summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/69005-h/69005-h.htm
blob: de7f5517eba41f10847bd1930ae25351eebd5910 (plain) 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
7235
7236
7237
7238
7239
7240
7241
7242
7243
7244
7245
7246
7247
7248
7249
7250
7251
7252
7253
7254
7255
7256
7257
7258
7259
7260
7261
7262
7263
7264
7265
7266
7267
7268
7269
7270
7271
7272
7273
7274
7275
7276
7277
7278
7279
7280
7281
7282
7283
7284
7285
7286
7287
7288
7289
7290
7291
7292
7293
7294
7295
7296
7297
7298
7299
7300
7301
7302
7303
7304
7305
7306
7307
7308
7309
7310
7311
7312
7313
7314
7315
7316
7317
7318
7319
7320
7321
7322
7323
7324
7325
7326
7327
7328
7329
7330
7331
7332
7333
7334
7335
7336
7337
7338
7339
7340
7341
7342
7343
7344
7345
7346
7347
7348
7349
7350
7351
7352
7353
7354
7355
7356
7357
7358
7359
7360
7361
7362
7363
7364
7365
7366
7367
7368
7369
7370
7371
7372
7373
7374
7375
7376
7377
7378
7379
7380
7381
7382
7383
7384
7385
7386
7387
7388
7389
7390
7391
7392
7393
7394
7395
7396
7397
7398
7399
7400
7401
7402
7403
7404
7405
7406
7407
7408
7409
7410
7411
7412
7413
7414
7415
7416
7417
7418
7419
7420
7421
7422
7423
7424
7425
7426
7427
7428
7429
7430
7431
7432
7433
7434
7435
7436
7437
7438
7439
7440
7441
7442
7443
7444
7445
7446
7447
7448
7449
7450
7451
7452
7453
7454
7455
7456
7457
7458
7459
7460
7461
7462
7463
7464
7465
7466
7467
7468
7469
7470
7471
7472
7473
7474
7475
7476
7477
7478
7479
7480
7481
7482
7483
7484
7485
7486
7487
7488
7489
7490
7491
7492
7493
7494
7495
7496
7497
7498
7499
7500
7501
7502
7503
7504
7505
7506
7507
7508
7509
7510
7511
7512
7513
7514
7515
7516
7517
7518
7519
7520
7521
7522
7523
7524
7525
7526
7527
7528
7529
7530
7531
7532
7533
7534
7535
7536
7537
7538
7539
7540
7541
7542
7543
7544
7545
7546
7547
7548
7549
7550
7551
7552
7553
7554
7555
7556
7557
7558
7559
7560
7561
7562
7563
7564
7565
7566
7567
7568
7569
7570
7571
7572
7573
7574
7575
7576
7577
7578
7579
7580
7581
7582
7583
7584
7585
7586
7587
7588
7589
7590
7591
7592
7593
7594
7595
7596
7597
7598
7599
7600
7601
7602
7603
7604
7605
7606
7607
7608
7609
7610
7611
7612
7613
7614
7615
7616
7617
7618
7619
7620
7621
7622
7623
7624
7625
7626
7627
7628
7629
7630
7631
7632
7633
7634
7635
7636
7637
7638
7639
7640
7641
7642
7643
7644
7645
7646
7647
7648
7649
7650
7651
7652
7653
7654
7655
7656
7657
7658
7659
7660
7661
7662
7663
7664
7665
7666
7667
7668
7669
7670
7671
7672
7673
7674
7675
7676
7677
7678
7679
7680
7681
7682
7683
7684
7685
7686
7687
7688
7689
7690
7691
7692
7693
7694
7695
7696
7697
7698
7699
7700
7701
7702
7703
7704
7705
7706
7707
7708
7709
7710
7711
7712
7713
7714
7715
7716
7717
7718
7719
7720
7721
7722
7723
7724
7725
7726
7727
7728
7729
7730
7731
7732
7733
7734
7735
7736
7737
7738
7739
7740
7741
7742
7743
7744
7745
7746
7747
7748
7749
7750
7751
7752
7753
7754
7755
7756
7757
7758
7759
7760
7761
7762
7763
7764
7765
7766
7767
7768
7769
7770
7771
7772
7773
7774
7775
7776
7777
7778
7779
7780
7781
7782
7783
7784
7785
7786
7787
7788
7789
7790
7791
7792
7793
7794
7795
7796
7797
7798
7799
7800
7801
7802
7803
7804
7805
7806
7807
7808
7809
7810
7811
7812
7813
7814
7815
7816
7817
7818
7819
7820
7821
7822
7823
7824
7825
7826
7827
7828
7829
7830
7831
7832
7833
7834
7835
7836
7837
7838
7839
7840
7841
7842
7843
7844
7845
7846
7847
7848
7849
7850
7851
7852
7853
7854
7855
7856
7857
7858
7859
7860
7861
7862
7863
7864
7865
7866
7867
7868
7869
7870
7871
7872
7873
7874
7875
7876
7877
7878
7879
7880
7881
7882
7883
7884
7885
7886
7887
7888
7889
7890
7891
7892
7893
7894
7895
7896
7897
7898
7899
7900
7901
7902
7903
7904
7905
7906
7907
7908
7909
7910
7911
7912
7913
7914
7915
7916
7917
7918
7919
7920
7921
7922
7923
7924
7925
7926
7927
7928
7929
7930
7931
7932
7933
7934
7935
7936
7937
7938
7939
7940
7941
7942
7943
7944
7945
7946
7947
7948
7949
7950
7951
7952
7953
7954
7955
7956
7957
7958
7959
7960
7961
7962
7963
7964
7965
7966
7967
7968
7969
7970
7971
7972
7973
7974
7975
7976
7977
7978
7979
7980
7981
7982
7983
7984
7985
7986
7987
7988
7989
7990
7991
7992
7993
7994
7995
7996
7997
7998
7999
8000
8001
8002
8003
8004
8005
8006
8007
8008
8009
8010
8011
8012
8013
8014
8015
8016
8017
8018
8019
8020
8021
8022
8023
8024
8025
8026
8027
8028
8029
8030
8031
8032
8033
8034
8035
8036
8037
8038
8039
8040
8041
8042
8043
8044
8045
8046
8047
8048
8049
8050
8051
8052
8053
8054
8055
8056
8057
8058
8059
8060
8061
8062
8063
8064
8065
8066
8067
8068
8069
8070
8071
8072
8073
8074
8075
8076
8077
8078
8079
8080
8081
8082
8083
8084
8085
8086
8087
8088
8089
8090
8091
8092
8093
8094
8095
8096
8097
8098
8099
8100
8101
8102
8103
8104
8105
8106
8107
8108
8109
8110
8111
8112
8113
8114
8115
8116
8117
8118
8119
8120
8121
8122
8123
8124
8125
8126
8127
8128
8129
8130
8131
8132
8133
8134
8135
8136
8137
8138
8139
8140
8141
8142
8143
8144
8145
8146
8147
8148
8149
8150
8151
8152
8153
8154
8155
8156
8157
8158
8159
8160
8161
8162
8163
8164
8165
8166
8167
8168
8169
8170
8171
8172
8173
8174
8175
8176
8177
8178
8179
8180
8181
8182
8183
8184
8185
8186
8187
8188
8189
8190
8191
8192
8193
8194
8195
8196
8197
8198
8199
8200
8201
8202
8203
8204
8205
8206
8207
8208
8209
8210
8211
8212
8213
8214
8215
8216
8217
8218
8219
8220
8221
8222
8223
8224
8225
8226
8227
8228
8229
8230
8231
8232
8233
8234
8235
8236
8237
8238
8239
8240
8241
8242
8243
8244
8245
8246
8247
8248
8249
8250
8251
8252
8253
8254
8255
8256
8257
8258
8259
8260
8261
8262
8263
8264
8265
8266
8267
8268
8269
8270
8271
8272
8273
8274
8275
8276
8277
8278
8279
8280
8281
8282
8283
8284
8285
8286
8287
8288
8289
8290
8291
8292
8293
8294
8295
8296
8297
8298
8299
8300
8301
8302
8303
8304
8305
8306
8307
8308
8309
8310
8311
8312
8313
8314
8315
8316
8317
8318
8319
8320
8321
8322
8323
8324
8325
8326
8327
8328
8329
8330
8331
8332
8333
8334
8335
8336
8337
8338
8339
8340
8341
8342
8343
8344
8345
8346
8347
8348
8349
8350
8351
8352
8353
8354
8355
8356
8357
8358
8359
8360
8361
8362
8363
8364
8365
8366
8367
8368
8369
8370
8371
8372
8373
8374
8375
8376
8377
8378
8379
8380
8381
8382
8383
8384
8385
8386
8387
8388
8389
8390
8391
8392
8393
8394
8395
8396
8397
8398
8399
8400
8401
8402
8403
8404
8405
8406
8407
8408
8409
8410
8411
8412
8413
8414
8415
8416
8417
8418
8419
8420
8421
8422
8423
8424
8425
8426
8427
8428
8429
8430
8431
8432
8433
8434
8435
8436
8437
8438
8439
8440
8441
8442
8443
8444
8445
8446
8447
8448
8449
8450
8451
8452
8453
8454
8455
8456
8457
8458
8459
8460
8461
8462
8463
8464
8465
8466
8467
8468
8469
8470
8471
8472
8473
8474
8475
8476
8477
8478
8479
8480
8481
8482
8483
8484
8485
8486
8487
8488
8489
8490
8491
8492
8493
8494
8495
8496
8497
