1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
7235
7236
7237
7238
7239
7240
7241
7242
7243
7244
7245
7246
7247
7248
7249
7250
7251
7252
7253
7254
7255
7256
7257
7258
7259
7260
7261
7262
7263
7264
7265
7266
7267
7268
7269
7270
7271
7272
7273
7274
7275
7276
7277
7278
7279
7280
7281
7282
7283
7284
7285
7286
7287
7288
7289
7290
7291
7292
7293
7294
7295
7296
7297
7298
7299
7300
7301
7302
7303
7304
7305
7306
7307
7308
7309
7310
7311
7312
7313
7314
7315
7316
7317
7318
7319
7320
7321
7322
7323
7324
7325
7326
7327
7328
7329
7330
7331
7332
7333
7334
7335
7336
7337
7338
7339
7340
7341
7342
7343
7344
7345
7346
7347
7348
7349
7350
7351
7352
7353
7354
7355
7356
7357
7358
7359
7360
7361
7362
7363
7364
7365
7366
7367
7368
7369
7370
7371
7372
7373
7374
7375
7376
7377
7378
7379
7380
7381
7382
7383
7384
7385
7386
7387
7388
7389
7390
7391
7392
7393
7394
7395
7396
7397
7398
7399
7400
7401
7402
7403
7404
7405
7406
7407
7408
7409
7410
7411
7412
7413
7414
7415
7416
7417
7418
7419
7420
7421
7422
7423
7424
7425
7426
7427
7428
7429
7430
7431
7432
7433
7434
7435
7436
7437
7438
7439
7440
7441
7442
7443
7444
7445
7446
7447
7448
7449
7450
7451
7452
7453
7454
7455
7456
7457
7458
7459
7460
7461
7462
7463
7464
7465
7466
7467
7468
7469
7470
7471
7472
7473
7474
7475
7476
7477
7478
7479
7480
7481
7482
7483
7484
7485
7486
7487
7488
7489
7490
7491
7492
7493
7494
7495
7496
7497
7498
7499
7500
7501
7502
7503
7504
7505
7506
7507
7508
7509
7510
7511
7512
7513
7514
7515
7516
7517
7518
7519
7520
7521
7522
7523
7524
7525
7526
7527
7528
7529
7530
7531
7532
7533
7534
7535
7536
7537
7538
7539
7540
7541
7542
7543
7544
7545
7546
7547
7548
7549
7550
7551
7552
7553
7554
7555
7556
7557
7558
7559
7560
7561
7562
7563
7564
7565
7566
7567
7568
7569
7570
7571
7572
7573
7574
7575
7576
7577
7578
7579
7580
7581
7582
7583
7584
7585
7586
7587
7588
7589
7590
7591
7592
7593
7594
7595
7596
7597
7598
7599
7600
7601
7602
7603
7604
7605
7606
7607
7608
7609
7610
7611
7612
7613
7614
7615
7616
7617
7618
7619
7620
7621
7622
7623
7624
7625
7626
7627
7628
7629
7630
7631
7632
7633
7634
7635
7636
7637
7638
7639
7640
7641
7642
7643
7644
7645
7646
7647
7648
7649
7650
7651
7652
7653
7654
7655
7656
7657
7658
7659
7660
7661
7662
7663
7664
7665
7666
7667
7668
7669
7670
7671
7672
7673
7674
7675
7676
7677
7678
7679
7680
7681
7682
7683
7684
7685
7686
7687
7688
7689
7690
7691
7692
7693
7694
7695
7696
7697
7698
7699
7700
7701
7702
7703
7704
7705
7706
7707
7708
7709
7710
7711
7712
7713
7714
7715
7716
7717
7718
7719
7720
7721
7722
7723
7724
7725
7726
7727
7728
7729
7730
7731
7732
7733
7734
7735
7736
7737
7738
7739
7740
7741
7742
7743
7744
7745
7746
7747
7748
7749
7750
7751
7752
7753
7754
7755
7756
7757
7758
7759
7760
7761
7762
7763
7764
7765
7766
7767
7768
7769
7770
7771
7772
7773
7774
7775
7776
7777
7778
7779
7780
7781
7782
7783
7784
7785
7786
7787
7788
7789
7790
7791
7792
7793
7794
7795
7796
7797
7798
7799
7800
7801
7802
7803
7804
7805
7806
7807
7808
7809
7810
7811
7812
7813
7814
7815
7816
7817
7818
7819
7820
7821
7822
7823
7824
7825
7826
7827
7828
7829
7830
7831
7832
7833
7834
7835
7836
7837
7838
7839
7840
7841
7842
7843
7844
7845
7846
7847
7848
7849
7850
7851
7852
7853
7854
7855
7856
7857
7858
7859
7860
7861
7862
7863
7864
7865
7866
7867
7868
7869
7870
7871
7872
7873
7874
7875
7876
7877
7878
7879
7880
7881
7882
7883
7884
7885
7886
7887
7888
7889
7890
7891
7892
7893
7894
7895
7896
7897
7898
7899
7900
7901
7902
7903
7904
7905
7906
7907
7908
7909
7910
7911
7912
7913
7914
7915
7916
7917
7918
7919
7920
7921
7922
7923
7924
7925
7926
7927
7928
7929
7930
7931
7932
7933
7934
7935
7936
7937
7938
7939
7940
7941
7942
7943
7944
7945
7946
7947
7948
7949
7950
7951
7952
7953
7954
7955
7956
7957
7958
7959
7960
7961
7962
7963
7964
7965
7966
7967
7968
7969
7970
7971
7972
7973
7974
7975
7976
7977
7978
7979
7980
7981
7982
7983
7984
7985
7986
7987
7988
7989
7990
7991
7992
7993
7994
7995
7996
7997
7998
7999
8000
8001
8002
8003
8004
8005
8006
8007
8008
8009
8010
8011
8012
8013
8014
8015
8016
8017
8018
8019
8020
8021
8022
8023
8024
8025
8026
8027
8028
8029
8030
8031
8032
8033
8034
8035
8036
8037
8038
8039
8040
8041
8042
8043
8044
8045
8046
8047
8048
8049
8050
8051
8052
8053
8054
8055
8056
8057
8058
8059
8060
8061
8062
8063
8064
8065
8066
8067
8068
8069
8070
8071
8072
8073
8074
8075
8076
8077
8078
8079
8080
8081
8082
8083
8084
8085
8086
8087
8088
8089
8090
8091
8092
8093
8094
8095
8096
8097
8098
8099
8100
8101
8102
8103
8104
8105
8106
8107
8108
8109
8110
8111
8112
8113
8114
8115
8116
8117
8118
8119
8120
8121
8122
8123
8124
8125
8126
8127
8128
8129
8130
8131
8132
8133
8134
8135
8136
8137
8138
8139
8140
8141
8142
8143
8144
8145
8146
8147
8148
8149
8150
8151
8152
8153
8154
8155
8156
8157
8158
8159
8160
8161
8162
8163
8164
8165
8166
8167
8168
8169
8170
8171
8172
8173
8174
8175
8176
8177
8178
8179
8180
8181
8182
8183
8184
8185
8186
8187
8188
8189
8190
8191
8192
8193
8194
8195
8196
8197
8198
8199
8200
8201
8202
8203
8204
8205
8206
8207
8208
8209
8210
8211
8212
8213
8214
8215
8216
8217
8218
8219
8220
8221
8222
8223
8224
8225
8226
8227
8228
8229
8230
8231
8232
8233
8234
8235
8236
8237
8238
8239
8240
8241
8242
8243
8244
8245
8246
8247
8248
8249
8250
8251
8252
8253
8254
8255
8256
8257
8258
8259
8260
8261
8262
8263
8264
8265
8266
8267
8268
8269
8270
8271
8272
8273
8274
8275
8276
8277
8278
8279
8280
8281
8282
8283
8284
8285
8286
8287
8288
8289
8290
8291
8292
8293
8294
8295
8296
8297
8298
8299
8300
8301
8302
8303
8304
8305
8306
8307
8308
8309
8310
8311
8312
8313
8314
8315
8316
8317
8318
8319
8320
8321
8322
8323
8324
8325
8326
8327
8328
8329
8330
8331
8332
8333
8334
8335
8336
8337
8338
8339
8340
8341
8342
8343
8344
8345
8346
8347
8348
8349
8350
8351
8352
8353
8354
8355
8356
8357
8358
8359
8360
8361
8362
8363
8364
8365
8366
8367
8368
8369
8370
8371
8372
8373
8374
8375
8376
8377
8378
8379
8380
8381
8382
8383
8384
8385
8386
8387
8388
8389
8390
8391
8392
8393
8394
8395
8396
8397
8398
8399
8400
8401
8402
8403
8404
8405
8406
8407
8408
8409
8410
8411
8412
8413
8414
8415
8416
8417
8418
8419
8420
8421
8422
8423
8424
8425
8426
8427
8428
8429
8430
8431
8432
8433
8434
8435
8436
8437
8438
8439
8440
8441
8442
8443
8444
8445
8446
8447
8448
8449
8450
8451
8452
8453
8454
8455
8456
8457
8458
8459
8460
8461
8462
8463
8464
8465
8466
8467
8468
8469
8470
8471
8472
8473
8474
8475
8476
8477
8478
8479
8480
8481
8482
8483
8484
8485
8486
8487
8488
8489
8490
8491
8492
8493
8494
8495
8496
8497
8498
8499
8500
8501
8502
8503
8504
8505
8506
8507
8508
8509
8510
8511
8512
8513
8514
8515
8516
8517
8518
8519
|
<!DOCTYPE html
PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2022-11-16T16:03:44Z using SAXON HE 9.9.1.8 . -->
<html lang="nl">
<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8">
<title>In de koffie: Oorspronkelijke Indische Roman</title>
<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html">
<meta name="author" content="J. Dermoût">
<link rel="coverpage" href="images/new-cover.jpg">
<link rel="schema.DC" href="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
<meta name="DC.Title" content="In de koffie: Oorspronkelijke Indische Roman">
<meta name="DC.Creator" content="J. Dermoût">
<meta name="DC.Language" content="nl-1900">
<meta name="DC.Format" content="text/html">
<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
<style type="text/css"> /* <![CDATA[ */
html {
line-height: 1.3;
}
body {
margin: 0;
}
main {
display: block;
}
h1 {
font-size: 2em;
margin: 0.67em 0;
}
hr {
height: 0;
overflow: visible;
}
pre {
font-family: monospace;
font-size: 1em;
}
a {
background-color: transparent;
}
abbr[title] {
border-bottom: none;
text-decoration: underline dotted;
}
b, strong {
font-weight: bolder;
}
code, kbd, samp {
font-family: monospace;
font-size: 1em;
}
small {
font-size: 80%;
}
sub, sup {
font-size: 67%;
line-height: 0;
position: relative;
vertical-align: baseline;
}
sub {
bottom: -0.25em;
}
sup {
top: -0.5em;
}
img {
border-style: none;
}
body {
font-family: serif;
font-size: 100%;
text-align: left;
margin-top: 2.4em;
}
div.front, div.body {
margin-bottom: 7.2em;
}
div.back {
margin-bottom: 2.4em;
}
.div0 {
margin-top: 7.2em;
margin-bottom: 7.2em;
}
.div1 {
margin-top: 5.6em;
margin-bottom: 5.6em;
}
.div2 {
margin-top: 4.8em;
margin-bottom: 4.8em;
}
.div3 {
margin-top: 3.6em;
margin-bottom: 3.6em;
}
.div4 {
margin-top: 2.4em;
margin-bottom: 2.4em;
}
.div5, .div6, .div7 {
margin-top: 1.44em;
margin-bottom: 1.44em;
}
.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child,
.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child {
margin-bottom: 0;
}
blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back {
margin-top: 0;
margin-bottom: 0;
}
.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child,
.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child {
margin-top: 0;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 {
clear: both;
font-style: normal;
text-transform: none;
}
h3, .h3 {
font-size: 1.2em;
}
h3.label {
font-size: 1em;
margin-bottom: 0;
}
h4, .h4 {
font-size: 1em;
}
.alignleft {
text-align: left;
}
.alignright {
text-align: right;
}
.alignblock {
text-align: justify;
}
p.tb, hr.tb, .par.tb {
margin: 1.6em auto;
text-align: center;
}
p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument {
font-size: 0.9em;
text-indent: 0;
}
p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument {
margin: 1.58em 10%;
}
.opener, .address {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
}
.addrline {
margin-top: 0;
margin-bottom: 0;
}
.dateline {
margin-top: 1.6em;
margin-bottom: 1.6em;
text-align: right;
}
.salute {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.signed {
margin-top: 1.6em;
margin-left: 3.58em;
text-indent: -2em;
}
.epigraph {
font-size: 0.9em;
width: 60%;
margin-left: auto;
}
.epigraph span.bibl {
display: block;
text-align: right;
}
.trailer {
clear: both;
margin-top: 3.6em;
}
span.abbr, abbr {
white-space: nowrap;
}
span.parnum {
font-weight: bold;
}
span.corr, span.gap {
border-bottom: 1px dotted red;
}
span.num, span.trans {
border-bottom: 1px dotted gray;
}
span.measure {
border-bottom: 1px dotted green;
}
.ex {
letter-spacing: 0.2em;
}
.sc {
font-variant: small-caps;
}
.asc {
font-variant: small-caps;
text-transform: lowercase;
}
.uc {
text-transform: uppercase;
}
.tt {
font-family: monospace;
}
.underline {
text-decoration: underline;
}
.overline, .overtilde {
text-decoration: overline;
}
.rm {
font-style: normal;
}
.red {
color: red;
}
hr {
clear: both;
border: none;
border-bottom: 1px solid black;
width: 45%;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
margin-top: 1em;
text-align: center;
}
hr.dotted {
border-bottom: 2px dotted black;
}
hr.dashed {
border-bottom: 2px dashed black;
}
.aligncenter {
text-align: center;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
font-size: 1.44em;
line-height: 1.5;
}
h1.label, h2.label {
font-size: 1.2em;
margin-bottom: 0;
}
h5, h6 {
font-size: 1em;
font-style: italic;
}
p, .par {
text-indent: 0;
}
p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line {
text-transform: uppercase;
}
.hangq {
text-indent: -0.32em;
}
.hangqq {
text-indent: -0.42em;
}
.hangqqq {
text-indent: -0.84em;
}
p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter {
float: left;
clear: left;
margin: 0 0.05em 0 0;
padding: 0;
line-height: 0.8;
font-size: 420%;
vertical-align: super;
}
blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote {
font-size: 0.9em;
margin: 1.58em 5%;
}
.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden {
text-decoration: none;
}
.advertisement, .advertisements {
background-color: #FFFEE0;
border: black 1px dotted;
color: #000;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
span.accent {
display: inline-block;
text-align: center;
}
span.accent, span.accent span.top, span.accent span.base {
line-height: 0.40em;
}
span.accent span.top {
font-weight: bold;
font-size: 5pt;
}
span.accent span.base {
display: block;
}
.footnotes .body, .footnotes .div1 {
padding: 0;
}
.fnarrow {
color: #AAAAAA;
font-weight: bold;
text-decoration: none;
}
.fnarrow:hover, .fnreturn:hover {
color: #660000;
}
.fnreturn {
color: #AAAAAA;
font-size: 80%;
font-weight: bold;
text-decoration: none;
vertical-align: 0.25em;
}
a {
text-decoration: none;
}
a:hover {
text-decoration: underline;
background-color: #e9f5ff;
}
a.noteRef, a.pseudoNoteRef {
font-size: 67%;
vertical-align: super;
text-decoration: none;
margin-left: 0.1em;
}
.externalUrl {
font-size: small;
font-family: monospace;
color: gray;
}
.displayfootnote {
display: none;
}
div.footnotes {
font-size: 80%;
margin-top: 1em;
padding: 0;
}
hr.fnsep {
margin-left: 0;
margin-right: 0;
text-align: left;
width: 25%;
}
p.footnote, .par.footnote {
margin-bottom: 0.5em;
margin-top: 0.5em;
}
p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel {
float: left;
margin-left: -0.1em;
min-width: 1.0em;
padding-right: 0.4em;
}
.apparatusnote {
text-decoration: none;
}
.apparatusnote:target, .fndiv:target {
background-color: #eaf3ff;
}
table.tocList {
width: 100%;
margin-left: auto;
margin-right: auto;
border-width: 0;
border-collapse: collapse;
}
td.tocPageNum, td.tocDivNum {
text-align: right;
min-width: 10%;
border-width: 0;
white-space: nowrap;
}
td.tocDivNum {
padding-left: 0;
padding-right: 0.5em;
vertical-align: top;
}
td.tocPageNum {
padding-left: 0.5em;
padding-right: 0;
vertical-align: bottom;
}
td.tocDivTitle {
width: auto;
}
p.tocPart, .par.tocPart {
margin: 1.58em 0;
font-variant: small-caps;
}
p.tocChapter, .par.tocChapter {
margin: 1.58em 0;
}
p.tocSection, .par.tocSection {
margin: 0.7em 5%;
}
table.tocList td {
vertical-align: top;
}
table.tocList td.tocPageNum {
vertical-align: bottom;
}
table.inner {
display: inline-table;
border-collapse: collapse;
width: 100%;
}
td.itemNum {
text-align: right;
min-width: 5%;
padding-right: 0.8em;
}
td.innerContainer {
padding: 0;
margin: 0;
}
.index {
font-size: 80%;
}
.index p {
text-indent: -1em;
margin-left: 1em;
}
.indexToc {
text-align: center;
}
.transcriberNote {
background-color: #DDE;
border: black 1px dotted;
color: #000;
font-family: sans-serif;
font-size: 80%;
margin: 2em 5%;
padding: 1em;
}
.missingTarget {
text-decoration: line-through;
color: red;
}
.correctionTable {
width: 75%;
}
.width20 {
width: 20%;
}
.width40 {
width: 40%;
}
p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint {
color: #666666;
font-size: 80%;
}
span.musictime {
vertical-align: middle;
display: inline-block;
text-align: center;
}
span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom {
padding: 1px 0.5px;
font-size: xx-small;
font-weight: bold;
line-height: 0.7em;
}
span.musictime span.bottom {
display: block;
}
ul {
list-style-type: none;
}
.splitListTable {
margin-left: 0;
}
.splitListTable td {
vertical-align: top;
}
.numberedItem {
text-indent: -3em;
margin-left: 3em;
}
.numberedItem .itemNumber {
float: left;
position: relative;
left: -3.5em;
width: 3em;
display: inline-block;
text-align: right;
}
.itemGroupTable {
border-collapse: collapse;
margin-left: 0;
}
.itemGroupTable td {
padding: 0;
margin: 0;
vertical-align: middle;
}
.itemGroupBrace {
padding: 0 0.5em !important;
}
.titlePage {
border: #DDDDDD 2px solid;
margin: 3em 0 7em;
padding: 5em 10% 6em;
text-align: center;
}
.titlePage .docTitle {
line-height: 1.7;
margin: 2em 0;
font-weight: bold;
}
.titlePage .docTitle .mainTitle {
font-size: 1.8em;
}
.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle,
.titlePage .docTitle .volumeTitle {
font-size: 1.44em;
}
.titlePage .byline {
margin: 2em 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.titlePage .byline .docAuthor {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
.titlePage .figure {
margin: 2em auto;
}
.titlePage .docImprint {
margin: 4em 0 0;
font-size: 1.2em;
line-height: 1.5;
}
.titlePage .docImprint .docDate {
font-size: 1.2em;
font-weight: bold;
}
div.figure {
text-align: center;
}
.figure {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
.floatLeft {
float: left;
margin: 10px 10px 10px 0;
}
.floatRight {
float: right;
margin: 10px 0 10px 10px;
}
p.figureHead, .par.figureHead {
font-size: 100%;
text-align: center;
}
.figAnnotation {
font-size: 80%;
position: relative;
margin: 0 auto;
}
.figTopLeft, .figBottomLeft {
float: left;
}
.figTopRight, .figBottomRight {
float: right;
}
.figure p, .figure .par {
font-size: 80%;
margin-top: 0;
text-align: center;
}
img {
border-width: 0;
}
td.galleryFigure {
text-align: center;
vertical-align: middle;
}
td.galleryCaption {
text-align: center;
vertical-align: top;
}
body {
padding: 1.58em 16%;
}
.pageNum {
display: inline;
font-size: 8.4pt;
font-style: normal;
margin: 0;
padding: 0;
position: absolute;
right: 1%;
text-align: right;
letter-spacing: normal;
}
.marginnote {
font-size: 0.8em;
height: 0;
left: 1%;
position: absolute;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
}
.right-marginnote {
font-size: 0.8em;
height: 0;
right: 3%;
position: absolute;
text-indent: 0;
text-align: right;
width: 11%
}
.cut-in-left-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
float: left;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: left;
padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0;
}
.cut-in-right-note {
font-size: 0.8em;
left: 1%;
float: right;
text-indent: 0;
width: 14%;
text-align: right;
padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em;
}
span.tocPageNum, span.flushright {
position: absolute;
right: 16%;
top: auto;
text-indent: 0;
}
.pglink::after {
content: "\0000A0\01F4D8";
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.catlink::after {
content: "\0000A0\01F4C7";
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after {
content: "\0000A0\002197\00FE0F";
color: blue;
font-size: 80%;
font-style: normal;
font-weight: normal;
}
.pglink:hover {
background-color: #DCFFDC;
}
.catlink:hover {
background-color: #FFFFDC;
}
.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover {
background-color: #FFDCDC;
}
body {
background: #FFFFFF;
font-family: serif;
}
body, a.hidden {
color: black;
}
h1, h2, .h1, .h2 {
text-align: center;
font-variant: small-caps;
font-weight: normal;
}
p.byline {
text-align: center;
font-style: italic;
margin-bottom: 2em;
}
.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline {
text-align: left;
}
.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum {
color: #660000;
}
.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a {
color: #AAAAAA;
}
a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover {
color: red;
}
h1, h2, h3, h4, h5, h6 {
font-weight: normal;
}
table {
margin-left: auto;
margin-right: auto;
}
.tableCaption {
text-align: center;
}
.arab { font-family: Scheherazade, serif; }
.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; }
.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; }
.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; }
.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; }
/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */
.small {
font-size: small;
}
.large {
font-size: large;
}
.center {
text-align: center;
}
/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
.cover-imagewidth {
width:480px;
}
.titlepage-imagewidth {
width:480px;
}
/* ]]> */ </style>
</head>
<body>
<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 69366 ***</div>
<div class="front">
<div class="div1 cover">
<div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/new-cover.jpg" alt="Nieuw ontworpen voorkant." width="480" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="div1 titlepage">
<div class="divBody">
<p class="first"></p>
<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="480" height="720"></div><p>
</p>
</div>
</div>
<div class="titlePage">
<div class="docTitle">
<div class="mainTitle">IN DE KOFFIE</div>
<div class="subTitle">OORSPRONKELIJKE INDISCHE ROMAN</div>
</div>
<div class="byline">DOOR
<br>
<span class="docAuthor">J. DERMOUT</span></div>
<div class="docImprint">AMERSFOORT<br>
G. J. SLOTHOUWER</div>
</div>
<p><span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span></p>
</div>
<div class="body">
<div class="div1 part">
<div class="divHead">
<h2 class="main">EERSTE DEEL</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">De zon schoot haar stralen door de ijle lucht in het hooge gebergte. Op het pad, slechts
weinig beschaduwd door de van de hooge uitkapping overbuigende <span class="ex" lang="ms">glagah</span>,<a class="noteRef" id="xd31e128src" href="#xd31e128">1</a> stak zij met geweldige kracht de kleine ruiterschaar, die stapvoets tegen de sterke
helling opklom. Hetzij door de warmte, of door de omstandigheid dat de breedte van
het pad niet toeliet dat hun paarden naast elkaar gingen, doch de twee Europeanen
die voorop reden, wisselden slechts weinig woorden; af en toe vroeg de voorste naar
de benaming der streken, die zij doortrokken; welke vragen door bemiddeling van den
tweede, werden beantwoord door den inlander, die nommer drie was in de rij.
</p>
<p>Hij die vooraan reed, was niet jong meer, getuige <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>de grijzende knevel en bakkebaarden die het mannelijk gelaat sierden. Donkergrijze
oogen zagen u scherp en toch vertrouwenwekkend aan; een lange reeks jaren in de open
lucht doorgebracht, hadden de gelaatskleur gebruind; en zou dit misschien bij een
deftige zwarte kleeding misstaan hebben, boven het wit der half jas, half <span class="ex" lang="ms">kabaja</span> kwam het voordeelig uit. Slechts bij een zeer nauwkeurig opnemen bespeurde men dat
de ruiter in zijn voorkomen iets had, dat Indisch bloed verried; aan zijn uitspraak
van het hollandsch, noch aan eenig gebaar zou men het bemerkt hebben.
</p>
<p>Deed degeen, die op hem volgde, niet in lichaamsgestalte voor den heer Messner onder,
wie hem in de oogen zag, gesteld dat het u gelukte zijn blik langer dan een gedeelte
van een seconde op te vangen, voelde onwillekeurig een huivering, iets dat hem als
het ware noopte waarschuwend uit te roepen: pas op den deze! Zag men die oogen niet,
wier blauw uit een donkeren en een lichten kring bestond, dan moest men erkennen,
dat Korman eveneens een knap voorkomen had. Hij had den naam van groote doortastendheid
en energie, en beide eigenschappen stonden hem op ’t gelaat geteekend, maar die oogen.…
men moest er aan wennen; en dat deed men te gemakkelijker, daar hij u altijd tegen
zijn linker of rechter wang liet praten.
</p>
<p>Zij verschilden aanmerkelijk in leeftijd, Messner had <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>de vijftig reeds achter den rug, terwijl Korman eerst even acht en dertig jaar oud
was. Lang geleden hadden zij elkaar ontmoet; zij waren toen in betrekking op een koffieland,
en de aanleiding tot hun vriendschap was éénzelfde gedachte geweest, die hen beide
beheerschte: eigen zaken doen. De oudere had daartoe willen geraken door te sparen;
langzaam maar zeker groeide zijn kapitaaltje aan, maar ach hoe langzaam! De jongere
had geen geduld; hij wilde dadelijk beginnen; ieder jaar was er één, waarom zou men
het verspillen? Hij overtuigde eindelijk zijn ouderen vriend dat zij met de duizenden
van deze, vermeerderd met de honderden van hem zelf, gevoegelijk een zaakje konden
opzetten. Wel bedroeg hun beider schat niet veel, niet genoeg voor een koffielandje
hoe klein ook, maar.… men kon het eens in de tabak probeeren, daar had men meer voorbeelden
van réussite bij gezien.
</p>
<p>Twaalf jaar hadden zij samen gewerkt, om aan het einde daarvan nog even ver te zijn
als toen zij begonnen, of eigenlijk nog niet eens zoover; want toenmaals hadden zij
hun geld boven den grond, en thans zat het er in, zonder dat zij veel kans zagen het
er ooit weer geheel uit te krijgen. Toch kon men niet zeggen dat zij ongelukkig waren
geweest, maar hun kapitaal was te klein; met hard werken was er van te leven, doch
van overhouden was geen sprake. Daartoe moest men met veel, heel veel geld werken,
of zij hadden <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>twintig jaar eerder moeten beginnen, zooals hun buurman, die naar men zeide, óók met
niets begonnen was en onlangs met een paar millioen „naar huis was gegaan”. Ja, die
oude heer Benoit had geboft; en ook weer niet, want hij kon het Europeesch klimaat
niet verdragen en had daarom hals over kop moeten terugkomen naar Indië, en zich in
een mooi huis opgesloten te Soerabaja, om er te blijven wonen in betrekkelijke ontbering,
niettegenstaande al zijn geld!
</p>
<p>Op zekeren dag kwam Korman ’s avonds in de gezamenlijke woning thuis, liet zijn zonnehoed
door het vertrek gieren en viel op een stoel neer onder den uitroep: „Ik verdom het
langer.”
</p>
<p>„Wat?” vroeg zijn compagnon, die ook pas terug van het werk, in een luierstoel lag
uit te rusten.
</p>
<p>„Zóó te werken,” was het antwoord. „Heb ik daar niet den heelen middag achter den
ploeg moeten loopen, omdat die uilskuikens het maar niet kunnen leeren! Ik ga morgen
naar Soerabaja.”
</p>
<p>„Ga voort,” verzocht Messner.
</p>
<p>„Ik ga den ouden Benoit opzoeken en om werkkapitaal vragen. Weigert hij, dan ga ik
liever weer in betrekking; maar dit is niet uit te houden; ik herhaal het, ik.…”
</p>
<p>„We weten het,” zeide Messner. „Nu, ’t idée is zoo kwaad niet; probeer het, en lukt
het niet, dan kunnen <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>wij nog altijd zien. Voor één is in dit zaakje nog wel brood te verdienen.”
</p>
<p>„Neen,” zeide Korman, „geen brood; dit kun je in Holland verdienen; hier is het nauwelijks
droge rijst.”
</p>
<p>Met schoenen aan, die hij ontwend was, en vreeselijk transpireerende in een kleeding
die hij in geen jaren gedragen had, kwam Korman den eersten avond bij den heer Benoit.
Nog drie avonden herhaalde hij zijn bezoek, doch zonder te spreken over hetgeen hem
op dezen tocht gedreven had, toen Benoit hem eindelijk zelf op de zaak bracht.
</p>
<p>„Je komt om duiten, hè?” vroeg hij aan Korman.
</p>
<p>„Ja meneer,” zeide deze. Hij kende den ouden heer, en wist dat men hem tot veel kon
overhalen, mits men hem flink aandurfde zoodra hij genoeg had nagedacht over hetgeen
men van hem verlangde. En dat laatste moest Benoit zelf als ’t ware uitvinden; want
als men het hem in ronde woorden vroeg of voorstelde, dan sprak de oude zonderling
de twee eenige woorden uit die hij van het latijn kende: <span class="ex" lang="la">Non possumus</span>! en daarbij bleef het.
</p>
<p>„Dat begreep ik; iedereen komt om duiten bij mij, maar je krijgt ze niet.”
</p>
<p>„Geen latijn,” dacht Korman, en overluid zeide hij<span class="corr" id="xd31e168" title="Bron: .">,</span> „Ik wel.”
</p>
<p>„Haha!” lachte Benoit. „Neen vriend, je vergist <span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>je. Dat wil zeggen, als ik iemand aan geld zou willen helpen, dan zou jij dat zijn.
Ik heb je zien werken, jou en dien ander.… <span class="ex">Ik</span> heb nooit zoo hard gewerkt; dat is waar! Maar de tabak staat me niet aan; dat is
een te gevaarlijke zaak.”
</p>
<p>„U hebt er toch zelf goede zaken mee gemaakt,” merkte Korman aan.
</p>
<p>„Juist daarom weet ik er alles van. Met dobbelen kun je ook geld verdienen, en veel
hooger schat ik tabakplanten niet. Neen man, ik wil mijn geld niet wegsmijten. Een
solide koffieonderneming zou me wel lijken; als jij dát kon …”
</p>
<p>„Ik ken het,” zeide Korman. „Ik kwam uit de koffie, en zou nooit iets anders begonnen
zijn, als we maar meer kapitaal hadden gehad.”
</p>
<p>„Zie je nu wel,” zeide Benoit. „Daar geef je me al gelijk! Met een snertbeetje geld
gauw en veel verdienen, <span class="ex" lang="fr">rouge ou noir, va banque</span>, jawel, dat is het. Maar als jij dat zelf zoo goed wist, hoe durf je mij dan aankomen
om duiten voor je tabak?”
</p>
<p>Korman vergat zijn leven lang het oogenblik niet dat hij thans doorleefde. Zou hij …?
Tijd tot bedenken was er niet … hij moest! Met een gevoel of hij plotseling in een
koud water sprong, loog hij:
</p>
<p>„Ik kwam niet om geld voor tabak. Veel liever hing ik me op, dan u daarom te vragen.
Te goed weet ik zelf wat u daareven zei. Ik vraag geld om <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>een koffieonderneming te beginnen.” En hij martelde zich om gedurende twee minuten
den ouden heer recht in de spottende oogen te zien.
</p>
<p>„’t Is sterk!” riep Benoit eindelijk uit … „Maar <span class="ex" lang="ms">soedah</span>!<a class="noteRef" id="xd31e197src" href="#xd31e197">2</a> ik werk liever met een <span class="ex">pinteren gladakker</span><a class="noteRef" id="xd31e202src" href="#xd31e202">3</a> dan met een eerlijken stommerik; je kunt geld van me krijgen.”
</p>
<p>Korman bleef nog drie dagen en toen was alles geregeld.
</p>
<p>„Apropos,” had Benoit nog gevraagd, „neem je dien compagnon van je mee?”
</p>
<p>„Natuurlijk meneer,” antwoordde Korman. „Wij werken al sinds zooveel jaren samen;
zou ik hem nu in den steek laten? Hij zal mijn rechterhand zijn, en later onderadministrateur.”
</p>
<p>Maar de oude heer had het hoofd geschud.
</p>
<p>„Neen,” zeide hij. „Dat gaat nooit goed. Jelui hebben altijd evenveel te commandeeren
gehad en hij is de oudste … Is hij zelfstandig geheel te vertrouwen?”
</p>
<p>„Te vertrouwen in allen opzichte wat zijn eerlijkheid betreft, doch eenige contrôle
op zijn werk kan hij velen,” gaf Korman ten antwoord.
</p>
<p>„Zoek een driehonderd bouws voor hem uit, niet te ver van je vandaan,” zeide Benoit.
„Jij kunt dan voor superintendent spelen.”
<span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span></p>
<p>Korman kwam bij zijn compagnon terug, een geheel ander mensch dan een week geleden.
Hij deelde Messner mee wat hij met den heer Benoit had afgehandeld; althans voor zoover
hij dat kon en wilde.
</p>
<p>„Zie je,” zeide hij, „de oude wil van mijn land iets maken waarop hij geuren kan.
Daarom moet het zóó groot zijn, dat hij er als ’t ware alle anderen de loef mee afsteekt.
Hij wou ons niet samen laten werken: dus moest jij een ander land zoeken. Enne … dat
is waar ook, hij wilde absoluut dat je administratie over mij tot hem kwam … zoo’n
beetje superintendeeren. Ik weigerde eerst en zei dat het omgekeerd beter zou gaan,
enzoovoort, maar hij werd eindelijk boos en zei „Nu, doen of niet doen?” Toen heb
ik maar voor je aangenomen; dat begrijp je. Je vindt het immers goed?”
</p>
<p>„Och ja,” zeide Messner, die te blij was met deze uitkomst, om veel te letten op het
krenkende dat voor hem in die bepaling lag opgesloten.
</p>
<p>En nu waren zij op weg naar de woeste gronden, die Korman voor zich had uitgezocht.
</p>
<p>Achter hen reed de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span><a class="noteRef" id="xd31e223src" href="#xd31e223">4</a> van Wonosarie, onder wiens gebied de verlangde gronden lagen, en die zich had laten
vinden om mede te gaan, ten einde mogelijke kleine vergoedingen aan de bevolking in
’t reine te helpen brengen.
<span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span></p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Poeniko lêpên-ipoen</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e232src" href="#xd31e232">5</a> klonk een diepe stem uit de achterhoede, de woorden uitende alsof zij hardop gedacht
waren.
</p>
<p>De <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> had even het hoofd bewogen ten teeken dat hij het gehoord had, en wachtte geruimen
tijd eer hij nader blijk gaf dat de gesproken woorden betrekking hadden op den tocht
van heden. Toen zeide hij, zich tot Korman wendende:
</p>
<p>„Daar begint het land van mijnheer.”
</p>
<p>Het pad, tot nu toe loopende door onbehagelijke <span class="ex" lang="ms">glagah</span> en <span class="ex" lang="ms">alang-alang</span><a class="noteRef" id="xd31e248src" href="#xd31e248">6</a> strooken, had het bosch bereikt, en welkom was de koelte die daarin heerschte. Links
van den weg, die nu zachtkens de diepte in leidde, stond hoog woest bosch, in eeuwenoude
ongestoordheid; het onderhout een bosch op zichzelf vormende, als een tweede generatie
van een reuzengeslacht; rechts een steile helling, een afgrond, waarop geen boom had
kunnen standhouden vanwege de ontelbare afschuivingen, die groote open plekken in
het kreupelhout hadden gebroken, en waarlangs rijdende de europeanen zich onwillekeurig
op hun paard naar den binnenkant van den weg overbogen. Beneden rolde en viel het
water van een vrij sterken bergstroom, leven aanbrengende als een solist in het eentonige
orkest van ’t oerwoud.
<span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span></p>
<p>Aan den overkant dier <span class="ex" lang="ms">kalie</span><a class="noteRef" id="xd31e256src" href="#xd31e256">7</a> begon het land van Korman, dat Watoeombo zou heeten, naar den breeden steen, die
beneden de <span class="ex" lang="ms">kalie</span> dwong zich in tweeën te splitsen en dusdoende een veilige doorwaadbare plaats te
maken.
</p>
<p>„Kijk!” zei Korman, toen zij daar even halt hielden, „hier is een vlak terrein, zeer
geschikt voor woningen en établissement.—Vindt de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> dat ook niet?” vroeg hij, om deze beleefdheidshalve niet uit het gesprek te houden.
</p>
<p>De <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> zag rond, en nog eer hij kon antwoorden klonk weer een stem uit het gevolg.
</p>
<p>„Deze grond is <span class="ex" lang="ms">angker</span><a class="noteRef" id="xd31e277src" href="#xd31e277">8</a> mijnheer,” vervolgde daarop de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>. „In die drie groote boomen daar in ’t westen huizen de geesten; u kunt hier geen
woning bouwen.”
</p>
<p>Korman trok de schouders op. „Is de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> dan niet bang?” vroeg hij schertsend.
</p>
<p>Tot eenig antwoord reikte het inlandsch hoofd hem zijn rijzweepje toe, dat Korman
met een onnoozelen blik bekeek.
</p>
<p>„Geef eens hier,” zeide Messner. „O ja, ik zie het; er loopt een <span class="ex">pellet</span>-streep<a class="noteRef" id="xd31e296src" href="#xd31e296">9</a> door de <span class="ex">rottan</span>, over twee geledingen, waarvan de een den verkeerden <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>kant opgaat. Juist, dan heeft de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> van den invloed der geesten niet te vreezen. En wat deze betreft, kan men een <span class="ex" lang="ms">modin</span><a class="noteRef" id="xd31e310src" href="#xd31e310">10</a> laten komen en ze doen verhuizen; ik ken een beste.”
</p>
<p>„Kom,” stelde Korman voor, wien het gesprek verveelde, „laat ons nu dien <span class="ex" lang="ms">loengoer</span> gaan opzoeken van waaruit men den boel overzien kan.”
</p>
<p>Het gezelschap trok verder tot zij eindelijk den bergrug bereikten, die een vergezicht
aanbood over den geheelen omtrek, aangezien er geen bosch, doch <span class="ex" lang="ms">alang-alang</span> op groeide.
</p>
<p>Van daaruit wees Korman den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> aan, welk gedeelte hij wilde aanvragen. Het strekte zich in de breedte uit over drie
bergruggen, uitloopers van den hoogen piek die zich achter hen verhief, en liep in
de lengte van af de plaats waar het bosch zoo even begonnen was, tot nog ver boven
de plaats waar zij nu stonden.
</p>
<p>Hoewel nergens op het aangeduide perceel eenig spoor van een <span class="ex">dessa</span><a class="noteRef" id="xd31e332src" href="#xd31e332">11</a> of aanplant van de bevolking te ontdekken was, wist nochtans de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, voorgelicht door de bekende stemmen uit het gevolg, een reeks plekken aan te wijzen
waarop de inlander zus en zoo verklaard had recht te hebben. En toen Korman, met een
notitieboekje gewapend, aan ’t opschrijven <span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>wilde gaan, raakte hij al spoedig verward in de namen, de <span class="ex">dessa’s</span>, de omschrijving en wat er meer was. Messner, die zich intusschen bezig had gehouden
met het nemen van enkele peilingen en het vervaardigen van een ruwe schets, kwam eindelijk
tusschenbeiden.
</p>
<p>„Wel, <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>,” zeide hij, „wat dunkt u; als we al die dingen gaan opnoemen en omschrijven, dan
komt er geen eind aan de <span class="ex" lang="ms">soesah</span><a class="noteRef" id="xd31e350src" href="#xd31e350">12</a> als straks de controleur komt; als we het maar eens taxeerden, en de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> liet de verdere regeling door een zijner ondergeschikten afmaken?”
</p>
<p>Het inlandsch hoofd vond dat „mijnheer goed gesproken had.”
</p>
<p>„Is er ook een pad dat oostwaarts loopt, om of over den hoogen <span class="ex" lang="ms">loengoer</span> dien wij daar zien?” vroeg Messner daarop.
</p>
<p>Ja, dat was er, loopende van een hoog in ’t gebergte gelegen <span class="ex">dessa</span>, die rijk was aan koffietuinen, naar de standplaats van den <span class="ex">assistent-wedhono</span>, alwaar ook het gouvernementspakhuis was.
</p>
<p>„Ik zou niet te veel praten over die bijzonderheden,” mompelde Korman; „anders krijg
je ’t nooit.”
</p>
<p>Messner haalde de schouders op, met een onwillige uitdrukking in zijn gelaat. Toen
wendde hij zijn paard, en men reed den weg terug dien men gekomen <span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span>was, om straks bij het koffiepakhuis linksaf te slaan naar de gronden die Messner
voor zich zou aanvragen.
</p>
<p>Het was avond geworden eer men terug was op Wonosarie, waar de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> woonde. Op diens erf stond de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> te wachten waarmee de beide aanstaande administrateurs van koffieondernemingen, of
zooals zij zich zelf met een meer vulgaire uitdrukking betitelden: koffieboeren, naar
de stad zouden rijden om er te overnachten.
</p>
<p>Voor zij weggingen, had Messner den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> apart genomen.
</p>
<p>„Ziehier <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, vijfhonderd gulden,” had hij gezegd. „Hieraan heeft de man, dien de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> met de regeling der stukjes eigendom der bevolking belasten zal, ruim voldoende.
Is er over, dan bestemme de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> dat tot het geven van een <span class="ex" lang="ms">slamatan</span><a class="noteRef" id="xd31e402src" href="#xd31e402">13</a>, of wat hij wil. Zou de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> hier even zijn handteekening op willen zetten?” Daarbij reikte hij het inlandsch
hoofd een door hem opgestelde quitantie toe.
</p>
<p>Een donkerder tint overtoog het bruine gelaat van den inlander toen hij teekende en
het geld opstreek, om daarmee.… de bevolking te gelasten, straks als de controleur
kwam vragen, te antwoorden dat zij niets, hoegenaamd niets geen belang had bij de
<span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>door de heeren Korman en Messner aangevraagde perceelen.
</p>
<p>In de <span class="ex" lang="fr">américaine</span>, die door een span <span class="ex">Kedoeërs</span> getrokken, licht en vlug over den weg stoof, maakte Korman zijn vriend een compliment
over de wijze waarop deze het zaakje met den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> geregeld had.
</p>
<p>„Och,” antwoordde Messner; „om je de waarheid te zeggen, deed ik zulke dingen liever
niet. Met veel meer genoegen betaalde ik aan de inlanders zelf uit, wat hun rechtmatig
en billijk toekomt. Doch begin er eens aan! Je hebt dan dadelijk tegenwerking van
den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, die den boel natuurlijk in de war stuurt, en, zoogenaamd opkomende voor het belang
van den kleinen man, direct het geheele Binnenlandsch Bestuur op zijn hand heeft.”
</p>
<p>„Jawel,” zeide Korman, „uit een standpunt van hoogere moraliteit beschouwd, is het
misschien niet al te mooi; maar ik heb schik in je handigheid en zal het onthouden
om er bij voorkomende gelegenheid van te profiteeren. Wat drommel, als het gouvernement
zelf dergelijke toestanden in de hand werkt, kan men ons arme planters niet kwalijk
nemen dat wij er ons voordeel mee doen.”
</p>
<p>Na een uur rijdens bereikten zij de stad en namen hun intrek in het logement, om na
het avondeten, doodelijk vermoeid van den zwaren tocht, hun kamers op te zoeken en
zich door een langen nacht slapens <span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span>voor te bereiden op het werk dat hen morgen weer wachtte. En dat was voor beiden bij
lange na niet het gemakkelijkste van alles wat er tot voorbereiding van hun toekomstige
werkzaamheid moest worden verricht. Het betrof niet meer of minder dan het invullen
der requesten en die <span class="ex">persoonlijk</span> te gaan aanbevelen bij den resident.
</p>
<p>Persoonlijk—bij den resident! Er zullen er zijn die lachen als zij vernemen dat juist
dit het moeielijkste was voor Messner en Korman. Het zijn dezulken die niet weten
wat eenige jaren van afzondering uitwerken, zelfs op de meest conversabele menschen.
Zij kennen dat gevoel niet waarmee de binnenlander, na een jaar niets dan inlanders
om zich heen te hebben gezien en hoogstens tweemaal in dat jaar het gezicht van een
medeplanter te hebben aanschouwd, de stad betreedt waar men een taal spreekt die hij
ontwend is, onderwerpen behandelt die hem vreemd geworden zijn, waar hij telkens het
gevaar loopt dames tegen te komen! Dames … waarvoor hij op den loop gaat, of die hij,
als ’t niet anders kan, zenuwachtig groetend en met een verhoogde gelaatskleur passeert.
</p>
<p>En later als de arme fortuin heeft gemaakt en in de omgeving van een hollandsche stad
weer is herleefd, weer is geworden wat hij in zijn jeugd was, aangenaam en gemakkelijk
in den omgang, dan verwondere <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>men zich niet aan zijn zijde een halve wilde te zien, een vrouw waarvan men zich afvraagt:
hoe is ’t in ’s heeren naam mogelijk dat zóó’n man aan zóó’n vrouw komt!—maar men
bedenke dat die man eenmaal tot haar opzag als tot een wezen uit een hoogere wereld;
dat zij eenmaal met haar vriendinnen den spot dreef met dien onhandigen verlegen koffieplanter,
die haar waarachtig eens in ’t maleisch had toegesproken—uit vergissing.
</p>
<p>Naar den resident! Hoe moesten zij dien halfgod der binnenlanden te gemoet treden,
hem groeten, aanspreken? Men kan toch geen <span class="ex" lang="ms">sembah</span><a class="noteRef" id="xd31e446src" href="#xd31e446">14</a> maken en hurken … de eenige beleefdheidsvormen die den binnenlander helder voor den
geest staan. Geloof mij, gij ministers en kamerleden, die den knop van de deur niet
kunt vinden als ge bij Zijn Majesteit ten gehoore zijt geweest om den eed af te leggen,
uw gang naar het paleis was minder zwaar dan die van Messner en Korman naar het residentiehuis.
</p>
<p>Zij zagen wat bleek toen zij er vandaan kwamen en hun gang richtten naar de sociëteit,
waar zij een paar bekenden aantroffen met wie zij op het succes hunner nieuwe onderneming
klonken en dronken, tot hun angstige stemming geheel was verdwenen en Korman bij het
naar huis gaan verklaarde bereid te zijn de eerstvolgende dansreceptie van den resident
<span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>bij te wonen, en „er geen donder van te zullen hebben.” Waarmee hij bedoelde dat hij
niet bleu zou zijn.
</p>
<p>In hun <span class="ex" lang="ms">pondok</span><a class="noteRef" id="xd31e457src" href="#xd31e457">15</a> teruggekeerd zagen zij die woning, die hun zooveel jaren een onderkomen was geweest,
met minachting aan. Zij haastten zich hun zaken in de tabak af te wikkelen, wat daarin
bestond dat zij hun inventaris voor een prijsje overdeden aan een chinees, die kans
scheen te zien wèl zaken te maken waar dat den europeanen niettegenstaande groote
inspanning mislukt was. Voorts wachtten zij tot er een missive kwam van den resident,
die hun mededeelde dat er geen bezwaren bestonden tegen de afgifte in erfpacht van
de door hen aangevraagde perceelen, en zij dus, onder voorbehoud der nadere goedkeuring
door de Regeering, konden beginnen met te laten opmeten en ook met de ontginning.
</p>
<p>Het laatste was een gunst, die in den tijd dat Messner en Korman begonnen, dikwijls
aan serieuze ondernemers werd toegestaan, opdat zij niet zouden behoeven te wachten
tot de stukken den langen weg hadden afgelegd naar Buitenzorg en terug, waarmee twee
tot soms vier jaar gemoeid waren.
</p>
<p>Korman zond bericht aan zijn geldschieter, den heer Benoit te <span class="ex">Soerabaja</span>, er bij voegende dat Messner en hij van den gunstigen tijd des jaars geen dag wilden
laten verloren gaan, en derhalve wanneer <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>deze brief den heer Benoit bereikte, zij reeds vertrokken zouden zijn, elk naar zijn
perceel.
</p>
<p>Het was den avond vóór den dag waarop zij voor het eerst van elkaar zouden afscheid
nemen op langeren tijd, dat Messner en Korman in de voorgaanderij van hun <span class="ex">bamboe</span>-huis, de laatste schikkingen met elkaar zaten te bespreken.
</p>
<p>Binnen was een vrouw, geholpen door een jong meisje van ruim twaalf jaar, bezig de
tafel te dekken voor hun laatste avondeten in dit verblijf. Die vrouw was de huishoudster
van Messner. Een korte, eenigszins gezette gestalte, helder van voorkomen, geprononceerd
chineesch type en op het gelaat een uitdrukking van vriendelijkheid, goedheid en trouw.
Het jonge meisje was haar zusje, Li Nio of kortweg Li geheeten, door Messner en Korman
ongeveer tien jaar geleden geadopteerd, toen haar moeder was overleden. Behalve de
blankheid van haar teint verraadde niets haar chineesche afkomst; eer zou men geneigd
zijn haar voor een <span class="corr" id="xd31e475" title="Bron: indo-europeénne">indo-européenne</span> te houden. Een half hoofd grooter dan haar oudere zuster, had zij in tegenstelling
van dezer stille bedaardheid, een vroolijke bewegelijkheid in haar mondje zoowel als
in haar gebaren. Zonder ophouden snapte zij door; van de eigenaardigheden van het
zich moeten behelpen nu alles was ingepakt, sprong zij telkens over op wat hen straks
in „het bosch” te wachten stond; <span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>of zij ook zoo bruin zouden worden als de bergbewoners, die nu en dan zich in de <span class="ex" lang="ms">kotta</span><a class="noteRef" id="xd31e482src" href="#xd31e482">16</a> vertoonden; of Papa Messner en Papa Korman <span class="ex" lang="ms">krassan</span><a class="noteRef" id="xd31e487src" href="#xd31e487">17</a> zouden zijn als ze elkaar niet dagelijks meer zagen, en wie wel voor Papa Korman
zou zorgen? Of hij de <span class="ex" lang="ms">njai</span><a class="noteRef" id="xd31e493src" href="#xd31e493">18</a> die hij had weggejaagd, omdat zij brutaal was geweest tegen haar zuster en haar zelf
geslagen had, nu weer terug zou nemen?
</p>
<p>In de voorgaanderij was het laatste papier geborgen en de laatste afspraak gemaakt.
Zij lagen in hun luierstoelen tegen de <span class="ex" lang="ms">kepang</span> te staren waarmee het afdak was beschoten, elk in zijn eigen gedachten verdiept.
Dezelfde vraag die Li Nio al babbelend geuit had, was ook bij Korman opgerezen. Hij
had zijn huishoudster een half jaar geleden moeten wegzenden om het alsnog zonder
te stellen; maar dat kon zoo niet blijven als hij ginds alleen zat, midden in de wildernis.
Hij had er tot op dit oogenblik niet aan gedacht en morgen in de vroegte moest hij
weg. Zaken als deze beslissen zich niet in een paar uur, dus zou hij het nu moeten
opgeven; dat besefte hij, doch het deed hem onaangenaam aan dat hij er niet eerder
aan gedacht had.
</p>
<p>„Li! schenk papa nog eens in,” riep Messner.
</p>
<p>Het meisje kwam en bediende hen beiden. Toen <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>zij het glaasje bitter aan Korman toeschoof, viel diens blik onwillekeurig op het
handje dat het voortbewoog, en toen op de geheele figuur van het meisje. Hij schrok
van de ingeving die hij kreeg, gewaar wordende wat hem tot nu toe verborgen was gebleven,
dat het kind dat hem papa noemde, dat hij steeds als een dochtertje had beschouwd,
gerijpt was tot jonge maagd en dat zij reeds nu bij hem, Korman, een zeer goede plaatsvervangster
zou kunnen zijn voor de <span class="ex" lang="ms">njai</span>, die hij had moeten wegjagen.
</p>
<p>Hij greep een harer handen en trok haar naar zich toe, op zijn knie.
</p>
<p>„Je moet nog eens bij mij komen zitten, Li,” zeide hij. „Morgen gaat Papa”—het kostte
hem eenige moeite dit woord thans uit te spreken—„morgen gaat Papa alleen weg, en
moet van Li afscheid nemen; voor heel lang.”
</p>
<p>Het meisje gaf niet dadelijk antwoord. Met haar fijne vingertjes krulde zij zijn baard
op, ernstig en bedroefd op het gebruinde gelaat starende van den man die haar mede
had opgevoed, dien zij niet alleen den vadernaam gaf, maar ook als een vader liefhad.
</p>
<p>Op eens klaarde het lieve gezichtje op, verhelderd door een gelukkig denkbeeld.
</p>
<p>„Ik ga met Papa mee,” zeide zij, en toen, vleiend tegen hem aanleunende, ging zij
voort: „Ja papa, ik mag mee niet waar? Li zal voor u zorgen en goed oppassen. Zeg
dat Li mag, papa!
<span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span></p>
<p>„En <span class="ex">ik</span> dan, Li?” vroeg Messner.
</p>
<p>Zij scheen een oogenblik te weifelen, doch het duurde niet lang.
</p>
<p>„U heeft zus om op u te passen, en ik zal dikwijls bij u komen,” meende zij; „zoodra
de weg klaar is, die u laat maken om bij papa Korman te kunnen komen.”
</p>
<p>„Wat ze zegt is nog zoo dom niet,” viel Korman in. „Ik zal daar beroerd alleen zitten;
ik had er in de drukte zelf nog niet aan gedacht. Alleen geloof ik niet dat Li het
lang uithoudt; ze zal haar zuster niet kunnen missen en wel gauw weer verlangen bij
haar te zijn.”
</p>
<p>„Hm,” deed Messner. „Maar.… ga nu naar binnen, Li.”
</p>
<p>„Mag ik dan mee met papa?” <span class="corr" id="xd31e529" title="Bron: seurde">zeurde</span> zij.
</p>
<p>„Jawel,” zeide Messner, en juichend liep het kind naar binnen om het groote nieuws
aan haar zuster te vertellen.
</p>
<p>„Wat ik zeggen wou, Korman,” zeide Messner; „onthoud wat we met elkaar hebben afgesproken;
als zij bij je wil blijven, en je krijgt later employés en zij wordt wat ouder, dat
je haar nooit voor huishoudster afstaat. Dan is het mij wel.”
</p>
<p>„Dat beloof ik je,” zeide Korman.
</p>
<p>„Het zou zonde zijn van het kind,” mijmerde Messner hardop. „Ze moet op haar tijd
trouwen met <span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>een harer landslui, een goeden als die te vinden is.—Kom, nog een halfje, dan gaan
we eten.”
</p>
<p>Tegen den middag bereikte Korman het land waar hij thans eindelijk zijn fortuin hoopte
te vinden. Aan den zijweg bij de woonplaats van den <span class="ex">assistent-wedhono</span> had hij afscheid genomen van zijn vriend en van de „<span class="ex" lang="ms">nonja</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e547src" href="#xd31e547">19</a> Daar hadden zij ook de <span class="ex">koelies</span><a class="noteRef" id="xd31e555src" href="#xd31e555">20</a> gevonden die waren besteld om mede te gaan, om een <span class="ex" lang="ms">tampat</span><a class="noteRef" id="xd31e561src" href="#xd31e561">21</a> op te slaan en de eerste werkzaamheden te verrichten. Li had gehuild toen zij van
Zus moest scheiden, maar die tranen waren spoedig gedroogd, en vroolijk was zij op
haar javaansche paardje de <span class="ex" lang="ms">kalie</span> overgetrokken voorbij den grooten steen, die aan het land zijn naam gaf.
</p>
<p>Alles wat de <span class="ex">koelies</span> aan huisraad, <span class="ex">rottan</span>, <span class="ex">taliedoek</span>, <span class="ex" lang="ms">kepang</span> en verder gereedschap hadden meegebracht werd nu op een hoop gelegd en terwijl Korman
een gedeelte der <span class="ex">koelies</span> in het <span class="ex">bamboe</span>-bosch stuurde dat vlak bij te zien was, ging hij met de rest het terrein langs de
<span class="ex" lang="ms">kalie</span> af om een plek te zoeken waar niet te veel zware boomen stonden. Hij vond er weldra
een; de medegekomen <span class="ex" lang="ms">modin</span> sprak eenige onverstaanbare formules uit die dienen moesten om de booze geesten te
verjagen, en toen gebood <span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span>Korman de <span class="ex">koelies</span> om te beginnen. Met een gejuich of geschreeuw, zooals men het noemen wil, werd dat
bevel opgevolgd, en weldra zag men het struikgewas vallen, om door de achterste <span class="ex">koelies</span> te worden weggetrokken en te worden gebracht naar de <span class="ex" lang="ms">kalie</span>, die het welwillend afvoerde.
</p>
<p>Toen de kappers van <span class="ex">bamboe</span> met het medegebrachte materiaal aankwamen, was het laatste dunne boompje geveld.
In het donkere bosch was een lichte open plek ontstaan, die met een smal paadje gemeenschap
had met het groote pad waarlangs Korman gekomen was. Met den <span class="ex" lang="ms">patjol</span><a class="noteRef" id="xd31e613src" href="#xd31e613">22</a> werd nu een goot gegraven, ongeveer twee voet diep en drie voet wijd; de gewonnen
aarde werd verspreid over het langwerpig vierkant dat deze goot begrensde; de <span class="ex">koelies</span> stelden zich vrij regelmatig in drie gelederen op en begonnen het vierkant, voetje
voor voetje vooruitgaande, hard te treden. De knapste van den troep stak daarna op
aanwijzing van Korman hier en daar een stokje in den grond; bij ieder stokje begonnen
twee <span class="ex">koelies</span> met behulp van een aangepunte <span class="ex">bamboe</span> een gat te graven; de anderen gingen aan ’t bekappen en splijten van de <span class="ex">bamboe</span>.
</p>
<p>Het werk zoover gevorderd zijnde, nam Korman een troepje <span class="ex">koelies</span> met zich mee verderop, en werd een tweede, iets ruimere plek schoongemaakt evenals
<span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>de eerste. Hier moest de <span class="ex">koelie</span>loods komen.
</p>
<p>Op de eerste plek begon intusschen het karkas van een woning te ontstaan. In ’t midden
een hoog juk; er omheen een rij <span class="ex">bamboe</span>-stijlen met een doorloopenden <span class="ex">bamboe</span>-ligger er op, alles wèl bevestigd met het meegebrachte <span class="ex">taliedoek</span>, dat door gaten in de rechtopstaande <span class="ex">bamboe</span> getrokken, over de horizontale <span class="ex">bamboe</span> was heengehaald, die twee dusdoende stevig aaneenbindende. Dit karkas van de dikke,
zoogenaamde <span class="ex" lang="ms">betong</span> vervaardigd zijnde, werden nu de daksparren van <span class="ex" lang="ms">bamboe apoes</span>, een zeer taai maar dunner soort, aangebracht.
</p>
<p>Zij die de <span class="ex">bamboe</span> spleten waren onderwijl aan het vervaardigen gegaan van ramen van doorgestoken <span class="ex">bamboe</span>-latten, een vlechtwerk met mazen van een voet wijd, die hoewel met een touwtje opgemeten,
naderhand toch bleken te passen op de vlakken van het dak dat met hoekkepers was gemaakt,
of, om den javaanschen naam te gebruiken, een <span class="ex" lang="ms">limassan</span> dak was.
</p>
<p>De bedekking was versch gesneden <span class="ex" lang="ms">alang-alang</span>, met touwtjes uit den bast der reeds genoemde <span class="ex" lang="ms">bamboe-apoes</span> vastgebonden op het latwerk. Ten slotte groeiden de omwandingen, van gespleten <span class="ex">bamboe</span> ineengevlochten, onder de handen der ijverige <span class="ex">koelies</span> als ’t ware bij de minuut aan. Opgezet en aan de binnenzijde met <span class="ex" lang="ms">kepang</span> beschoten, voltooiden zij de <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>woning die, met een op dezelfde wijze als de omwandingen behandeld tusschenschot in
tweeën verdeeld, een deur aan den voorkant als eenige toegang rijk was.
</p>
<p>Op een achttal na, dat het huisraad en de kisten en koffers binnenbracht, verhuisden
de <span class="ex">koelies</span> nu naar de plek waar zij voor hun eigen onderdak moesten zorgen. Dit volbrachten
zij nog eer het geheel donker was.
</p>
<p>Een ondernemende <span class="ex">warong</span>-houder had den troep vergezeld en rijst gekookt. Toen de loods gereed was had hij
opgeschept; en bij het schijnsel van een vuur, dat gevoed werd met de restanten der
bouwmaterialen, zaten de <span class="ex">koelies</span> in een lange dubbele rij, met den <span class="ex">modin</span> aan het hoofd, hun eerste maal te doen op de onderneming Watoeombo.
</p>
<p>Li had zich den geheelen tijd bezig gehouden. Eerst had zij met belangstelling den
voortgang van het werk gevolgd, maar spoedig daarop moest zij gaan zorgen dat ook
Korman en zij dien avond iets te eten kregen. Met behulp eener oude vrouw, die Korman
als kokkin had geëngageerd, zette zij eenige pannetjes te vuur en ging aan het uitpakken
der meest benoodigde zaken, welk werk zij voortzette toen de woning gereed was.
</p>
<p>Ook Korman was in het huisje gekomen, zoodra de boel er in was; terecht meende hij
dat de <span class="ex">koelies</span> <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>bij het opzetten der loods voor hen zelf wel zonder opzicht den noodigen ijver zouden
betrachten, daar het hier hun eigen belang gold. Hij bond een hanglamp aan een der
dwars-<span class="ex">bamboes</span>, schikte de spaarzame meubelen, en schroefde zijn ijzeren ledikant, dat een plaatsje
kreeg in het afgeschoten vertrek, in elkaar, terwijl Li er de <span class="ex">klamboe</span><a class="noteRef" id="xd31e724src" href="#xd31e724">23</a> aan bevestigde; een overbodige luxe eigenlijk in het hooge gebergte, waar de muskieten
’s nachts een schuilplaats zoeken in het dichte gebladerte, tegen de koude van de
atmosfeer, en de menschen met rust laten.
</p>
<p>Het bedje van Li had hij niet opgezet, maar was aan het trekken van lijntjes begonnen
in kladboeken waarin hij ’s avonds het werkvolk en den gedanen arbeid moest opteekenen,
een bezigheid die hem aanleiding gaf aan Li te verklaren dat hij het te druk had,
toen deze hem kwam zeggen dat zij klaar was, en vragen of hij haar bed ook even in
elkaar wilde schroeven.
</p>
<p>„Waar moet Li dan slapen?” vroeg het meisje.
</p>
<p>Hij zag rond als zocht hij naar een plekje.
</p>
<p>„<span class="ex">Soedah</span>,” zeide hij toen, „Li slaapt vannacht maar bij mij.”
</p>
<p>In het oosten begon het licht te worden, ten teeken dat daar, achter de bergen, de
zon reeds boven de kim was. De eerste die in den morgen van den <span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span>tweeden dag dien Korman op zijn onderneming zou doorbrengen, tot hem kwam, was de
<span class="ex">modin</span>. Kuchend en rillend van de kou hurkte de oude man in de deur van Korman’s woning
neer met het gebruikelijke „<span class="ex" lang="ms">koelo noewoen ’ndoro</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e745src" href="#xd31e745">24</a>
</p>
<p>En hij begon te vertellen hoe hij den nacht wakende had doorgebracht, hoeveel moeite
hij nog had gehad met de geesten, die niet verhuizen wilden, tot zij eindelijk waren
geweken voor de wonderkracht zijner spreuken en voor den invloed der door hem begraven
voorwerpen. Of mijnheer dien vreeselijken slag niet had gehoord, op ’t oogenblik van
hun vertrek?
</p>
<p>„Jawel zeker,” verklaarde Korman; „ik ben er van wakker geworden.” Daarop overhandigde
hij den <span class="ex">modin</span> de som die voor dát werk was bedongen, en gaf hem zijn afscheid.
</p>
<p>Uit de loods waren intusschen de koelies aangekomen, nog gewikkeld in hun <span class="ex">kains</span>, die zij echter bij het naderen van Korman’s woning—de <span class="ex">lodjie</span>!—behoorlijk om deden. Een langdurige bespreking volgde nu over het werk dat Korman
hen wilde laten doen. waarvan de uitslag was dat een deel aannam nog eenige huizen
te bouwen, een ander deel om het bosch om te hakken en enkelen, na afbetaald te zijn,
vertrokken.
</p>
<p>Alvorens met de aanstaande boschkappers mee te <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>te gaan, ten einde hen de te vellen gedeelten aan te wijzen, ontbeet Korman.
</p>
<p>Li had gezorgd voor <span class="ex">nasi-goreng</span><a class="noteRef" id="xd31e771src" href="#xd31e771">25</a>—brood was er natuurlijk niet—en zat mee aan; doch lusteloos, etende zonder honger,
telkens het kopje thee aan den mond zettende omdat de zenuwen haar beletten de rijst
te slikken. Zij had getracht zich rekenschap te geven van haar positie; zij moest
blij zijn dat zij nu de vrouw van … Korman was geworden, zooals Zus van Papa Messner;
en ach, dat was ze ook wel; als hij het haar gevraagd had eer zij hierheen kwamen,
zou ze geantwoord hebben: heel graag! Maar zoo bij verrassing … daarin was iets wat
haar niet beviel, iets wat haar zich af deed vragen of zij geen kwaad had gedaan.
Zij zou het Zus willen vragen, doch bedacht tevens dat zij op ’t oogenblik Zus niet
zou durven ontmoeten; waarom wist zij niet, maar nog lang, heel lang moest het duren
eer zij haar weer in de oogen kon zien als vroeger. En toen Korman weg was naar het
bosch schreide zij, net als zij dien afgeloopen nacht had gedaan, nadat hij haar zoo
ruw in haar slaap gestoord had.
</p>
<p>In den nu volgenden tijd werd op <span class="ex">Watoeombo</span> met kracht gewerkt. Van uit de plaats waar zijn woning stond, had Korman een weg
laten kappen in <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>de richting van den hoogen bergrug, die aan deze zijde zijn onderneming begrensde
en aan de overzijde waarvan het land van Messner lag. De afspraak was dat ieder van
zijn kant zou beginnen en afwerken tot boven op den <span class="ex">loengoer</span><a class="noteRef" id="xd31e783src" href="#xd31e783">26</a>, een werk dat door Korman met driemaal zooveel volk zou worden uitgevoerd als door
Messner, zijnde de berekening dat vanwege de meerdere lengte van den weg door het
enorme perceel van den eerstgenoemde, zij dusdoende ongeveer gelijktijdig gereed zouden
zijn. Wie het eerst boven aankwam zou in een hoogen boomtop een vlag hijschen.
</p>
<p>Voorts had Korman, naarmate hij meer volk kreeg, meer bosch laten hakken. In ’t eerst
ging dat langzaam, doordat het terrein bij de <span class="ex">kalie</span> vlak was en dit vóór alles tot het aanleggen van een definitieve <span class="ex">kampong</span> moest worden schoongemaakt, en ook om er beddingen te plaatsen, zoogenaamde <span class="ex">pépinières</span>, tot het kweeken van jonge plantjes. Doch toen men op het effen terrein, boom voor
boom kappende gereed was, werd het hellende onder handen genomen. En dat ging gemakkelijker;
want van onderen af beginnende, hakten de boschkappers de boomen half door, en zoo
opgaande tot boven aan. Zoolang zij daarmee bezig waren zag men geen vooruitgang,
en als de dreunende bijlslagen niet het tegendeel <span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span>hadden verkondigd, zou men niet licht gedacht hebben dat eenige bouws dicht bosch
daar op vallen stonden. Eindelijk kwam het oogenblik dat zij boven waren. De laatste
rij werd doorgehakt, meer en meer, gelijk op, dikwijls de eene partij boschkappers
geholpen door die het perceel er naast hadden aangenomen, en dan kraakte het en brak
het en donderde het, de eene boom den ander die onder hem stond meesleepende in zijn
val, al vlugger en vlugger, eindigende in een geweldigen slag die de aarde deed dreunen;
en er waren weer zooveel bouws van het statige ruwe oerwoud veranderd in een wildernis,
die wachtte op het vuur dat straks die gevallen reuzen in een vruchtbaarmakende aschlaag
zou omzetten.
</p>
<p>Het weder was gunstig. Behalve een paar buien in de eerste weken van Kormans verblijf
op Watoeombo, had het niet meer geregend; en onder den strakken grijsblauwen hemel,
waarin de zon ronddoolde als had zij het zelf te warm en te eenzaam zonder een enkel
wolkje, droogde alles uit wat geveld was en brandde weldra op; de zware stammen nog
lang nasmeulende op de zwarte vlakte, en tegen de hellingen ’s nachts een gratis vuurwerk
leverende, zoo schoon als men het maar wenschen kon.
</p>
<p>Maar daarvoor had Korman geen oog; wat hem aantrok was alleen de vlugheid waarmee
het werk <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>vorderde en de goedkoopte van de aannemingssommen; want alles ging op taak, tot het
<span class="ex">ompatjollen</span> van den grond voor de <span class="ex">pépinières</span> toe, en het aanleggen van het vlakke <span class="ex">bamboe</span>-dak daarover, gedekt met <span class="ex">alang-alang</span>. Nog eer deze gereed waren, hadden de wegwerkers den <span class="ex">loengoer</span> bereikt, en was een witte vlag uitgestoken tot een aanwijzing voor het volk van Messner.
</p>
<p>Bij de vlag stonden den ganschen dag twee inlanders op wacht—één alleen durfde niet
vanwege de wilde honden die men er gezien had—met strikt bevel om zoodra zij iets
bespeurden van de nadering van Messners volk, naar huis te hollen en Korman te waarschuwen.
Want deze wilde om der wille van zijn verhouding tot Li niet door zijn vriend verrast
worden.
</p>
<p>Reeds tweemaal was hij zelf den weg afgereden, niet zoozeer omdat hij de daar geposteerde
inlanders niet vertrouwde, doch uit ongeduld. Hij moest toch langs dien weg zijne
jonge koffieplantjes, <span class="ex">kêpêlans</span>, ontvangen, die door de bevolking geleverd zouden worden uit de gouvernements-koffietuinen
die dicht bij het land van Messner lagen. En dat had haast, wilde hij nog in den komenden
westmousson planten.
</p>
<p>Eindelijk, Korman zat juist aan de <span class="corr" id="xd31e829" title="Bron: rijstttafel">rijsttafel</span>, kwamen de twee <span class="ex">koelies</span> op hun dooie gemak aanslenteren en brachten het zoo lang gewachte bericht. <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>In allerijl eindigde Korman zijn maal, liet zijn paard zadelen en reed heen, na Li
gezegd te hebben dat hij misschien op Donowarie, het land van Messner, bleef overnachten.
Hij zette toen zijn paard aan, zooveel als de weg toeliet.
</p>
<p>Op den <span class="ex">loengoer</span> gekomen hoorde hij de stemmen van de werkende inlanders en het doffe geluid der <span class="ex">arit</span>-slagen,<a class="noteRef" id="xd31e845src" href="#xd31e845">27</a> waarmee het struikgewas werd geveld. Maar het duurde nog wel een uur eer hij de menschen
zag. Op eens riep hij uit: „Dacht ik het niet!”
</p>
<p>Achter de <span class="ex">koelies</span> bespeurde hij de hooge gestalte van Messner, met blijkbaar ongeduld wachtende tot
de laatste hindernis zou zijn weggeruimd. Korman was reeds lang geleden afgestegen,
en nu, zijn paard bij den teugel nemende, leidde hij het tot vlak voor de plaats waar
de <span class="ex">koelies</span> juist een opening gemaakt hadden.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Lèren disseh</span>”<a class="noteRef" id="xd31e861src" href="#xd31e861">28</a> beval hij, en toen zij daaraan gevolg gegeven hadden en opgehouden met kappen, drong
hij er door, met voorzichtigheid voortgaande, opdat zijn paard niet zou struikelen
en de helling afglijden.
</p>
<p>Op het reeds gebaande gedeelte van den weg wachtte Messner hem op, met een glimlach
van teleurstelling op het gelaat.
</p>
<p>„Dat is mis,” riep hij Korman toe. „<span class="ex" lang="fr">Bonjour</span>; <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>hoe maak je het? Ik had je willen komen verrassen.”
</p>
<p>„Jawel, dat snapte ik,” zei Korman. „Maar daar komt niets van in. En nu ga ik met
je mee; vooruit maar! Ik ben verlangend je vrouw eens te zien; is ze wèl?”
</p>
<p>Messner gaf nog eenige orders aan het werkvolk, en leidde toen den weg.
</p>
<p>„Jongens,” zei Korman toen zij iets verder waren, „je hebt het dadelijk mooi gemaakt.
Lange gemakkelijke zigzageinden en breed uitgekapt … ik ben maar zoo gewoon weg naar
boven gekropen; zooals het viel zoo viel het. Later zullen we het wel eens opknappen.”
</p>
<p>„Dat is mij te duur,” antwoordde Messner. <span class="corr" id="xd31e877" title="Niet in bron">„</span>’t Geeft dubbel werk en nagenoeg ook dubbele kosten, want zóóveel is het verschil
niet tusschen een slechten aanleg en een goede.”
</p>
<p>Maar Korman was dit niet met hem eens, of liever hij wilde niet toegeven aan iemand
die.… hm, in zekeren zin toch onder hem stond. Vroeger was dat anders; toen was hij
de jongere compagnon, die alles wat hij wist van Messner geleerd had; maar thans was
hij administrateur van het ruim duizend bouws groote Watoeombo en superintendent van
het landje van Messner!
</p>
<p>Zij bleven er over doorpraten—of liever Korman ontwikkelde zijn meening, daar de ander
reeds lang <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>met een ongeduldig schouderophalen gezwegen had—tot zij aan Messner’s woning kwamen.
