilangen, en him inkeld oansleat by ien fen de
+meast mânske partijen, as it persoanlik foardiel it sa woe; yn dizze
+skimerige dagen uteret him klear de net to teamjen drang nei striid, dy
+’t altyd diel wier fen ús wêzen, noutiids net sa dúdlik mear, omdet
+like goed yn de greate mienskip as yn bisletten forienings, der folle
+drige wirdt mei minder nochlike straffen, dy ’t sok in utering fen
+striidsin witte tsjin to gean en sa de langstme sels machtleas to
+meitsjen. Bûtendat wist men yn dy skiere dagen net fen saneamde
+biskaving, hwerfen men wol ris lústere hat, det hja de measte minsken
+it alderrouste wit to binimmen, al komme wy yn de lêste moannen lokkich
+wer hwet skeptysker tsjinoer sok ûnbiroaid praet to stean, omdet wy der
+einlings hichte fen krije ho ’t dizze biskaving inkeld bliuwt in ding
+fen de bûtenkant en dos fen minder biteikenis; det dêrtsjinoer de
+machtichste minskelike langstmen jimmer deselde bleaun binne en bliuwe
+scille, wachtsjend allinne op in skok, om hjar wer mei skriklike krêft
+to ûntjaen. Sa fine wy dêr yn de drôve skiednis fen ús lân in swier
+biwiis, det in Fries jimmer twongen wirdt ta striid, om ’t er syn
+persoanlik tinken, hwerfen er wit det it greate weardij hat, biwarje
+wol tsjin eltse twang, eltse oanfal, eltse ynfloed sels fen bûten, en
+omdet er libbet yn ’t formidden fen syn lânsljuwe, striidt er sûnder
+ophâlden tsjin minsken fen deselde stamme.
+
+Tige earnstich liket nou hommels hiel de saek ús forhearde eagen ta;
+moedleas is wis it bitinken, det fen hiel ús bisiikjen mar in bytsje,
+to min sels, to ljochte komme kin, hwent frjeonskip, as dêr ’t ik op
+wiisde oan ’t ein fen myn earste haedstik, mei mûlk wêze twisken
+minsken mei itselde doel, dy ’t wend binne mei eltsoar to wirkjen en
+folle omgong hawwe mei eltsoar, twisken alle ljuwe fen hiel in folts,
+dy’t eltsoar faken net earder sjogge, as hwennear hja al as fijân tinke
+en hânnelje, frjeonskip ta stân to bringen, soks liket sikersonk dochs
+wol bjuster slim.
+
+—Mar, sa forfettet de stimme nei ús wiidweidich forhelle to hawwen oer
+forskate lytsgeastige, mar dêrom net minder fûleindige rûzjes: as de
+hollânske greven kamen, den wier meastentiids dalik hiel it folts wer
+ien...
+
+Dat is it hwet wy forgeaten, myn frjeonen: det wy better dwaen scoene,
+mei, as wy dochs sjogge, det ús miening net troch it greatste diel fen
+it folts oernomd wirdt, net to bisiikjen steech troch to setten,
+hwerfen wy nou ienris mienden, det it it bêste wier, mar ús del to jaen
+by it bislút fen de measten, sadré wy oertsjûge binne, det dizze it
+selde for ’t forstân krigen hawwe as wy: det nammentlik eltse striid
+binnen de poarten ûnforstânnich is en yet slimmer, as der bûten de
+poarte immen stiet, dy ’t war docht ús ljeave stêd to oermasterjen.
+Litte wy dos jimmer bitinke, det yn dagen fen striid mei it frjemde,
+lyk as wy lang al bilibben en sûnder twivel yet lang meimeitsje moatte,
+it forkeard en tsjoed for ús mien doel wêze scoe to dwaen, eft sok in
+striid net bistie; litte wy fierders soargjend tinke om de treflikste
+wapens en de krêftichste striidhynzers, wy allegearre, hwaens wirk is
+for de bloei fen ús tael, om skielk as wy wer byeltsoar binne,
+bitrouwend ek op it goede ynsjoch fen oaren, nei to kommen hwet
+goedkard wirdt fen de measten. Yn lânnen om ús hinne swije de partidige
+stitnmen, en wirket men ienriedich mei en neist eltsoar, omdet men wol
+wit ho ’t inerlike striid ek hjar, dy ’t it bêste wolle, de dea dwaen
+kin; scille wy dit foarbyld folgje, bitinkend det al ieuwen ek ús
+striid geande is en de eigen tael yn gefaer, ef scille wy foartfarre
+mei faken lytsgeastige strideraesjes?
+
+Litte wy wer neigean: wy stride for in ljeafde en in djûr bigjinsel,
+hwerfen de oertsjûging ús machtige krêften tafoeget, wy steane neist
+eltsoar iendrachtich en ienriedich fen wyt en fen wollen, towile men yn
+Hollân faeks ús streevjen mei weardearring oanskôgje scil; dit alles
+ûnthjit wol folle, mar tsjinoer ien dy ’t petearret yn ús tael steane
+fiif-en-tweintich dy ’t heech hâlde de sprake fen it ryk. Sa, scille de
+moedleazen sizze, binne wy yet net wis fen de oerwinning...
+
+Alwer bitwing ik myn oanstriid dizze minsken hird to fallen, dy to
+folle tinke, mar to min ef forkeard fiele, en wer scil ik, dy ’t er
+sels forwûndere oer bin, det ik sa forstânnich en birekkenjend wit to
+skriuwen, my ynbine; for de twade kear siz ik: sûnder folle ynspanning
+ûntwikkelje wy yet mear krêften.
+
+Faek wier ik binijd as ik, lêzend in Hollânsk letterkindich tiidskrift,
+jimmer wer foun in waerme en moaije ljeafde for de sudeliker ljuwe fen
+hollânske stamme: de Flaemsken, op hwaens rjochten en krêftige striid
+for hjar tael men aloan wist to wizen mei minlike ljeafde en djip-geand
+ynsjoch, wylst men for de fryske saek, dy ’t dochs wis mear biwûndering
+fortsjinnet, omdet ús tael yn hjar slimme striid net stipe wirdt fen in
+machtige sister oer de grinzen, gjin wird fen weardearring oer hie. It
+is dúdlik, det de moaijens fen skriftenkennisse op sok in saek dochs
+mar in bytsje ynfloed útoefenje mei, omdet de taelstriid hielendal los
+fen de letterkindige kwesje biskôge heart to wirden; hwent is yn
+heechste ynstânsje de letterkinde net in wirk fen de minsken, mar de
+tael in goadebern? Moat der den socht wirde nei in better forklearring,
+den liket dit wol de oannimmelikste, det wylst de Flaemsken jimmer
+folle ynnimmends fen hjar hearre lieten, wy Friezen, forneamd om ús
+stilswijen, ek hwer ’t it gjin foech jowt, ljeaver stil ús wegen
+gyngen, en al wierne wy der tige mei ynnommen as wy bilangstelling ef
+eat hwet dêrop like, for ús saek oan ’e oare ich fen de sudersé mienden
+to merkbiten, it ús dochs ûnweardich achten sels dizze bilangstelling
+oan to fiterjen. Mar dochs, al weardearje ik dizze ynbânnigens ek tige,
+omdet ik sok in dwaen fiel as eat krêftichs en dos eat moais, bin ik
+fen bitinken det wy, sûnder kwea to dwaen oan de bigjinsels, dy ’t wy
+foarsteane, gerêst yn Hollân hwet mear fen ús hearre litte kinne; dêr
+scille bûten de Friezen dochs ek wol somlike oaren tahâlde, dy ’t as
+hja fornimme hwet wy ús rjochten achtsje en hja foar ’t forstân krije,
+det al bliuwt lyts de macht fen ús tael, hja dochs like goed sprake is
+as it Hollânsk, yn steat binne mei ús mei to fielen for de moaijens fen
+ús ljeafde, al kinne hja, salang al ús rjochten net yn acht nommen
+wirde, tinkelik op taelgebiet gjin frjeonen fen uzes wêze. It scoe my
+al tige nij dwaen, as der, hwennear wy mear fen ús hearre lieten en mei
+mear klam ús saek bipleiten, wer twa partijen ûntstiene, hwertwisken de
+skied lyk foel mei de politike grins (men tinke hjirby oan hwet yn
+Ingelân barde: de Unionisten yn hjar forset tsjin de liberalen, dy ’t
+opkamen for it Ierske _home rule_), en hwerfen ien de fryske saek, wier
+it den ek net mei fjûr, bistride scoe. Sûnder twivel scoe der nea net
+folle fen sokke partijen to fornimmen wêze, al bliuwt der gefaer
+bistean, det, as wy foarderen mei ús striid, somlike ljuwe, dy ’t net
+foar ’t forstân krije kinne, det wy in geef en soun diel fen it ryk
+útmeitsje scille, as men ús folsleine frijichheit jowt yn taelsaken,
+wer bigounen to roppen fen provinsialisme en mear sok moais.—
+
+Wy binne miskien der to folle yn biwend by de namme „Fryslân” to tinken
+oan it haedlân twisken Dokkumer Nije Silen en Starum, Harns en de
+Stellingwerven; it mei wier wêze det dêrre de measte Frysk pratende
+ljuwe toevje en de libbenskrêften fen de sprake dêr as needsakelik
+gefolch it meast forneare kinne, dochs wenje der, lyk as ús bikend
+wirden wêze mei yn de lêste jierren, nou ’t dizze saek aldergeloks mear
+ta hjar rjocht komt, yn it Westen fen Sleeswyk ljuwe bisibbe mei ús yn
+bloed en tael—in earmtlik oerskot wol fen hwet ienris Magna Frisia
+wier, mar wezentlik dochs ús broerren, fen hwa ’t wy inkeld al hâlde
+omdet hja, allyk in lyts, mar fleurich-grien eilân yn
+forheftich-weagjende sé, ienlik stean bleauwen. De njonkenlytsen
+forneamde oprop fen ’e hear De Clercq, ien fen de moaiste dieden den
+ek, hwerop wy yn de lêste jierren romje koene, hat einlings nije
+oansluting ta stân brocht twisken de West- en Noardfriezen, dy ’t yet
+mear it karakter fen in frjeonebân krige do ’t somliken fen ús fryske
+foarmannen der oer gear kommen wierne, persoanlik dizze fiere, mar ús
+dêrom net minder ljeave sibben to bisiikjen. Ek for ús scoe it spitich
+en neidielich tagelyk wêze as it fryske libben, dat dêr sa moai oan ’t
+bloeijen wier en ús herte fornoege, to neate gean moast yn dizze
+oarloch, omdet der sikersonk mear for it bihâld en it foartsterkjen for
+de tael dien waerd, as men easkje mocht en forwachtsje koe by sok in
+lyts tal minsken ûnder dútsk regear, ja sels nei forhâlding mear as by
+ús, dy ’t dochs, foarâl yn in hopen ta weismiten kearde rymkes, der
+jamk sa heech fen opjowe, hofolle wy for ús tael oer hawwe (it
+merkteiken is tjinwirdich „ynmoai”, for in tweintichtal jierren wier it
+fêst „swietlûdich”; ek hjir in twingende moade!).