8498
8499
8500
8501
8502
8503
8504
8505
8506
8507
8508
8509
8510
8511
8512
8513
8514
8515
8516
8517
8518
8519
8520
8521
8522
8523
8524
8525
8526
8527
8528
8529
8530
8531
8532
8533
8534
8535
8536
8537
8538
8539
8540
8541
8542
8543
8544
8545
8546
8547
8548
8549
8550
8551
8552
8553
8554
8555
8556
8557
8558
8559
8560
8561
8562
8563
8564
8565
8566
8567
8568
8569
8570
8571
8572
8573
8574
8575
8576
8577
8578
8579
8580
8581
8582
8583
8584
8585
8586
8587
8588
8589
8590
8591
8592
8593
8594
8595
8596
8597
8598
8599
8600
8601
8602
8603
8604
8605
8606
8607
8608
8609
8610
8611
8612
8613
8614
8615
8616
8617
8618
8619
8620
8621
8622
8623
8624
8625
8626
8627
8628
8629
8630
8631
8632
8633
8634
8635
8636
8637
8638
8639
8640
8641
8642
8643
8644
8645
8646
8647
8648
8649
8650
8651
8652
8653
8654
8655
8656
8657
8658
8659
8660
8661
8662
8663
8664
8665
8666
8667
8668
8669
8670
8671
8672
8673
8674
8675
8676
8677
8678
8679
8680
8681
8682
8683
8684
8685
8686
8687
8688
8689
8690
8691
8692
8693
8694
8695
8696
8697
8698
8699
8700
8701
8702
8703
8704
8705
8706
8707
8708
8709
8710
8711
8712
8713
8714
8715
8716
8717
8718
8719
8720
8721
8722
8723
8724
8725
8726
8727
8728
8729
8730
8731
8732
8733
8734
8735
8736
8737
8738
8739
8740
8741
8742
8743
8744
8745
8746
8747
8748
8749
8750
8751
8752
8753
8754
8755
8756
8757
8758
8759
8760
8761
8762
8763
8764
8765
8766
8767
8768
8769
8770
8771
8772
8773
8774
8775
8776
8777
8778
8779
8780
8781
8782
8783
8784
8785
8786
8787
8788
8789
8790
8791
8792
8793
8794
8795
8796
8797
8798
8799
8800
8801
8802
8803
8804
8805
8806
8807
8808
8809
8810
8811
8812
8813
8814
8815
8816
8817
8818
8819
8820
8821
8822
8823
8824
8825
8826
8827
8828
8829
8830
8831
8832
8833
8834
8835
8836
8837
8838
8839
8840
8841
8842
8843
8844
8845
8846
8847
8848
8849
8850
8851
8852
8853
8854
8855
8856
8857
8858
8859
8860
8861
8862
8863
8864
8865
8866
8867
8868
8869
8870
8871
8872
8873
8874
8875
8876
8877
8878
8879
8880
8881
8882
8883
8884
8885
8886
8887
8888
8889
8890
8891
8892
8893
8894
8895
8896
8897
8898
8899
8900
8901
8902
8903
8904
8905
8906
8907
8908
8909
8910
8911
8912
8913
8914
8915
8916
8917
8918
8919
8920
8921
8922
8923
8924
8925
8926
8927
8928
8929
8930
8931
8932
8933
8934
8935
8936
8937
8938
8939
8940
8941
8942
8943
8944
8945
8946
8947
8948
8949
8950
8951
8952
8953
8954
8955
8956
8957
8958
8959
8960
8961
8962
8963
8964
8965
8966
8967
8968
8969
8970
8971
8972
8973
8974
8975
8976
8977
8978
8979
8980
8981
8982
8983
8984
8985
8986
8987
8988
8989
8990
8991
8992
8993
8994
8995
8996
8997
8998
8999
9000
9001
9002
9003
9004
9005
9006
9007
9008
9009
9010
9011
9012
9013
9014
9015
9016
9017
9018
9019
9020
9021
9022
9023
9024
9025
9026
9027
9028
9029
9030
9031
9032
9033
9034
9035
9036
9037
9038
9039
9040
9041
9042
9043
9044
9045
9046
9047
9048
9049
9050
9051
9052
9053
9054
9055
9056
9057
9058
9059
9060
9061
9062
9063
9064
9065
9066
9067
9068
9069
9070
9071
9072
9073
9074
9075
9076
9077
9078
9079
9080
9081
9082
9083
9084
9085
9086
9087
9088
9089
9090
9091
9092
9093
9094
9095
9096
9097
9098
9099
9100
9101
9102
9103
9104
9105
9106
9107
9108
9109
9110
9111
9112
9113
9114
9115
9116
9117
9118
9119
9120
9121
9122
9123
9124
9125
9126
9127
9128
9129
9130
9131
9132
9133
9134
9135
9136
9137
9138
9139
9140
9141
9142
9143
9144
9145
9146
9147
9148
9149
9150
9151
9152
9153
9154
9155
9156
9157
9158
9159
9160
9161
9162
9163
9164
9165
9166
9167
9168
9169
9170
9171
9172
9173
9174
9175
9176
9177
9178
9179
9180
9181
9182
9183
9184
9185
9186
9187
9188
9189
9190
9191
9192
9193
9194
9195
9196
9197
9198
9199
9200
9201
9202
9203
9204
9205
9206
9207
9208
9209
9210
9211
9212
9213
9214
9215
9216
9217
9218
9219
9220
9221
9222
9223
9224
9225
9226
9227
9228
9229
9230
9231
9232
9233
9234
9235
9236
9237
9238
9239
9240
9241
9242
9243
9244
9245
9246
9247
9248
9249
9250
9251
9252
9253
9254
9255
9256
9257
9258
9259
9260
9261
9262
9263
9264
9265
9266
9267
9268
9269
9270
9271
9272
9273
9274
9275
9276
9277
9278
9279
9280
9281
9282
9283
9284
9285
9286
9287
9288
9289
9290
9291
9292
9293
9294
9295
9296
9297
9298
9299
9300
9301
9302
9303
9304
9305
9306
9307
9308
9309
9310
9311
9312
9313
9314
9315
9316
9317
9318
9319
9320
9321
9322
9323
9324
9325
9326
9327
9328
9329
9330
9331
9332
9333
9334
9335
9336
9337
9338
9339
9340
9341
9342
9343
9344
9345
9346
9347
9348
9349
9350
9351
9352
9353
9354
9355
9356
9357
9358
9359
9360
9361
9362
9363
9364
9365
9366
9367
9368
9369
9370
9371
9372
9373
9374
9375
9376
9377
9378
9379
9380
9381
9382
9383
9384
9385
9386
9387
9388
9389
9390
9391
9392
9393
9394
9395
9396
9397
9398
9399
9400
9401
9402
9403
9404
9405
9406
9407
9408
9409
9410
9411
9412
9413
9414
9415
9416
9417
9418
9419
9420
9421
9422
9423
9424
9425
9426
9427
9428
9429
9430
9431
9432
9433
9434
9435
9436
9437
9438
9439
9440
9441
9442
9443
9444
9445
9446
9447
9448
9449
9450
9451
9452
9453
9454
9455
9456
9457
9458
9459
9460
9461
9462
9463
9464
9465
9466
9467
9468
9469
9470
9471
9472
9473
9474
9475
9476
9477
9478
9479
9480
9481
9482
9483
9484
9485
9486
9487
9488
9489
9490
9491
9492
9493
9494
9495
9496
9497
9498
9499
9500
9501
9502
9503
9504
9505
9506
9507
9508
9509
9510
9511
9512
9513
9514
9515
9516
9517
9518
9519
9520
9521
9522
9523
9524
9525
9526
9527
9528
9529
9530
9531
9532
9533
9534
9535
9536
9537
9538
9539
9540
9541
9542
9543
9544
9545
9546
9547
9548
9549
9550
9551
9552
9553
9554
9555
9556
9557
9558
9559
9560
9561
9562
9563
9564
9565
9566
9567
9568
9569
9570
9571
9572
9573
9574
9575
9576
9577
9578
9579
9580
9581
9582
9583
9584
9585
9586
9587
9588
9589
9590
9591
9592
9593
9594
9595
9596
9597
9598
9599
9600
9601
9602
9603
9604
9605
9606
9607
9608
9609
9610
9611
9612
9613
9614
9615
9616
9617
9618
9619
9620
9621
9622
9623
9624
9625
9626
9627
9628
9629
9630
9631
9632
9633
9634
9635
9636
9637
9638
9639
9640
9641
9642
9643
9644
9645
9646
9647
9648
9649
9650
9651
9652
9653
9654
9655
9656
9657
9658
9659
9660
9661
9662
9663
9664
9665
9666
9667
9668
9669
9670
9671
9672
9673
9674
9675
9676
9677
9678
9679
9680
9681
9682
9683
9684
9685
9686
9687
9688
9689
9690
9691
9692
9693
9694
9695
9696
9697
9698
9699
9700
9701
9702
9703
9704
9705
9706
9707
9708
9709
9710
9711
9712
9713
9714
9715
9716
9717
9718
9719
9720
9721
9722
9723
9724
9725
9726
9727
9728
9729
9730
9731
9732
9733
9734
9735
9736
9737
9738
9739
9740
9741
9742
9743
9744
9745
9746
9747
9748
9749
9750
9751
9752
9753
9754
9755
9756
9757
9758
9759
9760
9761
9762
9763
9764
9765
9766
9767
9768
9769
9770
9771
9772
9773
9774
9775
9776
9777
9778
9779
9780
9781
9782
9783
9784
9785
9786
9787
9788
9789
9790
9791
9792
9793
9794
9795
9796