Hier was Korman geheel en al verbazing. ’t Was een groot huis, met een breede voorgaanderij,
doorloopende binnengaanderij en links en rechts kamers.… in één woord een geacheveerd
huis, netjes gewit en de vloeren belegd met een fijn vlechtwerk van <span class="ex">bamboe-woeloeh</span>, die de dikte van een vinger heeft en een uiterst dunne bast. Waarlijk, het was mooi
en smaakvol, ieder deel er van, tot zelfs de hekwerkjes, die de voorgaanderij omsloten
en met in pijlvorm gesneden stukjes <span class="ex">bamboe</span> versierd waren.
</p>
<p>Zus, want dien naam droeg de huishoudster van Messner in den huiselijken kring, kwam
de ruiters vóór het huis te gemoet. Haar eerste vraag was naar Li; waarom was zij
niet meegekomen?
</p>
<p>„Verbeelje,” riep Korman lachend uit; „de weg is nog niet eens klaar. Neen Zus, de
volgende keer, hoor. Alleen ben ik bang,” ging hij tot Messner voort, „dat zij niet
meer terug zou willen komen in onzen <span class="ex">tampat</span> als ze eenmaal dit huis gezien heeft. Ik maak je mijn compliment. Waar ben je den
eersten nacht onderdak gekomen?”
</p>
<p>„In die kamer, links,” zeide Messner. „Die heb ik eerst gezet, en toen de rest aangebouwd.”
</p>
<p>„’t Is wel aardig,” vond Korman. „Alleen wat mooi voor een tijdelijke woning.”
<span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span></p>
<p>„Tijdelijk?” riep Messner uit. „Ik hoop van beter. Neen man, daar blijf ik in zoolang
ik op de onderneming zal zijn. Ik moet niets hebben van die steenen paleizen, die
voor niemand waarde hebben, en waarover toch maar rente betaald moet worden; dank
je hartelijk! Misschien dat ik er later eens wat dakijzer op leg; hoewel—ik vind <span class="ex">alang-alang</span> aangenamer: ’s nachts warm en overdag koel.”
</p>
<p>„Nu, elk zijn meug,” zeide Korman. „Ik ben aan het zagen en bekappen van hout voor
mijn huis. Voorloopig trek ik het van hout op, gedekt met gegalvaniseerd dakijzer,
en later metsel ik er muren in—zoodra de eerste picols koffie verscheept zijn. Kom,
ik ga me lekker maken.”
</p>
<p>Dit laatste volvoerde hij door in een der kamers zijn kleeren uit te trekken en een
slaapbroek en <span class="ex">kabaja</span> van Messner aan te schieten. In de kamer alleen zijnde balde hij de vuist. Die dit
en datsche vent, zoo’n <span class="ex">sinjo</span>, die daar weer alles beter in orde had dan hij zelf, en hem met een uitgestreken
gezicht zijn moois vertoonde, alsof hij het er niet alleen om gedaan had om hem, Korman,
de oogen uit te steken! Maar morgenochtend zou het blijken wie meer werk had afgedaan;
<span class="ex">dit</span> was maar larie, op het werk daar buiten kwam het aan; huisjes bouwen en weggetjes
mooi maken was geen <span class="corr" id="xd31e918" title="Bron: koffie-land">koffieland</span> ontginnen.
</p>
<p>„Het is prachtig, ik moet het nòg eens zeggen,” <span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span>zeide hij naar buiten komende, waar Messner hem reeds met een bittertje zat op te
wachten. „Je zoudt den resident zelf kunnen logeeren.<span class="corr" id="xd31e925" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„Wie weet,” zeide Messner. „Ik heb al een vraag van den controleur, wanneer ik hem
kan ontvangen. Hij heeft nog nooit een particulier land zien beginnen, schrijft hij,
en zou gaarne eens een kijkje komen nemen.”
</p>
<p>„Beroerd volk, die ambtenaren,” mompelde Korman, „<span class="corr" id="xd31e930" title="Bron: Ze">ze</span> komen alleen omdat ze overal hun neus in willen steken. Komt hij bij mij ook?”
</p>
<p>„Als je hem liever niet hebt, dan zou ik hem kunnen zeggen dat je huis nog niet is
ingericht,” opperde Messner. „Dan kom je er met een voorbijgaand bezoek af.”
</p>
<p>„Hm, doe dat maar. Hola! vergis je niet.”
</p>
<p>Deze uitroep gold de bitter, die Messner bijna in Kormans glaasje gedruppeld had.
Korman dronk altijd klare jenever; hij begreep niet waartoe men er bitter <span class="corr" id="xd31e938" title="Bron: indeed">in deed</span>, en nog minder waarom sommigen deze preparatie fatsoenlijker vonden dan het zuivere
vocht; eindelijk was hem de manipulatie van het inschenken te lastig; als men dat
een keer of vijf zes moest doen in den korten tijd vóór het eten, dan kon men wel
aan den gang blijven, vond hij. Want het traditioneele tweetal met een halfje na,
dat eigenlijk een heel is, overschreed hij zonder eenig gemoedsbezwaar. Een <span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span>mensch moest niet meer drinken dan hij verdragen kan; kon hij er echter zes velen,
dan lette hem niets die te drinken, als hij er trek in had.
</p>
<p>Aan het avondeten ondervroeg Messner’s huishoudster den gast naar haar zusje. Hij
moest of hij wilde of niet in details treden, en zelden had Korman in zulk een korten
tijd zooveel gelogen als hij dat halfuur deed. Intusschen gelukte hem één ding, namelijk
dat hij zoowel Messner als Zus overtuigde dat zijn huis van dien aard ongeriefelijk
was, dat zij een bezoek moesten uitstellen tot de definitieve administrateurswoning
gereed zou zijn. Hij wist wel dat het toch eindelijk moest komen, maar met al zijn
slimheid had hij nog geen plan weten te beramen om de alsdan noodzakelijke botsing,
en wie weet welke verwijtingen over zijn gedrag ten opzichte van het kind, dat aan
zijn hoede was overgelaten, zoo zacht mogelijk te doen zijn.
</p>
<p>Eén belofte had hij gegeven—die om Li mee te zullen brengen, zoodra hij weer eens
te Donowarie kwam. En dat kon hij uitstellen, of wel hij kon probeeren Li aan ’t verstand
te brengen dat zij over hun sexueele verhouding moest zwijgen. Dit laatste idee kreeg
hij eerst toen hij in bed lag, kort na het eten, want vroeg naar bed, om vroeg te
kunnen opstaan is in de koffie een regel, waarop men niet dan noode inbreuk maakt.
<span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span></p>
<p>Vroeg was het dan ook toen Messner en Korman zich den volgenden morgen op weg begaven
teneinde het op Donowarie verrichtte werk te inspecteeren. Voor den leek moge het
een treurig schouwspel zijn als hij de verwoesting aanziet door het boschkappen teweeggebracht,
voor den koffieplanter echter is dat een geheel ander iets. De open plekken die hij
van den weg af bespeurt, de verwarde massa die bij ’t naderen voor hem ligt, zij roepen
hem toe, dat hier straks de plant zal opgroeien, die hem het loon van zijn arbeid
moet verschaffen; en de ruïne die hij ziet, weerkaatst voor zijn fantasie het beeld
eener schoone buitenplaats in Holland, of van een statig huis in een der voornaamste
steden van datzelfde land.
</p>
<p>Ook Korman gevoelde die uitwerking toen hij achter Messner het pad opliep dat naar
de reeds vermelde gouvernements-koffietuinen voerde, en waarlangs Messner had laten
kappen; doch nadat zij geruimen tijd waren voortgestapt, werd hem duidelijk dat hij
zich gister met een ijdele hoop had gevleid, toen hij meende dat zijn vriend hem ten
achter zou zijn met de ontginning; en een zekere teleurstelling maakte zich van hem
meester.
</p>
<p>„Ben je van plan alles te laten kappen van ’t jaar?<span class="corr" id="xd31e951" title="Bron: ’">”</span> vroeg hij eindelijk.
</p>
<p>„Neen,” gaf Messner lachend ten antwoord; „de <span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span>helft maar. Valt het je mee? Nu, dat doet me plezier. Ik ben zelf ook tevreden. Hier
moeten we in.”
</p>
<p>Hij had zich misschien juister uitgedrukt door te zeggen: hier moeten we <span class="ex">op</span>, want het tweetal besteeg nu langs eenige ruw ingehakte treden een der grootste gevallen
boomen. Daarop volgde een gang dwars door de woestenij, waarbij men niet wist wat
meer te bewonderen: de geoefendheid waarmee de beide Europeanen over de boomen, ja
soms over vrij smalle takken liepen zonder hun evenwicht te verliezen, of het … instinct
waarmee de inlanders zoo juist hadden uitgevonden wáár in dien chaos de boomen lagen
die het pad vormden, zonder ooit op een plek te stuiten waar de doortocht versperd
was.
</p>
<p>Bij het uitgaan van het gekapte bosch kwamen zij op schoon terrein, nog zwart van
het branden, gestoffeerd met plekken witte asch overal waar een groote boom tot het
einde toe was opgesmeuld. En daar lagen ook op een vlak stuk de beddingen, met hun
breede <span class="ex">alang-alang</span> bedekking; een heldergeel vierkant, scherp afstekend tegen den donkeren achtergrond.
Een twintigtal javaansche vrouwen en meisjes waren er aan ’t werk, elk met een <span class="ex">bamboe</span>-lat van de breedte van een bed, met ingekorven afstanden voor de plantjes, die vier
duim van elkaar moesten worden gezet. Zij hadden de baadjes uitgetrokken, werkende
met bloote schouders, en voorts <span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span>gekleed in een <span class="ex">kain</span><a class="noteRef" id="xd31e975src" href="#xd31e975">29</a> en over de borst een <span class="ex">kemben</span>.<a class="noteRef" id="xd31e985src" href="#xd31e985">30</a>
</p>
<p>Reeds een groot deel der beddingen was afgeplant en prijkte met de frissche groene
rijen plantjes, niet ouder nog dan tot de ontwikkeling der zaadblaadjes.
</p>
<p>„Hierin ben je mij vóór,” merkte Korman op, die tot nu toe geen mond had opengedaan
over het werk te Watoeombo, enkel omdat zijn vriend van alles meer had afgedaan dan
hij zelf, hetgeen hij uit valsche schaamte niet wilde bekennen.
</p>
<p>„Nu,” zeide Messner, „dat zal je gauw hebben ingehaald. Morgen denk ik, kan je de
eerste bezending plantjes verwachten; ik heb gister dadelijk <span class="ex">kabar</span><a class="noteRef" id="xd31e1004src" href="#xd31e1004">31</a> gezonden aan de lui, dat de weg klaar was. Maar ga nu eens mee naar den anderen kant.”
</p>
<p>Zij liepen al bukkende voort, onder het dak dat voor de hooge gestalten der beide
mannen te laag was, Korman nu en dan omziende naar een stel fraaie schouders dat hij
onder de plantsters had opgemerkt, en verlieten de beddingen. Hier hadden zij het
gezicht op verscheidene ploegen werkvolk die boven aan de helling begonnen zijnde,
het schoongebrande terrein met den <span class="ex">patjol</span> hadden veranderd in nette, horizontaal loopende terrassen. En waar <span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>die nog niet gemaakt waren, wezen dunne <span class="ex">bamboe</span>-stokjes, die op de plaatsen gesteld waren waar naderhand de koffieboomen zouden komen
te staan, en door de Javanen <span class="ex">andjirs</span> geheeten werden, den <span class="ex">koelies</span> aan, hoe zij werken moesten.
</p>
<p>„Drommels mooi!” liet Korman zich zijns ondanks ontvallen. „Als met een schaartje
geknipt.” En toen als had hij spijt van zijn goedkeuring: „Je hebt een besten meet-<span class="ex">mandoer</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e1028src" href="#xd31e1028">32</a>
</p>
<p>„Ik wou wel dat het waar was,” zeide Messner; „maar het meten heb ik zelf moeten doen.”
</p>
<p>„Ja,” antwoordde Korman, „dat kan je op een klein land doen, maar ik zou er geen tijd
voor hebben. Enfin, ’t is mooi; ik ben zeer tevreden.”
</p>
<p>Messner zag snel op, doch het gezicht van den ander stond strak als had hij iets doodgewoons
gezegd. Wat verbeeldt zich Korman wel, dacht de oudere; ’t is alsof hij als chef tegen
een mindere spreekt. Wacht, we zullen hem eens op den tand voelen!
</p>
<p>„Als je ’t wezenlijk zoo goed vindt,” zeide hij toen overluid, „dan zou je dat misschien
den ouden heer Benoit wel eens kunnen melden … het werk regardeert je wel niet, maar
Benoit schijnt veel vertrouwen in je te stellen en dus.…”
</p>
<p>Of Korman den steek voelde? ’t Was moeilijk te zeggen, want hij keek juist onder de
beddingen, waar <span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>zij langs liepen op hun terugweg, of hij de eigenares der mooie schouders ook kon
ontdekken.
</p>
<p>Op eens begon Messner hartelijk te lachen.
</p>
<p>„Wat heb je?” vroeg Korman, hem verbaasd aanziende.
</p>
<p>„Hoorde je dat niet?” was de wedervraag. „Hij was goed!”
</p>
<p>„O, je bedoelt wat die meid daar riep? Hm, ik begreep het niet heelemaal. Wat zei
ze?”
</p>
<p>„Ja,” zeide Messner, „al vertel ik het je, dan snap je het nòg niet. Een ui in het
javaansch is zoo moeilijk in onze taal weer te geven.”
</p>
<p>„Ik versta toch wel javaansch!” riep Korman eenigszins misnoegd uit.
</p>
<p>„Gewoon huis<span class="corr" id="xd31e1048" title="Niet in bron">-</span> of tuin-javaansch, ja,” antwoordde Messner; „maar zóó.… hoe zal ik het zeggen … de
volkstaal, zooals zij die onder elkaar spreken, met woord<span class="corr" id="xd31e1050" title="Niet in bron">-</span> en klankspelingen, met naïeve dubbelzinnigheden, neen Korman, die versta je niet,
en die leer je ook niet, al bleef je nog eens zoolang in Indië als je er al bent,
tenzij je onder het volk ging leven, heelemaal <span class="ex" lang="fr">en famille</span> meeleven, zooals ik destijds.”
</p>
<p>Bij de laatste woorden ging een droeve trek over Messners gelaat, als ware de herinnering
aan die tijden van groote armoede en ontbering hem onaangenaam, en zwijgend liep hij
voort, den weg dien zij gekomen waren terug, over de boomstammen en door <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>het bosch, niet eer sprekende dan toen zij weer thuis waren en hij Korman eenige papieren
overhandigde.
</p>
<p>„Hier is de kasstaat,” zeide hij toen. „Ik heb hem <span class="ex">in duplo</span> opgemaakt, dan kan je er één opzenden aan Benoit.<span class="corr" id="xd31e1064" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„Ik was eigenlijk van plan aan Benoit enkel een recapitulatie te zenden,” zeide Korman.
</p>
<p>„Inderdaad heeft hij ook niet meer noodig,” beaamde Messner; „doch hij schijnt van
opinie te zijn dat ik mijn administratie niet al te best doe, en dus ben ik er op
gesteld dat hij van het tegendeel overtuigd wordt door alleen door mij geschreven
verantwoordingen te ontvangen, die, zooals deze, steeds perfect in orde zullen zijn.
Begrepen?”
</p>
<p>„Mij wel,” antwoordde Korman, „maar dan snap ik niet wat of ik eigenlijk met den rommel
te maken heb.”
</p>
<p>„Och, nazien of de optellingen goed zijn,” spotte Messner.
</p>
<p>Korman had nog wat willen zeggen, doch hij hield het terug. Het overwicht van zijn
ouderen vriend kon hij niet van zich schudden. Ja, als er iets niet in orde geweest
was! Maar nu … neen! Messner zag te scherp om niet aanstonds te bemerken wat hij voorhad;
en straks de zaak met Li … hij moest geen ruzie maken, en zich maar stil houden, dat
was het beste.
<span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span></p>
<p>Na de rijsttafel zette Korman zich op zijn paard, en verliet Donowarie met iets minder
zelfvertrouwen dan waarmee hij er gekomen was.
</p>
<p>De weg over zijn eigen land, waarin hij vóór dezen een soort ruwe poëzie gezien had,
iets als de eerste toetsen op het doek eens kunstenaars, leek hem nu toe, wat het
dan ook inderdaad was: een erbarmelijk slecht stuk werk. Maar meer nog had hij het
land toen hij de plaats naderde waar zijn volk aan ’t werk was. In tegenstelling van
de gelijke, waterpas loopende terrassen bij Messner, zag men hier achteloos uitgehakte
trappen, de een nog scheever dan de ander, ongelijk van breedte en hoogte.
</p>
<p>„Setrodimedjo!”
</p>
<p>Springend en glijdend zakte een inlander de hoogte af tegenover den weg, kroop door
het ravijntje en klauterde weer naar boven, om hijgend van inspanning op een pas of
tien achter Korman neer te hurken. Alle teleurstelling die deze ondervonden had, uitte
zich in een stortvloed van aanmerkingen, doorspekt met talrijke Gévédé’s, aan het
adres van den armen meetmandoer, die niet slechter gewerkt had dan hem geleerd was
en voor alles wat recht en waterpas is, juist zooveel oog had als de rest zijner rasgenooten.
</p>
<p>Korman wond zich hoe langer hoe meer op.
</p>
<p>Setrodimedjo begreep dat er iets niet in den haak <span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>was, hetzij met zijn werk dan wel met den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span><a class="noteRef" id="xd31e1085src" href="#xd31e1085">33</a>, doch van al wat deze vertelde, snapte hij gewoon niets. Heel in ’t begin had hij
iets gehoord over <span class="ex" lang="ms">timbang banjoe</span><a class="noteRef" id="xd31e1090src" href="#xd31e1090">34</a> juist als de <span class="ex">galangans</span> der <span class="ex">sawah’s</span>,<a class="noteRef" id="xd31e1100src" href="#xd31e1100">35</a> en vruchteloos pijnigde hij zijn kleine verstand om er achter te komen wat meneer
bedoelde. Hij zag geen kans om daar boven op den <span class="ex">loengoer</span> water te krijgen, en zonder water kon toch niemand <span class="ex">galangans</span> waterpas maken! Hij althans niet.
</p>
<p>Zijn stille overdenkingen werden gestoord door het ophouden van het standje en het
tweemaal herhaald bevel om dichterbij te komen. Het booze gezicht van Korman ziende,
naderde hij dien tot op twee pas en hurkte toen weder neer, nog even buiten het bereik
van de dreigend opgeheven karwats.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Asoeh!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1115src" href="#xd31e1115">36</a> bulderde Korman, en toen hem de karwats in het gezicht werpende, beval hij: „Breng
hier, Gévédé!”
</p>
<p>Daar was niets aan te doen! Sidderend overhandigde Setrodimedjo den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> het wapen, dat onmiddellijk daarna met zware slagen over zijn rug en schouders striemde.
</p>
<p>Zoo vlug als hij daareven gekomen was, zoo langzaam <span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span>ging de <span class="ex">mandoer</span> weer terug naar zijn volk.
</p>
<p>„Wat was er, <span class="ex">kang</span>?”<a class="noteRef" id="xd31e1136src" href="#xd31e1136">37</a> vroeg een der meetkoelies. „Is hij dronken?”
</p>
<p>„Ja, erg,” was het antwoord. „Hij wou dat ik hier water boven op bracht om te <span class="ex">timbangen</span>.<span class="corr" id="xd31e1144" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>De <span class="ex">koelie</span> zeide een aardigheid, over een manier waarop zij met hun vijven wel wat water daar
konden krijgen, en allen lachten, doch zachtjes, want Korman was nog niet ver, en
in ’t gebergte wordt het geluid soms wonderlijk weggekaatst. Toen gingen zij voort
met <span class="ex">andjirs</span> plaatsen, precies als te voren.
</p>
<p>De strafoefening had Korman gekalmeerd. Messner kon naar de maan loopen; hij zou minstens
even goede koffie krijgen, al stond ze wat minder mooi geplant; straks zou hij order
geven voor meer werkvolk en dan in quantiteit vergoeden wat hij in qualiteit bij zijn
vriend ten achter stond. En zoo moest het ook! Men kon duizend bouws niet ontginnen
alsof het er driehonderd waren!
</p>
<p>Vóór hem lag het stukje bosch dat was blijven staan en waaronder de woningen stonden.
Dit deed zijn gedachten afdwalen naar zijn huis en naar Li, een vrij wat aangenamer
onderwerp dan het werk op Donowarie! Was Li niet een allerbest vrouwtje voor hem,
in <span class="ex">alle</span> opzichten? Zij mocht nog wat jong zijn, <span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span>doch daartegenover stond haar dartelheid en vroolijkheid, die gaandeweg weer was teruggekomen;
en <span class="ex">dat</span> had iemand wel noodig hier in de eenzaamheid, in een omgeving die toch al tot somberheid
stemde. Haar opvoeding onder Europeanen had haar een zekere losheid van manieren gegeven,
meer uitdrukking in het gelaat en minder placiditeit dan andere inlandsche of chineesche
meisjes en vrouwen. Zie, kwam zij daar niet aan? Ja werkelijk! Nu vraag ik, zeide
Korman halfluid, welke inlandsche <span class="ex">njai</span> zou zoo aan komen huppelen, haar <span class="ex">toewan</span> te gemoet? Hij moest zelf lachen om het idee.
</p>
<p>„Dag Papa, dag Papa!” riep Li, en hij steeg af en zoende haar hartelijk, blij weer
bij haar te zijn, zich niet storend zelfs aan den naam dien zij hem bleef geven, ondanks
zijn bevel, omdat hij dien in deze omstandigheden niet langer passend vond.
</p>
<p>Korman liet het paard los, dat in een drafje naar stal liep; en zijn arm om Li’s schouders
leggende, wandelde hij met haar verder, vertellende van Zus en haar mooie huis, er
verhalen bij fantaseerende over de honden en de kippen en wat Li verder kon interesseeren.
</p>
<p>Toen hij zich had uitgekleed en in slaapbroek en <span class="ex">kabaja</span> op den luierstoel lag, kwam Li op de leuning zitten en vroeg weer van voren afaan.
Had Zus dan werkelijk zoo’n mooi huis? Maar dat ginds op de uitkapping, <span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span>boven de <span class="ex">kampong</span><a class="noteRef" id="xd31e1182src" href="#xd31e1182">38</a>, gebouwd werd zou toch zeker nog mooier worden dan dat van Zus?
</p>
<p>„Zie je wel,” zei Korman; „ik heb al tegen Zus gezegd dat ik je niet liet overkomen
eer het huis hier klaar is, want dat je anders eens niet weer terug mocht willen komen.”
</p>
<p>„Heeft Papa dan niet gezegd, dat ik nu de <span class="ex" lang="ms">nonja besaar</span> ben geworden?” vroeg Li, met een koddige uitdrukking van deftigheid.
</p>
<p>„Neen, nog niet,” antwoordde hij. „Ik wist niet wat ze er van zeggen zouden; en, weetje,
ze mochten je eens weghalen.”
</p>
<p>„Is Papa dan niet <span class="ex">brani</span><a class="noteRef" id="xd31e1197src" href="#xd31e1197">39</a> om mij vast te houden?”
</p>
<p>„Zeker!” lachte Korman. „Als jij zelf wilt.…”
</p>
<p>„O!” viel zij hem in de rede. „Dan is het goed. Weet u Papa, ik was bang voor Zus,
maar nu niet meer; als Papa <span class="ex">brani</span> is, ben ik het ook. Gister.…” Hier zweeg zij plotseling als vreesde zij zich te verpraten.
</p>
<p>„Wat was er gister?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Niets, maar overmorgen, dat is <span class="ex" lang="ms">tjemoea-legie</span>,<a class="noteRef" id="xd31e1212src" href="#xd31e1212">40</a> dan moet er een <span class="ex">slamatan</span> zijn.”
</p>
<p>„Doe toch niet aan die flauwiteiten,” gromde Korman. „Je weet dat we je geleerd hebben
dat het onzin is en niets geeft.”
<span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span></p>
<p>„Eén keertje maar,” vleide zij. „’t Is ook niet voor mij.”
</p>
<p>„Nu, voor mijn part,” gaf hij toe, denkende dat de <span class="ex">kampong</span>-bewoners het verlangden, en wetende dat in dit geval een weigering hem een reeks
vexaties zou bezorgen.
</p>
<p>Li stond op en liep naar het hokje achter het huis dat dienst deed voor keuken, alwaar
de oude <span class="ex">kokki</span> bezig was met de bereiding van het avondeten. Nauwelijks was zij weg of een stem
buiten kondigde aan dat de „<span class="ex">plajangan</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1238src" href="#xd31e1238">41</a> er was.
</p>
<p>Korman ging zelf naar de deur om de trommel in ontvangst te nemen, die de dus aangediende
man medebracht, en die openende vond hij er de couranten in en brieven, die voor hem,
sedert de vorige maal dat de brievenlooper naar de stad gegaan was, waren aangekomen.
De onderneming had nog weinig relaties met de buitenwereld en Korman zelf ook niet
veel, dus had hij het niet noodig geacht de post meer dan éénmaal in de week te doen
afhalen. Toch, als de trommel kwam, was hij steeds in zijn schik; al ware het enkel
maar om de couranten, die hem zoo’n beetje op de hoogte hielden van wat er buitenaf
voorviel.
</p>
<p>Ditmaal was er meer. Toen hij de boel gesorteerd had, lagen er naast het stapeltje
couranten drie, zegge <span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span>drie! brieven. Hij bekeek ze van alle kanten; de eerste was van Benoit, dat zag hij
dadelijk, doch de andere intrigueerden hem sterk. Eén er van kwam uit Holland en toch
was het niet de hand van zijn moeder.… wie drommel kon het dán zijn? En de tweede.…
uit Semarang.… hand geheel onbekend.…
</p>
<p>Hij eindigde met den brief van Benoit open te breken, die niets bijzonders bevatte,
en draaide toen de beide andere in zijn handen heen en weer, besluiteloos en toch
nieuwsgierig. Het was een kwaal van Korman, die velen echter met hem gemeen hebben,
dat hij graag eerst wilde weten vanwaar en van wien een brief kwam eer hij hem opende.
Doch ditmaal lukte het hem niet. Toen nam hij die uit Holland, als zijnde de oudste,
en scheurde er den omslag af.
</p>
<blockquote>
<p class="first dateline">den Haag.…
</p>
<p class="salute">Waarde Korman!
</p>
<p>Van uwe moeder vernamen wij het heuchelijke nieuws, dat het God den Heer behaagd heeft
u in den stand der plantage-directeuren te plaatsen. Wij hebben ons gehaast haar per
keerende post onze gelukwenschen aan te bieden, gelijk wij dit bij dezen insmede aan
uzelf doen.
<span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span></p>
<p>Over de u ten deel gevallen bevordering sprekende met een onzer kennissen, die juist
op de thee kwam, nadat de brief van uwe moeder door ons was ontvangen, deelde ZE.,
die als Oost-Indisch ambtenaar vele jaren in gindsche landen vertoefde, ons een en
ander mede omtrent het leven op de plantages. Mijn zoon Henri, die zooals gij zult
weten in den zeedienst is, was daarbij tegenwoordig.
</p>
<p>Nu wilde het geval dat hem, die een werkzaam jongmensch is, het luie leven aan boord
en vooral aan den wal zeer tegen de borst stuit. Vernemende dat op een plantage steeds
vraag is naar fatsoenlijke jongelieden, opperde hij een denkbeeld dat, ik moet het
bekennen, uwe tante en mij het eerst met ontsteltenis vervulde. Het was om Z. M. dienst
te verlaten en zich bij u aan te melden.
</p>
<p>Na gehouden ruggespraak met uwe moeder echter, zijn wij over vele bezwaren heengestapt,
en hebben onzen jongen in Gods hoede aanbevolen en op de stoomboot gebracht, die hem
naar u toe zal voeren. Ik kan niet nalaten u dit met een enkel woord te melden, daarbij
de gelegenheid waarnemende u op het hart te drukken hem niet alleen voor te gaan in
het goede, want daarvan zijn wij zeker, doch ook onzen jongen zooveel in uwe macht
ligt af te houden van het kwade. Wij allen zijn zwakke vaten en Henri is de vrouwen
zeer genegen, welke bijzonderheid ons <span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>mede deed besluiten hem uit de verleiding die zijn betrekking hem aanbood, weg te
nemen.
</p>
<p>U ’s Heeren zegen op uw werk toebiddende, verblijve ik
</p>
<p class="signed">Uw Oom
<br>H. C. <span class="sc">Rencke</span> Sr.
</p>
<p>P.S. Tante laat u hartelijk groeten.</p>
</blockquote><p>
</p>
<p>„Wat duivel is dat?” vroeg Korman zich af. „Denken ze daar in Holland dat het hier
een asyl is voor zoontjes die niet deugen? Zwakke vaten, jawel, we kennen dat! Wel
Gévédé!”
</p>
<p>Maar vloeken hielp niet; hij zou het neefje krijgen en daarmee uit. En ’t was niet
eens een neefje! De heer Rencke was gehuwd met een halve zuster zijner moeder en had
zich, dat herinnerde Korman zich zeer wel, heel weinig aan de verwantschap laten gelegen
liggen. En nu die vriendelijkheid en dat gescharrel met ’s Heeren zegen … Hij vloekte
nog eens en greep toen naar den tweeden brief.
</p>
<p>Het was een fatsoenlijk epistel van den jongen Rencke, zijn aankomst te Semarang meldende.
Hij deelde voorts mede hoe hij op raad van iemand aldaar de reis zou nemen, eerst
per spoor tot Solo en verder per karretje. Eindelijk vroeg hij Korman’s instructies
voor het laatste gedeelte van de reis, dewelke hij in het logement hoopte te vinden.
<span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span></p>
<p>De toon van dit briefje verloste Korman van zijn driftige bui. Hij ging zitten nadenken
hoe hij den jongen Rencke moest „stallen.” Zijn huis was nog niet klaar en in deze
hut kon hij hem niet bergen. Enfin, er moest maar een kamer aangezet worden, want
zoo’n kersversch uit Holland gearriveerd heertje zou men toch moeielijk direct in
een eigen huishouding kunnen zetten. En de oude heer die zoo bang was voor Henri’s
zedelijkheid!
</p>
<p>„Verroest! dan had hij hem maar niet naar de binnenlanden van Java moeten sturen,”
besloot Korman zijn gedachten.
</p>
<p>Hij riep Li, die nog altijd met de <span class="ex">kokki</span> aan ’t bepraten was van de maatregelen voor de <span class="ex">slamatan</span>, en vertelde haar het nieuws. Zij nam het tamelijk onverschillig op, maar haar gezichtje
betrok toen Korman er bijvoegde, dat hij over drie dagen zelf naar de stad ging om
den nieuweling te halen.
</p>
<p>Eerder kon hij niet, vanwege de betaling van het werkvolk; en, vond hij, die jonge
snoeshaan zou van een paar dagen wachten niet bederven. Intusschen schreef hij een
kort briefje, dat hij den volgenden morgen met den <span class="ex">plajangan</span> naar de stad zond, dezen tevens een paard medegevende om dat te stationeeren bij
den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> van Wonosarie, waar ook de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> stond met het span <span class="ex">Kadoeërs</span>, die hem en Messner toebehoorden.
<span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span></p>
<p>Het was Zaterdag. Den avond te voren had Korman zijn volk betaald en ’s morgens, toen
hij dacht te vertrekken, was er eensklaps een ploeg nieuw werkvolk op komen zetten
dat ingedeeld moest worden. Dit hield hem tot aan den middag bezig. Zoodoende in zijn
voornemen, om in de morgenkoelte den tocht te doen, verhinderd, achtte hij het beter
tot den namiddag te wachten eer hij afreed.
</p>
<p>Moe van de reis en blazende van de hitte niettegenstaande de duisternis reeds gevallen
was, kwam Korman in het logement aan. Een door het gouvernement gesubsidieerd hôtel
natuurlijk, men zag het al van verre. Want hoewel in den tegenwoordigen tijd alle
hôtels op Java toonbeelden zijn van keurige inrichting en goede bediening, toen Korman
zijn onderneming begon, was dat anders. Toen waren de meeste hôtels slecht, en de
door ’t gouvernement gesubsidieerde nòg slechter.
</p>
<p>Sluit uwe oogen en stel u voor: een groot erf, met onkruid begroeid; aan den grooten
weg afgesloten door een bouwvallig gemuurte, waarin een breed gat dat vroeger een
hek rijk geweest was; voorts omgeven door een greppel en een levende <span class="ex">pagger</span><a class="noteRef" id="xd31e1310src" href="#xd31e1310">42</a> die den hardvochtigsten criminalist geen aanleiding had kunnen geven iemand, die
er doorheen wandelde, van braak te beschuldigen; op den achtergrond een steenen <span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span>gebouw met <span class="ex">alang-alang</span> gedekt, de deuren en vensters geel geverfd met een rood randje, en afgebrokkeld witsel
op de muren, van onderen behoorlijk groen uitgeslagen; links een rij van acht kamers
met een galerijtje er voor, welk galerijtje vóór de drie kamers, die het dichtst aan
den weg lagen, breed was uitgebouwd, in den vorm van een <span class="ex">pendoppo</span><a class="noteRef" id="xd31e1320src" href="#xd31e1320">43</a>; rechts een ordelooze hoop loodsen en <span class="ex">gedogans</span>.<a class="noteRef" id="xd31e1327src" href="#xd31e1327">44</a>
</p>
<p>In twee der laatsten werden de <span class="ex">Kadoeërs</span> gestald, terwijl Korman de <span class="ex">pendoppo</span> betrad, waar een petroleumlamp—neergedraaid, want er was toevallig niemand—hem behoedde
voor struikelen over de stoelen of de nog met het tafellaken van ’s middags gedekte
eettafel.
</p>
<p>Op zijn geroep, dat weldra in een soort gebrul ontaardde, verscheen ten leste een
inlander, die zich <span class="ex">mandoer</span> noemde, en in wiens hand feitelijk het bestuur over het logement berustte. Door hem
liet Korman zich een kamer aanwijzen, of liever hij koos er zelf een uit de leegstaanden,
na er een paar te hebben opgenomen met zijn neus, die hierin de beste leidsman was.
Toen vroeg hij of er niet een jonge meneer was aangekomen, die Rencke heette.
</p>
<p>De <span class="ex">mandoer</span> zou het vreemdelingenboek gaan halen en Korman kleedde zich intusschen uit, om te
baden <span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>eer hij tot iets anders overging. Reeds was hij daarmee gereed en voor de helft met
zijn avondtoilet op orde, toen eindelijk de <span class="ex">mandoer</span> terugkwam met de mededeeling, dat het boek naar alle waarschijnlijkheid nog bij den
controleur-<span class="ex">kotta</span> was, maar dat er twee heeren waren gekomen sinds eergister, waarvan één ’n <span class="ex" lang="ms">toewan baroe</span><a class="noteRef" id="xd31e1358src" href="#xd31e1358">45</a>, en dat die naar de sociëteit was.
</p>
<p>Korman bedacht zich nog een oogenblik of hij zich niet vernederde door óók naar de
Soos te gaan, en zoo als ’t ware zijn employé na te loopen; maar och, wat deed het
er toe; op de onderneming, te midden van een arbeid waarvan het jongemensch niets
verstond, zou straks zijn superioriteit voldoende uitkomen, en daarmee het vereischte
prestige.
</p>
<p>Hij wandelde dus op, en ging de sociëteit binnen. In de voorgaanderij, aan de kletstafel,
zat een uitgelezen clubje, de resident, de secretaris en eenige der voornaamste ingezetenen,
en ook een vreemdeling. Diep buigend—hoeden droeg men toenmaals ’s avonds nooit—wilde
Korman voorbijgaan, het lokaal binnen, waar hij dacht onder het groepje levenmakers
bij het biljart zijn aanstaande ondergeschikte te zullen aantreffen en op dezen door
zijn verschijnen een geweldigen indruk te maken, toen hem op eens iemand achterop
kwam, die zijn naam op vragenden toon uitsprak.
<span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span></p>
<p>Zich omwendende zag hij tegenover hem den vreemdeling. Een slanke welgevormde figuur
ongeveer van zijn eigen grootte; een fijnbesneden aristokratisch gelaat, versierd
door heldere donkerblauwe oogen en een zwaren knevel; gekleed in een zwarte jas met
weggesneden panden en grijzen pantalon waarvan de <span class="ex">coupe</span> den besten kleermaker verraadde.… Korman stond een oogenblik versuft, toen de ander
met een klankrijke stem zich bekend maakte: „Ik ben Henri Rencke.”
</p>
<p>„O zoo … aangenaam kennis te maken. Ik hoorde in ’t logement dat … u hierheen was
gegaan …”
</p>
<p>„U is wel beleefd,” zeide Rencke. „Had ik geweten dat u zelf komen zoudt, dan had
ik u opgewacht, te meer daar ik op een eenigszins zonderlinge wijze aan u ben opgedrongen.
Toen ik vertrok wist ik dat niet—men dacht in Holland dat men u een dienst bewees,
doch op reis hoorde ik daarover anders spreken.<span class="corr" id="xd31e1373" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„’t Is niets.… we zullen het samen wel vinden, hoop ik,” antwoordde Korman, die tegenover
de vrijmoedige explicatie van dien jongen man geen andere woorden ter beschikking
had. Intusschen werd hem daar op eenmaal een wapen uit de hand geslagen, dat hij zich
voorgenomen had ter gelegener tijd te gebruiken. Bij het minste vergrijp van Rencke,
had hij hem voor de voeten willen werpen dat hij een presentkaasje was; maar dat ging
nu niet meer, daargelaten <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>al of hij een zoodanige uitdrukking ooit zou durven gebruiken tegen den man die daar
voor hem stond.
</p>
<p>„Meneer Korman!” riep de resident, en de geroepene ging, gevolgd door zijn employé,
naar de kletstafel.
</p>
<p>„Komt u niet wat bij ons zitten?” noodigde het Hoofd van Bestuur. „Straks, op uw koffieland,
moogt u meneer Rencke geheel in beslag nemen, maar hier hebben wij ook rechten. Ombert
u?”
</p>
<p>„Een beetje, resident.”
</p>
<p>„Wel, dan moesten we vanavond eens een partijtje maken,” zeide de resident. „Meneer
Rencke is ons hier komen leeren wat omberen was; prepareer u dus op een zwaren strijd.”
</p>
<p>„Je bent in den pas bij den ouwe,” zeide Korman, toen hij met Rencke naar het logement
wandelde om te gaan eten. „Hoe heb je zoo de kennis gemaakt?”
</p>
<p>„Wel, ik heb dien logementsfrik uitgevraagd hoe men zich hier presenteerde … Apropos,
wat kost het een moeite dat heer te spreken te krijgen! Zijn dat oostersche manieren,
dat een logé naar den hotelhouder moet gaan in plaats van hem te ontbieden?”
</p>
<p>„Ja, hij heeft het monopolie, zie je, en ’t kan hem weinig schelen. Hij is binnen.”
</p>
<p>„Dat heb ik gemerkt! En hij is moeielijk naar buiten te lokken,” zeide Rencke, die
de spreekwijze <span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>niet begreep, waarop Korman expliceerde dat „binnen” beteekende: zijn fortuin gemaakt
te hebben; hetgeen de logementhouder bewerkstelligd had met de aanneming van zout-
en koffietransporten.
</p>
<p>In den naävond kreeg Korman, bij gelegenheid van het omberpartijtje, van zijn employé
een lesje in dat edele spel, waaruit hij het voornemen putte, om wat hij ook mocht
doen te Watoeombo tot korting der avonduren, nimmer met Rencke een partijtje te maken.
</p>
<p>Vroeg in den morgen vertrokken zij naar het gebergte; Rencke nu ook in een wit pakje,
nieuw en ongestreken, waarvan het model Korman deed opmerken dat het goed genoeg was
om „boven” te worden opgedragen, doch niet geschikt om er „beneden” mee voor den dag
te komen. Waarop Rencke, die trouwens op reis al had gemerkt dat zijn zoogenaamde
indische uitrusting in ’t geheel niet <span class="ex">indisch</span> was, doch een product van hollandsche kleermakersfantasie en verkeerde voorstelling
van oud-indiërs, verklaarde, als hij ooit in Europa terugkwam, de menschen te zullen
inlichten omtrent hun vergissing.
</p>
<p>„Ik vond het al vreemd,” voegde hij er bij, „dat ze mij voor alles zoo’n wijde zakkerige
geschiedenis maakten. Men had mij gezegd: neem voor de witte pakjes het dikste russisch
linnen; de jas gemaakt naar het gewone Colbert-model, en de pantalon zooals <span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span>een gewone fatsoenlijke broek. Maar de „specialiteit in uitrustingen” lachte er om,
en zeide dat het veel te warm was; dus nam hij van dit dunne goed en maakte het zoo
wijd als u ziet. Thuis riepen ze: echt indisch! maar ik kon wel zien dat ze ’t niet
mooi vonden, zoomin als ik.”
</p>
<p>„Wat wèl goed is,” zeide Korman, „zijn die kappen die je daar aan hebt.”
</p>
<p>„Het zijn oude jachtkappen,” antwoordde Rencke, „die ik bij toeval in mijn koffer
heb gesmeten, en nu van morgen aangetrokken, omdat ik er u ook zag dragen.”
</p>
<p>Naarmate zij verder reden kreeg Korman meer schik in zijn nieuwen employé. Hij vond
in hem iemand waarmee te praten was, en die, begaafd met een groote mate van practisch
verstand, den eenzamen weg recht gezellig wist te maken, zoowel door zijn gesprekken
als zijn goed ingerichte vragen om opheldering van hetgeen zijn oog als vreemd opmerkte.
</p>
<p>Te Wonosarie stapten zij uit de <span class="ex" lang="fr">américaine</span>, en terwijl de paarden gezadeld werden, stelde Korman zijn employé aan den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> voor. Daar Rencke echter nog geen maleisch verstond, moest Korman voor hem het woord
doen. Misschien was dat de reden dat hij vergat, wat hij zich in het rijtuig had voorgenomen.
Hij had namelijk den vorigen dag last gegeven het meest lastige zijner twee paarden
voor Rencke te zadelen, <span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span>doch toen deze hem zoo was meegevallen had hij gedacht: <span class="ex">kassian</span>!<a class="noteRef" id="xd31e1418src" href="#xd31e1418">46</a> ’t is zoo’n goede jongen, en contra-order willen geven. Doch hij bemerkte zijn verzuim
pas toen de paarden voorgebracht werden, en Rencke hem vroeg welk dier voor hem bestemd
was.
</p>
<p>„Hm,” deed hij, „eigenlijk de zwarte, maar ze hebben er mijn zadel op gelegd. Kan
je rijden? De <span class="ex">plongko</span><a class="noteRef" id="xd31e1425src" href="#xd31e1425">47</a> is nogal nukkig onder een vreemden ruiter.”
</p>
<p>„’t Is mij hetzelfde, als hij maar loopt,” zeide Rencke, en aan de manier waarop hij
de stijgbeugels pas maakte, door die te meten van de vingertoppen tot onder den oksel,
zag Korman dat hij althans geen onervaren ruiter was.
</p>
<p>Rencke steeg op; de <span class="ex">plongko</span> trippelde even, trachtte toen vooruit te schieten, doch door zijn rijder onmiddellijk
bedwongen en met het rechterbeen zijwaarts gedrukt, kwam hij, netjes overschenkelend,
naast den zwarte.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Toewan bisa sekali</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e1439src" href="#xd31e1439">48</a> zeide de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, den afscheidsgroet van de beide Europeanen met een minzaam lachje beantwoordend.
</p>
<p>Toen zij het land naderden, en op meer geaccidenteerd terrein kwamen, fronste Rencke
een paar <span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span>maal de wenkbrauwen bij het opzien tegen de steilten die zij op moesten, en meer nog
als de weg een sterke helling naar beneden nam. Hellingen, die naar zijn schatting
den voetganger moeite zouden hebben veroorzaakt! Ziende hoe Korman’s paard, dat voor
hem uitliep, het er afbracht, overwon hij echter spoedig den angst die een ieder bevangt
die voor ’t eerst op bergwegen rijdt, en bewonderde hij de kracht dier kleine dieren,
die hij vóór dezen met eenige minachting had aangezien.
</p>
<p>„Daar staan hutten!” riep Rencke op eens uit. Zij waren de <span class="ex">kalie</span> overgetrokken en reden op de <span class="ex">kampong</span> aan.
</p>
<p>„Juist,” zeide Korman, voor de eerste „hut” zijn paard inhoudende en afstijgende.
„Welkom op Watoeombo!”
</p>
<p>Rencke begreep niet hoe hij ’t had. Was dat het „landhuis” dat zijns vaders vriend
hem beschreven had met de aan indisch-gasten eigen overdrijving? Hield Korman hem
voor den gek? ’t Kon wel, want hij stond hem feitelijk in zijn gezicht uit te lachen.
Doch neen, want daar kwam een dier wezens te voorschijn waarvoor Rencke altijd de
grootste vereering gekoesterd had, een meisje, in wat hij noemde de schilderachtig
romaneske flodderdracht, welk meisje Korman met „Papa” aansprak en hem kuste. Een
dochter? Hij meende toch.… hm, zeker.… jawel, ze had een gelen teint.… enfin, ’t was
een meisje, <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>dus naderde Rencke met gepaste hoffelijkheid en maakte een diepe buiging.
</p>
<p>„Een aangename verrassing, freule; uw Papa had mij nog niet verteld dat.…”
</p>
<p>Hier bleef hij steken, want Li keek hem met haar groote oogen verbaasd aan, terwijl
Korman bijna stikte in een lachbui.
</p>
<p>„Die is goed! Ha ha,” bracht Korman er eindelijk uit. „Ga naar binnen Li.—Ahem! Ze
verstaat je niet, Rencke—’t is mijn huishoudster weet je—en … je zoudt maleisch moeten
spreken als je haar een compliment wilde maken, want van het hollandsch begrijpt zij
niet meer dan doodgewone dagelijksche uitdrukkingen.”
</p>
<p>„Ik zal maleisch leeren,” zeide Rencke vol vuur. „Het is een aangename verschijning,
<span class="ex" lang="fr">parole d’honneur</span>!”
</p>
<p>Korman zag hem uit de hoeken zijner oogen even aan, en ging toen voor, het huis binnen.
Links, tegenover zijn slaapkamer, was een <span class="corr" id="xd31e1473" title="Bron: apartement">appartement</span> aangebouwd terwijl hij weg was. Na er even in rondgezien te hebben, wenkte hij Rencke,
die in het middenvertrek was blijven staan.
</p>
<p>„Dit is je kamer,” zeide hij. „Ik heb een ledikant voor je besteld, maar dat moet
uit Soerabaja komen, en dus moet je het voorloopig maar zóó stellen.”
</p>
<p>Hiermede wees Korman op een <span class="ex" lang="ms">bamboe baleh-baleh</span><a class="noteRef" id="xd31e1481src" href="#xd31e1481">49</a>, <span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>door de zorgen van Li heel aardig in een bed getransformeerd. Rencke verklaarde dat
hij het zeer interessant vond aldus de ontberingen mee te maken op een pasbeginnende
plantage.
</p>
<p>Onder de rijsttafel vertelde Li dat er menschen met <span class="ex">bibit</span><a class="noteRef" id="xd31e1490src" href="#xd31e1490">50</a> gekomen waren, die in de loods wachtten.
</p>
<p>„Dan heb ik een mooi werkje voor je,” zeide Korman tot Rencke.
</p>
<p>Toen om één uur de <span class="ex">kenthong</span><a class="noteRef" id="xd31e1498src" href="#xd31e1498">51</a> het sein gaf om het werk te hervatten, bracht Korman den employé naar de loods. Daar
zat het vol met mannen en vrouwen, die draagkorven bij zich hadden met jonge plantjes.
</p>
<p>Korman nam uit een der korven een boschje, en begon Rencke te onderrichten hoe hij
die sorteeren moest; de dunne zwakke stengels of gehavende wortels er uit, en de gave
gezonde <span class="ex">bibit</span> ter telling overgeven aan den <span class="ex" lang="ms">kapala kampong</span><a class="noteRef" id="xd31e1508src" href="#xd31e1508">52</a>; daarna de door dezen op hoopjes van tien gelegde plantjes optellen en achter den
naam van den brenger schrijven; eindelijk de gesorteerden bijeen laten binden en met
water besproeien.
</p>
<p>„Ik ga intusschen even naar de tuinen,” zeide <span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span>Korman. „Tegen dat je klaar bent, zie je mij weer terug.”
</p>
<p>Daar zat Rencke, te midden van een volkje dat hij niet verstond, met het hem aangewezen
werk zich de blanke handen bedervende en met een blik van wanhoop de massa korven
overziende. Het ging hem niet vlug af; door gebrek aan oefening bekeek hij de plantjes
veel te lang eer hij goed- of afkeurde, met het gevolg dat hij weldra nauwelijks meer
zag wat dik of dun was, en er telkens de door Korman gegeven modellen tegenaan moest
houden ter vergelijking.
</p>
<p>De oogen deden hem pijn van de inspanning nadat hij nauwelijks een half uur aan den
gang was, en reeds driemaal had hij zich gesneden aan een <span class="ex">bamboe</span>-touwtje dat hij open wilde trekken in plaats van draaien.
</p>
<p>„Ik wist niet dat groen zoo vervelend kon zijn,” mopperde hij, even de oogen sluitende.
Toen hij ze weer open deed schitterde er iets wits, en opziende bemerkte hij Li, die
een bankje neerzettende, tegenover hem plaats nam, en met groote vlugheid de plantjes
door de vingers liet glijden.
</p>
<p>Dankbaar knikte hij haar toe en gevoelde weer nieuwen moed, toen hij de gemakkelijkheid
zag, waarmee zij het werk verrichtte. Van haar afziende, leerde hij het zelf; en de
eene korf na den andere verdween van het tooneel, tot de laatste toe.
<span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span></p>
<p>Met een zucht van verlichting stond Rencke op, en trachtte een praatje aan te knoopen
met zijn helpster. Maar dat mislukte; want hoewel Li hem best verstond, zij zelve
kon niet anders dan in ’t maleisch antwoorden, en dát begreep hij weer niet. Toen,
terwijl hij enkele voorwerpen aanwees, gaf zij hem de maleische benamingen, die hij
zorgvuldig noteerde. Hiermee waren zij nog bezig toen Korman terugkwam.
</p>
<p>„Ben je er al doorheen?” zeide hij. „Dat is vlug. Wat doe je daar?” vervolgde hij
een blik werpende in Rencke’s notitieboekje. „Hm, ik zou je raden liever maar dadelijk
javaansch te leeren, dan krijg je geen verwarring, en dat heb je toch het meest noodig.”
</p>
<p>„Dat kan ook,” antwoordde Rencke. „Maar, me dunkt de klanken van het maleisch hooren
gemakkelijker aan.”
</p>
<p>„Nu, doe wat je wil, als je maar één taal tegelijk aanpakt. Trouwens, de <span class="ex">mandoers</span> spreken allen maleisch, dus kan je daar voorloopig wel mee terecht. Laat ons nu naar
huis gaan en die lui afbetalen, dan zullen we het vandaag maar voor gezien houden.”
</p>
<p>Dit voorstel was zeer naar den zin van Rencke, die duchtig vermoeid was van den langen
rit van dien morgen, en hard verlangde naar het oogenblik waarop hij zich in een dier
gemakkelijke indische stoelen zou mogen uitstrekken. En het kwam, toen de <span class="ex">bibit</span> betaald was en de daglijst ingeschreven.
<span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span></p>
<p>Het werd dien avond later dan gewoonlijk. Rencke kon gezellig praten, en Korman had
zooveel te vragen over alles wat er op zeker dierbaar plekje grond in de laatste jaren
was voorgevallen, dat het hem gelukte na den eten zijn oogen nog lang open te houden.
</p>
<p>„Er is niets bijzonders voor je te doen,” zeide Korman den anderen morgen. „Ga maar
eens op je eigen gelegenheid naar de tuinen, en kijk rond. Het werk moet gedaan worden …
zooals ze het doen; dat leer je, door het te zien, vanzelf. En eer je de taal verstaat,
kan je toch niet veel uitvoeren. Als je iets onbehoorlijks ziet, rapporteer het mij
dan als je thuiskomt—zoo tegen twaalven.”
</p>
<p>Rencke ging het pad op dat hij gister Korman had zien inslaan, daarbij de voorzorg
nemende van nu en dan op een zakkompasje te kijken, teneinde te weten in welke richting
hij straks het huis weerom moest vinden. De wijze waarop hij in de geheimen der cultuur
werd ingewijd, beviel hem niet. In zijn vroegere betrekking gewoon al zijn plichten
van <i>a</i> tot <i>z</i> als ’t ware op een briefje te hebben, en haast niets te doen of het was speciaal
gekommandeerd, bracht hem deze manier van doen in niet geringe verlegenheid. De opdracht
die Korman hem gegeven had was hem vrij duister. Na een klim van een half uur was
hij terecht gekomen bij het terrassenmaken, en daar moest hij niet zijn, dacht hij,
want Korman had over „tuinen” <span class="pageNum" id="pb72">[<a href="#pb72">72</a>]</span>gesproken, die hij nochtans nergens ontdekte. Enfin, er werd gewerkt, dus kon hij
wel een poos toekijken.
</p>
<p>Met dit voornemen liep hij over een der terrassen, met attentie toeziende hoe de <span class="ex">koelies</span> met den <span class="ex">patjol</span> de aarde uithakten en gelijk streken. Bij een der werklieden bleef hij even staan,
wat onmiddellijk uitwerkte dat de <span class="ex">mandoer</span> op den man toesprong, hem den <span class="ex">patjol</span> uit de handen rukte, en onder veel woorden voordeed hoe hij werken moest; in welk
model Rencke geen onderscheid zag met het reeds geleverde werk.
</p>
<p>„Er schijnt toch iets onbehoorlijks geweest te zijn,” dacht hij, en kuierde verder.
Doch toen hij bij een anderen <span class="ex">koelie</span> bleef staan kijken, herhaalde de <span class="ex">mandoer</span> hetzelfde spelletje, wat Rencke in twijfel bracht of er nu wezenlijk in dit schijnbaar
eenvoudige werk iets verborgen was dat hij niet zag, of dat er slechts overdreven
dienstijver van den <span class="ex">mandoer</span> achter gezocht moest worden.
</p>
<p>Dit personage hield ten slotte een aanspraak tegen Rencke, waarvan deze geen syllabe
begreep, zelfs niet toen de <span class="ex">mandoer</span> uit het javaansch in ’t maleisch overging. Intusschen verrijkte Rencke zijn woordenlijst
met enkele nieuwe namen van dingen die hij aanwees.
</p>
<p>Plotseling kreeg hij een inval. Op een schoon <span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span>blaadje van zijn zakboekje begon hij te schetsen, en weldra ontstond een vrij aardige
potloodteekening van een tuin, met perken en gazons, hoog en laag hout … men moest
erkennen dat Rencke talent van teekenen bezat. Toen het gereed was liet hij het den
<span class="ex">mandoer</span> zien, die het <span class="ex" lang="ms">bagoes sekali</span><a class="noteRef" id="xd31e1590src" href="#xd31e1590">53</a> vond en vroeg of het meneers familie in Holland voorstelde; wat Rencke gelukkig niet
verstond.
</p>
<p>Met zijn wijsvinger wees <span class="corr" id="xd31e1595" title="Bron: bij">hij</span> eerst op de schets en toen, de hand uitspreidende, maakte hij een vragende beweging
in het rond. Dit deed den <span class="ex">mandoer</span> een licht opgaan.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Oah, beddingan!</span>” riep hij uit met een tweeden blik op de teekening, en toen, voorgaande, wees hij
Rencke den weg aan, die naar de <span class="ex">pépinières</span> leidde, terwijl deze, verheugd over het gelukken van zijn middel, in de aangegeven
richting verder stapte.
</p>
<p>„Men moet zich maar weten te redden,” zeide hij bij zich zelf.
</p>
<p>Het einde van den weg was de plaats waar de beddingen stonden. Dat was een teleurstelling!
Maar van onder het <span class="ex">alang-alang</span> dak klonken stemmen; dus ook hier werd gewerkt, en Rencke ging er binnen. Vrouwen
plantten de jonge <span class="ex">bibit</span>; dezelfde die hij gister zoo bloedig uitgezocht had! Hij voelde solidariteit; daar
was een stuk van zijn ziel in die <span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>plantjes. Zich neerzettende op een boomstronk te midden der plantsters, nam hij den
zwaren helmhoed, dien hij te Portsaid gekocht had, af en genoot èn van de schaduw
èn van het toezien op het werk dat hij volkomen begreep.
</p>
<p>Ook was er een groot onderscheid tusschen de babbelende en lachende vrouwen, en de
ginds als in doffe zelfberusting werkende mannen; hier een beeld der onafhankelijke
vrijheid, dáár der drukkende slavernij. Want ontegenzeggelijk draagt de Javaan der
binnenlanden nog het kenmerk op zijn gelaat, dat zijn vaderen slaven waren, zoo dan
niet altijd in den zin die gewoonlijk aan dat woord gehecht wordt.
</p>
<p>Een meisje dat in Rencke’s onmiddellijke nabijheid werkte, vroeg hem iets, en hij
antwoordde door haar in de wangen te knijpen, wat uitroepingen van alle kanten deed
opgaan, doch de toon daarvan was niet onwelwillend of afkeurend. Rencke voelde zich
volkomen thuis. Hij ging de lange rij der reeds afgeplante bedden na, en ontdekte
geheel aan het eind daarvan een paar scheefstaande plantjes. Men kon van die plaats
uit, de plantende vrouwen niet zien, daar er een rijzing van het terrein tusschen
lag. Rencke ging een eind terug en riep „Hei, zeg eens!” waarop het meisje dat hij
in de wangen geknepen had, naar hem toe kwam.
</p>
<p>De plantjes werden behoorlijk recht gezet, al duurde <span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span>het wat lang. Rencke nam toen den terugweg aan, daar het tegen twaalven liep, doch
besloot aan dit gedeelte van het werk zijn bijzondere aandacht te wijden; want als
het jonge plantje niet onberispelijk gezet werd, hoe kon er dan ooit een flinke koffieboom
uit groeien?
</p>
<p>Thuis gaf hij aan Korman bericht van zijn wedervaren. Bij de scène met den geschetsten
bloementuin moest deze hartelijk lachen.
</p>
<p>„Wij noemen hier een tuin,” verklaarde hij, „een stuk grond dat met koffie beplant
is of worden moet, en dat tusschen vier wegen in ligt. Al naar gelang der hoogte van
de hellingen, worden er twee of drie horizontaal loopende wegen in getrokken, de een
boven den ander, en deze verbonden door schuin tegen de hoogte oploopende wegen. Waar
de helling sterk is, en dus de weg te lang zou worden, maakt men hem met een paar
slagen, de zoogenaamde zigzagweg.”
</p>
<p>„Begrepen,” zeide Rencke. „Dank u wel. En.… die tuinen zijn zeker genommerd?”
</p>
<p>„Ja, met dien verstande dat een groep tuinen, bij voorbeeld al de tuinen van één helling
of om één ravijn heen, een naam heeft, meestal naar de een of andere eigenaardigheid
van den vorm der bergruggen of zoo. De inlanders verzinnen die namen.”
</p>
<p>„Hoe heet de tuin waar nu gewerkt wordt?”
</p>
<p>„Die heeft nog geen naam,” zeide Korman. „Maar <span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span>wacht maar, eer ze over den <span class="ex">loengoer</span> heen zijn is die ook gedoopt.”
</p>
<p>En zoo geschiedde; doch op een wijze die geen van beiden vermoed had, en Rencke althans
nimmer uit het geheugen zou gaan.
</p>
<p>Vreezende dat er schoon terrein tekort zou komen voor het aanleggen van terrassen,
had Korman een paar dagen na bovenvermeld gesprek, den <span class="ex">mandoer</span> Podrono last gegeven om met vijftig man te gaan „opstapelen en branden”. Dat beteekende:
de overgebleven stukken hout bijeen halen, die leggen rondom de door het vuur gespaarde
groote stammen en stronken, en daarna in brand steken.
</p>
<p>Dit werk vereischt eenig overleg, daar men aan een zekere limite van lichtere brandstof
gebonden is, en die zóó moet aanwenden dat het grootst mogelijk resultaat bereikt
wordt; want na deze opruiming is er geen meer mogelijk, en moet blijven liggen wat
ligt, tot het in den loop der jaren verrot. Podrono nu was een dier weinige inlanders,
die overleg bezaten—misschien moet men zeggen: <span class="ex">die hun overleg in dienst van een Europeaan willen aanwenden</span>—en daarom had Korman hem aangewezen.
</p>
<p>Natuurlijk was Rencke, die thans reeds beter dan eenige dagen geleden begreep „wat
hij eigenlijk op zoo’n koffieland moest uitvoeren,” naar het werk van Podrono gaan
kijken. Op den weg staande, overzag hij het <span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span>geheel. De <span class="ex">mandoer</span> had zich een plekje uitgekozen, uitnemend geschikt voor zijn post als dirigent. Een
dikke boom lag bijna geheel boven aan de helling. In den loop der tijden had die boom
eens den top verloren, en hij had gedaan wat iedere fatsoenlijke boom doet, namelijk
twee loten, straks stammen, uitgeschoten. Die stammen stonden zeer dicht bij elkaar.
Zooals hij thans lag, leek hij een reuzen vork met twee tanden; de een op den grond,
de ander vrij. Daarop stond Podrono, orders gevende nu aan deze, dan aan die groep
van zijn volk.
</p>
<p>Het was een levendig ventje, dat steeds zijn woorden deed vergezeld gaan van gebaren,
die toen hij Rencke zag aankomen nog wilder werden dan gewoonlijk, tot groot amusement
van de <span class="ex">koelies</span> die lachten.… en daardoor meer kracht zetten dan anders.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Ajo! angkat!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1668src" href="#xd31e1668">54</a> gilde Podrono, in zijn <span class="corr" id="xd31e1671" title="Bron: kniëën">knieën</span> veerende als iemand die straks een hoogen sprong zal doen. „<span class="ex">Allah!</span>”
</p>
<p>Dat was zijn laatste kreet.
</p>
<p>Er was beweging in den boom gekomen. Podrono had het bemerkt en wilde er achteruit
afspringen. Maar de stam waarop hij stond zakte onder hem weg, de ander van den tweeling
sloeg hem in den rug, zoodat hij tusschen de tanden van den vork inraakte en voorover
viel. In steeds wilder vaart <span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span>rolde de boom naar beneden, en met ontzetting zagen Rencke en de <span class="ex">koelies</span> het lichaam, ach, het lijk! van den ongelukkigen Podrono meedraaien, breken, en toen
de boom den voet der helling bereikt had met een dreunenden slag, prevelden de koelies
<span class="ex" lang="ms">Allah ill’ Allah</span> en sloot Rencke de oogen, flauw en misselijk van het verschrikkelijke gezicht.
</p>
<p>Het weinige dat er nog van den <span class="ex">mandoer</span> te vinden was, werd door het volk naar de <span class="ex">kampong</span> gebracht. Van Rencke die vooruitgeijld was, vernam Korman het gebeurde.
</p>
<p>„Jammer van den vent,” zeide Korman. „Komen ze met hem hier? Waarachtig, daar heb
je het heele zoodje! Zijn ze bedonderd?” En hij ging den stoet te gemoet. De voorsten,
die het lijk droegen, liet hij passeeren, en joeg toen de rest terug met barsche verwijten.
Den knapsten <span class="ex">koelie</span> riep hij aan, en droeg hem op tijdelijk den arbeid te surveilleeren. Toen kwam hij
terug bij Rencke, die huiverend het kleine troepje, dat hem gepasseerd was, nazag.
</p>
<p>„Kom mee in huis,” zeide hij. „Je bent geschrokken, denk ik. Neem een <span class="ex">paitje</span>;<a class="noteRef" id="xd31e1706src" href="#xd31e1706">55</a> ’t is toch bijna tijd. Weet je wat een bof is? Dat jij niet ook op dien boom stond.”
</p>
<p>Rencke gaf geen antwoord, zijn tanden klapperden tegen het glas.
<span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span></p>
<p>„Kom, je moet je zoo beroerd niet maken,” raadde hem Korman. „Er gebeurt wel eens
meer een ongeluk. Als je niet nog zoo kort hier was, zou ik je een standje maken dat
je al dat volk uit de tuinen hebt laten gaan, maar nu.… <span class="ex">soedah</span>! En wat wed je nu—we hadden het er laatst over—dat die tuin, eer de zon ondergaat,
zijn naam heeft?”
</p>
<p>„<span class="ex">Podrono</span>!” zeide Rencke plechtig.
</p>
<p>De weduwe van Podrono.…
</p>
<p>Zij had een braven man verloren, die goed voor haar was, haar nooit sloeg, om wiens
grappen zij altijd moest lachen, en met wien zij een heel jaar lang getrouwd was geweest.
</p>
<p>.… weende eenige dagen en nachten. De medebewoners van het huis dachten dat zij gek
zou worden van smart. Reeds tweemaal had zij een zenuwtoeval gekregen en gevraagd
om <span class="ex">ketjoebong</span>.<a class="noteRef" id="xd31e1730src" href="#xd31e1730">56</a> In plaats daarvan gingen de buren medicijn vragen bij Korman.
</p>
<p>„Ga maar eens naar de meid kijken,” zeide deze tot Rencke. „Neem de flesch met castorolie
mee, en geef haar om te beginnen een flinke dosis. Hier is ze. Neen heusch,” ging
hij voort toen Rencke hem gek aankeek; „ik meen het; als die lui wat van dien aard
door ’t hoofd spookt, vergeten zij hun heiligste plichten.”
</p>
<p>Rencke ging en paste de voorgeschreven geneeswijze <span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span>toe, die wonderen deed. Den volgenden dag was het vrouwtje veel bedaarder, en een
week later weer geheel hersteld.
</p>
<p>In die week was veel gebeurd.
</p>
<p>Het huis van Korman, de definitieve administrateurswoning, was gereed gekomen. Hoog
gelegen op een daarvoor gemaakte uitkapping van de bergglooiing, verhief het zich
boven de <span class="ex">kampong</span>. Van uit de voorgalerij had men het gezicht, tusschen twee uitloopers van den berg,
tot in de vlakte, ja tot zelfs op den naburigen berg, die als een groote molshoop
uit het groen der laaglanden verrees. Waar het oog toch ook wat wil, was de plek goed
gekozen.
</p>
<p>Eén ding was jammer, en wel dat alle boomen waren weggekapt en het huis op een kale
plek stond, en wel altijd zou blijven staan, daar de onmiddellijke omgeving niet beplant
werd, doch gereserveerd bleef voor later aan te leggen établissement en droogbakken.
Maar wie denkt daar van te voren aan! Wie denkt er aan, dat het ook zaak ware op de
<span class="ex">loengoers</span> de boomen te laten staan, als zij er zijn, om zoodoende windbrekers te hebben, die
men er later, als de wind eenmaal vrij over de naakte ruggen strijkt, met geen mogelijkheid
meer op krijgt, tot men na veel geld en moeite vermorst te hebben de <span class="ex">loengoer</span>-tuinen in godsnaam maar afschrijft.
</p>
<p>Daarvoor moet men minstens eerst een koffieonderneming <span class="pageNum" id="pb81">[<a href="#pb81">81</a>]</span>hebben ontgonnen; en die dat gedaan heeft is òf rijk, òf heeft geen succes gehad en
krijgt derhalve geen administratie meer.
</p>
<p>In het nieuwe huis was oorspronkelijk een kamer voor Rencke bestemd geweest, toen
Korman plotseling van plan veranderde. De aanleiding daartoe was een mededeeling,
die Li hem gedaan had van een praatje dat in de <span class="ex">kampong</span> had gecirculeerd.
</p>
<p>„Je weet waarschijnlijk,” was Korman begonnen, op een avond, terwijl hij met Rencke
aan de bittertafel zat, „dat ik indertijd een brief van je vader heb gehad.”
</p>
<p>Rencke knikte toestemmend.
</p>
<p>„Daarin stonden een paar uitdrukkingen … hm! ik wil niet zeggen dat ze mij een ongunstig
denkbeeld van je gaven, maar … enfin, hij zeide dat je nogal veel van de meisjes hield.”
</p>
<p>„Dat had Papa wel kunnen laten,” mopperde Rencke. „Hij is wat ouderwetsch ziet u,
en meent dat een jongmensch de oogen moet neerslaan of stotteren als een dame voor
hem staat. Ten minste hij scheen het altijd af te keuren dat ik me wat vrij bewoog.
Maar aan u had hij waarachtig niet behoeven te schrijven … <span class="ex">hier</span> zou ik mij, al wilde ik, moeielijk kunnen bezondigen. Er zijn geen dames!”
</p>
<p>„Behalve in de <span class="ex">pépinières</span>, hé?” zeide Korman, terwijl Rencke bloedrood werd. „Ja, ja, vriendje, <span class="pageNum" id="pb82">[<a href="#pb82">82</a>]</span>we zijn hier in Indië, te midden van een bevolking die in dergelijke zaken weinig
of geen geheimhouding betracht. Maar,” vervolgde hij, „waar ik eigenlijk op komen
wou is dit. Ik heb wel het verzoek van je oude heer gekregen om zoo’n beetje voor
Mentor te spelen, doch ik ben geen oogenblik van plan dat te doen. In mijn positie
als administrateur echter, moet ik je instantelijk verzoeken hier op het land van
de vrouwen af te blijven; je krijgt er zelf te avond of morgen moeite mee, en ik door
jou. Weet je wat, neem een huishoudster.”
</p>
<p>„Daar heb ik wel ooren naar,” zeide Rencke; „maar als de oude heer het hoort.…”
</p>
<p>„Onzin! Ik zal ’t hem niet aan zijn neus hangen, en jij natuurlijk nog minder. Hoort
hij het van de buitenwacht … welnu, dan zeg je òf dat het niet waar is, òf dat je
in de binnenlanden niet anders kan.”
</p>
<p>„De groote moeielijkheid zit hem in de manier er een te krijgen,” meende Rencke.
</p>
<p>„O, dat is niets. Kijk maar eens rond; hier, of in de stad … er is wel wat te vinden.
Wie hebben we daar?”
</p>
<p>De laatste vraag gold eene donkere gestalte die in de deur was komen zitten. Het was
de weduwe van Podrono, die kwam vertellen dat zij voornemens was den volgenden morgen
te vertrekken, en thans vroeg <span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span>om het door haar overleden man verdiende salaris, teneinde reisgeld te hebben.
</p>
<p>Terwijl zij sprak met den gebruikelijken omhaal van woorden, die een welopgevoede
javaansche ter harer beschikking heeft, had Korman haar nauwlettend opgenomen, meer
bezig met een gedachte die hem beving, dan luisterend naar het verzoek van het jonge
vrouwtje.
</p>
<p>„Kijk deze eens aan,” zeide hij tot Rencke. „Hoe denk je er over? Ze is zindelijk
en handig, spreekt een beetje maleisch naar ik meen, en wat haar voorkomen aangaat
zou je het moeielijk beter kunnen treffen.”
</p>
<p>„Watblief?” vroeg Rencke verbaasd. „U meent toch niet … haar man is immers nauwelijks
begraven, en het verdriet.…”
</p>
<p>„Och wat,” viel Korman hem in de rede.… „De vraag is of je wilt of niet.”
</p>
<p>„<span class="ex">Ik</span> wel, maar.…”
</p>
<p>„Dan is het goed.—Ga maar naar achter,” gelastte Korman de bezoekster. „We zullen
de rekening van dat salaris dadelijk opmaken.—Li!” en toen deze gekomen was: „Praat
eens met de vrouw van Podrono. Ze moest maar huishoudster worden bij meneer Rencke.”
</p>
<p>Met een knikje van instemming vertrok Li om aan de gegeven opdracht te voldoen.
<span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span></p>
<p>„Ziezoo,” zeide Korman; „schenk jij nu nog eens in, en <span class="ex">pikir</span><a class="noteRef" id="xd31e1803src" href="#xd31e1803">57</a> er niet langer over; Li zal dat zaakje wel klaarspelen.”
</p>
<p>„Het zou me zeer verwonderen,” zeide Rencke, „na al wat ik van dat vrouwtje in de
laatste dagen gezien heb. Ze was daarvoor te diep getroffen door haar verlies.”
</p>
<p>„Ik heb nogal vertrouwen in de werking van de castorolie,” antwoordde Korman. „Wat
wed je.… hier, ’n <span class="ex">ringgit</span>!<a class="noteRef" id="xd31e1812src" href="#xd31e1812">58</a> Zet je er een tegen?”
</p>
<p>„Mij wel,” zeide Rencke, die waar het een weddingschap gold, niet onder wou doen.
</p>
<p>Het duurde heel lang eer Li terugkwam. Doch toen zij om het hoekje van de deur verscheen,
streek Korman doodbedaard de twee rijksdaalders op, die op de tafel lagen, en stak
ze in den zak van zijn <span class="ex">kabaja</span>.
</p>
<p>„Zij zegt dat zij erg dom is,” rapporteerde Li, „en bang dat zij aan meneer Rencke
niet zal voldoen; maar als meneer daar niet tegen opziet, dan wil zij zich wel bedenken,
tot morgen. Intusschen zou zij gaarne het geld hebben dat Podrono heeft verdiend,
want er is een <span class="ex">soedara</span><a class="noteRef" id="xd31e1825src" href="#xd31e1825">59</a> van haar hier, dien zij nu maar vooruit wil zenden naar de <span class="ex">dessa</span>.”
<span class="pageNum" id="pb85">[<a href="#pb85">85</a>]</span></p>
<p>„Ik ben mijn <span class="ex">ringgit</span> kwijt,” zeide Rencke, toen Korman hem Li’s woorden had uitgelegd. „Maar ’t is sterk!”
</p>
<p>Den dag daarna verhuisde Korman naar zijn nieuwe woning, welk feit behoorlijk bezegeld
werd met een <span class="ex">slamatan</span> en een <span class="ex">tandak</span>-partij, waartoe expresselijk een <span class="ex">anklong</span><a class="noteRef" id="xd31e1848src" href="#xd31e1848">60</a> met bijbehooren was ontboden uit de <span class="ex">dessa</span>, waar de <span class="ex">assistent-wedhono</span> zetelde.
</p>
<p>In dien tijd had ook de weduwe van Podrono zich bedacht, met dien gevolge dat zij,
met een paar van Li geleende muiltjes en een gebreide shawl, haar <span class="ex">toewan</span> vergezelde, toen deze naar het <span class="ex">tandakken</span> ging kijken, iets wat Rencke voor ’t eerst van zijn leven aanschouwde.