+
+It is ús plicht, dêroer to weitsjen, yn safier wy dêrta yn steat binne,
+hwent in earnstich forlies scoe it for ús wêze as ek dit fiere, frisse
+libben dat ús altyd wer wytge fen tiden, do ’t ús lân machtich wier en
+sa ek ús moanne ta moedige dieden, for goed daet waerd en tige scoene
+wy hjar misse, dizze broerren mei hjar kleare, blauwe eagen en blond
+hier, dy ’t gâns mear as wy sels yn uterlik de âlde Friezen lyk
+bleauwen.
+
+Mar al is tichter oansluting fen West- en Noardfriezen for beide fen
+greate sedelike wearde, it scoe tsjûgje fen leffens en strang to
+kastijen selssucht, as wy forwachten, det dizze warbere striders, dy’t
+sels al sa danich to fjochtsjen hawwe tsjin de ôfbrekkende macht fen
+Deensk en Dútsk ús, dy ’t folle sterker stean moasten as hja, stypje
+koenen yn de striid tsjin it Hollânsk. Earder scille wy ús der op ré
+meitsje moatte, om, hwennear de tastân fen ús eigen tael it talit, hjar
+by to stean yn ûnderskate opsichten, al is dit fensels in soarch fen de
+fiere takomst; hwent jimmer bliuwt it for ús in saek fen great bilang,
+det dêr yn ’t Noarden fen Dútsklân ljuwe wenje, dy ’t rekkene wirde
+kinne ta de fryske stamme,—letter sjocht men soks faeks better yn as
+nou.
+
+Underwiles wirde wy troch de wolkomme oansluting by ús fryske broerren
+yn ’t Noarden dos neat net sterker yn ús striid tsjin in frjemde tael
+yn ús eigen lân; wy scille yet siikje moatte nei bounsnoaten, dy ’t,
+howol hja to ’n earsten ús net hoechden to stypjen, omdet ek sûnder
+hjar helpe ús saek yet net hopeleas liket, dochs mocht it ris bigjinne
+to knipen, ús krêftich byspringe kinne, in soarte fen reserve dos.
+Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze, hwaens aerd en karakter nei
+bisibbe binne oan dat fen ús folts, omdet in mieningsskeel, útdijend
+faeks ta striid mei dizze helpers for ús sels sa fordjerlik wirde koe,
+det wy fen ús doel fierder ôfstaet waerden as ea foartiids, en moatte
+yn steat wêze mei to fielen yn ús geastelik bistean, omdet as wy mei
+fjûr in saek fordigenen, fen hjarren waerme bystân wachtsjend, wylst wy
+al ringen yn pleats dêrfen in kâlde, ûnforskillige hâlding by hjar
+merkbite moasten, dit faeks great neidiel dwaen koe oan de frjeonskip.
+Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze mei frysk bloed, omdet in boun
+ûntstien út suvere birekkening, sûnder ynlike fieling, it waerme libben
+mist, dat it bliuwend meitsje kin en tideliker is as it wifste
+simmerblomt, mar ien twisken broerren fen it selde hûs for beide net
+oars meibringe kin as seine en wolfeart. Dizze bounsnoaten moatte, ho
+machtich en great, yn haedsaek deselde bilangen hawwe as wy, biwenners
+fen in útherne fen de wrâld, hwent wy wolle net út it each forlieze de
+wirdij fen it sizzen, earder yn oar forbân al oanhelle, det lokkich to
+priizgjen binne hwa ’t mei eltsoar gean, dêrta twongen fen hjar ljeafde
+en hjar bilangen.
+
+Dizze bounsnoaten moatte minsken wêze mei in tael, dy ’t yn rju folle
+punten liket op dy ’t wy sa trou biwarren, omdet in dúdlik biwiis fen
+us bisibbens nedich is for folle ljuwe, dy ’t earst frjemd foar hjar
+fiere sibben stean scoenen; en it is winskelik det hja wenje yn oarden,
+dy ’t net to fier fen uzes lizze. Mar hwet fen it aldermeaste bilang
+is: hja moatte oertsjûgjende bliken jown hawwe to fielen for de
+rjochten fen lytse foltsen en hjar tael, en de moed hawwe dizze fieling
+to fordigenjen, hokke machtige fijânnen der dêrom ek tsjin hjar
+opstienen. Dit binne wichtige bitingsten, en dochs mei net ien dêrfen
+forwaerloazge wirde omdet men maklik ynsjocht, det it better is allinne
+stean to bliuwen yn de swiere striid, sûnder to rekkenjen op de stipe
+fen oaren, as fen yens bounsnoaten mar healwei folge to wirden, sadet
+der al licht wriuwing mei hjar ûntstiet en de frjeonskip forkoellet ta
+ûnforskilligens, en út wrok oer dizze ûnforskilligens sels foroaret yn
+hate, hwet earnstige gefolgen meibringt. Mislearret it ús dos sokke
+bounsnoaten for ús to winnen, den binne wy, ho ’t it de moedleazen
+ûnder ús ek moeit, oanwiisd op eigen krêften en allinne scille wy
+fierders hawwe to striden, oant wy warrich binne en langje nei rêst,
+oant it ein komt det wy ús sin krije, ef oan de binijde wrâld sjên
+litten hawwe, ho ’t ien fen hjar heechstbijierre talen en dêrnei faeks
+ek ien fen hjar âldste foltsen de wei nei Walhalla bireizget.
+
+Mar sikerwier, dit liket net nedich: hwent blyn moasten wy wol wêze, as
+wy net seagen ho ’t der jinsen oan ’e oare ich fen de Noardsé wennet in
+folts dat, al hat it tsjinwirdich ek in hillige striid to fieren for
+syn bistean en it bihâld fen it plak, dat it ûnder de greate machten
+fen dizze ierde ynnimt, lyk as oant nou ta jimmer yn syn romrofte
+skiednis, it witte scil to winnen fen hwa syn greatste bigjinsels en
+syn wichtichste bilangen bidrigen. De fryske foarmannen hienen it by ’t
+rjochte ein, do ’t hja der op wiisden, det wy fen Ingelân ginstiger
+omstânnichheden for ús tael to wachtsjen hienen; troch syn sedelike
+stipe koene wy folle bidije, al hoecht de oansluting twisken dit folts
+en ús to ’n earsten net to binend to wêzen, omdet wy ommers stride net
+for de frijdom fen in lân, mar for de rjochten fen in tael en wy, lyk
+as boppe al mei klam sein waerd, yn it gefal, det wy dêr jinsen greate
+bilangstelling for ús saek machtich wirde koene, sok in stipe mear to
+biskôgjen hawwe as reserve, hwennear somliken hjar ris op hinderlike
+wize mei ús bilangen bimoeije woenen, en net as gewoane, wiere
+striidkrêften. Wy Friezen geane ús eigen wei en scille dy jimmer gean,
+mar binne altyd leard forsichtich to wêzen en hawwe neat gjin sin om
+skielk, as men in grou berchblok op ús paed delkeile mocht, der mei
+bilitsen antlit nei to sjên en—wol it meast to forspijen ding, det in
+Fries him foar de geast krije kin—sels twongen to wirden in sydpaedtsje
+yn to slaen. En fen hokker kant men den de saek ek biskôgje wol, jimmer
+wirdt it ús dúdliker, det wy oanwiisd binne op Ingelân, dat wis wol
+genôch krêften hat, hwerfen it biwûnderjen as wy sels moedleas wirde
+mochten, ús wer treastgje en opfleurje kin.
+
+Hwent yet wit men to forheljen, ho ’t lange tiden lyn fen it fêstelân
+mânske striderskloften teagen en weiswalken oer de woelige weagen, oant
+der opriisde in lân, dat yn syn fruchtbere mieden folle wolstân ûnthiet
+en hjar, wend oan de earmtlikens fen hjar bertegea, hwer ’t jamk krapte
+wier en brek troch oerbifolking, útnoege dêr hjar stevige wenten to
+bouwen; de swalkers hawwe de ynlânske stammen, dy ’t yn hjar
+machtichste dagen for de Romers net wieken, fordreaun nei de fierste
+hernen fen it greate eilân en wiernen ieuwen lang hearskers. Do’t hja
+einlings bilies jaen moasten for hwa kamen út it Suden, bleauwen hja
+yet in bisjuttend diel fen it ingelske folts, al moasten hja to’n
+earsten machtleas oansjên, ho ’t it regear oergyng yn hânnen fen ljuwe,
+hjar frjemd yn sprake en seden. En wytgjend wiist de skiednisskriuwer
+ús derop, det ûnder hjarren dy ’t út de swart-skaedzjende bosken
+weireizgen oer it warbere wiid, om op it eilân to hearskjen oant
+machtiger stammen kamen, mei hwa ’t hja ringen torane scoenen ta ien
+krêftich folts, ek folle Friezen wierne. Al sweijen wy oer dy bisibbens
+lange jierren, omdet it net yn ús aerd leit minsken, dy ’t út hjar sels
+net by ús komme, om bilangstelling en mear to freegjen, dit bliuwt
+dêrom net minder wier, det fen forskate Ingelsken it âlde Fryslân it
+stamlân is; al slomme de nei eltsoar lûkende fieling ek in hiele rek,
+hja wachtet der allinnich op wekke to wirden en troch de rêst oansterke
+scil hja yet krêftiger wêze. Forkeard en ûnwird is den ek it dwaen fen
+somliken, dy ’t wylst hja dochs witte det Friezen sterk hingje oan hwa
+’t it bloed hjar bynt, wirden sizze hwerút men ofliede mei, det hja fen
+ús, dy ’t der rounom for oanskreaun steane, det wy der fij fen binne in
+blêd for de mûle to nimmen, forwachtsje in nearzich en lef stilswijen,
+in ûnforskillich oanskôgjen fen dizze wichtige, hwent de earste
+biskavingsbigjinsels oanbilangjende striid.