9797
9798
9799
9800
9801
9802
9803
9804
9805
9806
9807
9808
9809
9810
9811
9812
9813
9814
9815
9816
9817
9818
9819
9820
9821
9822
9823
9824
9825
9826
9827
9828
9829
9830
9831
9832
9833
9834
9835
9836
9837
9838
9839
9840
9841
9842
9843
9844
9845
9846
9847
9848
9849
9850
9851
9852
9853
9854
9855
9856
9857
9858
9859
9860
9861
9862
9863
9864
9865
9866
9867
9868
9869
9870
9871
9872
9873
9874
9875
9876
9877
9878
9879
9880
9881
9882
9883
9884
9885
9886
9887
9888
9889
9890
9891
9892
9893
9894
9895
9896
9897
9898
9899
9900
9901
9902
9903
9904
9905
9906
9907
9908
9909
9910
9911
9912
9913
9914
9915
9916
9917
9918
9919
9920
9921
9922
9923
9924
9925
9926
9927
9928
9929
9930
9931
9932
9933
9934
9935
9936
9937
9938
9939
9940
9941
9942
9943
9944
9945
9946
9947
9948
9949
9950
9951
9952
9953
9954
9955
9956
9957
9958
9959
9960
9961
9962
9963
9964
9965
9966
9967
9968
9969
9970
9971
9972
9973
9974
9975
9976
9977
9978
9979
9980
9981
9982
9983
9984
9985
9986
9987
9988
9989
9990
9991
9992
9993
9994
9995
9996
9997
9998
9999
10000
10001
10002
10003
10004
10005
10006
10007
10008
10009
10010
10011
10012
10013
10014
10015
10016
10017
10018
10019
10020
10021
10022
10023
10024
10025
10026
10027
10028
10029
10030
10031
10032
10033
10034
10035
10036
10037
10038
10039
10040
10041
10042
10043
10044
10045
10046
10047
10048
10049
10050
10051
10052
10053
10054
10055
10056
10057
10058
10059
10060
10061
10062
10063
10064
10065
10066
10067
10068
10069
10070
10071
10072
10073
10074
10075
10076
10077
10078
10079
10080
10081
10082
10083
10084
10085
10086
10087
10088
10089
10090
10091
10092
10093
10094
10095
10096
10097
10098
10099
10100
10101
10102
10103
10104
10105
10106
10107
10108
10109
10110
10111
10112
10113
10114
10115
10116
10117
10118
10119
10120
10121
10122
10123
10124
10125
10126
10127
10128
10129
10130
10131
10132
10133
10134
10135
10136
10137
10138
10139
10140
10141
10142
10143
10144
10145
10146
10147
10148
10149
10150
10151
10152
10153
10154
10155
10156
10157
10158
10159
10160
10161
10162
10163
10164
10165
10166
10167
10168
10169
10170
10171
10172
10173
10174
10175
10176
10177
10178
10179
10180
10181
10182
10183
10184
10185
10186
10187
10188
10189
10190
10191
10192
10193
10194
10195
10196
10197
10198
10199
10200
10201
10202
10203
10204
10205
10206
10207
10208
10209
10210
10211
10212
10213
10214
10215
10216
10217
10218
10219
10220
10221
10222
10223
10224
10225
10226
10227
10228
10229
10230
10231
10232
10233
10234
10235
10236
10237
10238
10239
10240
10241
10242
10243
10244
10245
10246
10247
10248
10249
10250
10251
10252
10253
10254
10255
10256
10257
10258
10259
10260
10261
10262
10263
10264
10265
10266
10267
10268
10269
10270
10271
10272
10273
10274
10275
10276
10277
10278
10279
10280
10281
10282
10283
10284
10285
10286
10287
10288
10289
10290
10291
10292
10293
10294
10295
10296
10297
10298
10299
10300
10301
10302
10303
10304
10305
10306
10307
10308
10309
10310
10311
10312
10313
10314
10315
10316
10317
10318
10319
10320
10321
10322
10323
10324
10325
10326
10327
10328
10329
10330
10331
10332
10333
10334
10335
10336
10337
10338
10339
10340
10341
10342
10343
10344
10345
10346
10347
10348
10349
10350
10351
10352
10353
10354
10355
10356
10357
10358
10359
10360
10361
10362
10363
10364
10365
10366
10367
10368
10369
10370
10371
10372
10373
10374
10375
10376
10377
10378
10379
10380
10381
10382
10383
10384
10385
10386
10387
10388
10389
10390
10391
10392
10393
10394
10395
10396
10397
10398
10399
10400
10401
10402
10403
10404
10405
10406
10407
10408
10409
10410
10411
10412
10413
10414
10415
10416
10417
10418
10419
10420
10421
10422
10423
10424
10425
10426
10427
10428
10429
10430
10431
10432
10433
10434
10435
10436
10437
10438
10439
10440
10441
10442
10443
10444
10445
10446
10447
10448
10449
10450
10451
10452
10453
10454
10455
10456
10457
10458
10459
10460
10461
10462
10463
10464
10465
10466
10467
10468
10469
10470
10471
10472
10473
10474
10475
10476
10477
10478
10479
10480
10481
10482
10483
10484
10485
10486
10487
10488
10489
10490
10491
10492
10493
10494
10495
10496
10497
10498
10499
10500
10501
10502
10503
10504
10505
10506
10507
10508
10509
10510
10511
10512
10513
10514
10515
10516
10517
10518
10519
10520
10521
10522
10523
10524
10525
10526
10527
10528
10529
10530
10531
10532
10533
10534
10535
10536
10537
10538
10539
10540
10541
10542
10543
10544
10545
10546
10547
10548
10549
10550
10551
10552
10553
10554
10555
10556
10557
10558
10559
10560
10561
10562
10563
10564
10565
10566
10567
10568
10569
10570
10571
10572
10573
10574
10575
10576
10577
10578
10579
10580
10581
10582
10583
10584
10585
10586
10587
10588
10589
10590
10591
10592
10593
10594
10595
10596
10597
10598
10599
10600
10601
10602
10603
10604
10605
10606
10607
10608
10609
10610
10611
10612
10613
10614
10615
10616
10617
10618
10619
10620
10621
10622
10623
10624
10625
10626
10627
10628
10629
10630
10631
10632
10633
10634
10635
10636
10637
10638
10639
10640
10641
10642
10643
10644
10645
10646
10647
10648
10649
10650
10651
10652
10653
10654
10655
10656
10657
10658
10659
10660
10661
10662
10663
10664
10665
10666
10667
10668
10669
10670
10671
10672
10673
10674
10675
10676
10677
10678
10679
10680
10681
10682
10683
10684
10685
10686
10687
10688
10689
10690
10691
10692
10693
10694
10695
10696
10697
10698
10699
10700
10701
10702
10703
10704
10705
10706
10707
10708
10709
10710
10711
10712
10713
10714
10715
10716
10717
10718
10719
10720
10721
10722
10723
10724
10725
10726
10727
10728
10729
10730
10731
10732
10733
10734
10735
10736
10737
10738
10739
10740
10741
10742
10743
10744
10745
10746
10747
10748
10749
10750
10751
10752
10753
10754
10755
10756
10757
10758
10759
10760
10761
10762
10763
10764
10765
10766
10767
10768
10769
10770
10771
10772
10773
10774
10775
10776
10777
10778
10779
10780
10781
10782
10783
10784
10785
10786
10787
10788
10789
10790
10791
10792
10793
10794
10795
10796
10797
10798
10799
10800
10801
10802
10803
10804
10805
10806
10807
10808
10809
10810
10811
10812
10813
10814
10815
10816
10817
10818
10819
10820
10821
10822
10823
10824
10825
10826
10827
10828
10829
10830
10831
10832
10833
10834
10835
10836
10837
10838
10839
10840
10841
10842
10843
10844
10845
10846
10847
10848
10849
10850
10851
10852
10853
10854
10855
10856
10857
10858
10859
10860
10861
10862
10863
10864
10865
10866
10867
10868
10869
10870
10871
10872
10873
10874
10875
10876
10877
10878
10879
10880
10881
10882
10883
10884
10885
10886
10887
10888
10889
10890
10891
10892
10893
10894
10895
10896
10897
10898
10899
10900
10901
10902
10903
10904
10905
10906
10907
10908
10909
10910
10911
10912
10913