</p>
<p>De indruk dien hij er van kreeg was niet precies een gunstige. Natuurlijk had hij
de „Duizend en één nacht” gelezen, en de oostersche bajadères die hij zich daarbij
gedacht had, kwamen in ’t geheel niet overeen met de krijschende vrouwspersonen die
hij hier zag dansen. Dansen! godbetert, hoe durven ze dat dansen noemen. In de rookerige
<span class="ex">koelie</span>-loods was in ’t midden een groote mat gespreid over den aarden vloer. Waarvoor eigenlijk?
Tegen het vuil-worden der voeten? Daar was het waarachtig niet voor noodig, want die …
bah! Het speet Rencke <span class="pageNum" id="pb86">[<a href="#pb86">86</a>]</span>dat hij niet schilderen kon, om in kleuren weer te geven waarnaar hij liever niet
lang keek, en met het opschrift: „het voetje van een bajadère” ter ontgoocheling aan
zijn hollandsche vrienden te zenden.
</p>
<p>De zoogenaamde gracieuse bewegingen van het lenige lichaam vond Rencke eenvoudig ongracieus
en leelijk, en het eenige wat hem een minder streng oordeel deed vellen over de arme
<span class="ex">tandak</span>-meid, dan misschien anders het geval ware geweest, was dat zij den goeden smaak toonde
van de punt van de <span class="ex">slendang</span><a class="noteRef" id="xd31e1879src" href="#xd31e1879">61</a> voor den mond te houden als zij dien opendeed om te.… zingen.
</p>
<p>Neen, nu niet en later niet, toen hij gezien had wat voor het beste doorging op dit
gebied, kon Rencke behagen vinden in javaansche danskunst, en hij vond al wat daaromtrent
geschreven of verteld werd, gewoon opsnijderij.
</p>
<p>„Je moet maar eens goed toezien,” zeide hem Korman, die mede <span class="ex">acte de présence</span> maakte, „want bij grootere gelegenheden, als de Regent eens komt of zoo, moeten we
er zelf aan meedoen; en dan staat het altijd beter als je het kunt.”
</p>
<p>Toen ging Rencke een huivering door de leden. Nooit zou hij dat met genoegen doen,
nooit zou hij zich moeite geven om op te sporen wat er voor <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>schoons in gelegen was, naar de opvatting van het volk, dat met gespannen aandacht
elke beweging volgde en de <span class="ex">tandakkende</span> mannen goedkeurend toemompelde als zij het er goed hadden afgebracht.
</p>
<p>„Als overmorgen de controleur komt, gebeurt het dan ook?” vroeg Rencke.
</p>
<p>„Neen, gelukkig niet,” antwoordde Korman wien de herinnering aan dit aanstaande bezoek
de wenkbrauwen deed samentrekken.
</p>
<p>Een <span class="ex">koelie</span> van <span class="ex">Donowarie</span> had dien middag het briefje gebracht, waarin Messner schreef dat de controleur bij
hem was gekomen, en, zijn terugtocht over Watoeombo doende, aldaar tegen de rijsttafel
zou aankomen.
</p>
<p>Daar kwam het weer, het gevaar van ontdekking! Zou Messner meekomen? Natuurlijk. En
blijven, met Li spreken, hooren hoe deze of gene haar als <span class="ex">nonja</span> aansprak, vermoedens krijgen.…? Wat al vragen en even zooveel angsten! Want Korman
zat er leelijk in.
</p>
<p>Het liep beter af dan hij gedacht of gehoopt had. Eerstens kwamen zij laat en had
de controleur haast; ten tweede ging Messner mee door. Zoodoende had hij niet meer
dan een oogenblik tijd om Li te begroeten.
</p>
<p>Rencke ziende, nam hij Korman even ter zijde, en informeerde of er van dien kant geen
gevaar bestond, doch was spoedig gerust gesteld toen hij vernam dat de opzichter reeds
„voorzien” was.
<span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span></p>
<p>Met een zucht van verlossing zag Korman de beide heeren vertrekken.
</p>
<p>„Een bijzonder aangenaam mensch, die meneer Messner,” merkte Rencke op.
</p>
<p>„Vind je niet?” zeide Korman. „We hebben samen heel wat doorgemaakt.”
</p>
<p>„Dat hoor ik. Nu, zoodra u mij eens verlof wilt geven zal ik voldoen aan de uitnoodiging
die meneer Messner mij deed, om een dag ten zijnent te komen doorbrengen.”
</p>
<p>„Na het planten,” zeide Korman. „Dan kun je zoolang verlof krijgen als je wilt.”
</p>
<p>De employé boog. Wanneer die tijd kwam wist hij niet, doch hij wilde het nu niet vragen,
om den schijn te vermijden van onbescheidenheid.
</p>
<p>„Jawel!” dacht Korman. „Hij er heen, en in zijn onnoozelheid alles uitflappen!”
</p>
<p>De heele zaak hinderde hem intusschen geweldig. Nu Messner vertrokken was, bedacht
hij dat hij eigenlijk een groote stommerik geweest was, door zijn verhouding tot Li
niet juist heden aan het licht te hebben gebracht. In tegenwoordigheid van den controleur,
omstraald door de heerlijkheid van het B. B. zou Messner toch niets hebben durven
zeggen; en als hij er later op terugkwam, och, dan was het al weer zooveel tijd geleden!
</p>
<p>Het had Li’s gedachten ook beziggehouden.
<span class="pageNum" id="pb89">[<a href="#pb89">89</a>]</span></p>
<p>„Toen papa Messner naar achter kwam,” zeide zij ’s avonds, „dacht ik: nu komt het,
en nu zal hij zeker probeeren mij weg te halen. Maar Papa zei alleen: „Dag Li, <span class="ex" lang="ms">ada baik</span>?”<a class="noteRef" id="xd31e1932src" href="#xd31e1932">62</a> en gaf mij een kus. Toen ging hij naar voren. Gelukkig dat Zus er niet bij was, want
die had het zeker gezien.”
</p>
<p>„Gezien?” herhaalde Korman.…
</p>
<p>Li stond aan den uitersten rand der voorgalerij, draaide op de hakken harer slofjes,
zich vasthoudend aan het touw van een der zeilen. Zij had het hoofd afgewend, starende
naar de wazige grenslijnen der donkere boommassa’s aan den overkant van de <span class="ex">kalie</span>. De vraag van Korman had zij voorzien, ja uitgelokt; en haar geheele houding, rechtop,
in het volle lamplicht, plastisch geteekend op den donkeren achtergrond, gaf het antwoord.
</p>
<p>Alsof een muskiet hem door de zitting van zijn stoel heen gestoken had, sprong Korman
op. Li wendde zich om, en hem te gemoet tredende, sloeg zij haar armen om zijn hals,
opziende met een mengeling van geluk en vrees.
</p>
<p>Li was een mooi meisje, maar zóó mooi had hij haar nog nooit gezien. De vloek die
hem op de lippen zweefde, werd ingehouden, en zacht verwijtend klonk zijn stem: „Waarom
dat niet eer gezegd?”
<span class="pageNum" id="pb90">[<a href="#pb90">90</a>]</span></p>
<p>„<span class="ex">Kokki</span> zei dat heeren <span class="ex">blanda’s</span><a class="noteRef" id="xd31e1952src" href="#xd31e1952">63</a> dit niet graag hebben, want dat ze dan ongeduldig zijn.… en ik wou heelemaal een
vrouwtje zijn naar Papa’s zin.”
</p>
<p>„De <span class="ex">kokki</span> is gek,” verklaarde Korman.
</p>
<p>Messner had niets gezien en niets gemerkt. En toch, toen hij thuis zat, en de inspanning,
om den controleur bezig te houden, zich opgelost had in een gevoel van rust en voldaanheid,
trad het korte bezoek op <span class="ex">Watoeombo</span> weer in zijn herinnering naar voren. Zus ondervroeg hem, en hij had zoo weinig te
vertellen dat hij er zelf eigenlijk niet mee tevreden was, en zijn geheugen pijnigde
om nog wat te vinden. De stoelen hadden zóó gestaan … de kleur van de hanglamp … het
gezicht van den bediende …
</p>
<p>„Ze lieten den staljongen aan tafel dienen, Zus,” deelde hij mee.
</p>
<p>Zus had daar een aanmerking op, die hij echter niet hoorde, daar hij voortging met
denken. Hij had dien staljongen gevraagd waar de „<span class="ex">nonna</span>”<a class="noteRef" id="xd31e1971src" href="#xd31e1971">64</a> was … de vent had geantwoord … hé ja, hoe herinnerde hij zich dat antwoord!… dat
de „<span class="ex" lang="ms">’doro<a class="noteRef" id="xd31e1976src" href="#xd31e1976">65</a> nonja</span>” in de keuken was.
</p>
<p><span class="ex">Nonja!</span> Dat is de titel van een getrouwde chineesche vrouw … wat een stomme vent, die staljongen!
<span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span>Hij deelde het Zus mee, bijwijze van aardigheid. Maar Zus vond het blijkbaar geen
aardigheid; zij had geen inlandsch bloed in de aderen moeten hebben om niet dadelijk
een verdenking op te vatten.…
</p>
<p>„Messner,” zeide zij voor hem gaande staan. „Messner, je bent dom; nog dommer dan
die staljongen. <span class="ex">Allah</span>,” vervolgde zij zenuwachtig; „die staljongen praat maar na wat hij hoort; en als
iedereen haar „<span class="ex">nonja</span>” noemt.… Messner, dat is niet goed. Je moet vragen, onderzoeken, iemand sturen.”
</p>
<p>„Dat is niet noodig,” zeide hij, wijzende op het pad dat zijwaarts voorbij hun huis
liep. „Kijk, daar komt een transport <span class="ex">bibit</span>.—Hei! Waarheen?”
</p>
<p>„Naar Watoeombo, mijnheer,” antwoordde een oude vrouw die in de voorhoede liep. Gewenkt
door Messner kwam zij nader.
</p>
<p>„Wie zoekt de <span class="ex">bibit</span> uit?” vroeg hij.
</p>
<p>„De <span class="ex">nonja</span> en de <span class="ex">toewan ziender</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e2014src" href="#xd31e2014">66</a> antwoordde het mensch, terwijl Messner een stomp in den schouder voelde van Zus.
</p>
<p>„Is de <span class="ex">nonja</span> de vrouw van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>?”
</p>
<p>Ja juist, die bedoelde zij; een andere <span class="ex">nonja</span> was er niet. Messner moest haar nader uitleggen wat hij meende, en toen verklaarde
de oude vrouw dat zij niet beter wist of het was zoo, maar zij wilde, als <span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span>meneer het gelastte, wel eens nader informeeren.
</p>
<p>„Dat is goed,” zeide Messner. „Kom vanavond hier even aan. En.… je bent al een vrouw
op leeftijd, niet waar; die praat niet meer dan noodig is, en vertelt haar geheimen
niet rond als een jonge deern.”
</p>
<p>„Ziezoo,” ging hij voort toen de vrouw vertrokken was; „nu ben je tevreden Zus, hoop
ik. Maar ik ben zeker dat je je vergist; ik kan het van Korman niet denken.”
</p>
<p>’s Avonds dacht hij het echter wel. Zus huilde van woede en zong een <span class="corr" id="xd31e2036" title="Bron: schimp-litanei">schimp-litanie</span> aan ’t adres van Korman, waar Messner, hoewel bedaarder, volkomen mee instemde. Zij
spraken af, er den volgenden morgen samen heen te gaan en Li terug te halen.
</p>
<p>Bij nadere overdenking begreep Messner dat zij dit laatste, nu de zaak toch eenmaal
zoo stond, misschien beter niet deden; maar er was met Zus geen praten, dus hield
hij het voor zich.
</p>
<p>Korman zat te werken in zijn kantoortje. Nu hij Rencke had, en deze met den dag vooruitging
in het vak, achtte hij het onnoodig zoo dikwijls naar het werk te gaan. Hij deed nu
’s middags zijn dutje, en ’s morgens knoeide hij zoo’n beetje aan zijn administratie.
Volgens zijn eigen opvatting deed hij die keurig netjes, maar op Soerabaja werd er,
telkens als de post een stuk ervan aanbracht, door den ouden <span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span>Benoit en diens boekhouder hartelijk om gelachen.
</p>
<p>Na een langdurige studie in een dik boek over het boekhouden, was hem een flauw licht
opgegaan over wat men verstaat onder „boek-<span class="ex">hoofden</span>.” Doch hoe hij die moest vormen was hem niet duidelijk. In het model stonden: Emil
Herz te Hamburg, Joseph Meier te Kopenhagen, en zoo voort; dus: iedere naam in zaken
vertegenwoordigde een grootboekhoofd. Dientengevolge gaf hij er een aan Benoit, aan
zich zelf, aan Rencke, ja zelfs aan den chinees die zijn boodschappen in de stad deed
en zich agent noemde. Dan had hij: huizen bouwen, terrassen maken, bibitkoopen, beddingen
en nog veel meer, alles grootboekhoofden! een ingewikkelde geschiedenis, die hem vrij
wat moeite bezorgde eer alles „klopte.”
</p>
<p>Te midden eener lange recapitulatie over de laatste betaling, werd hij gestoord door
naderende hoefslagen. Buiten komende zag hij tot zijn schrik: voorop Zus, <span class="ex" lang="fr">à la duchesse de Berry</span> op een inlandsch paard, en daarachter Messner. Zus sprong er af, liep de drie treden
van de voorgaanderij op, duwde hem opzij en liep met een strak gezicht naar achter.
</p>
<p>Messner was minder vlug. Afgestegen, wachtte hij tot er een staljongen was toegeschoten
om de paarden vast te houden. Toen ging hij langzaam naar binnen en stelde zich op
tegenover Korman, wiens blik in de ledige ruimte dwaalde.
<span class="pageNum" id="pb94">[<a href="#pb94">94</a>]</span></p>
<p>Juist wilde hij beginnen te spreken, want hij zag wel dat hij niets meer behoefde
te vragen, toen een geweldig rumoer beider aandacht afleidde. Het was Zus, die Li
aan een arm had genomen en haar voorttrok onder een <span class="ex">bandjir</span><a class="noteRef" id="xd31e2062src" href="#xd31e2062">67</a> van woorden in de hoogste faussettonen.
</p>
<p>„<span class="ex">Bangsat!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e2070src" href="#xd31e2070">68</a> siste zij Korman naderende; en Li loslatende, riep zij Messner toe: „Die rakkersche
meid is al zwanger!”
</p>
<p>Toen kreeg Korman wat te hooren! Zus had een langen adem, en zij deed haar best; doch
juist dit was haar noodlottig, want Korman had tijd van de verrassing te bekomen.
Li had hem met haar groote zwarte oogen als om hulp smeekend aangezien, en hij voelde
dat hier een daad van moed van hem verwacht werd. Geen moed bezittende, en zich ten
sterkste bewust van zijn schuld en zijn minderheid, brak hij door dat alles heen tot
dollen overmoed.
</p>
<p>Zus was perplex. Zóó was haar nog nooit de les gelezen, zóó’n katje had zij nog nimmer
gehad; en dat van Korman, in presentie van haar … man!
</p>
<p>Li daarentegen was opgefleurd. In één bewondering was zij naast Korman gaan staan
en had zijn hand gegrepen. Met fonkelende oogen zag zij haar <span class="pageNum" id="pb95">[<a href="#pb95">95</a>]</span>zuster aan, gereed om, als Korman ophield, er het hare bij te voegen.
</p>
<p>Doch dat was niet noodig. Messner maakte een eind aan het standje door beide vrouwen
naar achter te zenden. Toen wendde hij zich tot Korman. Hij bracht dezen zijn onwaardig
gedrag onder het oog, naar welk gedeelte zijner redevoering door Korman nagenoeg niet
geluisterd werd. Voorts deelde hij Korman mede dat hij van zijn plan om Li mede te
nemen was teruggekomen, en wel vanwege de positie waarin het meisje verkeerde, doch
dat hij hierbij één voorwaarde stelde, namelijk dat Korman dit en eventueel volgende
kinderen zou doen wettigen.
</p>
<p>„Want anders,” eindigde hij, „kom ik weer hier en haal haar weg; bij God, dat zou
ik. En je moogt daareven Zus gebluft hebben, mij zou je dat niet kunnen.”
</p>
<p>Dat wist Korman ook, en dus gaf hij zijn woord dat hij aan de door Messner gestelde
voorwaarde zou voldoen.
</p>
<p>Gemakkelijker dan hij gedacht had, gelukte het Messner om Zus te overreden zich bij
het feit, zooals dat was, neer te leggen, waartoe de vrees voor een tweede standje
waarschijnlijk sterk meewerkte.
</p>
<p>De vriendschap scheen geheel hersteld toen Messner en Zus afscheid namen na de rijsttafel.
Blijven overnachten en het werk rondgaan, zooals Korman voorstelde, wilde Messner
echter niet.
<span class="pageNum" id="pb96">[<a href="#pb96">96</a>]</span></p>
<p>„Een andere keer,” zeide hij. „Vandaag ben ik niet in een stemming om lang bij je
te kunnen zijn.”
</p>
<p>Op zekeren dag gingen Korman en Rencke naar de tuinen. Reeds sedert een week hadden
zich rondom den hoogsten top van het gebergte wolkjes genesteld; een teeken dat er
regen in aantocht was, doch er was nog geen enkele bui gevallen.
</p>
<p>Plotseling ontstond er een mist; het was alsof een der wolken van boven naar omlaag
gegleden was. De beide europeanen konden het werkvolk niet meer zien, dat op de helling
tegenover hen bezig was.
</p>
<p>„<span class="ex">Djawoeh!</span>” klonk het klagend en langgerekt, en van een anderen kant, als ware het de echo:
„<span class="ex">Bawoeh!</span>”
</p>
<p>„Wat een lugubre geluid is dat,” zeide Rencke. „Mijn jongste zusje zou zeggen: ik
vind het <span class="ex">eng</span>. Wat beteekent het?”
</p>
<p>„<span class="ex">Djawoeh</span> is regen,” antwoordde Korman. „En het andere is een soort van weerslag. Verder beteekent
het, dat we ’t best doen om maar onmiddellijk naar huis te gaan, als we niet kletsnat
willen worden.”
</p>
<p>Nauwelijks waren zij in Korman’s woning of het begon, eerst in groote droppels die
als hagelsteenen klonken op het gegalvaniseerd ijzeren dak, en toen de volle regen,
die een oningewijde op het denkbeeld moest brengen dat de heele rommel straks naar
beneden zou komen.
<span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span></p>
<p>„Een practische dakbedekking,” schreeuwde Rencke, luider dan hij aan boord ooit een
commando had gegeven, terwijl Korman zich vergenoegde met glimlachend te knikken.
</p>
<p>„Morgen de bedekking van de beddingen wat dunnen,” zeide hij, zoodra er kans bestond
het geweld van den regen te overstemmen. „Denk er aan daarvoor een stuk of twintig
<span class="ex">koelies</span> te geven. En ga zelf mee, want anders laten ze te veel <span class="ex">alang-alang</span> naar beneden vallen op de plantjes.”
</p>
<p>De bui werd weldra door meerdere gevolgd; en na een afwisseling van regen en onweer,
kwam het eerste zachte morgenregentje, den definitieven inval van den Westmoesson
aankondigende.
</p>
<p>„Heerlijk plantweer vandaag!” zeide Korman even vóór het begin van de rol bij Rencke
binnenstappende.
</p>
<p>„Weer een nieuwtje voor mij,” antwoordde deze. „Hoe moet het gebeuren?”
</p>
<p>„<span class="ex">Poeterans</span> maken, een gat slaan met den <span class="ex">patjol</span> en planten,” expliceerde de chef.
</p>
<p>Rencke trok de schouders op. Hij zag in dat hij dit werk weer zou moeten leeren als
al het vorige: toezien en volgens zijn beste weten handelen; van Korman kreeg hij
niet anders dan antwoorden die hem al even wijs lieten als te voren. Deze bepaalde
er zich toe alleen dan in te grijpen, als hij vreesde <span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span>dat zonder dit de boel misliep, zooals nu, daar Rencke, niet wetende wat er gedaan
moest worden, het volk niet kon indeelen.
</p>
<p>Heksenwerk was het niet; zelfs het <span class="ex">poeterans</span> maken was al zoo eenvoudig als iets. De grond tusschen de plantjes op de <span class="ex">pépinières</span> werd eerst vastgetrapt; dan werden er de koffieplanten uitgestoken met een kluit
aarde er aan, die vervolgens met de <span class="ex">arit</span> werd gefatsoeneerd tot een cilinder; eindelijk werd het geheel op een <span class="ex">pisang</span>-blad gezet en ingewikkeld. Aan het touwtje waarmee het blad werd toegebonden—een
<span class="ex">bamboe</span>-touwtje—werden lange einden gelaten, om het straks op den <span class="ex">pikoelan</span><a class="noteRef" id="xd31e2156src" href="#xd31e2156">69</a> te kunnen bevestigen.
</p>
<p>Teneinde zich op de hoogte te stellen van de dikte of lengte die voor den <span class="ex">poeteran</span> vereischt werd, offerde Rencke een plantje op, dat hij uittrok om te zien hoever
de wortels reikten. Hij zag de <span class="ex">koelies</span> den penwortel, waar deze onder den <span class="ex">poeteran</span> uitstak, afbreken; dit was het eenige waarover hij straks om inlichting vragen moest.
</p>
<p>Het planten … men wist in dien tijd nog niet van de moderne plantkuilen, hetgeen de
koffie zeer ten goede kwam. In den plantkuil toch, die liefst een jaar te voren wordt
gemaakt, om den grond te laten „verzuren” naar het heet, doch waardoor de binnenwanden
<span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span>als steen verharden, staat het plantje als in een bloempot; en tenzij later de <span class="ex">koelies</span> behoorlijk dicht onder den boom <span class="ex">patjollen</span>, en de wortels vrijheid verschaffen, stuiten deze overal, en krommen zich, tot de
plant, na al het voedsel in den kuil te hebben verteerd, van gebrek doodgaat. Dikwerf
ook rotten de wortels, daar het water in den kuil niet weg kan.
</p>
<p>Rencke vond maar één ding vervelend, en dat was de regen, die nu zachter dan harder
viel, en waartegen een <span class="ex">pajong</span><a class="noteRef" id="xd31e2184src" href="#xd31e2184">70</a> geen voldoende beschutting aanbood zoodra men over de terrassen liep. Hij was derhalve
erg blij toen het tegen den middag opklaarde.
</p>
<p>Bij de tuinen waar geplant werd, had Korman zoogenaamde <span class="ex">gardoe’s</span> laten bouwen. Het waren <span class="ex">alang-alang</span> daken op zes stijlen, met een wand aan de windzijde. Zij dienden om de <span class="ex">bibit</span> te beveiligen tegen plotselinge stortregens, die anders van de <span class="ex">poeterans</span> al heel gauw een modderpapje zouden gemaakt hebben. Met de aan dit soort van werk
eigen vlugheid stonden de <span class="ex">gardoe’s</span> reeds, toen de eerste bezending <span class="ex">poeterans</span> aankwam.
</p>
<p>Op het middaguur thuiskomende vond Rencke zijn chef bezig met iets wat hij in de verte
aanzag voor gooien met stokken, doch nabijgekomen vernam „uitzoeken van <span class="ex">dadap</span>-stekken” te zijn. Deze stekken waren door javanen uit de dichtstbijliggende <span class="ex">dessa’s</span> <span class="pageNum" id="pb100">[<a href="#pb100">100</a>]</span>aangebracht; stuk voor stuk werden zij nagezien, en al wat te dun of te droog was
zoover mogelijk weggeslingerd. Dit laatste, zoo legde Korman uit, om te voorkomen
dat zij ten tweeden male werden aangeboden. Na den middag werden de stekken aangepunt
en naar de tuinen gebracht, om daar, één bij elke twee koffieplantjes, in den grond
te worden gestoken. De <span class="ex">dadap</span>, die snel opgroeit, wordt nog steeds beschouwd als de beste schaduwboom te zijn.
</p>
<p>De afwisseling in het werk deed Rencke genoegen, hoewel het meer van hem vergde. Het
was hoognoodig dat hij den geheelen dag bij het planten stond, om op te passen dat
dit behoorlijk geschiedde; en toen men verder en verder van huis werkte, moest hij
’s middags zijn eten in de tuinen laten brengen, teneinde zoo min mogelijk tijd te
verzuimen. Kwam hij dan ’s avonds thuis, doodmoe en meestal met natte kleeren, dan
had hij weinig lust nog naar de administrateurswoning te gaan, doch vond het gezellig
als Korman bij hem zijn bittertje kwam drinken.
</p>
<p>En de administrateur deed dat gaarne. Hij had in den laatsten tijd een onderwerp,
waarop hij telkens terugkwam als hij alleen was met Rencke: de aanstaande bevalling
van Li. Waar zij bij was, durfde hij het niet uiten, doch haar jeugdige leeftijd boezemde
hem groote ongerustheid in. Hij had er over nagedacht haar naar de stad te brengen
en door den dokter te laten bijstaan, <span class="pageNum" id="pb101">[<a href="#pb101">101</a>]</span>maar hij was daarvan teruggekomen. Er warde iets door zijn hoofd van wetsbepalingen
omtrent te jonge jaren, verkrachting, en nog veel meer, en hij vreesde dat er misschien
lieden zouden zijn die zich ongeroepen met het geval bemoeiden. Aan den anderen kant
wantrouwde hij de oude vrouw, die zich <span class="ex">doekoen</span> noemde en sedert een week in de bijgebouwen was gelogeerd. Wel vond hij bij Rencke
weinig troost, doch het was hem een behoefte er over te praten.
</p>
<p>„Is men gehouden,” vroeg Rencke eens, „de kinderen die men bij een huishoudster krijgt,
te adopteeren?”
</p>
<p>„Zeker niet,” antwoordde <span class="corr" id="xd31e2233" title="Bron: Karmon">Korman</span>. „<span class="ex">Ik</span> doe het, zieje. Ten eerste is Li van kind af bij ons geweest, en.… och, er zijn verscheiden
redenen. Maar anders, neen; de meesten sturen hun <span class="ex">ménagère</span> weg als zij in positie komt.”
</p>
<p>„Zooals in Holland ’n <span class="ex">maîtresse</span>.”
</p>
<p>„Ongeveer; hoewel er daar niets vóór te zeggen valt.”
</p>
<p>„Hier dan wel?” vroeg Rencke. „Hoe rekent u dat uit?”
</p>
<p>„Dat zal ik je vertellen,” zeide Korman, zijn ledig glaasje naar het blad toeschuivend.
„Een hollandsch kind, door zijn vader erkend, komt ginds op de hem toekomende plaats
in de maatschappij, en behoeft voor niemand achter te staan. Alles wat aan hem in
opvoeding wordt ten koste gelegd is positieve winst, en als hij een en ander derven
moet, kan men <span class="pageNum" id="pb102">[<a href="#pb102">102</a>]</span>gerust zeggen, dat het hem op een gemeene manier onthouden is.”
</p>
<p>„Logisch en waar,” merkte Rencke op; „doch dat geldt mijns inziens hier even goed.”
</p>
<p>„Neen. Dat geldt hier alleen dàn wanneer de vader in staat is het kind een supérieure
opvoeding te geven, òf een fortuin na te laten. Kan hij dat niet, dan is het voor
het kind tienmaal gelukkiger niet erkend te worden en inlander te blijven, dan zoo’n
stakker van een arme <span class="ex">sinjo</span> te zijn, die overal moet achterstaan; met te weinig geld en opvoeding om ’n heer
te zijn, en te veel verbeelding van zijn stand om met handenwerk zijn brood te verdienen.
Geloof me, ik heb families ontmoet waarvan, door een toeval of verzuim, een deel der
kinderen niet erkend was. En dan waren de inlanders altijd gelukkiger dan hun zoogenaamde
europeesche broers; ja, ik heb het zelfs gezien dat de laatsten door de eersten werden
onderhouden!”
</p>
<p>„Ja, als dat zoo is, dan heeft u gelijk,” zeide Rencke. „Beter een tevreden inlander
dan een ontevreden europeaan. En … niet ieder kan zijn wilde kinderen bij zijn familie
introduceeren.”
</p>
<p>„Dat hangt er van af of je geld hebt,” zeide Korman. „Ik weet niet of er landen bestaan
waar men rijke menschen veel durft zeggen, doch in Holland is dit niet het geval.”
<span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span></p>
<p>„U schijnt geen hoog denkbeeld te hebben van de maatschappij in ons vaderland.”
</p>
<p>„Een heel laag! Herinner je je dien ouden jonkheer van Crooswijk?”
</p>
<p>„Zeker,” zeide Rencke. „Als kinderen gingen we hem altijd feliciteeren, op nieuwjaar
en op zijn verjaardag. We kregen dan geregeld iets voor onzen spaarpot. En des zomers
kwam er zonder mankeeren een boodschap: of de jongejuffrouwen en de jongeheer lust
hadden met den jonker naar de Grebbe te toeren.”
</p>
<p>„Dezelfde. Nu, ik moest indertijd, bij het afscheidnemen, beloven de correspondentie
met hem aan te houden. Ik heb het trouw volgehouden; en waarom? Hij antwoordde geregeld
en vulde zijn brieven aan met <span class="ex" lang="fr">chronique scandaleuse</span>, die ik, toen althans, gretig las. Ik heb zijn brieven nog liggen, ze maken een curieuze
verzameling uit! En als ik soms hier eens gewetenskneepjes voel over het zoogenaamde
immoreele leven in de Oost, dan sla ik dien bundel nog eens op, om bij den derden
of vierden brief al uit te roepen: Ik dank u Heer, en zoo voort.”
</p>
<p>„Leest u in den laatsten tijd veel in die brieven?” vroeg Rencke ondeugend.
</p>
<p>„Loop naar de pomp!” zeide Korman, <span class="corr" id="xd31e2275" title="Bron: zijn">zijns</span> ondanks lachend<span class="corr" id="xd31e2278" title="Bron: ,">.</span> „Jij hebt goed spotten; ik wou dat je er zelf eens zoo voor zat.”
<span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span></p>
<p>„Dat zal niet licht gebeuren,” antwoordde Rencke. „Ik zal bij voorkomende gelegenheid
van uw wijze lessen gebruik maken.”
</p>
<p>Wie zich het minst ongerust maakte was Li. Zij was blij met wat haar de bevestiging
toescheen van den band die haar met Korman vereenigde, en trotsch op het geval zelf.
Meer dan vroeger wandelde zij ’s avonds den breeden weg op en neer, waarlangs het
steeds toenemend getal „opgezetenen” zich huisjes had gebouwd; en het gelukkigst was
zij wanneer Saminah, de huishoudster van Rencke, ex-weduwe Podrono, haar onverholen
meedeelde dat zij haar benijdde.
</p>
<p>Zij liet zich de zorg waarmee Korman haar behandelde welgevallen, die beschouwende
als een haar rechtmatig toekomende hulde. Alleen speet het haar dat Zus niet eens
kwam kijken. Zij had haar een boodschap gezonden, maar Zus had terug laten zeggen
dat zij geen tijd had.
</p>
<p>„<span class="ex">Kassian</span>,” zeide Li; „zij heeft altijd verlangd naar een kindje, en Papa Messner ook. En nu
krijg ik het nog vóór haar!”
</p>
<p>„Ik wou dat het er al was,” bromde Korman.
</p>
<p>„Alles moet zijn tijd hebben,” zeide Li, zijn ongeduld aan heel andere oorzaken toeschrijvende.
</p>
<p>Onder de minst aangename werkzaamheden op een koffieland behoort ongetwijfeld het
geldtellen. <span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span>Als ’s avonds de <span class="ex">plajangan</span> aankomt met twee witte zakken op zijn <span class="ex">picol</span>-paard<a class="noteRef" id="xd31e2303src" href="#xd31e2303">71</a> en begeleid door een gewapenden <span class="ex">mandoer</span>, dan weet iedereen dat de volgende morgen dat werkje meebrengt, en hoopt maar dat
het „plezierig” geld zal zijn. Want de remise uit <span class="ex">Soerabaja</span> wordt eer zij naar de onderneming gaat, in de stad gewisseld door den opiumpachter,
die natuurlijk geeft zooals hij het heeft liggen; soms met veel rijksdaalders en guldens—en
dat is plezierig geld—maar ook dikwijls met voor ’t grootste deel kwartjes en dubbeltjes
òf … en dat is het algemeenste!.… duiten.
</p>
<p>Dan kan men zich aan ’n duizend gulden of vijf, zes de vingers moe tellen, om niet
te spreken van het feit dat het nooit wil uitkomen, en men zich blind staart om te
ontdekken waar er maar vier geldstukken op een worp liggen, of zes, in plaats van
de vereischte vijf.
</p>
<p>Op zulk een morgen moet alles wat tellen kan meehelpen.
</p>
<p>Korman vergat ditmaal zijn bezorgdheid voor Li, en deze telde ouder gewoonte dapper
mee, lachend om Rencke die den slag nog maar niet kon beetkrijgen, niettegenstaande
hij al zoo dikwijls had meegedaan.
</p>
<p>Het liep tegen tien uur eer men klaar was. Rencke <span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>ging dadelijk na afloop naar het werk, en Korman bracht de geldzakken, elk van vijftig
gulden—voor het gemakkelijk uitgeven—in zijn kantoor en in de brandkast. Daarna ging
hij op zijn gewone omslachtige manier aan het inboeken.
</p>
<p>Li was naar de slaapkamer gegaan om haar handen te wasschen. Zij had haar <span class="ex">kabaja</span> uitgedaan, en plaste met genot in de waschkom. Geld heeft namelijk de eigenschap
om iemand een gevoel van vuil-zijn te bezorgen, dat zich veel verder uitstrekt dan
de werkelijk bevuilde gedeelten, doch daarentegen weer verdwijnt als men zich die
gedeelten reinigt.
</p>
<p>Plotseling werd het haar wee om het hart. Ze had nauwelijks kracht om haar handen
af te drogen en naar het bed te wankelen.
</p>
<p>„<span class="ex">Nèk!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e2332src" href="#xd31e2332">72</a> riep ze, zich steunend tegen den rand van de matras, machteloos zich op te hijschen.
</p>
<p>Er was gedurende eenige oogenblikken wat opschudding in het achterhuis, doch toen
werd alles stil. Met de kalme zekerheid van iemand die dat werk al dikwijls verricht
heeft, en betrekkelijk onverschillig is omtrent den afloop, althans niet vatbaar voor
eenige zenuwaandoening, hielp de oude <span class="ex">doekoen</span>.
</p>
<p>Korman was gereed met zijn inboeking. Hij ging naar het venster en bekeek de strakke
grauwe lucht. Het zag er niet uit alsof er vóór den middag nog <span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span>regen zou komen, dus kon hij wel eens naar de tuinen gaan. Drie, viermaal moest hij
roepen eer hij antwoord kreeg, en toen was het de staljongen die om den hoek van het
achterhuis naar het venster kwam.
</p>
<p>„Laat een glas water brengen, en zadel den zwarte,” gebood Korman.
</p>
<p>De staljongen scheen te aarzelen.…
</p>
<p>„<span class="ex">Ajo</span>, Gévédé!”
</p>
<p>Ook al goed, dacht de staljongen, en naar achter schreeuwende dat meneer water wilde
hebben, ging hij naar de <span class="ex">gedogans</span> om den zwarte op te tuigen.
</p>
<p>Met een glas water op een blaadje kwam de huisjongen het kantoor binnen.
</p>
<p>„<span class="ex">Sampoen</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e2362src" href="#xd31e2362">73</a> zeide hij doodbedaard.
</p>
<p>„Wat?” vroeg Korman, het glas opnemende.
</p>
<p>„Het kind van mijnheer,” was het antwoord.
</p>
<p>Glas en inhoud kwamen den jongen in ’t gelaat … Wat is dat nu? vroeg hij zich af,
de scherven oprapende. Rare lui, die europeanen … eerst zijn ze er niet bij als hun
vrouw bevalt en dan, als het kind er is, doen ze alsof zij dronken zijn.…
</p>
<p>Met vaart was Korman de kamer binnengevlogen, en vond daar alles in de beste orde
afgeloopen. Li lag, licht gedekt en stevig ingespeld, op het groote ledikant met een
uitdrukking van voldoening toe te zien op hetgeen er met de jonggeborene geschiedde,
<span class="pageNum" id="pb108">[<a href="#pb108">108</a>]</span>die met vereende krachten van <span class="ex">doekoen</span> en <span class="ex">kokki</span> tot een toonbaar menschenkind werd gemaakt.
</p>
<p>Zich voorzichtig over haar heenbuigende gaf Korman Li een kus, en zich daarop tot
de andere vrouwen wendende, verweet hij haar dat zij hem niet geroepen hadden.
</p>
<p>De <span class="ex">doekoen</span> deed hem opmerken dat zij de <span class="ex">nonja</span> niet alleen had kunnen laten; <span class="ex">kokki</span> had de <span class="ex">doekoen</span> moeten helpen, de huisjongen had <span class="ex">kokki</span> moeten helpen, en de staljongen had water gehaald.
</p>
<p>Het kind was klaar en werd aan den vader getoond.
</p>
<p>„Gévédé, kleine deugniet, heb ik om jou zoo lang in de penarie gezeten,” zeide Korman,
de kleine op het dikke wangetje streelend.
</p>
<p>Dat was het welkom in het leven, Hendrika Korman door haar vader toegeroepen!
</p>
<p>Want het was een meisje. Maar meisje of jongen, zijn eerstgeborene zou naar zijn overleden
vader gedoopt worden, had Korman bepaald, in de stille hoop daarmee een groot gedeelte
van het pleit te winnen dat hij bij zijn moeder te bezorgen had, die, dat begreep
hij, zijn „oostersch huwelijk” ten zeerste zou afkeuren.
</p>
<p>De eerste dien Korman ontmoette toen hij de slaapkamer verliet, was de huisjongen,
die hem met een uitgestreken gezicht vertelde dat de zwarte gezadeld <span class="pageNum" id="pb109">[<a href="#pb109">109</a>]</span>was, en vóór stond. Een draai om de ooren was zijn loon.
</p>
<p>„Uitspannen,” beval Korman, in de voorgaanderij komende; doch toen de staljongen met
het paard halverwege den stal was, riep hij hem terug.
</p>
<p>Na een kort briefje te hebben geschreven gaf hij dit aan den staljongen, hem gelastende
te paard naar Donowarie te rijden en het den heer Messner te overhandigen.
</p>
<p>Toen Rencke ’s avonds thuis kwam vernam hij het groote nieuws. Hij verkleedde zich
en ging naar de administrateurswoning om Korman te feliciteeren. Tegelijk met hem
arriveerde Zus. Zij had geen kracht gehad zich langer boos te houden, en nu was zij
gekomen om op Li te passen en niet eer weg te gaan voor deze weer op de been was.
</p>
<p>Het planten was afgeloopen. Ruim honderdvijftig bouws stonden in den grond, en niet
zonder voldoening zond Korman dit bericht aan zijn geldschieter. Deze was op zijn
beurt ook tevreden, en schreef terug dat hij Korman in overweging gaf het volgende
jaar meer europeesch personeel aan te stellen en zoo mogelijk de geheele duizend bouws
aan te planten.
</p>
<p>In de oudste tuinen was het onkruid al weder hoog opgeschoten. Hierin werd nu begonnen
de aarde met den <span class="ex">patjol</span> om te werken, welke bezigheid men <span class="pageNum" id="pb110">[<a href="#pb110">110</a>]</span><span class="ex">dangir</span> noemt, en waarbij tevens de wortels van het onkruid uit den grond verwijderd worden.
De order luidde, dat de omwerking een voet diep geschieden moest.
</p>
<p>De boschkappers gingen intusschen steeds voort met bouw na bouw tegen den grond te
leggen. Van een paar dikke stammen in de nabijheid van den breeden steen aan de <span class="ex">kalie</span>, had Korman, door ze met den <span class="ex">wadoeng</span><a class="noteRef" id="xd31e2426src" href="#xd31e2426">74</a> ruw te laten bekappen, een stel brugliggers gemaakt. Na aan weerszijden een met steenen
aangevuld bruggehoofd te hebben opgeworpen, werden deze leggers over de <span class="ex">kalie</span> gebracht. Dwars er over heen werden <span class="ex">bamboe-petong</span>, de een naast de ander bevestigd en gedekt door een <span class="ex">sassak</span>—vlechtwerk van <span class="ex">bamboe</span>—, terwijl een dubbele leuning het geheel voltooide. Later, als men eens zagers kon
krijgen, zou de <span class="ex">sassak</span> door planken worden vervangen.
</p>
<p>„Als je soms trek hebt eens naar Donowarie te gaan, moet je het nu doen,” zeide Korman
op zekeren dag tot zijn employé. „Over een paar weken moet er begonnen worden met
<span class="ex">soelammen</span>; en daar moet je den geheelen dag bij zijn.”
</p>
<p>„Heel graag,” antwoordde Rencke. „Moet ik belet laten vragen?”
</p>
<p>„Er gaat straks een <span class="ex">koelie</span>. Ik zal meneer Messner laten weten dat je komt. Morgen dan?”
<span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span></p>
<p>„Ja, alsublieft. En … u noemde daareven de aanstaande werkzaamheid, <span class="ex">soe</span>…”
</p>
<p>„<span class="ex">Soelam</span>? O, dat is de niet geslaagde <span class="ex">bibit</span> en <span class="ex">dadap</span> door nieuwe vervangen.”
</p>
<p>„Dank u,” zeide Rencke, en naar huis gaande repeteerde hij het nieuw geleerde woord,
teneinde het voorgoed in zijn geheugen te prenten.
</p>
<p>Toch, hij had in de taal goede vorderingen gemaakt. Eenmaal het maleisch machtig,
behoefde hij niet meer te vreezen dat zijne orders onbegrepen zouden blijven, want
alle <span class="ex">mandoers</span> spraken deze <span class="ex" lang="la">lingua franca</span> van den N. I. archipel. Daarop was hij begonnen aan het javaansch, hetwelk hij methodisch
leerde.
</p>
<p>Ten eerste nam hij geen enkel woord op of hij liet het eerst voor zich opschrijven,
èn in het laag- èn in het hoog-javaansch. Hiermee bereikte hij een dubbele uitkomst,
te weten dat hij de woorden zuiver uitsprak, en behoorlijke schifting hield tusschen
de beide talen waaruit het javaansch bestaat. Toen hij wat verder was, bemerkte hij
heel goed dat Korman dikwijls hoog-javaansche woorden gebruikte en weer andere woorden
zóó slecht uitsprak, dat enkel inlanders die aan hem gewoon waren ze verstonden.
</p>
<p>Ten tweede oefende hij zich met zijn huishoudster in het spreken van het hoog-javaansch,
iets wat slechts weinige europeanen kunnen, omdat er voor hen bijna geen gelegenheid
bestaat het te doen.
<span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span></p>
<p>Eindelijk leerde hij ook schrijven, te beginnen met de <span class="ex">mandoers</span>-boekjes, die hij in javaansche karakters bijhield.
</p>
<p>In den vroegen morgen reed Rencke de <span class="ex">kampong</span> uit. De levendige beweging van den <span class="ex">plongko</span>, en het vooruitzicht van een paar aangename dagen te zullen doorbrengen, gaven hem
een hooggestemd gevoel. De beplante tuinen doorrijdende—zijn werk!—zag hij met welgevallen
neer op de frissche <span class="ex">bibit</span> met haar teeder groen en lichtbruine topblaadjes; en hij liet zijn verbeelding werken,
het slechte pad herscheppende in een gemakkelijken breeden weg, een gezelschap rondom
zich tooverende, bestaande uit geliefde figuren in Holland, aan wie hij alles uitlegde,
hij zelf chef van de onderneming, door allen bewonderd; tot hij hardop iets zeide
en schrikte van het geluid van zijn stem.
</p>
<p>Met een schok stond de <span class="ex">plongko</span> stil, en Rencke, nu geheel ontwaakt uit zijn droomerij, hoorde een sterk geblaas
en zag tegenover zich een twintigtal honden. Het waren mooie beesten; geel, langharig,
met pluimstaarten en spitse koppen. Zonder zich rekenschap te geven van wat hij deed,
drukte Rencke zijn paard met de hakken. Trillend van angst nam de <span class="ex">plongko</span> een geweldigen sprong vooruit. Op de honden had dit een merkwaardigen invloed; zij
lieten hun dreigende houding varen en slopen naar links <span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span>en rechts de tuinen in, om, toen Rencke gepasseerd was en in vliegenden ren verder
holde, hem een geblaas achterna te zenden als waarmee zij hem daareven begroet hadden.
</p>
<p>Het is mogelijk dat er menschen zijn die van niets schrikken, die aan geenerlei aandoening
van zenuwen onderhevig zijn; doch in den regel zal hij, die voor het eerst van zijn
leven alleen staat tegenover een wild dier, zich niet op zijn gemak gevoelen. Het
hart klopt sneller; een vreemd samentrekken der spieren doet het lichaam als ’t ware
verstijven; men wil wegloopen, maar kan niet: de beenen weigeren eenvoudig den dienst.
En niet zelden zal de jager die voor ’t eerst is uitgegaan zijn anders wisse prooi
laten voorbijgaan, zonder te schieten; omdat hij niet durft.
</p>
<p>Bij europeanen is dat wellicht sterker dan bij inlanders. Maar is het wonder? Reeds
de kindermeid begint den hollandschen jongen met weergalooze brutaliteit beschrijvingen
te geven van wolven, tijgers, leeuwen en wat al niet, die zij nooit van haar leven
in hun werkelijken staat zag. Later leest hij romans, verre landen teekenende die
de schrijver nooit bezocht, met minstens één gevaarlijke ontmoeting „in het woud,”
of het reisverhaal van een engelschman, die eens een olifant gezien heeft, waarop
een andere engelschman bijna eens een tijger … door een troep met pieken gewapende
inlanders heeft zien afmaken. Als hij wat <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>veel van die dingen gelezen heeft, kan hij ze zelf maken, voor een opstel op school,
waarvoor de onderwijzer niet missen zal hem een extra cijfer te geven. Voorts ziet
hij in Artis de slaperige, zindelijke exemplaren, die daar achter nette tralies te
kijk staan; lieve zachte dieren; die hoogstens eens grommen als men ze met steentjes
gooit, doch waarvoor hij, opgevoed als hij is, behoorlijk bang is.
</p>
<p>Stuur nu zoo’n jongen in het bosch.…
</p>
<p>Rencke was geschrokken, en hij erkende het toen de heer Messner hem vroeg of hij een
plezierig <span class="corr" id="xd31e2521" title="Bron: ridje">ritje</span> gemaakt had.
</p>
<p>„Wolven?” vroeg Messner, nadat Rencke zijn verhaal gedaan had. „Die hebben we hier
niet. Maar geel, en langharig … dat moeten zoogenaamde <span class="ex" lang="ms">asoeh wawar</span> zijn. Ik dacht niet dat die in deze streken voorkwamen; zij hooren meer op het Zuidergebergte
thuis. Maar laat een val zetten, als je thuiskomt.”
</p>
<p>Rencke beloofde dat hij het doen zou, en vroeg of die dieren gevaarlijk waren.
</p>
<p>„Neen,” zeide Messner. „Een paard alleen zouden ze wel aanvallen, maar een mensch …
enfin, je hebt het zelf ondervonden. Trouwens, mijn ondervinding is dat alle dieren
den mensch ontloopen als zij kunnen, en althans den europeaan.”
</p>
<p>De drie dagen die Rencke op Donowarie doorbracht, verschaften hem veel genot. Het
nette huis, het vrije <span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span>leven, de aangename omgang met Messner, ziedaar drie zaken die hem als ’t ware opfrischten,
na al de dufheid van het geheele zijn en werken te Watoeombo. Daarbij kwam nog iets.
Hem was al heel gauw het verschil opgevallen tusschen het werk op deze onderneming
en die welke hij verlaten had, en in tegenstelling van de onduidelijke antwoorden
die Korman hem steeds gaf als hij om inlichting vroeg, verklaarde Messner hem alles
wat hij weten wilde, op een duidelijke heldere wijze, redegevend tot in de minste
kleinigheden.
</p>
<p>Met verbazing aanschouwde Rencke de mooie horizontale terrassen.
</p>
<p>„Zie,” zeide Messner; „dat doe ik zóó. Ik neem op een der golvingen van het terrein,
op de helling, een punt—ongeveer in het midden van den afstand tusschen het ravijn
en den <span class="ex">loengoer</span>—en daar steek ik een <span class="ex">andjir</span> in den grond. Thuis heb ik een lat van een voet of twaalf lang, mooi recht geschaafd,
en daaraan heb ik een soort vizier gemaakt van twee spijkers, aan de uiteinden ingeslagen.
Op die lat zet ik een gewone bel—je zoudt het ook met een timmermanswaterpas kunnen
doen—en ik richt haar op de volgende golving van mijn terrein en ook in de holte.
Dezelfde bewerking doe ik, na van uit het eerste punt naar boven en beneden <span class="ex">andjirs</span> te hebben gezet op den vereischten afstand, nog eens zoo <span class="pageNum" id="pb116">[<a href="#pb116">116</a>]</span>hoog mogelijk, èn aan den voet van het ravijn. Daarna kan de meet-<span class="ex">mandoer</span> de rest afzetten. Hij heeft nu genoeg vaste lijnen om zich naar te richten. Zouden
door te groote steilte van de terreinholten, de terrassen iets te smal worden, dan
laat hij er hier en daar een uitvallen en de anderen doodloopen; men noemt dat <span class="ex" lang="ms">anakans</span>.”<a class="noteRef" id="xd31e2557src" href="#xd31e2557">75</a>
</p>
<p>„Hoe doodeenvoudig!” riep Rencke, die met de grootste aandacht had toegeluisterd,
uit; „en toch zoo afdoende. Mag ik u nog wat vragen?”
</p>
<p>„Ga gerust je gang,” zeide Messner.
</p>
<p>„Het is dit: ik zie bij u roode aarde op den kant en zwarte op het terras. Op Watoeombo
is dat in verscheiden tuinen juist omgekeerd, òf er ligt op allebei zwarte aarde.”
</p>
<p>„Dat begrijp ik best,” antwoordde Messner. „Als jelui terrassen maakt, ga je dan niet
aan ’t uitkappen, zóó dat de <span class="ex">andjir</span> op het midden van het terras komt te staan, terwijl je de aarde naar beneden werkt?”
</p>
<p>„Juist,” zeide Rencke.
</p>
<p>„Nu, hier geschiedt dat anders. Mijn <span class="ex">andjirs</span> geven den rand van het terras aan. Van uit de plaats waar ze staan begint de <span class="ex">koelie</span> te kappen; hij spreidt de zwarte aarde naar links uit en hakt dan in den rooden grond,
dien hij naar beneden, op den <span class="pageNum" id="pb117">[<a href="#pb117">117</a>]</span>rand van het terras werkt; zoodoende ondergraaft hij de zwarte aarde, die straks met
een plof op het terras valt. Dit laatste bespaart den <span class="ex">koelie</span> eenig werk, en <span class="ex">ik</span> houd zwarte, vruchtbare aarde op het terras, terwijl de onvruchtbare roode op den
kant ligt; en, daar deze harder is, tevens den bodem versterkt en eenigermate aard-afschuivingen
voorkomt.”
</p>
<p>Het was na verscheiden dergelijke inlichtingen, dat Rencke Messner vroeg of er handleidingen
bestonden over de koffiecultuur.
</p>
<p>„Voor zoover ik weet niet,” was het antwoord. „Feitelijk is onze cultuur nog in de
lange kleeren. De meeste administrateurs werken, zooals zij dat als opzichter hebben
geleerd; enkelen vinden een verbetering uit en probeeren die, waarna zij langzamerhand
bekend wordt en meer algemeen toegepast. Het meest wordt er geknoeid bij de gouvernementscultuur.
Ik noem het knoeien, al die nieuwe probeersels van jonge ambtenaren, die nog geen
voldoende ondervinding hebben om te voren eenigszins de gevolgen van hun nieuwigheden
te kunnen voorzien. Maar.… ik zal me wel wachten het hardop te zeggen; het is zoo
gemakkelijk voor ons om toe te zien, en te leeren hoe men het <span class="ex">niet</span> moet doen, en een enkel maal hoe het wèl kan gedaan worden.”
</p>
<p>„Laat het gouvernement dergelijke beunhazerij maar toe?” vroeg Rencke.
<span class="pageNum" id="pb118">[<a href="#pb118">118</a>]</span></p>
<p>„Och ja,” zeide Messner. „Wie is het gouvernement?”
</p>
<p>„Wel,” meende Rencke, „in de eerste plaats de Gouverneur-Generaal.”
</p>
<p>„Geraden!” riep Messner uit. „Je spreekt als een oud-zeeman. De commandant!—dat is
„de man die het weet”, de verantwoordelijke persoon. Best! Maar, aangenomen dat een
commandant van een oorlogsschip van alles aan boord verstand heeft, en het desnoods
zelf zou kunnen vóórdoen—denk je dat er iemand bestaat die in bestuurszaken dezelfde
positie zou kunnen innemen?”
</p>
<p>„In zekeren zin, ja!” zeide Rencke. „Zoomin als de commandant van een schip zelf een
touwtje kan splitsen, maar drommels goed weet hoe een behoorlijk gesplitst touw er
uitziet, zoo goed kan een Gouverneur-Generaal weten hoe alles moet zijn wat onder
zijn beheer staat, zonder het persoonlijk te kunnen aangeven. En evenals de commandant,
kan ook hij een standje of straf uitdeelen als er iets verkeerd gedaan is, zonder
in verdere explicatie te treden omtrent het hoe; dàt moeten de betrokkenen zelf maar
weten.”
</p>
<p>„Je vergeet één ding,” merkte Messner aan; „dat een commandant van jongsaf is opgeleid
tot zijn baantje, en een Gouverneur-Generaal niet. Ja ik vraag, als er eens iemand
was, die door ondervinding, <span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span>van alle details in de kolonie voldoende op de hoogte was om er over te kunnen oordeelen
en beslissen, hoe zou zoo iemand, die dan natuurlijk gedurende tal van jaren een zeer
warrig leven moest hebben geleid, in ondergeschikte betrekkingen van allerlei aard,—hoe
zou zoo iemand ooit in aanmerking kunnen komen, als men uitziet naar een Gouverneur-Generaal?”
</p>
<p>„Maar als men het is …?”
</p>
<p>„Dan heeft men geen tijd en geen gelegenheid. De Gouverneur kan niet vandaag op een
paard gaan zitten en de binnenlanden inrijden, morgen de handelskantoren afloopen
en overal inlichtingen vragen—zijn positie verbiedt hem dergelijke vrije beweging.
Hij moet op adviezen regeeren en kan niet, al wilde hij nog zoo graag, door eigen
oogen zien. Ook zij die hem adviseeren gaan weer af op adviezen van lagere ambtenaren;
en dit daalt steeds meer, totdat … wie is nu het gouvernement?”
</p>
<p>„Ja, als men het zoo beschouwt, juist zij die uit gebrek aan routine knoeiers zijn,”
gaf Rencke toe.
</p>
<p>Het waren slechts drie dagen die Rencke op Donowarie doorbracht, doch hij had in dien
korten tijd meer geleerd dan in al de maanden die hij te Watoeombo had gesleten. De
gave bezittende van te kunnen zwijgen waar het pas gaf, pronkte hij thuiskomende niet
met de opgegaarde wetenschap, doch <span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span>paste die toe waar hij kon, en nam zich voor die eveneens te gebruiken als hij later
geroepen werd tot ontginning van nieuwe gedeelten.
</p>
<p>Op de plaats waar hij de wilde honden had ontmoet, liet Rencke een val zetten. De
vindingrijkheid der inlanders had kans gezien daarbij gebruik te maken van een levend
aas, doch zóó dat dit—het was een geitje—niet het minste gevaar liep van te worden
verslonden. De val was gemaakt van <span class="ex">bamboe</span>, en had den vorm van een doos zooals de apothekers gebruiken om poeiers in te doen.
Achterin stond de geit, vastgebonden aan een der stijlen van den achterwand. De voorzijde
was open, doch daarboven hing een valdeur, aan een der armen van een evenaar. Viel
die deur, en ging daarmee de eene arm naar omlaag, dan trok de andere arm van den
evenaar een <span class="ex">bamboe</span> beschotje, dat in den grond gelaten was, door een sleuf in den bodem naar omhoog,
en scheidde zoodoende de val in twee compartimenten: in het kleine de geit, in het
grootere het gevangen dier.
</p>
<p>Met deze vernuftige inrichting ving Rencke twee exemplaren, waarvan tot zijn groote
blijdschap één teef die, naar het uiterlijk te oordeelen, binnen weinige dagen het
hare zou doen ter voorkoming van het uitsterven van het wilde hondenras. Hij doodde
het andere dier. Ook de teef moest dat lot ondergaan, <span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span>doch eerst nadat zij een tweetal jongen zoover had grootgebracht, dat deze het zonder
haar konden stellen.
</p>
<p>Hij bood er een aan Korman aan, doch deze was bang voor ongelukken, met het oog op
de kleine meid; dus werd de versmade op zekeren dag met de pooten aaneengebonden over
een <span class="ex">pikoelan</span><a class="noteRef" id="xd31e2627src" href="#xd31e2627">76</a> gehangen, en naar Donowarie gebracht, waar hij ten huize van Messner een vriendelijk
onthaal vond.
</p>
<p>Nog eenmaal in dien westmousson moesten de tuinen schoongemaakt worden. De grond op
de terrassen echter nog los genoeg zijnde, werd er nu niet <span class="ex">gedangird</span>, doch alleen het onkruid, waaronder zich reeds de zoo gehate <span class="ex">alang-alang</span> vertoonde, met den <span class="ex">arit</span> weggesneden; een werkzaamheid door de Javanen <span class="ex">babad</span> genoemd, en waartoe zoowel mannen als vrouwen werden gebruikt.
</p>
<p>Korman had intusschen een drukke correspondentie gevoerd met den heer Benoit. Op diens
voorstel over de ontginning der geheele duizend bouws had hij instemmend geantwoord,
en hem verzocht in de Soerabajasche bladen een advertentie te laten zetten, waarbij
sollicitanten naar een opzichtersbetrekking werden opgeroepen. Het aantal jongelieden
buiten betrekking kon in dien tijd nog geteld worden; doch Benoit had zijn eigen naam
onder de advertentie <span class="pageNum" id="pb122">[<a href="#pb122">122</a>]</span>gezet; en de reputatie die van hem uitging, dat hij ijverige jongelui wel eens voorthielp
tot eigen zaken, maakte dat er meer aanbiedingen kwamen dan anders het geval zou geweest
zijn.
</p>
<p>Uit de ontvangen brieven zond Benoit er drie aan Korman, met den raad de schrijvers
er van alle drie te nemen, en inzonderheid Jhr. van Everdingen tot Aardam, met wien
Benoit, naar hij schreef, reeds in nadere onderhandeling was getreden over het voorstel,
dat Korman in den brief zelf zou lezen.
</p>
<p>Op de beide andere brieven beschikte Korman onmiddellijk gunstig, zoodat Gerlings
en Biezeman aanschrijving kregen om met den eersten der volgende maand in dienst te
komen, doch de brief van van Everdingen, met de speciale aanbeveling van Benoit, woog
hem zwaar op het hart.
</p>
<p>Wat toch was het geval. Van Everdingen was pas in Indië gekomen, op een in dien tijd
zeldzame wijze, namelijk met eenig fortuin. Hiervan bood hij aan dertig duizend gulden
in Kormans onderneming te steken, mits hij er een betrekking kreeg en een aan zijn
inbreng geëvenredigd aandeel.
</p>
<p>Korman vloekte zich stijf, maar hij begreep dat er niets aan te doen zou zijn. Hij
schreef aan Benoit dat hij de voorloopige regeling geheel aan hem overliet, en verzocht
alleen vóór de definitieve sluiting der overeenkomst daarvan inzage te mogen hebben.
<span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span></p>
<p>Toen zocht hij Rencke op, om bij dezen zijn gemoed uit te storten. De employé vond
ook dat een dwang, als die welke de geldschieter aldus uitoefende, voor Korman onaangenaam
was. Daarbij vreesde hij, en hij zeide het aan Korman, dat de komst van een compagnon
hem in zijn bevordering zou achteruit zetten.
</p>
<p>„Om den dood niet!” riep Korman uit. „Die lamme 30 mille mogen hem al een aandeel
in de zaak verschaffen, maar in geen geval een hoogere betrekking, dan hij door zijn
werk verdient. Maak je niet ongerust. Ik begrijp trouwens niet, dat Benoit het doet.
Wat beteekent die som voor hem—in een onderneming waar minstens een half millioen
in gaat? Het is om een dwarskijker te hebben, anders niet!”
</p>
<p>„Als ik het had geweten,” zeide Rencke, „dan had ik van mijn familie ook wel een dergelijk
bedrag kunnen krijgen.”
</p>
<p>„Zwijg er over, alsjeblieft,” verzocht Korman. „Benoit is in staat en maakt van al
mijn employé’s nog compagnons!”
</p>
<p>„Het idée was misschien nog zoo kwaad niet,” vond Rencke. „U zoudt op groote ambitie
staat kunnen maken; ieder zou ook voor zijn eigen belang werken.”
</p>
<p>„Behalve als het een luilak was, die dacht: ze kunnen mij er toch niet uitzetten,”
zeide Korman.
</p>
<p>Toen hij het geconcipieerde contract las, glimlachte Korman echter. In hoofdtrekken
luidde het aldus: <span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span>De onderneming zou in tweeën gesplitst worden, elk deel groot 500 bouws. Tot het eerste
deel behoorde al wat tot nu toe ontgonnen was, met nog tweehonderd bouws; het tweede
deel was geheel onontgonnen grond. Hiervan zou van Everdingen een half aandeel bekomen
voor dertigduizend gulden, waarvoor Korman’s rekening werd gecrediteerd. Benoit zou
voorts werkkapitaal blijven verstrekken; ten eerste voor Korman’s aandeel, en ten
tweede voor van Everdingen, tenzij deze het zelf wilde bijpassen.
</p>
<p>„Begrepen!” zeide Korman bij zich zelf. „We drukken hem dood met de rente.” Nu hij
wist waaraan hij zich te houden had, vond hij het minder erg dan in het begin.
</p>
<p>De beide employé’s, Gerlings en Biezeman, arriveerden tegelijk. De eerstgenoemde was
een jong man van korte gestalte, zwart haar, bruine oogen en een klein, mager kneveltje.
Hij praatte veel en lachte steeds. Overigens toonde hij een beschaafd en welopgevoed
man te zijn.
</p>
<p>Biezeman was een gewezen matroos. Reeds lang in de koffie en in de suiker werkzaam
geweest, had hij van zijn verschillende chefs de manieren overgenomen, die hem van
ieder afzonderlijk het meest beschaafd voorkwamen, daardoor een potsierlijk <span class="ex">ensemble</span> vormende. Als hij zijn hand uitstak, dan herkende men daarin dadelijk de wijze waarop
meneer <span class="pageNum" id="pb125">[<a href="#pb125">125</a>]</span>A., administrateur van die of die fabriek, dat ook deed; doch waar deze met een welgevormde
kleine hand een gracieuse voorwaartsche beweging maakte, daar was de imitatie dier
beweging, met een groven klauw vol blauwe ankers en hartjes van Biezeman, eenvoudig
koddig. Meneer B., van een koffieland in Midden-Java, droeg zijn zachten, langen baard,
netjes gescheiden, in twee punten uitloopend. Wacht, zeide Biezeman, en kamde en borstelde
net zoo lang, tot zijn als van rood koperdraad vervaardigde gelaatsversiering eveneens
met twee harde punten pronkte. Meneer C., een derde chef, was gewoon „Amice!” boven
aan de briefjes te zetten, die hij zijn employé’s stuurde, en sedert schreef Biezeman
„<span class="ex">Amize!</span>” onverschillig aan wien.
</p>
<p>Zoo kon men nog veel verder gaan, maar dat alles nam niet weg dat Biezeman een flink
en trouw werkman was, die èn daarom èn om de komische stof die hij leverde, overal
gemakkelijk een betrekking kon krijgen.
</p>
<p>Hij bracht een huishoudster mee en twee jongetjes: aanstaande <span class="ex">Gombonggers</span><a class="noteRef" id="xd31e2682src" href="#xd31e2682">77</a>, zooals hij hen voorstelde.
</p>
<p>Korman zette beiden onmiddellijk aan het werk. Er moest een grensweg gemaakt worden,
die de scheiding <span class="pageNum" id="pb126">[<a href="#pb126">126</a>]</span>aangaf tusschen de twee perceelen waarin Watoeombo verdeeld werd. Van het midden uitgaande,
werkte Biezeman de eene helft af en Gerlings de andere.
</p>
<p>Voorloopig waren de beide nieuwe opzichters onder dak gebracht in een oud <span class="ex">kampong</span>-huis, terwijl Biezeman’s huishoudster ook voor Gerlings kookte. Dit huis was, met
dat van Rencke, het laatste dat nog stond onder de boomen; de oude <span class="ex">koelie</span>-loods en andere gebouwen waren allen verdwenen; en straks, als het huis dat voor
Rencke opgetrokken werd, gereed was, en deze nieuwe opzichters naar hun standplaatsen
zouden vertrokken zijn, dan moesten ook de groote boomen vallen en zou daarmee het
eenige schilderachtige plekje dat op Watoeombo te vinden was, weggevaagd worden.
</p>
<p>Ongeveer veertien dagen na de aankomst van de beide opzichters, ontving Korman bericht
dat van Everdingen op reis was naar hem toe. Hij gaf Rencke daarop den welkomen last
om naar de stad te rijden en den nieuweling af te halen; een opdracht die Rencke daarom
dubbel aangenaam vond, omdat Korman, sedert Biezeman er was, zich bijna uitsluitend
met dezen occupeerde, waarbij zich het eigenaardige verschijnsel voordeed, dat hij,
die in en door den omgang met Rencke zich even beschaafd als deze wist te gedragen,
thans hoe langer hoe meer tot een soort van ruwe ongegeneerdheid verviel, die men
<span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span>Biezeman vergaf, doch in Korman stuitend was.
</p>
<p>Rencke vond van Everdingen in het logement, in druk gesprek met een heer van buitengewoon
groote lichaamsgestalte. Hij stelde zich voor en vernam dat de vreemdeling van Os
heette en gepensionneerd kapitein was.
</p>
<p>„Meneer van Os denkt overmorgen met ons mee te gaan naar boven,” zeide van Everdingen.
</p>
<p>„Eens kijken of er nog woeste gronden zijn, geschikt voor koffie,” vulde van Os aan.
</p>
<p>„Ik zou denken van wel,” zeide Rencke. „Is u ook van het vak?”
</p>
<p>„Neen, ik ben pas uit den dienst. Daarom zoek ik wat in de buurt van een ander land,
zieje; dan kan ik afkijken,” antwoordde van Os, terwijl Rencke moeite had zich goed
te houden.
</p>
<p>„Is die meneer wel recht bij het hoofd?” vroeg hij later, toen hij met van Everdingen
naar de sociëteit liep.
</p>
<p>„Ik geloof dat hij zich dommer voordoet, dan hij is,” antwoordde deze. „Hij heeft,
naar hij zegt, verscheiden ondernemingen bezocht en bevonden dat koffieplanten geen
heksenwerk is. Enfin, hij moet zelf weten wat hij doet; in alle gevallen is hij een
gezellig prater, en mag ik lijden dat hij in onze buurt komt.”
</p>
<p>Rencke en van Everdingen konden het samen al dadelijk goed vinden. Als bij intuïtie
gevoelden zij dat <span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span>zij in denzelfden stand thuis behoorden; en mag het al zijn dat in het moederland
de edelman en de patriciër niet altijd harmonieeren, in de kolonie sluit zich een
verdwaald solitair uit de <span class="ex" lang="en">upper ten thousand</span> gaarne bij zijns gelijke aan, als hij dien bij toeval ergens tegenkomt te midden
der <span class="ex" lang="en">lower millions</span>.
</p>
<p>Rencke had belet laten vragen bij den resident. Thuiskomende in het hôtel, vond hij
een uitnoodiging om zijn bezoek uit te stellen tot den volgenden dag, en wel in den
naävond, daar er dan dansreceptie was. Van Everdingen had dezelfde invitatie den vorigen
dag reeds ontvangen.
</p>
<p>Hoewel Rencke reeds na die weinige maanden den invloed gevoelde van de afzondering
in de binnenlanden, was hij echter spoedig weer op dreef; en hij zoowel als van Everdingen,
waren schitterende figuren op het bal. De resident, die daar bij de schaarschte aan
cavaliers sterk op lette, vloeide over van vriendelijkheid jegens hen, en hield een
lofrede op Korman, die zulke nette jongelui aan zich wist te verbinden.
</p>
<p>Ook de heer van Os was op de partij aanwezig, en had zich verdienstelijk gemaakt door
de residentsvrouw voor de quadrilles te engageeren, waarvoor de jongelui hem in stilte
eeuwigen dank zwoeren, en niet minder door met zijn krachtvol orgaan deze dansen te
commandeeren, zóó goed, dat de resident <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>hem ten volle vergiffenis schonk voor het niet deelnemen aan de rondedansen, en hem
later op den avond zijn steun toezegde als de heer van Os mocht besluiten in dit gewest
gronden aan te vragen.
</p>
<p>Een behoorlijke partij in de binnenlanden eindigt niet voor zonsopgang, zoo ook deze
niet. Rencke en van Everdingen stapten dien morgen als het ware zoo uit het residentiehuis
de badkamer in. Toen zij daar weer uitkwamen, en de kamer van van Os passeerden, riep
deze hen aan, en ging hen voor naar binnen. Achter de deur stond een knaapje, en daarop
een veldflesch, waarvan de stop tevens als kroes dienst deed.
</p>
<p>„Ga je gang,” zeide van Os op deze artikelen wijzende.
</p>
<p>Doch de beide jongelui trokken een vies gezicht; zij rooken de jeneverlucht, die vooral
Rencke zoo vroeg in den morgen onaangenaam aandeed. Van Os was ten zeerste verbaasd.
</p>
<p>„Niet?” vroeg hij. „’t Is anders zeer recommendabel, vooral na een nacht wakens. Als
de heeren eens op expeditie waren geweest zouden ze het meer apprecieeren.”
</p>
<p>„Dat is mogelijk,” zeide Rencke, „gewoonte doet veel, maar ik zou het nu niet kunnen
verdragen.”
</p>
<p>„Wel, vrijheid blijheid,” zeide van Os. „Als de heeren zich nog bedenken mochten,
dan weten ze <span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span>waar het staat.” En zijn handdoek opnemende, slofte hij op zijn beurt naar de badkamer.
</p>
<p>Gaarne had van Os van Rencke’s aanbod gebruik gemaakt om met de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> tot <span class="ex">Wonosarie</span> mede te rijden, en daarom zijn paard—een zware Makassaar—vooruitgezonden.
</p>
<p>Zonder ander ongeval dan een losse onweersbui, zooals de kentering die gewoonlijk
meebrengt, bereikte het drietal Korman’s woning.
</p>
<p>De onverwachte gast werd met hartelijkheid ontvangen, en onmiddellijk een logeergelegenheid
voor hem in orde gebracht. Het was nog in de gulden dagen der zoo geroemde Indische
gastvrijheid, een deugd die overal gevonden wordt waar geld verdiend wordt, of waar
men althans geen zorgen kent. Want komen er tijden, die de menschen noodzaken ieder
dubbeltje driemaal om te keeren eer men het uitgeeft, dan verdwijnt ook de gastvrijheid
en de behulpzaamheid, en ontvangt men den vreemdeling staande in de voorgalerij, om
hem hoogstens den kortst mogelijken weg naar het logement te wijzen. En helaas, al
brengt de fortuin weer blijdere dagen, de vervlogen deugden keeren nooit weerom.
</p>
<p>Met eenige verbazing had Korman van Everdingen aangezien, en zich afgevraagd of deze
bestand zou zijn tegen het zware werk op een onderneming. Want het werken in de open
lucht, het loopen bergop <span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span>bergaf, natworden en weer opdrogen, vereischt een sterk gestel, en daar zag van Everdingen
nu juist niet naar uit. Vooral waar hij stond te midden der breede gestalten van de
anderen, viel zijn smalle borst, bleek gelaat en eenigszins gebogen rug sterk in het
oog.
</p>
<p>„En u komt zoo gronden zoeken, meneer van Os?” vroeg Korman, toen allen gezeten waren.
„Dan zal ik morgen wel wat <span class="ex">koelies</span> voor u mogen reserveeren?”
</p>
<p>„Zeer verplicht,” was het antwoord. „Maar morgen heb ik alleen iemand noodig die hier
in de buurt wat bekend is. Ik geloof namelijk al gevonden te hebben wat ik zoek. Juist
beneden dit land liggen gronden, die, als ze even goede aarde bevatten als ik hier
heb gezien, voor mij als geknipt zijn.”
</p>
<p>Korman zag even naar Rencke, die bijna onmerkbaar de schouders optrok.
</p>
<p>„Maar het is allemaal <span class="ex">alang-alang</span> en <span class="ex">glagah</span>,” merkte Korman op.
</p>
<p>„Mag ik vragen,” zeide van Os, die de bedoeling van den ander volkomen begreep, „hoe
u het onkruid betitelt, dat ik in de verte in uw tuinen zag wegsnijden?”
</p>
<p>„Wel, <span class="ex">alang-alang</span>,” antwoordde Korman min of meer beteuterd. „Maar,” vervolgde hij, zich herstellend,
„waar een ander alle mogelijke moeite doet <span class="pageNum" id="pb132">[<a href="#pb132">132</a>]</span>het te verdrijven, zoudt u het daar gaan opzoeken?”
</p>
<p>„Ik zou de zaak anders willen voorstellen,” zeide van Os. „U heeft zwaar bosch omgekapt,
met het resultaat dat er thans <span class="ex">alang-alang</span> in uw tuinen staat; ik heb straks <span class="ex">alang-alang</span> zonder boschkappen, dat wil zeggen: zonder de groote onkosten daaraan besteed.”
</p>
<p>„Zoo oppervlakkig zou men u gelijk geven,” zeide Korman. „Maar het is tegen alles
in.”
</p>
<p>„Tegen alle traditie,” gaf van Os toe; „maar dat bewijst niet veel. Het is mogelijk
dat er in mijn redeneering en gevolgtrekkingen een haakje los is, maar naar dat haakje
zoek ik; en als ik het niet vind, dan waag ik het. Zooveel heb ik op mijn rondzwerven
wel gezien, dat alle koffieplanters probeeren en nog eens probeeren, en dat niemand
precies zou kunnen voorschrijven wat zeker goed is en wat niet deugt. Intusschen groeit
de koffie, hoe men haar ook maltraiteert.”