+
+En yn it stik fen tael-bisibbens, hawwe wy ús der al lang net op
+foarstean litten det hja yn ûnderskate bilangrike punten sterk oan uzes
+tinke liet, ho ’t wy den sims ek stien hawwe ûnder ynfloed fen it
+opskouwende Hollânsk en ús broerren oan ’e oare kant fen de Noardsé
+heappen wirden oernamen fen latynske komôf? Den is yn haedsaek it aerd,
+it karakter fen it ingelske folts en uzes itselde: beide like
+birekkenjend, lang hifkjend it goed en tsjoed fen hwet men ûndernimme
+wol, mar den ek rjocht oanstjûrend op it doel, sûnder yen dêrby fen
+tsjinslaggen en tsjinwirking fen oaren forbjusterje to litten; dêrneist
+itselde wêzen yn langstme en bigearte, dy ’t fen beiden lang yn hjar
+utering tsjinkeard wirde, mar ienris fen bânnen ûntslein ek ninter it
+hearskjen oerjowe. Den de gelikens yn bilangen: wy Friezen dy ’t yn de
+striid for de rjochten, dy ’t wy to fordigenjen hawwe yn it stik fen
+tael jerne rekkenje woenen op krêftige stipe fen it folts, for hwaens
+wird men wend is oandacht en earbied oer to hawwen, wylst hja fornoege
+wêze scille, as hja witte, det oan ’e oare ich fen de skiedende sé in
+folts wennet, dat utering jaen scil oan syn tankberens for hjar
+sedelike stipe, hwer soks foech jowt: sa wirdt it ús dúdlik, det dizze
+de bounsnoaten wiernen, nei hwa ’t langjend en fortretlik fen twivel de
+moedleazen ûnder ús sochten—en earlik en iepen sein, hwa ûnder ús, dy
+’t nea net soarch hie oer de ôfrin fen de striid?
+
+De wichtige frage, dy ’t goed en folslein biandere wirde moat, omdet
+dêr sa folle bilangryks fen ôf hinget, bliuwt dos dizze: ho bringe wy
+tichter en steviger oansluting mei Ingelân ta stân?
+
+
+Al is dizze langstme nei tichter oansluting by it lân oer de sé yet nea
+net mei de dúdlikens utere, dy ’t ik miende ek hjir biwarje to moatten,
+dochs kin en mei ik net sizze de earste west to hawwen dy ’t hjar
+fielde, omdet der yn de skiednis fen ús taelbiweging fen de lêste
+jierren bliken binne to finen, det noch oan ingelske en fryske
+taelkindigen, noch oan in diel fen ús folts, nij is hwet ik niis
+útspriek. Twa dingen wol ik op wize, dy ’t der neffens myn bitinken fen
+tsjûgje, det sok in oansluting net lang mear op hjar wachtsje litte
+scil, en dy ’t sadwaende fen like folle bilang binne for ús taelstriid
+as hja fortuten dien hawwe en dwaen scille for de bloei fen de fryske
+taelwittenskip.
+
+Neidet dûrjende de hiele njoggentjinde ieu de stúdzje fen dizze
+taelwittenskip en -skiednis for fierwei it greatste diel bioefene wier
+fen dútske learden, fen Friezen mar for in lyts diel, wylst men mar
+komselden in ingelske namme neamen hearde, is hjiryn mei en koart nei
+it bigjin fen de tweintichste ieu in bitsjuttende foroaring kommen. De
+Dútskers geane fierder mei hjar oandacht ús tale ta te wijen, yn safier
+hja piele mei djip-geande taelstúdzje, al wit it jonger slachte net
+mear dy krêften to ûntwikkeljen, hweroan wy njonkenlytsen by de dútske
+learden wend wiernen, wylst yn Fryslân de bêste en dreechste
+tael-bioefeners as hjar bitinken uterje, det dizze for ús tael sa
+bilangrike stúdzje like folle en mear forsoarge heart to wirden fen
+soannen út it eigen lân as fen ús eastlike bûrljue en—tige wichtich
+forskynsel dit—der yn Ingelân somliken bigjinne mei oandacht de
+oplibbing fen Frysk to folgjen. En nou is it treastelik to sjên, ho ’t
+foartdalik de oansluting twisken de fryske en ingelske learden ta stân
+komt, hwerfen by de Dútskers, hwaens wirk dochs hwet dit oanbilanget
+tige to achtsjen en wirdearjen is, nea net praet wêst hie, alteast
+hyn-efte-nei net yn dy miette, as wy tsjinwirdich mei de minsken út it
+West waernimme. Yn dit forbân heart foarâl neamd to wirden it
+trijemanskip De Clercq-Sipma-Craigie, hwerfen op dit gebiet, lyk as
+bikend is, noutiids fierwei de measte krêft útgiet, sadet der alle
+reden is oan to nimmen, det wy oer it plak fen it Frysk yn de
+indogermaenske talen en net minder oer de forhâlding fen de fryske
+„dialekten” nou de klearrichheit krije scille, hwernei al sokke lange
+tiden winske waerd. En sa komt den út it greate ryk yn 1909 Dr. Craigie
+oer nei syn fryske frjeonen om yn it lân sels nei de sprake, hwerfor hy
+folle bilangstelling fielt, ûndersiik to dwaen en safolle mûlk mei hjar
+wêzen op ’e hichte to kommen, hweryn hy op biwûnderenswirde wize
+slagget; as gefolch dêrfen forskynt yn 1913 fen de hân fen in Fries,
+nou de hear P. Sipma, de bêste biskriuwing fen it lûdwêzen fen ús tael
+en spraekleare fen it Frysk, dy ’t wy oant nou ta ûnder eagen krige
+hawwe, en diz’ kear howol it in wittenskiplik wirk is fen bûtengewoane
+wirdij, net mear earne yn Dútsklân ef yn de Dútske tael, noch yn it
+Frysk, dat dêrfor in to lyts taelgebiet hat, mar printe op de
+University Press to Oxford en diel foarmjend fen de „Publications of
+the Philological Society”. Yn forbân mei hwet ik hjir bihânnelje is
+foarâl fen bilang de winsk, dy ’t de skriuwer uteret oan ’t ein fen syn
+Preface:
+
+—May his (nammentlik dat fen Dr. Craigie) example be followed by many
+in showing an interest in the study of my native language, which has
+been overlooked and neglected for too long a time,
+
+en fierders de bikende utering, dy ’t nou ek fen Ingelsken fornommen
+wêze kin:
+
+—But still more noteworthy is the fact that Frisian is of special
+importance as a sister-language of English. From time immemorial
+English and Frisian have had in common a certain number of
+peculiarities in their system of vowels and consonants: these must have
+been proper to the original Anglo-Frisian language...
+
+Hjir hawwe wy dos al in stikmannich oanwizings, det de oansluting
+twisken de fryske en ingelske _taellearden_ ta stân kommen is, sadet ek
+hjir aldergeloks de grounslach al lein waerd, hwerop wy, dy ’t dochs
+ûnmûlk alle nedige herfoarmings it earst oanwize kinne, omdet ek ús
+krêften ienris in ein nimme, inkeld mar hoege fierder to bouwen. De
+oansluting, dy ’t nou alderearst oan bar komt en hwerby wy allinne tige
+foarútgean kinne, is dy twisken de ingelske en fryske skriftenkennisse,
+dy forwezentlike wirde moat, om in tsjinwicht to hawwen by de ynfloed
+fen de hollânske kinst. Ek dit is net mear as de strange trochfiering
+fen in bigjinsel, dat al fen de bêsten oannommen waerd en dêr ’t men
+dos net mear oan ûntkomme kin; mei in pear wirden wol ik yet efkes
+oanjaen, hwet neffens myn bitinken de bêste wei is for de oansluting
+twisken de skriftenkennisse fen beide foltsen, hwerfen it gefolch
+fensels wirdt, dat de beide naesjes better mei eltsoar bikend reitsje.
+
+In forearing fen somliken ûnder myn jonge frjeonen-meiwirkers, dy ’t
+earst, ik jow it jerne ta, ek mines wier, mar dy tsjinwirdich by my
+jimmerwer oan waermte en fieling fen ljeafde forliest, en my net mear
+haget lyk as to ’n earsten, do ’t ik alles hwet tsjin folkskinst
+skettere yet yn de earmen fleach, is dy for de hollânske ljuwe fen
+tachtich. Nou mei dit miskien ek by somliken fen hjarren to forklearjen
+wêze út wearze fen de folkskinst, hwerop wy yn Fryslân folle ûnthelle
+waerden, en dy ’t men ús yet jimmer tapijt, en út ynlike forearing for
+de persoanlike kinst—is dizze forklearring de wiere, den mei men dizze
+biwûndering in lokkich forskynsel neame—, mar in greate kâns bliuwt der
+bistean, det wy mar mak de miening oernimme fen hwa ’t yn Hollân alle
+letterkindige wizens miene to bisitten en det wy _sa_ ûnder ynfloed
+steane fen de kritikasters dêrre, det wy de macht net mear hawwe sels
+to skiftsjen en sels to ûndersiikjen—hwet hiel hwet earnstiger liket—.
+Hwent as wy ús eigen fris oardiel biwarre hiene, scoenen wy ringen
+bigripe, ho ’t de hollânske skriftenkennisse troch de revolúsje fen
+tachtich wol lottere waerd fen hiel hwet ûnwiers en minderwirdichs, mar
+net oansterke yn inerlike sielekrêft en wezentlik al likemin yn
+bliuwende wearde, en det men de hollânske letterkindige net yn wêzen,
+mar yn gefolch earder lykje moat by de frânske steatkindige revolúsje
+fen 1830, as by de Greate fen 1789. It wirdt sikersonk tiid det wy
+ynsjogge, ho ’t njonken rju sonnettisten, dy ’t de ynlikste biwûndering
+fortsjinje om de suverens, hwermei hja hjar heech-minskelike fieling
+witte to uterjen, romanskriuwers as van Eeden en de Meester, bihearre
+ta de wrâldletterkinde en det de alles-omfetsjende en folslein-suvere
+kinst, hwerop ús tael wachtet om krêftiger as ea de takomst tomjitte to
+gean, ûnmûlk ûntstean kin troch in slaefske neifolging fen ’e nijste
+hollânske skriftenkennisse, hwerfen it oerstjûre wêzen ek yn
+tsjinstriid is mei de rêst fen ús romme kontreijen.
+
+Fortsjinstliker as ús oer to jaen oan de lieding fen de hollânske
+kritikasters, liket it, myn frjeonen, for ús mei eigen fieling en
+oardiel ris nei to gean eft der oan ’e oare ich fen de Noardsé den
+wierlik sa’n bytsje goeds skreaun wirdt, as men ús faken forkindige;
+better as de omgong to siikjen mei de hollânske langhierrige en
+forwieljassige jonge kinstners, hwaens iennichst doel it liket in
+hopeleazen war to dwaen de minlike frânske swier, bihaechlikens en
+lossens machtich to wirden, det men dochs foarâl net sjên kin ho ’t hja
+opwoeksen binne op klaei- en fean-boaijem, liket it, oansluting to
+siikjen mei de jonge ingelske kinstnerswrâld, dy ’t noutiids net tinkt,
+mar docht, net skriuwt, mar striidt for it eigen lân. Troch, mocht it
+mûlk wêze, tiden to toevjen dêr jinsen oer sé en ús jonge, dêr for ús
+woune frjeonen, for hwa ’t jimmer ús fielen wier, to noegjen nei it
+eigen lân, det hja witte hwet wy wolle en sjogge hwa ’t ús tsjinstiet,
+stiftsje wy in boun twisken minsken fen it selde bloed.