10914
10915
10916
10917
10918
10919
10920
10921
10922
10923
10924
10925
10926
10927
10928
10929
10930
10931
10932
10933
10934
10935
10936
10937
10938
10939
10940
10941
10942
10943
10944
10945
10946
10947
10948
10949
10950
10951
10952
10953
10954
10955
10956
10957
10958
10959
10960
10961
10962
10963
10964
10965
10966
10967
10968
10969
10970
10971
10972
10973
10974
10975
10976
10977
10978
10979
10980
10981
10982
10983
10984
10985
10986
10987
10988
10989
10990
10991
10992
10993
10994
10995
10996
10997
10998
10999
11000
11001
11002
11003
11004
11005
11006
11007
11008
11009
11010
11011
11012
11013
11014
11015
11016
11017
11018
11019
11020
11021
11022
11023
11024
11025
11026
11027
11028
11029
11030
11031
11032
11033
11034
11035
11036
11037
11038
11039
11040
11041
11042
11043
11044
11045
11046
11047
11048
11049
11050
11051
11052
11053
11054
11055
11056
11057
11058
11059
11060
11061
11062
11063
11064
11065
11066
11067
11068
11069
11070
11071
11072
11073
11074
11075
11076
11077
11078
11079
11080
11081
11082
11083
11084
11085
11086
11087
11088
11089
11090
11091
11092
11093
11094
11095
11096
11097
11098
11099
11100
11101
11102
11103
11104
11105
11106
11107
11108
11109
11110
11111
11112
11113
11114
11115
11116
11117
11118
11119
11120
11121
11122
11123
11124
11125
11126
11127
11128
11129
11130
11131
11132
11133
11134
11135
11136
11137
11138
11139
11140
11141
11142
11143
11144
11145
11146
11147
11148
11149
11150
11151
11152
11153
11154
11155
11156
11157
11158
11159
11160
11161
11162
11163
11164
11165
11166
11167
11168
11169
11170
11171
11172
11173
11174
11175
11176
11177
11178
11179
11180
11181
11182
11183
11184
11185
11186
11187
11188
11189
11190
11191
11192
11193
11194
11195
11196
11197
11198
11199
11200
11201
11202
11203
11204
11205
11206
11207
11208
11209
11210
11211
11212
11213
11214
11215
11216
11217
11218
11219
11220
11221
11222
11223
11224
11225
11226
11227
11228
11229
11230
11231
11232
11233
11234
11235
11236
11237
11238
11239
11240
11241
11242
11243
11244
11245
11246
11247
11248
11249
11250
11251
11252
11253
11254
11255
11256
11257
11258
11259
11260
11261
11262
11263
11264
11265
11266
11267
11268
11269
11270
11271
11272
11273
11274
11275
11276
11277
11278
11279
11280
11281
11282
11283
11284
11285
11286
11287
11288
11289
11290
11291
11292
11293
11294
11295
11296
11297
11298
11299
11300
11301
11302
11303
11304
11305
11306
11307
11308
11309
11310
11311
11312
11313
11314
11315
11316
11317
11318
11319
11320
11321
11322
11323
11324
11325
11326
11327
11328
11329
11330
11331
11332
11333
11334
11335
11336
11337
11338
11339
11340
11341
11342
11343
11344
11345
11346
11347
11348
11349
11350
11351
11352
11353
11354
11355
11356
11357
11358
11359
11360
11361
11362
11363
11364
11365
11366
11367
11368
11369
11370
11371
11372
11373
11374
11375
11376
11377
11378
11379
11380
11381
11382
11383
11384
11385
11386
11387
11388
11389
11390
11391
11392
11393
11394
11395
11396
11397
11398
11399
11400
11401
11402
11403
11404
11405
11406
11407
11408
11409
11410
11411
11412
11413
11414
11415
11416
11417
11418
11419
11420
11421
11422
11423
11424
11425
11426
11427
11428
11429
11430
11431
11432
11433
11434
11435
11436
11437
11438
11439
11440
11441
11442
11443
11444
11445
11446
11447
11448
11449
11450
11451
11452
11453
11454
11455
11456
11457
11458
11459
11460
11461
11462
11463
11464
11465
11466
11467
11468
11469
11470
11471
11472
11473
11474
11475
11476
11477
11478
11479
11480
11481
11482
11483
11484
11485
11486
11487
11488
11489
11490
11491
11492
11493
11494
11495
11496
11497
11498
11499
11500
11501
11502
11503
11504
11505
11506
11507
11508
11509
11510
11511
11512
11513
11514
11515
11516
11517
11518
11519
11520
11521
11522
11523
11524
11525
11526
11527
11528
11529
11530
11531
11532
11533
11534
11535
11536
11537
11538
11539
11540
11541
11542
11543
11544
11545
11546
11547
11548
11549
11550
11551
11552
11553
11554
11555
11556
11557
11558
11559
11560
11561
11562
11563
11564
11565
11566
11567
11568
11569
11570
11571
11572
11573
11574
11575
11576
11577
11578
11579
11580
11581
11582
11583
11584
11585
11586
11587
11588
11589
11590
11591
11592
11593
11594
11595
11596
11597
11598
11599
11600
11601
11602
11603
11604
11605
11606
11607
11608
11609
11610
11611
11612
11613
11614
11615
11616
11617
11618
11619
11620
11621
11622
11623
11624
11625
11626
11627
11628
11629
11630
11631
11632
11633
11634
11635
11636
11637
11638
11639
11640
11641
11642
11643
11644
11645
11646
11647
11648
11649
11650
11651
11652
11653
11654
11655
11656
11657
11658
11659
11660
11661
11662
11663
11664
11665
11666
11667
11668
11669
11670
11671
11672
11673
11674
11675
11676
11677
11678
11679
11680
11681
11682
11683
11684
11685
11686
11687
11688
11689
11690
11691
11692
11693
11694
11695
11696
11697
11698
11699
11700
11701
11702
11703
11704
11705
11706
11707
11708
11709
11710
11711
11712
11713
11714
11715
11716
11717
11718
11719
11720
11721
11722
11723
11724
11725
11726
11727
11728
11729
11730
11731
11732
11733
11734
11735
11736
11737
11738
11739
11740
11741
11742
11743
11744
11745
11746
11747
11748
11749
11750
11751
11752
11753
11754
11755
11756
11757
11758
11759
11760
11761
11762
11763
11764
11765
11766
11767
11768
11769
11770
11771
11772
11773
11774
11775
11776
11777
11778
11779
11780
11781
11782
11783
11784
11785
11786
11787
11788
11789
11790
11791
11792
11793
11794
11795
11796
11797
11798
11799
11800
11801
11802
11803
11804
11805
11806
11807
11808
11809
11810
11811
11812
11813
11814
11815
11816
11817
11818
11819
11820
11821
11822
11823
11824
11825
11826
11827
11828
11829
11830
11831
11832
11833
11834
11835
11836
11837
11838
11839
11840
11841
11842
11843
11844
11845
11846
11847
11848
11849
11850
11851
11852
11853
11854
11855
11856
11857
11858
11859
11860
11861
11862
11863
11864
11865
11866
11867
11868
11869
11870
11871
11872
11873
11874
11875
11876
11877
11878
11879
11880
11881
11882
11883
11884
11885
11886
11887
11888
11889
11890
11891
11892
11893
11894
11895
11896
11897
11898
11899
11900
11901
11902
11903
11904
11905
11906
11907
11908
11909
11910
11911
11912
11913
11914
11915
11916
11917
11918
11919
11920
11921
11922
11923
11924
11925
11926
11927
11928
11929
11930
11931
11932
11933
11934
11935
11936
11937
11938
11939
11940
11941
11942
11943
11944
11945
11946
11947
11948
11949
11950
11951
11952
11953
11954
11955
11956
11957
11958
11959
11960
11961
11962
11963
11964
11965
11966
11967
11968
11969
11970
11971
11972
11973
11974
11975
11976
11977
11978
11979
11980
11981
11982
11983
11984
11985
11986
11987
11988
11989
11990
11991
11992
11993
11994
11995
11996
11997