</p>
<p>Van Everdingen en Rencke hadden dit gesprek met belangstelling aangehoord. De eerste
zooals ieder nieuweling in een vak, in de hoop wat te leeren; de ander als iemand
die reeds zelfstandig weet te oordeelen.
</p>
<p>Rencke dacht aan de lessen die hij op <span class="ex">Donowarie</span> gekregen had, en zijn opinie formuleerend, mengde hij zich in het discours.
<span class="pageNum" id="pb133">[<a href="#pb133">133</a>]</span></p>
<p>„Als het geoorloofd is,” zeide hij, „zou ik wel een stelling willen opwerpen. Namelijk
deze: Koffie groeit altijd wanneer de grond goed is en schoongehouden wordt. Daarvan
uitgaande, staat de methode van meneer van Os vrijwel gelijk met de onze. Wat wij
in den beginne meer hebben uitgegeven aan kaploon, betaalt hij straks voor de meerdere
moeite bij het <span class="ex">dangirren</span>, en blijft alleen de vraag open, wie nu het meeste betaalt.”
</p>
<p>Van Os knikte goedkeurend en maakte een beweging alsof hij nog wat had willen zeggen,
doch zich plotseling bedacht; Korman daarentegen schudde het hoofd over de ketterijen
door zijn employé uitgesproken.
</p>
<p>Den volgenden morgen, toen van Os vertrokken was, begeleid door een der vaste opgezetenen,
installeerde Korman van Everdingen. Om aan zijn gebrek aan kennis te gemoet te komen,
werd hem Biezeman toegevoegd. Met hun beiden gingen zij dagelijks uit, het boschkappen
dat nu met kracht begonnen en voortgezet werd surveilleerende, en een weg slaande
naar de uiterste grens van het perceel, waar zij een <span class="ex">kalie</span> vonden en een stuk vlak terrein geschikt voor <span class="ex">kampong</span> en établissement. Daar werd toen eenig volk heengebracht, en ongeveer op dezelfde
wijze als vroeger Korman, vestigde er zich Biezeman, terwijl van Everdingen voorloopig
bij den administrateur in huis bleef.
<span class="pageNum" id="pb134">[<a href="#pb134">134</a>]</span></p>
<p>Gerlings, belast met het opzicht over het boschkappen op Rencke’s afdeeling, betrok
een huisje dat voor hem in de <span class="ex">kampong</span> was neergezet, natuurlijk na zich op de bekende wijze te hebben voorzien van het
noodige huisraad, waaronder een <span class="ex">ménagère</span>.
</p>
<p>Een maand later achtte Biezeman, hoewel van Everdingen iederen dag naar hem toe ging,
het noodig een briefje aan Korman te zenden van den volgenden inhoud:
</p>
<blockquote>
<p class="first">„Amize, het huis is klaar. Laat de hoogedelen Heer nou maar komme.
</p>
<p class="signed">verblijv met den achting
<br>Gerrit Biezeman.”</p>
</blockquote><p>
</p>
<p>En hiermee bluschte hij zonder het te weten, een vuurtje dat in Korman’s woning leelijk
aan het smeulen was.
</p>
<p>De dagelijksche omgang had tusschen van Everdingen en Li een zekere mate van intimiteit
doen ontstaan. De vroolijke losheid van manieren die de eerste bezat, zoo geheel in
tegenstelling met Korman’s zwijgende geaffaireerdheid, hadden het jonge vrouwtje zeer
aangetrokken; en zij hield er van met van Everdingen te stoeien en te schertsen, zonder
dat zij bemerkte hoe deze gaandeweg meer werk van haar maakte dan met hun wederzijdsche
positie wel in overeenstemming was te brengen.
<span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span></p>
<p>Als Korman thuis was, nam hij van Everdingen altijd geheel in beslag, en bepaalde
deze er zich toe Li met de oogen te volgen als zij in de galerij kwam, of als toevallig
haar aan te raken wanneer hij haar passeerde; doch als de administrateur nog niet
thuis was bij van Everdingen’s terugkomst van het werk, dan begon het spelletje, tot
groot vermaak van de bedienden die reikhalzend zaten uit te kijken naar den ernst,
die er volgens hen het natuurlijke gevolg van zou zijn.
</p>
<p>Eens—Korman was naar de stad gereden en werd dien dag terug verwacht—waren zij samen
aan het krijgertje spelen in de binnengalerij, die vanwege den sterken wind juist
gesloten was. Na vele vergeefsche pogingen had van Everdingen de vlugge Li ingehaald
en hield haar vast, terwijl zij zich lachende trachtte los te maken, toen haar slof
uitschoot, hakende aan de <span class="ex">rottan</span>-mat, en zij achterover viel op de rustbank. Van Everdingen bleef haar vasthouden,
terwijl zijn onderlip zenuwachtig trok …
</p>
<p>Met fonkelende oogen …
</p>
<p>O neen, toch niet. Li was geen romanheldin en gedroeg zich dus ook niet als zoodanig.
Zij zeide eenvoudig: „<span class="ex">Djangan toewan</span><a class="noteRef" id="xd31e2839src" href="#xd31e2839">78</a>”, en ontsnapte met een vlugge beweging, eerst van de bank en daarop uit de binnengalerij.
<span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span></p>
<p>Li was geschrokken; dàt had zij niet verwacht en niet gewild ook; zij was nog te veel
kind om het gevaar te voorzien, dat gelegen was in het dagelijks stoeien van een jonge
vrouw met een jongen man; zij vond het ten slotte jammer en vervelend.
</p>
<p>Vervelend vooral omdat zij nu niet meer zooveel gekheid durfde maken, bang zijnde
voor de gevolgen. Aan Korman zeide zij echter niets; ook niet toen van Everdingen
haar een paar dagen later onder tafel herhaaldelijk aanstootte; iets wat haar echter
in groote verlegenheid bracht, daar zij het hem niet kon beletten zonder dat Korman
het bemerkte.
</p>
<p>Gelukkig maakte Biezeman’s epistel er een eind aan; dat vond ook van Everdingen, die
zich, toen hij naar zijn eigen woning verhuisd was, onttrokken aan de charme dier
groote zwarte oogen, eigenlijk schaamde voor zichzelf.
</p>
<p>Uit de stad bracht Korman het nieuwtje mee, dat de heer van Os werkelijk de gronden
had aangevraagd aan den onderkant van <span class="ex">Watoeombo</span>, en spoedig aan den gang zou gaan op de <span class="ex">alang-alang</span> velden, die Korman spottenderwijze de „<span class="ex">prairiën</span>” noemde.
</p>
<p>„Ga je mee, eens kijken wat die dolleman uitvoert?” vroeg hij aan Rencke, nadat van
Os een poos aan ’t werk was geweest.
</p>
<p>„Heel graag<span class="corr" id="xd31e2860" title="Bron: ”,">,”</span> zeide deze; „men kan overal wat leeren.”
<span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span></p>
<p>„Hm,” bromde Korman; „vooral hoe je het niet moet doen.”
</p>
<p>Een goed half uur beneden <span class="ex">Watoeombo</span> vonden zij een versch in het hooge gras gekapt pad, en een voorbijgaand inlander
lichtte hen in dat dit de weg was naar Soemberpetong, de oude naam voor het perceel
van van Os, dat officieel echter Marialand gedoopt was, naar van Os’ oudste dochtertje.
</p>
<p>Maar hoe stonden zij te kijken, toen zij den eenzamen weg door de <span class="ex">alang-alang</span> ten einde waren, en stuitten op een stukje bosch! Bosch mocht men het eigenlijk niet
meer noemen. Het dunne hout was weggehakt; zorgvuldig was alle vuilnis weggeruimd
onder de groote boomen; nette breede wegen liepen, schijnbaar achteloos tusschen de
woudreuzen door kronkelend, naar het midden; de wegen aan den kant afgezet met een
roode grassoort; aan den uitersten rand zagen zij de <span class="ex">kampong</span>, de erven omsloten door <span class="ex">bamboe paggers</span>; een inlander was bezig, nog eenigszins onhandig, met een hark, een echte hollandsche
hark!, den weg te reinigen, aan welks einde, na een korten draai, een pleintje lag,
reeds half getransformeerd in een bloemtuin; daarachter het huis.
</p>
<p>„Wat bl …,” begon Korman, doch het woord stolde op zijn tong. Uit de voorgaanderij
kwam een dame, den <span class="ex">koelie</span> die in het tuintje werkte iets toeroepend. Twee meisjes, van ongeveer zes en acht
<span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>jaar, trokken de dame aan de <span class="ex">sarong</span> als om haar aandacht op te wekken.
</p>
<p>„Daar komen heeren, Ma,” hoorden de twee ruiters het oudste meisje zeggen.
</p>
<p>De dame wendde zich om, en beantwoordde den groet der bezoekers, die inmiddels waren
afgestegen. Korman stond verlegen en wist niet wat hij zeggen moest, terwijl Rencke
wachtte tot zijn chef het eerste woord zou gesproken hebben. Er ontstond een pijnlijke
stilte, die echter maar even duurde.
</p>
<p>„U is zeker meneer Korman,” zeide de dame.
</p>
<p>„Ja mevrouw,” antwoordde de aangesprokene, doch verder bracht hij het niet.
</p>
<p>„Mijn naam is Rencke,” viel toen deze in, zich vermakende met de verlegenheid van
zijn chef. „Maar welk een verrassing, mevrouw. We dachten hier meneer van Os te vinden
in een dier fameuse plantershutten, en zie, we treffen een feeënpaleis aan.…!”
</p>
<p>„Nu meneer, geen overdrijving,” zeide mevrouw van Os. „Maar.… willen de heeren alsjeblieft
binnen komen? Marietje, roep Sidin even, om de paarden vast te houden.”
</p>
<p>De komst van Sidin, in een helderwit baadje met blauw afgezet, acheveerde Korman,
die, blij dat hij Rencke meegenomen had, achter dezen de voorgaanderij instapte.
</p>
<p>„Gaat zitten heeren,” verzocht de gastvrouw. „Van <span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>Os is uit, maar zal wel zóó thuis komen. Kijk, daar komt hij al aan.”
</p>
<p>Van den tegengestelden kant als vanwaar de bezoekers gekomen waren, verscheen de groote
gestalte van den oud-kapitein, evenals de anderen in het wit, met een breeden zonnehoed
op het hoofd.
</p>
<p>„Daar doe jelui wèl aan!” riep hij binnenkomende. „Dag Korman, dag Rencke! Ik zag
jelui <span class="ex">toppies</span><a class="noteRef" id="xd31e2908src" href="#xd31e2908">79</a> in de verte boven het gras uitsteken, en heb me gehaast naar huis te komen. Ga zitten;
wat gebruiken jelui? Vrouwtje, laat de <span class="ex">minoeman</span><a class="noteRef" id="xd31e2913src" href="#xd31e2913">80</a> eens aanrukken. En een potje bier.”
</p>
<p>De komst van den heer des huizes had Korman weer op zijn gemak gezet; en toen mevrouw
van Os naar binnen was gegaan om voor het gevraagde te zorgen, durfde hij weer te
spreken.
</p>
<p>„Wat is het hier mooi!” begon hij.
</p>
<p>„Aardig prutswerk,” zeide van Os. „Och, mijn vrouw heeft er plezier in om die dingen
te doen, en ik om er naar te kijken. Maar jelui wilt zeker ook eens het meer essentieele
zien? Na de rijsttafel dan; ’t is nu te laat.”
</p>
<p>Intusschen had Korman een aanknoopingspunt gevonden; hij redeneerde alleen over koffie
en nog eens koffie; andere onderwerpen lieten hem koud, omdat <span class="pageNum" id="pb140">[<a href="#pb140">140</a>]</span>hij ze niet machtig was. Toen mevrouw van Os weer terug was gekomen, hield hij met
hardnekkigheid vast aan een quaestie over den aanleg van pépinières, zoodat Rencke
zich geroepen achtte een afzonderlijk gesprek te beginnen met de vrouw des huizes.
</p>
<p>Zij was ook uit den Haag, en kende verscheiden menschen die ook Rencke kende, totdat
deze haar vroeg naar haar meisjesnaam, en toen verwonderd was over het feit dat zij,
die uit een gefortuneerde familie stamde, als onderwijzeres naar Indië was gekomen.
</p>
<p>„Al leerende kreeg ik zin in het onderwijs,” verklaarde zij. „Na de hulpacte te hebben
gehaald, assisteerde ik op dezelfde kostschool waar ik vroeger onderwezen was. Toen
de verplichte twee jaar om waren, ging ik terug naar den Haag, om voor de hoofdacte
examen te doen. Daarin geslaagd, wachtte ik den afloop der onderhandelingen af, die
Papa voor mij voerde met de juffrouw van de kostschool om die inrichting voor mij
over te nemen. Maar wat gebeurt er. Eens, op visite bij een oude freule van onze kennis,
ontmoet ik daar den advokaat Daatselaar.”
</p>
<p>„Die half blinde, met zijn krukje?” vroeg Rencke.
</p>
<p>„Ja, juist! Leeft hij nog?”
</p>
<p>„Neen mevrouw, dat zou wat al te bar zijn. Hij is een jaar of vijf geleden gestorven.”
</p>
<p>„Zoo. Nu, deze ondervroeg mij naar mijn plannen, <span class="pageNum" id="pb141">[<a href="#pb141">141</a>]</span>en ik vertelde hem een en ander. Op eens zegt hij: „Ja ja, daar doen tegenwoordig
veel meisjes aan; de dochter van mijn koetsier heeft onlangs ook haar examen afgelegd.”
Ik was woedend, en—hoe het kwam weet ik niet—ik had plotseling allen lust verloren
om onderwijzeres in Holland te worden. Later hoorden wij van de schitterende vooruitzichten
die Indië aanbood, en … ik ging. Geplaatst te Passoeroean maakte ik kennis met mijn
collega’s. En wie denkt u dat de eerste was?”
</p>
<p>„De koetsiersdochter!”
</p>
<p>„Dezelfde,” zeide mevrouw van Os. „Het was om wanhopig te worden. Gelukkig kwam spoedig
daarna van Os. En nog gelukkiger,” vervolgde zij, eenigszins kleurende op het glimlachje
dat Rencke niet geheel had kunnen onderdrukken, „konden wij het samen zoo goed vinden,
dat ik zijn voorslag met een gerust hart mocht aannemen.”
</p>
<p>Sidin kwam vertellen dat het eten opgedragen was.
</p>
<p>Het trof Rencke zoo netjes als de twee meisjes aan tafel zaten. Op zijn reis toch
had hij in de logementen geen grooten dunk van indische kinderen opgedaan. Het voeren
door de <span class="ex">baboes</span><a class="noteRef" id="xd31e2941src" href="#xd31e2941">81</a>, het smijten met tafelgereedschap en eten, ondanks vermaningen van ouders, de kreten
van: „<span class="ex">nonni</span> wil niet,” „<span class="ex">njotje</span> lust niet, <span class="ex">njotje</span> is zoo misselijk” en andere <span class="pageNum" id="pb142">[<a href="#pb142">142</a>]</span>hebbelijkheden, als het hangen op- en afglijden van hun stoel, wegloopen en terugkomen
zonder verlof.… dat alles, overal herhaald in onderscheiden variaties op hetzelfde
thema, had hem doen denken dat dit zoo ’s lands wijs was. Hier bespeurde hij echter
dat er op dien regel ook uitzonderingen waren.
</p>
<p>Na de rijsttafel gingen de drie heeren op marsch, doch even te voren woonden Korman
en Rencke een tooneeltje bij dat beiden amuseerde. Nadat de <span class="ex">kenthong</span> het sein gegeven had, kwamen de <span class="ex">koelies</span> op het middagappel, dat ter zijde van de administrateurswoning gehouden werd. Daar
lagen twee lange <span class="ex">bamboe</span> riggels, met pennen in den grond vastgezet. De koelies hurkten neder, de hielen op
de <span class="ex">bamboe</span>, zoodat zij dadelijk in een welgeordende dubbele rij kwamen te zitten. De <span class="ex">mandoers</span> bleven staan, elk bij zijn ploeg volk.
</p>
<p>Het beviel de beide bezoekers wel, aangezien het te <span class="ex">Watoeombo</span> lang placht te duren eer het volk voldoende geordend was om het te kunnen tellen.
Maar wat er volgde vonden zij grappig, en Korman daarenboven aanstellerig.
</p>
<p>Nadat van Os het getal der <span class="ex">koelies</span> had opgenomen, dat vergeleken met de lijst van het morgen-appel en de <span class="ex">mandoers</span> orders had gegeven voor het werk, kommandeerde hij:
</p>
<p>„Geeft acht!”
<span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span></p>
<p>Als één man stonden de Javanen op.
</p>
<p>„Ovèrrrr.… huup!<span class="corr" id="xd31e2994" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>Vrij gelijkmatig gingen de <span class="ex">patjols</span> of <span class="ex">wadoengs</span> of <span class="ex">arits</span> omhoog en over den schouder; bij enkelen links, en bij anderen rechts; doch zóó nauw
moest men niet zien.
</p>
<p>„Rechtsom,” en „voorwaarts marsch!” hadden ten gevolge dat de troepjes, twee aan twee,
met den <span class="ex">mandoer</span> aan ’t hoofd, wegmarcheerden, elk naar het hun aangewezen werk.
</p>
<p>„Ik maak u mijn compliment, meneer van Os,” zeide Rencke. „Ik heb, den korten tijd
in aanmerking genomen, onzen luitenant van de mariniers met minder succes de janmaats
zien drillen.”
</p>
<p>„Het wint tijd uit,” zeide van Os. „In de eerste dagen had altijd ieder nog wat te
bescharrelen eer ze aftrokken; dat verveelde mij, en heb ik het toen zóó ingepikt.
De kerels hebben er zelf schik in.—Nu konden wij langzamerhand óók wel opwandelen.”
</p>
<p>Zij bezochten een paar stukjes boschgrond, waar men bezig was de dunne boomen uit
te kappen en den grond schoon te maken—<span class="ex">trontong</span>, zooals dit werk heet—, en op hun terugweg zagen zij een groote open plek waar beddingen
werden aangelegd. Dat was alles.
</p>
<p>De uitgestrektheid van de beddingen deed Korman verwonderd vragen, waar al die <span class="ex">bibit</span> zou moeten <span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span>geplaatst worden. Het zetten van boschkoffie in de <span class="ex">trontongans</span> had hij begrepen, doch verder scheen de heer van Os geen aanleg te ondernemen.
</p>
<p>„Wel, overal,” was het antwoord.
</p>
<p>„Dan zal er wel spoed gemaakt mogen worden met <span class="ex">babadden</span> en terrassenmaken,” meende Korman, „of je komt niet klaar.”
</p>
<p>„Terrassen?” riep van Os uit, met een uitdrukking van de hoogste minachting. „Daar
doe ik niet aan. Als de eerste regenbui dreigt, steek ik een lucifer aan, en houd
die tegen de <span class="ex">alang-alang</span>; in een ommezien is dan het heele perceel schoon en gereed om te worden beplant.
Alleen in de gedeelten boschgrond laat ik doen wat jelui gezien hebt; en daarmee uit.
Ik heb wel een contract met de Handelsbank, zie je, maar zij willen dat ik eerst <span class="ex">mijn</span> duiten, of liever die van mijn vrouw, opwerk; daarna zouden <span class="ex">zij</span> kapitaal fourneeren. Dat wil zeggen: <span class="ex">ik</span> de risico, en zij, als alles goed gaat, het voordeel. Dank je hartelijk! We zullen
eens zien of we er zonder hen niet kunnen komen. Maar daarom moet ik zuinig zijn,
en mij geen overbodige luxe permitteeren van terrassen als anderszins.”
</p>
<p>Korman was het niet met hem eens en bestreed zijn theorieën, zelfs toen zij weer in
huis waren en mevrouw van Os met blijkbaren angst naar Korman’s uitspraken luisterde.
Rencke bemerkte het, en om een <span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>afleiding te geven, zeide hij iets over een hond, dien hij opzij van de voorgalerij
zag liggen.
</p>
<p>„Een trouw beest,” zeide van Os. „Twee jaar geleden heeft hij onze <span class="ex">Nonni</span> uit de <span class="ex">kalie</span> te Batavia gered. Bello, kom hier!”
</p>
<p>Het was een groot dier, bastaard patrijs, met dik bruin kroeshaar en groenachtige
oogen.
</p>
<p>„Valsche oogen,” vond Korman.
</p>
<p>„Toch een lobbes,” zeide van Os den hond streelende. „Alleen op sommige menschen heeft
hij het voorzien; maar het moet gezegd worden, dat het zonder uitzondering <span class="ex">gladakkers</span><a class="noteRef" id="xd31e3068src" href="#xd31e3068">82</a> zijn. Bello schijnt er slag van te hebben die te onderscheiden. Nu is ’t genoeg,
vort!”
</p>
<p>Bij de laatste woorden gaf hij den hond een duwtje van zich af, in de richting van
Korman’s plaats. Deze stak de hand uit om Bello aan te halen, maar eensklaps sprong
de hond op, tegen Korman, de voorpooten op diens borst zettende en hem met een geweldig
gebrom de tanden toonende.
</p>
<p>Korman werd zoo bleek als de muur, en van Os, toeloopende, greep zijn hond, dien hij
met een smak de galerij uit wierp.
</p>
<p>„Wel verduiveld Bello, wat mankeer je?” riep de huisheer, en bracht, tevens om van
zijn verlegenheid <span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span>te bekomen, den hond naar achter, waar hij hem aan den ketting legde.
</p>
<p>„Ik vraag wel excuus,” zeide hij terugkomende. „Ben je erg geschrokken? Ik begrijp
er niets van; als het niet was om den dienst dien hij ons bewezen heeft, schoot ik
hem dood.”
</p>
<p>„’t Is niets,” verklaarde Korman, die van den schrik bekomen was. „Alleen houd ik
mij gerecommandeerd dat je hem vastlegt als ik eens weer kom.”
</p>
<p>Tegen den avond keerden Korman en Rencke huiswaarts.
</p>
<p>„Wat een knoeier,” was het oordeel van den eerstgenoemde. „Ik heb medelijden met die
vrouw en kindertjes; want hij ruïneert zich vast en zeker.”
</p>
<p>Rencke gaf hier geen weerklank op. Hij zag niet in waarom van Os niet zou slagen,
en vond dat de tijd moest leeren wie het bij ’t rechte eind had.
</p>
<p>De eene helft der onderneming Watoeombo was spoedig geheel van bosch ontdaan, en Gerlings
werd verplaatst naar een geschikt terrein op het nieuw gekapt gedeelte, waar hij een
<span class="ex">kampong</span> liet bouwen en beddingen aanleggen.
</p>
<p>„Die is goddank wat uit de buurt,” zeide Korman. „De vent werkt goed, maar dat eeuwige
lachen bij al wat hij zegt, is onuitstaanbaar.”
</p>
<p>Ook van Everdingen, die nu slechts zelden op het hoofdkwartier kwam, begon lucht te
krijgen op zijn <span class="pageNum" id="pb147">[<a href="#pb147">147</a>]</span>gedeelte. <span class="ex">Sabrang</span> was het gedoopt, hetgeen letterlijk: „de overzijde” beteekent, naar de gewoonte der
inlanders om te spreken van de overzijde van den grooten bergrug, als zij doelden
op de afdeeling van van Everdingen.
</p>
<p>Het huis waar deze in woonde, was als een copie op verkleinde schaal van dat van Messner
op Donowarie, geheel van <span class="ex">bamboe</span> en gedekt met <span class="ex">alang-alang</span> doch overigens comfortabel ingericht. Maar er ontbrak iets aan en dat „iets” wilde
van Everdingen er toch niet in hebben, niettegenstaande het aanbod van Biezeman’s
huishoudster, die een jonger zusje wilde gaan halen uit de streek vanwaar zij zelve
afkomstig was. Hij had zijn hart achtergelaten bij een hollandsche jonkvrouw, wier
ouders echter hun <span class="ex">veto</span> hadden doen hooren. Want het huwelijk bestaat uit twee zaken. De eerste is van geestelijken
aard en wordt door de jongelui zelf met veel gevoel bezorgd; de tweede is een zuiver
financieele transactie, waarvan de ouders het beleid aan zich gehouden hebben. Dikwijls
nu, en <span class="ex">in casu</span> bij van Everdingen, weerhoudt de laatste het geheel. Toen was hij naar Indië getrokken
in de hoop zijn dertigduizend gulden daar in korten tijd te zien groeien, tot de ouders
zijner aangebedene er zich aan vergaapten. En hij had zijn liefde zoo geheel gegeven,
dat er zelfs niet wat afval overschoot voor dat „iets” dat zijn <span class="corr" id="xd31e3111" title="Bron: hui">huis</span> in orde moest houden.
<span class="pageNum" id="pb148">[<a href="#pb148">148</a>]</span></p>
<p>De oude <span class="ex">kokki</span>, die voor het eten moest zorgen, ondernam tweemaal in de maand een tocht naar den
<span class="ex">passar</span> te Wonosarie, waar de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> woonde. De eerste keer had de meegebrachte voorraad, berekend voor veertien dagen,
nauwelijks een week gestrekt. Toen sloot van Everdingen de <span class="ex">goedang</span> en het kippenhok af, en gaf elken morgen het <span class="ex">ration</span> voor den loopenden dag. Daarop was het opgedischte eten in quantiteit gaan afnemen,
en de kippenpootjes natellende, bespeurde hij dat de <span class="ex">kokki</span> zich aan verduistering daarvan schuldig maakte. Dit ook ontdekt ziende, werd <span class="ex">kokki</span> om de zooveel dagen erg ziek, om op haar <span class="ex">baleh-baleh</span> te kunnen liggen nadenken over nieuwe <span class="ex">akals</span><a class="noteRef" id="xd31e3145src" href="#xd31e3145">83</a>.
</p>
<p>Zoo ging het ook in alle andere zaken. De huisjongen stal sigaren en tabak, de stalknecht
de <span class="ex">gabah</span><a class="noteRef" id="xd31e3152src" href="#xd31e3152">84</a>; <span class="ex" lang="la">suum cuique</span> dachten zij niet, maar brachten het op hun manier in toepassing.
</p>
<p>Eindelijk werd het den armen van Everdingen te kras, en was er intusschen door een
halfjarig verblijf in de binnenlanden van Java ook een verandering gekomen in zijn
zienswijze omtrent verschillende zaken. Wat hem vroeger van uit Holland immoreel en
stuitend zou hebben toegeschenen, leek hem thans, nu het door den drang der omstandigheden
werd <span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span>geboden, maatschappelijk bestaanbaar en ook niet zoo heel onaangenaam meer.
</p>
<p>„Een sigaar, Biezeman?” offreerde van Everdingen op zekeren avond na afloop van de
rol.
</p>
<p>„Alsjeblieft, jonker,” antwoordde Biezeman, wien deze titulatuur zeer voornaam leek.
„O, neem me niet kwalijk!”
</p>
<p>De aanleiding tot deze uitroep was een lucifer, die in van Everdingen’s gezicht terecht
kwam. Biezeman had namelijk van hem afgezien het met een vlugge beweging wegknippen
van zulk een stokje, nadat het had dienst gedaan; doch in zijn pogingen om het te
imiteeren kon hij er alsnog niet de gewenschte richting aan geven, zoodat de houtjes
nu eens achterwaarts, dan weer zijwaarts vlogen, maar nooit rechtuit.
</p>
<p>„Wil je een kop thee? Of misschien liever een glas bier?” noodde van Everdingen.
</p>
<p>„Als ik het zoo voor het zeggen heb, dan zou ik wel een glaasje bier willen; ten minste
wanneer de jonker meedrinkt,” zeide Biezeman.
</p>
<p>De ander stond op en kwam weldra met een flesch terug, terwijl de jongen glazen bracht.
</p>
<p>„Ik moest het zelf halen,” zeide van Everdingen, „want het zit achter slot. De bedienden
weten er anders te goed weg mee.”
</p>
<p>„Dat zal waar zijn. Nu, santjes jonker,” salueerde Biezeman. „Ja, moeder de vrouw
zei nog gister … <span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span>of was het van morgen … nee toch gister, dat het zonde was zooals ze bij u huishouden
en den boel verrinneweeren.”
</p>
<p>„Zooveel moois is hier anders niet,” zeide van Everdingen glimlachend rondziende over
de eenvoudige meubelen.
</p>
<p>„Neen, dàt is het ook niet. Maar … o ja, nou weet ik temet waarom ze dat zei, van
morgen. Uw jongen stond goed te wasschen, aan de kalie; en daar had-ie z’n eigen lorrige
broek bij uitgetrokken, en een slaapbroek van den jonker bij aangedaan. ’t Was wel
geen <span class="ex">batik</span>, zei ze, maar van dat gedrukte goedje dat de <span class="ex">baren</span> altijd meebrengen, en toch nog te mooi als dat zoo’n slampamper het over z’n vuile
<span class="ex">body</span> heentrekt. Ik zei dat het jammer was dat ik het niet gezien had, want dan had ik
er die dikke <span class="ex">rottan</span> van me eens over laten gaan. Ik dacht, de jonker zou het me niet verakkeseerd hebben
als ik eens op z’n slaapbroek ranselde wanneer hij hem zelf niet aan had; wel?”
</p>
<p>„Zeker niet,” lachte van Everdingen. „Maar je hebt gelijk, ’t is niet in den haak.
Wil je wel gelooven dat ik er in de laatste dagen dikwijls aan gedacht heb, nog maar
gebruik te maken van het aanbod dat je huishoudster me indertijd heeft laten doen?”
</p>
<p>„Waarlijk? Nou daar doe je goed aan,” zei Biezeman. <span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span>„Ik ga het dadelijk aan moeder de vrouw vertellen, dan moet ze morgen den marsch in.”
</p>
<p>„Zoo’n haast heeft het niet,” begon van Everdingen, doch de ander vond dat het wel
haast had, en was blij dat hij den goeden royalen jonker een dienst kon bewijzen.
</p>
<p>Zoo ging „moeder de vrouw” er op uit, om na een week terug te keeren met het „iets”
dat totnogtoe in van Everdingen’s woning ontbroken had, en Minah heette.
</p>
<p>Minah was een stadskind. Zij had altijd gewoond bij haar moeder, die als kokki, bij
een europeesche familie haar verblijf hield in de bijgebouwen; zoodoende wist Minah
precies hoe het in een huishouden behoorde te gaan. Haar komst bracht een groote ommekeer
teweeg; <span class="ex">kokki</span> was nooit meer ziek, de jongen bleef van alles af, het paard kreeg wat hem toekwam,
en van Everdingen had rust en comfort in huis.
</p>
<p>Tegen het einde van den Oostmousson verhuisde ook Biezeman naar het andere einde van
Sabrang, en had nu elk der employé’s zijn eigen afdeeling van omstreeks 250 bouws.
</p>
<p>Tik, tik, deed het op het gegalvaniseerd ijzeren dak der administrateurswoning, een
geluid zoo lang niet gehoord, dat Korman, die in zijn kantoor zat te werken, zijn
boeken en papieren in den steek liet <span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span>om zich naar buiten te spoeden en te zien of het werkelijk ging regenen.
</p>
<p>Een klein wolkje zweefde boven het emplacement, langzaam voortschuivende in de richting
van den hoogsten bergtop, als aangetrokken door het gezelschap natuurgenooten dat
daar reeds vergaderd was. Het was als een bode van den westmousson, die met eenige
droppels kwam waarschuwen: hier zijn we.
</p>
<p>Li was met haar kindje op den arm ook in de voorgalerij gekomen. Haar blik richtende
naar de vlakte, zag zij op eens, een weinig linksaf, een groote rookpluim, zich statig
verheffend in de blauwe lucht.
</p>
<p>„Wat is dat pa?” vroeg zij.
</p>
<p>Korman wendde zich om en keek in de door Li aangewezen richting. Toen haalde hij de
schouders op.
</p>
<p>„Het is die malle kerel met zijn <span class="ex">alang-alang</span>,” zeide hij onverschillig.
</p>
<p>„Kan het geen kwaad voor onze tuinen?” vroeg Li.
</p>
<p>„Te drommel ja, daar zeg je zoo wat,” riep Korman schrikkende.
</p>
<p>Zonder de vraag van Li zou hij er niet aan gedacht hebben; doch nu drong het tot hem
door, dat de brand gemakkelijk kon overslaan op de hoopen droog vuil die tusschen
de koffieboompjes lagen; vooral in de grenstuinen. Onmiddellijk moesten er maatregelen
worden genomen. Hij zond een boodschap naar Gerlings, en ging zelf Rencke aanzeggen
om onverwijld <span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span>met al het volk naar de grens te trekken. Daar gekomen liet hij kappen, tot een breede
strook voor den grond lag. Het afgesneden gras werd toen naar den uitersten rand gebracht
en in brand gestoken, terwijl de koelies zich in de tuinen posteerden, alle vonken
en brandende stukjes die de wind daarheen voerde, dadelijk blusschend.
</p>
<p>„Ziezoo, dat gevaar is geweken,” zeide Korman toen het vuur zich langzaam verwijderde.
„Gerlings, blijf jij met vijftig man hier, zoolang als je denkt dat het noodig is.”
</p>
<p>„Jawel meneer,” antwoordde de employé. „En, zoudt u niet denken dat het goed was vannacht
een man of tien op wacht te zetten? De brand mocht eens door het bosch ginds terugkomen,
hi hi hi.”
</p>
<p>„Daar zou anders geen aardigheid aan zijn,” merkte de chef op. „’t Is goed, doe dat
maar.”
</p>
<p>„Me dunkt ik hoor schieten,” zeide Rencke.
</p>
<p>„Dat is <span class="ex">bamboe</span>,” meende Korman. „Zonde van ’t mooie goed.”
</p>
<p>„Neen,” zeide Rencke luisterende, „het was een geweerschot. Daar hoor ik er weer een …
nog een.”
</p>
<p>„Ik geloof dat je gelijk hebt,” stemde Korman toe. „Die beroerde kerel is zeker op
jacht gegaan.”
</p>
<p>„Kijk daar, een hert, hi hi hi!” riep Gerlings.
</p>
<p>Zij zagen allen tegelijk op. Een prachtig hert was met een hoogen sprong uit de vlammen
te voorschijn <span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span>gekomen, en bleef toen staan, angstig snuivend, wankelend, nog eenmaal het zware gewei
trotsch in den nek werpend, om tegelijk op de knieën te zinken en zieltogend neer
te storten.
</p>
<p>Eenige <span class="ex">koelies</span> vlogen er op af en hielpen het edele dier door een paar <span class="ex">arit</span>-slagen uit zijn lijden. Ook de drie europeanen liepen er heen.
</p>
<p>„Zie, een schotwond,” zeide Rencke, wijzende op een bloedige plek nabij den schouder.
„Dat is zijn dood geweest, en niet de vlammen, hoewel die hem ook flink toegetakeld
hebben.”
</p>
<p>„We zullen hem naar huis laten brengen,” zeide Korman, een <span class="ex">mandoer</span> wenkende. „Er zal nog wel een lekker boutje uit te snijden zijn. En om het gewei
zullen we loten … of neen, ik weet beter; het is voor hem die ’t langst zijn lachen
kan houden. Wat zeg jij daarvan, Gerlings?”
</p>
<p>„Hi hi hi,” grinnikte Gerlings, terwijl Rencke zich op dat gezicht ook niet kon inhouden,
maar in een luiden lach uitbarstte.
</p>
<p>„Dan is het voor mij,” zeide Korman. „En laat nu het volk inrukken. Hier, <span class="corr" id="xd31e3256" title="Bron: Setradimedjo">Setrodimedjo</span>, laat dit hert naar de <span class="ex">lodjie</span><a class="noteRef" id="xd31e3261src" href="#xd31e3261">85</a> brengen.”
</p>
<p>Acht man hadden er een zware vracht aan. Nauwelijks waren zij er mee heen, of de europeanen
zagen <span class="pageNum" id="pb155">[<a href="#pb155">155</a>]</span>langs den boschrand den heer van Os aankomen, in zwart bestoven kleeren, het geweer
aan den draagriem over zijn schouder hangend.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="fr">Bonjour</span> heeren!” riep hij. „Jelui hebt er ook den brand ingestoken, zie ik. Een mooie jacht
gehad daardoor. Vijf herten! Allen bij den ingang van het ravijntje ginds, aan den
boschkant. Maar één, ’n mannetje, is mij ontsnapt. Als ik het niet zelf gezien had
zou ik het niet gelooven; hij is na het ontvangen van het schot terug gerend, dwars
tegen het vuur in!”
</p>
<p>„Ik was hier om mijn tuinen te beschermen,” antwoordde Korman.
</p>
<p>„Jongens ja,” zeide van Os. „Dat zie ik. Ik had je wel mogen waarschuwen. Neem me
niet kwalijk …”
</p>
<p>„<span class="ex">Soedah!</span>” zeide Korman. „Als je mee wil gaan, dan krijg je vanavond een stukje hertebout.
Wij hebben namelijk den vluchteling opgevangen. Kijk, daar gaat hij.”
</p>
<p>„Waarachtig,” zeide van Os, den stoet ziende op de hoogste slingering van den zigzagweg
in de verte. „Hij komt je wel toe voor de moeite. Ik wil graag meegaan, want ik erken
dat ik bekaf ben; en als je ook nog een <span class="ex">koelie</span> wilt sturen naar Marialand, dan zal ik je dubbel verplicht zijn.”
</p>
<p>De zware rookwolken van den brand hadden de beide europeanen van Sabrang naar het
hoofdkwartier <span class="pageNum" id="pb156">[<a href="#pb156">156</a>]</span>gelokt, waar zij aankwamen toen de anderen juist terugkeerden. Korman noodigde hen
uit tot ’s avonds te blijven; men kon dan een partijtje maken, waartoe toch wel weinig
gelegenheid meer zou zijn, zoodra de op komst zijnde regens de drukte van het planten
meebrachten.
</p>
<p>Men zat aan tafel. Korman diende de soep, toen op eens allen opkeken. De hoefslag
van een dravend paard deed zich hooren, hetgeen de komst van een europeaan meldde,
aangezien inlanders hun paarden liefst in den telgang of een drieslag, die daar veel
op gelijkt, rijden en bovendien geen inlander Rencke’s woning zou passeeren zonder
af te stijgen.
</p>
<p>Het was de heer Messner, voor wien, nadat allen die hem vreemd waren zich hadden voorgesteld,
een plaats aan tafel werd ingeruimd.
</p>
<p>„Ik dacht zoo waar,” helderde hij zijn laat bezoek op, „dat jelui allen waart afgebrand.
Het volk wist verschrikkelijke verhalen te doen. Hier in de buurt vernam ik eindelijk
de ware toedracht der zaak, en ik schold mij zelven voor een ezel dat ik dat niet
eer begrepen had.”
</p>
<p>„Nu,” zeide Korman, „als onze vriend van Os me niet reeds vroeger had meegedeeld dat
het zijn plan was, zou ik ook eer aan een ongeluk gedacht hebben dan aan ernst.”
</p>
<p>„Toch had ik het moeten inzien,” zeide Messner; <span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span>en zich tot van Os wendende ging hij voort: „uw werkwijze heeft me groote belangstelling
ingeboezemd, en ik ben zeer nieuwsgierig naar de resultaten, die ik voor u hoop dat
goed zullen zijn.”
</p>
<p>En hij gaf als zijn meening te kennen dat zij goed <span class="ex">moesten</span> zijn, tevens verklarende waarom hij zoo dacht, daarbij een wetenschap van détails
tentoonspreidende, die van Os met steeds klimmende verbazing aanhoorde.
</p>
<p>„Als ik niet beter wist,” zeide de administrateur van Marialand eindelijk, „zou ik
denken dat u dagelijks bij mij geweest was om toe te zien, ja tot in mijn boeken toe
uw oog had geslagen. Hoe in ’s heerennaam weet u al die dingen?”
</p>
<p>„Och, het volk praat onder elkaar over alles en nog wat,” zeide Messner; „en dan hoort
men allicht iets; temeer daar ik, zooals gezegd, veel belang stelde in wat u deed.”
</p>
<p>Om niet onbeleefd te zijn leidde van Os het discours van zijn eigen zaken af. Hij
had intusschen voor Messner een groot respect opgevat, hetgeen reeds gebleken was
uit de wijze waarop hij met hem gesproken had, zoo geheel afwijkende van zijn half-ironisch
antwoorden op alle vragen en beweringen van Korman. Ook was het hem aangenaam iemand
ontmoet te hebben van zoo groote practische kennis, aan wien hij bij het voorkomen
van moeielijke vraagstukken <span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span>raad zou kunnen vragen, vooruit wetende dien ook te zullen ontvangen.
</p>
<p>Toen het tafellaken was weggenomen, en Li zich naar achter begeven had, haalde Korman
kaarten en fiches, terwijl de bediende glazen bracht en in een hoek van de binnengaanderij
een voorraad flesschen neerzette, die iemand licht op het idée had kunnen brengen
dat hier een nieuwe <span class="ex">toko</span> in dranken stond geopend te worden.
</p>
<p>Gaandeweg werd de voorraad <span class="ex">minoeman</span> in den hoek kleiner, en de gezichten naar evenredigheid rooder, misschien ook door
de animo van het <span class="ex">sliekoer</span>, zooals het getal 21 in het javaansch uitgedrukt wordt.
</p>
<p>Na middernacht bleekten de gelaatstrekken meer en meer op, vooral als er een naar
buiten geweest was, zonder dat de anderen daar veel notitie van namen, daar zij toch
vroeger of later denzelfden tocht moesten doen, soms met niet geringen spoed, om zich
op het voorerf „van de stomachale en cerebrale patentialiteit te libereeren,” volgens
de zegswijze van zeker apothekersbediende.
</p>
<p>Er werd met afwisselend geluk gespeeld; behalve door Korman, die steeds verloor, en
door Rencke, die aldoor won. Toen de zon opging had de eerstgenoemde omstreeks driehonderd
gulden aan den tweeden af te dragen, terwijl winst en verlies van de andere spelers
onbeduidend waren.
<span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span></p>
<p>Zij hielden op, en gingen zitten in de voorgalerij, op luierstoelen, zich vermakend
met de grillige vormen der wolkjes in de morgenlucht, die voor hun vermoeide oogen
allerlei gestalten van wilde dieren aannamen. Li was vroeger opgestaan dan gewoonlijk,
op last van Korman, die wist hoe lekker een kop koffie smaakt na zulk een nacht, en
liet dezen drank door de bedienden presenteeren. Daarna werd er ontbeten met een glas
bier, „om op te frisschen”, en na afloop kwamen de paarden voor, om een ieder naar
zijn huis terug te voeren, hetgeen deze verstandige dieren met veel tact deden.
</p>
<p>De regens vielen dit jaar vroeg in en verrasten eigenlijk van Everdingen, die nog
een kleine honderd bouws overhield, waarvan het bosch nog niet gekapt was, dan wel
nog te versch om te willen branden. Toch was er goed gewerkt, hetgeen vooral te danken
was aan den overvloed van werkvolk in die streek; in dit seizoen nog vermeerderd met
vluchtelingen uit een naburige residentie, waar hongersnood had geheerscht.
</p>
<p>Ware dit laatste het geval niet geweest, dan zou het Korman nooit gelukt zijn zooveel
bosch in één jaar te kappen; en hij zegende de ramp, die de onvoorzienigheid van hen
die tot voorzien geroepen waren, over het ongelukkige gewest gebracht had.
</p>
<p>Toch had de aanwezigheid van dat vreemde volk <span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span>voor de onderneming Watoeombo een blijvend nadeel medegebracht, hoewel de administrateur
dat niet inzag; integendeel, hij noemde het een voordeel.…
</p>
<p>De javaan die de landstreek verlaat waar hij geboren is, waar zijn ouders, zijn grootouders
geleefd hebben en begraven liggen, behoort niet tot het beste deel der natie. Over
het algemeen ziet dat volk in emigratie een schande; er zijn er die liever doodhongeren,
en, eer dat geschiedt, de afschuwelijkste daden plegen, dan hun <span class="ex">dessa</span> te verlaten; kinderen zijn in zulke dagen lastposten, in wier altijd hongerige magen
de schaarsche voorraad voedsel veel te snel verdwijnt, en dus gaarne worden omgezet
in wat rijst.… Dat zijn echter gewone zaken, waartoe nu misschien met een bloedend
hart, maar toch gemakkelijker wordt overgegaan dan tot het verlaten van den grond
waaruit men als het ware gesproten is.
</p>
<p>Was het dan te verwonderen, dat de meeste dier uitgewekenen opiumschuivers waren,
die zonder dien <span class="ex">stimulans</span> niet werken konden? In de <span class="ex">dessa</span> van den <span class="ex">assistent-wedhono</span> stond wel een kit, doch de voorraad was daar in de eerste dagen niet voldoende; en
ook ging het niet aan dat telkens een deel der <span class="ex">koelies</span> afwezig was, op weg om zich de zoo noodige <span class="ex">tjandoe</span> te verschaffen. Er één te sturen om voor allen te halen was ondoenlijk, daar de bepalingen
het vervoeren van een eenigszins groote hoeveelheid verbieden.
<span class="pageNum" id="pb161">[<a href="#pb161">161</a>]</span></p>
<p>Op zekeren dag reed Korman naar de stad en besprak de zaak met den opiumpachter. Het
gevolg was, dat deze van toen af geregeld een aantal dier bekende ronde blikken doosjes
zond, die één <span class="ex">thail</span> opium bevatten. Zij gingen wel vergezeld van stukjes papier met roode chineesche
karakters beschreven, teneinde hun wettige afkomst te staven, maar toch was het tegen
de wet om er meer dan één in huis te hebben. Dus zond Korman ze altijd dadelijk na
ontvangst weg, naar de employé’s. Deze moesten hem voor elk doosje twaalf gulden verantwoorden,
waartoe zij er honderd en twintig <span class="ex">pessans</span> uit lieten maken, in stukjes blad gewikkeld, die de <span class="ex">koelies</span> voor tien cent kochten.
</p>
<p>Aan den pachter betaalde Korman negen gulden per <span class="ex">thail</span>. Het voordeel dat deze handel opleverde paraisseerde echter niet in de boeken.
</p>
<p>Later, toen de vreemde <span class="ex">koelies</span> reeds lang vertrokken waren, bestond deze opiumverkoop nog. Het gebruik der <span class="ex">tjandoe</span> had zich geworteld; het was niet meer uit te roeien. Het gaat daarmee als met de
papaverplant zelf, die eenmaal gezaaid en opgekomen, niet meer te vernietigen is;
en wilde iemand voorgoed een einde maken aan alle reglementeering van de opium, en
daarmee tevens aan het door moreelen en immoreelen dwang veroorzaakte opiummisbruik,
hij had met een zakje papaverzaad slechts <span class="pageNum" id="pb162">[<a href="#pb162">162</a>]</span>een toer te maken over Java, en overal, liefst op plaatsen die weinig bezocht worden,
een weinigje te laten vallen. Eer men het bemerkte zou de plant inheemsch zijn geworden,
onder het bereik van iedereen.
</p>
<p>Het jaar naderde zijn einde. Zware regens hadden de nietige berg-<span class="ex">kalies</span> in stroomen herschapen, die groote steenen in hun vaart meesleepend, een geweld maakten
als van een onafgebroken onweer. Schurende langs het gevelde bosch had het water ook
verscheiden boomstammen meegevoerd, die aan den kant waren blijven liggen, of na het
branden in het ravijntje waren gestort waardoor de <span class="ex">kalie</span> liep, zijnde dat de gemakkelijkste manier om ze uit den weg te krijgen. Doch thans
leverden die stammen een niet gering gevaar op voor de brug aan den ingang van het
perceel, onderstrooms van den breeden steen. Want hiertegen stootende, bestond er
kans dat zij dwars kwamen te liggen, en een opstopping veroorzaakten, die doorbrekende,
noodlottig had kunnen worden voor de brug.
</p>
<p>Om dit te voorkomen had Korman aan weerszijden van de <span class="ex">kalie</span> een afdeeling <span class="ex">koelies</span> geposteerd, die met lange <span class="ex">bamboes</span> de boomen zooveel mogelijk in den stroom hielden, links of rechts van den breeden
steen. Om twaalf uur wandelde hij er met Rencke heen.
</p>
<p>De regen had opgehouden en er was een wind opgestoken <span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span>sterker dan men op Java gewoon is. Zwaar kruiden de grauwe wolken in het zwerk daarboven,
en beneden raasde de <span class="ex">bandjir</span>, het gejoel der <span class="ex">koelies</span> overstemmende.
</p>
<p>Korman schreeuwde hun een bevel toe, dat niet verstaan werd en ook overbodig was.
Want sneller dan een order kon uitgesproken en begrepen worden dreven de boomstammen
voorbij, en bij het werk der Javanen op den oever kwam alles neer op oogenblikkelijk
zien en handelen. En zij deden het goed. Als er een zware stam aankwam stonden zij
gereed, met gevelde <span class="ex">bamboe</span>, het bovenlijf heen en weer wiegelend op de maat van een klagend recitatief, dat
sneller en sneller ging naarmate de stam dichter bij kwam, en eindigde in een algemeen
gehuil bij het stooten op het juiste oogenblik dat de boom voorbij schoot.
</p>
<p>„Het mindert al,” merkte Rencke op, nadat zij er ongeveer tien minuten gestaan hadden.
</p>
<p>„Zooveel te beter,” zeide Korman, „want als dat vannacht moest voortduren gaf ik niet
veel voor het leven van onze brug.”
</p>
<p>„Hé, dat is sterk!” riep Rencke uit, die zijn aandacht op het stroomende water bleef
vestigen. En hij ging eenige passen vooruit, in de richting van de brug.
</p>
<p>De aanleiding tot dien uitroep was het minderen <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>der hoeveelheid water, die als plotseling tot op een derde van zooeven slonk, terwijl
het geraas nu ook in vergelijking met eenige oogenblikken geleden in een stilte overging …
neen, zich scheen te verwijderen. Want in de verte …
</p>
<p>„Gévédé, Rencke! Terug!” gilde Korman. De <span class="ex">koelies</span> aan deze zijde weken van den oever; die van de overzijde wierpen de staken neer en
holden over de brug alsof zij om hun leven liepen, Rencke meetrekkende in hun vaart.
</p>
<p>Korman tierde en vloekte, trachtend hen tegen te houden; maar het ging niet; zij kenden
het naderend gevaar, dat hen alle vrees voor den europeaan deed vergeten.
</p>
<p>Donderend kwam het nader, een verwarde massa vluchtende boomen, vallende en weer opstaande,
springende tientallen van meters ver, ledematen verliezende door de wrijving tegen
elkaar, maar rennende in ijdel pogen om te ontkomen aan den vervolger: het van woede
ziedende water.
</p>
<p>Kalm wachtte de breede steen in het midden der <span class="ex">kalie</span> den schok af, rustig in zijn onwrikbare kracht, wetend dat voor hem alles moest wijken
of tegen hem verpletterd worden.
</p>
<p>Daar kwam het, met een slag die de aarde deed dreunen; een golf vloog over den steen
weg, de luchtdruk deed de brug reeds buigen en zwiepen nog eer de massa haar bereikte …
<span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span></p>
<p>Weer dreven enkele stammen in den <span class="ex">bandjir</span>, als even te voren; maar nu stonden er geen <span class="ex">koelies</span> meer ter bescherming van de brug, want die was weg.
</p>
<p>Korman mopperde verschrikkelijk. Het was alsof het verlies van de brug hem half ruïneerde.
Midden in die bui kwam een <span class="ex">koelie</span> met een briefje van Gerlings.
</p>
<p>„Meer uitroepteekens dan woorden,” zeide Korman. „’t Is alsof hij zelfs in zijn schrijven
dat lamme gegrinnik niet laten kan. Heb jij rijst over.”
</p>
<p>De laatste vraag was aan Rencke gericht, die hoofdschuddend antwoordde.
</p>
<p>Het was in de laatste dagen van het jaar. Korman had met Benoit een contract, waarbij
bepaald was dat hij voor de gelden die hij in den loop van een jaar ontving, vijf
procent rente moest betalen, onverschillig of hij die op 1 Januari dan wel op 31 December
kreeg; daarna kostte het kapitaal hem negen procent ’s jaars. Om nu in het laatst
van December nog een remise aan te vragen, vond hij jammer, om de vijf procent; dus
stelde hij het uit tot 1 Januari, en intusschen werd het volk niet betaald. Dat kon;
men kan met javanen veel doen, doch voor één ding moest gezorgd worden: rijst.
</p>
<p>Het volk nam van huis, als zij op de onderneming gingen werken, rijst mee voor vijf
dagen; bleef het langer, dan werd er rijst gekocht van den voorraad <span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span>dien ieder opzichter daarvoor had liggen. De verstrekking geschiedde nagenoeg tegen
inkoopsprijs, doch men woog het niet … het werd gemeten met een <span class="ex">takkeran</span> van vijf of tien <span class="ex">katties</span>, waarvan er honderd veertig in een picol gingen! De winst <span class="corr" id="xd31e3469" title="Bron: paraiseerde">paraisseerde</span> alweer niet in de boeken …
</p>
<p>Nu had Gerlings den bodem van zijn rijsthok gezien, en vroeg om instructies. Geld
om rijst te koopen was er niet, en de <span class="ex">koelies</span> vroegen natuurlijk om rijst. Hij had nog slechts een beetje; hoe moest hij doen?
</p>
<p>In gewone gevallen zou Korman beter nagedacht hebben en getracht er in te voorzien,
doch nu hij zijn brug kwijt was, en daardoor ontstemd, krabbelde hij met potlood een
kort antwoord op het ontvangen briefje, daarop neerkomende dat hij ’t zelf niet had
en het ook niet kon … hier volgde een minder kiesche uitdrukking. Gerlings moest nu
zelf maar zien hoe hij het bolwerkte.
</p>
<p>Gerlings had echter niet gevraagd om geen antwoord te bekomen. Enfin, hij zou morgen
wat minder geven dan de aanvragen, en overmorgen nòg minder of niets, een weinig op
zij leggen voor zijn eigen gebruik, en dan … dan moest Korman het weten. Hij had het
vooruit <span class="ex">niet</span> geweten, en thans zijn plicht gedaan door te waarschuwen. <span class="ex" lang="la">Ultra posse nemo obligatur!</span>
<span class="pageNum" id="pb167">[<a href="#pb167">167</a>]</span></p>
<p>Den volgenden dag trokken de <span class="ex">koelies</span> lange gezichten; wat niet misstond, meende Gerlings, daar de javaan van nature een
veel te kort gezicht heeft. Den dag daarna, nòg langer; en met nieuwjaarsmorgen.…
</p>
<p>Rencke had juist rol gehouden en stond in zijn voorgalerij, gereed om naar de administrateurswoning
te gaan en te feliciteeren. Korman was eerst van plan geweest de employé’s op oudejaarsavond
uit te noodigen; maar die brug.…!
</p>
<p>Een galoppeerend paard kwam door de <span class="ex">kampong</span>, bereden door een inlander, die Rencke’s huis voorbij zou zijn gerend, als hij niet
op het laatste oogenblik gezien had dat de <span class="ex">toewan ziender</span> in zijn voorgalerij stond.
</p>
<p>„Waarheen? Wat is er?” riep Rencke.
</p>
<p>De inlander scheen zich een oogenblik te beraden of hij toch maar door zou gaan, doch
dàt was te bar; hij liet het paard staan en kwam naar Rencke toe, dezen een stukje
papier toestoppende, confuus, zonder één der door de <span class="ex">hormat</span><a class="noteRef" id="xd31e3506src" href="#xd31e3506">86</a> voorgeschreven beleefdheidsvormen.
</p>
<p>„Gévédé!”
</p>
<p>Rencke vloekte anders nooit, maar nu flikkerden zijn oogen; met één greep had hij
zijn karwarts van <span class="pageNum" id="pb168">[<a href="#pb168">168</a>]</span>het rek aan den muur, en voortsnellende vatte hij de manen van het wachtende paard,
sprong er op, en holde weg, in de richting vanwaar de <span class="ex">koelie</span> gekomen was.
</p>
<p>Hellingen op, af, ’t deed er niet toe, vooruit maar. In verkeerden galop om een hoek,
’t zou wat, ’n indisch paard springt vanzelf over! De laatste bocht, en vóór hem lag
een pleintje en Gerlings huis.
</p>
<p>Het paard zette de ooren in den nek, Rencke’s lippen scheidden zich, de witte tanden
blootleggende; maar zonder vaart te minderen, integendeel, harder nog, vloog hij de
opeengepakte massa inlanders op het lijf, eer zij hem zagen.
</p>
<p>Een paniek ontstond, en het gedrang van de in geen bepaalde richting vluchtende javanen
zou Rencke hebben ingemetseld, als niet zijn paard trappend en bijtend ruimte had
gehouden, terwijl hij zelf ieder dien hij bereiken kon met de karwarts bewerkte.
</p>
<p>Eindelijk was het pleintje leeg; alle <span class="ex">koelies</span> waren de <span class="ex">kampong</span> in, waar zij zich in de huizen verscholen. Eén lag vlak vóór Gerlings huis, kermende
van de pijn. Het was een der belhamels geweest, die het dak beklommen had, om dat
openbrekende, een toegang tot de woning te maken. Want de aanval kon noch aan den
voorkant, noch van achter geschieden, aangezien telkens als zij het probeerden een
geweerloop den <span class="ex">koelies</span> door een of andere opening tegenblonk.
<span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span></p>
<p>Rencke klopte aan de deur, luid roepende: „Hé, Gerlings! Waar zit je?”
</p>
<p>„Zijn ze weg?” klonk het van binnen.
</p>
<p>„Ja.”
</p>
<p>„Wacht dan even, ik moet den boel opruimen.”
</p>
<p>Rencke ondervroeg intusschen den <span class="ex">koelie</span> die op den grond lag. Hij was gevallen, en had pijn aan zijn been.
</p>
<p>Rencke hurkte neer en bezag het. Den voet opbeurende gaf deze op zonderlinge wijze
mee in het enkelgewricht, terwijl de <span class="ex">koelie</span> een luid <span class="ex" lang="ms">adoeh</span><a class="noteRef" id="xd31e3551src" href="#xd31e3551">87</a> uitstootte.
</p>
<p>„Die is er uit,” dacht Rencke hardop. Hij had aan boord wel eens meer gevallen van
dien aard zien behandelen; en, vertrouwende op zijn goed geluk, stond hij op, nam
het been mee de hoogte in, zette zijn rechtervoet tot steun op de heup van den inlander
en trok met een krachtigen ruk aan den voet, dien dadelijk daarop naar binnen buigende.
De patiënt was flauwgevallen, maar het ontwrichtte lichaamsdeel was weer op zijn plaats
gebracht.
</p>
<p>Rondziende als om hulp, bespeurde Rencke den huisjongen van Gerlings, loerende langs
den hoek van het huis. Hij riep hem.
</p>
<p>„Die man is van het dak gevallen, meneer,” lichtte hem de jongen in.
<span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span></p>
<p>„Ook al goed,” zeide Rencke. „Hier, houd den voet vast zooals ik hem nu heb. Ziezoo.”
</p>
<p>Toen ging hij weer naar de deur terug, die na nog eenig gestommel door Gerlings werd
geopend, maar voorzichtig, met de linkerhand, terwijl hij in de rechter een revolver
hield.
</p>
<p>„Kom, wees nu niet gek,” zeide Rencke met een trap tegen de deur. „Wat moeten ze wel
van je denken!”
</p>
<p>„Gelukkig dat je er bent,” zeide Gerlings, die erg bleek zag. „Ze wilden me vermoorden!”
En hij maakte een beweging om, toen Rencke er in was, de deur weer te sluiten.
</p>
<p>„Open!” beval deze. „Open, zeg ik je. En laat nu je meid een stuk goed geven om dien
kerel daarbuiten te verbinden.”
</p>
<p>Gerlings moest het zelf halen, want zijn huishoudster lag voorover op het bed, kreunende
den dood af te wachten dien zij meende dat haar beschoren was, en tot niets in staat.
</p>
<p>De javaan, die intusschen weer bijgekomen was, werd door Rencke verbonden en toen
op een mat gelegd in het smalle voorgalerijtje.
</p>
<p>„Vertel me nu eens wat er gebeurd is,” zeide Rencke.
</p>
<p>„Van morgen, op de rol, vroeg mij een uit het volk wanneer er betaling was,” zeide
Gerlings. „Ik antwoordde: zoodra als ik van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> <span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span>geld krijg. Toen zegt de vent brutaal: We willen het nu hebben; en tegelijk beginnen
de anderen op te staan en te schreeuwen. Ik weg, het huis in, hi hi hi! Wat er verder
buiten gebeurd is heb je zelf gezien; maar ze schreeuwden en scholden om er beroerd
van te worden.…”
</p>
<p>„Hoe heb je dien staljongen weg kunnen sturen?” vroeg Rencke.
</p>
<p>„O, die kwam de achterdeur in juist toen ik die wou sluiten, en zei: Meneer geef mij
een briefje voor den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>. Ik heb wat op het rapportpapiertje gekrabbeld, en toen is hij de achterdeur weer
uitgegaan. Verder weet ik niet.”
</p>
<p>„Hm,” deed Rencke. „Laat dan nu de <span class="ex">kenthong</span> slaan; we zullen die rol nog eens overhouden.”
</p>
<p>„En als ze dan weer beginnen? Zou ik er niet eerst vandoor gaan?”
</p>
<p>„Je blijft! Hoor eens Gerlings, als je wilt dat ik je help en je sauveer bij den oude,
dan doe je nu precies wat ik zeg.”
</p>
<p>Gerlings gaf zijn jongen last om de <span class="ex">kenthong</span> te slaan. Een tiental inlanders kwamen op dat sein langzaam aanzetten. Het waren
de <span class="ex">mandoers</span>.
</p>
<p>Voor Rencke neerhurkende, deed een hunner het woord, betuigende dat zij niet aan het
geval schuld hadden; dat de <span class="ex">koelies</span> nu ook berouw hadden over hun daad; dat zij zoo bang waren, dat zij niet durfden
<span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>komen voor meneer’s aangezicht; dat eindelijk, wat meneer wilde bevelen door hen zou
worden uitgevoerd, al was het om te sterven!
</p>
<p>Rencke glimlachte even en zag Gerlings aan. Daarop gelastte hij de <span class="ex">mandoers</span> om in alle <span class="ex">kampong</span>-huizen aan te zeggen dat er straks nog eenmaal op de <span class="ex">kenthong</span> zou worden geslagen. Wie dan niet verscheen zou door hem, Rencke, uit zijn huis worden
gehaald, en met den zoodanige zou het slecht afloopen.
</p>
<p>Zij kwamen als geranselde honden op de stem van den meester; zwijgend hurkten zij
neer, dicht opeen, als zocht een ieder steun bij zijn buurman. Rencke telde hen af
en deelde hen in, volgens de opgave van Gerlings. Voor dat hij het sein gaf tot oprukken,
sprak hij hen aan.
</p>
<p>„Mannen, gij allen, hoort! En antwoordt als ik u vraag: Was de duivel van morgen in
u gevaren, dat ge opstond tegen uw heer? Hebt ge grieven, welnu waarom daarover niet
gesproken, niet beraadslaagd? Dat zou mannen-<span class="ex">adat</span><a class="noteRef" id="xd31e3620src" href="#xd31e3620">88</a> geweest zijn. Wat ge nu hebt gedaan was het werk van honden, die slechts blaffen
en bijten, omdat <span class="ex" lang="ms">toewan Allah</span> hun niet gegeven heeft te spreken. Ziet, Hij zelf heeft u geoordeeld, de handen losmakende
van uw makker die op <span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>het dak zat, tot hij viel, en nu met een gebroken been daar ligt. Waar Hij alzoo strafte,
zal ik het niet meer doen. Is er onder u een die verstandig spreken kan, en mij zeggen
wat ge wilt, dat hij voorkome.”
</p>
<p>Er heerschte groote stilte terwijl aller blikken zich vestigden op een javaan, die
ongeveer in het midden zat. Deze aarzelde, maar eindelijk, gedrongen door de stomme
uitnoodiging van al zijn makkers, stond hij op en ging naar Rencke toe. Zonder te
hurken, terwijl een donkerder waas het bruine gezicht overtoog, wees hij met gestrekten
duim op Gerlings.
</p>
<p>„Die daar.…”
</p>
<p>Een welgemikte oorveeg maakte een eind aan den volzin, en deed den spreker onderste
boven tuimelen, midden in een plas water. Een gesmoord lachen doorliep de rijen der
<span class="ex">koelies</span>.
</p>
<p>„Ik heb genoeg gehoord,” sprak Rencke. „De <span class="ex" lang="ms">kapala kampong</span> zal mij straks verder inlichten, en met hem zal ik beraadslagen. Gaat nu allen heen,
aan het werk.”
</p>
<p>Zij gingen, behalve de voorvechter, die op een wenk van Rencke door het <span class="ex">kampong</span>-hoofd werd aangehouden.
</p>
<p>„Dat is afgeloopen,” zeide Rencke tot Gerlings. „Maak even de rekening op van dit
heer, dan zullen we hem opzenden naar den <span class="ex">assistent-wedhono</span>. Maar wat mankeer je, man; je staat te beven op je voeten!”
<span class="pageNum" id="pb174">[<a href="#pb174">174</a>]</span></p>
<p>„Toen je daareven dien man sloeg, dacht ik: we zijn er bij! Het is dezelfde die van
morgen begon.”
</p>
<p>„Je hebt gezien hoe je zoo’n zaakje aan moet pakken. Drink wat.… en geef mij ook maar
een brandy-soda,” zeide Rencke, die, nu alles voorbij was toch ook eenige werking
van zijn zenuwen bespeurde.
</p>
<p>Nog waren zij daarmee bezig, terwijl Gerlings op een stukje papier het bedrag had
opgeteekend van het loon dat de gevangen belhamel verdiend had, toen voor de deur
de staljongen van Gerlings verscheen, het paard van Rencke, den <span class="ex">plongko</span>, aan den teugel houdende.
</p>
<p>„Kijk, dat is een goed idée!” zeide Rencke. „Nu moesten we samen naar Watoeombo rijden
om den oude te feliciteeren.… ’t is waar ook.… gezegend nieuwjaar!”
</p>
<p>„<span class="ex">Slamat</span><a class="noteRef" id="xd31e3664src" href="#xd31e3664">89</a>!” antwoordde Gerlings. „Hi hi hi!”
</p>
<p>Na den <span class="ex">koelie</span> onder geleide van het <span class="ex">kampong</span>-hoofd te hebben afgezonden, vertrokken ook de beide opzichters.
</p>
<p>Te Watoeombo zat Korman in niet geringe spanning de terugkomst van Rencke af te wachten.
Hij had van den staljongen alles vernomen, en vreesde dat de moedige jonge man het
offer zou zijn geworden van zijn voortvarendheid, en meer nog, dat het oproerige <span class="pageNum" id="pb175">[<a href="#pb175">175</a>]</span>volk hierheen zou komen. Hij gaf last om zijn paard te zadelen en bleef in de voorgaanderij
op en neer loopen, steeds den weg die naar Gerlings’ afdeeling leidde, in het oog
houdende. Plotseling bevangt hem de gedachte aan Li en zijn kind, en hij vervloekte
zichzelf dat hij den <span class="ex">plongko</span> had weggezonden. Hoe moesten die twee nu wegkomen als het gevaar dreigde? De kleine
kon hij zelf op het paard nemen.…
</p>
<p>Gelukkig! Daar kwamen van Everdingen en Biezeman.
</p>
<p>Toen deze twee hoorden wat er gaande was, wilden zij er onmiddellijk heen rijden.
Doch Korman hield hen terug.
</p>
<p>„Rencke is gegaan zonder mij eerst te raadplegen,” zeide hij. „Als een dolleman is
hij weggehold. En nu moet de zaak in orde zijn, of je zoudt door er heen te gaan nog
meer bederven. Laat ons bedaard afwachten tot er bericht komt.”
</p>
<p>Zij behoefden niet lang meer te wachten. Korman loosde een zucht van verlichting toen
hij de twee opzichters ongedeerd aan zag komen, en betuigde Rencke zijn groote tevredenheid,
toen deze met weinig woorden rapport had gedaan.
</p>
<p>„Alleen,” zeide hij, „had je niet mogen gaan zonder mij. Ik heb er genoeg over in
gezeten. Maar enfin, ’t is goed afgeloopen; dus zullen we er maar <span class="pageNum" id="pb176">[<a href="#pb176">176</a>]</span>over zwijgen. Ja, zooals je zegt, er moet rijst heen. Wie heeft over?”
</p>
<p>„Op Sabrang ligt meer dan we noodig hebben,” zeide van Everdingen.
</p>
<p>„Dan zal ik om één uur volk sturen,” zeide Korman, en zoo geschiedde.
</p>
<p>Na de rijsttafel, toen de anderen vertrokken waren, werd er tusschen Korman en Gerlings
een heftig gesprek gevoerd. De laatste weigerde eenvoudig naar zijn afdeeling terug
te gaan, tenzij hij geld had om het volk af te betalen; en of Korman hem al beduidde
dat er geen geld was, dat hij, nu er rijst was niets te vreezen had, dat hij de heele
afdeeling op de flesch hielp door zijn lafheid, en eindelijk dat hij te kiezen had,
tusschen zijn onmiddellijk ontslag of het doen van zijn plicht, Gerlings antwoordde
onveranderlijk: „Ik doe het niet; ik durf niet.”
</p>
<p>Woedend was Korman in zijn kantoor gegaan, en zat daar het ontslag van den employé
te schrijven.
</p>
<p>Door de open binnengalerij had Li het geheele gesprek aangehoord, en toen Korman zich
verwijderde, kwam zij naar voren. Zij vermaande Gerlings toch te doen wat zijn plicht
was.
</p>
<p>„Geloof mij,” zeide zij; „er is geen gevaar meer. Daar! wil ik uw <span class="ex">njai</span> een bezoek gaan brengen en vannacht overblijven?”
</p>
<p>„Laat meneer Korman zelf komen,” zeide Gerlings. <span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span>„Me dunkt dat het hem als administrateur in de eerste plaats past zijn ondergeschikten
bij te staan waar zij niet verder alleen kunnen.”
</p>
<p>„Meneer Korman,” vond Li, „moet als administrateur op het hoofdkwartier zijn. Dáár
is de plaats die den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> past.”
</p>
<p>„Een mooie <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>!” riep Gerlings uit. „Wil ik u eens wat zeggen, <span class="ex">nonja</span>? Hij is zelf te bang! Hi hi hi!”
</p>
<p>Met een blik vol minachting nam Li hem op, en zonder een woord te zeggen draaide zij
zich om. Juist kwam Korman weer uit zijn kantoor, een beschreven stuk postpapier in
de hand.
</p>
<p>„Nu, gaan of niet?”
</p>
<p>„Neen.”
</p>
<p>„Hier dan; je hebt je ontslag.”
</p>
<p>„Liever dan vermoord te worden,” zeide Gerlings, het papier aannemende. „Ik groet
u; hi hi hi!”
</p>
<p>Een ontslag was zoo erg niet in die dagen. Men ging ergens in een logement zitten,
wachtte tot er een administrateur kwam die iemand noodig had, of informeerde bij den
logementhouder waar er in den omstreek een vacature was. Gerlings nam het dan ook
niet erg zwaar op, doch maakte haast met zijn vertrek; want één ding wist hij: als
namelijk Korman in de gelegenheid was de redenen van het ontslag op zijn manier ruchtbaar
te maken, eer Gerlings <span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span>een betrekking had, dan kreeg hij er geen. Men mocht in dien tijd zijn wat men wilde,
mits men geen last had met het volk. Wat zijn achterstallig tractement betrof, plus
de zes weken die hij daarboven te vorderen had, dat zou hij trachten te innen zoodra
hij een nieuwe plaatsing bekomen had.
</p>
<p>Rencke ging tijdelijk naar de verlaten afdeeling, doch den derden dag kon hij reeds
weer op Watoeombo terugkeeren. Er was een nieuwe employé uit de lucht komen vallen!
</p>
<p>Gerlings had dezen in het logement ontmoet. Ze hadden elkaar hun lotgevallen verteld,
en het gevolg was, dat Gerlings naar de suikerfabriek ging die de andere verlaten
had, en deze zijn lang mager lichaam op een picolpaard zette en zich naar Watoeombo
liet dragen, waar hij omstreeks den middag aankwam.
</p>
<p>Korman wist niet wat hij zag, toen de optocht voor zijn huis stil hield, en de aankomende
zijn voeten uit de touwtjes die voor stijgbeugels dienden nam, om vervolgens het nietige
paardje gewoon van onder zijn lange beenen uit, weg te laten loopen.
</p>
<p>„Mijn naam is Menier de Brisson,” stelde hij zich voor.
</p>
<p>„De boekhouder van Sonokling?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Geweest, meneer. Misschien wist u dat meneer van Sloten naar Holland gaat?”
</p>
<p>„Ja, en Parser wordt administrateur.”
<span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span></p>
<p>„Juist meneer. En met dezen heb ik eens standjes gehad over de indeeling van de wachten,
’s nachts, in den maaltijd,” zeide Brisson. „Toen heeft hij ongelijk gekregen. Maar
hij heeft het mij nooit vergeven; en nu hij baas wordt begrijpt u.…”
</p>
<p>„Jawel, dat spreekt. Dus kom je om een betrekking. Wel, je treft het, Gerlings is
een paar dagen geleden weggegaan.… Ben je moe?”
</p>
<p>„O neen meneer, alleen wat gevoelig van het lange zitten op het <span class="ex">tjekattahan</span>,<a class="noteRef" id="xd31e3744src" href="#xd31e3744">90</a> dat voor zadel dienst deed.”
</p>
<p>„Dat is minder,” lachte Korman. „Ik zal je iemand meegeven naar de afdeeling van Gerlings.
Je zult daar meneer Rencke vinden, die je wel van alles op de hoogte zal brengen.
Er is op ’t oogenblik weinig te doen, daar gisteren, na de betaling, veel volk is
weggegaan.”
</p>
<p>Brisson was weldra op weg, en Korman wenschte zich geluk met de aanwinst, daar hij
van dien jongen man veel goeds gehoord had.
</p>
<p>Ook Rencke was blij dat hij zoo spoedig werd afgelost, en nog meer toen Korman hem
mededeelde dat zijn tractement met vijftig gulden ’s maand verhoogd werd, waardoor
hij nu driehonderd vijftig gulden kreeg. Hem werd echter opgedragen van nu aan het
werk op de andere afdeeling te surveilleeren.