+
+
+
+
+VI.
+
+De Jongfryske Biweging en Geart Jans Fenema.
+
+Oan ’e reklame, dy ’t minsken as Canne, Hof en Rypma sa ynskiklik
+wiernen to meitsjen for ús bigjinsels en wirk, scil it for in great
+diel ta to skriuwen wêze, det it my sikerwier lokt is, mei myn kritiken
+yn ’e Ljouwerter Krante, dy ’t oars—en ik siz soks mei greatskens—net
+bjuster populair skreaun binne, dochs alle Friezen ús eigen lân to
+birikken, dy ’t mei nocht al it wichtichst yn ús skriftenkennisse,
+binammen dos de ûntwikkeling fen jongeren, folgje en ûndersiikje. Dizze
+biskôgings, foarâl dy oer it wirk en it streevjen fen Jan fen ’e
+Gaestmar, hienen, trochdet it oanfallen hearskip sa jamk syn mûle
+foarbypraette, eigenaerdige gefolgen, dêr ’t wol de oandacht for frege
+wirde mei, om ’t it sa mei forbjusterjende klearens bliken docht, ho
+nearzich ûngeef de tastânnen yn ús skriftenkennisse wiernen foar it
+opkommen fen ús, Jong-Friezen.
+
+Yn myn earste opstel, dat biskôge wirde moat as in ynlieding for ’e
+hiele rige, wiis ik der op, det Jan fen ’e Gaestmar him yet jimmer
+lokkich priizgje mei om it kommando oer in pear tsjinstfeinten, ljuwe
+oars fen minder wicht en bitsjutting, mar dy ’t, nei oarders fen hjar
+foreare Master krige to hawwen, mei nuvere redsumens al faker as ienris
+de hiele Algemiene Gearkomste wisten to meitsjen ta in âlderwetske
+poalske lânsdei,—sûnder krekt oan to tsjutten, hwa ’t ik hjirmei
+miende. Lyk as ik forwachte hie, fleach de hear Canne, de forneamde
+Gearkomste-Ropper, al foartdalik tsjin ’e lampe en frege yn in oerstjûr
+stikje yn ’e Ljouwerter Krante my om biwizen for sok sizzen, dy ’t ik
+dodestiids miende yet ljeaver net meidiele to moatten, sadet ik him
+inkeld oanret haw, de skoech oan to lûken, as dy him sa krekt passe
+mocht, dêr ’t er tige breinroer om wirden wêze moat. Nou lykwols fyn ik
+frijichheit, hjir mei to dielen, hwet in lid fen it Haedbistjûr, dy ’t
+yn Ljouwert lieding jowt oan it krite-libben (_net_ dos de hear Sipma)
+my yn forbân dêrmei to witten die: det de hear Canne syn toanielstikken
+lyk as „Rjochten en Plichten” tastjûrt oan ’e Gaestmarder Hear, dy ’t
+him den oanwiist hwet dêryn forbettere wirde moat; det by de opfiering,
+as it niismiende Haedbistjûrslid de hear Hof rounút seit, det er net
+folle goeds sjên kin yn it stik fen syn frjeon Canne, dizze dit
+forklearret as tige bigryplik, „om ’t Canne net alle foroarings
+oanbrocht hie, dy ’t hy, Hof, him opjoech”; en det yn it krantsje, der
+’t Hof haedredakteur oan is, sok in stik, netjinsteande dy
+bigryplikens, dochs wer bioardiele wirdt op in ginstige wize, det it is
+om der wé fen to wirden. De lieder fen it Ljouwerter krite-libben
+fornijde my bûtendat, det him langlêsten hwet oanbrocht wier, dêr ’t it
+yet klearder út waerd, det ik it by ’t rjochte ein hawn hie, do ’t ik
+Canne in tsjinstfeint fen Hof neamde; ik haw der net fierder op yn
+frege, om ’t ik fen myn gelyk wol oertsjûge wier, ek sûnder nije
+biwiisstikken, mar kin de hearen Hof en Canne út goederbêstens yet de
+rie jaen by dit Haedbistjûrslid fierdere taljochting to siikjen, dy ’t
+hjarren sûnder mis den jown wirde scil, mear as hjar sels wol ljeaf is.
+
+Oan it ein fen myn fjouwer opstellen oer ’e Gaestmarder Hear joech ik
+in pear gearfettings fen hwet ik sein en biwiizge hie yn myn kritiken,
+in koarte oantsjutting fen ’e haedsaken, dy ’t letter noch fen Hof,
+noch fen Rypma my sels mar mei it oanheljen fen sitaten ûntstriden
+binne en dos biskôge wirde meije as algemien wier-field en oernommen,
+sadet ik se hjir mei yet ynliker klam as to ’n earsten, herhelje kin:
+
+1. Om ’t it diel fen ’e „Klankboarne”, dat trochgean wol for djipfield
+dicht, al dalik bliken docht inkeld to bistean út in heap ûnwiere,
+rombommige utering, hwerfen eltse ynlike fieling skou is, docht men
+forkeard en is men ûnbinlijk jinoer it wiereftich talint, as men de[10]
+rimeler Hof forearet mei de dichternamme.
+
+ [10] Noutiids wol ik hjir ynlaskje: _him dêryn uterjende_.
+
+2. Om ’t it oare diel bistiet út breklike oersettings en rymstikken, dy
+’t hjar ek net útjaen wolle for mear as dat, kin sels de meast
+ynskiklike krityk net de miening uterje, det mei de „Klankboarne” praet
+wêze kin fen in forriking fen ús skriftenkennisse.
+
+3. Om ’t de mislearring fen ’e biweging fen 1905 foarâl hjiroan ta to
+skriuwen is, det de hear Hof, howol dekadint fen ’e tachtigers,
+oannommen waerd as hjar lieder op it fjild fen taelstriid en
+letterkinde, is it net dúdlik hwer ’t de fortsjinsten fen de nou
+bispritsen skriuwer to siikjen binne, en kin him, alteast to’n earsten,
+for syn streevjen yet gjin liedende posysje taskikt wirde.
+
+4. Allinne den scil de hear Hof yn steat wêze ienris minder ûnsuver
+wirk to jaen, as er, weromkommend op syn ûnbiredenearre sels-forearing,
+en war dwaende him hwet suverens en rêstigens fen utering eigen to
+meitsjen, mei de die tajowt, det syn rombom fen eren net fierder
+biachte hoecht to wirden.
+
+Woe men dizze gearfettings mei fortuten bistride, den scoe men
+oertsjûgjend taljochtsje moatte, det de „Klankboarne”, yn safier dizze
+dichten bifettet, utering jowt oan suvere fieling yn oprjochte wirden,
+det de rymstikken bjuster geastich binne, en de oersettings
+fortsjinstlik; det de hear Hof gjin skild hat oan it mislearjen fen ’e
+biweging fen 1905 en det er do ús taelstriid laet hat mei talint, wylst
+troch it bistriden fen ’e twa earste de fjirde gearfetting fensels
+krêftleas wirde scoe. Om ’t hjirta nimmen yn steat wier, kaem der fen
+soks lykwol neat en hie de simmeleftich-wirden Gaestmarder Hear, dy ’t
+jimmer yet yn ’e loksillige ynbylding liket to libjen, det er hearsker
+wêze koe op Fryslâns fjilden, roun to sjên nei oare, mocht it ek wêze
+minderweardige middeltsjes, om sa alteast yet hwet fen syn eren sa
+krêftich prestige to biwarjen. Tsjin better witten yn biskildige hy my
+derfen, det myn ienris ginstige miening oer syn wirk, omslein wier yn
+in ûnfortsjinne-leechlizzende, _neidet_ en _omdet_ er my in bydrage for
+syn krantsje, dat my do allinnich fen hearren sizzen bikend wier en
+hwerfen ik net ealge det de Gaestmarder Hear bistjûrder wêze koe,
+wegere hie plak to jaen. Dit sizzen, dat my oantaeste moast yn myn
+namme fen earlik en oprjocht, allinnich sims hwet strang kritikus, koe
+net ûnbistriden bliuwe, om ’t men oars fen my tinke mocht, det ik by it
+bioardieljen fen in wirk gjin rekkenskip hold mei it bilang fen myn
+tael, mar mei dat fen mysels en soks de saek, dy ’t ik fordigenje, wol
+skea dwaen moast. Deselde jouns yet, det dizze lytse mar wol tige
+Hof-eftige, ommers eltsenien nei him sels ôfmjittende, biskildiging
+priele yn it Ljouwter Nijsblêd, hwerfen it gehalte dêrtroch dochs slim
+rize koe, skreauwen myn frjeon Sybesma en ik neikommende stikken, dy ’t
+gjin taljochting mear fen neden hawwe:
+
+Ljouwert, 5 July 1915.
+
+_Oan ’e bistjûrder fen it Ljouwter Nijsblêd._
+
+Ik noegje Jo út, ynlizzen stikken op to nimmen, hwerby Jy nei ’t ik
+hoopje mei blidens fornimme scille, det ek ik bisleat my de weelde fen
+in pleitbisoarger to ginnen. Immen, dy ’t sels, om ’t er gjin man fen
+it debat is, it bistiet in oar de kastanjes út it fjûr helje to
+litten,[11] kin hjiroan, nei ’t it my taliket, net bêst niget hawwe.
+
+(_w. t._) D. KALMA.
+
+
+ [11] Ik doel hjirby fensels op ’e forhâlding Hof-Canne. Noat fen ein
+ Aug. 1915.
+
+_Oan Jan fen ’e Gaestmar._
+
+Nei ’t ik Jou artikel lêzen hie yn Jou krantsje fen ’e 5te July waerd
+it my ringen klear, det ik dochs eigentlik to heech stean om sels in
+andert to jaen op sok in artikel, hweryn de ûnwierste biskildigings oan
+myn adres utere binne sûnder ek mar in skyn fen biwiis. Dêrom bisleat
+ik de hear Sybesma, dy ’t myn oandacht for Jou skriuwen frege, ynsjoch
+to jaen fen ’e brieven en stikken, dy ’t hjirmei yn forbân steane om
+dêr fierder it brûkme fen to meitsjen, dat himsels it bêst noaske. Det
+ik sa gau ré bin mei in forwar leit him allinne hjiroan, det ik fen
+bitinken bin, det men ûnwiere biskildigings net de tiid jaen moat
+woartel to sjitten yn it moed fen ûnwittende minsken.
+
+(_w. t._) D. KALMA.
+
+_Achte Hear!_
+
+De hear Kalma joech my frijichheit oer to nimmen út him tastjûrde
+brieven, hwet mei dizze saek yn forbân stiet. As gefolch hjirfen mien
+ik Jou oandacht for it neikommende freegje to moatten:
+
+It die my nammentlik bliken det de hear Kalrna syn earste artikel oan
+’e Redaksje fen de Lj. Kr. tastjûrde, likernôch de 26ste Oktober ’14.