11998
11999
12000
12001
12002
12003
12004
12005
12006
12007
12008
12009
12010
12011
12012
12013
12014
12015
12016
12017
12018
12019
12020
12021
12022
12023
12024
12025
12026
12027
12028
12029
12030
12031
12032
12033
12034
12035
12036
12037
12038
12039
12040
12041
12042
12043
12044
12045
12046
12047
12048
12049
12050
12051
12052
12053
12054
12055
12056
12057
12058
12059
12060
12061
12062
12063
12064
12065
12066
12067
12068
12069
12070
12071
12072
12073
12074
12075
12076
12077
12078
12079
12080
12081
12082
12083
12084
12085
12086
12087
12088
12089
12090
12091
12092
12093
12094
12095
12096
12097
12098
12099
12100
12101
12102
12103
12104
12105
12106
12107
12108
12109
12110
12111
12112
12113
12114
12115
12116
12117
12118
12119
12120
12121
12122
12123
12124
12125
12126
12127
12128
12129
12130
12131
12132
12133
12134
12135
12136
12137
12138
12139
12140
12141
12142
12143
12144
12145
12146
12147
12148
12149
12150
12151
12152
12153
12154
12155
12156
12157
12158
12159
12160
12161
12162
12163
12164
12165
12166
12167
12168
12169
12170
12171
12172
12173
12174
12175
12176
12177
12178
12179
12180
12181
12182
12183
12184
12185
12186
12187
12188
12189
12190
12191
12192
12193
12194
12195
12196
12197
12198
12199
12200
12201
12202
12203
12204
12205
12206
12207
12208
12209
12210
12211
12212
12213
12214
12215
12216
12217
12218
12219
12220
12221
12222
12223
12224
12225
12226
12227
12228
12229
12230
12231
12232
12233
12234
12235
12236
12237
12238
12239
12240
12241
12242
12243
12244
12245
12246
12247
12248
12249
12250
12251
12252
12253
12254
12255
12256
12257
12258
12259
12260
12261
12262
12263
12264
12265
12266
12267
12268
12269
12270
12271
12272
12273
12274
12275
12276
12277
12278
12279
12280
12281
12282
12283
12284
12285
12286
12287
12288
12289
12290
12291
12292
12293
12294
12295
12296
12297
12298
12299
12300
12301
12302
12303
12304
12305
12306
12307
12308
12309
12310
12311
12312
12313
12314
12315
12316
12317
12318
12319
12320
12321
12322
12323
12324
12325
12326
12327
12328
12329
12330
12331
12332
12333
12334
12335
12336
12337
12338
12339
12340
12341
12342
12343
12344
12345
12346
12347
12348
12349
12350
12351
12352
12353
12354
12355
12356
12357
12358
12359
12360
12361
12362
12363
12364
12365
12366
12367
12368
12369
12370
12371
12372
12373
12374
12375
12376
12377
12378
12379
12380
12381
12382
12383
12384
12385
12386
12387
12388
12389
12390
12391
12392
12393
12394
12395
12396
12397
12398
12399
12400
12401
12402
12403
12404
12405
12406
12407
12408
12409
12410
12411
12412
12413
12414
12415
12416
12417
12418
12419
12420
12421
12422
12423
12424
12425
12426
12427
12428
12429
12430
12431
12432
12433
12434
12435
12436
12437
12438
12439
12440
12441
12442
12443
12444
12445
12446
12447
12448
12449
12450
12451
12452
12453
12454
12455
12456
12457
12458
12459
12460
12461
12462
12463
12464
12465
12466
12467
12468
12469
12470
12471
12472
12473
12474
12475
12476
12477
12478
12479
12480
12481
12482
12483
12484
12485
12486
12487
12488
12489
12490
12491
12492
12493
12494
12495
12496
12497
12498
12499
12500
12501
12502
12503
12504
12505
12506
12507
12508
12509
12510
12511
12512
12513
12514
12515
12516
12517
12518
12519
12520
12521
12522
12523
12524
12525
12526
12527
12528
12529
12530
12531
12532
12533
12534
12535
12536
12537
12538
12539
12540
12541
12542
12543
12544
12545
12546
12547
12548
12549
12550
12551
12552
12553
12554
12555
12556
12557
12558
12559
12560
12561
12562
12563
12564
12565
12566
12567
12568
12569
12570
12571
12572
12573
12574
12575
12576
12577
12578
12579
12580
12581
12582
12583
12584
12585
12586
12587
12588
12589
12590
12591
12592
12593
12594
12595
12596
12597
12598
12599
12600
12601
12602
12603
12604
12605
12606
12607
12608
12609
12610
12611
12612
12613
12614
12615
12616
12617
12618
12619
12620
12621
12622
12623
12624
12625
12626
12627
12628
12629
12630
12631
12632
12633
12634
12635
12636
12637
12638
12639
12640
12641
12642
12643
12644
12645
12646
12647
12648
12649
12650
12651
12652
12653
12654
12655
12656
12657
12658
12659
12660
12661
12662
12663
12664
12665
12666
12667
12668
12669
12670
12671
12672
12673
12674
12675
12676
12677
12678
12679
12680
12681
12682
12683
12684
12685
12686
12687
12688
12689
12690
12691
12692
12693
12694
12695
12696
12697
12698
12699
12700
12701
12702
12703
12704
12705
12706
12707
12708
12709
12710
12711
12712
12713
12714
12715
12716
12717
12718
12719
12720
12721
12722
12723
12724
12725
12726
12727
12728
12729
12730
12731
12732
12733
12734
12735
12736
12737
12738
12739
12740
12741
12742
12743
12744
12745
12746
12747
12748
12749
12750
12751
12752
12753
12754
12755
12756
12757
12758
12759
12760
12761
12762
12763
12764
12765
12766
12767
12768
12769
12770
12771
12772
12773
12774
12775
12776
12777
12778
12779
12780
12781
12782
12783
12784
12785
12786
12787
12788
12789
12790
12791
12792
12793
12794
12795
12796
12797
12798
12799
12800
12801
12802
12803
12804
12805
12806
12807
12808
12809
12810
12811
12812
12813
12814
12815
12816
12817
12818
12819
12820
12821
12822
12823
12824
12825
12826
12827
12828
12829
12830
12831
12832
12833
12834
12835
12836
12837
12838
12839
12840
12841
12842
12843
12844
12845
12846
12847
12848
12849
12850
12851
12852
12853
12854
12855
12856
12857
12858
12859
12860
12861
12862
12863
12864
12865
12866
12867
12868
12869
12870
12871
12872
12873
12874
12875
12876
12877
12878
12879
12880
12881
12882
12883
12884
12885
12886
12887
12888
12889
12890
12891
12892
12893
12894
12895
12896
12897
12898
12899
12900
12901
12902
12903
12904
12905
12906
12907
12908
12909
12910
12911
12912
12913
12914
12915
12916
12917
12918
12919
12920
12921
12922
12923
12924
12925
12926
12927
12928
12929
12930
12931
12932
12933
12934
12935
12936
12937
12938
12939
12940
12941
12942
12943
12944
12945
12946
12947
12948
12949
12950
12951
12952
12953
12954
12955
12956
12957
12958
12959
12960
12961
12962
12963
12964
12965
12966
12967
12968
12969
12970
12971
12972
12973
12974
12975
12976
12977
12978
12979
12980
12981
12982
12983
12984
12985
12986
12987
12988
12989
12990
12991
12992
12993
12994
12995
12996
12997
12998
12999
13000
13001
13002
13003
13004
13005
13006
13007
13008
13009
13010
13011
13012
13013
13014
13015
13016
13017
13018
13019
13020
13021
13022
13023
13024
13025
13026
13027
13028
13029
13030
13031
13032
13033
13034
13035
13036
13037
13038
13039
13040
13041
13042
13043
13044
13045
13046
13047
13048
13049
13050
13051
13052
13053
13054
13055
13056
13057
13058
13059
13060
13061
13062
13063
13064
13065
13066
13067
13068
13069
13070
13071
13072
13073
13074
13075
13076
13077
13078
13079
13080