<span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span></p>
<p>„Dit is een zeer geringe vermeerdering van werk,” zeide Korman; „en het voordeel er
van is dat je een gelijke positie hebt als van Everdingen. Ik had er bij de aanstelling
van Gerlings niet zoo gauw aan gedacht; maar nu ging het gemakkelijk.”
</p>
<p>Voor de onderneming maakte de tractementsverhooging van Rencke geen verschil, daar
Brisson vijftig gulden minder kreeg dan Gerlings, te weten tweehonderd gulden.
</p>
<p class="trailer center">EINDE VAN HET EERSTE DEEL.</p>
<p><span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span></p>
<p><span class="pageNum" id="pb183">[<a href="#pb183">183</a>]</span></p>
<p><span class="pageNum" id="pb2.5">[<a href="#pb2.5">5</a>]</span></p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd31e128">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e128src">1</a></span> Grassoort, omtrent drie meter hoog. <a class="fnarrow" href="#xd31e128src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e197">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e197src">2</a></span> Genoeg! soit! <a class="fnarrow" href="#xd31e197src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e202">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e202src">3</a></span> Slimme schavuit. <a class="fnarrow" href="#xd31e202src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e223">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e223src">4</a></span> Javaansch districtshoofd. <a class="fnarrow" href="#xd31e223src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e232">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e232src">5</a></span> Daar is de rivier. <a class="fnarrow" href="#xd31e232src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e248">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e248src">6</a></span> Eveneens een hooge grassoort. <a class="fnarrow" href="#xd31e248src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e256">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e256src">7</a></span> Rivier. <a class="fnarrow" href="#xd31e256src" title="Ga terug naar noot 7 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e277">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e277src">8</a></span> Door geesten bewoond<span class="corr" id="xd31e279" title="Bron: ,">.</span> <a class="fnarrow" href="#xd31e277src" title="Ga terug naar noot 8 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e296">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e296src">9</a></span> Vlam in hout, rotting enz. <a class="fnarrow" href="#xd31e296src" title="Ga terug naar noot 9 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e310">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e310src">10</a></span> Mindere geestelijke. <a class="fnarrow" href="#xd31e310src" title="Ga terug naar noot 10 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e332">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e332src">11</a></span> Dorp. <a class="fnarrow" href="#xd31e332src" title="Ga terug naar noot 11 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e350">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e350src">12</a></span> Moeite, gezanik. <a class="fnarrow" href="#xd31e350src" title="Ga terug naar noot 12 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e402">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e402src">13</a></span> Gewijd feestje. <a class="fnarrow" href="#xd31e402src" title="Ga terug naar noot 13 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e446">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e446src">14</a></span> Met saamgevoegde handen het voorhoofd aanraken. <a class="fnarrow" href="#xd31e446src" title="Ga terug naar noot 14 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e457">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e457src">15</a></span> Hut. <a class="fnarrow" href="#xd31e457src" title="Ga terug naar noot 15 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e482">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e482src">16</a></span> Stad. <a class="fnarrow" href="#xd31e482src" title="Ga terug naar noot 16 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e487">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e487src">17</a></span> Op z’n gemak, zonder Sehnsucht. <a class="fnarrow" href="#xd31e487src" title="Ga terug naar noot 17 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e493">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e493src">18</a></span> Javaansche huishoudster. <a class="fnarrow" href="#xd31e493src" title="Ga terug naar noot 18 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e547">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e547src">19</a></span> Titel eener chineesche <span class="ex">getrouwde</span> dame. <a class="fnarrow" href="#xd31e547src" title="Ga terug naar noot 19 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e555">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e555src">20</a></span> Werklieden, geen vakmannen. <a class="fnarrow" href="#xd31e555src" title="Ga terug naar noot 20 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e561">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e561src">21</a></span> Tijdelijk verblijf. <a class="fnarrow" href="#xd31e561src" title="Ga terug naar noot 21 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e613">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e613src">22</a></span> Een soort hak. <a class="fnarrow" href="#xd31e613src" title="Ga terug naar noot 22 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e724">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e724src">23</a></span> Gordijn. <a class="fnarrow" href="#xd31e724src" title="Ga terug naar noot 23 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e745">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e745src">24</a></span> Letterlijk: Ik smeek (om verlof te mogen spreken met) uwe genade. <a class="fnarrow" href="#xd31e745src" title="Ga terug naar noot 24 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e771">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e771src">25</a></span> Gebakken rijst. <a class="fnarrow" href="#xd31e771src" title="Ga terug naar noot 25 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e783">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e783src">26</a></span> Bergrug. <a class="fnarrow" href="#xd31e783src" title="Ga terug naar noot 26 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e845">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e845src">27</a></span> Arit = kapmes. <a class="fnarrow" href="#xd31e845src" title="Ga terug naar noot 27 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e861">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e861src">28</a></span> Houd even op. <a class="fnarrow" href="#xd31e861src" title="Ga terug naar noot 28 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e975">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e975src">29</a></span> Als een <span class="ex">sarong</span>, doch niet toegenaaid en langer. <a class="fnarrow" href="#xd31e975src" title="Ga terug naar noot 29 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e985">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e985src">30</a></span> Smaller dito. Als <span class="ex">kain</span> en <span class="ex">kemben</span> van dezelfde teekening zijn, heet dat: <span class="ex">sawitan</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e985src" title="Ga terug naar noot 30 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1004">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1004src">31</a></span> Bericht. <a class="fnarrow" href="#xd31e1004src" title="Ga terug naar noot 31 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1028">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1028src">32</a></span> Opzichter (javaansch). <a class="fnarrow" href="#xd31e1028src" title="Ga terug naar noot 32 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1085">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1085src">33</a></span> Groote heer. <a class="fnarrow" href="#xd31e1085src" title="Ga terug naar noot 33 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1090">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1090src">34</a></span> Waterpassen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1090src" title="Ga terug naar noot 34 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1100">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1100src">35</a></span> Dammetjes der rijstvelden. <a class="fnarrow" href="#xd31e1100src" title="Ga terug naar noot 35 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1115">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1115src">36</a></span> Hond. <a class="fnarrow" href="#xd31e1115src" title="Ga terug naar noot 36 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1136">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1136src">37</a></span> Oudere broer. <a class="fnarrow" href="#xd31e1136src" title="Ga terug naar noot 37 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1182">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1182src">38</a></span> Javaansche wijk. <a class="fnarrow" href="#xd31e1182src" title="Ga terug naar noot 38 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1197">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1197src">39</a></span> Moed, moedig. <a class="fnarrow" href="#xd31e1197src" title="Ga terug naar noot 39 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1212">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1212src">40</a></span> Vrijdag, én de javaansche dag <span class="ex">legie</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e1212src" title="Ga terug naar noot 40 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1238">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1238src">41</a></span> Postlooper. <a class="fnarrow" href="#xd31e1238src" title="Ga terug naar noot 41 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1310">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1310src">42</a></span> Heg. <a class="fnarrow" href="#xd31e1310src" title="Ga terug naar noot 42 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1320">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1320src">43</a></span> Dak op stijlen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1320src" title="Ga terug naar noot 43 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1327">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1327src">44</a></span> Losse stallen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1327src" title="Ga terug naar noot 44 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1358">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1358src">45</a></span> Nieuwe meneer. <a class="fnarrow" href="#xd31e1358src" title="Ga terug naar noot 45 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1418">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1418src">46</a></span> Medelijden. Hier als uitroep. <a class="fnarrow" href="#xd31e1418src" title="Ga terug naar noot 46 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1425">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1425src">47</a></span> Gevlekt paard, schek. <a class="fnarrow" href="#xd31e1425src" title="Ga terug naar noot 47 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1439">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1439src">48</a></span> Meneer verstaat de kunst. <a class="fnarrow" href="#xd31e1439src" title="Ga terug naar noot 48 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1481">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1481src">49</a></span> Rustbank. <a class="fnarrow" href="#xd31e1481src" title="Ga terug naar noot 49 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1490">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1490src">50</a></span> Jonge plant, stek, zaad. <a class="fnarrow" href="#xd31e1490src" title="Ga terug naar noot 50 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1498">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1498src">51</a></span> Hol blok. <a class="fnarrow" href="#xd31e1498src" title="Ga terug naar noot 51 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1508">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1508src">52</a></span> Kamponghoofd. <a class="fnarrow" href="#xd31e1508src" title="Ga terug naar noot 52 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1590">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1590src">53</a></span> Heel mooi. <a class="fnarrow" href="#xd31e1590src" title="Ga terug naar noot 53 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1668">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1668src">54</a></span> Kom, licht op! <a class="fnarrow" href="#xd31e1668src" title="Ga terug naar noot 54 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1706">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1706src">55</a></span> Bittertje. <a class="fnarrow" href="#xd31e1706src" title="Ga terug naar noot 55 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1730">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1730src">56</a></span> Een vergiftige plant, sterk verdoovend. <a class="fnarrow" href="#xd31e1730src" title="Ga terug naar noot 56 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1803">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1803src">57</a></span> Tobben, peinzen. <a class="fnarrow" href="#xd31e1803src" title="Ga terug naar noot 57 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1812">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1812src">58</a></span> Rijksdaalder. <a class="fnarrow" href="#xd31e1812src" title="Ga terug naar noot 58 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1825">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1825src">59</a></span> Familielid. <a class="fnarrow" href="#xd31e1825src" title="Ga terug naar noot 59 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1848">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1848src">60</a></span> Bamboe muziekinstrument. <a class="fnarrow" href="#xd31e1848src" title="Ga terug naar noot 60 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1879">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1879src">61</a></span> Een lange, gebatikte shawl. <a class="fnarrow" href="#xd31e1879src" title="Ga terug naar noot 61 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1932">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1932src">62</a></span> Gaat het goed? <a class="fnarrow" href="#xd31e1932src" title="Ga terug naar noot 62 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1952">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1952src">63</a></span> Hollanders. <a class="fnarrow" href="#xd31e1952src" title="Ga terug naar noot 63 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1971">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1971src">64</a></span> Juffrouw. <a class="fnarrow" href="#xd31e1971src" title="Ga terug naar noot 64 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e1976" lang="nl">
<p class="footnote" lang="nl"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1976src">65</a></span> (Be)ndoro = genadig. <a class="fnarrow" href="#xd31e1976src" title="Ga terug naar noot 65 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2014">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2014src">66</a></span> Ziender = javanisme van „opziener”. <a class="fnarrow" href="#xd31e2014src" title="Ga terug naar noot 66 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2062">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2062src">67</a></span> Stortvloed. <a class="fnarrow" href="#xd31e2062src" title="Ga terug naar noot 67 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2070">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2070src">68</a></span> Smeerlap. <a class="fnarrow" href="#xd31e2070src" title="Ga terug naar noot 68 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2156">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2156src">69</a></span> Draagstok. <a class="fnarrow" href="#xd31e2156src" title="Ga terug naar noot 69 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2184">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2184src">70</a></span> Parapluie. <a class="fnarrow" href="#xd31e2184src" title="Ga terug naar noot 70 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2303">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2303src">71</a></span> Lastpaard. <a class="fnarrow" href="#xd31e2303src" title="Ga terug naar noot 71 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2332">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2332src">72</a></span> Oude vrouw, moedertje. <a class="fnarrow" href="#xd31e2332src" title="Ga terug naar noot 72 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2362">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2362src">73</a></span> Reeds. <a class="fnarrow" href="#xd31e2362src" title="Ga terug naar noot 73 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2426">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2426src">74</a></span> Bijl. <a class="fnarrow" href="#xd31e2426src" title="Ga terug naar noot 74 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2557">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2557src">75</a></span> Letterlijk: op kinderen gelijkend. <a class="fnarrow" href="#xd31e2557src" title="Ga terug naar noot 75 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2627">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2627src">76</a></span> Draagstok. <a class="fnarrow" href="#xd31e2627src" title="Ga terug naar noot 76 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2682">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2682src">77</a></span> Opleidingsschool voor kader, te Gombong. <a class="fnarrow" href="#xd31e2682src" title="Ga terug naar noot 77 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2839">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2839src">78</a></span> Niet doen, meneer. <a class="fnarrow" href="#xd31e2839src" title="Ga terug naar noot 78 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2908">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2908src">79</a></span> Hoeden. <a class="fnarrow" href="#xd31e2908src" title="Ga terug naar noot 79 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2913">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2913src">80</a></span> Dranken, gewoonlijk gebruikt voor morgendranken. <a class="fnarrow" href="#xd31e2913src" title="Ga terug naar noot 80 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e2941">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e2941src">81</a></span> Meiden, alle vrouwelijke dienstboden behalve de <span class="ex">kokki</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e2941src" title="Ga terug naar noot 81 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3068">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3068src">82</a></span> Inlandsche honden, steilooren, meton. voor schavuiten. <a class="fnarrow" href="#xd31e3068src" title="Ga terug naar noot 82 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3145">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3145src">83</a></span> Streken. <a class="fnarrow" href="#xd31e3145src" title="Ga terug naar noot 83 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3152">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3152src">84</a></span> Ongepelde rijst (haver). <a class="fnarrow" href="#xd31e3152src" title="Ga terug naar noot 84 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3261">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3261src">85</a></span> Paleis … huis van den chef. <a class="fnarrow" href="#xd31e3261src" title="Ga terug naar noot 85 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3506">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3506src">86</a></span> <span class="sic">Eerbied … sbewijzen</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e3506src" title="Ga terug naar noot 86 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3551">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3551src">87</a></span> Uitroep van pijn. <a class="fnarrow" href="#xd31e3551src" title="Ga terug naar noot 87 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3620">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3620src">88</a></span> Gewoonte. <a class="fnarrow" href="#xd31e3620src" title="Ga terug naar noot 88 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3664">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3664src">89</a></span> Heil! <a class="fnarrow" href="#xd31e3664src" title="Ga terug naar noot 89 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3744">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3744src">90</a></span> Houten pakzadel. <a class="fnarrow" href="#xd31e3744src" title="Ga terug naar noot 90 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="div1 last-child part">
<div class="divHead">
<h2 class="main">TWEEDE DEEL</h2>
</div>
<div class="divBody">
<p class="first">De tijd die er verloopt, wanneer een onderneming wordt ontgonnen op de wijze als Korman
dat gedaan had, tusschen het planten van de laatste <span class="ex">bibit</span> en het eerste vruchtdragen van den koffieboom, is vrij eentonig. Elken dag naar de
tuinen gaan en altijd hetzelfde werk zien is voor den europeaan, vooral in Indië,
vervelend en afmattend. Hij wil vooruitgang, afwisseling, en de natuur roept hem toe:
zachtkens aan; zie, ik rijg takje aan takje, blaadje aan blaadje; alles kost mij studie
en werk; alles moet zijn begin hebben en zijn langzame ontwikkeling; mij verveelt
het niet, ik doe al sinds eeuwen hetzelfde werk!
</p>
<p>Is het wonder dat zich, èn daardoor èn door het aangewezen zijn op elkaar in een kleine
ruimte, de humeuren minder gunstig ontwikkelen en er standjes ontstaan uit niets?
</p>
<p>De huishoudster van Rencke had zich veroorloofd <span class="pageNum" id="pb2.6">[<a href="#pb2.6">6</a>]</span>te zeggen dat de kleine Hendrika Korman kromme beentjes had. „Moeder de vrouw” van
Biezeman, tegen wien het gezegd was, oordeelde het feit gewichtig genoeg om zich te
gaan overtuigen, en, zoo het waar was, Li in te lichten wat zij moest doen om genoemde
beentjes recht te laten groeien. Toen zij echter kwam en de gezonde kleine ledematen
zag, die Hendrika door het leven moesten dragen, liet zij zich ontvallen wat <span class="ex">njai</span> Rencke daarover had verteld.
</p>
<p>Li was verontwaardigd, ten diepste getroffen in haar moederlijke ijdelheid. En als
het nog waar was! Haar engel kromme beentjes? <span class="ex">Njai</span> Rencke werd ontboden en kreeg een standje, zóó dat zij blij was toen ze weg kon komen.
Maar ze zou het „moeder de vrouw” betaald zetten, wacht maar!
</p>
<p>Om te beginnen klaagde zij haar nood aan haar collega, die het huishouden van Brisson
bestuurde, en deze vond ook dat de babbelzucht van Biezeman’s wilde echtgenoote te
erg was! Welk oordeel door tusschenkomst van de vrouw van den <span class="ex">warong</span>-houder aan de belanghebbende werd overgebracht.
</p>
<p>Een hatelijkheid was het antwoord, en tevens het begin van een reeks boodschappen
heen en weer, meestal behelzende wat de afzendster wel zou doen met de tegenpartij
wanneer die het ongeluk had haar in handen te vallen.
</p>
<p>Eindelijk kwam er een briefje van Biezeman, waarin <span class="pageNum" id="pb2.7">[<a href="#pb2.7">7</a>]</span>hij „amize” Brisson waarschuwde dat het nu uit moest zijn, of dat hij anders zou komen
en den ander, al was hij nog zoo’n lange sladood, een paar blauwe oogen als aandenken
nalaten.
</p>
<p>Brisson zond het briefje naar Rencke, met het verzoek om een halven dag verlof teneinde
er persoonlijk antwoord op te kunnen gaan brengen. Rencke stond dat niet toe, doch
stuurde het epistel aan van Everdingen, en vroeg hem daarbij: of men het als een staaltje
mocht aanmerken van den <span class="ex">bon ton</span> op <span class="ex">Sabrang</span>?
</p>
<p>Toen was het aan den gang! Hatelijkheden en grofheden wisselden elkaar af, <span class="ex">Sabrang</span> en <span class="ex">Watoeombo</span> waren als twee vijandelijke legerkampen; en toen op het laatst van Everdingen en
Rencke niet dan met groote moeite door Korman belet werden met elkaar op leven en
dood te duelleeren, wist geen van beiden beter of zij streden voor een heilig recht,
en niet over de zwaar belasterde beentjes van Hendrika Korman.
</p>
<p>„Toe pa, stuur ze om de beurt eens naar de stad,” zeide Li op een avond, toen Rencke
met een hoogrood gelaat was komen vertellen „dat het zóó niet langer ging!”
</p>
<p>Korman dacht er over na, en vond er iets op. Hij liet Rencke ontbieden.
</p>
<p>„Er ligt een aangeteekende brief op het postkantoor,” zeide hij; „’n <span class="ex">remise</span> van Soerabaja.”
<span class="pageNum" id="pb2.8">[<a href="#pb2.8">8</a>]</span></p>
<p>„Die komt op tijd,” merkte Rencke op, „want we hebben niet veel meer in kas.”
</p>
<p>„Juist,” zeide Korman. „En … Sabrang heeft ook heel wat noodig … dus wou ik je verzoeken
zelf naar de stad te rijden, en het geld mee te brengen.”
</p>
<p>„Uitstekend meneer!” antwoordde Rencke, <span class="corr" id="xd31e3819" title="Bron: aangegenaam">aangenaam</span> gestemd in het vooruitzicht weer eens „menschen” te zullen zien.
</p>
<p>„Ga dan morgen,” zeide Korman. „Je kunt een dag over blijven, als je wilt. Er is nu
toch geen bijzondere drukte. Ik denk er trouwens hard over, in het vervolg altijd
een van jullie te sturen om het geld te halen. Het transport met den <span class="ex">plajangan</span> bezorgt me geregeld een slapeloozen nacht. Als hij er eens vandoor ging, zou ik eigenlijk
niet verantwoord zijn.”
</p>
<p>Rencke was het daarmee volkomen eens.
</p>
<p>Hij ging, en Korman reed denzelfden dag naar Sabrang, waar hij van Everdingen eveneens
zijn besluit mededeelde, dat ook bij dezen in goede aarde viel.
</p>
<p>„En,” voegde Korman er op het laatst bij, „zie dat je overmorgen op Watoeombo komt.
Rencke zal wel een hoop nieuws meebrengen.”
</p>
<p>De nieuwsgierigheid dreef van Everdingen op den bepaalden dag naar het hoofdkwartier,
hoewel hij <span class="pageNum" id="pb2.9">[<a href="#pb2.9">9</a>]</span>eerst van zins geweest was niet te gaan. Doch hij bedacht dat dit van den anderen
kant wel eens aan vrees kon worden toegeschreven; en dàt nooit! Alleen zorgde hij
er voor, het eerst aan te komen. Het is toch altijd gemakkelijker bij zulke gelegenheden
af te wachten hoe de ander zijn <span class="ex">entrée</span> maakt, dan dit zelf te doen.
</p>
<p>Rencke kwam laat. De geldzakken, die hij vóór zich op den zadel had gehangen, maakten
het vlugge rijden moeielijk. Het regelmatige stappen van zijn paard had hem even voorbij
Wonosarie dommelig gemaakt, en de twee vorige nachten, die hij zonder naar bed te
gaan had doorgebracht, deden er het hunne toe. Zoodat hij er niets van bemerkte hoe
de <span class="ex">plongko</span> in het bosch een uurtje doorbracht met knabbelen aan de enkele grassprietjes, die
op den kant van den weg kans hadden gezien door de doode bladeren heen te groeien.
Het eindelijk weer voortgaan van zijn rijdier deed hem ontwaken, om met schrik te
bemerken hoe weinig hij pas had afgelegd. Onwillekeurig betastte hij ook de zakken
waarin het hem toevertrouwde geld geborgen was. Toen drukte hij zijn paard in een
snelleren gang, de teugels tusschen de tanden, en op iederen geldzak een hand houdende.
</p>
<p>Zijn <span class="ex">entrée</span> was netjes. Och, hij had de heele ruzie in die drie prettige dagen vergeten! Er had
<span class="ex" lang="fr">sans <span class="pageNum" id="pb2.10">[<a href="#pb2.10">10</a>]</span>mots</span> een verzoening plaats, die onmiddellijk reageerde op de andere opzichters, en van
deze op hun respectieve huishoudsters, die elkaar een bezoek brachten, en heel gemoedelijk
bij een partijtje <span class="ex">keplék</span><a class="noteRef" id="xd31e3855src" href="#xd31e3855">1</a> hun grieven vergaten.
</p>
<p>Li had derhalve, zooals zij wel meer deed, een goeden raad gegeven; en ofschoon Korman
het later bij van Os en Messner deed schijnen alsof hij op het snuggere denkbeeld
was gekomen dat een eind had gemaakt aan de standjes, voor zichzelf erkende hij niettemin
Li’s verdiensten.
</p>
<p>En die waren groot, in alle opzichten. Volgens de herinnering die Korman nog had van
een hollandsche vrouw, stond Li bij een zoodanige in niets ten achter. Kleur? Dat
scheelde zooveel niet; er waren indische meisjes die er vrij wat donkerder uitzagen.
Conversatie? Hoe weinig vrouwen hebben die! Li kon althans vroolijk babbelen over
alles en niets. Als hij haar trouwde—hij begon er ernstig over te denken, te meer
daar zij voor de tweede maal in positie was—dan moest ze echter hollandsch leeren.
Dat zou hij eens probeeren haar zelf te onderwijzen; ja, en fransch ook …
</p>
<p>Dit denkbeeld verder uitmijmerende, doemde voor zijn geest een tafereeltje op, dat
hij had bijgewoond <span class="pageNum" id="pb2.11">[<a href="#pb2.11">11</a>]</span>in de eerste dagen van zijn aankomst in Indië. Het stond hem op eens helder voor oogen;
de binnengalerij van het residentiehuis te Soerabaja, waar receptie was; receptie
van den Gouverneur-Generaal, die een reis naar den Oosthoek maakte.… Daar stond zij,
het pittige vrouwtje van den handelschef; één en al indische gratie. De echtgenoote
van den landvoogd moest haar aanspreken; daar had zij door de positie van haar man
recht op. Het ongeluk wilde echter dat de hooge dame geen hollandsche was, en zich
derhalve behielp met fransch of engelsch, al naar gelang iemand prefereerde. Men fluisterde
onder elkaar dat de gemalin van Zijn Excellentie in alle talen verschrikkelijk knoeide.…
</p>
<p>Het indische vrouwtje naderende dacht zij.… enfin, dat bleef haar geheim; doch zij
sprak:
</p>
<p><span class="corr" id="xd31e3866" title="Niet in bron">„</span><span class="ex" lang="fr">Madame, quelle langue préférez vous? Moi je parle le français, l’allemand, l’anglais,
l’espagnol, l’italien … et enfin: le suédois.</span>”
</p>
<p>Een ondeugend vuur schitterde in de donkere oogen der aangesprokene, toen zij met
groote radheid antwoordde:
</p>
<p>„<span class="ex" lang="fr">Chose de préférence, Madame; moi je parle le hollandais, le français, le javanais</span>, maleisch, madoereesch, alfoersch, soendaneesch, bataksch … <span class="ex" lang="fr">et enfin, le suédois</span>!”
<span class="pageNum" id="pb2.12">[<a href="#pb2.12">12</a>]</span></p>
<p>Korman zag weer de verbaasde gezichten van alle omstanders; één voor één herkende
hij ze, met een juistheid die hem zelf verwonderde, daar het al zooveel jaren geleden
was; doch de trekken van het indische vrouwtje gingen over in die van Li, en voor
zijn droomend oog geschiedde het zooeven verhaalde nogmaals, maar nu met Li als hoofdpersoon.
</p>
<p>Zeker, waarom niet? Het lag maar aan de opvoeding. Morgen … neen dadelijk zou hij
beginnen!
</p>
<p>„Li, wat zou je er van zeggen als wij eens <span class="ex">betoel</span><a class="noteRef" id="xd31e3886src" href="#xd31e3886">2</a> trouwden?” vroeg hij.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Sama djoega</span>,”<a class="noteRef" id="xd31e3895src" href="#xd31e3895">3</a> meende Li.
</p>
<p>Heb je van je leven! Maar ’t was waar ook, de opvoeding moest nog aangevangen worden
en daarmee zouden ook wel andere opvattingen geboren worden.
</p>
<p>Met het a b c begon hij en eindigde er ook mee, want toen kwam de bevalling tusschenbeiden,
die niet zoo vlot ging als de eerste maal. Week na week verliep eer Li het bed kon
verlaten, en tweemaal moest de dokter gehaald worden uit de stad; een vreeselijk dure
geschiedenis! Doch dat kon Korman niet schelen voor ’t oogenblik; als hij Li maar
behield.
</p>
<p>„Wil je wel gelooven,” zeide hij tot Rencke, „dat ik haar niet zou kunnen missen?
Van af dat zij zoo groot was als nu Hendrika, is ze bij ons geweest; <span class="pageNum" id="pb2.13">[<a href="#pb2.13">13</a>]</span>maar nooit heb ik geweten dat zij me zoo na aan ’t hart lag, als juist nu. Als zij
kwam te sterven zou ik het dien kwajongen nooit vergeven.”
</p>
<p>Gelukkig geschiedde dit niet, en mocht de kwajongen, die onder den naam van Gerard
in de registers van den burgerlijken stand werd ingeschreven, zich verheugen in een
groote belangstelling van de zijde zijns vaders. Meer dan ooit zijn zusje, de kleine
Hendrika, die van nu af de tweede plaats bekleedde, en al jong zich leerde voegen
naar de luimen, die Korman zijn zoontje stelselmatig aanleerde.
</p>
<p>De afgebroken lessen van Li werden niet weer opgevat. Op den duur vond Korman het
toch te lastig en tijdroovend. Zoodra de koffie produceerde zou hij een gouvernante
aannemen, die het even goed kon doen.
</p>
<p>Behalve de tuinen die onmiddellijk aan de <span class="ex">loengoers</span> grensden, en waarover de wind vrij heen streek, beloofde de aanplant van Watoeombo
zijn plicht te zullen doen. Met de <span class="ex">loengoer</span>-tuinen was het echter slecht gesteld. De koffie wilde er niet groeien, en de <span class="ex">dadap</span> evenmin, doch daarentegen schoot de <span class="ex">alang-alang</span> er steeds weelderiger op. Tot een diepte van anderhalf voet had Korman er laten <span class="ex">dangirren</span>. Hij had daarvoor duur betaald, van één tot één en ’n kwart cent per boom, maar met
geen ander resultaat als dat het zoo verfoeide onkruid nog dikker opkwam dan vroeger,
en de koffieplantjes, voor <span class="pageNum" id="pb2.14">[<a href="#pb2.14">14</a>]</span>het grootste gedeelte tweemaal <span class="ex">gesoelamd</span>,<a class="noteRef" id="xd31e3929src" href="#xd31e3929">4</a> er geel en mager bijstonden, treurige voorbeelden van slechte werkwijze.
</p>
<p>Eindelijk besloot Korman die tuinen af te schrijven, doch eerst wilde hij eens een
kijkje gaan nemen bij Messner en bij van Os. Bij den laatste eigenlijk alleen uit
nieuwsgierigheid, want te leeren zou er niets zijn; van Messner misschien, ofschoon
hij zich wel wachten zou het te erkennen.
</p>
<p>Donowarie had zich niet zoo snel ontwikkeld als de naburige onderneming. Het gevaar
kennende van groot kapitaal, dat drukkende rente met zich brengt, wilde Messner trachten
een deel van zijn land vrij te werken, om daarna met de winst het verdere te ontginnen.
Na de honderd vijftig bouws van het eerste jaar, had hij alleen dan laten aanleggen
als hij volk te veel had, zoodat er gaandeweg niet meer dan vijftig bouws bij waren
gekomen. Het verveelde Korman er dikwijls naar te gaan zien; het was altijd eender.
Zijn laatste bezoeken waren slechts <span class="ex">pro forma</span> geweest, en hadden zich niet verder uitgestrekt dan tot de naaste omgeving van Messner’s
huis. Hij kon echter aan Benoit rapporteeren dat hij er geweest was.
</p>
<p>Toen hij ditmaal kwam, had hij moeite Messner te beduiden dat hij meer wilde zien
dan anders, en wekte diens verbazing op door de inspectie voort te zetten <span class="pageNum" id="pb2.15">[<a href="#pb2.15">15</a>]</span>tot in de hoogste tuinen. Er werd daar juist gewerkt.
</p>
<p>„Wat doe je nu?” riep Korman eensklaps uit, zijn oogen nauwelijks vertrouwende.
</p>
<p>„<span class="ex">Labrak</span>,” zeide Messner laconiek.
</p>
<p>„Dat ken ik niet. Het heeft iets van het krabben met den <span class="ex">patjol</span>, zooals ze in de gouvernementstuinen doen. Is dat in plaats van het <span class="ex">babadden</span>?<span class="corr" id="xd31e3957" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„Neen,” antwoordde Messner; „ik zal je zeggen wat het is. Maar kijk eerst eens rond.
Hoe vind je dat deze tuinen staan?”
</p>
<p>„Hm, mooi is anders,” vond Korman, „hoewel mijn <span class="ex">loengoer</span>-tuinen er nog beroerder uitzien. Ik denk er over om ze af te schrijven.”
</p>
<p>„Dat was ik met deze ook van plan,” zeide Messner. <span class="corr" id="xd31e3967" title="Niet in bron">„</span>De <span class="ex">alang-alang</span> verstikte de koffie, de <span class="ex">dadap</span> wilde niet groeien, en zelfs mijn proef met <span class="ex">sengon</span>, als schaduwboom, mislukte. Op een goeden dag, dat ik hier voorbij kwam en me weer
liep dood te ergeren, bedacht ik in eens, dat waar <span class="ex">ik</span> al zoo’n moeite had met die <span class="ex">alang-alang</span>, onze vriend van Os er nog veel erger aan toe moest zijn. Dat wil ik toch eens zien,
dacht ik, en thuiskomende verleid ik Zus om er den volgenden morgen met me heen te
rijden.”
</p>
<p>„Met Zus?” vroeg Korman verbaasd. „Wist je dan niet dat van Os getrouwd was?”
</p>
<p>„Natuurlijk wist ik dat. Ik was er immers vroeger al geweest,” zeide Messner. „Maar
mevrouw van Os <span class="pageNum" id="pb2.16">[<a href="#pb2.16">16</a>]</span>had het zelf gevraagd. Het is een volbloed europeesche, weet je, en die hebben op
die punten niet zooveel <span class="ex">tinka’s</span><a class="noteRef" id="xd31e3992src" href="#xd31e3992">5</a> als de indische dames. Weet je wat ik geloof? Dat zij zich bewust zijn van het verschil
tusschen hen en een huishoudster, en weten dat zij niet te vreezen hebben voor een
zoodanige te worden aangezien, al gingen ze er eens samen mee uit wandelen.”
</p>
<p>„Ha ha, die is goed!” lachte Korman. „Maar … je hebt toch bij hem niet je middel tegen
de <span class="ex">alang-alang</span> opgedaan?”
</p>
<p>„Zeker heb ik dat. Waar hij het vandaan haalt weet ik niet, maar zooveel is zeker
dat hij drommels goed weet wat hij doen moet.”
</p>
<p>„Bah!” zeide Korman. „Een man die met zijn <span class="ex">koelies</span> soldaatje speelt!”
</p>
<p>„Als ik kans zag mijn volk zoo te drillen, deed ik het hem na,” zeide Messner. „Doch
dat is tot daaraantoe; ga maar eens bij hem kijken, en laat je uitleggen hoe en waarom
hij zoo werkt. Ik kan dat niet zoo.”
</p>
<p>Korman keek op, voelende dat hij voor den mal gehouden werd; doch Messner had zijn
trekken goed in bedwang. Zij waren al sprekende den weg afgegaan, en hadden zich van
de plaats waar gewerkt werd verwijderd. Korman bemerkte dit te laat, zich verwenschende
dat hij zich tot praten had laten verleiden. Het was een zwak van hem, dat als hij
praatte, <span class="pageNum" id="pb2.17">[<a href="#pb2.17">17</a>]</span>hij niets zag; althans niet opmerkzaam genoeg; en nu was hem feitelijk geheel ontgaan
wat het volk voor zijn oogen had staan doen.
</p>
<p>„Ik zal er morgenochtend heen gaan,” zeide hij, „van hier uit. Maar … geef me straks
een <span class="ex">koelie</span> voor een briefje. Ik wou liefst vooruit waarschuwen, want hij houdt er een hond op
na …”
</p>
<p>„Die enkel <span class="ex">gladakkers</span> aanvalt,” voleindigde Messner.
</p>
<p>„Watblief? Heeft <span class="ex">hij</span> je dat gezegd,” vroeg Korman woedend.
</p>
<p>„Neen zeker niet,” haastte zich Messner te antwoorden. „Ik heb van Rencke gehoord
in welke verlegenheid dat gezegde hem gebracht heeft. Trek het je dus niet aan.”
</p>
<p>Het briefje werd verzonden, en Bello lag behoorlijk aan den ketting toen Korman op
Marialand arriveerde.
</p>
<p>De ontvangst aldaar was hartelijk, als bereid aan een te lang uitgebleven vriend.
Korman werd er bijna verlegen onder; en wat hem vooral hinderde was de onafgebroken
tegenwoordigheid van mevrouw van Os, die heden alles in den steek liet, haar kinderen,
haar keuken zelfs, om den gast te onderhouden. Zoolang zij er bij was, schaamde zich
Korman om met het eigenlijke doel van zijn bezoek voor den dag te komen; doch de tijd
verstreek …
</p>
<p>„Het is mij opgevallen zoo weinig <span class="ex">alang-alang</span> <span class="pageNum" id="pb2.18">[<a href="#pb2.18">18</a>]</span>je in de tuinen, waar ik langs ben gekomen, hebt overgehouden,” zeide hij ten laatste.
„Hoe heb je ’m dat toch geleverd?”
</p>
<p>Nauwelijks had hij dien zin geuit, of mevrouw van Os werd door een dringende huishoudelijke
bezigheid weggeroepen.
</p>
<p>„Een Malangsch recept,” zeide van Os. „Ten minste ik geloof dat ik het in die buurten
alleen gezien heb. Hoe diep denk je dat de <span class="ex">alang-alang</span> wortels zitten?”
</p>
<p>„Fameus diep,” meende Korman. „Ik heb plaatsen waar zij ruim anderhalf voet diep in
den grond zitten.”
</p>
<p>„Omdat jij ze er zoo diep hebt ingewerkt,” betoogde van Os. „Hier zitten ze geen halve
voet diep, doordat ik met <span class="ex">dangirren</span> niet verder laat gaan dan zoo veel. Feitelijk doen ze bij mij niet meer dan even
het vuil omhakken.”
</p>
<p>„Maar daarmee geef je geen lucht genoeg aan de wortels van den koffieboom,” riep Korman
uit.
</p>
<p>„Ik wil me aan die theorie niet wagen,” antwoordde van Os. „Ik voor mij geloof dat
de wortels van iedere plant hun eigen weg wel weten te vinden in de aarde, en het
losmaken van den grond zich niet verder behoeft uit te strekken dan tot den bovenkorst,
die door den invloed van weer en wind verhardt. Is deze open, dan kan alles wat er
in moet, doordringen.”
</p>
<p>„Enfin,” zeide Korman, de schouders ophalende. <span class="pageNum" id="pb2.19">[<a href="#pb2.19">19</a>]</span>„Maar wat heeft dat alles met de uitroeiing van de <span class="ex">alang-alang</span> te maken?”
</p>
<p>„Nogal duidelijk,” vond van Os. „Ten eerste werk ik de wortels niet in den grond,
en ten tweede kost het schoonmaken mij zóó weinig, dat ik het dikwijls kan laten doen.
Wat betaal jij voor het <span class="ex">dangirren</span>?”
</p>
<p>„Tachtig cent de honderd boomen, op gemakkelijk terrein.”
</p>
<p>„Kijk! en ik dertig à veertig cent. Dus kan ik het tweemaal laten doen, tegen jij
eens. Daarbij doe ik niet aan <span class="ex">babadden</span>, doch laat in de plaats daarvan maar weer <span class="ex">labrakken</span>—zoo noemden ze het in Malang.”
</p>
<p>„Dat woord gebruikte Messner ook,” zeide Korman.
</p>
<p>„Zoo? Ja, hij was een poos geleden hier, en zeide in eenige tuinen op Donowarie mijn
methode te zullen toepassen. Maar ter zake; doordat mijn <span class="ex">kebons</span> dusdoende nagenoeg altijd schoon zijn, en de <span class="ex">alang-alang</span> geen tijd heeft om veel blad te schieten, kwijnt zij natuurlijk weg, of verbastert
tot een soort kruipend gras. Hoewel, voor het laatste wil ik niet instaan; ik ben
geen botanicus en kan dus niet zeker zeggen of het werkelijk een verbastering dan
wel een supplantatie is. Daarover gesproken, weet je wat ik ergens in het Solosche
gezien heb?”
</p>
<p>„Nog niet.”
</p>
<p>„Wel,” vervolgde van Os, „daar was er een die <span class="pageNum" id="pb2.20">[<a href="#pb2.20">20</a>]</span>beweerde dat <span class="ex">alang-alang</span> verdrongen werd door een ander onkruid: <span class="ex">djowirono</span>? Ken je het?”
</p>
<p>„Zeker,” zeide Korman. „Bij het afsnijden stinkt het net als rotte pieterselie.”
</p>
<p>„Hetzelfde. Nu, deze vriend verzamelde daarvan het zaad—je weet wel, precies als dat
van die dingen in Holland, die we als kinderen altijd uitbliezen, paardebloemen geloof
ik. En als hij <span class="ex">gedangird</span> had liet hij het uitzaaien.”
</p>
<p>„Hielp het?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Ik weet het niet,” zeide van Os. „Waar het stond, groeide geen <span class="ex">alang-alang</span>; maar voor de rest was hij er pas mee begonnen, en wachtte zelf den uitslag af.”
</p>
<p>„Je hebt veel gereisd, naar het schijnt,” was de opmerking van Korman, die aan het
gesprek een andere wending gaf, daar van Os onmiddellijk een afkeurend oordeel uitsprak
over het eeuwige thuiszitten van de planters op Java, het alleen voor zichzelf voortknoeien,
en het angstvallig vermijden van iets na te doen van elkaar, alsof er één was die
meer kon dan gissen en raden naar de beste werkwijze.
</p>
<p>Dit was een onderwerp waaromtrent Korman met hem van oordeel verschilde. Hij ontkende
wel niet dat men nieuwe vindingen kon doen die doeltreffend waren, doch hield vol
dat er een aantal vaste regels bestond volgens welke men vroeger altijd gewerkt had
en … rijk geworden was. Die regels had hij <span class="pageNum" id="pb2.21">[<a href="#pb2.21">21</a>]</span>door de practijk, in vorige jaren werkende bij een ervaren chef, leeren kennen en
daarop zou hij geen inbreuk plegen. Hij vergeleek ze bij de Mozaïsche wet der tien
geboden, die op zichzelf ook goed was mits men er zich letterlijk aan hield, en er
niet aan knoeide met uitleggingen die het heldere stuk verduisterden, en Mozes zelf
het meest zouden verbazen als hij ze kon hooren.
</p>
<p>Hieruit ontstond een geschikte aanleiding om de jurisprudentie in het algemeen, en
die van Nederlandsch-Indië in het bijzonder, eens flink over den hekel te halen. Niet
dat één hunner er iets van afwist—och neen; maar dat belet niet, en in Indië minder
dan ergens anders, er een meening over te hebben, en die te defendeeren door dik en
dun. Doet men dit laatste met de noodige brutaliteit, dan verkrijgt men allicht, evenals
Korman dien dag bij de familie van Os, de reputatie van „toch een drommels knap mensch
te zijn.” Jammer dat hij geen advokaat geworden was! Want—en daarmee was mevrouw van
Os het nu ook eens—in de koffie deugde hij niet.
</p>
<p>Het oordeel van Korman over van Os, dat hij bij het naar huis rijden bij zich zelf
opmaakte, was evenwel nog strenger. Van Os deugde voor niets. Voor militair niet eens;
want waarom zou men hem anders als kapitein gepensionneerd hebben? En wat zijn kennis
van koffieplanten aanging, dat was heelemaal niets. <span class="pageNum" id="pb2.22">[<a href="#pb2.22">22</a>]</span>Wat ’n onzin, dat <span class="ex">labrakken</span>! Waar de <span class="ex">koffie</span> en de <span class="ex">dadap</span> goed waren opgegroeid, daar verdween de <span class="ex">alang-alang</span> vanzelf, omdat zij niet tegen schaduw kan. En als de koffie niet groeide, dan zat
dit in iets anders, in den grond of zoo; want de plantjes waren overal dezelfde geweest.
</p>
<p>Zijn besluit om de <span class="ex">loengoer</span>-tuinen af te schrijven had door die twee bezoeken geen verandering ondergaan.
</p>
<p>De derde westmousson, na dien waarin de eerste bouws van Watoeombo beplant waren,
was aangebroken. Eenige dagen regen hadden het stof van de bladeren afgespoeld, en
tusschen het donkergroen schitterde het helderwit. De <span class="ex">dadap</span>, die in den oostmousson een groot deel van de bladeren had verloren, maakte nu weer
jong groen, dat zich ontwikkelend de teedere bloesem der koffie beschermde. Een heerlijke
geur als van jasmijn vergezelde het schoone schouwspel dat de lagere tuinen van Watoeombo
opleverden.
</p>
<p>Hoogerop was nog weinig, doch dat was geen nadeel, want de boomen waren niet groot
en sterk genoeg om aan de uitputting van een zware dracht weerstand te kunnen bieden.
</p>
<p>Toen de bloesem zich geheel ontwikkeld had, noodigde Korman zijn geëmployeerden uit
een dag ten zijnent door te brengen, en gezamenlijk met hem de <span class="pageNum" id="pb2.23">[<a href="#pb2.23">23</a>]</span>verwachte oogst te taxeeren. Het behoeft wel geen betoog dat de meeningen sterk uiteenliepen.
Men telde de bloesem aan een tak, schatte daarna het totaal aan een boom, en vermenigvuldigde.
Een klein verschil in de eerste telling groeide bij die bewerking natuurlijk verbazend.
Dan was de een optimist, de ander pessimist, zoodra er gesproken werd over het percentage
dat zich niet tot vrucht zou zetten of af-regenen en waaien. Met dat al was het een
prettig dagje, dat Korman’s voorraad in <span class="ex">goedang</span><a class="noteRef" id="xd31e4146src" href="#xd31e4146">6</a> en wijnrek kolossaal deed verminderen. Zich niet storende aan de taxaties van het
vroolijke troepje, besomde Korman zelf veertig picols voor Watoeombo en tien voor
een paar tuinen op Sabrang, die, ondanks het jaar verschil in ouderdom, reeds dapper
meededen.
</p>
<p>Eigenlijk was de schatting van Korman ook niet oorspronkelijk. Een paar dagen te voren
had hij een briefje ontvangen van Messner, waarin deze hem mededeelde dat hij ongeveer
veertig picols dacht te zullen oogsten, Korman verzoekende dit bij gelegenheid aan
Benoit te schrijven. Als Messner zooveel maakte, meende Korman, dan zou hij wel evenveel
krijgen, en met de vroegrijpe tuinen van Sabrang nog een beetje meer.
</p>
<p>Het was hem te vergeven. Niets toch is moeielijker <span class="pageNum" id="pb2.24">[<a href="#pb2.24">24</a>]</span>dan de eerste kleine oogst van een koffieland te taxeeren. Later, als de tuinen geregeld
produceeren, heeft men punten van vergelijking, en op een oogst van duizenden picols
mag men zich gerust met een paar honderd vergissen; dat valt niet zoo op als enkele
picols bij een kleine hoeveelheid.
</p>
<p>Op een morgen, in het laatst van den westmousson, liet Korman een zestal <span class="ex">koelies</span> van de rol weghalen; en toen Rencke met zijn rapport naar de administrateurswoning
ging, vond hij den chef bezig met het uitzetten van twee langwerpige vierkanten, door
middel van <span class="ex">bamboe</span> stokjes, terwijl de <span class="ex">koelies</span> op zijn bevel den grond <span class="ex">ompatjolden</span>, de afgezette stukken tevens een weinig ophoogende met de aarde die zij uit de goten
haalden, die er omheen werden aangelegd.
</p>
<p>„Gaat u bouwen?” vroeg Rencke, nadat hij een oogenblik had toegezien.
</p>
<p>„Nog niet,” zeide Korman. „We zullen het van ’t jaar zoo eenvoudig mogelijk doen.
Dit worden droogbakken.”
</p>
<p>Het denkbeeld, uitgedrukt in het woord „bak,” kon Rencke niet terugvinden in wat hij
vóór zich zag; doch wetende dat vragen hem hier niet veel wijzer zou maken, trok hij
een gezicht alsof Korman’s antwoord hem geheel voldeed en op de hoogte gebracht had.
<span class="pageNum" id="pb2.25">[<a href="#pb2.25">25</a>]</span></p>
<p>„Morgen al het volk, eer het naar de tuinen gaat, even hierheen sturen,” gelastte
Korman verder. „Zij moeten de aarde aantrappen.”
</p>
<p>De employé voldeed den volgenden morgen aan deze opdracht, en nu werd hem ook duidelijk
wat de bedoeling van Korman’s constructie was. De twee vierhoeken werden door de <span class="ex">koelies</span> hardgetrapt, geheel op dezelfde wijze als op den eersten dag de vloer van de tijdelijke
woning. In het midden, overlangs, waren zij hoog, en liepen met een zeer flauwe helling
naar de kanten af.
</p>
<p>Na het trappen werden de oneffenheden bijgewerkt; en aldus geschiedde voortaan elken
morgen, tot de beide stukken zoo hard als een stoep en zoo gelijk als een dansvloer
waren. Dat zij dienen moesten tot het in de zon laten drogen der koffie begreep Rencke,
hoewel hij de benaming „bakken” gek bleef vinden.
</p>
<p>In de tuinen was intusschen de bloesem overgegaan in groene boontjes, en deze zwollen
als bij den dag, om daarna geelachtig en eindelijk rood te worden toen de regens langzamerhand
ophielden.
</p>
<p>Behalve de droogbakken was er een kleine loods gebouwd, was er een soort laag juk
op elk der bakken opgezet, waren er kleine vierkante draagbare stukjes dak van <span class="ex">bamboe</span> en <span class="ex">alang-alang</span> gemaakt, en eindelijk ontving Korman een dertigtal manden uit <span class="pageNum" id="pb2.26">[<a href="#pb2.26">26</a>]</span>de stad, waarvan er tien naar Sabrang werden gezonden. Daar was ook een aanleg gemaakt
evenals te Watoeombo.
</p>
<p>Was Rencke nog steeds in gespannen verwachting van wat er met dit alles moest worden
gedaan, van Everdingen wist ten naaste bij, door Biezeman voorgelicht, wat hij had
te doen zoodra de koffie rijp was om geplukt te worden.
</p>
<p>Die dag kwam. ’s Avonds te voren was Rencke bij Korman komen aanloopen.
</p>
<p>„Ziet u eens, meneer!” riep hij uit, niet zonder verontwaardiging in den toon zijner
stem, terwijl hij zijn zakdoek op tafel uitspreidde.
</p>
<p>„Nu, wat zou dat?” zeide Korman, den inhoud van Rencke’s zakdoek bekijkend, die bestond
uit een hoopje koffie van de roode schil ontdaan.
</p>
<p>„Dat heb ik zóó op den weg gevonden,” zeide Rencke. „Wat een baldadigheid! Het moet
door een der grassnijders zijn gedaan, want van het volk zijn er geen dien weg afgekomen.”
</p>
<p>Korman schoot in een luiden lach.
</p>
<p>„Li!” riep hij. „Kom eens hier. Kijk eens, Rencke verdenkt onze grassnijders deze
koffie geplukt te hebben!”
</p>
<p>Li bezag de koffie en glimlachte.
</p>
<p>„Er is gister ook al een beetje gevonden door den <span class="ex" lang="ms">kapala kampong</span>,” zeide zij. „Ik heb het op een <span class="pageNum" id="pb2.27">[<a href="#pb2.27">27</a>]</span><span class="ex">tampah</span><a class="noteRef" id="xd31e4208src" href="#xd31e4208">7</a> te drogen gelegd. Het is <span class="ex">taik<a class="noteRef" id="xd31e4213src" href="#xd31e4213">8</a> loewak</span>.”
</p>
<p>„Toch koffie?” vroeg Rencke.
</p>
<p>„Wel zeker,” zeide Li, „maar eerst door de <span class="ex">loewaks</span> opgegeten. Ik hoorde dat gister ook voor het eerst.<span class="corr" id="xd31e4224" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„De <span class="ex">loewak</span> is een soort bunsing,” verklaarde nu Korman, „die de boonen opeet, doch alleen de
roode schil verteert en de rest weer uitwerpt. Daar hij de rijpsten uitkiest, krijgt
men uit de <span class="ex" lang="ms">taik loewak</span> de mooiste koffie.”
</p>
<p>„Dat begrijp ik,” zeide Rencke. „Wel, wel, daar heb ik me voor niets boos gemaakt.
Men moest die beestjes kunnen dresseeren om <span class="ex">hier</span> de koffie neer te leggen.<span class="corr" id="xd31e4239" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„Ja, dat was niet kwaad,” antwoordde Korman. „Intusschen is het voor ons een teeken
dat we met plukken beginnen moeten. Laat in de <span class="ex">kampong</span> zeggen dat morgen een stuk of twintig vrouwen aan het werk kunnen gaan. We zullen
ze maar in daghuur laten werken; voor taakwerk is er nog te weinig.”
</p>
<p>De koffie die de vrouwen den volgenden middag aanbrachten, werd gemeten in een ledige
jeneverkist. Het verpakkingsmiddel van de vierkanters is de traditioneele maat voor
de koffie. Men is het vrijwel eens, dat zes dier kisten roode koffie één picol bereide
<span class="pageNum" id="pb2.28">[<a href="#pb2.28">28</a>]</span>opleveren; hoewel hieromtrent ook verschil van opinie bestaat.
</p>
<p>Nadat Korman de hoeveelheid had genoteerd, liet hij de vroeger vermelde manden halen.
In elk dezer werd wat roode koffie gedaan, en op het bevel: „<span class="ex" lang="ms">ajo, illis!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e4255src" href="#xd31e4255">9</a> stapten de aanwezige vrouwen elk in een mand, en ontdeden, door er met de vereelte
voetzolen op te trappen, in weinig tijds de koffie van de roode schil. Toen dat was
geschied, nam ieder haar mand mee naar de <span class="ex">kalie</span>, om daar, de mand half in het water, gestadig omroerende, de koffie af te wasschen,
zoodat zij van het strooperige vocht en de losse schillen bevrijd, als schoone witte
boonen op de droogbakken kon worden uitgespreid.
</p>
<p>„Dit is nu de onvervalschte Westindische bereiding,” zeide Korman.
</p>
<p>„Oostindische, bedoelt u zeker?” vroeg Rencke.
</p>
<p>„Neen,” was het antwoord, „die bestaat niet, of liever men noemt die <span class="ex">gewone</span> bereiding. Het verschil bestaat in het laten drogen met of zonder de roode schil.
Het eerste duurt langer, de stroop droogt er in en maakt de koffie zwaarder, de kleur
van de bereide koffie wordt iets groener en de prijs er van op de markt is lager.
Nu weet je er alles van.”
</p>
<p>„Nagenoeg,” zeide Rencke, „en ik begrijp dat men <span class="pageNum" id="pb2.29">[<a href="#pb2.29">29</a>]</span>die Westindische bereiding slechts op een gedeelte van den oogst zal kunnen toepassen.”
</p>
<p>„Waarom?”
</p>
<p>„Wel,” meende Rencke, „om maar één ding te noemen: de vrouwen zouden van dat trappen
binnen korten tijd zeere voeten krijgen.”
</p>
<p>„Dat hebben anderen vóór dezen ook al bedacht,” zeide Korman, „en daarom een molen
uitgevonden die dat werk doet. Naar ik hoor is er zelfs hier op Java een beter systeem
gemaakt dan dat in de West. Enfin, het volgend jaar zal ik er eens op uitgaan.”
</p>
<p>De koffiepluk ging van dien dag af geregeld door, doch weldra begon Korman bevreesd
te worden dat hij het getal picols, dat hij getaxeerd had, en wat erger was, aan Benoit
opgegeven, niet zou bereiken<span class="corr" id="xd31e4278" title="Bron: ,">.</span> Op Watoeombo kon het echter niet veel verschillen, doch Sabrang haalde nauwelijks
de helft.
</p>
<p>Meer nog dan dit feit hinderde hem een moeielijkheid in zijn administratie. De verwarring
was ontstaan door de opeenstapeling van nieuwe boekhoofden, bij gelegenheid van den
koffiepluk en de bereiding. Het vervolgde hem om zoo te zeggen dag en nacht, en met
schrik zag hij het einde van de maand naderen en het oogenblik dat hij zijn verantwoordingsstaat
zou moeten opmaken en afzenden aan Benoit. Voor de eerste maal niet in orde! Maar
dat kon, dat mocht immers niet.… Dan maar van den beginne af weer <span class="pageNum" id="pb2.30">[<a href="#pb2.30">30</a>]</span>eens nagecijferd, zooals hij al zoo dikwijls gedaan had met het resultaat, dat het
telkens anders uitkwam.
</p>
<p>Een lange gestalte onderschepte het licht in de deur van het kantoor, en deed Korman
van zijn papieren opzien. Toen hij zag, dat het Brisson was, sloeg hij zich voor het
hoofd. Hoe dom er niet aan te denken dat hij een gewezen boekhouder in zijn dienst
had!
</p>
<p>„Je komt als geroepen,” zeide hij. „Maar … zeg me eerst wat je had.”
</p>
<p>„Ik ben al bij meneer Rencke geweest,” zeide de employé, „en die heeft me naar u toe
gezonden. Er is namelijk vanmorgen een inlander uit Plèrès bij mij gekomen.”
</p>
<p>Plèrès was de naam van de <span class="ex">dessa</span> die boven Donowarie lag, en vanwaar de jonge koffieplantjes kwamen.
</p>
<p>„Zoo, en wat had die?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Hij bood koffie te koop aan,” antwoordde Brisson.
</p>
<p>Alsof hij den jongen man wel had willen omhelzen, zoo stond Korman op.
</p>
<p>„Meneer Rencke.…” begon Brisson, de beweging van den ander misduidende.
</p>
<p>„Wat vroeg hij voor de picol? Je hebt hem toch aangehouden?” zeide Korman hem in de
rede vallende<span class="corr" id="xd31e4300" title="Bron: ,">.</span>
</p>
<p>„Zeker meneer, hij wacht bij mij thuis. Hij zeide dat als wij zuiver wogen of maten,
hij voor tien gulden de picol wilde leveren. En we konden ook van anderen krijgen,
zooveel wij wenschten.”
<span class="pageNum" id="pb2.31">[<a href="#pb2.31">31</a>]</span></p>
<p>„Te drommel, wat wordt er dan in ’t gouvernementspakhuis beknibbeld,” riep Korman
uit. „Daar krijgen zij veertien gulden—dat wil zeggen: het gouvernement betaalt zooveel.
Maar als zij bij ons liever voor tien gulden willen brengen, dan wordt er flink gestolen.
Ik wist wel dat het erg was, maar dit frappeert me toch.”
</p>
<p>„Ja,” stemde Brisson toe. „Ik wist ook eerst niet wat ik hoorde. Tien gulden! Het
zou zonde zijn dit te laten voorbijgaan.”
</p>
<p>„Dat zullen we ook niet,” zeide de chef. „Ga dadelijk naar huis en zeg den man dat
het goed is. Maar ik heb dit jaar niet meer dan … laat zien, er is bij de gouvernementskoffie
meer tweede qualiteit dan eerste … enfin, twintig picols zoowat. Hij moet ze bij jou
afleveren. Als je dat gedaan hebt, kom dan terug; ik heb hier een werkje voor je.”
</p>
<p>Het kon iemand toch meeloopen! Daar was hij in eens van alle zorg ontheven. Brisson
zou hem door zijn boekerij heen helpen, en de inhaligheid van den <span class="ex">mantri</span>-koffie<a class="noteRef" id="xd31e4314src" href="#xd31e4314">10</a> door het tekort van zijn product. Drommels ja, op die manier zat er zelfs een rijkworder
in. Alleen moest hij oppassen dat er niemand achter kwam. Trouwens, wie zou hier in
deze <span class="corr" id="xd31e4317" title="Bron: beurt">buurt</span> komen snuffelen? Het transport liep natuurlijk van Plèrès voorbij het land van Messner;
tot zoover volgde het <span class="pageNum" id="pb2.32">[<a href="#pb2.32">32</a>]</span>den gewonen weg alsof het naar het gouvernementspakhuis ging; dan hadden zij slechts
den zijweg in te slaan, oplettende of er ook een verdacht persoon in de nabijheid
was; eenmaal op het grondgebied van Watoeombo liepen zij verder geen gevaar. Voorts
moesten enkel de employés inkoopen, en op hun kasstaat.… ja, hoe moest dat? Misschien
wist Brisson daar wel wat op.
</p>
<p>Deze kwam spoedig terug met het bericht dat alles in orde was.
</p>
<p>„Mooi zoo,” zeide Korman. „Kom nu eens mee in ’t kantoor. Ik heb <span class="ex">soesah</span> met de administratie; ze moesten dat geduvel niet door de administrateurs laten doen,
die buitenaf werk genoeg hebben. Enfin, kijk eens.”
</p>
<p>Brisson keek en had werk zijn lachen te houden. Korman legde hem uit hoe hij zijn
posten boekte, en zag gelukkig niet op, eer het Brisson gelukt was de wanhopig komische
uitdrukking van zijn gelaat te doen verdwijnen.
</p>
<p>„Jawel meneer, ik begrijp het,” zeide eindelijk Brisson. „Mag ik het nu even alleen
doorloopen?”
</p>
<p>„Ga je gang,” zeide Korman. „Ik rijd intusschen naar Sabrang; tegen dat ik terug ben
zal je het wel gevonden hebben.”
</p>
<p>Zoodra Brisson alleen was gaf hij lucht aan een zoolang ingehouden lachbui. Deze voorbij
zijnde ging hij het geknoei van Korman met aandacht na, en <span class="pageNum" id="pb2.33">[<a href="#pb2.33">33</a>]</span>slaagde in korten tijd in het vinden van diens fout, of liever fouten. Toen, de posten
groepeerende, maakte hij een recapitulatie, de oude boekhoofden behoudende, doch de
laatst door Korman uitgedachte in één hoofd: „Pluk en Bereiding” samentrekkende.
</p>
<p>Hij was daarmee gereed lang voor Korman’s terugkomst, en niet willende leegzitten,
begon hij, vóór in het boek, op een meer practische wijze de administratie om te werken.
</p>
<p>Korman vond van Everdingen op zijn werk.
</p>
<p>„Ik heb een vondst gedaan!” riep hij hem al uit de verte toe. „Hoeveel koffie heb
je al?”
</p>
<p>„In mijn <span class="ex">goedang</span> staan vier picols,” zeide van Everdingen, „gereed om te worden gestampt; en op de
bakken nog anderhalf picol, denk ik. Veel zal er niet meer bijkomen.”
</p>
<p>„Neen,” antwoordde Korman, „dat zie ik. Maar daarom niet getreurd. Ik zei al dat ik
een vondst gedaan had … je zult de tien picols vol maken, en nog een paar op den koop
toe.”
</p>
<p>En hij deelde hem mede wat Brisson dien morgen had aangebracht.
</p>
<p>„Voor dit jaar is het niet noodig,” eindigde Korman, „dat je zelf opkoopt. We zullen
dat op Watoeombo maar afhandelen. Alleen moet je inboeken, alsof je gekocht had.…
dat wil zeggen alsof je had laten plukken en bereiden; ik zal je de manier nader opgeven.”
<span class="pageNum" id="pb2.34">[<a href="#pb2.34">34</a>]</span></p>
<p>Doch van Everdingen schudde het hoofd. Koffie van het gouvernement stelen, gefingeerde
uitgaven boeken.…
</p>
<p>„Is die koffie-opkoop geoorloofd?” vroeg hij.
</p>
<p>„Natuurlijk niet; je moet ook een beetje voorzichtig zijn,” antwoordde de chef.
</p>
<p>„Neem mij niet kwalijk, meneer,” zeide van Everdingen; „maar ik heb er veel op tegen.”
</p>
<p>„Och kom,” zeide Korman; „iedereen doet het als hij er kans toe ziet. En daarbij behoef
je het niet zelf te doen; laat Biezeman er voor zorgen.”
</p>
<p>„Dat nooit!” riep van Everdingen uit. „Als er risico aan verbonden is, dan behooren,
dunkt mij, zij dien te dragen die er het voordeel van trekken. Doch het is onnoodig
dat we er verder over praten; ik doe het niet.”
</p>
<p>Korman had een ruw woord op de lippen, maar hij hield het in. Lang praatte hij nog,
trachtende van Everdingen te overtuigen dat er geen gevaar in stak en ook geen schande.
Geen enkel koffieplanter zag er die in. Die enkele picols zouden het gouvernement
niet ruïneeren; daarentegen hielp men den armen inlander, die anders voor niets werkte
en zwoegde.
</p>
<p>„Je moet weten,” zeide hij, „hoe schandelijk dat volk wordt afgezet. Eerst brengen
zij hun koffie naar het pakhuis, waar op de brutaalste manier overwicht wordt genomen
en de qualiteit afgekeurd. Ik <span class="pageNum" id="pb2.35">[<a href="#pb2.35">35</a>]</span>heb het eens gesnapt; dat zal ik je vertellen. Het was in de eerste jaren dat ik in
het land was. Een kennis van mij, een aspirant-controleur, moest onverwachts een koffiepakhuis
opnemen, en vroeg mij of ik trek had mee te gaan. Wel, om kort te gaan, we keken de
staten na in het dagboek, wogen den voorraad koffie; alles klopte op een haar. De
aspirant was wanhopig, want hij was pas aangesteld en vermeende dat hij uitgezonden
was met de <span class="corr" id="xd31e4361" title="Bron: serieuse">serieuze</span> bedoeling om den pakhuismeester te snappen. Op eens valt mij iets op. In de dagstaten
stond telkens als laatste inbrenger: Wongsodikromo. Hé, denk ik, dat is vreemd; en
nauwkeuriger kijkende bevond ik dat genoemde Wongsodikromo altijd heel veel koffie
inbrengt. Begin je het te begrijpen?”
</p>
<p>„Een gefingeerde naam?”
</p>
<p>„Juist. Nu, ik wou den aspirant niet wijzer maken; je weet nooit hoeveel <span class="ex">soesah</span> je je zelf er mee bezorgt. Maar toen hij even naar buiten ging, wees ik die posten
met den vinger aan, zonder iets te zeggen, alleen den <span class="ex">mantri</span> aanziende. De vent werd groen van schrik.”
</p>
<p>„Dat had u vlug uitgevonden;” merkte van Everdingen op.
</p>
<p>„Och,” zeide Korman, „als men z’n volkje kent, zie je.… Maar, dat was dus het overwicht.
Hoeveel er voor tweede qualiteit werd ingekocht, doch als <span class="pageNum" id="pb2.36">[<a href="#pb2.36">36</a>]</span>eerste geboekt, is moeielijk te bepalen. Wat echter wel kan worden gezien, door iemand
die wil althans, is dat de menschen die het pakhuis verlaten, worden staande gehouden
en heel gemoedelijk van het grootste gedeelte van hun geld ontlast. Naar het heet
is dat voor de <span class="ex">padjek</span>, de belasting weet je; maar hoeveel maal of de stakkers die betalen weet de hemel.”
</p>
<p>„Foei!” riep van Everdingen uit. „Dat zijn russische toestanden.”
</p>
<p>„Nog sterker: javasche,” zeide Korman. „Begrijp je nu dat je een edele daad verricht
door die menschen van hun koffie af te helpen?”
</p>
<p>„Volkomen,” zeide van Everdingen lachend. „Ik beloof u dat ik het iedereen zal aanraden.”
</p>
<p>De ironische toon waarop de laatste woorden werden uitgesproken deed Korman van verder
aandringen voorloopig afzien. Maar zoodra hij, op den weg naar huis, van Everdingen
uit het gezicht verloren had, maakte hij een dreigende beweging met zijn karwats.
</p>
<p>„Dat heb je nu Gévédé van die compagnieschap!” mompelde hij. „Als hij een gewoon employé
was, zou het spoedig met hem gedaan zijn.”
</p>
<p>Een inlander kwam hem te gemoet, eerbiedig den <span class="ex">tjaping</span><a class="noteRef" id="xd31e4391src" href="#xd31e4391">11</a> van het hoofd nemende. Korman herkende <span class="pageNum" id="pb2.37">[<a href="#pb2.37">37</a>]</span>in hem een der vaste opgezetenen van Sabrang. Zijn paard inhoudende begon hij den
man te ondervragen, het zoo inrichtende dat de javaan begreep welke antwoorden er
verwacht werden, en dat die ten nadeele van van Everdingen moesten zijn. Het was een
comediespel, waarbij beide partijen de rol van huichelaar speelden, terwijl elk van
zijn kant in schijnbaar onschuldige woorden, zooveel mogelijk trachtte uit te drukken
dat hij <span class="ex" lang="fr">bon entendeur</span> was en de <span class="ex" lang="fr">demi-mots</span> van den ander volmaakt begreep. Het eind was dat de inlander een paar rijksdaalders
in zijn buikband verborg, en Korman voortreed met iets als een glimlach op het gelaat.
</p>
<p>„Nog aan ’t werk?” riep hij thuiskomende Brisson toe. „En waarom heb je geen <span class="ex">paitje</span> genomen? Het stond er voor.”
</p>
<p>„Dank u meneer,” zeide Brisson. „Ik drink nooit bitter. Het staatje is klaar, hier
is het.”
</p>
<p>Korman doorliep de door Brisson opgemaakte recapitulatie.
</p>
<p>„En wat zat je nog meer te doen?” vroeg hij.
</p>
<p>„Ik meende, meneer,” zeide Brisson aarzelend, „dat u wel wat veel boekhoofden heeft
aangelegd. Daardoor komt allicht verwarring, en dacht ik dat een vereenvoudiging misschien
niet kwaad zou zijn. Zóó bijvoorbeeld.” En hij liet zijn werk aan Korman zien.
</p>
<p>„Het zal wel goed zijn,” zeide Korman; „maar van <span class="pageNum" id="pb2.38">[<a href="#pb2.38">38</a>]</span>het jaar kan ik er niet aan denken je dit werk op te dragen. Voor den volgenden oogst
moet er een employé speciaal voor het établissement en de boekhouding zijn; dan kunnen
we eens praten.—En wat zeg je, drink je nooit een bittertje? Ben je er vies van?”
</p>
<p>„O neen, meneer,” <span class="corr" id="xd31e4418" title="Bron: antwoorde">antwoordde</span> de employé; „alleen kan ik alles wat alcohol is niet te best verdragen.”
</p>
<p>„Dat is ongewoonte,” besliste Korman. „En een verkeerde ongewoonte. De dokter zeide
mij laatst nog dat het slecht was in Indië in ’t geheel niets te gebruiken. Je moet
er maar aan wennen—altijd matig natuurlijk. Dus,” vervolgde hij een tweede bittertje
inschenkend, „begin er maar dadelijk mee. Proost, frisschen morgen!”
</p>
<p>Brisson nam het hem opgedrongen glas aan en ledigde het, doch langzaam, met kleine
teugjes, zoodat het strekte tot Korman zich reeds voor de vijfde maal had ingeschonken.
En toch, het was verwonderlijk, werkte de kleine hoeveelheid bij hem meer dan hem
lief was. Gewoon goed uit te drukken wat hij wilde zeggen, zijn volzinnen afrondende
en behoorlijk eindigende, verliep hij zich thans in bijzinnen die elkaar in groote
verwarring opvolgden, staken, trapten, in den weg zaten, om na de uiterste krachtsinspanning
van Brisson als droog zand uiteen te vallen. Zijn blauwe oogen puilden daarbij uit
het hoofd; den mond <span class="pageNum" id="pb2.39">[<a href="#pb2.39">39</a>]</span>half open knikte hij Korman toe met een wezenlooze uitdrukking; het was een onaangename
verandering.
</p>
<p>„Breng het paard van meneer voor,” riep Korman naar achter. Hij had gezien dat Rencke
uit zijn huis kwam en naar allen schijn zich gereed maakte om in de administrateurswoning
een praatje te gaan maken.
</p>
<p>Nauwelijks zat Brisson in den zadel of hij diende zijn rijdier een harden zweepslag
toe, en vertrok <span class="ex" lang="fr">ventre à terre</span>. Rencke moest opzij springen om niet te worden aangereden, en met verontwaardiging
ving hij, in plaats van het verwachte excuus, een luid sarrend lachen op.
</p>
<p>„Heb je ooit zoo iets gezien?” vroeg hem Korman.
</p>
<p>„Is er iets voorgevallen?” was de wedervraag, waarbij in Rencke’s stem de toorn duidelijk
hoorbaar was.
</p>
<p>Korman vertelde het hem:
</p>
<p>„Wat een ongelukkig gestel,” zeide Rencke. „Nu begrijp ik ook waarom hij nooit bij
me wilde komen, zoo ’s avonds. ’t Is gelukkig dat hij zich weet te onthouden, anders
kwam er niet veel van hem terecht.”
</p>
<p>„Hij moest zich wennen om iets te kunnen verdragen,” meende Korman. „Is er iets bijzonders?”
</p>
<p>„Neen meneer.”
</p>
<p>Daarop deed Korman hem het verhaal van de wederwaardigheden van dien morgen, niet
nalatende zich sterk te beklagen over de weigering van <span class="pageNum" id="pb2.40">[<a href="#pb2.40">40</a>]</span>van Everdingen. Rencke luisterde toe: van Everdingen’s handelwijze keurde hij volkomen
goed; ook hij zou niet genegen worden bevonden zich voor Korman’s belangen aan de
wet te vergrijpen. Toen hij eindelijk bemerkte dat het laatste niet van hem geëischt
zou worden, aangezien Korman geen koffie-opkoop wilde doen plaatsvinden op het hoofdkwartier,
verdween zijn ongerustheid en gaf hij toe: „dat een compagnon een lastig wezen is.”
</p>
<p>In de nu volgende dagen reed Korman dikwijls naar de afdeeling van Brisson. Picolsgewijs
kwam daar de koffie binnen, reeds geheel bereid. Dat behoefde geen verwondering te
baren, daar de inlander zoo vroeg plukt, zoo vroeg als hij durft, om te voorkomen
dat zijn buurman anders dat werk voor hem verricht. Het spreekt dat de qualiteit van
de koffie door dit onrijpe plukken lijdt, en er onder de gewone gouvernementskoffie
slechts weinig voorkomt, wat een consciëntieus planter tot de „eerste qualiteit” brengt;
althans onder het merk van zijn onderneming. Dat er toch slechts een betrekkelijk
klein verschil van tijd was tusschen het afgewerkt zijn van deze koffie en die te
Watoeombo, was te wijten aan den langeren duur der inlandsche bereiding.
</p>
<p>Toen de twintig picols vol waren, liet Korman den opkoop staken en bracht de koffie
over naar het hoofdkwartier, in een der leegstaande kamers van zijn bijgebouwen. Daar
stonden ook reeds zakken vol van eigen <span class="pageNum" id="pb2.41">[<a href="#pb2.41">41</a>]</span>product, doch nog in den hoornschil, daar men vermeent dat de kleur der koffie, als
zij geheel is bereid, spoediger verdwijnt dan wanneer dit omhulsel haar nog voor den
invloed van licht en vocht beschermt.
</p>
<p>De oostmoesson was voor het drogen der koffie zeer gunstig geweest. Slechts een paar
maal had men overdag de koffie naar het midden van de bakken behoeven te schoffelen
en met de draagbare stukjes dak toedekken tegen een opkomende regenbui. Deze uitslag
was te danken aan een kunstmiddel. Op een langen staak, verticaal in den grond geplant,
werd een bezem bevestigd, en daarop offeranden van rijst, <span class="ex">lombok</span><a class="noteRef" id="xd31e4452src" href="#xd31e4452">12</a> en in <span class="ex">pisang</span>-blad gewikkelde <span class="ex">kwee-kwee</span><a class="noteRef" id="xd31e4460src" href="#xd31e4460">13</a> gelegd. Ziedaar alles. En dat het hielp, bleek uit de resultaten.
</p>
<p>Op een morgen oordeelde Korman dat het tijd werd de koffie van den hoornschil te ontdoen
en te laten sorteeren. Op de bakken lag nog slechts weinig; voor ’t grootste gedeelte
opraapsel, waarvan wat de qualiteit betreft geen groote verwachtingen werden gekoesterd.
Hij stuurde een boodschap naar Sabrang, om den volgenden dag ook de daar aanwezige
koffie te laten stampen en ongesorteerd over te zenden. Op Watoeombo werd reeds dien
dag begonnen.