+De earste brief alteast dy ’t er hjiroer werom krige, draecht de datum
+31 Oktober.
+
+Yn ’t bigjin fen de moanne Novimber fette de hear Kalma it plan op syn
+rige bydragen „Fryslâns dichters”, to ’n earsten for Slj. e. Rj.
+skreaun, ôf to sluten mei in bisprekking oer Jins wirk as dichter.
+Hjirfor wier nedich, det er de kinde mei Jins „Klankboarne” fornijde,
+dy ’t er sûnt mear as in healjier net wer mei oandacht bistudearre hie.
+It gefolch hjirfen dielt de hear K. mei yn it bigjin fen syn opstel oer
+dr. Schepers, det yet yn hânskrift by him leit, en blikens de datum
+skreaun waerd fen _3 oant 6 Desimber 1914_.[12] Dit bigjin is sa:
+
+ [12] Alhielendal omwirke forskynt dit opstel nou yn ’e Ljouwerter
+ Krante.
+
+„Hwa de ynlieding lies fen myn earste opstel oer ús dichters, scil him
+miskien yet witte to binnen to bringen, ho ’t ik dêryn ûnthiet to
+bihanneljen it wirk fen Jan fen ’e Gaestmar, yn safier dit ryk is oan
+dichterlike wearde, dos, scoe men allicht sa op it each sizze, somlike
+lyriske brokstikken út syn proazewirk en, as haedsaek, de hiele
+Klankboarne. For immen lykwol, dy ’t him net fen de wize bringe lit
+troch hwet heech-opjaende rhetoryske bombast, noch troch in foarm, dy
+’t lyk as oan alles bliken docht net út dichterlike fieling ûntstie,
+mar hweroan, tinkelik mei ytlike switdrippen, machtich war dien waerd
+om oan it dicht alteast in bjusterbaerlik kleurtsje to jaen—for immen
+sadwaende, dy ’t net tofreden is as hy merkbyt mei al syn biwûndering
+oan ’e bûtenkant to bliuwen, mar dy ’t earnstige moeite docht om to
+kommen ta de inerlikste pit fen it wirk, scil it ringen dúdlik wirde,
+det de Klankboarne, útnomd in inkeld fers det letter yet wol ris
+bispritsen wirde kin, yn it djipste wêzen net mear is as de utering fen
+in ûndichterlike geast dy ’t, it mei den wêze út ljeafde for de tael ef
+út persoanlike earsucht, mei alle gewelt neamd wirde woe as de greatste
+tsjinwirdige dichter fen ús lege lânsdouwen.”
+
+Fierders skreau de hear Kalma likernôch 5 Desimber oan de hear Sytstra,
+samler fen F. M. N., det er net langer frijichheit foun, Jo, as dichter
+eare to bringen. Miskien scil de hear Sytstra my de deugd dwaen wolle
+de hear K. syn wirden oer Jins „dichterlik” wirk krekt mei to dielen.
+Sels al wier dit brief fordwoun, den bliuwt my dit biwiisstik oer, det
+de hear Sytstra yn syn andert oan de hear Kalma, det as datum draecht
+_10 Desimber_, op dit oardiel oer Jins wirk yngiet. In andert op in
+brief fen ’e hear Kalma oan syn frjeon B. Brouwer, hweryn er it selde
+forkindige, is stimpele op de _5te Desimber_.
+
+De hear Kalma dielde my mei, det er, do ’t er syn bydrage tastjûrde oan
+it Lj. Nijsbl., noch net wist det Jy hjirfen bistjûrder wiernen en det
+syn direksje de selde is, as dy ’t ek útjowt it Nijsbl. fen Fryslân.
+Soks koe him, yn Raerd wenjend, hwer Jou krantsje net bjuster bikend
+is, bêst oerkomme.
+
+De _20 Desimber_ skreau er, lyk as men ûnder it artikel fine kin en lyk
+as dos ek Jo bikend wêze koe, syn twad opstel oer R. Tolman. Hjiryn is,
+lyk as Jy tajowe, al to fornimmen det syn oardiel oer Jins wirk wiizge
+is, howol de brievekaert, hweryn Jy him de opnimming fen syn stik
+wegeren, yn in slúfke siet, det stimpele is _29 Desimber 1914_.
+
+Hjirút docht bliken, det as er praet wêze kin fen in ûnweardige wize
+fen bistriden, dizze inkeld oan Jou side to bikennen is. Jy uterje
+tsjin ’e hear Kalma biskildigings, hwerfen Jy sels witte koene det se
+ûnwier wiernen, wylst Jy oannamen, det er sûnder middels wêze scoe om
+dizze ûnwierens to biwizen.
+
+Jy wirde hjirby útnoege sûnder útstel alles werom to nimmen, hwet Jy
+mei it each hjirop tsjin de hear Kalma ynbrochten en yn Jou blêd dêroan
+ta to foegjen det it Jo moeit soks skreaun to habben. Oars scil for de
+hear Kalma de saek hjirmei net ôfroun wêze.
+
+Jins tsjinstré,
+(w. t.) R. P. SYBESMA.
+
+_Alhowol it iennichste, dat de hear Hof wist yn to bringen tsjin myn
+kritiken, dizze tsjin-better-witten-yngeande en ûnbiroaide biskildiging
+wier, hat er wegere sels de fordigening fen myn frjeon Sybesma, dy ’t
+dochs nea syn krantsje ûnginstich bioardiele hie, lyk as ik wol dien
+haw, plak to jaen, hat er wegere de kopy fen ’e stikken werom to
+stjûren, faeks hoopjend det wy gjin ôfskrift biwarre hienen, en is er
+der mei gjin inkeld wird op yngien earder as de 21ste Aug., do ’t de
+Algemiene Gearkomste dochs al mislaet wier troch syn ûnwiere
+biskildiging, en er sels miende nij—spitigernôch wer like ûngeef—biwiis
+to hawwen for ’e ûnkrektens fen myn kritysk ynsjoch._ Den, de 21ste
+Aug. 1915, as net lyk forline jier, de sinne fortsjustere is, mar wol
+it forstân fen ús Gaestmarder Hear—in minder ûngewoan barren dit—stiet
+yn it Ljouwerter Nijsblêd neikommende skrutele útflecht to lêzen:
+
+„En de moarns nei ’t de jouns it earste diel dêrfen yn it Ljouwerter
+Nijsblêd stien hie, hie ’k foart al in „Ynstjûrd stik” op ’t bureau, op
+forsiik fen ’e hear Kalma skreaun fen syn frjeon R. P. Sybesma, in
+learling fen ’e Poutsma-skoalle hjir yn ’e stêd; in jongkeardel, dy ’t
+ek in goed fers skriuwt. Det stik, mei oan ’e ein it drigemint der by,
+det ik mar sûnder útstel alles werom to nimmen hie, hwet ik tsjin ’e
+hear K. ynbrocht hie en der oan ta foegje moast, det it my moeide, soks
+skreaun to habben, „oars scoe for ’e hear Kalma de saek hjirmei net
+ôfroan wêze,”—det stik, siz ik, dêr scil ik it fierder net oer habbe
+(hm, hm! K.) Myn artikel „Unwirdige kritiek” wier in wearslach op
+stikken fen K. dy ’t yn ’e Ljouwerter Krante stien habbe, en wol K. dêr
+eat oer sizze, den is det it blêd dêr ’t er by forskine moat. Ik scil
+den wol anderje, as ’t nedich is. Yn elk gefal: de redaksje fen it
+Ljouwerter Nijsblêd wol fensels mei de hear K. _ef hwa ’t út syn namme
+komt_ (skeanprint fen my, K.) gjin gedoente habbe, oant er net
+weromnimt hwet er yn F. m. n. oer kranten skreaun hat (faeks scil dit
+barre, ear ’t, der parren oan ’e finsterbanken groeije en de
+Gaestmarder Hear in fortsjinstliker krantebistjûrder wirdt. K.) Om ’e
+selde reden hat dy redaksje it briefke „Oan ’e bistjûrder fen it
+Ljouwerter Nijsblêd” det de hear K. der by dien hie, oan ’e kant lein.
+Mar der wier yet in briefke fen ’e hear K. by „oan Jan fen ’e Gaestmar”
+en dêr sei er yn, det it him ... „ringen klear waerd, det hy dochs
+eigentlik to heech stie om sels in andert to jaen op .....” ensfh. En
+_dêrom_ hied er bisletten de hear Sybesma .... ensfh. Dy—mar hat dy
+sels dit briefke wol lêzen?—stie dos net to heech .... (De Gaestmarder
+Hear lies yn syn oerstjûrens, sûnder de bitsjutting fen ’e wirden to
+fetsjen: it forskeel twisken Rintsje en my wier fensels, det, as ik
+bigoun to skriuwen ik my sels fordigenje moast, wylst hy bûten it
+eigenblik skeel stie en net de smoarge menear fen bijegenjen fen Hof
+ûnderfoun hie, dêr ’t ik my oer fornoegje mocht. Hy hat it briefke den
+ek wol lêzen ..... O Gaestmarder Hear, is de sinne den ivich
+fortsjustere? K.)
+
+Do ’t ik net andere, mar de oare deis bidaerd-wei de twade helte fen
+myn artikel forskine liet, habbe de beide baesmannen fêst wol ynsjoen,
+det se hwet to gau west en ek to folle loslitten hiene, hwent in pear
+dagen letter krige ik in koarte sommaesje fen ’e hear Sybesma, om him
+sûnder útstel de my bikende stikken (to witten it ynstjûrd stik fen S.
+en de beide briefkes fen K.) werom to stjûren, „dy ’t ik mei de nedige
+taljochting nou opnimme litte scil yn ’e Ljouwerter Krante,” stie der
+by.
+
+Ik hab neat weromstjûrd en tink ek neat werom to stjûren. De hear
+Sybesma kin lykwol de twa postsegels, dy ’t er by syn lêst brief yn
+die, werom krije, as er de reis derom dwaen wol. En in goêrie derby.”
+
+Ik jow eltsenien frijichheit, him in eigen oardiel to foarmjen oer ’e
+wizânsje, dêr ’t de Gaestmarder Hear mient syn plichten as bistjûrder
+op waernimme to moatten, ek de hear Hepkema, dy ’t wiis dwaen scil, as
+er wer bistjûrders siket for in krante fen sines, mei hwet better to
+hifkjen; ik wiis der yet op, det Hof myn kritiken útmakket for
+ûnweardich, net om ’t myn oardiel en dos binammen myn gearfettings
+bjuster ûnkrekt wéze scoenen, mar om ’t ik, lilk wirden om it wegerjen
+fen myn wirk „De tinzen fen Fryslân”, dêr ’t ik net tankber genôch for
+wêze kin, myn miening wizige hie, in biskildiging, hwerfen de
+opsettelike ûnwierens biwiizge is. Myn gearfettings, hwerta ik dos kaem
+nei soarchsum-neigeand ûndersiik, bliuwe stean as in bidriging for
+elts, dy ’t de weardij fen ús sprake opofferje wol oan forearing fen ’e
+ôfgod fen syn Ik; de Gaestmarder hear lykwol, skriklik bearend en mei
+lûd gegûl, de hân hâldend tsjin it ûnderste diel fen syn rêch, dêr ’t
+myn swipe faeks hwent al to pynlik strime, stroffelet keakeljend it
+bureau fen syn krantsje, Galileëer Kerkstraat safolle, binnen en hjit
+syn ûnderbistjûrders, sûnder útstel del to knibbeljen, him sa
+fornoegjend yn ’e yllúzje, det men yet yn oanbiddende biwûndering
+lústeret fen syn geny. Gerdyn: ein fen ’e earste útkomste.