13081
13082
13083
13084
13085
13086
13087
13088
13089
13090
13091
13092
13093
13094
13095
13096
13097
13098
13099
13100
13101
13102
13103
13104
13105
13106
13107
13108
13109
13110
13111
13112
13113
13114
13115
13116
13117
13118
13119
13120
13121
13122
13123
13124
13125
13126
13127
13128
13129
13130
13131
13132
13133
13134
13135
13136
13137
13138
13139
13140
13141
13142
13143
13144
13145
13146
13147
13148
13149
13150
13151
13152
13153
13154
13155
13156
13157
13158
13159
13160
13161
13162
13163
13164
13165
13166
13167
13168
13169
13170
13171
13172
13173
13174
13175
13176
13177
13178
13179
13180
13181
13182
13183
13184
13185
13186
13187
13188
13189
13190
13191
13192
13193
13194
13195
13196
13197
13198
13199
13200
13201
13202
13203
13204
13205
13206
13207
13208
13209
13210
13211
13212
13213
13214
13215
13216
13217
13218
13219
13220
13221
13222
13223
13224
13225
13226
13227
13228
13229
13230
13231
13232
13233
13234
13235
13236
13237
13238
13239
13240
13241
13242
13243
13244
13245
13246
13247
13248
13249
13250
13251
13252
13253
13254
13255
13256
13257
13258
13259
13260
13261
13262
13263
13264
13265
13266
13267
13268
13269
13270
13271
13272
13273
13274
13275
13276
13277
13278
13279
13280
13281
13282
13283
13284
13285
13286
13287
13288
13289
13290
13291
13292
13293
13294
13295
13296
13297
13298
13299
13300
13301
13302
13303
13304
13305
13306
13307
13308
13309
13310
13311
13312
13313
13314
13315
13316
13317
13318
13319
13320
13321
13322
13323
13324
13325
13326
13327
13328
13329
13330
13331
13332
13333
13334
13335
13336
13337
13338
13339
13340
13341
13342
13343
13344
13345
13346
13347
13348
13349
13350
13351
13352
13353
13354
13355
13356
13357
13358
13359
13360
13361
13362
13363
13364
13365
13366
13367
13368
13369
13370
13371
13372
13373
13374
13375
13376
13377
13378
13379
13380
13381
13382
13383
13384
13385
13386
13387
13388
13389
13390
13391
13392
13393
13394
13395
13396
13397
13398
13399
13400
13401
13402
13403
13404
13405
13406
13407
13408
13409
13410
13411
13412
13413
13414
13415
13416
13417
13418
13419
13420
13421
13422
13423
13424
13425
13426
13427
13428
13429
13430
13431
13432
13433
13434
13435
13436
13437
13438
13439
13440
13441
13442
13443
13444
13445
13446
13447
13448
13449
13450
13451
13452
13453
13454
13455
13456
13457
13458
13459
13460
13461
13462
13463
13464
13465
13466
13467
13468
13469
13470
13471
13472
13473
13474
13475
13476
13477
13478
13479
13480
13481
13482
13483
13484
13485
13486
13487
13488
13489
13490
13491
13492
13493
13494
13495
13496
13497
13498
13499
13500
13501
13502
13503
13504
13505
13506
13507
13508
13509
13510
13511
13512
13513
13514
13515
13516
13517
13518
13519
13520
13521
13522
13523
13524
13525
13526
13527
13528
13529
13530
13531
13532
13533
13534
13535
13536
13537
13538
13539
13540
13541
13542
13543
13544
13545
13546
13547
13548
13549
13550
13551
13552
13553
13554
13555
13556
13557
13558
13559
13560
13561
13562
13563
13564
13565
13566
13567
13568
13569
13570
13571
13572
13573
13574
13575
13576
13577
13578
13579
13580
13581
13582
13583
13584
13585
13586
13587
13588
13589
13590
13591
13592
13593
13594
13595
13596
13597
13598
13599
13600
13601
13602
13603
13604
13605
13606
13607
13608
13609
13610
13611
13612
13613
13614
13615
13616
13617
13618
13619
13620
13621
13622
13623
13624
13625
13626
13627
13628
13629
13630
13631
13632
13633
13634
13635
13636
13637
13638
13639
13640
13641
13642
13643
13644
13645
13646
13647
13648
13649
13650
13651
13652
13653
13654
13655
13656
13657
13658
13659
13660
13661
13662
13663
13664
13665
13666
13667
13668
13669
13670
13671
13672
13673
13674
13675
13676
13677
13678
13679
13680
13681
13682
13683
13684
13685
13686
13687
13688
13689
13690
13691
13692
13693
13694
13695
13696
13697
13698
13699
13700
13701
13702
13703
13704
13705
13706
13707
13708
13709
13710
13711
13712
13713
13714
13715
13716
13717
13718
13719
13720
13721
13722
13723
13724
13725
13726
13727
13728
13729
13730
13731
13732
13733
13734
13735
13736
13737
13738
13739
13740
13741
13742
13743
13744
13745
13746
13747
13748
13749
13750
13751
13752
13753
13754
13755
13756
13757
13758
13759
13760
13761
13762
13763
13764
13765
13766
13767
13768
13769
13770
13771
13772
13773
13774
13775
13776
13777
13778
13779
13780
13781
13782
13783
13784
13785
13786
13787
13788
13789
13790
13791
13792
13793
13794
13795
13796
13797
13798
13799
13800
13801
13802
13803
13804
13805
13806
13807
13808
13809
13810
13811
13812
13813
13814
13815
13816
13817
13818
13819
13820
13821
13822
13823
13824
13825
13826
13827
13828
13829
13830
13831
13832
13833
13834
13835
13836
13837
13838
13839
13840
13841
13842
13843
13844
13845
13846
13847
13848
13849
13850
13851
13852
13853
13854
13855
13856
13857
13858
13859
13860
13861
13862
13863
13864
13865
13866
13867
13868
13869
13870
13871
13872
13873
13874
13875
13876
13877
13878
13879
13880
13881
13882
13883
13884
13885
13886
13887
13888
13889
13890
13891
13892
13893
13894
13895
13896
13897
13898
13899
13900
13901
13902
13903
13904
13905
13906
13907
13908
13909
13910
13911
13912
13913
13914
13915
13916
13917
13918
13919
13920
13921
13922
13923
13924
13925
13926
13927
13928
13929
13930
13931
13932
13933
13934
13935
13936
13937
13938
13939
13940
13941
13942
13943
13944
13945
13946
13947
13948
13949
13950
13951
13952
13953
13954
13955
13956
13957
13958
13959
13960
13961
13962
13963
13964
13965
13966
13967
13968
13969
13970
13971
13972
13973
13974
13975
13976
13977
13978
13979
13980
13981
13982
13983
13984
13985
13986
13987
13988
13989
13990
13991
13992
13993
13994
13995
13996
13997
13998
13999
14000
14001
14002
14003
14004
14005
14006
14007
14008
14009
14010
14011
14012
14013
14014
14015
14016
14017
14018
14019
14020
14021
14022
14023
14024
14025
14026
14027
14028
14029
14030
14031
14032
14033
14034
14035
14036
14037
14038
14039
14040
14041
14042
14043
14044
14045
14046
14047
14048
14049
14050
14051
14052
14053
14054
14055
14056
14057
14058
14059
14060
14061
14062
14063
14064
14065
14066
14067
14068
14069
14070
14071
14072
14073
14074
14075
14076
14077
14078
14079
14080
14081
14082
14083
14084
14085
14086
14087
14088
14089
14090
14091
14092
14093
14094
14095
14096
14097
14098
14099
14100
14101
14102
14103
14104
14105
14106
14107
14108
14109
14110
14111
14112
14113
14114
14115
14116
14117
14118
14119
14120
14121
14122
14123
14124
14125
14126
14127
14128
14129
14130
14131
14132
14133
14134
14135
14136
14137
14138
14139
14140
14141
14142
14143
14144
14145
14146
14147
14148
14149
14150
14151
14152
14153
14154
14155
14156
14157
14158
14159
14160
14161
14162
14163