</p>
<p>Daartoe waren kegelvormige mandjes gevlochten, <span class="pageNum" id="pb2.42">[<a href="#pb2.42">42</a>]</span>met de punt vastgezet in zware stukken hout. In deze mandjes werd de koffie gestort,
en gestampt met de gewone <span class="ex">aloe</span> die ook voor het rijststampen gebezigd wordt. Zoodra een flinke hoeveelheid gereed
was, namen de vrouwen die dat werk verrichtten, een weinig op een <span class="ex">tampah</span> en begonnen door deze op en neer te bewegen, staande in den wind, de koffie te wannen
tot de stukgestooten hoornschil was weggewaaid en alleen de blauwgroene boonen overbleven.
Daarna gingen zij naar de hiervoor ontruimde voorgalerij van de administrateurswoning,
en zochten op aanwijzing van Korman, en onder toezicht van dezen, Rencke en Li, de
soorten uit.
</p>
<p>Het eerst de mannetjes-koffie. Dit zijn boonen waarvan er slechts één in een roode
schil zitten, in tegenstelling van de anderen die twee aan twee aldus omhuld zijn.
Door den ronden vorm daarvan was deze sorteering zeer gemakkelijk. De koffie werd
naar één kant van den <span class="ex">tampah</span> gestreken en deze schuin gehouden onder een zacht schudden, waardoor de ronde boontjes
vanzelf naar beneden rolden.
</p>
<p>Daarna de sorteering op kleur en gaafheid. Dit is een werk waartoe men enkel vrouwen
kan bezigen. Mannen toch, zooals Rencke bij zijn proef persoonlijk ondervond, missen
het noodige geduld, terwijl zij tevens geen memorie hebben van de standaardkleur en
het hun weldra voor de oogen gaat schemeren.
<span class="pageNum" id="pb2.43">[<a href="#pb2.43">43</a>]</span></p>
<p>Tot de eerste qualiteit behooren gave, goedkleurige boonen. Gevlekte of halve boonen
zijn tweede qualiteit, en zwarte koffie of gruis derde soort.
</p>
<p>Korman was even naar buiten gegaan, op de droogbakken. In de goot die daar om heen
liep bespeurde hij ettelijke koffieboonen.
</p>
<p>„Rencke!” riep hij. „Stuur even een vrouw hierheen.”
</p>
<p>Juist kwam er een troepje uit de stamploods.
</p>
<p>„Eén mensch naar den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>!” riep Rencke hen toe.
</p>
<p>Een der vrouwen gaf haar <span class="ex">tampah</span> over, en voldeed aan het bevel. Zij was in vergevorderde positie.
</p>
<p>„Hola!” riep Rencke haar toe. „Ik zei immers één mensch!”
</p>
<p>„Er <span class="ex">komt</span> maar één vrouw,” zeide Korman opziende, en zich verwonderende over Rencke’s aanmerking.
</p>
<p>Maar de vrouwen hadden die echt javaansche geestigheid gevat, en lachten dat zij schudden,
elkaar toeroepende, en verklarende dat de <span class="ex">toewan ziender</span> niet enkel het voorkomen, maar ook het verstand en den geest van een jongen <span class="ex">priaji</span><a class="noteRef" id="xd31e4510src" href="#xd31e4510">14</a> had.
</p>
<p>„Je bent net als Messner,” mompelde Korman, toen hij het eindelijk begreep. „Die loopt
ook altijd zoo hoog met z’n javaansche uien.”
<span class="pageNum" id="pb2.44">[<a href="#pb2.44">44</a>]</span></p>
<p>Den volgenden morgen werd met hetzelfde werk voortgegaan, en was men de koffie van
Sabrang wachtende, toen eensklaps van Everdingen zelf verscheen.
</p>
<p>Hij zag er bleek en vermoeid uit. Op zijn hoofd droeg hij een <span class="ex">mandoers</span>-hoed; schoenen en kousen had hij niet aan; een verkreukelde <span class="ex">kabaja</span> en een slaapbroek dekten zijn leden.
</p>
<p>„Wat is er gebeurd?” riepen Korman en Rencke tegelijk uit.
</p>
<p>„Afgebrand!” was het antwoord. „Kijk,” vervolgde hij, een zwarte punt van zijn <span class="ex">kabaja</span> toonende, <span class="corr" id="xd31e4531" title="Niet in bron">„</span>ik ben er zelf nauwelijks uit gekomen.”
</p>
<p>„En de koffie?” vroeg Korman met blijkbare spanning.
</p>
<p>„Weg,” zeide van Everdingen dof. „Alles is weg; koffie, geld, mijn kleeren, alles!
Ik heb niet meer dan wat ik hier aan ’t lijf heb.”
</p>
<p>„Maar vertel dan toch geregeld,” zeide Korman.
</p>
<p>„<span class="ex">Kassian!</span>” riep Rencke uit. „Hij is er heelemaal suf van. Heb je al ontbeten?”
</p>
<p>Een hoofdschudden was het eenig antwoord.
</p>
<p>„Ga dan mee naar mijn huis,” sloeg Rencke voor. „Hier is zooveel drukte. Je kunt dan
tevens een pak kleeren van mij aantrekken.”
</p>
<p>„Ja, doe dat,” zeide Korman. „Ik ga intusschen eens kijken op Sabrang. Waar is Biezeman?”
</p>
<p>„Bezig met opruimen en zien of er nog iets gespaard is,” zeide van Everdingen.
<span class="pageNum" id="pb2.45">[<a href="#pb2.45">45</a>]</span></p>
<p>Terwijl Korman zijn paard liet zadelen en wegreed, gingen de beide employé’s naar
Rencke’s huis. Een flink ontbijt en een glas bier hadden van Everdingen weldra weer
op zijn verhaal gebracht, en hij deed toen aan Rencke een verslag van het gebeurde.
</p>
<p>Den vorigen middag had hij de koffie in zakken laten overstorten en alles klaar gezet
tot spoedige afzending. Of nu daarbij een der <span class="ex">koelies</span> gerookt, en zijn strootje tusschen de zakken had laten vallen, of hoe dan ook, maar
’s nachts was hij door de angstkreten van zijn huishoudster gewekt. Overal zag hij
vlammen, terwijl de splijtende <span class="ex">bamboe</span> een helsch lawaai maakte. Het venster openrukken, zijn huishoudster er uit tillen
en zelf naspringen was het werk van eenige seconden; nog juist bijtijds, want spoedig
daarna stortte de rommel in.
</p>
<p>„Ik kan me voorstellen dat je geschrokken bent,” zeide Rencke. „Hoe laat was het ongeveer?”
</p>
<p>„Wel, tegen den morgen.”
</p>
<p>„Dan,” meende Rencke, „geloof ik niet dat die brand ontstaan is door een strootje
dat gisteren is weggeworpen. Zóólang zou het niet kunnen smeulen bij deze droogte.
Het moet aangestoken zijn. Wat zeiden je bedienden?”
</p>
<p>„Die hebben het te druk gehad met hun eigen boeltje uit de bijgebouwen te redden,”
zeide van Everdingen. „En voorts heb ik me nog weinig moeite gegeven om de oorzaken
op te sporen.”
<span class="pageNum" id="pb2.46">[<a href="#pb2.46">46</a>]</span></p>
<p>Op Sabrang wees een zwarte hoop de plek aan waar van Everdingen’s woning gestaan had.
Met een zestal <span class="ex">koelies</span> was Biezeman bezig op te ruimen; voorzichtig liet hij stuk voor stuk de verbrande
en geblakerde <span class="ex">bamboes</span> van den hoop halen en op het voorerf opstapelen. Reeds zag men hier en daar den vloer
van het huis, toen Korman opreed.
</p>
<p>„Waarom ben je daar zoo voorzichtig mee?” vroeg hij.
</p>
<p>„Om te kijken wat er mogelijk nog ligt,” antwoordde Biezeman. „De jonker had een geldkistje,
ziet u, en nu zou het kunnen zijn dat ze het vonden en wegmoffelden.”
</p>
<p>„Hoe groot was het?”
</p>
<p>„Zóó, zoowat,” zeide Biezeman, de handen ongeveer een voet van elkaar houdende.
</p>
<p>„Zat het kasboek er ook in?” vroeg Korman gejaagd.
</p>
<p>„Dat weet ik zoo net niet. Maar de jonker bewaarde er zijn geld in; en al was hij
nou nog zoo rejaal, er zal wel wat van zijn tractement zijn overgeschoten.”
</p>
<p>Korman bleef toezien tot bijna alles was opgeruimd.
</p>
<p>„Daar zie ik wat!” riep eensklaps Biezeman uit, en een stuk van een kastdeur wegschoppende
ontblootte hij een zwart geblakerd doch oogenschijnlijk ongedeerd miniatuur brandkastje.
Het was nog warm, zoodat hij eerst water liet halen om het af te koelen, tot groote
ergernis van Korman die als op heete <span class="pageNum" id="pb2.47">[<a href="#pb2.47">47</a>]</span>kolen stond om een antwoord te bekomen op de vraag die hij zooeven gedaan had.
</p>
<p>Doch Biezeman ging met groote bedaardheid en overleg te werk. Toen het kistje voldoende
koud was liet hij het opnemen. Aan den onderkant hing een kegel vuil—althans zoo meende
Biezeman, die het er met zijn stok trachtte af te slaan. Doch hij ontmoette iets hards.
Door de trilling van den slag liet de droge aarde los en de kegel vertoonde wit schitterende
plekken.
</p>
<p>„Wat duivel is dat?” riep hij uit, en gelastte de <span class="ex">koelies</span> het kistje omgekeerd neer te leggen.
</p>
<p>Met hun beiden bekeken zij den uitwas, tot Korman eensklaps uitriep:
</p>
<p>„Het geld is gesmolten!”
</p>
<p>Zoo was het. In den bodem van het brandkastje bevonden zich twee gaten, bestemd om
muurschroeven door te laten. Daardoor had de hitte toegang gekregen tot den inhoud
en deze kunnen vernietigen, tot het gesmolten zilver den uitgang weer verstopte.
</p>
<p>Korman was gerustgesteld. Waar het metaal gesmolten was, zou er van het kasboek, als
dat er zich in bevonden had, niet veel over zijn, en kon hij de laatste afgifte van
geld, waarover nog geen verantwoording bestond, in eens boeken. Het kon dan besteed
zijn aan het onderhoud der tuinen zoowel als aan pluk en bereiding; in één woord:
het was niet meer <span class="pageNum" id="pb2.48">[<a href="#pb2.48">48</a>]</span>na te gaan hoeveel picols Sabrang gemaakt had.
</p>
<p>Nu zijn attentie niet langer uitsluitend op het afgebrande huis gevestigd was, zag
hij ook naar andere dingen, en bemerkte dat onder de <span class="ex">koelies</span> die Biezeman gebruikt had, zich ook de man bevond met wien hij indertijd op den weg
zoo’n lang gesprek had gehouden.
</p>
<p>„Hoor eens, Biezeman,” zeide hij, dezen apart nemende. „Heb jij eenig idee hoe deze
brand is aangekomen?”
</p>
<p>Biezeman schudde het hoofd.
</p>
<p>„De jonker is zoo’n best mensch, dat ik niet zou weten wie.”
</p>
<p>„Hm, baldadigheid misschien,” zeide Korman. „Is die eene … daar, de voorste van die
bij het kistje staan, niet een vaste opgezetene van hier?”
</p>
<p>„Ja, meneer,” antwoordde Biezeman. „Een van de oudsten zelfs; hij heet Tjokro.”
</p>
<p>„Laat hem dan het kistje opnemen en ergens in veiligheid brengen. Zoodoende krijgen
we hem alleen en zal ik hem eens ondervragen.”
</p>
<p>„Ik heb het huis daar aan ’t eind, voor den jonker laten ontruimen,” zeide Biezeman.
„Moeder de vrouw is bezig er ’t een en ander in te dragen en op orde te maken met
Minah … de barones, weet u.”
</p>
<p>„Goed, dan maar daarheen,” zeide Korman, zich aan zijn snor trekkende om niet te lachen
over deze mooie titulatuur.
<span class="pageNum" id="pb2.49">[<a href="#pb2.49">49</a>]</span></p>
<p>„Tjokro,” begon hij, zoodra zij in het <span class="ex">kampong</span>-huis waren, „je ziet er uit alsof je nogal <span class="ex">pinter</span> <span class="corr" id="xd31e4621" title="Bron: ben">bent</span>.”
</p>
<p>„<span class="ex">Noeninggih!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e4629src" href="#xd31e4629">15</a>
</p>
<p>„Je begrijpt zoo goed als ik en een ander, dat het huis van meneer in brand gestoken
is.”
</p>
<p>„<span class="ex">Noeninggih!</span>”
</p>
<p>„Hier heb je twee <span class="ex">ringgits</span>. Als je mij de daders kunt aanwijzen krijg je meer.”
</p>
<p>„<span class="ex">Noeninggih, koelo noewoen!</span>”
</p>
<p>„Heb je eenig vermoeden wie het gedaan zou hebben?”
</p>
<p>Met een uitgestreken gezicht verklaarde de inlander dat hij er niets van wist. Doch
hij zou <span class="corr" id="xd31e4652" title="Bron: meneer’s">meneers</span> bevelen opvolgen, het geld besteden aan <span class="ex">obat</span><a class="noteRef" id="xd31e4657src" href="#xd31e4657">16</a> en bezweringen, en twijfelde niet of de zaak zou <span class="ex">trang</span><a class="noteRef" id="xd31e4662src" href="#xd31e4662">17</a> te maken zijn.
</p>
<p>„Dat is alles wat wij kunnen doen,” zeide Korman, en na nog eenige vragen gedaan te
hebben het werk op Biezeman’s afdeeling rakende, vertrok hij.
</p>
<p>Dien avond schreef Korman aan zijn geldschieter over het ongeval. Wat het meest te
betreuren was, meende hij, waren de <span class="ex">ruim tien</span> picols koffie, die mede verbrandden. Gelukkig dat Watoeombo een gelijk getal boven
de taxatie produceerde; dat verzachtte <span class="pageNum" id="pb2.50">[<a href="#pb2.50">50</a>]</span>het feit eenigszins, hoewel het niettemin zeer te bejammeren viel. In allen gevalle
was het een les om geen te groote zuinigheid te betrachten in de constructie van latere
gebouwen waarin het product moest worden opgeschuurd, en die in eens maar van hout
en met zink gedekt, op te stellen.
</p>
<p>Ook van Everdingen was huiverig geworden voor <span class="ex">alang-alang</span> bedekking, en zeide dit aan Korman, toen er eenige dagen na den brand sprake was
van wederopbouw van zijn huis.
</p>
<p>„Ja,” zeide Korman, „ik heb er al over gedacht, om nu wij toch bouwen moeten, een
houten huis te zetten. Kostte dat lamme djatihout maar niet zooveel geld! Want wildhout,
je ziet het aan mijn huis, trekt, en werkt en barst tot de boel er zoo onooglijk uitziet
dat je het wel omver zoudt willen halen. Enfin, het volgend jaar metsel ik alles in;
maar om nu op Sabrang ook al een steenen huis te zetten.…”
</p>
<p>„In Holland heb ik wel eens gehoord,” zeide van Everdingen, „dat men hout moest vellen
bij donkere maan. Dan trekt het niet, zegt men.”
</p>
<p>„Onzin, boerepraatjes,” riep Korman uit. „Neen, we moeten zien op een goedkoope manier
aan djatihout te komen. Er bestaat, geloof ik, een bepaling, dat men van de regeering<a class="noteRef" id="xd31e4682src" href="#xd31e4682">18</a> toestemming kan krijgen zelf in een bosch te kappen, als men hout noodig <span class="pageNum" id="pb2.51">[<a href="#pb2.51">51</a>]</span>heeft van een afmeting die niet op den gewonen houtaankap te krijg is. Ik zal het
eens nazien.”
</p>
<p>„Daar had ik me bijna verpraat!” dacht hij toen van Everdingen vertrokken was. „We
zullen wel djatihout koopen waar ze thuis niets van weten, maar als die Everdingen
er de lucht van krijgt, maakt hij maar weer <span class="ex">capsies</span>.”
</p>
<p>Rencke zat in zijn voorgalerij, in diep nadenken. Zooeven was de inlander bij hem
geweest, dien hij had afgezonden naar Sabrang, den dag van den brand, om te trachten
aldaar de brandstichters op te sporen. De man was teruggekomen met een bericht dat
Rencke ongelooflijk toescheen. Volgens zijn zeggen was het heel niet moeielijk geweest
<span class="ex">katrangan</span><a class="noteRef" id="xd31e4696src" href="#xd31e4696">19</a> te krijgen. De dader heette Tjokro, en vertelde aan al wie het hooren wilde, dat
hij gehandeld had op aansporen van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>, die hem er tweemaal twee <span class="ex">ringgits</span> voor gegeven had; de laatste maal zoo ’t heette om uit te vinden wie het gedaan had!
</p>
<p>Rencke wist niet wat hij er van denken moest. De door hem gezonden inlander was zeer
betrouwbaar; het stond dus vast dat die Tjokro zich zoo had uitgelaten; maar kon het
waar zijn, wat hij beweerde? Hij dacht er over om naar Korman te gaan, en het dezen
te vertellen, doch schrikte hiervoor terug omdat hij hem niet geraadpleegd had alvorens
zijn mannetje <span class="pageNum" id="pb2.52">[<a href="#pb2.52">52</a>]</span>te zenden. Van Everdingen te waarschuwen vond hij niet <span class="ex" lang="en">fair</span>.…
</p>
<p>„<span class="ex">Soedah!</span>” besloot hij; „als het waar is dat die Tjokro de zaak rondbazuint, dan komen er ook
anderen achter. Het gaat mij in zekeren zin niet eens aan. Ik zwijg derhalve.”
</p>
<p>De komst van den bediende van Korman met een dik pak papieren gaf aan zijn gedachten
een andere richting. Het waren passen voor het vervoer der koffie naar de stad, één
voor iederen picol. Zij waren geteekend door den secretaris der residentie, en werden
beschouwd als een panacee tegen het vervoer van clandestiene koffie. Want, meende
de resident, als nu ieder, die zonder zulk een pas koffie transporteert, wordt aangehouden,
hoe zou dan nog diefstal aan iemand nut zijn, als hij de verkregen waar niet zonder
groot gevaar bij de afnemers kan brengen?
</p>
<p>Dit was immers juist geredeneerd! Het gaf een hoop schrijfwerk en meer werkte het
niet uit; want van Watoeombo gingen den volgenden morgen als eerste zending dertig
picolpaarden, waarop minstens tien picols koffie die rechtens aan het gouvernement
toekwamen.
</p>
<p>Toen deze oogst weg was, werd het tijd aan de voorbereidende maatregelen te denken
voor dien van het volgend jaar. Zonder aarzelen schatte Korman die op duizend picols;
wat er tekort kwam wist hij <span class="pageNum" id="pb2.53">[<a href="#pb2.53">53</a>]</span>nu gemakkelijk aan te vullen. Doch er moest een installatie gekocht worden, en daarvoor
zou hij zelf naar Soerabaja gaan.
</p>
<p>Eer hij vertrok bezorgde hij twee dingen. Vooreerst de benoodigde metselsteenen, waartoe
hij een steenbakker liet komen, die aan den overkant der <span class="ex">kalie</span> de geschikte aarde vond om zijn bedrijf uit te oefenen, en daar weldra aan den gang
was met vormen.
</p>
<p>Ten tweede het hout. Hij was vast besloten zooveel mogelijk stijlen van djatihout
te gebruiken voor de permanente gebouwen der installatie. Een deel daarvan moest hij
inkoopen, om geen achterdocht te verwekken; doch de rest, en tevens het hout voor
van Everdingen’s nieuwe woning, bezorgde hij zich op de volgende manier.
</p>
<p>Voor eigen gebruik, dat wil zeggen voor hun <span class="ex">huizen</span>, mogen de javanen djatihout kappen. Zoodoende vindt men in de <span class="ex">dessa</span> hier en daar een huis waarvan het geraamte uit de zoo gewilde houtsoort bestaat.
Het is niemand verboden zulk een woning te koopen en naar elders over te brengen.
Doch er zit niet veel hout in. En toch ontvangt de kooper zooveel balken als hij wil,
die allen uit dat fameuse huis heeten te komen.
</p>
<p>Het eigenaardige van de transactie bestaat in de aanstellerij van kooper en verkooper.
Geen van beiden spreekt het woord uit, dat de zaak aanwijst die moet worden uitgevoerd.
<span class="pageNum" id="pb2.54">[<a href="#pb2.54">54</a>]</span></p>
<p>„Kromo,” zegt de eerste. „Ik wil je huis koopen; ik kan echter zoo op het oog niet
schatten hoeveel hout er in zit; breng het bij mij op de onderneming, en daar zal
ik het opmeten; ik betaal zooveel per voet.”
</p>
<p>Kromo antwoordt op dit alles met het stereotype <span class="ex" lang="ms">noeninggih ’ndoro</span>. Hoogstens bedingt hij een hoogeren prijs dan de gebodene. Eindelijk wordt hem gevraagd
of er wel balken van zekere afmeting in voorkomen<span class="corr" id="xd31e4747" title="Bron: .">,</span> en wordt hem de maat met een grassprietje of een touwtje duidelijk gemaakt. Dan trekt
hij een bedenkelijk gezicht.
</p>
<p>„Ja, zie je,” gaat de kooper voort. „Die moet ik absoluut hebben. Maar ik geloof wel
dat zij er zijn, ten minste achterin heb ik eenige balken gezien, die nog nieuw waren.
Men zou haast zeggen dat zij eerst kort geleden gekapt waren.”
</p>
<p>Een uitdrukking van groote slimheid verspreidt zich over Kromo’s trekken, en het <span class="ex">noeninggih</span> klinkt haast hartstochtelijk. Hij begint te begrijpen; en terwijl de europeaan voortgaat
met het telkens <span class="ex">bijna</span> te zeggen, nog steeds twijfelend of de inlander zijn bedoeling wel vat, laat deze
de djatiboomen die hij vellen zal, reeds voor zijn geestesoog voorbijgaan. En als
de kooper eindigt met hem op het hart te drukken dat van de balken de <span class="ex">poeroesan</span><a class="noteRef" id="xd31e4762src" href="#xd31e4762">20</a> niet af mag breken, grijnslacht hij zachtjes.
<span class="pageNum" id="pb2.55">[<a href="#pb2.55">55</a>]</span></p>
<p>Dan gaat hij hakken en brengt bij één ouden balk, twintig nieuwe, waaraan een <span class="ex">poeroesan</span> gefabriekt is, die elk eerzaam timmerman een stuip zou bezorgen van het lachen als
hij hem zag.
</p>
<p>Op zijn reis naar Soerabaja, den dichtstbijgelegen houtaankap aandoende, bestelde
Korman eenig houtwerk; voornamelijk daksparren en andere stukken van kleinere afmeting,
die hij op de onderneming moeielijk kon laten aanmaken, daar zij gezaagd moesten worden,
en de inlandsche timmerlieden die hij had, slechts konden bekappen.
</p>
<p>Nauwelijks was hij weg, of Li maakte zich op om aan een beleefdheidsplicht te voldoen.
De huishoudsters van de employé’s hadden haar allen bezocht, doch Korman had haar
nimmer toegestaan contra-bezoeken te gaan brengen. Het ging haar aan het hart, want
Li was van nature zeer fijn van manieren, doch waar hij gebood moest zij volgen; dat
beschouwde zij als haar eerste plicht. Nu echter was er gelegenheid het verzuimde
in te halen, en zij maakte er dadelijk gebruik van.
</p>
<p>Als de hoogste in rang ontving Minah—de barones, zou Biezeman zeggen—het eerste bezoek,
dat van ’s morgens tot in den vooravond duurde. Toen zij kwam ontving Minah haar met
gebak, maar niet de gewone inlandsche <span class="ex">kwee-kwee</span>, neen, echt gebak zooals dat in de groote steden werd gemaakt door <span class="pageNum" id="pb2.56">[<a href="#pb2.56">56</a>]</span>hollandsche dames. Ook onderwees zij Li in de kunst het te bereiden, met gist die
zij zelf kweekte en waarmee zij ook brood bakte. Brood! Dat zag men op Watoeombo slechts
eens per week, als de <span class="ex">plajangan</span> kwam, en dan nog oudbakken. Li moest dadelijk weten hoe Minah dat deed.
</p>
<p>En deze wees haar hoe zij een kopje meel nam, er een dooier van een ei doorheen werkte
en wat zout, het daarna aanmengde met klapperwater en door de <span class="ex">kokki</span> liet kneden, of eigenlijk slaan op een plank, tot het genoeg was, wat zij dááraan
zag dat het deeg in draden kon worden getrokken die taai waren, en hoe fijn ook, niet
braken. Dan nam zij voor de eerste maal een weinig deeg er van af, en bewaarde dit
in een stopflesch tot den volgenden dag; dan werd de helft er van in het nieuw te
maken brood gebruikt en van het <span class="corr" id="xd31e4788" title="Bron: gekneedde">geknede</span> deeg weer een weinig bijgevuld in de stopflesch. Na vier of vijf dagen was daarin
een soort gist gekweekt en door het gebruik daarvan rees het brood elken dag mooier.
</p>
<p>Aan de rijsttafel was van Everdingen tegenwoordig, en volmaakte de ontvangst die Minah
aan Li bereid had, door zijn vele attenties. Toch, toen Li naar huis ging was zij
niet in haar schik. Zij kon zich geen rekenschap geven van wat het was, maar Minah
had op haar een ongunstigen indruk gemaakt. Zou het jaloezie wezen? Vrouwen zijn soms
zonderling, en <span class="pageNum" id="pb2.57">[<a href="#pb2.57">57</a>]</span>gunnen den man dien zij verstooten hebben aan geen ander.
</p>
<p>Li had er spijt van dat zij Minah den volgenden dag bij zich genoodigd had; doch het
was niet te herroepen, en Minah kwam.
</p>
<p>Toen zij weer vertrokken was wist Li wat haar gevoel beteekende. Minah was een valsch,
gevaarlijk wezen. Li had moeite gehad zich bedaard te houden, en dat moest toch, wilde
zij zonder gevaar voor haar zelve en haar kinderen het kwaad voorkomen dat stond te
gebeuren.
</p>
<p>Zij hadden samen gepraat—Minah bracht het gesprek er op—over de positie van een huishoudster.
Dat Korman haar kon wegzenden, wist Li; doch natuurlijk zou hij dat nimmer doen, tenzij
zij zich misdroeg; en o! de gedachte zelfs daaraan was haar vreemd. Zij was immers
zijn vrouw, de moeder zijner kinderen.…
</p>
<p>Minah noemde haar een onnoozel halsje. Zij wist dan beter wat er in de wereld te koop
was. De heeren namen een huishoudster op een goedkoopje, zoolang zij nog geen tractement
genoeg hadden om een <span class="ex">njonja</span><a class="noteRef" id="xd31e4802src" href="#xd31e4802">21</a> <span class="ex">blanda</span> te bekostigen. Want die zijn duur; ten eerste van nature, ten tweede door hun kleeding,
en ten derde omdat zij van niets verstand hebben en door de bedienden van alle kanten
bestolen <span class="pageNum" id="pb2.58">[<a href="#pb2.58">58</a>]</span>worden. Watblief? Die waar Minah’s moeder diende, was een der <span class="ex">pintersten</span>, wat echter niet belette dat zij, Minah, zes jaar lang had meegegeten. En zij niet
alleen. Ieder der bedienden had een vrouw of een man en kinderen, die allen meeaten
uit de <span class="ex">goedang</span>. Een kleine kolonie op het achtererf! Welke huishoudster, die zuinig wilde zijn,
zou dat toelaten? Van Everdingen en zij hadden een <span class="ex">kokki</span>, een jongen, en een waterdrager, die allen in de bijgebouwen woonden en in de kost
waren. Maar zij kregen niets te veel, niet meer dan zij ook precies op konden; en
familie duldde Minah zelfs niet in de <span class="ex">kampong</span>.
</p>
<p>Dat had Minah van alle kanten goed bekeken. Zoodra de heeren het betalen konden, namen
zij een vrouw en kon de huishoudster haar matje oprollen. Tenzij zij <span class="ex">pinter</span> was. Want er waren middelen om de heeren te dwingen! Die assistent-resident onder
anderen, die naast hen woonde in de stad.… Minah was nog jong toen het gebeurde, maar
zij had het verhaal dikwijls gehoord van de oude tante van haar moeder, die bij hen
inwoonde, en zelf de <span class="ex">obat</span> had geleverd. Die mooie meneer dacht zoo stilletjes met verlof naar Holland te gaan.
Maar het behoefde niet! Want een poosje te voren werd hij ziek en dacht dat hij ging
sterven. En zijn huishoudster had verschrikkelijk geschreid en zich aangesteld alsof
zij zich de haren uittrok van verdriet, kermende en klagende <span class="pageNum" id="pb2.59">[<a href="#pb2.59">59</a>]</span>dat zij en haar kinderen naar de <span class="ex">kampong</span> verwezen waren, omdat die arme schapen niet gewettigd waren. Toen was er een ambtenaar
gekomen van de secretarie en zij waren getrouwd, om de kinderen. En de <span class="ex">njonja assistent</span> trok kousen en schoenen aan en een zwartzijden japon, en mocht voortaan als er visite
was binnenkomen; want.… de assistent-resident werd beter! Wat hadden haar moeder en
de tante van haar moeder er dikwijls om gelachen! Maar zij, Minah, had het zich in
het geheugen geprent; en eer zij met haar zuster was meegegaan naar hier, om huishoudster
te worden bij van Everdingen, wist zij uit welke planten de <span class="ex">obat</span> was getrokken die zulk een heerlijke uitwerking had.
</p>
<p>Li nam zich voor om Korman dadelijk te waarschuwen als hij thuis kwam. Op het oogenblik
durfde zij niets, want zoo’n schepsel was tot alles in staat als zij wist dat Li haar
verraden had.
</p>
<p>Korman bleef langer uit dan hij oorspronkelijk van plan geweest was. Toen hij bij
den fabrikant kwam om te bestellen, vroeg deze hem ten eerste hoeveel koffie hij per
etmaal wilde pellen, en ten tweede over hoeveel water hij beschikken kon. Op de eerste
vraag kon hij natuurlijk dadelijk antwoorden, zoodat de fabrikant hem aanraadde op
Sabrang, op beide afdeelingen, een paar pulpers te plaatsen, door <span class="ex">koelies</span> uit de hand te draaien; evenzoo op de afdeeling van <span class="pageNum" id="pb2.60">[<a href="#pb2.60">60</a>]</span>Brisson; doch op Watoeombo zelf moest andere beweegkracht aangewend worden en dadelijk
een grootere installatie opgesteld. Als de drijfkracht water was, dan moest de fabrikant
weten hoeveel daarvan kon verkregen worden, teneinde de grootte van het waterwiel
te kunnen berekenen.
</p>
<p>„Wel, een <span class="ex">kalie</span> vol!” riep Korman uit.
</p>
<p>De fabrikant kon evenwel met die opgave niet volstaan.
</p>
<p>„Ik moet twee dingen weten,” zeide hij. „De hoeveelheid water en het verval. Het eerste
bepaalt men ruw weg, door de kalie over een lengte van vijftig meters op afstanden,
van bijvoorbeeld vijf meter, te peilen en aldus de gemiddelde diepte te berekenen.
Dan meet men op dezelfde wijze de gemiddelde breedte. En eindelijk laat men aan het
begin van het gemeten vak een licht voorwerp, een kurk of zoo, in het water vallen
en neemt nauwkeurig op in hoeveel seconden het den weg aflegt tot aan het einde.
</p>
<p>„Voor het verval moet ik weten hoe hoog u, na afdamming der rivier, het water kunt
krijgen boven de plaats der installatie. Dat geschiedt door eenvoudig waterpassen.”
</p>
<p>„Wilt u dat eens opschrijven,” verzocht Korman, „dan zal ik mijn eersten geëmployeerde
opdragen een en ander ten spoedigste te doen.”
</p>
<p>Zoo geschiedde, en Korman moest wachten tot hij <span class="pageNum" id="pb2.61">[<a href="#pb2.61">61</a>]</span>de opgaven van Watoeombo had ontvangen. Ook schreef hij aan Messner, die hem opdroeg
voor hem een viertal pulpers te bestellen, die met de hand bewogen konden worden,
doch later eventueel ook op een waterwiel te gebruiken waren.
</p>
<p>In den tijd die er verliep tusschen het afzenden van zijn brief en het antwoord daarop,
verveelde Korman zich vrij wel in de groote stad, daar hij bijna niemand kende. ’s
Avonds bezocht hij meestal de <span class="corr" id="xd31e4867" title="Bron: Societeit">Sociëteit</span>, waar Benoit hem een introductie bezorgd had; maar te eenkennig om zich aan dezen
of genen voor te stellen, zat hij uit den treure de prentjes te bekijken in de leeszaal.
</p>
<p>Eens meende hij een bekende luidklinkende stem te hooren, en opziende bemerkte hij
zijn buurman van Os. Snel sloeg hij de illustratie die voor hem lag, dicht en hield
zich als wilde hij het gebouw verlaten, zich echter met opzet naar de zijdeur begevende
om van Os tegen te komen.
</p>
<p>„Hallo!” riep deze uit. „Ben jij ook hier? Dat treft! Laat mij om te beginnen de heeren
eens aan elkaar voorstellen. Kaptein Kool van de genie, mijn technisch raadsman—meneer
Korman, administrateur van het monsterland Watoeombo.”
</p>
<p>Beiden vonden de kennismaking aangenaam, althans zij verklaarden zulks.
</p>
<p>„En wanneer ga je weer naar boven?” vroeg van Os.
<span class="pageNum" id="pb2.62">[<a href="#pb2.62">62</a>]</span></p>
<p>„Over een paar dagen,” zeide Korman, en vertelde waarop hij wachtte.
</p>
<p>„Dan konden wij wel samen gaan—dat is te zeggen met ons drieën,” opperde van Os. „Want
mijn vriend Kool zal me het genoegen doen van ziek te worden en berglucht noodig te
hebben tot herstel van gezondheid.”
</p>
<p>„O zoo!” zeide Korman lachend, den kapitein aanziende, die een toonbeeld van gezondheid
was.
</p>
<p>„Van Os spot er mee,” zeide deze. „Doch ik ben werkelijk ongesteld. De zaak is deze:
als ik om dezen tijd niet eens naar een koel klimaat ga, dan word ik ziek en moet
toch naar boven.”
</p>
<p>„Dus bij wijze van voorbehoedmiddel?”
</p>
<p>„Geraden! Voor den dienst is het precies hetzelfde of ik gezond dan wel ziek een maand
absent ben, maar voor mij persoonlijk maakt het een groot verschil. En nu kan ik tegelijk
mijn vriend van Os een genoegen doen door eens naar zijn bouwerij te kijken; waarom
zou ik het dus laten?”
</p>
<p>„U heeft volkomen gelijk,” zeide Korman. „En … mag ik vragen, heeft u ondervinding
van den aanleg van koffie-établissementen?”
</p>
<p>Er was onmiskenbare ironie in den toon van zijn stem. Kapitein Kool voelde het, en
fronste de wenkbrauwen.
</p>
<p>„Hoe kan je dat vragen!” riep van Os als verwonderd <span class="pageNum" id="pb2.63">[<a href="#pb2.63">63</a>]</span>uit. „Heb je meneer zijn naam niet goed verstaan?”
</p>
<p>„Ja wel,” stotterde Korman; „kaptein Kool …”
</p>
<p>„Van de genie,” vulde van Os aan. „Juist; en ken je dan het werk niet dat de kaptein
heeft samengesteld?”
</p>
<p>„Neen …”
</p>
<p>„Wel voor den dokter! Hoe is het mogelijk?! Kijk bij gelegenheid eens in de laatste
aflevering van de Indische Gids; die heeft er nog een recensie over.”
</p>
<p>„Hoe heet het?” vroeg Korman geheel overbluft.
</p>
<p>„Hm,” deed van Os, „ùche, ùche. Hoe duivel … o ja<span class="corr" id="xd31e4897" title="Bron: ..,">…,</span> <span class="ex">Koffie-établissementen, in Oost- en West-Indië</span>. Is ’t niet, Kool?”
</p>
<p>„Ja,” zeide deze met een quasi zedige gelaatsuitdrukking. „Met houtsneden.”
</p>
<p>„Juist. Er staan teekeningen achter.”
</p>
<p>„Wel,” zeide Korman, „dan zal ik er morgen dadelijk een exemplaar van koopen. Het
is hier toch te krijg?”
</p>
<p>„Ik geloof dat Thieme & C<sup>o</sup> het heeft,” zeide kapitein Kool. „Hoewel … het is in Holland uitgegeven.”
</p>
<p>„Kom, laat ons nu wat gaan biljarten,” stelde van Os voor, zijn glas ledigend.
</p>
<p>„Wat heb je dien meneer te pakken gehad,” zeide kapitein Kool toen hij met van Os
in een <span class="ex">kossong</span><a class="noteRef" id="xd31e4917src" href="#xd31e4917">22</a> <span class="pageNum" id="pb2.64">[<a href="#pb2.64">64</a>]</span>naar huis reed. „Wat voor een soort mensch is hij?”
</p>
<p>„’n Goed merk; alleen een beetje verwaand,” zeide van Os.
</p>
<p>Korman ging den volgenden morgen naar Thieme & C<sup>o</sup> en vroeg naar het boek van kapitein Kool. De employé die hem te woord stond, raadpleegde
den Catalogus voor den Boekhandel, doch vond het er niet in.
</p>
<p>„Het is zeker een pas uitgekomen werk. Ik zal er over schrijven en het u toezenden.
Mag ik uw adres weten?”
</p>
<p>Korman gaf het en ging toen terug naar zijn logement, waar hij tot zijn groote vreugde
brieven van Watoeombo en Donowarie vond met de verlangde opgaven.
</p>
<p>De zaken wikkelden zich nu spoedig af. De fabrikant maakte zijn becijferingen, en
daarna een teekening voor het metselwerk dat Korman had <span id="xd31e4932"></span>laten doen. Voor de opstelling van het ijzeren waterwiel en de overbrengende beweging,
zou een deskundige te Watoeombo komen.
</p>
<p>Zooals was afgesproken maakten zij de terugreis met hun drieën, in Korman’s reiswagen.
</p>
<p>Op Watoeombo komende bevond Korman dat er reeds een flinke massa hout was aangekomen,
zoowel van den houtaankap als uit de <span class="ex">dessa</span>. De steenbakkers hadden een oven opgebouwd van twintigduizend steenen, en er juist
den brand in gestoken, zoodat <span class="pageNum" id="pb2.65">[<a href="#pb2.65">65</a>]</span>men over een week de gare metselsteenen kon verwachten. In de stad had hij kalk en
portland-cement besteld; zand leverde de <span class="ex">kalie</span> in elke hoeveelheid.
</p>
<p>Rencke, die in zijn schooltijd aan rechtlijnig teekenen gedaan had, zette, na eenige
studie op de teekening van den fabrikant, de <span class="corr" id="xd31e4947" title="Bron: fundatie’s">fundaties</span> heel aardig uit; tot stille tevredenheid van Korman, die gevreesd had met vragen
te zullen worden lastig gevallen over al die strepen en lijnen waarvan hij niets begreep.
</p>
<p>Zoodra zij zoover waren dat op het terrein zelf de grootte van de molenloods kon aangegeven
worden, werd deze opgetrokken. Djatihouten stijlen op steenen voetstukjes droegen
het dak, dat met gegalvaniseerd ijzer gedekt werd. De helft der loods werd ingenomen
door de molens; de andere helft, die ongeveer anderhalf meter hooger uit den grond
was, werd bevloerd en gepleisterd, terwijl een laag halfsteensmuurtje er omheen liep.
</p>
<p>Toen men dit gereed had, en aan den buitenkant ook de fundeering voor het waterwiel,
schreef Korman aan den fabrikant dat hij gereed was, en stuurde <span class="ex">koelies</span> en paarden naar de stad, om het daar, bij zijn chineeschen agent, bewaarde ijzerwerk
af te halen.
</p>
<p>Ver boven de <span class="ex">kampong</span> was een dammetje in de <span class="ex">kalie</span> gelegd, even hoog genoeg om een gootvol water af te leiden. Een <span class="ex">mandoer</span>, dezelfde die indertijd van Korman een pak slaag had gekregen, <span class="pageNum" id="pb2.66">[<a href="#pb2.66">66</a>]</span>omdat hij de terrassen niet waterpas kon maken, was daar aan het werk; en nu hij water
had bewees hij als een echte javaan daarmee de zuiverste waterpasse leiding te kunnen
maken. Bijna veertig voet boven de molenloods kwam de waterleiding uit, waarin men
desverkiezende de geheele <span class="ex">kalie</span> had kunnen aftappen.
</p>
<p>Van Soerabaja kwam nu de deskundige, de monteur der fabriek, die de installatie geleverd
had. Hij bracht een inlandsch werkman mee. Deze twee, geholpen door een zestal <span class="ex">koelies</span> van de onderneming, zetten het ijzeren waterwiel, dat uit segmenten bestond die aan
elkaar geschroefd werden, in korten tijd op de fundatie, en daarvan uitgaande, brachten
zij een as dwars door de loods aan, die zes riemschijven droeg, één voor elken pulper.
Ten slotte liet de deskundige een draaibare sluis maken, om, al naar men noodig had,
het water in het wiel te kunnen leiden of het te doen afstroomen naar de <span class="ex">kalie</span>. Toen dit alles gereed was, waarmee ongeveer twee weken waren gemoeid geweest, liet
hij den boel draaien. Daarbij bleek dat alles in orde was, althans de beweegkracht
en de transmissie; de pulpers zouden eerst gekeurd kunnen worden als er koffie was.
Doch het systeem was reeds elders beproefd en goedbevonden, dus gaf Korman zonder
aarzelen een kasaanwijzing af op Benoit voor den prijs der installatie en de onkosten
van het monteeren, waarmee de deskundige vertrok.
<span class="pageNum" id="pb2.67">[<a href="#pb2.67">67</a>]</span></p>
<p>Op de afdeelingen, en eveneens op Donowarie, was het eenvoudiger toegegaan. Daar stonden
de molens onder een <span class="ex">bamboe</span>-loods en daarnaast de gemetselde waschbakken. Water voor de pulpers en voor het wasschen
werd met <span class="ex">bamboe</span>-leidingen uit de <span class="ex">kalie</span> getrokken.
</p>
<p>De molenloods te Watoeombo stond dicht bij de administrateurswoning, en vandaar tot
aan de <span class="ex">kampong</span> werd nu het geheele terrein getransformeerd in droogbakken; in vorm gelijk aan de
primitieve aarden bakken, doch nu netjes bevloerd met metselsteenen en geheel met
portland-cement bepleisterd. In de specie die voor pleisteren gebruikt wordt, mag
geen kalk bijgemengd worden, daar deze zich door de inwerking van de natte koffie
oplost.
</p>
<p>Lang voor de koffie geplukt kon worden waren op Watoeombo de installaties gereed.
Op Marialand was men niet zoo vlug.
</p>
<p>Kapitein Kool was daar den dag na zijn aankomst begonnen het terrein, dat van Os voor
zijn installatie bestemd had, van alle kanten te bekijken en op te meten. Toen had
hij teekengereedschap te voorschijn gehaald en zich gedurende een week beziggehouden
met het vervaardigen van schetsen, die hem echter geen van allen schenen te voldoen.
</p>
<p>„We moesten eens beginnen, ouwe,” zeide van Os op een morgen.
<span class="pageNum" id="pb2.68">[<a href="#pb2.68">68</a>]</span></p>
<p>„Dat zullen we ook,” was het antwoord. „Maar mijn stelregel is: eerst met het hoofd,
dan met de handen. En met het hoofd ben ik bezig, ja bijna klaar. Kijk eens hier.”
</p>
<p>Terwijl van Os de hem voorgelegde schets bekeek, legde de genieofficier hem die uit.
</p>
<p>„Dat is drommels mooi!” riep van Os eindelijk uit. „Weet je wat, ik zeg niets meer;
ga jij je gang, al moest het nog een maand duren.”
</p>
<p>„Overmorgen ben ik klaar,” beloofde Kool. „Laat straks even een plank voor mij afschaven,
dan zal ik de werkteekeningen maken. Overmorgenochtend kan je laten beginnen met uitgraven;
ik zal het morgen uitzetten.”
</p>
<p>Kapitein Kool bleef een maand, en toen hij weg ging, wist van Os hoe hij het werk
moest afmaken. Een zestal werkteekeningen wezen het als vanzelf aan, duidelijk en
gedétailleerd als zij waren.
</p>
<p>Eindelijk was ook hij zoover dat de monteur kon komen, niet echter om een waterwiel
op te stellen, doch een kleine stoommachine.
</p>
<p>De administrateur van Marialand had namelijk één principe consequent doorgevoerd.
Zijn woning, de <span class="ex">kampong</span> en het établissement lagen precies in het centrum der onderneming. Dat had hij geacht
het meest in het belang van de zaak te zijn, en daar moest zoo mogelijk alles zich
naar regelen. Hij kon nu wel <span class="pageNum" id="pb2.69">[<a href="#pb2.69">69</a>]</span>een waterleiding maken naar het établissement, doch de kosten daarvan zouden zeer
hoog geloopen zijn; dus koos hij een stoommachine als motor voor zijn pulpers en maakte
een gewone buisleiding van <span class="ex">bamboe</span> voor het waschwater. En om dit laatste nog zoo goedkoop mogelijk in te richten, liet
hij de leiding slechts uit één <span class="ex">bamboe</span> aanleggen en een verzamelbassin metselen, dat ’s nachts vol liep, en zoodoende voor
het werk overdag genoeg uitleverde.
</p>
<p>Het opstellen van de kleine stoommachine duurde niet lang, doch bij het proefstoomen
draaide zij zeer langzaam, en toen de pulpers werden aangekoppeld weigerde zij formeel
den dienst. De monteur, een gewezen machinist van een stoomboot, zocht een week lang
naar de fout, en verklaarde eindelijk dat die moest zitten in een te kleine uitholling
van de stoomschuif, waardoor de afgewerkte stoom niet spoedig genoeg ontwijken kon
en zoodoende een tegendruk veroorzaakte.
</p>
<p>Van Os zat met de handen in het haar. Tot overmaat van ramp kreeg hij de tijding dat
er twee nichtjes van hem in Indië waren aangekomen en te Batavia zouden komen inwonen
bij hun oom, een andere broer van van Os. Dit ware nu op zichzelf genomen zoo erg
niet, maar broer kon hen om de een of andere reden niet dadelijk bergen, en had hen
daarom tijdelijk in het logement bezorgd, om hen per eerstvolgende <span class="pageNum" id="pb2.70">[<a href="#pb2.70">70</a>]</span>boot naar Soerabaja, adres van Os, op te zenden. Hij moest dus naar Soerabaja om hen
te halen.
</p>
<p>„Hoor eens,” zeide hij tot den monteur, toen de tijd drong; „loopt dat ding nu of
niet? Ik bedoel vandaag nog.”
</p>
<p>„Neen meneer,” was het antwoord. „Er is een gebrek aan de.…”
</p>
<p>„Ja wel, dat weet ik,” viel van Os in. „Er zit iets in de stoomschuif het achterste
voren, of zoo. Ik wou alleen zeggen dat ik morgen naar Soerabaja ga. Wil je meegaan
of wachten tot je chef hier komt; want dien breng ik mee.”
</p>
<p>„Ik zou liever hier blijven,” zeide de monteur. „Als de ingenieur dan komt, wou ik
er graag bij zijn.”
</p>
<p>„Goed,” besloot van Os.
</p>
<p>Korman had gehoord dat van Os met zijn installatie tobde. Hoe en wat, wist de inlander
die het vertelde niet te zeggen. Daarom besloot hij er eens heen te gaan. Op het briefje,
dat hij vanwege den kwaadaardigen hond den dag te voren verzond, kreeg hij echter
antwoord van mevrouw van Os dat haar man plotseling op reis was gegaan. Hij stelde
den tocht dus uit.
</p>
<p>Na een week kwam van Os terug, zijn nichtjes en den ingenieur medebrengende. De laatste
was een dier weinige Engelschen, die men in het buitenland aantreft vrij van de ruwe
vlegelachtige lompheid en stijve <span class="pageNum" id="pb2.71">[<a href="#pb2.71">71</a>]</span>aanstellerij, die de kenteekenen zijn van exemplaren van dat ras, zoodra zij hun eigen
land verlaten hebben.
</p>
<p>Hij was daarenboven zeer conversabel en bewegelijk, sprak bijna onberispelijk hollandsch,
en had de reis vooral voor de jonge dames met veel tact en geest weten op te vroolijken.
</p>
<p>De nichtjes, Caroline en Saartje, twee en twintig en twintig jaar oud, waren beiden
zeer blond, opgewekt, beschaafd, muzikaal en pas van de kostschool.
</p>
<p>De monteur haastte zich zijn chef te begroeten.
</p>
<p>„<span class="ex">Halloh</span> Stevens,” zeide deze; „<span class="ex" lang="en">won’t she go?</span> Wat mankeert er aan?”
</p>
<p>Door van Os vergezeld gingen zij naar de machine. En hier veranderde op eens de geheele
manier van doen van den engelschen ingenieur. Kalm en met een ernstige beradenheid
bezag hij de opstelling, en knikte een paar maal goedkeurend.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="en">Well done!</span>” zeide hij tot Stevens, die herademde. Toen, de hand aan het vliegwiel der machine
slaande, trachtte hij dit, doch vergeefs, om te draaien.
</p>
<p>„Laat dien riem even afnemen,” gelastte hij. „Heb je al stoom?”
</p>
<p>„Pas twintig pond meneer,” antwoordde Stevens met een blik op den manometer.
</p>
<p>De riem die de machine aan de overbrengende beweging verbond was er intusschen afgenomen.
Nog eens herhaalde de ingenieur zijn proef, en toen hij <span class="pageNum" id="pb2.72">[<a href="#pb2.72">72</a>]</span>met alle kracht het vliegwiel nauwelijks een duim verder kon draaien, vroeg hij om
een schroefsleutel. Hiermede draaide hij de moeren van de kussenblokken een weinig
losser, en ging voorts ook die der werkbussen na. Eindelijk lichtte hij de klepjes
van de oliekoppen op, en draaide voor de derde maal aan het vliegwiel, dat nu zonder
eenige moeite rondging.
</p>
<p>Toen zette hij de waterkraantjes van den cilinder open, liet nog één blik over het
geheel gaan en draaide langzaam aan de smoorklep.
</p>
<p>Statig zette het kleine ding zich in beweging. <span class="ex">Pf, pf</span>, deden de waterkraantjes, maar nadat deze gesloten waren, hoorde men niets meer.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="en">She ’s allright</span>,” verklaarde de ingenieur.
</p>
<p>„Ja wel,” zeide van Os, „zoo ging het laatst ook, maar dat is te langzaam, en als
de molens aangezet worden staat hij stil.”
</p>
<p>De ingenieur zeide niets, doch met een handige beweging wierp hij den riem over het
draaiende drijfwiel. De machine bleef bijna even vlug doorloopen. Nog een zetje aan
de smoorklep, en alles snorde <span class="ex" lang="en">full speed</span>.
</p>
<p>„Prachtig!” riep van Os uit. „Wacht, ik ga de dames roepen.”
</p>
<p>Van zijn afwezigheid maakte de ingenieur gebruik om den armen Stevens, die er met
open mond bij stond, een ongezouten standje te maken. En deze <span class="pageNum" id="pb2.73">[<a href="#pb2.73">73</a>]</span>kon niets anders tot zijn verdediging aanvoeren, als dat hij aan boord gewoon was
geweest met stijf aangeslagen metalen te werken.
</p>
<p>„Dat is waar,” zeide zijn chef. „Maar als je je zelf aanbiedt om landmachines te monteeren,
dan behoor je ook daarvan verstand te hebben. <span class="ex" lang="en">Never mind</span>, het overige is in orde, wees in ’t vervolg attenter.”
</p>
<p>De dames vonden het natuurlijk heel mooi; maar van Os was in de wolken. Morgen moest
er geplukt worden, en hoezeer zijn vrouw ook tegenstribbelde en beweerde dat zij nooit
klaar zou komen, wilde hij invitaties rondzenden aan alle heeren in de buurt om in
den namiddag te komen en vervolgens een klein maalfeest mede te vieren.
</p>
<p>Dat zij allen aan de uitnoodiging voldeden behoeft wel geen betoog, en eenstemmig
was de bewondering over de practische inrichting van het établissement.
</p>
<p>Aan den rand van het boschje, waarin het woonhuis stond, lag een vrij gelijkmatig
hellend terrein. Bovenaan waren drie terrassen uitgekapt. Op het hoogste stond een
loods, met steenen vloer, welke vloer van hout was voortgezet en met een dikke pleisterlaag
bedekt tot over het tweede terras heen, alzoo daarop een bovenverdieping vormende.
Deze bovenverdieping was, met het hoogste terras, de ontvangloods der roode koffie.
Door gaten in den vloer, die in trechters uitkwamen, liep de koffie door water <span class="pageNum" id="pb2.74">[<a href="#pb2.74">74</a>]</span>gestuwd en medegevoerd in de pulpers, die beneden stonden op het tweede terras, waar
een kleine afgescheiden ruimte ook de stoommachine en ketel inhield. Het derde terras
bestond uit vier waschbakken. Dit alles was onder dak en omsloten door een traliewerk
van zoogenaamd volièregaas. Nog lager waren de droogbakken, terrasvormig vóór en naast
elkander, door een vernuftig gotenstelsel gescheiden, waarlangs men de koffie, als
die gewasschen was, met een waterstraal op de bakken kon doen loopen. Behalve de stoker
voor de machine, waren twee man voldoende om de geheele installatie te doen werken.
</p>
<p>Toen de gasten verzameld waren, leidde van Os hen naar de molenloods en nam het ontvangen
van de koffie een aanvang. Door een <span class="ex">mandoer</span> en een <span class="corr" id="xd31e5102" title="Bron: ambonneesch">amboneesch</span> opzichter geleid, liep dit, dank zij de tucht die bij alles op Marialand heerschte,
zeer spoedig af. Daarop ging men het trapje af naar de machinekamer. Slechts de dames
en de administrateurs konden hierin een plaats vinden, de anderen stonden in de ruimte
bij de pulpers.
</p>
<p>Op de smoorklep was een bloemruiker gebonden; en terwijl een bediende champagne presenteerde,
noodigde de ingenieur mevrouw van Os uit de machine in beweging te stellen.
</p>
<p>„Ik durf niet,” zeide zij. „Laat Caroline het maar doen.”
<span class="pageNum" id="pb2.75">[<a href="#pb2.75">75</a>]</span></p>
<p>Caroline durfde wel. Zij trad naar voren en draaide op aanwijzing van den ingenieur
aan het wieltje. Daarbij had zij uit vrees voor olievlekken de mouw van haar japon
hoog opgetrokken en vertoonde een buitengewoon fraaigevormden arm. Trouwens het heele
tooneeltje, toen de machine begon te draaien en de aanwezigen een luid hoera deden
opgaan, had iets zeer frisch en levendigs, geaccompagneerd als het werd door het geklater
van het vallende water en het knarsen van de koffie in de pulpers.
</p>
<p>Men had eindelijk genoeg gekeken en allen begaven zich naar het woonhuis, om zich
met een bittertje of een glas port voor te bereiden tot het diner. Aan tafel werd
toast na toast geslagen. Doch toen Messner den gastheer prees over zijn practischen
blik bij de inrichting van de installatie, nam deze het woord en verklaarde dat de
eer daarvan geheel aan zijn vriend Kool toekwam.
</p>
<p>„’t Is waar ook,” zeide Korman. „Dat boek … ik heb het niet kunnen krijgen. Heb jij
het?”
</p>
<p>„Neen,” antwoordde van Os. „Dat was een ui.”
</p>
<p>„Hoe flauw!” mompelde Korman. Doch hij werd niet boos; daartoe was hij op het oogenblik
niet in een stemming. Er was met hem sedert het laatste uur iets zonderlings voorgevallen.
Eerst wist hij niet wat het beteekende en meende dat hij koorts had. Een extra bittertje,
anders voor hem een afdoend <span class="pageNum" id="pb2.76">[<a href="#pb2.76">76</a>]</span>middel, hielp ditmaal niet; doch toen hij aan tafel zat en links van zich Caroline
van Os vond … o, toen zag hij plotseling weer dien arm aan de smoorklep en een hevige
begeerte maakte zich van hem meester om dien meer, altijd! te mogen zien, hem tevens
te kunnen verbergen voor de onbescheiden blikken van ieder ander. Hij dacht niet aan
Li, aan zijn kinderen, aan niets als aan dien blanken arm, dien hij detailleerde in
zijn vormen en lijnen tot het kuiltje toe in den elleboog.…
</p>
<p>Na tafel speelden de dames op de piano, en later op den avond werd dit instrument
voor het raam der binnengaanderij geschoven om den dans te accompagneeren der jongelui
in de voorgalerij. Korman stond in de deuropening, zich verwenschende dat hij niet
kon dansen en geen oogenblik de bevallige gestalte van Caroline uit het oog verliezende,
woedend als nu Rencke, dan van Everdingen, dan Brisson haar omvatten.…
</p>
<p>En het verliet hem niet meer, ook niet toen de gewone gang van het werk hem tot bedaarder
nadenken dwong. Li was wel goed, maar men kon toch zijn heele leven niet tegen zoo’n
bruin gezicht blijven kijken, en ook vond hij het nu eensklaps jammer om het geslacht
der Kormans voorgoed in de donkere kleur te converteeren. Wat een verschil toch! In
het gezicht mocht het minder opvallen, maar <span class="pageNum" id="pb2.77">[<a href="#pb2.77">77</a>]</span>op zoo’n arm! En verder! Hoe echter moest hij het tot stand brengen? Li wegzenden …
wat zou Messner doen? En toch, niettegenstaande alle moeielijkheden die hij voorzag,
wilde hij het niet opgeven.
</p>
<p>De meisjes blijven een maand of drie, had van Os gezegd; welnu, die tijd was lang
genoeg om alles voor te bereiden, en eindelijk zou hem wel een denkbeeld invallen
om met fatsoen Li weg te krijgen en Caroline in haar plaats. Intusschen zou het zaak
zijn dikwijls naar Marialand te gaan; een voorwendsel was gemakkelijk te vinden …
een digestiebezoek om te beginnen.
</p>
<p>Doch in de eerste dagen kwam er niet van. De pluk was begonnen. Brisson werd op het
hoofdkwartier ontboden en belast met het toezicht op het malen en de verdere behandeling
der koffie. In zijn vrije oogenblikken liet Korman hem aan de boeken werken, die nu
van den beginne af opgehaald, in behoorlijken vorm werden ingericht.
</p>
<p>In Brisson’s plaats werd voorloopig de hoofd-<span class="ex">mandoer</span> van Rencke gezet, terwijl Korman een oproeping in de couranten had laten plaatsen
voor een nieuwen opzichter. Aan beide europeanen gaf deze regeling, vooral in de eerste
dagen, veel werk.
</p>
<p>Eén zaak baarde Korman veel zorg. Hij moest dit jaar een paar honderd picols gouvernementskoffie
koopen, en als het wat lang duurde eer hij een <span class="pageNum" id="pb2.78">[<a href="#pb2.78">78</a>]</span>employé had voor de afdeeling van Brisson, zou de hoofd-<span class="ex">mandoer</span> dien inkoop moeten leiden. Dat was de kat op het spek binden, met andere woorden
den man in sterke verleiding brengen ten eigen bate te ruim te meten en er zoo een
duitje uit te knoeien.
</p>
<p>Korman besloot een laatste poging aan te wenden om van Everdingen tot andere gedachten
te brengen wat betrof den opkoop van koffie.
</p>
<p>Voor de eerste maal sedert het feest op Marialand ging Korman van Watoeombo weg. Nauwelijks
had hij de <span class="ex">kampong</span> achter zich, of weer hield datgene zijn gedachten bezig dat er sedert zijn ontmoeting
met Caroline van Os nooit geheel uit was geweest. Alleen, waar het een zaak betrof
die hem persoonlijk aanging, kon hij nooit in geregelde volgorde nadenken. Steeds
nam hij sprongen van de voorbereiding eener zaak, als hij al zoover kwam, tot op het
geheel gereedzijn en de gevolgen daarvan voor hem zelf. Zooals nu, op zijn <span class="corr" id="xd31e5143" title="Bron: rid">rit</span> naar Sabrang, moest hij tot drie, viermaal toe zijn gedachten terugdringen van het
punt dat zij bereikt hadden, namelijk het huwelijksleven met Caroline, tot de vraag
hoe van Li af te komen en hoe Caroline … aan te klampen, zooals hij dat bij zichzelf
uitdrukte.
</p>
<p>Hij stond voor van Everdingen’s woning vlugger dan hem lief was, ja eigenlijk hinderde
het hem dat hij niet nog wat had kunnen doorrijden en zich bij <span class="pageNum" id="pb2.79">[<a href="#pb2.79">79</a>]</span>zijn overdenkingen houden, te meer daar hij nu niet gereed was met zijn argumenten
in de zaak waarover hij van Everdingen had te spreken.
</p>
<p>Maar hij was er, en dus steeg hij af, zich echter verwonderende van Everdingen niet
voor den dag te zien komen. Op het werk waar hij langs gereden was, had hij hem ook
niet gezien; waar duivel zat de vent?
</p>
<p>„Hei, <span class="ex">djongos</span>!”<a class="noteRef" id="xd31e5156src" href="#xd31e5156">23</a> riep hij naar binnen gaande. Geen jongen, doch Minah verscheen. Met haar slofjes
klikklakkende over de <span class="ex">bamboe</span>-mat draaide zij op hem af, en zichtbaar was de teleurstelling op haar ronde gezichtje,
toen Korman van haar coquet persoontje in ’t geheel niet aangedaan scheen.
</p>
<p>„Waar is meneer?” vroeg hij op ongeduldigen toon.
</p>
<p>„<span class="ex">Tobat</span>,” klaagde Minah; „meneer is uit. Hij is in de laatste dagen altijd uit, en komt soms
niet eens rijsttafelen.”
</p>
<p>„Is hij bij meneer Biezeman?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Neen,” zeide Minah verbaasd. „Op Soemberpetong. Om teekeningen te maken van den molen
daar. Hij zeide dat de <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> het gelast had.”
</p>
<p>Op Soemberpetong! Minah gebruikte hier den inlandschen naam voor het land van van
Os.
</p>
<p>Korman stond als versteend. Soemberpetong! Marialand! En dat terwijl hij zijn tijd
met nietsdoen verknoeide! <span class="pageNum" id="pb2.80">[<a href="#pb2.80">80</a>]</span>Een beeld, van Everdingen vrijende met Caroline, teekende zich in zijn gedachten af
en deed hem de vuisten ballen. Vervloekt! En toen herinnerde hij zich op eens wat
Li hem bij zijn terugkomst verteld had van Minah …
</p>
<p>„Op mijn last, haha!” stootte hij uit. „Heeft hij je dat wijsgemaakt, domoor? Ja wel,
op mijn last! Oók als hij straks een der jonge dames als zijn vrouw hier in huis brengt
zeker?”
</p>
<p>Een donkerder tint overtoog Minah’s gelaat, haar borst ging hevig op en neer, en een
stap nader komende greep zij met haar rechterhand den opslag van Korman’s jas.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Apa betoel?</span>”<a class="noteRef" id="xd31e5187src" href="#xd31e5187">24</a> vroeg zij.
</p>
<p>Hij maakte dat bevestigend keelgeluid, in Indië gebruikelijk, en nam tevens haar hand
van zijn jas weg, om op een heel anderen toon voort te gaan.
</p>
<p>„Pas op,” zeide hij; „als iemand het zag!” Doch haar hand hield hij vast, haar zachtjes
voortduwende tot in van Everdingens slaapkamer.
</p>
<p>„<span class="ex">Soedalah!</span>” zeide Minah. „Als hij mij ontrouw is, waarom zou ik hem trouw zijn.”
</p>
<p>„En nu,” gebood Korman bij het weggaan, „mondje dicht, hoor! Ook over dat andere dat
ik je gezegd heb.”
</p>
<p>Op den terugweg ontmoette hij van Everdingen. Hij schrok er van; dat was op het randje
af!
<span class="pageNum" id="pb2.81">[<a href="#pb2.81">81</a>]</span></p>
<p>„Zoo, verliefde ridder!” begroette hij hem. „Ik hoor dat je op Marialand geweest bent;
<span class="ex">vues</span> hè?”
</p>
<p>„Ja,” zeide van Everdingen, insgelijks lachend. „Op de installatie van ginds. Ik dacht,
waarom zouden wij niet van het goede voorbeeld profiteeren, en heb meneer van Os gevraagd
of ik zijn inrichting mocht opmeten en nateekenen. Toen heeft hij mij toegestaan zijn
eigen teekeningen te copieeren; doch bij hem aan huis; hij wilde ze niet uit handen
geven.”
</p>
<p>„Niet kwaad bedacht,” vond Korman. „Heb je tijd om vanavond op Watoeombo te komen?”
</p>
<p>„Zeker!”
</p>
<p>„Kom dan vóór den eten, en deel in onzen pot.”
</p>
<p>Bij den zijweg, dien van Everdingen afgekomen was, hield Korman zijn paard een oogenblik
in, als dacht hij er over naar Marialand te rijden.
</p>
<p>„Neen,” zeide hij halfluid en zijn paard wederom aanzettende, „nog niet.” En met groot
leedvermaak dacht hij aan den poets dien hij van Everdingen gespeeld had. Ook de uitnoodiging
van hedenavond zou een steentje bijdragen; Minah moest immers gelooven dat van Everdingen
weer naar Marialand ging! Wat een leelijk gezicht zou hij trekken als hij, in plaats
van Caroline, de bruine Minah naar het bureau van den burgerlijken stand moest geleiden!
</p>
<p>Het gelukte hem intusschen niet van Everdingen <span class="pageNum" id="pb2.82">[<a href="#pb2.82">82</a>]</span>dien avond te bewegen tot het opkoopen van koffie. De tuinen op Sabrang stonden goed,
meende deze, en zouden voldoende opbrengen om hun langs eerlijken weg een gezonde
verdienste te bezorgen.
</p>
<p>Korman drong niet sterk aan, hoewel hij in van Everdingen’s gevoelen niet deelde,
althans wat de tuinen van Watoeombo betrof. Hij had een flauw besef dat die niet voldoende
produceerden, dat Messner naar gelang van zijn aanplant meer maakte, om niet te spreken
van Marialand waar de koffie in alle tuinen haast even mooi stond, zonder schrale
plekken. Alleen door opkoop van gouvernementskoffie was het goed te maken; zonder
die hulp zou Benoit al heel gauw vragen doen die minder aangenaam waren.
</p>
<p>Even na het avondeten kwam de <span class="ex">plajangan</span>. De trommel openende vond Korman die vol brieven.
</p>
<p>„Wat een schep!” zeide hij. „Heb je lust ze te lezen<span class="corr" id="xd31e5225" title="Bron: .">?”</span>
</p>
<p>„Hoe zoo?” vroeg van Everdingen.
</p>
<p>„Het zijn sollicitaties, ingekomen op onze advertentie,” lichtte hem Korman in. „Je
kunt merken dat de tijden veranderen; een jaar of wat geleden kon je je blind zoeken
naar een employé; nu is er overvloed. Vier en dertig!” riep hij uit, de brieven tellende.
„Hier, pak aan!”
</p>
<p>Zij lazen, elkaar de brieven overreikende, en toen zij gereed waren bleven beiden
eenige oogenblikken zwijgen.
<span class="pageNum" id="pb2.83">[<a href="#pb2.83">83</a>]</span></p>
<p>„Er zijn er bij die je zóó opzij kunt leggen,” merkte Korman eindelijk aan.
</p>
<p>„Ja, de meesten zelfs!” stemde van Everdingen toe. „Die van <span class="ex">sinjo</span>’s en gepensionneerden bijvoorbeeld. Weet u wie mij het meest lijkt?”
</p>
<p>„Die … waar is de brief … die maar een paar regels schrijft, bedoel je?”
</p>
<p>„Ja.”
</p>
<p>„Hier heb ik hem,” zeide Korman. „Hm … ja; ’n flinke hand en weinig omhaal … Lamers
heet hij. Vooruit dan maar! Hij kan komen.”
</p>
<p>Nog dienzelfden avond schreef Korman aan Lamers, blij in het vooruitzicht dat die
plaats nu spoedig vervuld zou zijn en hij zelf meer tijd zou hebben om voor zijn bijzondere
belangen te zorgen.
</p>
<p>Intusschen begrijpende dat niets zijn zaak meer schaden kon dan zich niet te vertoonen
en den ander vrij spel te laten, zette hij zich den volgenden middag te paard en reed
naar Marialand.
</p>
<p>„Ik kom nog eens op mijn gemak kijken naar je installatie,” zeide hij na gegroet te
hebben.
</p>
<p>„Dat is goed,” zeide van Os. „Alleen zal je mij moeten excuseeren; morgen gaat de
post en ik heb heel wat te schrijven. De meisjes zullen je wel gezelschap houden.”
</p>
<p>„En Caroline kan meneer de noodige ophelderingen geven,” voegde Saartje er bij. „Zij
studeert voor machinist.”
<span class="pageNum" id="pb2.84">[<a href="#pb2.84">84</a>]</span></p>
<p>„Trekt u dat vak werkelijk aan?” vroeg Korman, terwijl zij opwandelden. „Ik wil zeggen …”
stotterde hij<span class="corr" id="xd31e5253" title="Niet in bron">,</span> „de kennis van … ahem … de werktuigkunde.”
</p>
<p>„O neen,” lachte zij. „Het is enkel nieuwsgierigheid. Ik kon niet goed velen dat het
machinetje voor mij zooveel geheimzinnigs bleef behouden.”
</p>
<p>„Nu jokt zij heusch,” zeide Saartje. „Oom had van den ingenieur een boekje gekregen,
moet u weten, om van buiten te leeren. Als dan de inspecteur van het stoomwezen kwam
kon oom zijn examen doen … verbeeld u, voor stoker! Toen oom er één avond in had zitten
lezen, werd hij wanhopig van al die vreemde namen van dingen die hij niet vinden kon.
Caroline is daarop met onuitputtelijk geduld aan het zoeken en vergelijken gegaan,
tot zij op een goeden dag oom alles kon uitleggen en aanwijzen.”
</p>
<p>„Dat is knap,” vond Korman.
</p>
<p>„Saartje overdrijft,” zeide Caroline. „Ik heb eenvoudig den inlandschen drijver uitgehoord,
die al die namen kende; het eenige moeielijke was de woorden te herkennen, zooals
hij die <span class="corr" id="xd31e5260" title="Bron: raadbraakte">radbraakte</span>.”
</p>
<p>Zij gingen door de <span class="ex">takker</span>-loods, waar de amboneesche opzichter bezig was de koffie te ontvangen en de machinekamer
in. Korman bespeurde dadelijk een verschil met de vorige maal dat hij hier geweest
was. Het was schooner. De vloer zoowel als de machine. Langs het latwerk was een plank
gespijkerd en daartegenaan <span class="pageNum" id="pb2.85">[<a href="#pb2.85">85</a>]</span>hingen in keurige orde de schroefsleutels, oliekannen; pakking en andere waarlooze
stukken. Zelfs het brandhout was netjes opgestapeld.
</p>
<p>Met zichtbare deferentie groette de inlandsche drijver—een maleier—de binnentredende
jonge dame, en deelde haar mede dat hij door den opzichter aangezegd was over een
kwartier stoomklaar te zijn.
</p>
<p>„Hoe vindt u mijn studeerkamertje?” vroeg Caroline.
</p>
<p>„Prachtig,” zeide Korman. „Ik wist niet dat het in een machinekamer zoo zindelijk
kon zijn. U is nu zeker op de hoogte van alles?”
</p>
<p>„O ja,” antwoordde zij. „Erg moeielijk is het niet.”
</p>
<p>Zij praatten nog wat door, tot het sein op een miniatuur <span class="ex">kenthong</span> boven weerklonk en het malen een aanvang nam.
</p>
<p>Caroline zette zelf de machine in beweging, doch als Korman ditmaal gehoopt had nogmaals
den fraaien arm te zien, dan had hij mis gerekend, want de jonge dame was nu aan het
werk gewoon.
</p>
<p>Over één zaak was hij echter tevreden. Het kostte hem namelijk volstrekt geen moeite
meer om met de meisjes te praten; de woorden kwamen als vanzelf; hij vond zich zeer
onderhoudend en hoopte dat de anderen die meening deelden. Het scheen wel zoo, want
bij het naar huis gaan zeide Caroline:
</p>
<p>„Foei, wat hebben we gebabbeld; meneer Korman heeft haast geen tijd gehad om iets
te zien.”
<span class="pageNum" id="pb2.86">[<a href="#pb2.86">86</a>]</span></p>
<p>„Toch wel,” zeide Korman overluid, en toen zich naar Caroline overbuigende, fluisterde
hij haar in: „Ik heb u immers gezien?”
</p>
<p>Het was te donker, maar anders had Korman kunnen zien hoe Caroline te gelijk een kleur
kreeg en een onwillige beweging maakte.
</p>
<p>Voor heden echter was voor Korman dit de finale geweest van zijn hofmakerij. Op het
laatste eindje van den weg liet hij Saartje de kosten van het gesprek dragen, en was
blij toen hij onder de vleugelen van van Os in de voorgaanderij zat, en een bittertje
hem deed herstellen van de doorgestane moeite.
</p>
<p>Het avondeten liep vlug af, en daarna gingen van Os en Korman naar de voorgaanderij,
doch de dames bleven achter.
</p>
<p>„Hè,” zuchtte van Os; „ik ben blij dat die schrijverij achter den rug is. Het spijt
mij dat ik je alleen moest laten, maar na tafel is het mij onmogelijk een letter op
papier te zetten.”
</p>
<p>„Och,” zeide Korman, „ik heb me uitstekend geamuseerd. Veel gezien heb ik natuurlijk
niet, want het was een gepraat zonder eind.”
</p>
<p>„Dat begrijp ik,” lachte van Os. „Ja, op den duur zou ik de meisjes hier niet kunnen
hebben. ’t Is te lastig; je moet ze bezighouden, weet je, en dat kost meer tijd dan
ik missen kan. Apropos, we komen eerstdaags eens bij jou.”
<span class="pageNum" id="pb2.87">[<a href="#pb2.87">87</a>]</span></p>
<p>„Doe dat niet!” riep Korman verschrikt uit. „Mijn huiselijke omstandigheden …”
</p>
<p>„Poeh!” deed van Os. „Ze zijn in Indië geboren—de meisjes bedoel ik.”