+
+
+Neidet dit mislearre Kloos-ke fen ús skriftenkennisse in toarn stien
+hat to dounsjen fen oerstjûrens, rideljend fen simmeleftige
+koartslangstme wer in wraem to dwaen op ’e jonge biweging, dy ’t him
+wol-fornoege yn ’t spier kommen seach, ljochtet der troch de
+tongerkloften fen ús Gaestmarder boppeloft in skriklike flikkerstriel
+en prúst it hearskip forheftich, as teiken, det ringen „it donker swirk
+syn tsjoed útspije moat”. „It is ús in wier en ljeaflik feest, soks to
+oanskôgjen” sizze wy, en slagge de kape oer ’e holle, mar pakke meiien
+de wirge dounser by syn baitsje, en sette him sa, det it measte fen
+dizze snijende heil komt op ’e forheven kriten, dêr ’t hy, foar eagen
+fen hiel Fryslân, stiet oan to gean, de fûsten rôljend en
+wiid-útspriedend de earmen, lyk in houten-klaes, oan hwaens toutsjes in
+opslûpen jonge lûkt, skodzjend fen it laitsjen, as er bar om bar de
+foetten en earmen op en del gean sjocht mei krampeftich-gammele
+biwegings. Dizze houten-klaes lykwol, net inkeld slacht er mei skonken
+en hânnen, mar ek syn eagen rôlje en de noaskebril wibelet, det it in
+wille is en in eachweid, dêrnei to skôgjen: sjoch him der stean,
+oangeande hwer wy him yn in oerdwealske rite set hawwe, fordet hiel
+Fryslân wearze krije scoe fen syn oerstjûre menear fen dwaen, lyk as de
+Spartanen yn âlde tiden dronken hjar slaven boarnden, det eltsenien
+merkbite scoe ho minderweardich in minske yn sok in tastân oangiet. En
+wiles skûrt it swirk iepen en de heil tommelet del en kitelet de
+Gaestmarder Fersenmakker net bjuster noflik en al mear bigjinne syn
+eagen to rôljen en syn bril to wibeljen en syn earmen en skonken to
+slaen: tsjinje wy him dos dalik in bidimjend middel ta en skriuwe wy
+him lange tiden rêst for, hwent oars scoe soks einje kinne yn in
+delirium, dêr ’t er dochs biwarre for bleaun wirde moat.
+
+Litte wy lykwol yn gewoan-rêstich proaze, lyk as wy jimmer wend wiernen
+to skriuwen, (ik prebearre hjir in toarn utering to jaen, op in wize,
+as dêr ’t Hof op wend is de jonge biweging to bistriden) forhelje ho ’t
+de Gaestmarder Hear, neidet syn earste oanfal ôfstuite is op ús
+rjochtfeardige bioardieling, bisiket de boppemeidielde gearfettings
+hjar krêft to binimmen, om ’t er—bigryp ris oan—„dichterlik (!) wirdt
+fen sin-oan-tsjoed-dwaen, sa ’t er tinkt det Nero waerd do ’t er Rome
+barne litte scoe; sa ’t grif Lamech wier, do ’t er song: „Wier-wier, ik
+scoe in man deije om myn woune, en in jong feint om myn bûde!” (Nommel
+trijemanskip: Lamech-Nero-Hof! K.)
+
+„Det hab ik by riten hawn.
+
+„By riten, hwent sims kaem dy wearaksel yn alle wrake wer boppe, dy ’t
+nei ’t ik tink, dôch lokkich yn alle sountinkende siele biskepen is, en
+dêr ’t Jezus de heechste, treflikste utering oan jowch, do ’t er sei:
+„As immen dy op it lofterwang slacht, hâld him it rjuchter ek ta.”
+(Skandliker profanaesje barde der wis nea net yn ús skriftenkennisse;
+hok for gelove Hof hat, kin minder skele, mar hwa ’t Jezus forearje as
+de stifter fen ús godstsjinst, docht it pynlik sear, sok in namme yn
+sok in forbân to hearren. K.)
+
+„En nou ’t it bigjin fen hwet ik forwachte pleats hawn hat: nou ’t ik
+hwet yn ’e rik hab, dêr ’t ik by need wol mei ta kin, nou bin ik den
+alteast sa fier, det ik kear ôf, mei beide hânnen tagelyk (hy bigjint
+wer mei de earmen to slaen; K.), hwet oars yet folgje mocht. Ut
+foarsichtigens, om it net to fier to driuwen, sa hab ik mysels en in
+frjeon, dy ’t my yn dizze saek holpen het, wysmeitsje wollen. Ut
+tsjinnichheid yn ’t brûken fen ’e boalsbile, dy ’t it bline rjucht my
+yn ’e hannen triuwt (ta fordjer for de bline Gaestmarder Hear, dy ’t
+him dêrmei yn ’e skonken slacht, K.) docht my bliken, nou ’t ik
+_djippernôch yn ’e skatkeamer_ (!!! K.) fen myn tinken _taest_ (!!! is
+it wer net fornoegjend, dizze heal-eigenwize en oanstellerige bombast?
+K.)”
+
+De 17de July den, forskynt der yn it Sneinsblêd fen ’e Ljouwerter
+Krante, it blêd, dat út fier-sjênde wizens jerne plak jowt oan
+fortsjinstlik wirk fen myn maten en my, in sonnet ûnder de suvere en al
+foartdalik sympatyk oandwaende titel „Myn taflecht” en ûnderteikene G.
+J. F.,—yn ’e neikommende wirden:
+
+    „Ik hâld fen dy, sa ’t stille minsken hâlde
+    Fen ienlikheid; by dy wier ’k bûten noed,
+    As twivel spûkrich omgong troch myn moed
+    En ’t soarchsum opkweekt herteblomt’ towâdde;
+    Forbjustring oer my optwong, sa ’t in kâlde,
+    Wreed blauwe loft omheech twingt, oant forgoed
+    Hjar tsjuster ’t wint, en ’t donker swirk syn tsjoed
+    Utspije moat, foar ’t ierdryk wer yn ’t âlde
+    Sêft-glânz’ge ljocht, det oer ’e lannen lei
+    Foar ’t ûnwaer kaem, him swiid formeitsje mei.
+
+    Den socht ik dy en mocht dy altyd fine;
+    Under it boldrich driigjen brochst my wei
+    Nei fredich-stille kriten, dêr ’t de dei
+    Syn glâns hâldt en gjin onwaerswolken wine.”
+
+Nei dit efkes biskôge to hawwen, die it my bliken, det hiel goed fen
+utering en geef fen fieling wiernen de rigels 1, 2, 11, 12 en 13_a_,
+wylst twiveleftich wiernen de rigels 9 en 10 en hwet oerbleau, tinkelik
+ûnwier fen fieling, hwent alteast ûnwier fen utering neamd wirde
+moasten; det lykwol de bou, howol ôfwikend fen ús biwende italiaenske
+foarm, oarspronkelik en krêftich wier, sadet ik sterk bigoun to fielen
+det, wier de skriuwer hjirfen yet jong en hied er as gefolch yet in
+libben fen ûnderfining en learing foar him, alteast fen in ûnthjit
+praet wêze mocht. Mar neilêzend waerd ik heal wé fen dat sizzen: „en ’t
+donker swirk syn tsjoed útspije moat,” dat my wer tinken die oan immen,
+dy ’t ik koartlyn bispritsen hie yn fjouwer sakelike artikels en my oan
+it neimimerjen brocht, eft it wol hielendal ûnmûlk wier, det ik hjir to
+dwaen krige mei myn Gaestmarder frjeon, dy ’t wer brûkme makke hie fen
+in tsjinstfeint.
+
+De oare deis—it wier Snein—roun ik to kuijerjen mei myn frjeon Ate
+Sevenster, en mei him pratend oer fryske saken, spriek ik tsjin him as
+myn bitinken út, det it wizer wêze scoe as net inkeld fjouwer, mar alle
+njoggen my oant do ta bikende jong-fryske skriuwers, hjar yn ’t
+iepenbier bigounen to ûntwikkeljen en sei him, det ik yn it Sneinsblêd
+sjoen hie, det der wer immen opkaem, dy ’t wol yet gâns to learen hie,
+mar yn hwaens wirk nou by soarchsum ûndersiik al in ûnthjit to bikennen
+wier. Do ’t er hjir neat op andere, frege ik:
+
+—Jy hawwe dochs „Myn taflecht” fen G. J. F. lêzen?
+
+—Ja, mar dy „ûnwaerswolken” en dat „útspijen”...
+
+—Dat roait fensels kant noch ich, mar it kin him ôfleard wirde. Ik wol
+bisiikje, forbining mei him to krijen.
+
+—Ik scoe hwet oppasse: witte jy hwet ik tocht haw? G. J. F., it scoe
+mei draeijerij _J_an _F_en ’e _G_aestmar wêze kinne.
+
+—It sonnet scoe der net minder om wirde, al liket it hopeleas, det it
+ûnthjit den ûntwikkele wirde scil. Ik haw der sels ek al oan tocht, en
+ik scil der by it skriuwen fen myn brief rekkenskip mei hâlde, en
+allinnich prate fen in ûnthjit. Is hy it, den moat er wol tige moedleas
+wirde...
+
+En thúskommen fen myn kuijer, skreau ik dit brief:
+
+Ljouwert, 18 July 1915.
+
+_M_
+
+Ta myn blide forwûndering fyn ik yn it lêste Sneinsblêd fen ’e
+Ljouwerter Krante in stoerboud sonnet, hweryn ik tige sterk in ûnthjit
+fiel,[13] en dat ûnderteikene is mei trije foarletters, hwerfen ik hiel
+klear wit det gjin ien fen de my oant nou ta bikende Jong-Friezen hjar
+draecht. Om ’t ik sikerwier gjin kâns sjoch, oars út to finen hwa ’t de
+skriuwer fen dit fers wol wêze mei, haw ik de redaksje fen ’e
+Ljouwerter forsocht it adres, dat hjar fensels bikend wêze moat, op it
+slúfke to setten, om sadwaende dochs mei Jo yn forbining to kommen.