14164
14165
14166
14167
14168
14169
14170
14171
14172
14173
14174
14175
14176
14177
14178
14179
14180
14181
14182
14183
14184
14185
14186
14187
14188
14189
14190
14191
14192
14193
14194
14195
14196
14197
14198
14199
14200
14201
14202
14203
14204
14205
14206
14207
14208
14209
14210
14211
14212
14213
14214
14215
14216
14217
14218
14219
14220
14221
14222
14223
14224
14225
14226
14227
14228
14229
14230
14231
14232
14233
14234
14235
14236
14237
14238
14239
14240
14241
14242
14243
14244
14245
14246
14247
14248
14249
14250
14251
14252
14253
14254
14255
14256
14257
14258
14259
14260
14261
14262
14263
14264
14265
14266
14267
14268
14269
14270
14271
14272
14273
14274
14275
14276
14277
14278
14279
14280
14281
14282
14283
14284
14285
14286
14287
14288
14289
14290
14291
14292
14293
14294
14295
14296
14297
14298
14299
14300
14301
14302
14303
14304
14305
14306
14307
14308
14309
14310
14311
14312
14313
14314
14315
14316
14317
14318
14319
14320
14321
14322
14323
14324
14325
14326
14327
14328
14329
14330
14331
14332
14333
14334
14335
14336
14337
14338
14339
14340
14341
14342
14343
14344
14345
14346
14347
14348
14349
14350
14351
14352
14353
14354
14355
14356
14357
14358
14359
14360
14361
14362
14363
14364
14365
14366
14367
14368
14369
14370
14371
14372
14373
14374
14375
14376
14377
14378
14379
14380
14381
14382
14383
14384
14385
14386
14387
14388
14389
14390
14391
14392
14393
14394
14395
14396
14397
14398
14399
14400
14401
14402
14403
14404
14405
14406
14407
14408
14409
14410
14411
14412
14413
14414
14415
14416
14417
14418
14419
14420
14421
14422
14423
14424
14425
14426
14427
14428
14429
14430
14431
14432
14433
14434
14435
14436
14437
14438
14439
14440
14441
14442
14443
14444
14445
14446
14447
14448
14449
14450
14451
14452
14453
14454
14455
14456
14457
14458
14459
14460
14461
14462
14463
14464
14465
14466
14467
14468
14469
14470
14471
14472
14473
14474
14475
14476
14477
14478
14479
14480
14481
14482
14483
14484
14485
14486
14487
14488
14489
14490
14491
14492
14493
14494
14495
14496
14497
14498
14499
14500
14501
14502
14503
14504
14505
14506
14507
14508
14509
14510
14511
14512
14513
14514
14515
14516
14517
14518
14519
14520
14521
14522
14523
14524
14525
14526
14527
14528
14529
14530
14531
14532
14533
14534
14535
14536
14537
14538
14539
14540
14541
14542
14543
14544
14545
14546
14547
14548
14549
14550
14551
14552
14553
14554
14555
14556
14557
14558
14559
14560
14561
14562
14563
14564
14565
14566
14567
14568
14569
14570
14571
14572
14573
14574
14575
14576
14577
14578
14579
14580
14581
14582
14583
14584
14585
14586
14587
14588
14589
14590
14591
14592
14593
14594
14595
14596
14597
14598
14599
14600
14601
14602
14603
14604
14605
14606
14607
14608
14609
14610
14611
14612
14613
14614
14615
14616
14617
14618
14619
14620
14621
14622
14623
14624
14625
14626
14627
14628
14629
14630
14631
14632
14633
14634
14635
14636
14637
14638
14639
14640
14641
14642
14643
14644
14645
14646
14647
14648
14649
14650
14651
14652
14653
14654
14655
14656
14657
14658
14659
14660
14661
14662
14663
14664
14665
14666
14667
14668
14669
14670
14671
14672
14673
14674
14675
14676
14677
14678
14679
14680
14681
14682
14683
14684
14685
14686
14687
14688
14689
14690
14691
14692
14693
14694
14695
14696
14697
14698
14699
14700
14701
14702
14703
14704
14705
14706
14707
14708
14709
14710
14711
14712
14713
14714
14715
14716
14717
14718
14719
14720
14721
14722
14723
14724
14725
14726
14727
14728
14729
14730
14731
14732
14733
14734
14735
14736
14737
14738
14739
14740
14741
14742
14743
14744
14745
14746
14747
14748
14749
14750
14751
14752
14753
14754
14755
14756
14757
14758
14759
14760
14761
14762
14763
14764
14765
14766
14767
14768
14769
14770
14771
14772
14773
14774
14775
14776
14777
14778
14779
14780
14781
14782
14783
14784
14785
14786
14787
14788
14789
14790
14791
14792
14793
14794
14795
14796
14797
14798
14799
14800
14801
14802
14803
14804
14805
14806
14807
14808
14809
14810
14811
14812
14813
14814
14815
14816
14817
14818
14819
14820
14821
14822
14823
14824
14825
14826
14827
14828
14829
14830
14831
14832
14833
14834
14835
14836
14837
14838
14839
14840
14841
14842
14843
14844
14845
14846
14847
14848
14849
14850
14851
14852
14853
14854
14855
14856
14857
14858
14859
14860
14861
14862
14863
14864
14865
14866
14867
14868
14869
14870
14871
14872
14873
14874
14875
14876
14877
14878
14879
14880
14881
14882
14883
14884
14885
14886
14887
14888
14889
14890
14891
14892
14893
14894
14895
14896
14897
14898
14899
14900
14901
14902
14903
14904
14905
14906
14907
14908
14909
14910
14911
14912
14913
14914
14915
14916
14917
14918
14919
14920
14921
14922
14923
14924
14925
14926
14927
14928
14929
14930
14931
14932
14933
14934
14935
14936
14937
14938
14939
14940
14941
14942
14943
14944
14945
14946
14947
14948
14949
14950
14951
14952
14953
14954
14955
14956
14957
14958
14959
14960
14961
14962
14963
14964
14965
14966
14967
14968
14969
14970
14971
14972
14973
14974
14975
14976
14977
14978
14979
14980
14981
14982
14983
14984
14985
14986
14987
14988
14989
14990
14991
14992
14993
14994
14995
14996
14997
14998
14999
15000
15001
15002
15003
15004
15005
15006
15007
15008
15009
15010
15011
15012
15013
15014
15015
15016
15017
15018
15019
15020
15021
15022
15023
15024
15025
15026
15027
15028
15029
15030
15031
15032
15033
15034
15035
15036
15037
15038
15039
15040
15041
15042
15043
15044
15045
15046
15047
15048
15049
15050
15051
15052
15053
15054
15055
15056
15057
15058
15059
15060
15061
15062
15063
15064
15065
15066
15067
15068
15069
15070
15071
15072
15073
15074
15075
15076
15077
15078
15079
15080
15081
15082
15083
15084
15085
15086
15087
15088
15089
15090
15091
15092
15093
15094
15095
15096
15097
15098
15099
15100
15101
15102
15103
15104
15105
15106
15107
15108
15109
15110
15111
15112
15113
15114
15115
15116
15117
15118
15119
15120
15121
15122
15123
15124
15125
15126
15127
15128
15129
15130
15131
15132
15133
15134
15135
15136
15137
15138
15139
15140
15141
15142
15143
15144
15145
15146
15147
15148
15149
15150
15151
15152
15153
15154
15155
15156
15157
15158
15159
15160
15161
15162
15163
15164
15165
15166
15167
15168
15169
15170
15171
15172
15173
15174
15175
15176
15177
15178
15179
15180
15181
15182
15183
15184
15185
15186
15187
15188
15189
15190
15191
15192
15193
15194
15195
15196
15197
15198
15199
15200
15201
15202
15203
15204
15205
15206
15207
15208
15209
15210
15211
15212
15213
15214
15215
15216
15217
15218
15219
15220
15221
15222
15223
15224
15225
15226
15227
15228
15229
15230
15231
15232
15233
15234
15235
15236
15237
15238
15239
15240
15241
15242
15243
15244
15245
15246
15247