</p>
<p>„Ja wel, maar …” zeide Korman. „Hoor eens. Als je in den knoei zat met het een of
ander waar je geen raad mee wist, wat zou je doen?”
</p>
<p>„Dat hangt er van af,” zeide van Os verwonderd. „Je zoudt iemand anders kunnen raadplegen,
bijvoorbeeld; hoewel dat gewoonlijk niet veel helpt.”
</p>
<p>„Misschien in mijn geval wel,” meende Korman.
</p>
<p>„Aha, gewichtige mededeelingen. Dat is een buitenkansje,” spotte van Os. „Kom maar
over de brug; maar laat ik je eerst nog ’n grogje inschenken.”
</p>
<p>„Ziezoo. Wat heb je nu?” vervolgde hij nadat dit gewichtige werk volvoerd was. „<span class="ex">Soesah</span> met je geldschieter?”
</p>
<p>„Neen, daar behoef ik niet bang voor te zijn,” zeide Korman. „Het is iets anders.
Ik zou je er niet over gesproken hebben, als je daar even dat plan niet geopperd had …
het is eigenlijk nog wat vroeg … hm, ik kan, dat begrijp je, niet altijd ongetrouwd
blijven …”
</p>
<p>Van Os begon te begrijpen. Zachtjes fluitend bleef hij vlak voor zich uit staren,
met de strakke uitdrukking van iemand die eerst meer hooren wil alvorens zijn goed-
of afkeuring te laten blijken.
<span class="pageNum" id="pb2.88">[<a href="#pb2.88">88</a>]</span></p>
<p>„Sinds de vorige keer dat ik hier was,” ging Korman voort, „heb ik gemeend dat … hoe
zal ik het zeggen … dat ik er niet te lang mee wachten moest; en dat je nichtje Caroline …
Zie je, eigenlijk kan ik nog niets zeggen; maar toch zou ik niet graag hebben dat
zij in aanraking kwam met … je weet wel.”
</p>
<p>„Dat is duidelijk,” zeide van Os. „Je kunt moeielijk zeggen: ‚Kijk, daar heb je nu
mijn huishoudster. Zou je zoo vriendelijk willen zijn haar plaats in te nemen?’ Bedoel
je het zoo niet?”
</p>
<p>„Juist!” antwoordde Korman. „Daarbij komt dat ik in een heel bijzondere positie verkeer,
doordat ik kinderen heb. Anders zou je, als je dergelijke plannen hebt, tegen je huishoudster
kunnen zeggen: ruk uit! En mocht het mislukken, dan neem je een ander. Maar <span class="ex">ik</span> kan dat niet doen. Nu dacht ik de zaak uit te stellen … dat wil zeggen mij te bepalen
tot een vriendschappelijken omgang en later je nicht na te reizen. Als jij me intusschen
een handje helpen wou …”
</p>
<p>„Ik? Hoe bedoel je dat?” vroeg van Os.
</p>
<p>„Wel … het is natuurlijk de vraag of je er vóór bent.”
</p>
<p>„Gesteld dat het zoo is.”
</p>
<p>„Me dunkt dat het dan niet moeielijk is. Ik kom hier af en toe, en jij plaagt haar
een beetje …”
<span class="pageNum" id="pb2.89">[<a href="#pb2.89">89</a>]</span></p>
<p>„Dankje,” zeide van Os, „dat doe ik niet. Ik wil je wel van dienst zijn, maar niet
op die manier. Je moet zelf zien of je het met Caroline vinden kunt; daar bemoei ik
mij niet mee. Om je te bewijzen dat ik je niet ongenegen ben, zal ik je al dadelijk
iets vertellen wat je nuttig kan zijn. Weet je waarom mijn broer de meisjes hierheen
gestuurd heeft?”
</p>
<p>„Nog niet.”
</p>
<p>„Ik weet het eigenlijk niet zeker, maar ik ken hem en heb zoo mijn vermoedens. Nauwelijks
waren de meisjes hier, of ik las in de courant dat hij zijn pensioen zou aanvragen.
Nu is mijn broer altijd een erge duitendief geweest, en zou hij nooit zijn pensioen
hebben genomen als hij niet voor het mindere inkomen een aequivalent had gevonden.
Begin je hem te snappen?”
</p>
<p>„Neen,” zeide Korman, met een onwillekeurige blik op de brandyflesch, waaruit van
Os al sprekende een derde grogje prepareerde.
</p>
<p>„Je weet toch wel wat een aequivalent is?” vroeg van Os.
</p>
<p>„Ja wel,” zeide Korman. „Een ding dat, als ze het niet vinden kunnen, de regeeringsmannen
belet noodige veranderingen en verbeteringen in te voeren.”
</p>
<p>„Je wordt nog uiig op den laten avond,” zeide van Os. „Welnu, mijn broer heeft dat
gevonden in het fortuin van de meisjes. Begrijp je het nu?”
<span class="pageNum" id="pb2.90">[<a href="#pb2.90">90</a>]</span></p>
<p>„O!” riep Korman uit. „Hoe kon ik dat weten!”
</p>
<p>„Dat is waar,” stemde van Os toe. „Daar had ik niet aan gedacht. En … weet je wat …
ik vind het een nobele streek van je dat je daar in ’t geheel niet naar gevraagd hebt.
Ik zal je helpen, kerel; dat beloof ik je nu. Haha! en mijn broer een kool stoven.
Hij, die dacht dat de binnenlanden veilig waren, en zeker van hier uit de meisjes
ergens heengebracht zou hebben waar op geen tien paal afstand een vrijer te vinden
was! ’t Zou mij niets verwonderen of hij ging naar Holland.”
</p>
<p>„Dus zou ik haar hier nog moeten vragen?”
</p>
<p>„Natuurlijk,” zeide van Os. „Ik zal er met mijn vrouw over spreken, en kom wel eens
op Watoeombo: Heb zoolang geduld.”
</p>
<p>Toen Korman op den weg naar huis was, bedacht hij plotseling dat hij geheel vergeten
had over van Everdingen te spreken. <span class="ex">Soedah!</span> dien zou toch spoedig de lust vergaan; en zoo niet, dan was Saartje er ook nog. Want
het was zonderling, nu hij wist dat de meisjes fortuin hadden, was het alsof de persoonlijke
voorkeur die hij Caroline gegeven had sterk verminderde, verbleekte door den goudglans
die haar omstraalde. Het eenige was dat Saartje zooveel jonger was. Een vrouw moest
niet te jong zijn; zij behoorde zich rekenschap te kunnen geven van wat zij deed als
zij trouwde, om niet naderhand te gaan zaniken <span class="pageNum" id="pb2.91">[<a href="#pb2.91">91</a>]</span>over verloren illusies en dergelijken. Want het te jonge trouwen der meisjes in Indië
was voor driekwart de oorzaak der vele echtscheidingen in dat land, meest een jaar
of twee drie na het huwelijk. Als halve kinderen die zij zijn, verrast hen de huwelijksaanvraag;
hopende getrouwd nog meer vrijheid te hebben dan thuis, rijker te kunnen leven, nieuwsgierig
naar den omgang met een man, zeggen zij ja, om na korten tijd te bemerken dat hun
nieuwe toestand niet beantwoordt aan het door hen gedroomde ideaal. En dan is de man
de schuld van alles, tot zij zich verbeelden door hem bedrogen en misleid te zijn
en hunkeren van hem ontslagen te worden, om in een vrije positie te kunnen doen en
laten wat zij willen.
</p>
<p>Het was over tienen toen hij thuiskwam. Naast het geraas van de <span class="ex">kalie</span> weerklonk nog dat van het waterwiel, niet ongelijk aan het geklepper van een raderstoomboot.
Korman verkleedde zich eerst en ging toen naar de molenloods, waar hij Rencke en Brisson
vond, de eerste om den ander wat gezelschap te houden bij het eentonige opzicht over
het malen.
</p>
<p>„Veel binnengekomen?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Honderd dertig kisten,” antwoordde Brisson; „behalve de <span class="ex" lang="ms">taik loewak</span>.”
</p>
<p>„Mooi zoo, dat begint goed te gaan. En is er nog wat bereide koffie ontvangen?”
<span class="pageNum" id="pb2.92">[<a href="#pb2.92">92</a>]</span></p>
<p>„Pas drie picol. Ze vroegen het hier te mogen brengen, maar dat wilt u immers niet
hebben?”
</p>
<p>„Neen, zeker niet,” zeide Korman. „Waarom is dat? Knoeit die vent?”
</p>
<p>„Ik geloof het niet,” zeide Brisson. „Maar zooals u weet, de eene inlander vertrouwt
den ander niet.”
</p>
<p>„Binnen een week kan Lamers, de nieuwe opzichter, hier zijn. Zeg hun dat, en laat
hen tot zoolang maar scharrelen. Hoe is het, ben je bijna klaar?”
</p>
<p>„Ja, meneer, ’t is zoo gedaan.”
</p>
<p>Een oogenblik later hield het geknars van de molens op, en gingen zij ieder naar zijn
huis. Korman om aan de zijde van Li te liggen droomen over zijn huwelijksplannen.
</p>
<p>Geduldig wachtte hij nu tot van Os kwam. Dit gebeurde echter in de eerstvolgende week
niet. Intusschen was de nieuwe opzichter gekomen en aan het werk gezet.
</p>
<p>Lamers voldeed echter niet aan de verwachting die Korman, afgaande op zijn brief,
van hem gekoesterd had. Dat schrijven toch had een zekere beschaving doen veronderstellen,
die de man geheel en al miste. Ruw in voorkomen en manieren maakte hij een ongunstig
verschil met de andere jongelui van Watoeombo. Op zijn werk was echter in den eersten
tijd geen aanmerking te maken; hij ging op zijn tijd naar de tuinen, kon goed met
het volk omgaan, was netjes <span class="pageNum" id="pb2.93">[<a href="#pb2.93">93</a>]</span>op zijn administratie en.… kocht veel koffie op.
</p>
<p>„Jongens, meneer,” zeide Brisson op een morgen tot Korman, „wat zet die Lamers een
vaart! Hij is nog geen tien dagen hier en heeft al over de zestig picols.”
</p>
<p>„Is hij razend?” riep Korman uit. „Dat moet niet; op zoo’n manier komt er niets in
het gouvernementspakhuis, en zouden wij in ’t oog loopen. Stuur hem eens een boodschap.…
of weet je wat, laat hem dien inlander, die zoo’n beetje den baas speelt bij den aanvoer,
eens hierheen zenden.”
</p>
<p>Terwijl Brisson om aan dezen last te voldoen zich naar zijn schrijftafel begaf en
een briefje aan Lamers opstelde, wandelde Korman het kantoor uit, de voorgalerij in.
Er waren nu twee weken verloopen sedert zijn gang naar Marialand, en nog hoorde of
zag hij niets van van Os. Door uitvragen van den man die het rapport van Sabrang ’s
morgens bracht, was hij te weten gekomen dat van Everdingen er in dien tijd nog driemaal
geweest was. Waar moest dat heen? Hij beschuldigde zichzelf van groote domheid dat
hij tegenover van Os zoo openhartig geweest was. Die hield hem natuurlijk voor den
gek, terwijl hem tevens de gelegenheid was afgesneden om zelf zijn belangen te behartigen.
</p>
<p>Plotseling ondervangt een witte stip, op den weg tegenover hem, zijn starenden blik.
Waarachtig, het <span class="pageNum" id="pb2.94">[<a href="#pb2.94">94</a>]</span>was van Os! Korman’s hart klopte tot in zijn keel; in groote spanning wachtte hij
den komende af.
</p>
<p>„Zoo, <span class="ex" lang="en">old fellow</span>!” riep de oudkapitein afstijgende, terwijl hij Korman, die hem te gemoet kwam, de
hand drukte. „Ja, ja,” vervolgde hij de drie treden van de voorgaanderij opstappende,
„ik praat al engelsch ook. Dat komt er van als je nichtjes te logeeren hebt die pas
van de kostschool komen.”
</p>
<p>„Sst,” deed Korman; „er zit iemand in ’t kantoor.”
</p>
<p>„Maak je niet ongerust,” zei van Os. „Ja wel—ik zal straks eens naar je molens kijken,
maar eerst wat te drinken hebben. Ik heb het wel aan je verdiend!”
</p>
<p>Korman riep den bediende.
</p>
<p>„Een potje bier?” vroeg hij, en toen van Os toestemmend knikte, gelastte hij den jongen
dat te brengen.
</p>
<p>Te gelijk met het gevraagde kwam ook Li voor. Zij begroette den gast, die haar handje
in de zijnen nam en haar eenige oogenblikken als medelijdend aankeek, tot groote ergernis
van Korman.
</p>
<p>Op zijn dooie gemak dronk van Os zijn glas bier, daarbij Li vragende naar de kinderen
en vertellende van zijn dochtertjes, als schepte hij er genoegen in Korman zoo lang
mogelijk te laten wachten. Eindelijk stond hij op en begaven zich de beide mannen
naar de ledige molenloods. In een hoek daarvan was een <span class="pageNum" id="pb2.95">[<a href="#pb2.95">95</a>]</span>klein kantoortje afgescheiden, waar zij plaats namen.
</p>
<p>„Nu ouwe,” begon van Os, „je kansen staan goed. Maar ’t heeft kracht gekost! Je boft
er mee dat mijn vrouw Caroline zoo goed mag lijden en haar graag hier in de buurt
zou hebben.”
</p>
<p>„Heb jullie het haar gezegd?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Zoo mal niet,” was het antwoord. „Neen, we hebben dat erg <span class="ex">pinter</span> aangepakt. In de eerste dagen hebben we de lui zoo eens de revue laten passeeren,
om te zien of zij ook wou aanbijten. Maar zij was ons te slim af. Ten laatste heeft
mijn vrouw haar alleen onderhanden genomen, en haar afgeschilderd wat haar wachtte
bij mijn broer, en hoe leuk het zou zijn als ze hier kon blijven. En wat denk je dat
ze geantwoord heeft?”
</p>
<p>„Zeg het maar.”
</p>
<p>„Dat employés toch ook dikwijls van de eene onderneming naar de andere trokken. Slim
hè? Ze liet zoodoende mijn vrouw uit den hoek komen, want die moest jou toen wel noemen.
Jij of van Everdingen, zei ze. Nu, die had bij ons zitten vertellen dat hij in stilte
geëngageerd was in Holland, dus bleef jij alleen over. Toen kwamen je kinderen op
de proppen; en zij kon zich toch ook niet op een bordje aan je laten presenteeren …
Enfin, het eind van de geschiedenis was dat zij zei: als je haar vroeg, dan zou zij
erover denken; maar in ieder geval de voorwaarde stellen <span class="pageNum" id="pb2.96">[<a href="#pb2.96">96</a>]</span>dat je de kinderen naar Europa stuurde. Ik heb er een dag of vijf over heen laten
loopen eer ik hier naar toe kwam, en nu moet jij nog een paar dagen wachten eer je
op Marialand komt; want ik wil om den dood niet dat zij merkt dat ik of mijn vrouw
je een handje geholpen hebben. Oef! is dat lang praten! Laat ons nu een bittertje
gaan pakken.”
</p>
<p>„Wacht nog even,” zeide Korman. „Kan ik nu dadelijk met haar spreken?”
</p>
<p>„Wel verduiveld,” barstte van Os uit. „Wou je dat ik de vrijerij ook nog voor je deed?”
</p>
<p>„Neen, liever niet,” zeide Korman lachend. „Enfin, ik begrijp het al. En … ik kan
mijn huishouden voorloopig zoo laten?”
</p>
<p>„O ja, tot je haar vraagt. <span class="ex">Kassian</span>, ik heb wezenlijk met dat arme ding te doen. Als ik er zoo een gehad had geloof ik
niet dat … <span class="ex">soedah</span>, jij moet het weten; dat zijn mijn zaken niet.”
</p>
<p>„Blijf je eten?” vroeg Korman, toen zij terugwandelden naar het huis.
</p>
<p>„Dankje. Eén <span class="ex">paitje</span>, en dan ruk ik uit. Ze behoeven thuis niet te weten dat ik hier ben geweest.”
</p>
<p>Toen van Os weg was bleef Korman zitten nadenken. Een gevoel van spijt maakte zich
van hem meester, dat hij zoo voorbarig gehandeld had ten opzichte van van Everdingen.
Hij durfde hem nu niet meer waarschuwen. Minah zou, als hij het deed, natuurlijk <span class="pageNum" id="pb2.97">[<a href="#pb2.97">97</a>]</span>alles vertellen, en hij wist dat hem den zedelijken moed ontbrak om tegenover haar
vol te houden dat zij loog. Trouwens, die meid kon hem nog in een lastig parket brengen.
Als hij met Caroline getrouwd was, zou zij dan haar mond houden? Hm, als hij haar
niet in den weg stond, wel, en anders niet. Dan moest de zaak maar loopen zooals zij
wilde.
</p>
<p>„Zeg, Brisson!”
</p>
<p>„Ja, meneer,” riep de employé terug, en kwam in de voorgaanderij.
</p>
<p>„Moet je geen bittertje hebben? Niet? Jongen, het staat toch zoo mal! Je moest het
maar eens doorzetten. Ik heb nogal wat met je te bepraten, zoo af en toe, en dat doe
ik liever niet onder werktijd. Maar ik vind het schrikkelijk saai om met je aan de
bittertafel te zitten en alleen wat te gebruiken. Je moest ’s avonds thuis eens beginnen,
tot je er aan gewend bent.”
</p>
<p>„Ik zal het probeeren,” zeide Brisson.
</p>
<p>„Doe dat. Schiet je op met de boekerij?”
</p>
<p>„O best, meneer; ik denk over een dag of wat geheel „bij” te zijn. Maar ik ben een
raar ding tegengekomen. Zoudt u eens even willen zien?”
</p>
<p>Korman volgde hem in het kantoor.
</p>
<p>„Hier,” zeide Brisson, hem een kladstaat voorleggende, „sluit ik op 31 Maart met meer
uitgaven dan er geld in kas was. Op 4 April klopt het weer.”
<span class="pageNum" id="pb2.98">[<a href="#pb2.98">98</a>]</span></p>
<p>„Hoe komt dat?” vroeg Korman, en toen hij zich over het staatje heenboog kleurde hij
sterk. „Ik zie het al,” zeide hij daarop; „er is een betaling tusschen.”
</p>
<p>„Ja,” zeide Brisson, „dat heb ik ook gezien. U schijnt ’n vergissing te hebben in
den datum van ontvangst der remise.”
</p>
<p>„Neen, dat kan niet,” zeide Korman. „Ik heb waarschijnlijk geld van mij zelven gebruikt;
ik meen mij zoo iets te herinneren …”
</p>
<p>„Zal ik dan de laatste posten van Maart maar overbrengen in April?” vroeg Brisson.
„Of, omdat u de staatjes naar Soerabaja gezonden heeft, is het misschien regelmatiger
dat ik de kas bezwaar met een voorschot van uwentwege?”
</p>
<p>„Ja, dat is beter,” besliste Korman, zich omdraaiende.
</p>
<p>De employé oogde hem na met een wonderlijke uitdrukking, om daarna een notitie te
doen op een blaadje van zijn zakboekje, waar bovenaan het volgende opschrift stond:
„<span class="ex">Vermoedel. door K. gecharg. posten</span>.”
</p>
<p>Een paar dagen later stond Korman juist gereed naar Marialand te rijden, toen een
inlander, in wien hij den chef van het koffietransport uit de <span class="ex">dessa</span> Plèrès herkende, op de bovenste trede van de trap der voorgaanderij neerhurkte.
</p>
<p>„Wat heb je?” was de vraag waarmee Korman het eerbiedig <span class="ex" lang="ms">koelo noewoen</span> beantwoordde. „Meneer <span class="pageNum" id="pb2.99">[<a href="#pb2.99">99</a>]</span>Lamers heeft je hierheen gezonden, niet waar?”
</p>
<p>„Meneer moest hem niet kwalijk nemen.… meneer Lamers had hem niet gestuurd. Hij was
uit eigen beweging gekomen om de hulp af te smeeken van den <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span>. Zijn picolpaard met koffie stond in de kampong van meneer Lamers, doch met dezen
had hij niet kunnen spreken, want hij was dronken, heel erg dronken. Hij gooide met
stoelen naar ieder die hem naderde.”
</p>
<p>„Hoor je dat?” riep Korman Brisson toe.
</p>
<p>„Neen meneer,” <span class="corr" id="xd31e5469" title="Bron: antwoorde">antwoordde</span> deze het kantoor uitkomende.
</p>
<p>„Die vent vertelt dat Lamers stomdronken is. ’n Mooi geval! Ga jij.… neen toch niet.…
loop even achterom naar tuin <span class="ex">Podrono</span> III, daar zal je meneer Rencke vinden. Verzoek hem door te gaan naar Lamers en de
zaak te onderzoeken.”
</p>
<p>Brisson ging en intusschen sprak Korman met den inlander.
</p>
<p>„Voor wat meneer vreesde,” zeide deze, „was volstrekt geen gevaar. In het gouvernementspakhuis
werd niet minder geleverd dan vroeger. De koffie die hij bracht kwam van den anderen
kant van het gebergte, langs een pad dat sinds jaar en dag alleen gebruikt werd om
opium van de kust en clandestien zout te vervoeren.”
</p>
<p>„O zoo,” zeide Korman, „dan is het goed.” En hij gaf den man zijn afscheid, hem zeggende
dat meneer Rencke wel gezorgd zou hebben voor zijn koffie.
<span class="pageNum" id="pb2.100">[<a href="#pb2.100">100</a>]</span></p>
<p>Korman bleef wachten op Rencke’s terugkomst. Het duurde niet lang of deze kwam.
</p>
<p>„Een misselijk geval,” rapporteerde hij. „De man is door het dolle heen. Hij is, geloof
ik, wat we aan boord een kwartaal-zuiper noemden. Hij ziet wezens die hem te lijf
willen, en zoo voort. Eerst dacht ik dat hij mij ging attaqueeren, maar hij kwam tot
betere gedachten. Toen schold hij op u en Brisson. Ik zou daar geen melding van maken,
als die dronkemanspraat niet iets had ingehouden dat.… enfin, hij dreigde met bij
de eerste gelegenheid de beste aan den resident bericht te zullen zenden van den koffie-opkoop
hier.”
</p>
<p>„Dat hem de duivel hale!” riep Korman woedend. „Hij moet onmiddellijk weg. Kan je
dat alleen aan?”
</p>
<p>„O ja wel,” zei Rencke glimlachend; „als u maar tijd laat tot hij zijn roes heeft
uitgeslapen. Zou u het niet raadzaam achten hem zijn salaris uit te betalen?”
</p>
<p>„Dat is goed,” zeide Korman. „Vraag maar geld aan Brisson, die heeft de kas.”
</p>
<p>Korman reed heen.
</p>
<p>„Tante, daar komt mijn vrijer!”
</p>
<p>Mevrouw van Os en haar nichtjes waren in den tuin bezig, toen deze plotselinge uitroep
van Caroline allen deed opzien. Tusschen de boomen door bespeurden zij de gestalte
van den naderenden Korman, <span class="pageNum" id="pb2.101">[<a href="#pb2.101">101</a>]</span>waarop mevrouw de vlucht nam naar binnen, terwijl de beide meisjes in een vroolijk
lachen uitbarstten.
</p>
<p>„Bello!” riep mevrouw in de verte, en „Bello, Bello! waar is de hond?” herhaalde Caroline.
</p>
<p>Onwillekeurig hield Korman zijn paard in, wat de pret der meisjes nog deed vermeerderen.
</p>
<p>„Foei!” fluisterde Saartje. „Pas op, straks gaat hij nog op den loop!”
</p>
<p>„Morgen dames! Mag ik meelachen; waarover is het?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Caroline zei,” begon Saartje, „kijk, daar komt …”
</p>
<p>„Zal je zwijgen!” viel Caroline in, kleurend tot in haar hals.
</p>
<p>„.… daar komt meneer Korman.”
</p>
<p>„Ik ben zeker dat uw zuster iets anders gezegd heeft,” plaagde Korman. „Wil ik eens
raden?”
</p>
<p>„Dat is goed; maar … ééns.”
</p>
<p>„Nu dan: daar komt die aardige, gezellige …”
</p>
<p>„Ho, mis!” riepen beide meisjes.
</p>
<p>„Dan.…”
</p>
<p>„Neen, ééns mocht u raden, niet meer,” zeide Caroline. „Komt u binnen? Tante is zich
gaan opknappen en oom is naar de tuinen,” vervolgde zij het huis binnengaande. „Dus
is u aan onze genade overgeleverd. Wacht, ik zal de honneurs eens waarnemen.” En den
zwaren basstem van haar oom imiteerende sprak zij met koddige deftigheid: „Daar doe
<span class="pageNum" id="pb2.102">[<a href="#pb2.102">102</a>]</span>je wèl aan, ouwe! Ga zitten. Wat zal je gebruiken? Een potje bier?”
</p>
<p>„Steek eens op!” voltooide Saartje, die een sigarenkoker uit de binnengalerij gehaald
had.
</p>
<p>„Bravo, dames!” zeide Korman, een manilla opstekend. „Ik zal thuis eens nazien of
ik nog niet een paar complete heerenkostumes heb.”
</p>
<p>„O graag,” riep Caroline uit. „We zullen ze u netjes gestopt terugzenden.” En hierbij
fixeerde zij een hersteld plekje op Korman’s witte jas.
</p>
<p>„En de rafels afknippen,” voegde Saartje er aan toe, als toevallig haar blik op den
onderkant van Korman’s pantalon richtend.
</p>
<p>„Op alle punten geslagen!” zeide Korman. „Maar hoe kan het anders; twee tegen één?”
</p>
<p>„Tante roept,” zeide Saartje opstaande, en ondanks den wanhopigen blik van haar zuster
verdween zij.
</p>
<p>Er ontstond een stilte. Caroline keek zenuwachtig voor zich, wetende dat Korman, als
hij wezenlijk plannen had, van deze gelegenheid gebruik zou maken; Korman verrast
door het plotselinge alleenzijn met Caroline, vergetende wat hij had willen zeggen.
Dit vergeten hield zijn geest zoo bezig, dat hij niet in staat was iets anders te
bedenken, en eindelijk het feit zelf ter hulp nam.
</p>
<p>„Juffrouw Caroline,” begon hij, „ik had gehoopt vandaag een oogenblik met u alleen
te kunnen spreken, <span class="pageNum" id="pb2.103">[<a href="#pb2.103">103</a>]</span>en mij voorbereid op wat ik zeggen zou. Maar nu, ’t is vreemd, weet ik niets meer,
behalve het doel dat ik voor oogen had. Dat is … dat ik u vragen wou … of u … mijn
vrouw wilt worden.”
</p>
<p>Zij hield haar oogen neergeslagen, en hij, hierdoor moediger wordende, greep haar
hand. En hij sprak door, wetende dat men van een vrouw veel gedaan krijgt met kalm
te praten, het doet er niet toe wat, als het stemgeluid slechts onafgebroken voortrolt
in niet al te sterke variaties van toon. Want dat zou haar aandacht afleiden en die
naar den spreker trekken, terwijl de bedoeling is dat zij, zich verbeeldende na te
denken, verhinderd wordt door het spreken om zulks logisch te doen, en zachtjesaan
medegevoerd wordt op den klank, om, als de spreker ophoudt met een intonatie van zalig
verlangen, een antwoord te geven dat als het ware een voortzetting en slot is van
wat hij zeide.
</p>
<p>Korman kweet zich hiervan meesterlijk. Caroline’s zacht uitgesproken „ja” volgde zonder
komma of punt op zijn laatste woord; eerst toen hij haar naar zich toe trok en haar
een zoen gaf, kwam zij tot besef van wat zij gedaan had, en dat zij geheel vergeten
had haar condities te noemen, zooals zij zich had voorgesteld te zullen doen als Korman
haar vroeg.
</p>
<p>„Bravo, bravo!” en hiermee sprong van Os over het zijhekje van de voorgaanderij, vlug
genoeg om <span class="pageNum" id="pb2.104">[<a href="#pb2.104">104</a>]</span>Caroline op te vangen eer zij door de middendeur weg kon komen.
</p>
<p>„Zoo juffertje!” zeide hij haar gezichtje tusschen zijn handen nemend. „Laat jij je
zoenen in een open galerij! Kijk me eens aan, als je durft. Brutaal als de beul!”
liet hij er op volgen, toen de blauwe kijkers van Caroline hem ondeugend tegenflikkerden.
„Zeg, Korman, jij liever dan ik hoor!”
</p>
<p>„Ik hoor tante’s slofjes klepperen,” zeide Caroline ontsnappend. „Pas maar op, oom!”
</p>
<p>„Zoo’n rakker!” riep van Os. „Intusschen gefeliciteerd, ouwe! Dat heb je hem knap
geleverd. Hei, jongens, <span class="ex">minoeman</span>! Ik heb trek in een <span class="ex">paitje</span>, en jij?”
</p>
<p>„Ik ook, alleen weet ik niet of.…”
</p>
<p>„Kom, stel je niet aan. Daar ben je niet jong genoeg meer voor,” zeide van Os. „En.…
verwen haar niet, pas op!”
</p>
<p>Er werd besloten het engagement voorloopig nog geheim te houden. Ten eerste moest
Caroline aan haar oom te Batavia schrijven, en voorts had Korman eenigen tijd noodig
om zijn „huishoudelijke inrichting” te regelen, met andere woorden Li weg te zenden
en voor de kinderen in Holland een onderkomen te zoeken.
</p>
<p>Het laatste was niet het gemakkelijkste. Jong uit Holland vertrokken had hij daar
geen vrienden meer; die relaties waren verjaard of afgestorven. Zijn moeder <span class="pageNum" id="pb2.105">[<a href="#pb2.105">105</a>]</span>was de eenige, doch deze had hem op zijn mededeeling van de geboorte van Hendrika
kort en beslist geantwoord dat zij geen „wilde” kinderen van hem erkende. Alleen wanneer
hij die „heidensche” vrouw tot het christendom kon overhalen en haar trouwde op de
eerlijke hollandsche manier, zou zij er notitie van nemen. Tot zoolang verzocht zij
verschoond te blijven van berichten hetzij over „dat mensch”, hetzij over de kinderen.
</p>
<p>Geen uitleggingen van Korman hadden gebaat; zij bleef bij haar eerste woord.
</p>
<p>Het toeval gaf hem een middel aan de hand om in deze zaak te voorzien. Ongeveer een
week nadat hij het jawoord van Caroline ontvangen had, moest Korman voor zaken naar
de stad. In het logement ontmoette hij een hoofdingenieur van den Waterstaat, die
naar aanleiding van irrigatieplannen, daar eenigen tijd bleef vertoeven.
</p>
<p>„Een heel werk,” merkte Korman op, toen de ingenieur hem had uitgelegd hoever zich
de plannen uitstrekten. „Als het uitgevoerd wordt blijft u zeker hier?”
</p>
<p>„In geen geval,” was het antwoord. „U weet nog niet hoeveel tijd er gewoonlijk verloopt
tusschen een opname en de uitvoering van een werk.”
</p>
<p>„Ik kan het mij eenigszins voorstellen,” zeide Korman, „als ik naga hoelang het geduurd
heeft eer wij de papieren voor onze erfpacht gekregen hebben.”
<span class="pageNum" id="pb2.106">[<a href="#pb2.106">106</a>]</span></p>
<p>„Nu, en over twee maanden heb ik mijn pensioen verdiend,” zeide de ingenieur. „Zoolang
zal mijn werk hier wel duren; dus hebben we ons huishouden te Soerabaja opgebroken,
om zoo gauw mogelijk naar het vaderland te kunnen gaan.”
</p>
<p>„Is mevrouw dan ook hier?” vroeg Korman en op dit oogenblik schoot hem zijn idee te
binnen.
</p>
<p>Hij schoof zijn stoel dichter bij dien van den ouden heer.
</p>
<p>„Neem me niet kwalijk,” zeide hij, „als ik u een voorslag doe. We zitten hier in de
binnenlanden zoo hulpeloos.… Enfin, de zaak is dat ik een gelegenheid zoek om mijn
twee kinderen naar Europa mee te geven.”
</p>
<p>De ingenieur trok de wenkbrauwen samen.
</p>
<p>„Als u er eens met mevrouw over sprak,” vervolgde Korman. „Ik heb er een bankje van
duizend gulden voor over.”
</p>
<p>„O!” riep de ingenieur uit, terwijl de uitdrukking van zijn gelaat plotseling veranderde.
„Dan behoef ik er mijn vrouw niet over te spreken—dat is te zeggen, voor den vorm
natuurlijk … ik wou maar … ik bedoel dat u op een toestemmend antwoord kunt rekenen.
Morgenavond bijvoorbeeld. Dan hebben wij een dag bedenktijd; voor den vorm, ziet u.”
</p>
<p>„Mijn moeder woont in Utrecht,” hernam Korman. „Zij is oud en verplaatst zich moeielijk.
Dus moeten de kinderen bij haar aan huis bezorgd worden.”
<span class="pageNum" id="pb2.107">[<a href="#pb2.107">107</a>]</span></p>
<p>„Dat is niets,” verklaarde de ingenieur. „Dat zijn bijzaken. Ha, daar is mijn vrouw;
mag ik u voorstellen.…”
</p>
<p>Twee dagen daarna reed Korman naar zijn land terug met het prettige gevoel van de
grootste moeielijkheid te boven te zijn gekomen.
</p>
<p>Ongeveer halverwege de onderneming trok een stoet die hij in de verte zag aankomen
zijn opmerkzaamheid. Het was een dier <span class="ex">bamboe</span> draagstoelen, eigenlijk een huis in miniatuur, door twaalf <span class="ex">koelies</span> gepikeld, terwijl een ander twaalftal er omheen liep ter aflossing.
</p>
<p>Naderbij gekomen herkende hij in den begeleider een <span class="ex">mandoer</span> van Sabrang. De man liet de <span class="ex">tandoe</span><a class="noteRef" id="xd31e5582src" href="#xd31e5582">25</a> bij Korman neerzetten en schoof de deur in den zijwand open. Op een matras uitgestrekt
lag daar van Everdingen. Zijn gezicht was verschrikkelijk ingevallen, doch de oogen
stonden helder toen hij Korman als geruststellend toeknikte.
</p>
<p>„Het ging niet langer,” zeide hij. „De dokter moet maar eens zien wat hij er van maken
kan.”
</p>
<p>„Wat scheelt er aan?” vroeg Korman verschrikt.
</p>
<p>„Koorts en pijn in de rechterzij. Biezeman zegt dat het leverziekte is. Is dat gevaarlijk?”
</p>
<p>„Gevaarlijk niet,” zeide Korman. „Vraag aan den <span class="pageNum" id="pb2.108">[<a href="#pb2.108">108</a>]</span>dokter of hij je <span class="ex" lang="ms">temoe lawa</span> wil geven. Dat is de eenige afdoende inlandsche medicijn.”
</p>
<p>„Ik zal het onthouden,” beloofde van Everdingen. En hij stak Korman de hand toe, die
deze met een huivering aanvatte.
</p>
<p>Korman vertoefde slechts een oogenblik op Watoeombo, om dadelijk door te gaan naar
Sabrang. Bij het huis van van Everdingen hield hij even stil. Er was niemand. Op weg
naar Biezeman, trof hij dezen in de tuinen aan.
</p>
<p>„Een leelijk geval, meneer, met den jonker,” merkte de employé op.
</p>
<p>„Wat denk jij dat het is?” vroeg Korman.
</p>
<p>„Ja, wat zal ik daarvan zeggen. Ik ben geen dokter,” verklaarde Biezeman. „En die
kunnen een mensch toch ook niet in zijn binnenste kijken, zoodat ze wel raden moeten
en net zoolang probeeren met hun likkepotjes totdat er een pakt. Maar om op ons <span class="ex">aperpo</span> terug te komen—ik heb nogal genie in wat moeder de vrouw er van zegt; die zegt alsdat
het den jonker zijn lever is; en dat is ’n leelijk ding als je dat in de kou krijgt.”
</p>
<p>„We willen er het beste van hopen,” zeide Korman. „Kan je het werk alleen af?”
</p>
<p>„Dat houdt niet over, meneer. Dat sakrementsche malen.… als ik daar iemand voor krijgen
kon.”
</p>
<p>„Goed,” zei Korman. „Ik zal den hoofd-<span class="ex">mandoer</span> <span class="pageNum" id="pb2.109">[<a href="#pb2.109">109</a>]</span>van Watoeombo zoolang hier sturen. Je hebt het huis van meneer van Everdingen afgesloten,
heb ik gezien.”
</p>
<p>„Ja meneer,” antwoordde Biezeman; „en de barones is bij ons ingekwartierd. Die deed
niks als grienen en wou absoluut mee naar de stad; om den jonker <span class="ex">obat</span> te geven, zei ze. Maar dat ging natuurlijk niet; en op die inlandsche <span class="ex">obat</span> heb ik in ’t geheel geen fidutie meer.”
</p>
<p>„Zeg dat niet te gauw!”
</p>
<p>„Neen, ik weet best wat ik zeg. U kent dien ouden vent wel, dien toovenaar die bij
meneer Messner is?”
</p>
<p>„Ja wel,” zeide Korman.
</p>
<p>„Nu, dien heb ik laatst hier gehad. En weet u wat die zei? Hij zei dat javaansche
medicijn allemaal larie was, behalve als je ze uit het goede adres hebt.”
</p>
<p>„En dat is?”
</p>
<p>„Ja, dat weet ik zoo precies niet meer. Hij vertelde van <span class="ex">pangerans</span><a class="noteRef" id="xd31e5632src" href="#xd31e5632">26</a>; als die er meer vrouwen op na hielden dan één—en dat deden ze allemaal—dan gaven
zij die andere geen erfenis mee, maar leerden ze de <span class="ex">obat</span> kennen. Die weten het alleen en mogen het niet verder vertellen. Hij zelf was … ik
zal maar zeggen ’n buitenbeentje van zoo’n <span class="ex">pangeran</span>, en zijn moeder wist er dus ook alles van; maar zij heeft hem niets anders nagelaten
als ’n tooverboek waarmee hij dieven vangt.”
<span class="pageNum" id="pb2.110">[<a href="#pb2.110">110</a>]</span></p>
<p>„Doet hij dat met een boek?” vroeg Korman, die altijd behagen schepte in het gepraat
van Biezeman.
</p>
<p>„Ja, maar ik heb hem in de kaart gekeken. Dat boek is geschreven met arabische letters,
maar het is gewoon javaansch. Als je nou wat hebt, zooals ik laatst, toen ze <span class="ex">kains</span> van moeder de vrouw gestolen hadden, dan vraagt hij je heelemaal uit: op welken dag,
hoe laat zoo wat … afijn, alles. En dan kijkt hij in zijn boek en vertelt je precies
hoe de dief het gedaan heeft, of het een man of een vrouw is, welken kant zij uit
zijn gegaan en waar je ze vinden kunt. Weet u wat <span class="ex">ik</span> geloof? Dat hij eerst de dieven inlicht hoe ze stelen moeten en dan later op een
haar na weet hoe hij ze vangen moet.”
</p>
<p>„Dat kon wel,” lachte Korman. „Nu, als je wat hebt, dan stuur je maar een boodschap.
Goeden middag.”
</p>
<p>Korman was dien avond te moe om nog naar Marialand te gaan. Op een luierstoel in de
voorgaanderij lag hij behagelijk uitgestrekt, toen Li, die de kinderen in bed bezorgd
had, bij hem kwam zitten, op haar geliefd plekje, de leuning van zijn stoel.
</p>
<p>„Ben je moe, pa?” vroeg zij zijn voorhoofd streelende.
</p>
<p>„Ja,” zeide hij, de oogen half sluitende. „Hoor eens Li, ik heb in de stad een familie
van Soerabaja ontmoet, die over twee maanden naar Holland vertrekt. <span class="pageNum" id="pb2.111">[<a href="#pb2.111">111</a>]</span>Zoo met hen pratende kwam mij de gedachte in het hoofd, dat onze kinderen toch eindelijk
eens naar Europa moeten, vooral <span class="ex">Non</span>… om te leeren, weet je. En toen hebben wij de zaak besproken, zoodat alles in orde
is … als jij het goedvindt.”
</p>
<p>Li’s oogen verduisterden zich en twee groote tranen rolden haar over de wangen. Zich
naar Korman overbuigende vleide zij haar hoofd aan zijn borst.
</p>
<p>„Zij zijn nog zoo klein!” snikte zij. „Laat hen nog een poosje hier.”
</p>
<p>„Kom Li, wees niet kinderachtig,” zei Korman. „Het moet immers toch gebeuren, en niet
gemakkelijk vinden wij weer zoo’n beste gelegenheid. Grootmama zal goed voor hen zorgen,
en over een jaar of wat zijn zij weer terug. Je hebt nog ruim een maand tijd om er
aan te wennen …”
</p>
<p>„Straks zei je twee maanden!”
</p>
<p>„Nu ja, eer zij van Soerabaja vertrekken. Maar je begrijpt dat de kinderen er dan
zijn moeten, en dat zij wel een week noodig hebben om kleertjes te koopen. Zie je,
ik heb het met die mevrouw zóó afgesproken, dat zij de kinderen al meeneemt als zij
naar Soerabaja gaat.”
</p>
<p>„Als je het zoo beschikt hebt … dan is het goed,” zeide Li met oostersche gelatenheid.
„Ik ga maar naar bed … ik kan toch niet ophouden met huilen.” En zij kuste hem goedennacht.
<span class="pageNum" id="pb2.112">[<a href="#pb2.112">112</a>]</span></p>
<p>Toen Li weg was haalde hij een étui uit den zak van zijn kabaja en opende het. Een
gouden armband, uit zware platte schakels bestaande, blonk hem tegen. Hoe goed zou
die staan op Caroline’s blanken arm! Het had geld gekost; <span class="ex">soedah!</span> ’n spiering om een kabeljauw te vangen, dacht Korman, terwijl hij opstond en het
kleinood in de brandkast wegsloot. Tot morgen; dan kon hij weer eens naar Marialand
rijden en zijn meisje opzoeken. Zij zou natuurlijk blij zijn dat hij al zoover gevorderd
was. Eigenlijk was het jammer dat hij nog zoo lang moest wachten. Hoeveel zou zij
hebben? Hij durfde er niet naar te vragen. Eén ding stond echter vast, zij moesten
buiten gemeenschap van goederen trouwen. Dan hadden zij ten eerste haar fortuin, en
vervolgens al wat hij zoo gaandeweg had achtergehouden en overgelegd met meer te boeken
dan er was uitgegeven. En Benoit kon nooit aan het geld komen dat op naam van zijn
vrouw stond, en wat hij nog meer achter die „schuine deur” zou bergen! Zoodoende zou
de koffieonderneming althans aan één persoon voordeel bezorgen. Want of zij ooit rendeeren
zou, dat stond te betwijfelen. Nu Brisson de boeken had bijgewerkt, bleek hem meer
en meer, dat het ideale „vrijwerken” nog in een heel ver verschiet lag. Het land was
te groot; hoogstens zou het goede rente afwerpen van het daarin gestoken kapitaal;
doch daarvan profiteerde Benoit in <span class="pageNum" id="pb2.113">[<a href="#pb2.113">113</a>]</span>de eerste plaats, en hij mocht zich met het overschotje tevreden stellen. En kreeg
hij dat dan nog maar in handen! Maar neen, dat verdween in de boeken, ter aflossing
van schuld. Zijn kleinkinderen zouden er misschien een mooi kapitaal door bezitten,
maar dat lag niet in zijn bedoeling. Het eenvoudigste was om er uit te halen zooveel
als doenbaar was, alles te zetten op naam van Caroline, en er eindelijk uit te scheiden
met een grooten beer aan Benoit, waar deze naar „fluiten” kon.
</p>
<p>Den volgenden morgen kwam Rencke, dadelijk na afloop van de rol, in de administrateurswoning.
</p>
<p>„Ik heb uw briefje van gisteravond ontvangen,” zeide hij. „Maar ik kan den hoofd-<span class="ex">mandoer</span> niet naar Sabrang zenden; hij neemt den boel van Lamers waar.”
</p>
<p>„Daar had ik in ’t geheel niet meer aan gedacht,” zeide Korman. „Stuur maar een ander;
het is enkel om op het ontvangen en malen van koffie te letten. Hoe is het met dien
Lamers afgeloopen?”
</p>
<p>„Vrij kalm,” antwoordde Rencke. „Hij was erg beteuterd en beloofde beterschap. Maar
uw orders waren te stellig, dan dat ik er iets aan durfde veranderen.”
</p>
<p>„Neen, op den duur zou ik hem toch niet graag gehouden hebben,” vond Korman. „Maar
wat heeft Brisson?” vervolgde hij wijzende op dezen, die blootshoofds, met haastigen
stap naderde.
</p>
<p>Zenuwachtig reikte hij Korman een papier toe. <span class="pageNum" id="pb2.114">[<a href="#pb2.114">114</a>]</span>De administrateur herkende dadelijk het nette regelmatige schrift van den ontslagen
Lamers. Lezende, overtoog een toornige trek zijn gelaat.
</p>
<p>„Leg het maar in het kantoor,” gelastte hij, Brisson het briefje teruggevende, „’n
Dreigbrief van Lamers,” zeide hij daarop tot Rencke. „Het beteekent niets. Ga je gang
dus met Sabrang; wien je ook stuurt, het is altijd goed.”
</p>
<p>En toen het kantoor binnengaande voer hij hevig uit tegen Brisson.
</p>
<p>„Had je je bezinning verloren?” raasde hij. „’t Is <span class="ex">Gévédé</span> of je een klein kind bent, om onderteekende briefjes te sturen over den koffieopkoop.”
</p>
<p>„Het is er maar één,” bracht de employé in het midden. „Dien morgen, toen u zoo’n
haast had …”
</p>
<p>„Eén is voldoende,” viel Korman hem in de rede. „Juist dat ééne briefje kan je voorgoed
ongelukkig maken. Hij vraagt er tweehonderd vijftig gulden voor, niet waar?”
</p>
<p>„Ja meneer.”
</p>
<p>„Dan zou ik maar zelf naar de stad rijden en het met hem afmaken. Ik zal je het geld
geven—in voorschot natuurlijk, want het is je eigen stommigheid, en dus niet meer
dan billijk dat je het zelf draagt.”
</p>
<p>„<span class="sic">Alsublieft</span> meneer,” zeide Brisson. „Mag ik vandaag nog gaan?”
<span class="pageNum" id="pb2.115">[<a href="#pb2.115">115</a>]</span></p>
<p>„Ja zeker. En morgen terug. Kijk meteen op het postkantoor of er brieven zijn.”
</p>
<p>Hoewel Korman zich groot hield tegenover zijn ondergeschikte, zat hij niettemin geducht
in angst over de zaak. Wel is waar gaf dat briefje van Brisson geen enkel bewijs tegen
hem, doch het kon een waarschuwing aan het Binnenlandsch Bestuur voldoende motiveeren;
en dan was het uit met den opkoop van koffie—althans in de eerste jaren. Hij hoopte
slechts dat Brisson het er goed af mocht brengen en het gevaarlijke papiertje in zijn
bezit krijgen.
</p>
<p>Intusschen belette hem dat alles om heden naar Marialand te gaan. Het stond niet,
om Watoeombo te verlaten, nu er drie employé’s mankeerden en er volop werk was. Tegen
den middag uit de tuinen terugkeerende, zond hij een <span class="ex">koelie</span> met een brief naar Caroline, haar het treurige en het goede nieuws meldende.
</p>
<p>Brisson kwam den volgenden middag thuis.
</p>
<p>„Ik heb het, meneer!” riep hij triomfantelijk uit. „En de tweehonderd vijftig pop
nog in mijn zak.”
</p>
<p>„Dat is een felicitatie waard,” zeide Korman. „Hoe heb je dat klaar gespeeld?”
</p>
<p>„Ik heb hem onder tafel gedronken,” antwoordde Brisson.
</p>
<p>Korman schoot in een luiden lach.
<span class="pageNum" id="pb2.116">[<a href="#pb2.116">116</a>]</span></p>
<p>„Jij hem!” riep hij uit. „Vertel nu toch geen stukjes.”
</p>
<p>„Op mijn woord,” verklaarde de employé. „Gisteravond, na den eten, zaten we samen
voor mijn kamer te praten, te onderhandelen. Hij had het eigenlijk op u gemunt, zeide
hij, en raadde mij aan u de tweehonderd vijftig pop nooit terug te geven. Ik ging
maar een beetje met hem mee, dat begrijpt u. Zoo tegen half tien presenteerde ik hem
iets. Hij nam jenever met suiker en water. Ik heb de grogjes wat sterk laten maken,
terwijl ik zelf een glas wijn bleef drinken. Om half twaalf gaf hij het op. Ik liet
hem liggen en doorzocht zijn koffer tot ik mijn briefje vond. Toen heb ik hem met
behulp van een der wakers in zijn bed gelaveerd, en ben van morgen vroeg vertrokken.
Hier is het geld weerom, op tien gulden na die ik noodig had voor extra uitgaven.
En een brief voor u van den dokter. Meneer van Everdingen is er slecht aan toe; ik
ben gistermiddag even bij hem geweest.”
</p>
<p>Driftig scheurde Korman de enveloppe open. De dokter verzocht hem ten spoedigste in
de stad te komen. Van Everdingen’s toestand was van dien aard, dat er weinig kans
op herstel overbleef. Hij wenschte eenige beschikkingen te maken en had verlangd dat
Korman daarbij tegenwoordig zou zijn.
</p>
<p>„Roep meneer Rencke,” gelastte Korman. „Hé, <span class="pageNum" id="pb2.117">[<a href="#pb2.117">117</a>]</span>paard zadelen! Li, waar ben je? Van Everdingen gaat dood.”
</p>
<p>„<span class="ex">Kassian!</span>” zeide Li. „Ga je naar de stad pa?”
</p>
<p>„Ja; maak een rolletje kleeren voor me klaar. Het kan natuurlijk een paar dagen aanhouden;
stuur dus een koffertje met goed morgen met den <span class="ex">plajangan</span> mee. Zoo, Rencke, heb je ’t al gehoord?”
</p>
<p>„Ja meneer. Die arme kerel!”
</p>
<p>„Ik moet weg; daar is niets aan te doen; je moet het zien te schipperen …”
</p>
<p>„Het zal wel lukken,” meende Rencke.
</p>
<p>In het logement, in de kamer die het verst van den grooten weg verwijderd was, lag
de zieke. Het had hem aan oppassing en gezelschap niet ontbroken. Ieder mocht den
stillen, beschaafden jonkman gaarne lijden, en nauwelijks had de dokter op de <span class="corr" id="xd31e5745" title="Bron: societeit">sociëteit</span> verteld hoe het met hem stond, of hij werd bestormd met aanbiedingen om te waken,
ziekenkost te laten koken—wat er maar noodig was. De dokter had daarvan gebruik gemaakt,
zoodat van Everdingen geen oogenblik alleen lag. Doch ondanks alle goede zorgen was
de patiënt bij den dag achteruit gegaan.
</p>
<p>Toen Korman het erf opreed zag hij den resident uit de kamer van den zieke komen en
de onstuimigheid waarmee hij den neus snoot en zonder Korman te zien voorbij liep,
deed dezen het ergste vreezen. In het galerijtje liep de notaris met nog een heer,
<span class="pageNum" id="pb2.118">[<a href="#pb2.118">118</a>]</span>beiden met strakke gezichten, en binnen was de dokter, geholpen door den houtvester,
bezig voor de zooveelste maal een kunstbewerking toe te passen, die den armen patiënt
toch niet hielp.
</p>
<p>„Schei maar uit dokter,” zeide van Everdingen mat. „Daar is Korman.”
</p>
<p>De geneesheer voldeed onmiddellijk aan het verzoek, als begreep hij zelf dat het een
noodelooze kwelling was. Met een spons wiesch hij de bloedstipjes van de borst des
lijders en borg zijn instrument op, terwijl hij Korman ruimte liet om het bed te naderen.
</p>
<p>„Je gaat ons toch niet verlaten?” vroeg Korman op dien quasi-luchtigen toon van iemand
die met één blik gezien heeft dat het einde nabij is.
</p>
<p>„Ja,” zeide van Everdingen, de vraag opvattende zooals zij bedoeld was. „Ga zitten,
hier bij mij. Ik wil mijn testament maken. Jij moet executeur zijn; wil je?”
</p>
<p>Korman knikte bevestigend, zich niet storend aan het tutoyeeren, dat van Everdingen
hem voor dezen nooit gedaan had. Zonderling, de naderende dood scheen de rollen om
te keeren; de ondergeschikte had op dit oogenblik zijn chef kunnen bevelen wat hij
wilde, en deze zou het hebben opgevolgd zonder zich te bedenken.
</p>
<p>„Mijn moeder is erfgenaam,” ging van Everdingen voort; „maar zij moet geen last hebben
van de zaak. <span class="pageNum" id="pb2.119">[<a href="#pb2.119">119</a>]</span>Verkoop mijn aandeel en maak het haar over. Dat is alles wat beschreven moet worden.
Maak het met den notaris in orde. Het voorlezen kan ik wel aanhooren, maar geen gepraat
er over.”
</p>
<p>Het kostte eenige moeite den notaris te overreden de zaak aldus te behandelen. Hij
vond het een onregelmatigheid, en zwichtte niet eer de dokter, die er bijgeroepen
werd, verklaarde dat de patiënt geenerlei vermoeienis kon verdragen.
</p>
<p>Toen alles afgeloopen was wenkte van Everdingen Korman weder tot zich.
</p>
<p>„Zorg voor mijn huishoudster,” zeide hij. „Koop een huisje ergens, of wat je goeddunkt.
Schrijf aan mijn neef te Utrecht dat hij het aan moeder meedeelt. Deze ring.… neem
een stukje papier. Noteer nu: freule E. van Stolwijk, den Haag. Aan haar zenden en
schrijven, maar voorzichtig.”
</p>
<p>„Ik beloof het je,” zeide Korman. „Maar nu moet je niet meer praten; het pakt je te
veel aan.”
</p>
<p>Van Everdingen glimlachte. „Wat doet een uur langer of korter er toe!”
</p>
<p>Doch de vermoeidheid kreeg de overhand en hij sloot de oogen. Korman wenkte den dokter.
</p>
<p>„Zeg eens,” zeide hij toen zij buiten waren, „wat mankeert hij?”
</p>
<p>„De lever,” antwoordde de geneesheer. „Maar het is een zeldzaam geval. U is executeur
niet waar?”
<span class="pageNum" id="pb2.120">[<a href="#pb2.120">120</a>]</span></p>
<p>„Ja,” zeide Korman. „Waarom?”
</p>
<p>„Hm.… in ’t belang der wetenschap.… ik kan nu alleen de uiterlijke symptomen beschrijven,
maar het zou niet ondienstig zijn ook de inwendige.…”
</p>
<p>„Houd maar op, dokter,” zeide Korman beslist. „Daar komt niets van in. Als de familie
het ooit vernam.… neen, ik wil het niet hebben, en daarmee uit. Heusch, doe geen moeite.
Ik vind het daarenboven weinig verkwikkelijk om over zoo iets te praten als iemand
nog leeft.”
</p>
<p>De dokter haalde de schouders op over deze leekenkoppigheid.
</p>
<p>„Blijft u bij hem tot het is afgeloopen?” vroeg hij.
</p>
<p>„Ja,” zeide Korman.
</p>
<p>Van Everdingen overleed tegen den morgen.
</p>
<p>Zoodra Korman de noodige beschikkingen had gemaakt voor de begrafenis, die ’s middags
zou plaats hebben, zette hij zich tot schrijven. Eerst de brieven die de overledene
hem had opgedragen en toen aan Benoit. De laatste was de uitvoerigste.
</p>
<p>„Meneer Korman!”
</p>
<p>De aangesprokene zag op. In de deur van zijn kamer stond een korte gedrongen figuur.
Een bijna kale schedel, donkere oogen, eenigszins gebogen neus, zware donkerblonde
snor, sprekende trekken.… ziedaar wat men ongeveer mocht opnoemen als men Bedouin
Starke wilde beschrijven. Toch, een nauwkeurig <span class="pageNum" id="pb2.121">[<a href="#pb2.121">121</a>]</span>signalement van hem te geven behoorde tot de onmogelijkheden. De bijnaam „kameleon”,
die een vriend hem had trachten te bezorgen, was door alle anderen die hem kenden,
bij acclamatie verworpen als te weinig zeggend. Want had genoemd diertje tien, vijftien
minuten noodig om van kleur te verwisselen, Bedouin Starke veranderde zijn geheele
voorkomen in minder dan een seconde. Talrijk waren de verhalen die over deze eigenschap
van hem de ronde deden. Onverstoorbaar van humeur, geestig en knap, was hij overal
een welkome verschijning. Zooals men zeide had hij maar één lastige karakterfout,
en wel dat hij niet velen kon dat men hem te veel op de vingers zag. Daardoor had
hij in het begin van zijn indische carrière zoowat elk half jaar een andere betrekking,
tot hij eindelijk op een koffieonderneming was terechtgekomen aan de van Watoeombo
afgewende zijde van ’t gebergte. Hier hield hij het zes jaar uit, een feit dat zijn
oplossing vond in het gestadig naar Europa heen en weertrekken van den administrateur-eigenaar.
Deze kwam af en toe terug; doch voor dat hij nog goed gelegenheid had om met zijn
ondergeschikte standjes te krijgen, was hij al weder vertrokken, waarop dan Bedouin
Starke gewoon was in de stad te komen en het weggaan van zijn chef met een „gloeiende
fuif” te vieren.
</p>
<p>Nu stond hij met een vriendelijk gezicht Korman toe te knikken.
<span class="pageNum" id="pb2.122">[<a href="#pb2.122">122</a>]</span></p>
<p>„Zoo, Starke!” riep deze uit. „Is de baas alweer weg? Kom je hem uitluiden?”
</p>
<p>„Neen,” was het antwoord. „Ditmaal ben <span class="ex">ik</span> weg. Apropos, die arme van Everdingen! Dikwijls ontmoet, dikke vrienden geworden.
Ik kwam eens naar hem kijken, maar te laat. En nu moeten we hem begraven.… kan ik
wat voor u doen? Niet? Enfin, ik zal een roerende speech op zijn graf houden.”
</p>
<p>Bij de laatste woorden had zijn gelaat een zoo wanhopig droevige uitdrukking aangenomen,
dat Korman het uitproestte.
</p>
<p>„Hoor eens,” zeide Korman zich herstellende, „je haalt geen gekheid uit.”
</p>
<p>„Ik zou niet durven,” zeide Bedouin Starke. „Waar de opgesperde kaken des doods ons
tegengrijnzen, en dichtsnappend een vriend van onze zijde.…”
</p>
<p>„Ben je bedonderd!” viel hem Korman in de rede, bleek wordende, meer van de mimiek,
dan van den onzin dien de ander uitsloeg. „Je zoudt iemand van zijn stuk brengen!
Vertel liever eens wat je in de stad komt doen.”
</p>
<p>„Rentenieren.”
</p>
<p>„Watblief?”
</p>
<p>„Zooals ik zeide. De baas is van plan voorgoed te blijven. Hij kan de Parijsche lucht
niet meer verdragen. En wat nu? Eén is voldoende om aan ’t hoofd te staan van een
land. Zijn er twee dan wordt de <span class="pageNum" id="pb2.123">[<a href="#pb2.123">123</a>]</span>ander natuurlijk een loop in ’t lijntje, en daar bedankten we allebei voor. Toen zijn
we mekaar aan het opdringen gegaan, <span class="ex" lang="fr">et me voilà</span>!”
</p>
<p>„Dus zoek je een betrekking?”
</p>
<p>„Wou u mij er een aanbieden? ’t Is waar, met van Everdingen komt er een vacature.”
</p>
<p>„Juist,” zeide Korman. „Ik kom zelfs twee lui te kort. Maar voor de eene plaats heb
ik al een zekere de Leeuw.”
</p>
<p>„Een <span class="ex">sinjo</span>”, merkte Bedouin Starke op.
</p>
<p>„Wat doet het er toe; hij moet goed zijn,” meende Korman. „Welnu, wil je?”
</p>
<p>„Ik geef daar geen antwoord op zoolang van Everdingen nog onbegraven ligt,” zeide
Bedouin Starke. „Weet u wat … ’t is vandaag Dinsdag; als ik Zaterdagavond boven kom
dan doe ik het. Ik moet eerst wat uitwaaien.”
</p>
<p>„Afgesproken,” zeide Korman.
</p>
<p>Bedouin Starke was een man van zijn woord. Op het graf van van Everdingen hield hij
een aanspraak, die de meeste aanwezigen—en velen waren opgekomen—tot tranen roerde,
en inzonderheid Korman een lijkkleur op het gelaat joeg; zoodat de algemeene opinie,
zich uitende dien avond op de <span class="corr" id="xd31e5823" title="Bron: societeit">sociëteit</span> bij monde van den aspirant-controleur, was, dat Starke bij al zijn grappen toch <span class="ex" lang="fr">au fond</span> ’n ernstige kerel, en Korman een patent chef mocht genoemd worden.
<span class="pageNum" id="pb2.124">[<a href="#pb2.124">124</a>]</span></p>
<p>De omstandigheden noopten Korman nog denzelfden avond terug te gaan naar Watoeombo.
Wel zou de nacht vallen eer hij zijn onderneming bereikte, doch het was lichte maan
en wilde dieren waren in die streek zoo goed als onbekend.
</p>
<p>In de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> zat hij te soezen. Het scheen alsof er na de drukte en de spanning van de laatste
twee dagen een reactie bij hem was ingetreden, zich oplossende in een hoogst onaangenaam
gevoel van zenuwachtigheid, dat hij ten deele toeschreef aan het „geklets van dien
vent”, waarmee hij bedoelde de door Bedouin Starke gesproken woorden. Langzamerhand
kwam het beeld van den gestorvene hem weer voor oogen, niet zooals hij daar ziek gelegen
had, doch in zijn werk, op zijn paard door de tuinen rijdende, evenals op dien dag
toen hij hem ontmoette bij den zijweg naar Marialand, nadat hij … Korman bleef eenigen
tijd verwijlen bij hetgeen aan die ontmoeting was voorafgegaan, en de conclusie die
hij niet durfde trekken, dat het gisteren afgespeelde een gevolg was van het toen
gebeurde, bezorgde hem een gevoel als van een knellenden band ter hoogte van zijn
maag, die zijn longen opwaarts drukte en hem belette adem te halen.
</p>
<p>Gelukkig, daar was Wonosarie, en het rijpaard dat hem wachtte. Hij onderhield zich
slechts een oogenblik met den <span class="ex" lang="ms">wedhono</span>, en zette zijn paard <span class="pageNum" id="pb2.125">[<a href="#pb2.125">125</a>]</span>dadelijk bij het afrijden in een flinken draf, dien hij volhield tot het terrein begon
te stijgen en de weg een vluggen gang moeielijk maakte.
</p>
<p>Hooger in het gebergte gekomen, bemerkte hij dat zich eenige wolken om den top samentrokken;
een onwelkom iets, daar hij zich ten eerste bij het incompleet van europeanen bezorgd
maakte voor de op de droogbakken uitgespreide koffie—inlanders zijn zoo nonchalant!—en
ten tweede zou op het oogenblik een regenbui minder aangenaam zijn. Reeds nu deed
de kou hem rillen in zijn van het transpireeren vochtige kleeren.
</p>
<p>De weg slingerde zich om een uitlooper van den berg heen en liep toen steeds klimmend,
weer de ravijnholte in. Aan het einde was een vrij scherpe bocht, zoodat Korman, die
een tijdlang voortgereden was met zijn rug naar den kant der benedenlanden, bij het
omslaan daarvan plotseling weer met het gezicht naar de vlakte gewend kwam. Doch die
zag hij niet meer. Behalve dat het donker werd, kwam een laaghangende wolk aandrijven,
hem recht te gemoet. Toen het gevaarte van waterdamp het ravijn bereikte scheen het
zich saâm te trekken, als om zoolang mogelijk de botsing met de aarde te vermijden,
tot de voorkant eindelijk een scherpen steven van een voortzeilend schip geleek.
</p>
<p>Wat was het, dat Korman op eens de gedachte <span class="pageNum" id="pb2.126">[<a href="#pb2.126">126</a>]</span>ingaf dat die wolk op hem af kwam? Het gevoel dat hem verlaten had bij het uitstappen
van de <span class="ex" lang="fr">américaine</span> bekroop hem weer, doch nu sterker. Met wijdgeopende oogen zag hij naar het majestueuse
monster, dat steeds donkerder, dreigender tint aannam. Een drukkende windstilte ontstond
en toen een hel licht … het paard schrok en wierp hem af …
</p>
<p>„Heere Jezus, vergeef het mij!” stamelde Korman ter aarde stortend. En het klonk als
een vloek.
</p>
<p>De laatste wolk schoof voorbij de maan en het bleeke licht deed den gevallene uit
zijn bezwijming ontwaken. Langzaam, als op den tast, stond hij op, eerst een riem
voelende aan zijn linkerarm, toen bemerkende dat het de teugel was van het paard,
daarna het paard zelf ziende dat door een toeval aldus belet was geworden zich te
verwijderen. Voorzichtig steeg hij op en reed verder. Het hinderde hem niet dat hij
doornat was; niets hinderde hem op het oogenblik; zijn gedachten stonden stil tot
hij thuis was, en daar, in het volle licht van de lamp, die Li bij zijn nadering had
opgestoken, kwam hij weer tot zich zelven.
</p>
<p>„Bah!” mompelde hij, en ging naar de slaapkamer om zich te verkleeden.
</p>
<p>Zaterdagavond kwam, en ook Bedouin Starke. Terwijl zijn huishoudster en een dochtertje
zich met de bedienden onmiddellijk naar Sabrang begaven, bleef hij op Korman’s verzoek
te Watoeombo eten. Den volgenden <span class="pageNum" id="pb2.127">[<a href="#pb2.127">127</a>]</span>morgen werd hij geïnstalleerd in de betrekking, die van Everdingen zoolang bekleed
had.
</p>
<p>Van zijn tegenwoordigheid op Sabrang maakte Korman gebruik om Biezeman te vragen naar
Minah, en vernam tot zijn groote vreugde dat deze reeds vertrokken was, naar haar
moeder. Hij besloot daarop den last van van Everdingen niet letterlijk uit te voeren,
doch zond aan Biezeman tweehonderd gulden, om die als erfdeel van haar gestorven heer
aan Minah over te maken.
</p>
<p>Een paar dagen na Bedouin Starke arriveerde ook de Leeuw, die de door Lamers verlaten
plaats innam.
</p>
<p>Het malen was nu geheel afgeloopen en de laatste koffie lag op de bakken, terwijl
in de stamploods dagelijks het vroolijk gebabbel der sorteerende vrouwen weerklonk.
Stamploods was het eigenlijk slechts bij wijze van spreken, want in de plaats der
vroegere primitieve mandjes, werd nu het werk verricht door een pelmolen, die zijn
drijfkracht eveneens aan het waterwiel ontleende.
</p>
<p>Het was in die dagen dat op een vooravond Rencke de administrateurswoning binnentrad.
Dit was op zich zelf niets buitengewoons, maar er was in de uitdrukking van zijn gezicht
iets, dat Korman trof, en hem vragen deed of de binnenkomende wat bijzonders had.
</p>
<p>„Ja,” zeide Rencke, plaatsnemende. „Ik heb in de <span class="pageNum" id="pb2.128">[<a href="#pb2.128">128</a>]</span>laatste tijden veel nagedacht over mijn positie hier, en ik moet erkennen dat die
heel mooi is. Een hoog tractement, goede behandeling, aangenaam werk … men zou haast
vragen: wat wil je meer? Voor ’t oogenblik niets. Maar in de toekomst … ik kan natuurlijk
niet altijd in tractement vooruit blijven gaan … en ook … Ik zou u wel willen vragen
wat eigenlijk het vooruitzicht is dat u mij kunt openen, gesteld dat ik nog jarenlang
hier bleef.”
</p>
<p>„Wel,” antwoordde Korman; „administrateur worden als ik er vandoor ga.”
</p>
<p>„Wanneer denkt u dat te doen?”
</p>
<p>„Als het land vrij is.”
</p>
<p>„Wanneer, meent u, zal dat gebeuren?”
</p>
<p>„Wie kan dat zeggen!” riep Korman uit.
</p>
<p>„Juist, wie kan dat zeggen,” herhaalde Rencke. „Zoo heb ik er ook over gedacht. En
daarbij, dat er misschien wel iets op te vinden was voor mij, om vóór dien tijd in
eigen verdiensten te komen. Mag ik vragen: wordt het aandeel van Everdingen verkocht?”
</p>
<p>„Ja … dat is te zeggen, hij wilde het zoo,” zeide Korman. „Er is nu naar zijn familie
geschreven, of die het goedvindt. We krijgen telegrafisch antwoord.”
</p>
<p>„Zoo,” zeide Rencke nadenkend. „Dus zou ik door mijn familie een bod kunnen laten
doen aan de zijne.”
</p>
<p>„Ben je heelemaal.…?” vroeg Korman.
<span class="pageNum" id="pb2.129">[<a href="#pb2.129">129</a>]</span></p>
<p>„Hoe zoo?”
</p>
<p>„Wel, laat den boel kalm op vendutie komen. Niemand die er wat voor biedt als hij
niet tevens een betrekking er bij kan krijgen.”
</p>
<p>„Daar is veel van aan,” vond Rencke.
</p>
<p>„Je begrijpt,” zeide Korman, „dat ik zelf ook opbied, al was het alleen voor mijn
fatsoen als executeur; maar in geen geval ga ik hooger dan de som die hij er ingestoken
heeft.”
</p>
<p>„Dank u voor de inlichting,” zeide Rencke. „U houdt mij dus op de hoogte?<span class="corr" id="xd31e5887" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„Zeker,” beloofde Korman, doch hij wierp Rencke, toen deze wegging, een allerzonderlingsten
blik achterna.
</p>
<p>De tijd verstreek, en eindelijk brak de dag aan waarop Li afscheid moest nemen van
haar kinderen.
</p>
<p>Korman had haar verzocht geen huilpartij te beginnen met het oog op <span class="ex">njotje</span>’s lastig karakter en mogelijk verzet, als hij bemerkte dat het een werkelijke scheiding
was van zijn moeder, die hij nog nooit verlaten had. Li hield zich dapper en zette
de kinderen zelf in de <span class="ex">tandoe</span>, na ieder een kus gegeven te hebben.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Mama toeroet!</span>”<a class="noteRef" id="xd31e5904src" href="#xd31e5904">27</a> riep de kleine Gerard.
</p>
<p>„Mama loopt achteraan,” zeide Li, den dragers een wenk gevende. En langzaam rees de
<span class="ex">tandoe</span> van den grond, terwijl Korman opsteeg.
<span class="pageNum" id="pb2.130">[<a href="#pb2.130">130</a>]</span></p>
<p>Zoolang zij kon zag de arme Li haar kinderen na; en toen de stoet aan den overkant
van de <span class="ex">kalie</span> achter de boomen verdwenen was, ging zij naar achter, om op haar bed stil te gaan
liggen uitschreien. In haar leed had zij slechts één troost, namelijk dat zij voor
de derde maal moeder zou worden. Aan Korman had zij hiervan nog niets gezegd; het
was nog te vroeg, meende zij.
</p>
<p>Toen de zijweg naar Marialand bereikt was, scheidde Korman zich van de <span class="ex">tandoe</span> af, de <span class="ex">koelies</span> toeroepende om vlijtig voort te loopen en dat hij hen wel zou inhalen.
</p>
<p>In vluggen draf bereikte hij weldra het woonhuis.
</p>
<p>„Ik kom je nog even goedendag kussen,” zeide hij tot Caroline, de daad bij het woord
voegende.
</p>
<p>„Dus zijn de kinderen op weg?” vroeg Caroline. „<span class="ex">Kassian</span>; was de moeder niet erg naar?”
</p>
<p>„Och neen,” zeide Korman. „Ik geloof niet dat zulke menschen zooveel gevoel hebben
als wij. Heb je al antwoord van je oom?<span class="corr" id="xd31e5936" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„Ja,” antwoordde zij. „Vandaag over acht dagen gaan wij. Ben je vóór dien tijd terug?”
</p>
<p>„Ik weet het niet,” zeide Korman. „Het hangt van Benoit af. Maar anders zie ik je
te Soerabaja. Dat zou wèl zoo gezellig zijn.”
</p>
<p>Doch Caroline schudde het hoofd. „Neen,” zeide zij; „dat mag niet.”
<span class="pageNum" id="pb2.131">[<a href="#pb2.131">131</a>]</span></p>
<p>Toen hij wegreed, de kinderen achterna, vond hij dat Caroline erg koppig was. Wat
kwam het er op aan! Te Soerabaja wist immers niemand hoe de verhoudingen op zoo’n
koffieland waren, en zou niemand zich de tanden stooten aan hun engagement, al wist
men dat Li nog bij hem in huis was. <span class="ex">Soedah</span>, als zij eenmaal getrouwd waren zou zij spoedig leeren zich naar zijn wil te schikken.
En met deze illusie, die zooveel mannen koesteren vóór hun huwelijk, was hij voorloopig
tevreden.
</p>
<p>De reis van Korman naar Soerabaja was onverwacht opgekomen. Benoit had verlangd hem
te spreken over de regeling van het aandeel van Everdingen, nadat er uit Europa bericht
was ontvangen dat diens familie met de beschikking van den overledene genoegen nam.
Hij had echter zijn vertrek eenige dagen uitgesteld om gezamenlijk met den ingenieur
en zijn kinderen te kunnen reizen.
</p>
<p>Nu het hem ontzegd was met Caroline te Soerabaja te mogen vrijen, wilde hij voor haar
vertrek terug zijn en haastte zich derhalve zooveel mogelijk. Toen hij weer op den
terugweg was vond hij dat de tocht eigenlijk overbodig was geweest. Wat de oude heer
met hem besproken had, was evengoed te schrijven geweest. Benoit wilde van Everdingen’s
aandeel zelf koopen, doch daar hij de geldschieter was en hij op dat aandeel een aanzienlijk
bedrag <span class="pageNum" id="pb2.132">[<a href="#pb2.132">132</a>]</span>had ingebracht, wilde hij in deze niet persoonlijk ageeren, en droeg Korman op door
een strooman te laten bieden.
</p>
<p>„Want, zie je,” zeide hij, „dan kan ik met mijn pretentie fatsoenlijker voor den dag
komen.”
</p>
<p>In de nieuwsbladen werd geadverteerd dat op dien en dien dag, ten overstaan van den
notaris enz. enz. zou worden verkocht de onderneming Sabrang.…
</p>
<p>Rencke was zeer teleurgesteld toen hij de tijding vernam.