+
+ [13] Yn syn oerstjûrens docht de Gaestmarder Hear jimmeroan, ef hie ik
+ skreaun „in tige sterk ûnthjit”, ef hie dos, yn pleats fen myn
+ fieling, it ûnthjit tige sterk west!
+
+Ik hoopje dos, det Jy sa frjeonlik wêze wolle my sa gau as ’t mar mûlk
+is, Jins folsleine namme en Jins adres op to jaen, om ’t der wol gjin
+twivel bistean kin, eft Jy scille bikend wêze mei it streevjen fen in
+jong-fryske biweging en dêrfor faeks sels rju folle meifieling
+oerhawwe. De striid, dy ’t wy noutiids hawwe út to fjochtsjen mei hwa
+’t it goede wolle, mar it tsjoede winne, en hwerfen it allinnich
+spitich is, det er net swierder wirde wol—hwent ho krêftiger in striid,
+ho moaijer en wichtiger—twingt ús hâld oan eltsoar to siikjen en sa,
+neist eltsoar, troch to setten oant wy oerwoun hawwe.
+
+Ik hoopje tige, det Jy net to fier fen my ôf wenje; mocht dizze winsk
+wierheit wêze, ringen scoenen wy den mei eltsoar petearje kinne oer ’e
+dingen, dy ’t ús djûr binne en alteast in diel fen ús krêften opeaskje.
+
+Mei gr. en achtinge,
+
+Jins tsjinner,
+D. KALMA.
+
+Emmastr. 23.
+
+Yn ’e tiid, dy ’t forroun twisken it opstjûren fen dit brief en it
+ûntfangen fen in andert brocht ik in bisiik oan ’e hear Sipma, in lid
+fen it Haedbistjûr fen it Frysk Selskip, en praette mei him oer it
+sonnet yn it forneamde Sneinsblêd op net ûnginstige, howol krityske
+wize, deroan tafoegjend, det ik bisocht mei de skriuwer yn forbining to
+kommen, wer sûnder myn ealgjen fen Gaestmarder wirk mei to dielen. En
+de hear Sipma:
+
+—Wêz forsichtich, sei er; okkerjouns, do ’t ik oer dat ding siet to
+prakkesearjen, kaem der in aldernuverste miening by my op: G. J. F.—kin
+it _J_an _F_en ’e _G_aestmar wêze? Mar ik kin my net bigripe, ho ’t dy
+yn ’e Ljouwerter komt.
+
+—Ik bin ré op elke draeijerij fen Hof, mar moast dochs mei de skriuwer
+yn forbining sjên to kommen, hwent it koe in oar, b.g. in learling fen
+him, wêze. Ik skreau fen in ûnthjit, en dêrtroch kin er net bêst noch
+eigenwizer wirde; hy kin der yn elk gefal neat mei bigjinne.
+
+Mar wy beiden wisten yette net, det by de Gaestmarder Sinne
+fortsjustering regel is en ljocht útsûndering, en rêstich arbeide ik
+troch, oant ik einlings en to ’n lêsten op myn brief, hwerfen ik de
+ynhâld niis-krektsa meidielde, it folgjend andert krige, dat my dalik
+wer hiel hwet erchtinkender makke:
+
+Beetstersweach, 11 Aug. 1915.
+
+_Achte Hear Kalma!_
+
+Jou brief ha ’k ûntfongen, ’t dûrre hwet lang, mar det kaem trochdet ik
+in skoftsje fen hûs west ha.
+
+Mei koarten scil ik Jo wol ris mear skriuwe, ’k ha ’t nou hwet hiel
+drok mei myn saken. Myn tank for Jou bilangstelling.
+
+Wol Jy my skriuwe, doch ’t den forearst „poste restante Beetsterzwaag,”
+hwa en hwet ik bin? deroer letter ris.
+
+Mei achting,
+
+Jins tsjinner,
+G. J. F.
+
+Myn lokkich stjerte, dat my, sa faken ik yn forbining kom mei Jan fen
+’e Gaestmar, trochstrings yet ginstiger ljochtet as ornaris, brocht my
+foartdalik ta de forûnderstelling, det dizze brievekaert, skreaun wier
+mei de hân fen immen, fen hwa ’t ik net folle goeds to wachtsjen hie:
+dy fen Canne,[14] hwaens hânskrift ik ienris biwûndere hie; en wiken
+bin ik ûnforsetlik yn dy miening bleaun, oant my earst earjister in
+brievekaert fen dit hearskip taskikt waerd, hwerút ik sjoch, det it
+tige wierskynlik liket, det ik my yn dit stik fen saken forsind haw.
+
+ [14] It wier my nammentlik net ûnbikend, det de heit fen ús
+ Gearkomste-Ropper skoallemaster is (west hat?) earne yn ’e omkriten
+ fen ’e Sweach, en, om ’t it fekânsje wier, tocht ik det de hear C. Jr.
+ der útfenhûzje mocht.
+
+Under de ynfloed fen dizze ûnkrekte miening, skreau ik oan G. J. F,
+poste restante Beetstersweach, efter hwa ’t ik op ’e iene ef oare wize
+Canne miende siikje te moatten, in kaert, dêr ’t ik my op hwet
+gekoanstekkerige menear yn utere, howol ik yet jimmer rekkenskip hâlde
+moast mei de kâns, det in ûnbikend persoan de skriuwer wier, de
+forûnderstelde hear Canne „de sphinx oan ’e Boarne” neamde, him it
+útstel die, de korrespondinsje sa troch to setten, om ’t it hearskip sa
+fiks myn nijsgierrigens wekke hie en ik „fen sensaesje hold”—en as myn
+miening to witten die, det de skriuwer fen ’e brievekaert for in examen
+siet, hwet de opleappende hear Canne ridlik noflik kitelje koe. Dizze
+kaert, hwerfen ik sels gjin kopy biwarre, lyk as by brieven nea net myn
+gewoante wier, hat de Gaestmarder Hear yn syn Nijsblêd-artikeltsjes, om
+’t er ynseach, det troch dy gekoanstekkerij syn hiel geskreau, det ik
+der ynflein wêze scoe, machtleas wirden waerd, ljeaver net meidield, om
+’t er „in gefoel hie, as wier er der net op in suvere wize oankommen.”
+Men scoene wé wirde fen sok in draeijerij, en, om hem ek dy útwei ôf to
+skoatteljen, jow ik, de skriuwer fen dizze kaert, him alle soarten fen
+frijichheit de ynhâld, mar den ljeafst wird for wird, mei to dielen, al
+scil er faeks hjirtsjinoan skoarje, om ’t syn sizzen, det ik der
+ynflein wier, den dúdlikernôch opsettelike ljeagen waerd. Hwent ef de
+Gaestmarder Hear is tsjin ’e lampe roun—mar den moat men him ek
+biskôgje as in man, dy ’t sims it bistjûr oer syn dieden en binammen
+syn wirden mist, en fierders as immen, dy ’t yn ’t iepenbier jerne in
+oar fen brekken biskildiget, dêr ’t er sels mei bisocht is, om sa syn
+eigen ûngevens to forbergjen,—ef ik bin foar de kroade riden, mar den
+
+1o. moat men yen forwûnderje, hwerom de ynhâld fen ’e niismiende kaert
+net meidield wirdt, en as de Gaestmarder Hear twongen is soks to dwaen,
+sûnder fieling wêze for in ironyske wize fen skriuwen, en allike
+tsjokhûdich as de skriuwer fen ’e „Klankboarne”;
+
+2o. moat men, hwet ik hjirby forklearre: det fen ’t bigjin ôf earnstich
+rekkenskip hâlden is mei de kâns, det efter G. J. F. Jan Fen ’e
+Gaestmar skûle, ljeagen neame en my biskildigje fen ûnwierheden, my, dy
+’t my dochs sikerwier nea net bisounige oan in draeijerij lyk as Hof yn
+’e saek fen ’e priisfraech-boekjes;
+
+3o. moat men de forklearring fen myn frjeon Ate Sevenster, det er my al
+foartdalik nei de lêzing fen it sonnet-yn-kwesje, warskôge hie en
+oanret forsichtich to wêzen, hwernei ik to kennen joech, inkeld prate
+to scillen fen in „ûnthjit,” ljeagen neame;
+
+4o. moat men de forklearring fen ’e hear Sipma, det er tsjinoer my
+krekt itselde bitinken utere hie, hwernei ik forhelle, det ik mei dizze
+kriichslist rekkenskip hâlden hie by it skriuwen fen myn earst brief,
+ljeagen neame;
+
+5o. moat men Jan fen ’e Gaestmar in rêstich-oerlizzend minske achtsje.
+
+
+Mocht men nou fen bitinken wêze, det mear as de frage hwa fen ús twaën
+fen ’e oar to grazen nommen is, fen bilang is de wearde fen it sonnet
+„Myn taflecht”, foarâl yn forbân mei de neat-weardigens fen ’e
+„Klankboarne, den achtsje ik my lokkich, det ik for dit nuver
+forskynsel ek in folslein-suvere forklearring to jaen wit, hwerby ik
+stipe wird fen Jan fen ’e Gaestmar sels, dy ’t sûnder ergewaesje de
+earste lêzing fen syn fers meidielt, do ’t it yet net foroare wier nei
+myn smaek, om yn ’e Ljouwerter opnommen to wirden—do ’t er it dos,
+neffens syn eigen miening yet net forknoeid hie. Lyk as ik sei binne
+der yn dit fjirtsjinrigelich fers wol 4½ suvere rigels to bikennen, to
+witten:
+
+    Ik hâld fen dy, sa ’t stille minsken hâlde
+    Fen ienlikheit; by dy wier ’k bûten noed . . .
+
+    Den socht ik dy en mocht dy altyd fine;
+    Under it boldrich driigjen brochst my wei
+    Nei fredich-stille kriten . . .
+
+wylst ek de titel „Myn taflecht” hwet hie, dat gjin ien kritikus al
+dalik minder ginstich stimme mocht. Lykwol docht it út de earste
+lêzing, dy ’t men fynt yn „De skiednis fen in sonnet” bliken, det it
+opskrift oarspronklik wier it banale en heal yn ’e mûle fen in
+Dykstra-rimeler thúshearrende „Oan myn sprake”, det for „altyd” yn de
+trêdde rigel fen ’e krektsa oanhelle stien hat „jimmer”, hwermei hiel
+de klang fen dat suver fers fordoarn is, wylst for: „Under it boldrich
+driigjen _brochst_ my wei”, to ’n earsten stie: „Dou _loekst_ my ûnder
+’t boldrich driigjen wei”, hwertroch ek fen de klank-expresje neat mear
+oerbliuwt. De hear Hof hat sadwaende syn sonnet, do ’t er miende it to
+forknoeijen, op syn alderminst in trêdde part better makke, dêrmei wer
+bliken jaende fen syn krekt ynsjoch, hwet ferskinst oanbilanget...