</p>
<p>„Ik wil u niet overhaasten,” zeide hij den dag na Korman’s terugkomst, „maar van nu
af zal ik omzien naar een gelegenheid om zelf te beginnen, dan wel mij ergens in te
koopen.”
</p>
<p>„Dat moet jij weten,” zeide Korman.
</p>
<p>„Tenzij,” vervolgde Rencke, „dat ik hooger kan bieden dan meneer Benoit.”
</p>
<p>„Dat zou hij je niet goed afnemen,” waarschuwde Korman; „en in allen gevalle zou je
van hem geen kapitaal krijgen.”
</p>
<p>„Ik zal er niet om vragen,” zeide Rencke. „Hoewel ik niet begrijp hoe hij het zou
kunnen nalaten. U laat uw helft in Sabrang toch niet schieten?”
</p>
<p>„Natuurlijk niet.”
</p>
<p>„Dus moeten we tot een accoord komen, of ik koop heel Sabrang, òf ik jaag het zoo
hoog op als het waard is.”
<span class="pageNum" id="pb2.133">[<a href="#pb2.133">133</a>]</span></p>
<p>„Ik zal er over nadenken,” zeide Korman. Nog dienzelfden avond schreef hij aan Benoit
over Rencke’s voornemen.
</p>
<p>Per keerende post kwam een uitvoerig antwoord, waaruit Korman kon opmaken wat hij
te doen had. Kon opmaken—want de brief was zoo zorgvuldig gesteld dat er feitelijk
niets in stond, en toch weer alles. Het eerste gevolg er van was dat de administrateur
meer dan gewoonlijk op het werk kwam en Rencke allerlei aanmerkingen maakte. Hij had
er nu trouwens den tijd voor. Het vertrek der dames van Os, dat in alle stilte had
plaats gehad, maakte een eind aan de uitstapjes naar Marialand; de administratie was
geheel in handen van Brisson, die dat netjes en goed deed, en ten slotte vond Korman
dat hij vroeger veel te weinig op het werk kwam als voor een chef stond.
</p>
<p>Ook op Sabrang werd hij dikwijls gezien. Toen hij daar voor de eerste maal kwam, reed
Bedouin Starke juist uit en het was Korman onmogelijk hem in te halen, daar hij zijn
paard niet durfde laten doen wat de ander van zijn rijdier eischte. Het was een trotsch
gezicht om Starke te zien rijden. Bergop stapte hij, zijn paard steunende door zich
aan de manen vast te klemmen, maar afwaarts ging het steeds in draf. Dan vrijwaarde
hij het paard tegen het nadeelig schokken in de borst door het de achterhand sterk
<span class="pageNum" id="pb2.134">[<a href="#pb2.134">134</a>]</span>onder te laten brengen, bij een fiere elevatie van den nek, en sierlijk bijgebracht
hoofd. Dan overwon de manegekunst de grootste moeielijkheden van het terrein, hetzij
een steile helling of boomstammen dwars over den weg of een stuk waterleiding, waarover
nog geen brug was. Het was zóó mooi, dat Korman, toen hij na herhaaldelijk te zijn
afgestegen, eindelijk den tuin bereikte waar de opzichter halt gehouden had, niet
kon nalaten hem er over te prijzen.
</p>
<p>„Een paard heeft vier beenen,” beweerde Bedouin Starke, „en kan dus naar rato tweemaal
zooveel als een mensch.”
</p>
<p>Den tweeden keer vond Korman den ander midden in den werktijd thuis, en de derde maal
ook, en toen verklaarde Starke zelfs dat hij geen tijd had mee te gaan naar de tuinen.
</p>
<p>„Het zal toch dienen,” meende Korman, „als ik het werk kom inspecteeren.”
</p>
<p>„Pardon,” zeide Bedouin Starke. „Vergun me hierin met u van opinie te verschillen.
De quaestie is enkel of er aanmerkingen te maken zijn: zoo ja, dan behoorde ik er
bij te zijn om die te ontvangen, zooneen, dan kunt u best alleen constateeren dat
de boel in orde is.”
</p>
<p>„Wou je dan beweren,” zeide Korman, „dat er op je werk geen enkele aanmerking is?”
</p>
<p>„Zooals u zegt. Natuurlijk op dát werk dat afgeleverd en ingeboekt staat.”
<span class="pageNum" id="pb2.135">[<a href="#pb2.135">135</a>]</span></p>
<p>„Goed!” zeide Korman. „Ik ga—maar als ik iets vind, dan zal ik het je dubbel aanrekenen.”
En terwijl Starke bedaard met zijn schrijfwerk voortging, inspecteerde zijn chef het
werk.
</p>
<p>Doch hoe Korman ook rondzag, hij kon geen fout vinden die tot een gegronde opmerking
stof leverde.
</p>
<p>„Je boft vandaag,” zeide hij terugkomende. „Maar ik twijfel er aan of het op den duur
goed zal blijven gaan, als je onder werktijd thuis zit.”
</p>
<p>„Laat ik u eerst eens een bittertje inschenken,” zeide Starke; „dat praat pleizieriger.
En nu zal ik zoo vrij zijn de zooeven door u gebruikte uitdrukking te wraken. Ik bof
namelijk volstrekt niet; het is eenvoudig het <span class="corr" id="xd31e5986" title="Bron: resulaat">resultaat</span> van mijn werkwijze.”
</p>
<p>„Dat moet je mij eens uitleggen.”
</p>
<p>„Gaarne. Ik ga van het standpunt uit dat een inlander ook een mensch is.…”
</p>
<p>„Hm,” bromde Korman er tusschen.
</p>
<p>„.… en als zoodanig zich voortdurend ergert als men hem den geheelen dag op de vingers
ziet. Daartegenover staat dat hij in zijn werk moet worden nagegaan, of anders knoeit
en luiert hij. Sta je er nu den heelen dag bij, dan profiteert hij van elk oogenblik
dat je je rug omdraait.”
</p>
<p>„Juist,” zeide Korman; „en als je er niet bent, dan profiteert hij dubbel.”
</p>
<p>„Behalve,” zeide Bedouin Starke, „als hij elk oogenblik <span class="pageNum" id="pb2.136">[<a href="#pb2.136">136</a>]</span>denken kan: daar komt meneer! en altijd onverwacht, nu uit het Noorden, dan uit het
Zuiden, steeds zóó dat ik er bij ben als ik verkeerde dingen doe. Me dunkt, als die
angst er behoorlijk in zit, dan kan men gerust zijn.”
</p>
<p>„Dat is toe te geven,” zeide Korman. „Hoewel, een javaan is slim, en heel gauw weet
hij op welke tijden je bijvoorbeeld nooit komt, en dat, als je naar huis gaat, hij
je in ’t eerste uur althans niet weer terug ziet.”
</p>
<p>„Ja,” antwoordde Bedouin Starke. „’t Is daarom ook een heele studie om te zorgen dat
zij nooit den draad van je komen en gaan in handen krijgen. Op het oogenblik bijvoorbeeld,
weten zij dat u hier is, en gevoelen zich daardoor vrij veilig, denkende dat ik niet
komen zal. Welnu”—en hiermede stond Starke op en wenkte iemand om den hoek van zijn
huis—„dat hebben zij mis.”
</p>
<p>Een staljongen verscheen, het paard, dat klaarblijkelijk te voren gereed was gehouden,
vóór brengende.
</p>
<p>„Tot straks,” zeide Starke opstijgende. „Kijkt u intusschen de illustraties eens in—daar
op het knaapje—ik ben zóó terug.” En weg was hij, Korman geheel verbluft achterlatende.
</p>
<p>„Ik zou hem op staanden voet ontslagen hebben,” verklaarde van Os, toen Korman hem
het verhaal van het bovenstaande deed. „Aan den anderen kant <span class="pageNum" id="pb2.137">[<a href="#pb2.137">137</a>]</span>zou ik geen aanmerkingen hebben gemaakt op zijn thuiszijn, als zijn werk—zooals je
zelf zegt—het beste was van ’t heele land. In zooverre heeft hij gelijk.”
</p>
<p>Intusschen verminderde Korman zijn tournées naar Sabrang, om des te meer Rencke lastig
te vallen. Deze, in het bewustzijn van altijd naar beste krachten zijn plicht te hebben
gedaan, en meer dan dat, werd kregelig, maar zweeg, tot hij op zekeren dag dat Korman
het al te bont maakte en hem zelfs aanvloekte, plotseling zijn ontslag vroeg.
</p>
<p>Van het oogenblik af dat dit woord uitgesproken was, veranderde Korman’s houding ten
eenenmale. Hij werd weer vriendelijk als vroeger, en eindelijk drong hij bij Rencke
aan dat deze op zijn aanvraag terug zou komen. Doch Rencke weigerde beslist, verklarende
alleen te willen onderhandelen over het aandeel van Everdingen. Dit wilde Korman niet,
en het einde was dat Rencke Watoeombo verliet, zijn huishoudster naar haar <span class="ex">dessa</span> zendende, tot nader order, en zelf in de stad zijn intrek nemende bij den houtvester,
met wien hij zeer bevriend was, om af te wachten tot de dag der vendutie dezen strijd
zou beslissen.
</p>
<p>Eenige dagen voor dien gewichtigen dag bevatten de nieuwsbladen echter een advertentie,
dat de aangekondigde vendutie van Sabrang was uitgesteld tot <span class="pageNum" id="pb2.138">[<a href="#pb2.138">138</a>]</span>den 23<sup>en</sup> December. Het was toen de 10<sup>e</sup> November, en Rencke, zijn gastheer niet zoolang tot last willende zijn, nam een hem
aangeboden betrekking aan op de onderneming waar vroeger Bedouin Starke gewerkt had.
Hij had den administrateur vooraf gewaarschuwd dat zijn plan was een bod te doen naar
Sabrang, en deze nam daarmee genoegen, niet twijfelende of Korman zou dat stuk zijner
onderneming zelf willen behouden, en boven elk bod van Rencke een hooger doen.
</p>
<p>Doch geen van beiden hadden zij gerekend op de duivelsche sluwheid van dien man, noch
op de macht van Benoit’s geld.
</p>
<p>„Rectificatie. In ons nummer van 8 November <abbr title="jongstleden">j.l.</abbr> kwam een annonce voor over de aangekondigde veiling van het koffieperceel Sabrang,
deel uitmakende enz. enz. Daarin is een fout ingeslopen. Er stond nl. 23 December;
dit moest zijn 23 November. Onze lezers vinden hierachter de verbeterde annonce.”
</p>
<p>Zoo luidde het berichtje dat Rencke’s chef ’s avonds na aankomst van den <span class="ex">plajangan</span>, uit zijn luierstoel deed opspringen.
</p>
<p>„Ze hebben je te pakken gehad!” was de uitroep waarmee hij bij Rencke kwam binnenstormen.
</p>
<p>Het was de 23<sup>e</sup> November!
</p>
<p>Rencke’s spijt en verontwaardiging kenden geen grenzen. Hij vroeg verlof om naar de
stad te mogen <span class="pageNum" id="pb2.139">[<a href="#pb2.139">139</a>]</span>gaan, teneinde Korman over zijn bedrog te onderhouden, wat de chef hem gaarne toestond,
mede walgend van zooveel knoeierij.
</p>
<p>Maar Rencke vond niet wien hij zocht. In het logement wist men hem te vertellen, dat
Korman dien morgen met een reiswagen naar Soerabaja vertrokken was. Bij den notaris
vernam hij dat het perceel gekocht was voor twee en twintig duizend gulden door Menier
de Brisson. Waarschijnlijk een strooman, meende de notaris; hij had tegen Korman opgeboden;
anders was er niemand geweest.
</p>
<p>Met dezen troost kon Rencke naar huis gaan, wat hij deed.
</p>
<p>„Zoolang ik nog hier ben,” zeide zijn chef, „wil ik geen compagnon hebben; maar over
twee jaar ga ik voorgoed naar Europa. Als je dan de helft van de onderneming van mij
wilt overnemen, heb ik er niets op tegen; anders verkoop ik haar geheel.”
</p>
<p>„Als u hierover een notarieel contract met mij maakt, neem ik uw aanbod aan,” antwoordde
Rencke, en na lang praten werden zij het eens.
</p>
<p>Brisson was na zijn heldenstuk verricht te hebben naar Watoeombo teruggereden. Van
Korman had hij een boodschap meegekregen aan de andere employés, die hij echter eerst
mocht overbrengen zoodra Messner op de onderneming zou geweest zijn en aldaar verricht
hebben wat Korman hem opdroeg <span class="pageNum" id="pb2.140">[<a href="#pb2.140">140</a>]</span>in een brief, dien Brisson hem moest toezenden.
</p>
<p>Zoo luidde zijn instructie.
</p>
<p>Messner kwam uit de tuinen thuis in een niet zeer opgewekte stemming. De laatste berichten
in de couranten uit Midden-Java vertelden van een ziekte, die daar in den koffie-aanplant
heerschte; een bladziekte, die het sterven van verscheiden boomen ten gevolge had.
En op zijn rondgang heden had hij ook op Donowarie de oranjekleurige vlekken gezien,
die van deze ziekte het kenmerk heetten. Wel meende hij die meer, ja altijd aan zijn
boomen te hebben bespeurd, maar toch maakte hij zich ongerust en besloot eens naar
Korman en van Os te gaan en met hen de zaak te bespreken.
</p>
<p>Op tafel in de voorgaanderij lag de brief van Korman. Hij stak dien in zijn zak; onderweg
zou hij hem op zijn gemak lezen. In haast trok hij andere schoenen aan en steeg toen
op. Reeds had hij de eerste tuinen van Watoeombo achter zich, toen hij zich den brief
herinnerde, die nog ongeopend in zijn borstzak zat. Misschien was het ook wel over
de koffiebladziekte!
</p>
<p>„Waarde Messner! Het spijt mij dat ik u niet heb kunnen spreken over de zaak die in
deze regelen behandeld wordt. Een belofte bond mij. Later, als ik terug ben uit Batavia,
waarheen ik afreis als ge dezen ontvangt, zal ik u alles uitleggen. Sedert eenige
weken ben ik geëngageerd met mej. C. van Os en <span class="pageNum" id="pb2.141">[<a href="#pb2.141">141</a>]</span>straks met haar gehuwd. De omstandigheid dat ik bij Li kinderen heb, deed haar eischen
dat ons huwelijk niet hier, maar te Buitenzorg zou worden gesloten, waar haar oom
thans woont. En eer Li uit mijn huis was, mocht niemand van ons engagement weten.
Ge begrijpt dat het voor mij een lastige zaak was. Wil Li op de hoogte brengen. Ge
kunt voor haar een huisje huren in de stad en maandelijks honderd gulden van mij ontvangen
voor haar onderhoud, zoolang als zij niet trouwt of bij een ander gaat. Doe mij het
genoegen een en ander ten spoedigste te regelen.
</p>
<p>Van onze komst, die naar ik verwacht niet later dan vandaag over een maand zal plaats
vinden, zal ik je telegrafisch bericht zenden.
</p>
<blockquote>
<p class="first">Geloof mij
</p>
<p>t. à. v.
</p>
<p class="signed">W. Korman.</p>
</blockquote><p>
</p>
<p>„Begrijpen! Of ik hem begrijp!” riep Messner uit. „Hij blijft in zijn rol tegenover
dat arme kind. Op ’n smerige wijs is hij aan haar gekomen, even vuil laat hij haar
glippen nu hij haar niet meer noodig heeft. Een huisje in de stad! Zeker om haar nu
en dan … Neen vriend, daar zal ik voor zorgen. Dáárom moesten de kinderen dus weg!
Een beroerde karrewei intusschen … enfin, dan maar dadelijk.”
</p>
<p>Bij de administrateurswoning stond het vol meubelen. <span class="pageNum" id="pb2.142">[<a href="#pb2.142">142</a>]</span>Van den zonnigen dag en Korman’s afwezigheid had Li gebruik gemaakt om alles eens
een flinke beurt te geven. Binnenshuis waren <span class="ex">koelies</span> aan het witten, en daarbuiten appliceerden de bedienden op tafels en stoelen dat
strijkvernis, dat men in Indië algemeen „politoer” noemt. Li zelf dwaalde van den
een naar den ander, druk en gelukkig in het vooruitzicht van het pluimpje dat zij
zeker was te zullen verdienen.
</p>
<p>Voor den naderenden Messner was deze trouwe zorg een onpleizierig gezicht. Ten eerste
om het contrast met Korman’s cynisch handelen, en voorts omdat het in die herrie heel
moeilijk was Li te boodschappen dat zij door Korman weggezonden werd.
</p>
<p>Blij hem te zien, en tevens verlegen omdat zij hem geen geschikt plekje kon aanbieden,
begroette Li haar pleegvader.
</p>
<p>„In het kantoor is alles nog in orde, papa,” zeide zij. „Meneer Brisson zit er te
werken.”
</p>
<p>„Ik heb er op het oogenblik niet noodig,” zeide Messner aarzelend. „Ben je van middag
klaar?”
</p>
<p>„O ja,” verzekerde Li. „Ik heb niet meer uitgehaald dan in één dag af kan. Morgen
komt de slaapkamer aan de beurt en het kantoor, en overmorgen de bijgebouwen; als
het ten minste niet regent.”
</p>
<p>„Goed. Maak dat je tegen vier uur alles in orde hebt. Ik ga nu naar Marialand en blijf
vannacht bij jou logeeren.”
<span class="pageNum" id="pb2.143">[<a href="#pb2.143">143</a>]</span></p>
<p>„Heerlijk!” juichte Li. „Ik zal voor vanavond wat lekkers klaarmaken. Maar …<span class="corr" id="xd31e6088" title="Niet in bron">”</span> vervolgde zij hem ernstig aanziende, „heeft papa <span class="ex">soesah</span>? Is Zus <span class="corr" id="xd31e6093" title="Bron: nietwel">niet wel</span>?”
</p>
<p>„Zou ik dan hier zijn?” vroeg hij terug. „Nou kind … misschien vertel ik het je vanavond
wel. Dag!”
</p>
<p>Met hartelijkheid werd Messner op Marialand ontvangen. Van Os apart nemende, ondervroeg
hij hem over het engagement van Korman, en eindigde met hem den pas ontvangen brief
te laten zien.
</p>
<p>„Hm,” zeide van Os, „voor heel moedig heb ik hem nooit aangezien, doch ik vind dat
hij dit zaakje zelf had behooren te doen. En wat de rest aangaat, heb ik hen maar
zoo’n beetje laten scharrelen. Ik bemoei mij niet graag met zoo iets; <span class="ex" lang="fr">pas mettre le doigt</span>, en zoo voort.”
</p>
<p>„Neen, je hebt gelijk,” zeide Messner. „<span class="ex">Soedah</span>, ’t is gebeurd, maar mijn gezicht zullen ze op Watoeombo niet gauw meer zien. Dan
heb ik nog wat; je hebt zeker al van de koffiebladziekte gelezen.<span class="corr" id="xd31e6108" title="Niet in bron">”</span>
</p>
<p>„Stapels!” verklaarde van Os. „Ik ben maar weer op mijn gewone manier te werk gegaan
en heb aan alle lui op Midden-Java geschreven om inlichtingen. Na den eten zal ik
je den rommel laten zien.”
</p>
<p>Aan tafel wijdde mevrouw van Os uit over de gezelligheid die de komst van Caroline
op Watoeombo voor haar zou aanbrengen; hoe jammer het was dat van Everdingen dood
en Rencke weg was; dit waren <span class="pageNum" id="pb2.144">[<a href="#pb2.144">144</a>]</span>nu juist twee heeren die het goede voorbeeld dat de chef gaf, konden volgen; het zou
toch veel beter zijn als de jongelui minder in concubinaat leefden, iets dat op een
in volle exploitatie zijnde onderneming niets tegen had; de <span class="ex" lang="en">hardships</span> van het openen—nu, dat was voor de meeste dames geen doen.
</p>
<p>„Als u zóó spreekt,” zeide Messner; „dan durf ik Zus niet meer hier te brengen.”
</p>
<p>„Zus is mij altijd welkom,” zeide mevrouw van Os. „Ik doelde ook niet op u; de tijden
waren, toen u begon, verschillend met thans, en ik kan mij voorstellen dat u niet
meer verandert. Voor mijn gevoel is Zus evengoed aan u verbonden, en misschien met
hechter band, dan menige gehuwde vrouw.”
</p>
<p>Na tafel gingen de heeren naar het kantoor.
</p>
<p>„Hier heb je een en ander,” zeide van Os. „Ik heb ze gesorteerd. Dit dikke pak bestaat
uit raadgevingen van lui die verklaren dat het niets geholpen heeft wat zij zelf gedaan
hebben, of denken te doen. Diep patjollen, goten tusschen de boomen, proefstations,
en zoo voort. Dit dunne bundeltje is van dezulken die vooruitgang meenen te bespeuren;
het komt echter vrijwel op dezelfde soep neer. Eindelijk deze ééne, die zegt dat zijn
manier geholpen heeft.”
</p>
<p>„Daar zou ik het meest vertrouwen in stellen,” vond Messner.
<span class="pageNum" id="pb2.145">[<a href="#pb2.145">145</a>]</span></p>
<p>„Ik ook; alleen zijn middel is wat zonderling. Hij beweert dat het kapellen zijn die
’t hem doen, en laat die vangen.”
</p>
<p>„Geen kleinigheid!”
</p>
<p>„Hij schrijft dat hij in ’t begin vijftig man over zijn tuinen verdeeld had,” zeide
van Os, „doch later waren zes man voldoende.”
</p>
<p>„Dat valt me mee,” zeide Messner. „Wat denk jij te doen?”
</p>
<p>„Afwachten, en als het hier komt, en de geleerden zijn het er nog niet over eens,
dán het voorbeeld van onzen kapelvanger volgen. Maar wat leelijker is,” ging van Os
voort, „dat de prijzen zoo omlaag gaan. Het scheelt allicht een paar jaar eer je land
vrij is.”
</p>
<p>„Ja,” stemde Messner toe. „Als ze zoo voortgaan, dan is een koffieland niet langer
een rijkworder. Voor mij is dat niets, ik zou in Europa niet meer aarden, maar voor
jelui is het naar.”
</p>
<p>„Kom, dan laat ik mij als stafofficier aanwerven bij een vreemde mogendheid,” zeide
van Os. „Wat hier in Indië gepensioneerd wordt heeft in het buitenland den naam van
het beste te zijn; en mij zelven niet in aanmerking nemende, geloof ik waarachtig
dat ze gelijk hebben ook.”
</p>
<p>Met een bezwaard hart kwam Messner terug op Watoeombo. Als om zoolang mogelijk het
verpletterende nieuws aan Li te besparen, hield hij zich tot <span class="pageNum" id="pb2.146">[<a href="#pb2.146">146</a>]</span>aan het avondeten bezig met het bezichtigen der installatie—’n dood ding, nu alles
stil stond—en met Brisson, die blij was deze aanspraak te hebben.
</p>
<p>Al een paar maal had Messner hem scherp in de oogen gezien, en eindelijk zeide hij:
</p>
<p>„Je ziet er niet zoo gezond uit als de vorige maal dat ik hier was.”
</p>
<p>„De zittende levenswijze.…” meende Brisson.
</p>
<p>„Of wat anders,” zeide Messner. „Neem je in acht jongmensch, ik heb er meer op die
klip zien vergaan.”
</p>
<p>Zooals dat meer gaat als men een lastige zaak uitstelt, werd het voor Messner hoe
langer hoe moeielijker met Li te spreken. Reeds was het tafelkleed weggenomen en nog
wist Li geen woord van wat haar te wachten stond. Messner dacht er over het tot den
volgenden ochtend te verdagen, toen Li hem goênacht kussende nogmaals haar vraag van
dien voormiddag herhaalde.
</p>
<p>„Neen, ’t is niet om mij, noch om Zus,” begon hij, en eenmaal aan den gang deelde
hij het haar mede; met veel omhaal en voorzichtigheid, maar het kwam er toch uit.
De wanhopige droefheid van Li en de vreesachtige beweging waarmede zij zich tegen
hem aanvleide als om bescherming te zoeken, maakten zijn toorn gaande tegen den man
die van zooveel lijden de oorzaak was. En al wat hij dien dag verkropt had gaf zich
lucht in een reeks scherpe verwijten <span class="pageNum" id="pb2.147">[<a href="#pb2.147">147</a>]</span>aan Korman’s adres, doormengd met troostgronden voor de arme verstootene.
</p>
<p>In ’t eerst scheen het aan Li voorbij te gaan, doch eindelijk ving zij de woorden
op en luisterde. Niet lang echter, want eensklaps richtte zij zich op en stuitte Messner’s
woordenstroom door hem het kleine handje op den mond te leggen.
</p>
<p>„Sst, pa,” zeide zij, „niet doen! Dat is nog erger dan het andere. Korman is in zijn
recht, hij mocht mij wegzenden. Neen.… zeg niets; het is zoo. En hij is altijd goed
voor mij geweest, al die jaren.…”
</p>
<p>Stom van verbazing zag Messner haar aan. Hij had een hoog gevoel van recht en zou
niemand kwetsen als hij het kon vermijden, maar verlangde daartegenover een gelijke
behandeling van anderen. Aan christelijk dulden sloeg hij geen geloof; wie hem op
de linkerwang sloeg kon rekenen op gereede terugbetaling; de christenen die hij in
het openbare leven ontmoet had deden evenzoo, en het bestaan van de toedraaiers der
rechterwang hield hij voor een sprookje, verzonnen om navolgers te winnen ten bate
der klappenuitdeelers. En daar tegenover hem stond dat kleine vrouwtje, klein in verhouding
tot zijn hooge gestalte, maar groot in zielenadel, die haar uit de oogen straalde,
oogen die hem aan een oude vrome tante herinnerden, kort voor haar dood.
</p>
<p>„Eén ding bedroeft mij het meest,” ging Li voort. <span class="pageNum" id="pb2.148">[<a href="#pb2.148">148</a>]</span>„Had Korman het mij maar gezegd! Maar zijn nieuwe vrouw zal van het kindje niet willen
weten.…”
</p>
<p>„Wat?” riep Messner uit. „Je bedoelt toch niet dat je in positie bent? Ja? Maar dat
kan niet, dat gaat niet; ik zal hem telegrafeeren. Hij moet dat verwenschte huwelijk
uitstellen.”
</p>
<p>Tot laat in den nacht praatten zij er over, Messner ongenegen Korman iets toe te geven
en zijn plannen om dezen te kwellen hardnekkig vasthoudende, Li besloten haar heer
in alles ter wille te zijn en van haar kant niets te doen dat maar eenigszins op wraak
geleek. Zij won het pleit, op één punt na. Terwijl zij nog een paar dagen had willen
blijven om het huis geheel schoon en in orde achter te laten, eischte Messner dat
zij den volgenden morgen hem vergezelde naar Donowarie.
</p>
<p>Toen Brisson, na de rol te hebben gehouden, op het kantoor kwam, vond hij daar een
kort briefje van Messner die hem opdroeg een oog te houden op de administrateurswoning
tot tijd en wijle de bewoner daarin zou teruggekeerd zijn.
</p>
<p>„Korman’s naam komt er in ’t geheel niet in voor,” merkte Brisson op. „De oude heer
schijnt goed nijdig te zijn.” Daarna maakte hij zich op om naar de tuinen te gaan,
want nu Rencke weg was en de drukte van den oogst voorbij, moest Brisson tijdelijk
de afdeeling waarnemen.
<span class="pageNum" id="pb2.149">[<a href="#pb2.149">149</a>]</span></p>
<p>Wat Messner den vorigen avond had opgemerkt over zijn uiterlijk was niet zonder grond.
Zijn oogen, vooral in den vroegen morgen, stonden dof en de oogleden vertoonden ontstoken
roode randen, terwijl zijn wangen onophoudelijk trilden en trokken. Het had lang geduurd,
veel moeite gekost, doch gedurig door Korman aangezet „om toch als ’n fatsoenlijk
mensch een bittertje te drinken op zijn tijd”, was Brisson daartoe overgegaan; en
eenmaal den smaak er van beet hebbende ging hij, als ieder renegaat, verder dan een
ander.
</p>
<p>In vergelijking van wat andere menschen gebruikten kon men niet zeggen dat Brisson
veel dronk, doch zijn gestel verdroeg zelfs geen geringe quantiteit en daarom was
voor hem ieder glas te veel. Korman had voor zich reeds lang gezien wat door Messner
was uitgesproken. In geen der andere employé’s zou hij het dan ook toegelaten hebben.
Maar Brisson, die nagenoeg in geen aanraking kwam met het vrije <span class="ex">dessa</span>-volk, dat hoogst gevoelig is voor de behandeling die het van de europeanen ondervindt,
kon wat dat betrof geen kwaad; en daar hij zich wel wachtte ooit onbekwaam te zijn
voor het administratie-werk, liet Korman hem stil begaan, inziende dat Brisson binnen
korten tijd voor ieder ander ondernemer een onbruikbaar sujet zou worden, en daardoor
meer en meer zich als geheel van hem, Korman, afhankelijk <span class="pageNum" id="pb2.150">[<a href="#pb2.150">150</a>]</span>beschouwen. Dan kon hij met hem doen wat hij wilde zonder de vrees, die hem nu af
en toe bekroop, dat Brisson hem te eeniger tijd mocht compromitteeren door ongewenschte
openbaringen aan derden.
</p>
<p>En indien ooit, zoo was deze tijd, terwijl de chef afwezig was, gunstig om het begeerde
kwaad te laten ontwikkelen. Gewend den geheelen dag gelegenheid te hebben een praatje
te maken, al liep dit dan meestal slechts over koffie en geld, geld en koffie, verveelde
Brisson zich gruwelijk in zijn tijdelijke eenzaamheid. De Leeuw was tegenover europeanen
harkerig en zwijgzaam, hij kon een uur lang op een luierstoel liggen staren zonder
een woord te uiten, ja zelfs zonder te denken! Aan hem had Brisson niets; boeken bezat
hij slechts een paar<span class="corr" id="xd31e6171" title="Bron: ...,">.…</span> Boeken! Had niet Bedouin Starke eens gesproken over zijn „bibliotheek” en over de
tijdschriften waarvan hij heele jaargangen had?
</p>
<p>Nauwelijks kreeg Brisson dien inval of reeds maakte hij zich op om naar Sabrang te
rijden. Het was wel donker, maar de lucht stond niet naar regen, ’n mooie avond voor
een toertje. Onderweg bedacht hij dat dit tevens een goede afleiding voor hem was;
als hij een boek had, of het ging terugbrengen en een nieuw halen, was er zooveel
te minder aanleiding tot snoepen van alcohol bevattend vocht. Want als hij er zich
goed rekenschap van gaf, zag hij zelf <span class="pageNum" id="pb2.151">[<a href="#pb2.151">151</a>]</span>het ellendige in van den weg dien hij was opgegaan, doch hij verbeeldde zich tevens
een steun noodig te hebben om dien weer te kunnen verlaten … hm! er op te blijven
stilstaan dan.
</p>
<p>Of hij die hulp zou vinden bij Bedouin Starke? Boeken had hij, en een collectie die
voor zijn smaak en ontwikkeling pleitte, maar ook een assortiment dranken …
</p>
<p>„Zeg maar iets heel geks,” zeide hij tot Brisson, „en ik wed dat het er is.”
</p>
<p>„Kirschwasser,” zeide Brisson, meenende dat de ander dit zeker niet in zijn <span class="ex">goedang</span> zou hebben.
</p>
<p>„<span class="ex" lang="ms">Papan nommer limablas</span><a class="noteRef" id="xd31e6190src" href="#xd31e6190">28</a>, links, witte capsule,” gebood Bedouin Starke den wachtenden bediende.
</p>
<p>En het kwam, tot groote verbazing van Brisson, die het echter niet lekker vond, en
zich spoedig vereenigde met het voorstel van Starke om tot iets anders over te gaan.
</p>
<p>Helaas, waar blijven toch alle goede voornemens!
</p>
<p>„Nu een zetje, zoo!” zeide Bedouin Starke toen hij Brisson op zijn paard hielp. „Pas
op, er is geen leuning aan den anderen kant. Ik zal de boeken morgen wel met het rapport
meegeven. Denk om je <span class="ex" lang="la">equiliber</span>!”
<span class="pageNum" id="pb2.152">[<a href="#pb2.152">152</a>]</span></p>
<p>„<span class="ex" lang="la">Equi … liber!</span>” lachte Brisson onnoozel. „De vent heeft toch altijd ’n ui.”
</p>
<p>Het uitstapje was Brisson wel bevallen, en om het te kunnen herhalen noodigde hij
Bedouin Starke den volgenden avond ten zijnent. Dit was het begin van een rumoerigen
tijd op Watoeombo, die aanhield tot Korman’s terugkeer. Nu hier dan daar, doch elken
avond, weer of geen weer, kwamen Bedouin Starke, Brisson en Biezeman bijeen; een paar
maal werd ook de Leeuw er bij gehaald, meer om zich van zijn stilzwijgen te verzekeren,
door hem medeplichtig te maken, dan om zijn aangenaam gezelschap. Hoewel dit laatste
nu juist geen vereischte was bij de nachtelijke samenkomsten, die hoe langer hoe meer
van vroolijke drinkpartijen ontaardden in vuile orgieën. Vooral in de <span class="ex">kampong</span> van het hoofdkwartier zag men geen enkele fatsoenlijke inlandsche vrouw meer, want
het was gebeurd dat de opgewonden europeanen de javaansche woningen waren binnengedrongen
om te zoeken wat van hun gading was.
</p>
<p>Dat het werk er onder leed was niet te verwonderen. Op Sabrang niet, want Bedouin
Starke scheen het niet te hinderen of hij geregeld de helft van zijn slaap miste,
en hij stelde Biezeman voor de keus om zijn werk goed te doen, of ’s avonds thuis
te blijven; doch bij Brisson zag het er allertreurigst uit. Toen hij dan ook eindelijk
een telegram kreeg, vijf dagen <span class="pageNum" id="pb2.153">[<a href="#pb2.153">153</a>]</span>voor de terugkomst van Korman, stelde hij voor een eind te maken aan de pret. Zoo
geschiedde, en de kalmte keerde terug op de koffieonderneming, terwijl Brisson zich
beijverde het slechte werk zooveel doenlijk onzichtbaar te maken. Met een tiental
<span class="ex">koelies</span> ging hij de tuinen langs die schoongemaakt waren, en liet aan den kant van de wegen
alles netjes maken, hopende dat de chef niet van zijn paard zou stijgen om het inwendige
te inspecteeren.
</p>
<p>Ook had hij eens rondgekeken in de administrateurswoning, doch toen hij een begin
liet maken met het opruimen van de stof en wat de bedienden er in die dagen meer hadden
laten liggen of ingebracht, kwam plotseling mevrouw van Os hem vervangen. Hij besefte
dadelijk dat dit maar goed was ook, want wat hij voor brandschoon hield moest volgens
die dame een extra-beurt hebben, en wie zou nu ooit op de gedachte gekomen zijn om
boven op de kasten en ledikanten te kijken? En dat er tafels bijeen geschoven moesten
worden om een feestdisch aan te richten! Brisson verklaarde later dat hij „gewoon
perplex” was van het groote verstand, door zulk een europeesche dame aan den dag gelegd.
</p>
<p>Toch hadden de employés er een flauwe notie van, dat men den chef en zijn vrouw feestelijk
behoorde te ontvangen en in te halen. Onder aanvoering van Bedouin Starke lieten zij
een <span class="ex">pendoppo</span> opslaan <span class="pageNum" id="pb2.154">[<a href="#pb2.154">154</a>]</span>bij den zijweg naar Marialand; en daar was het dat zij op den morgen van Korman’s
komst zich verzameld hadden, en van daaruit stonden de <span class="ex">koelies</span> en <span class="ex">mandoers</span> ten getale van ongeveer achthonderd aan weerszijden van den weg opgesteld, met zooveel
tusschenruimte dat zij tot aan de brug van Watoeombo reikten. Ieder hunner hield een
geimproviseerd vlaggetje in de hand en droeg een sjerp van groen om het lichaam, met
ingestoken roode papiertjes die men verzocht werd voor bloemen aan te zien. Van de
brug tot aan Korman’s woning stonden de vrouwen en meisjes, elk met een jong klapperblad
in de hand, wat geen onaardig effect maakte.
</p>
<p>Even voor den middag naderde de stoet de plaats waar de <span class="ex">pendoppo</span> stond. Want een stoet was het! In de stad had de resident het noodig geoordeeld den
administrateur van Watoeombo, den pionier in deze streek, te complimenteeren; en daar
dit den vorigen avond door de late aankomst van het jonge paar mislukt was, deed hij
het dien morgen eer zij de reis naar het gebergte aanvaardden. Bij die ceremonie was
ook de Regent aanwezig, en dientengevolge de mindere inlandsche hoofden. De faam hiervan
was Korman vooruitgevlogen, en had bewerkt dat de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> van Wonosarie met gevolg, en hoogerop de <span class="ex">assistent-wedhono</span>, zich bij Korman en Caroline hadden aangesloten, zoodat het een heele optocht werd
<span class="pageNum" id="pb2.155">[<a href="#pb2.155">155</a>]</span>van netgekleede inlanders op <span class="ex">tandakkende</span> paardjes.
</p>
<p>Nadat Korman en zijn vrouw waren afgestapt nam Bedouin Starke het woord:
</p>
<p>„Meneer Korman! Te midden van de koffie, sprekende tot u, wat wonder dat mij het beeld
van den koffieboom voor oogen staat; zooals deze ontkiemt, een zwak en teer plantje,
dat gekoesterd en gekweekt moet worden in de schaduw, doch weldra krachtig en frisch,
in de open lucht gebracht, opwast tot een boom heerlijk bloeiende en nuttige vruchten
afwerpende! Zoo was het, zoo zij het ook, met de liefde die u trok tot haar, die wij
thans als uw echtgenoote hier welkom mogen heeten.
</p>
<p><span class="corr" id="xd31e6252" title="Niet in bron">„</span>En u, mevrouw! behoeven wij het u nog te zeggen hoezeer wij naar uw komst verlangd
hebben? Zie, opdat u in den roes van een nieuw geluk niet uit ouder gewoonte dezen
zijweg naar Marialand zoudt inslaan, hebben wij ons hier opgesteld om u te waarschuwen;
opdat op de steilten en naast de diepe ravijnen uw verdere weg gevaarloos zij, schaarden
wij onze troepen als een levende heg langs uw pad; en dat de geestdrift die ons bezielt
zich ook aan het werkvolk heeft medegedeeld, zult u ontwaren als u het laatste eind
van dezen weg bereikt, waar de vrouwen-<span class="ex">mandoer</span> als een tweede Kenau Hasselaar haar vriendinnen heeft opgeroepen om in te springen
waar de mannen tekort schoten.
<span class="pageNum" id="pb2.156">[<a href="#pb2.156">156</a>]</span></p>
<p><span class="corr" id="xd31e6259" title="Niet in bron">„</span>Heil u beiden! Welkom op Watoeombo!”
</p>
<p>„Dankje wèl,” antwoordde Korman met hem klinkende en dit herhalende bij alle anderen.
Caroline daarentegen wist ieder een aangenaam woord te geven.
</p>
<p>Men brak op. In de met groen en vlaggen versierde administrateurswoning wachtten Van
Os en zijn vrouw de komenden af, doch verder niemand.
</p>
<p>„Waarom is meneer Messner er niet?” vroeg Caroline aan haar man toen zij aan tafel
zaten.
</p>
<p>„Ik weet het niet,” zeide Korman. „Misschien heeft hij het druk en komt van avond.”
</p>
<p>’s Middags vertelde hij haar waarom Messner niet gekomen was en ook niet zou verschijnen.
Messner was met het huwelijk niet ingenomen, maakte hij haar wijs; hij had geen sympathie
voor Caroline, en achtte haar niet zoo hoog, dat hij het billijkte dat Korman om harentwille
zijn huishoudster verwijderd had.
</p>
<p>„Hij had haar opgevoed,” zeide Caroline als in gedachten. „Zoo iets vertelde tante
mij. Het spijt mij erg; hij is zoo’n vriendelijk mensch.”
</p>
<p>’s Avonds, toen het feest uit was en de gasten naar huis, deelde Caroline Korman mede
wat zij van haar tante gehoord had omtrent het leven der jongelui gedurende zijn afwezigheid.
Korman was woedend, en reeds vroeg liet hij den volgenden morgen zijn paard zadelen.
Toen brak de bom los! Bedouin Starke <span class="pageNum" id="pb2.157">[<a href="#pb2.157">157</a>]</span>durfde hij niet aan, en deze liep dus vrij, maar Brisson en Biezeman werden een voor
een op het kantoor geroepen, om daar aan te hooren hoe schandelijk hun gedrag was
geweest, en dat zij het alleen aan het feit dat hun werk in orde was, te danken hadden
dat zij niet onmiddellijk ontslagen werden. De Leeuw was er het ongelukkigst aan toe,
daar hij niet dezelfde voorzorgen had genomen als Brisson om den buitenrand van zijn
tuinen bij te werken. Hij werd ontslagen.
</p>
<p>Later scheen Korman in te zien dat de arme stakker eigenlijk niets meer misdreven
had dan de anderen. Hij liet hem toen door Brisson aanraden om excuus te vragen; doch
toen deze er met de Leeuw over begon, liet de <span class="ex">sinjo</span> hem grijnslachend een briefje zien van Messner, een aanstelling als opzichter te
Donowarie bevattende.
</p>
<p>„Vijf en twintig gulden minder dan hier,” merkte Brisson op.
</p>
<p>„Dat is niets,” zeide de Leeuw. „Meneer Messner verkoopt geen <span class="ex">tjandoe</span>.”
</p>
<p>„Begrepen. Dus wou jij dat daar doen? Pas maar op.”
</p>
<p>„En ik laat mijn meid een <span class="ex">warong</span><a class="noteRef" id="xd31e6288src" href="#xd31e6288">29</a> houden.”
</p>
<p>„Je lijkt den baas wel,” zeide Brisson, „die laat ook alles door een ander doen.”
</p>
<p>Toen hij aan Korman verslag deed van zijn vergeefsche <span class="pageNum" id="pb2.158">[<a href="#pb2.158">158</a>]</span>poging, was hij zeer verbaasd den chef niet te zien opvliegen over het schenden der
usance door Messner, die voorschreef elkaars ontslagen employé’s, niet dan na onderling
beraad en met goedkeuring van hem die het ontslag verleend had, aan te nemen. Integendeel,
Korman nam het goed op en liet zelfs zoozeer blijken dat het hem verheugde, dat hij
een nadere verklaring hiervan aan Brisson meende te moeten geven met de woorden: „Hij
kan er plezier van hebben; onder toezicht van een europeesch employé gaat het, maar
alléén.….!”
</p>
<p>Daags voor het vertrek van de Leeuw ging Korman naar diens afdeeling, naar het heette
om bij de overgave aan een nieuw exemplaar van hetzelfde ras, dat Bedouin Starke „waarlooze
Europeanen” doopte, tegenwoordig te zijn. Hij had met den vertrekkende een lang gesprek,
waarvan de gevolgen nader zullen blijken.
</p>
<p>Weer verlieten de regenwolken het gebergte, en sluierde zich de droge warmte over
de koffielanden. Maar ditmaal bracht zij den vijand mee, waartegen op andere gedeelten
van Java reeds zoolang vruchteloos werd gestreden: de koffiebladziekte. Vuilgeel en
mager stonden de aangetaste tuinen op Watoeombo, het produkt verschrompelde aan de
boomen, maar aan die „gekheid van kapellen vangen” deed Korman niet mee. Dat Marialand
er veel minder last van had, <span class="pageNum" id="pb2.159">[<a href="#pb2.159">159</a>]</span>kwam door .… nu ja, door iets anders. Op Donowarie, hoorde hij, was het ook, en Messner
ving toch vlinders. En wat kon het hem eigenlijk schelen. Het vermogen dat zijn vrouw
had aangebracht was meegevallen; nog een paar jaar wilde hij het volhouden om er met
alle mogelijke huismiddeltjes iets aan toe te voegen, maar dan mocht Benoit zien wat
hij met Watoeombo deed. In den steek laten kon hij het moeielijk, daarvoor zat er
te veel geld in, en zette hij het voort, dan bleef Korman er zijn deel in behouden,
dat naderhand de kinderen van Li ten goede kon komen.
</p>
<p>Zoo troostte hij zich, en schreef zijn rapporten aan Benoit als ware er aan de ziekte
niets te doen. De toestand van Donowarie verergerde hij, meer dan de schriftelijke
mededelingen van die onderneming hem aan de hand gaven. Want sedert zijn huwelijk
was hij er persoonlijk niet meer geweest, noch had hij met Messner een anderen dan
officieelen omgang.
</p>
<p>Hoewel Donowarie en Marialand niet geheel van de ziekte verschoond bleven, was het
laatste land toch niet noemenswaardig aangetast, en het eerste telde slechts een paar
tuinen die wezenlijk slecht stonden. Beide administrateurs hadden goede hoop dat zij
het te boven zouden komen.
</p>
<p>De Leeuw werkte sedert eenige maanden op Donowarie. Zijn plannen wat betreft de <span class="ex">warong</span> door <span class="pageNum" id="pb2.160">[<a href="#pb2.160">160</a>]</span>zijn huishoudster te houden, had hij moeten opgeven, daar hij dadelijk bij zijn aankomst
bemerkte dat hiervan Li het monopolie had, haar door Messner verzekerd. In een net
<span class="ex">bamboe</span>-huisje, in het midden van de <span class="ex">kampong</span>, woonde zij en handelde, voor zich en haar jongste kind,—een meisje,—boven de maandelijksche
toelage van Korman een ruim bestaan vindende. Messner had haar de rijstverstrekking
afgestaan en voorts alle <span class="ex">warongs</span> of <span class="ex">tokótjes</span> op het land gesupprimeerd. Het kindje had hij onder den naam van Frieda als het zijne
laten inschrijven.
</p>
<p>Als de Leeuw naar zijn werk ging of thuiskwam moest hij altijd Li’s huisje voorbij,
en zelden deed hij dat zonder even stil te staan en een praatje te maken. Met de haar
eigen vriendelijkheid stond Li hem steeds te woord; doch toen dat eenigen tijd geduurd
had werd de <span class="ex">sinjo</span> vrijmoediger, en Li zijn bedoelingen radende, trok zich meer en meer terug. De Leeuw
schreef dit toe aan ongeduld van haar kant, en op zekeren dag vroeg hij haar of zij
genegen was met hem samen te wonen. Zij kon haar <span class="ex">warong</span> aanhouden, wat het hare was zou het hare blijven, hèm was het enkel om haar zelf
te doen.
</p>
<p>Maar Li weigerde zóó abrupt, dat de Leeuw reeds bij het eerste woord inzag dat hij
zijn doel gemist had en de hem door Korman opgedragen last onuitvoerbaar was. Maar
toen Li in haar verontwaardiging <span class="pageNum" id="pb2.161">[<a href="#pb2.161">161</a>]</span>verder ging, hem vragende wat hem de vermetelheid gegeven had die vraag tot haar te
richten, zij de pleegdochter van Messner, de voormalige <span class="ex" lang="ms">nonja besaar</span> van Watoeombo, hij de <span class="ex">peranakan</span><a class="noteRef" id="xd31e6341src" href="#xd31e6341">30</a> die onder den titel van opzichter het werk van een <span class="ex">mandoer</span> verrichtte, toen werd hij kwaad en glimlachte onderdanig. Bij zichzelven zwerende
dat hij het haar betaald zou zetten, vroeg hij verschooning; de <span class="ex">nonja</span> moest hem niet kwalijk nemen, zij had het zelf gezegd, hij was maar een domme <span class="ex">sinjo</span>; hij hoopte dat de <span class="ex">nonja</span> het vergeten zou wat hij in zijn dwaasheid gezegd had, en weer vriendelijk zijn tegen
hem als vroeger.
</p>
<p>Nu, daar had Li niets tegen te zeggen en anders dan vriendelijk kon zij niet zijn,
tenzij men haar beleedigde. Twee maanden verliepen en de Leeuw scheen zijn verlangen
geheel te hebben opgegeven. Het eenige wat er hem nog aan herinnerde was de bijna
dagelijksche kijfpartij van zijn eigen huishoudster, die op onverklaarbare wijze er
achter was gekomen dat hij haar tegen Li had willen verwisselen, en geen gelegenheid
onbenut liet om hem daarover het leven zuur te maken. Doch ook aan het geduld van
een man als de Leeuw komt een eind, zoodat hij op zekeren middag zijn javaansche wederhelft
de deur uitschopte met verzoek er nooit weer in te komen.
<span class="pageNum" id="pb2.162">[<a href="#pb2.162">162</a>]</span></p>
<p>Toen Li hiervan hoorde vreesde zij voor herhalingen van het vroeger gebeurde, doch
zij was weldra gerustgesteld. Met kalme openhartigheid vertelde de Leeuw haar hoe
het gegaan was, en dat hij eigenlijk blij was dat deze vrouw zijn huis verlaten had,
want hij had een nichtje in de stad, die al lang bij hem had willen komen. Zij was
<span class="ex">baboe</span> bij een europeesche familie, maar dat beviel haar niet; zoodra hij eens permissie
kon krijgen van meneer Messner zou hij haar gaan halen. Of Li niet een goed woordje
voor hem doen wilde; hij durfde het zoo in eens niet vragen.
</p>
<p>’s Avonds was er betaling. Voor Li bracht die een groote drukte mee; want als het
volk geld ontving, kwam het de schulden afdoen, die in den loop der vijf dagen gemaakt
waren voor rijst en andere levensmiddelen. Zij stond dan een uur en soms langer voor
de opening, in den <span class="ex">bamboe</span>-wand van haar <span class="ex">toko</span>, die met een neerslaande plank, tevens toonbank, gesloten kon worden. En aardig was
het te zien hoe zij zonder iets te hebben opgeschreven, precies wist hoeveel elk der
twee à driehonderd <span class="ex">koelies</span> schuldig was. Niet alleen de eindsom, maar was er een enkele maal geschil, dan herinnerde
zij den man wat hij gister en eergister en zoo tot vijf dagen geleden gehaald had,
soms voor de waarde van een of twee duiten, en altijd kwam het uit.
</p>
<p>De Leeuw had de betaling tot het eind toe bijgewoond, <span class="pageNum" id="pb2.163">[<a href="#pb2.163">163</a>]</span>Messner helpende met het oplezen der namen en het bedrag der verdiende loonen. Daarna
ging hij naar huis, om een oogenblik later weer te voorschijn te komen met een zwart
jasje over zijn <span class="ex">kabaja</span>. Even bleef hij staan kijken naar de verlichte opening, waarachter Li stond, en toen
sloop hij om de opeengepakte massa der <span class="ex">koelies</span> heen en ongezien de deur van Li’s woning binnen.
</p>
<p>In het midden van het vertrek, grenzende aan de <span class="ex">warong</span>, stond een tafel en daarop een blaadje met een theeservies. De hanglamp, laag neergedraaid,
verspreidde een onzeker licht. Vlug en zonder gedruisch, daar hij op zijn bloote voeten
liep, begaf zich de Leeuw naar het midden der kamer, lichtte het deksel van den trekpot
op, stortte er den inhoud van een klein zakje in en wilde zich even ongemerkt verwijderen,
toen hij plotseling in den hoek een oude javaansche vrouw zag zitten. Het was Li’s
eenige bediende, die daar op een matje de kleine Frieda in slaap schommelde.
</p>
<p>„Het is een liefdedrank”, fluisterde hij haar toe: „als je ’t zegt maak ik je dood.”
</p>
<p>De oude vrouw knipte even met de oogen ten teeken dat zij gerustgesteld was, en de
Leeuw haastte zich naar buiten.
</p>
<p>Een groot uur later lag de geheele <span class="ex">kampong</span> in diepe rust. De wachtman vóór Messner’s huis gaf op <span class="pageNum" id="pb2.164">[<a href="#pb2.164">164</a>]</span>een kleine <span class="ex">kenthong</span> het uur aan. Elf slagen. Toen opende zich de deur van de Leeuw’s woning, en voor
de tweede maal dien nacht sloeg de opzichter den weg in naar de <span class="ex">warong</span>. Daar gekomen haalde hij een scherp mesje uit zijn zak en sneed de <span class="ex">bamboe</span> touwen door, die in de plaats van scharnieren, dienst deden aan de voordeur. Binnengekomen
verving hij de doorgesnedene door nieuwe, en opende daarna de houten schuif.
</p>
<p>Op den tast ging hij de kamer door en het volgend vertrek binnen. Op de waschtafel
brandde een nachtlampje. Links een klein bedje, rechts een groot, en daarin lag Li,
blijkbaar ingeslapen eer zij gewild had, want zij was nog geheel gekleed zooals zij
’s avonds in de <span class="ex">warong</span> gestaan had.
</p>
<p>De Leeuw nam de slapende op en droeg haar weg. Bij het uitgaan liet hij de deur op
een kier. Het was een heel werk; driemaal moest hij rusten eer hij thuis was, maar
toen Li eindelijk op zijn bed lag beschouwde hij haar met glinsterende oogen. Zijn
wraak was gelukt.
</p>
<p>De wachtman deed zijn ronde, de laatste vóór den morgen. In de nabijheid van Li’s
huis gekomen, hoorde hij het kindje schreien. Dat was niets bijzonders, de kleine
Frieda koos dikwijls de stilte van den nacht uit om haar longen te oefenen, doch deze
inlander, zoo door zijn geheele natuur als door zijn betrekking gewoon meer dienst
van zijn zintuigen te hebben <span class="pageNum" id="pb2.165">[<a href="#pb2.165">165</a>]</span>dan elk europeaan, hoorde in het schreien ditmaal iets buitengewoons. Want een kind
drukt daarmee meer uit dan de meesten weten. De wachtman hoorde dat de moeder het
niet in de armen had, en meenende dat Li wellicht doorsliep, klopte hij even tegen
den wand. Doch er kwam geen antwoord. Dat vond hij nog vreemder, en omloopende bemerkte
hij de geopende deur. Onder het waarschuwend geroep van „<span class="ex" lang="ms">Nja, Nja</span>!”<a class="noteRef" id="xd31e6423src" href="#xd31e6423">31</a> naar binnen gaande, bereikte hij de slaapkamer waar het kind alleen was. Op den grond
lag een vuil notitieboekje. De wachtman kende het; elken morgen zag hij daarin den
opzichter schrijven, als de <span class="ex" lang="ms">toewan besaar</span> hem iets gelastte. Hij ging Messner wekken.
</p>
<p>„Verdoemde <span class="ex">gladakker</span>!” Deze woorden, gevolgd door een greep in zijn haar, een ruk die hem uit het bed
haalde en een hevigen slag in het gezicht, deden de Leeuw ontwaken uit zijn zoete
droomen.
</p>
<p>„Is-t-er van wegens de liefde,” stotterde hij opkrabbelende.
</p>
<p>„Liefde, ploert?” brulde Messner buiten zich zelf van woede, en hij liet zijn hand
voor de tweede maal neerkomen in het gelaat van de Leeuw; en nog eens, tot deze neerstortte.
Toen trapte hij hem in een hoek, en begaf zich naar het bed.
</p>
<p>„Li, Li!” riep hij haar schuddende. „Dacht ik het <span class="pageNum" id="pb2.166">[<a href="#pb2.166">166</a>]</span>niet!” liet hij er op volgen; „zij zou het nooit gedaan hebben.” Toen nam hij Li in
zijn armen en op dezelfde wijze als zij in dit huis gekomen was, werd zij er weer
uitgedragen.
</p>
<p>„Zorg dat je binnen vijf minuten de onderneming af bent,” zeide Messner in ’t voorbijgaan
tot de Leeuw, die nog steeds lag waar hij gevallen was.
</p>
<p>Drie dagen later kwam een brief van Korman. Hij verweet daarin Messner diens eigenwijsheid
om Li op Donowarie te houden. Ten eerste was het voor hem ondoenlijk zijn plichten
waar te nemen als superintendent; doch dat daargelaten, was er het treurig gevolg
van geweest dat Li zich gegeven had aan dien de Leeuw—want daarvan was hem bericht
geworden. Natuurlijk verviel thans de maandelijksche toelage, die hij alleen zoo hoog
gesteld had om Li in staat te stellen haar goeden naam aldus te bewaren, dat zij later
haar kinderen zonder schaamte te gemoet kon treden.…
</p>
<p>Messner was in het molenhuis toen hem deze brief gebracht werd. Verontwaardigd liep
hij naar huis om hem aan Zus te toonen. Halverwege bemerkte hij dat verscheiden inlanders
hem volgden, waaronder zijn wachtman.
</p>
<p>„Waar gaan jelui heen?” vroeg hij.
</p>
<p>„Wij volgen meneer,” klonk het terug.
</p>
<p>„Zoo; heb jelui iets?”
<span class="pageNum" id="pb2.167">[<a href="#pb2.167">167</a>]</span></p>
<p>„Neen, meneer,” zeide de wachtman naar voren tredende, „maar die <span class="ex">toewan ziender</span>, dien meneer heeft weggejaagd, heeft gezegd dat hij meneer zou vermoorden. En nu
passen wij op.”
</p>
<p>„Weest maar niet bang,” zeide Messner lachend. „Is hij dan hier op het land?”
</p>
<p>„Neen meneer; hij is in de <span class="ex">dessa</span>.”
</p>
<p>Zus ontving het bericht van Korman’s handelwijze met een uitdrukking van de grootste
verachting.
</p>
<p>„<span class="ex">Soedah</span>,” zeide zij, „laat maar. Het zal ons kind aan niets ontbreken.” Doch Messner, hoewel
in hoofdzaak het met haar eens zijnde, vond toch dat hij er eens over spreken moest
met van Os. De drukte belette hem echter daarheen te gaan voor den volgenden avond
zes uur, het einde van den werktijd.
</p>
<p>Op Marialand keurde men Korman’s daad evenzeer af, en van Os nam op zich er zijn aangetrouwden
neef over te onderhouden. Hielp dat niet, dan zou mevrouw er Caroline over spreken.
</p>
<p>Blij met deze toezeggingen reed Messner, na het avondeten te hebben gebruikt, terug
naar Donowarie. Voor zijn huis steeg hij van het paard, omziende naar den wachtman
die het anders gewoonlijk van hem overnam. Zus die hem had hooren aankomen, opende
de deur der binnengalerij.
</p>
<p>Op dat oogenblik zag hij een vlam; een scherp <span class="pageNum" id="pb2.168">[<a href="#pb2.168">168</a>]</span>gesis vlak langs zijn hoofd deed hem onwillekeurig bukken, toen een knal … eindelijk
een gehuil als van een wild dier, een twintigtal passen van hem af. Hij wilde er heen
gaan, toen een slag als van een vallend lichaam in de voorgalerij zijn aandacht daarheen
trok.
</p>
<p>In de deuropening lag Zus, voorover, dood.
</p>
<p>De bedienden schoten toe, en te midden van het gejammer dat zij aanhieven, droeg Messner
het lijk zijner huishoudster naar binnen.
</p>
<p>Toen hij weer op den drempel verscheen waar zooeven Zus gevallen was, zag hij doodelijk
bleek; zijn gelaat droeg een uitdrukking als van iemand die een wanhopig maar onverzettelijk
besluit genomen heeft. Op het voorpleintje stond het vol menschen, maar niemand sprak.
Verder op den weg verwijderde zich een groepje, dat Messner, in het licht staande
van het wachtvuur, echter niet zag.
</p>
<p>„Waar is hij?” vroeg Messner zacht, en toch zóó dat het zelfs de flegmatieke inlanders
deed huiveren. „Welnu, antwoordt niemand?”
</p>
<p>„Meneer,” zeide eindelijk de <span class="ex">kapala-kampong</span>, voor hem neerhurkende, „de wachtman had schuld …”
</p>
<p>„De wachtman heeft hem gevangen; ik heb het duidelijk gehoord; die schreeuw was van
hem,” zeide Messner. „Maar waar is hij?”
</p>
<p>„Wij dachten: het is beter dat de politie …”
<span class="pageNum" id="pb2.169">[<a href="#pb2.169">169</a>]</span></p>
<p>„Geen politie,” viel Messner haastig in. „Breng hem hier; ik zal hem richten.” En
weer ging een rilling door de omstanders.
</p>
<p>„Het is beter dat meneer niet naar hem vraagt,” zeide toen de <span class="ex">kapala-kampong</span>. „Zooals ik reeds aan meneer gezegd heb, de wachtman had schuld dat hij ons niet
opriep. Hij zal niet voor meneer verschijnen eer die schuld is afgelost.”
</p>
<p>„Hm,” deed Messner. „’t Is misschien beter zoo.” En hij ging weer naar binnen.
</p>
<p>„Wil meneer dat ik kennis ga geven aan den <span class="ex">assistent-wedhono</span>?” riep hem het <span class="ex">kampong</span>-hoofd achterna.
</p>
<p>„’t Is goed.”
</p>
<p>In de slaapkamer stond Li, over het doode lichaam heengebogen, en Zus oproepende om
tot haar weer te keeren; helaas, tevergeefs!
</p>
<p>Messner knielde neer voor het bed en schreide.
</p>
<p>De <span class="ex">assistent-wedhono</span> had het druk, den volgenden morgen. Een boodschap van Donowarie, dat er een moord
gepleegd was op de huishoudster van den administrateur, een tweede bericht uit de
naburige dessa dat daar een indo-europeaan was doodgeslagen door een beleedigd echtgenoot
die hem <span class="ex">in flagranti</span> gesnapt had! Hij zond een paar beambten naar het koffieland en wachtte zelf de komst
af van den gearresteerde uit de <span class="ex">dessa</span>.
<span class="pageNum" id="pb2.170">[<a href="#pb2.170">170</a>]</span></p>
<p>Het was de wachtman van Donowarie. Uit het voorloopig verhoor bleek dat hij ’s nachts
was thuisgekomen in de dessa, waar de oudste zijner twee vrouwen, die zijn belangen
daar waarnam, een huis bewoonde, en gevonden had den verslagene, juist op het oogenblik
dat de tegenweer die zijn vrouw bood, begon te verslappen. Hij had toen een aloe opgenomen
en er op los geslagen.
</p>
<p>„Heeft die man zich zelf overgegeven?” vroeg de <span class="ex">assistent-wedhono</span>. En op bevestigend antwoord gelastte hij den wachtman vrij te laten, op voorwaarde
dat hij ter beschikking zou zijn als men hem mocht noodig hebben.
</p>
<p>Daarop liet de politie-man zijn paard voorkomen en reed naar <span class="ex">Donowarie</span>. Wat hij daar vernam bracht hem in niet geringe verlegenheid. De verdachte van den
moord en de doodgeslagene in de <span class="ex">dessa</span> één en dezelfde persoon! Zijn javaansch rechtsgevoel zeide hem dat hier een vonnis
voltrokken was, dat rechtvaardig aan alle kanten, behoorde te blijven rusten; maar
hoe dat te vereenigen met zijn plicht als ambtenaar? <span class="ex">Soedah</span>, de <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> moest het maar weten, en aan dezen werd het rapport opgezonden. De <span class="ex" lang="ms">wedhono</span> stuurde het naar den djaksa; doch of het onderweg verongelukt is, dan wel door laatstgenoemden
ambtenaar vergeten, kon niemand zeggen.
<span class="pageNum" id="pb2.171">[<a href="#pb2.171">171</a>]</span>
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>Eenige jaren zijn verloopen. Marialand, sedert lang vrijgewerkt, is door van Os verkocht,
en deze vertrok met vrouw en kinderen naar Europa.
</p>
<p>De oude heer Messner, hoewel met bijna even groot succes zijn onderneming drijvende,
wil die niet overdoen. Het graf van Zus houdt hem daar. Frieda zal mettertijd een
rijke erfgename worden, als zij het noodlot ontkomt dat de meeste indische fortuinen
boven het hoofd schijnt te hangen.
</p>
<p>Watoeombo steekt nog diep in de schuld, die wel ieder jaar minder wordt, maar ach
zoo weinig. Korman heeft aan zijn voornemen om het land te verlaten geen gevolg gegeven.
Wel heeft zijn vrouw nu het dubbele van haar vroeger vermogen en slechts twee kinderen,
maar hij kan niet scheiden van de bron die zulke zoete inkomsten geeft. Bij zijn knoeierijen,
waarvan Caroline echter niet weet, helpt hem Brisson, een treurig vervallen sujet.
Behalve deze zijn er geen volbloed-europeanen op Watoeombo. Bedouin Starke en Biezeman
vonden elders betrekkingen.
</p>
<p>Aan de andere zijde van het gebergte zetelt Rencke als administrateur. Hij nam de
helft van het land over en hoopt daarmee fortuin te maken. En wie weet, er is een
trek naar gronden in zijn buurt, <span class="pageNum" id="pb2.172">[<a href="#pb2.172">172</a>]</span>misschien verkoopt hij de vijfhonderd bouws, die hij op speculatie aanvroeg, wel voor
een goede som.
</p>
<p>Li steunt Messner bij zijn pogen om Frieda op te voeden, en wordt door allen die met
haar in aanraking komen hoog geacht.
</p>
<hr class="tb"><p>
</p>
<p>En Benoit, die eenmaal zeide: „Ik werk liever met een <span class="ex">pinteren <span class="corr" id="xd31e6564" title="Bron: gladdakker">gladakker</span></span> dan met een eerlijken stommerik,”—zou hij bij die opinie gebleven zijn?
</p>
<p class="trailer center">EINDE.</p>
</div>
<div class="footnotes">
<hr class="fnsep">
<div class="footnote-body">
<div class="fndiv" id="xd31e3855">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3855src">1</a></span> Kaart; ’n onomatopee. <a class="fnarrow" href="#xd31e3855src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3886">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3886src">2</a></span> In ernst, werkelijk. <a class="fnarrow" href="#xd31e3886src" title="Ga terug naar noot 2 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3895">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3895src">3</a></span> Precies hetzelfde. <a class="fnarrow" href="#xd31e3895src" title="Ga terug naar noot 3 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3929">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3929src">4</a></span> Ingeboet. <a class="fnarrow" href="#xd31e3929src" title="Ga terug naar noot 4 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e3992">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e3992src">5</a></span> Kuren. <a class="fnarrow" href="#xd31e3992src" title="Ga terug naar noot 5 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4146">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4146src">6</a></span> Provisiekamer. <a class="fnarrow" href="#xd31e4146src" title="Ga terug naar noot 6 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4208">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4208src">7</a></span> Platte wan. <a class="fnarrow" href="#xd31e4208src" title="Ga terug naar noot 7 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4213">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4213src">8</a></span> Faeces. <a class="fnarrow" href="#xd31e4213src" title="Ga terug naar noot 8 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4255">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4255src">9</a></span> Door wrijving ontbolsteren. <a class="fnarrow" href="#xd31e4255src" title="Ga terug naar noot 9 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4314">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4314src">10</a></span> Inlandsche beambte voor de ontvangst der koffie. <a class="fnarrow" href="#xd31e4314src" title="Ga terug naar noot 10 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4391">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4391src">11</a></span> Breede ronde hoed van bamboe gevlochten. <a class="fnarrow" href="#xd31e4391src" title="Ga terug naar noot 11 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4452">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4452src">12</a></span> Spaansche peper. <a class="fnarrow" href="#xd31e4452src" title="Ga terug naar noot 12 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4460">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4460src">13</a></span> Gebak, snoeperij. <a class="fnarrow" href="#xd31e4460src" title="Ga terug naar noot 13 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4510">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4510src">14</a></span> Javaansch adellijke. <a class="fnarrow" href="#xd31e4510src" title="Ga terug naar noot 14 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4629">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4629src">15</a></span> Ja heer. <a class="fnarrow" href="#xd31e4629src" title="Ga terug naar noot 15 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4657">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4657src">16</a></span> Medicijn. <a class="fnarrow" href="#xd31e4657src" title="Ga terug naar noot 16 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4662">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4662src">17</a></span> Helder. <a class="fnarrow" href="#xd31e4662src" title="Ga terug naar noot 17 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4682">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4682src">18</a></span> De djatibosschen op Java zijn gouvernements-eigendom. <a class="fnarrow" href="#xd31e4682src" title="Ga terug naar noot 18 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4696">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4696src">19</a></span> Helderheid. <a class="fnarrow" href="#xd31e4696src" title="Ga terug naar noot 19 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4762">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4762src">20</a></span> Pen, boven aan den stijl, om in den ligger gelaten te worden. <a class="fnarrow" href="#xd31e4762src" title="Ga terug naar noot 20 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4802">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4802src">21</a></span> Njonja = mevrouw. <a class="fnarrow" href="#xd31e4802src" title="Ga terug naar noot 21 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e4917">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4917src">22</a></span> Snorwagen. <a class="fnarrow" href="#xd31e4917src" title="Ga terug naar noot 22 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e5156">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5156src">23</a></span> Jongens, bedienden. <a class="fnarrow" href="#xd31e5156src" title="Ga terug naar noot 23 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e5187">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5187src">24</a></span> Waarlijk?—Is dat zoo? <a class="fnarrow" href="#xd31e5187src" title="Ga terug naar noot 24 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e5582">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5582src">25</a></span> Draagstoel. <a class="fnarrow" href="#xd31e5582src" title="Ga terug naar noot 25 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e5632">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5632src">26</a></span> Prinsen. <a class="fnarrow" href="#xd31e5632src" title="Ga terug naar noot 26 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e5904">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e5904src">27</a></span> Ga mee! <a class="fnarrow" href="#xd31e5904src" title="Ga terug naar noot 27 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e6190">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6190src">28</a></span> De vijftiende plank. <a class="fnarrow" href="#xd31e6190src" title="Ga terug naar noot 28 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e6288">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6288src">29</a></span> Javaansche winkel van eetwaren. <a class="fnarrow" href="#xd31e6288src" title="Ga terug naar noot 29 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e6341">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6341src">30</a></span> Kind van het land. <a class="fnarrow" href="#xd31e6341src" title="Ga terug naar noot 30 in tekst.">↑</a></p>
</div>
<div class="fndiv" id="xd31e6423">
<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e6423src">31</a></span> Afkorting van <span class="ex">nonja</span>. <a class="fnarrow" href="#xd31e6423src" title="Ga terug naar noot 31 in tekst.">↑</a></p>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="back">
<div class="transcriberNote">
<h2 class="main">Colofon</h2>
<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3>
<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen
van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden
van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op <a class="seclink xd31e39" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
</p>
<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctieteam op <a class="seclink xd31e39" title="Externe link" href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
</p>
<h3 class="main">Metadata</h3>
<table class="colophonMetadata" summary="Metadata">
<tr>
<td><b>Titel:</b></td>
<td>In de koffie: Oorspronkelijke Indische Roman</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Auteur:</b></td>
<td>J. Dermoût</td>
<td><a href="https://viaf.org/viaf/286476990/" class="seclink">Info</a></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Aanmaakdatum bestand:</b></td>
<td>2022-11-16 16:03:44 UTC</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Taal:</b></td>
<td>Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel)</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td><b>Oorspronkelijke uitgiftedatum:</b></td>
<td>[1893]</td>
<td></td>
</tr>
</table>
<h3 class="main">Codering</h3>
<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het
einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel
zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van
dit boek.</p>
<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3>
<ul>
<li>2022-11-13 Begonnen.
</li>
</ul>
<h3 class="main">Verbeteringen</h3>
<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
<table class="correctionTable" summary="Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst.">
<tr>
<th>Bladzijde</th>
<th>Bron</th>
<th>Verbetering</th>
<th>Bewerkingsafstand</th>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e168">9</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4747">54</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e279">14</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2278">103</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4278">29</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4300">30</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e475">22</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">indo-europeénne</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">indo-européenne</td>
<td class="bottom">2 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e529">25</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">seurde</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">zeurde</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e829">35</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rijstttafel</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rijsttafel</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e877">37</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3866">11</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3967">15</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4531">44</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6252">155</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6259">156</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">„</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e918">39</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">koffie-land</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">koffieland</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e925">40</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1064">47</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1144">50</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1373">61</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2994">143</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3957">15</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4224">27</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4239">27</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5887">129</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5936">130</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6088">143</a>, <a class="pageref" href="#xd31e6108">143</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">”</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e930">40</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Ze</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ze</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e938">40</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">indeed</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">in deed</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e951">42</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">’</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">”</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1048">46</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1050">46</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">-</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1473">67</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">apartement</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">appartement</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1595">73</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">bij</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">hij</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1671">77</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">kniëën</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">knieën</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2036">92</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">schimp-litanei</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">schimp-litanie</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2233">101</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Karmon</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Korman</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2275">103</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">zijn</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">zijns</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2521">114</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ridje</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ritje</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2860">136</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">”,</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,”</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3111">147</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">hui</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">huis</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3256">154</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Setradimedjo</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Setrodimedjo</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3469">166</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">paraiseerde</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">paraisseerde</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3819">8</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">aangegenaam</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">aangenaam</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4317">31</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">beurt</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">buurt</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4361">35</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">serieuse</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">serieuze</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4418">38</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5469">99</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">antwoorde</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">antwoordde</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4621">49</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ben</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">bent</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4652">49</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">meneer’s</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">meneers</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4788">56</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">gekneedde</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">geknede</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4867">61</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Societeit</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">Sociëteit</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4897">63</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">..,</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">…,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4932">64</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">te </td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">
[<i>Verwijderd</i>]
</td>
<td class="bottom">3</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4947">65</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">fundatie’s</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">fundaties</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5102">74</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">ambonneesch</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">amboneesch</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5143">78</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rid</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">rit</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5225">82</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">?”</td>
<td class="bottom">2</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5253">84</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">
[<i>Niet in bron</i>]
</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">,</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5260">84</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">raadbraakte</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">radbraakte</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5745">117</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5823">123</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">societeit</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">sociëteit</td>
<td class="bottom">1 / 0</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5986">135</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">resulaat</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">resultaat</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e6093">143</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">nietwel</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">niet wel</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e6171">150</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">…,</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">.…</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
<tr>
<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e6564">172</a></td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">gladdakker</td>
<td class="width40 bottom" lang="nl-1900">gladakker</td>
<td class="bottom">1</td>
</tr>
</table>
<h3 class="main">Afkortingen</h3>
<p>Overzicht van gebruikte afkortingen.</p>
<table class="abbreviationTable" summary="Overzicht van gebruikte afkortingen.">
<tr>
<th>Afkorting</th>
<th>Uitgeschreven</th>
</tr>
<tr>
<td class="bottom">j.l.</td>
<td class="bottom">jongstleden</td>
</tr>
</table>
</div>
</div>
<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 69366 ***</div>
</body>
</html>
|