+_Tige sterk fiel ik_,—om de wirden fen myn brief to biwarjen—
+
+1. det as lêzing II (de Ljouwerter) skreaun waerd fen in jongfeint, dy
+’t oan ’e yngong stie fen in fruchtber libben fen learing en
+ûnderfining, op syn minst praet wêze mocht fen in _ûnthjit;_
+
+2. det as lêzing II (de Ljouwerter) levere waerd fen immen fen boppe de
+fjirtich jier, dy ’t dos faeks al de helte fen syn libben efter ’e rêch
+hat, mar _efkes foldwaende_ mear is;
+
+3. det as lêzing I (de Gaestmarder) jown wirdt, binammen as in
+folwoechsen man ús dêrmei fornoegje wol, it sonnet _ûnfoldwaende_ is,
+_howol it dichtstik bliuwt en dos yet jimmer bitsjuttend heger stiet as
+alle fersen fen ’e „Klankboarne”._
+
+As de hear Hof sadwaende syn artikeltsjes slút mei to sizzen: „It
+biwiis is nou wol levere, det ik gelyk hie, do ’t ik, nei ’t ik Kalma
+syn tredde stik oer my en myn wirk lêzen hie, yn mysels sei, det dy
+jonge man likernôch krekt rjochtoarsom oardielje scoe, sa gau as er in
+fers ûnder ’e eagen krige, dêr ’t er net fen wist, det it fen my wier;”
+yn pleats fen „It biwiis is nou wol levere, det ik net sa fier mis
+wier, do ’t ik, nei ’t ik Kalma syn trêdde stik oer de Klankboarne
+lêzen hie, yn mysels sei, det dy jongen man sûnder mis aerdich hwet
+goeds fine scoe yn myn nijste fersen, fen _mear as acht jier nei it
+forskinen fen ’e Klankboarne_, en sels twa jier jonger as myn yet net
+fen him bispritsen sonnetten „Nij Libben”—den is dit in _krasse,
+opsettelike draeijerij_, sadet myn gearfettings mei gloarje ek dizze
+oanfal úthâlden hawwe en mei nocht de tredde ôfwachtsje.
+
+Hwent de hear Hof, faeks eangjend det it my maklik falle mocht, de
+earste oanfallen ôf to wizen, ûndernimt twisken ’e bidriuwen troch yet
+in trêdde troch de fordildich-harkjende lêzerskloft fen Hepkema to
+freegjen, hwet men wol fen sokke kritiken—wer binammen fen sokke
+gearfettings—tinke moat, as oer syn wirk yn ’e Ljouwerter stien hawwe,
+as men fornimt, det de skriuwer dêrfen mar njoggentjin jier is en (dit
+is binammen, hwet my tsjinstiet) in jongbaeske, twisken de gymnasiale
+en de ûntgrieningstiid yn?
+
+Hark ris, Janneman! Hwet moat men tinke fen de ljeafde for ienfald, dêr
+’t Jou rymstikken sa heech by opjowe, as it teltsje wierheit bifette,
+det Jou wente ynrochte is mei sok in oeribele oerfloed fen divans en
+draperieën, det it for in goê Fries is om der oars fen to wirden, to
+mear om ’t Jiffer Hof aerdich sûr sjocht, as immen it bistiet mei syn
+skoen oan, in kuijer yn hjar pronkkeamer to ûndernimmen? Ho to
+oardieljen oer Jou fieling for Frysk, as de hjir forneamde Hof-anekdote
+wier hjitte moat, det by it berne wirden fen Jou dochter in adfortinsje
+yn it Nijsblêd priele fen „Berne Bernarda”, howol hjar beppe jimmer op
+syn goê-frysk Bearendtsje neamd waerd?
+
+Ik koe de forlieding net wjerstean, Jo hjir mei deselde falske munt to
+biteljen, mar moat der ynlike klam oplizze, det sokke
+heislik-persoanlike strideraezjes, as wy inkeld to genietsjen krigen yn
+’e dagen fen „Fij Lútsen!” en „Hark ris, Piter!” yn ús skriftenkennisse
+_fen Jo_ wer ynfierd binne, det ik allinnich om my to fordigenjen, soks
+neifolgje, mar, sa gau Jy ynsjogge, det sok in wize fen bistokeljen ta
+neat laet, ek gjin ien mear meidiele scil fen ’e forskate
+Hof-anekdotes, dêr ’t nei it forskinen fen myn artikels yn ’e
+Ljouwerter, langer eltsenien mei oantôgjen komt.
+
+_De wearde fen myn gearfettings, hwerfen in sakelike bistriding jimmer
+bliid fen my forwolkomme wirde scil, hat dos net fen gjin inkelde
+oanfal to lijen hawn, sadet dêrmei de grounslach lein bliuwt for in
+oprjochte, djip-geande, howol faek hwet strange, en it Frysk
+heechhâldende krityk; de antikrityk fen Hof lykwol wier „ûnwirdich” oan
+de dichter Geart Jans Fenema._
+
+
+En nou ’t wy den safier kommen binne, det Jy wol twongen waerden mei to
+stimmen, det myn ûnginstich oardiel oer Jou wirk net meidield is ûnder
+ynfloed fen persoanlik skeel, mar om ’t ik dêrmei miende it bilang fen
+ús tael to tsjinjen, achte hear Hof, bisiikje nou yn my net langer
+immen to sjên, dy ’t longerjend by Jo socht nei in heap
+minderweardichs, om dêr it greate sensaesje-publyk op to ûntheljen, mar
+in jongfeint, dy ’t stiet yet oan de poarte fen syn libben, en dat
+jerne biwarje woe moai en suver en ryk.
+
+Sjoch, it wier in mistreastige hjerst-middei en de loften skriemden en
+huzen en beammen stienen bitrienne; ik hie my los makke fen in frjeon,
+oan hwa ’t ik hiel myn siele tabitroud hie en dy ’t my alles ôfferge
+sûnder my sels hwet to jaen—do bisleat ik my tsjin myn sear to
+forsetten troch my wer to wijen oan ’e tsjinst fen ús tael, en in
+opstel fen weardearringe to skriuwen oer Jou wirk, hweryn ik, op gesach
+fen oaren, tocht det in krêftich dichter spriek. En ik lies, wer for ’t
+earst nei lange tiden, de oerstjûre fersen fen ’e Klankboarne, en lies
+de „Omstikken en Sydstikken” mei de faeks-goedmiende, mar oerstallige
+„Drankjes,” wylst „Is der in fryske tael,” dat ik oant do ta biskôge as
+in Jo ûnweardich bisiikjen om hwet krom wier, rjocht to praten, my mar
+al to goed bikend west hie—en it barde dy middeis, det myn tsjinsin
+ûntstie en him heal ta hate ûntjoech, det ik oersloech yn in oar
+uterste, en der gjin praet mear fen hearre mocht, det der in dichter yn
+Jo libje scoe.
+
+En soks moeit my nou, al wier it my to forjaen, as men foar eagen
+hâldt, ho komselden him de dichter-yn-jo utere hie. Efkes kaem ik ta
+ynkear by it lêzen fen dy suvere rigels: „En dy ’t my lok-lokkich makke
+en bliid, Do ’t libben my ta lijen waerd” en krêftiger haw ik it
+oankommen field, do ’t ik it earste sonnet fen „Ny Libben” neigyng, it
+bigoun my slim to hinderjen do ’t Jou ûnderbistjûrder, Bokke Simens,
+nei oanlieding fen myn opstellen by my rinnen kaem, en mear as ienris
+sei „Ik bin it wol mei Jo iens, mar dochs wit er wol fen eigen
+ûnderfining, hwet dichterlike oandwaning is,” mar wissichheit is it net
+wirden ear ’t ik oan ’e weet kaem, det „Myn taflecht” fen Jo skreaun
+wier. En ynlik hoopje ik, det Jy my net ûntstride scille, det ik jimmer
+oanfallen dien haw, op hwet ik neame wol de Jan fen ’e Gaestmar yn Jo,
+de man fen ûnsuverens en ûnwierens, dy ’t Jy neffens myn bitinken fiers
+to folle frij jown hawwe, mar de dichter Geart Jans Fenema nea net to
+nei kommen bin.
+
+En as ik nou siz „Woloan, it plak fen ’e lêste is njonken, net jinoer
+ús,” den mien ik dêrmei hielendal net, det, as Jy nei ús ta komme
+wolle, soks inkeld barre kin trochdet ek Jy de Jan-fen-’e
+Gaestmar-periode biskôgje as minderweardich en mei ynstimming myn
+gearfettings oernimme, hwent mocht dat Jo to biswierlik wêze, tink den
+oer de tiid do ’t Jan fen ’e Gaestmar him sa jamk utere, as oer dagen
+det Geart Jans Fenema him mids folle striid al mear en mear ûntjoech.
+En mochten Jy wegerje, neist ús plak to kiezen—hwet my sikerwier sear
+dwaen scoe—om hwet ik sei oer ’e wize, hwerop Jy it Ljouwerter Nijsblêd
+bistjûre en oer it gehalte fen dat blêd sels, den bin ik ré dat alles
+fen stikje ta bytsje werom to nimmen, net om ’t ik oertsjûge bin, det
+ik it net by ’t rjochte ein hie, mar om ’t _ik winskje ta
+oerienstimming to kommen_.
+
+Jo oansiikje om diel to foarmjen fen ús jonge biweging, hweryn faeks
+âldere minsken hjar net thús fiele scoenen, en dy ’t dochs jimmer
+alhiel selsstânnich hjar gong gean scil, wol ik net, om ’t dêrmei in
+ûnsuvere tastân berne wirde koe, mar de selde rie-jaende stimme oer
+taelstriid-saken, dy’t de hearen Sytstra en Sipma takend waerd, wolle
+wy ek Jo jaen, sadré de Jan fen ’e Gaestmar plak makke hat for de Geart
+Jans Fenema.
+
+Achte hear Hof, litte wy mei eltsoar wirkje om it safier to bringen,
+det ienris de skiednisskriuwer fen Fryslâns skriftenkennisse seit:
+
+„Fortuten brocht it jier 1916, hwent yn in nij orgaen ûntjoech him in
+bitsjuttend tal jonge fryske skriuwers en ek for Hof, dy ’t him as Jan
+fen ’e Gaestmar ûnder folle striid ûntwikkele hie, briek nou de dei
+oan, lyk as er sels ynsjoen hawwe moat mei it oannimmen fen syn nije
+skriuwersnamme Geart Jans Fenema.”
+
+
+_Einoanteikening_. Mei it iepenbier meitsjen fen ’e
+Sljucht-en-Rjucht-dokuminten dy ’t ik ûnthiet to jaen, bin ik fen doel
+to wachtsjen oant „Fryslân” en dat krantsje as konkurrinten foar
+eltsoar steane. Myn tank oan allegearre, dy ’t ús biwiis fen meifielen
+yn ús streevjen stjûrden.
+
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 75842 ***