15248
15249
15250
15251
15252
15253
15254
15255
15256
15257
15258
15259
15260
15261
15262
15263
15264
15265
15266
15267
15268
15269
15270
15271
15272
15273
15274
15275
15276
15277
15278
15279
15280
15281
15282
15283
15284
15285
15286
15287
15288
15289
15290
15291
15292
15293
15294
15295
15296
15297
15298
15299
15300
15301
15302
15303
15304
15305
15306
15307
15308
15309
15310
15311
15312
15313
15314
15315
15316
15317
15318
15319
15320
15321
15322
15323
15324
15325
15326
15327
15328
15329
15330
15331
15332
15333
15334
15335
15336
15337
15338
15339
15340
15341
15342
15343
15344
15345
15346
15347
15348
15349
15350
15351
15352
15353
15354
15355
15356
15357
15358
15359
15360
15361
15362
15363
15364
15365
15366
15367
15368
15369
15370
15371
15372
15373
15374
15375
15376
15377
15378
15379
15380
15381
15382
15383
15384
15385
15386
15387
15388
15389
15390
15391
15392
15393
15394
15395
15396
15397
15398
15399
15400
15401
15402
15403
15404
15405
15406
15407
15408
15409
15410
15411
15412
15413
15414
15415
15416
15417
15418
15419
15420
15421
15422
15423
15424
15425
15426
15427
15428
15429
15430
15431
15432
15433
15434
15435
15436
15437
15438
15439
15440
15441
15442
15443
15444
15445
15446
15447
15448
15449
15450
15451
15452
15453
15454
15455
15456
15457
15458
15459
15460
15461
15462
15463
15464
15465
15466
15467
15468
15469
15470
15471
15472
15473
15474
15475
15476
15477
15478
15479
15480
15481
15482
15483
15484
15485
15486
15487
15488
15489
15490
15491
15492
15493
15494
15495
15496
15497
15498
15499
15500
15501
15502
15503
15504
15505
15506
15507
15508
15509
15510
15511
15512
15513
15514
15515
15516
15517
15518
15519
15520
15521
15522
15523
15524
15525
15526
15527
15528
15529
15530
15531
15532
15533
15534
15535
15536
15537
15538
15539
15540
15541
15542
15543
15544
15545
15546
15547
15548
15549
15550
15551
15552
15553
15554
15555
15556
15557
15558
15559
15560
15561
15562
15563
15564
15565
15566
15567
15568
15569
15570
15571
15572
15573
15574
15575
15576
15577
15578
15579
15580
15581
15582
15583
15584
15585
15586
15587
15588
15589
15590
15591
15592
15593
15594
15595
15596
15597
15598
15599
15600
15601
15602
15603
15604
15605
15606
15607
15608
15609
15610
15611
15612
15613
15614
15615
15616
15617
15618
15619
15620
15621
15622
15623
15624
15625
15626
15627
15628
15629
15630
15631
15632
15633
15634
15635
15636
15637
15638
15639
15640
15641
15642
15643
15644
15645
15646
15647
15648
15649
15650
15651
15652
15653
15654
15655
15656
15657
15658
15659
15660
15661
15662
15663
15664
15665
15666
15667
15668
15669
15670
15671
15672
15673
15674
15675
15676
15677
15678
15679
15680
15681
15682
15683
15684
15685
15686
15687
15688
15689
15690
15691
15692
15693
15694
15695
15696
15697
15698
15699
15700
15701
15702
15703
15704
15705
15706
15707
15708
15709
15710
15711
15712
15713
15714
15715
15716
15717
15718
15719
15720
15721
15722
15723
15724
15725
15726
15727
15728
15729
15730
15731
15732
15733
15734
15735
15736
15737
15738
15739
15740
15741
15742
15743
15744
15745
15746
15747
15748
15749
15750
15751
15752
15753
15754
15755
15756
15757
15758
15759
15760
15761
15762
15763
15764
15765
15766
15767
15768
15769
15770
15771
15772
15773
15774
15775
15776
15777
15778
15779
15780
15781
15782
15783
15784
15785
15786
15787
15788
15789
15790
15791
15792
15793
15794
15795
15796
15797
15798
15799
15800
15801
15802
15803
15804
15805
15806
15807
15808
15809
15810
15811
15812
15813
15814
15815
15816
15817
15818
15819
15820
15821
15822
15823
15824
15825
15826
15827
15828
15829
15830
15831
15832
15833
15834
15835
15836
15837
15838
15839
15840
15841
15842
15843
15844
15845
15846
15847
15848
15849
15850
15851
15852
15853
15854
15855
15856
15857
15858
15859
15860
15861
15862
15863
15864
15865
15866
15867
15868
15869
15870
15871
15872
15873
15874
15875
15876
15877
15878
15879
15880
15881
15882
15883
15884
15885
15886
15887
15888
15889
15890
15891
15892
15893
15894
15895
15896
15897
15898
15899
15900
15901
15902
15903
15904
15905
15906
15907
15908
15909
15910
15911
15912
15913
15914
15915
15916
15917
15918
15919
15920
15921
15922
15923
15924
15925
15926
15927
15928
15929
15930
15931
15932
15933
15934
15935
15936
15937
15938
15939
15940
15941
15942
15943
15944
15945
15946
15947
15948
15949
15950
15951
15952
15953
15954
15955
15956
15957
15958
15959
15960
15961
15962
15963
15964
15965
15966
15967
15968
15969
15970
15971
15972
15973
15974
15975
15976
15977
15978
15979
15980
15981
15982
15983
15984
15985
15986
15987
15988
15989
15990
15991
15992
15993
15994
15995
15996
15997
15998
15999
16000
16001
16002
16003
16004
16005
16006
16007
16008
16009
16010
16011
16012
16013
16014
16015
16016
16017
16018
16019
16020
16021
16022
16023
16024
16025
16026
16027
16028
16029
16030
16031
16032
16033
16034
16035
16036
16037
16038
16039
16040
16041
16042
16043
16044
16045
16046
16047
16048
16049
16050
16051
16052
16053
16054
16055
16056
16057
16058
16059
16060
16061
16062
16063
16064
16065
16066
16067
16068
16069
16070
16071
16072
16073
16074
16075
16076
16077
16078
16079
16080
16081
16082
16083
16084
16085
16086
16087
16088
16089
16090
16091
16092
16093
16094
16095
16096
16097
16098
16099
16100
16101
16102
16103
16104
16105
16106
16107
16108
16109
16110
16111
16112
16113
16114
16115
16116
16117
16118
16119
16120
16121
16122
16123
16124
16125
16126
16127
16128
16129
16130
16131
16132
16133
16134
16135
16136
16137
16138
16139
16140
16141
16142
16143
16144
16145
16146
16147
16148
16149
16150
16151
16152
16153
16154
16155
16156
16157
16158
16159
16160
16161
16162
16163
16164
16165
16166
16167
16168
16169
16170
16171
16172
16173
16174
16175
16176
16177
16178
16179
16180
16181
16182
16183
16184
16185
16186
16187
16188
16189
16190
16191
16192
16193
16194
16195
16196
16197
16198
16199
16200
16201
16202
16203
16204
16205
16206
16207
16208
16209
16210
16211
16212
16213
16214
16215
16216
16217
16218
16219
16220
16221
16222
16223
16224
16225
16226
16227
16228
16229
16230
16231
16232
16233
16234
16235
16236
16237
16238
16239
16240
16241
16242
16243
16244
16245
16246
16247
16248
16249
16250
16251
16252
16253
16254
16255
16256
16257
16258
16259
16260
16261
16262
16263
16264
16265
16266
16267
16268
16269
16270
16271
16272
16273
16274
16275
16276
16277
16278
16279
16280
16281
16282
16283
16284
16285
16286
16287
16288
16289
16290
16291
16292
16293
16294
16295
16296
16297
16298
16299
16300
16301
16302
16303
16304
16305
16306
16307
16308
16309
16310
16311
16312
16313
16314
16315
16316
16317
16318
16319
16320
16321
16322
16323
16324
16325
16326
16327
16328
16329
16330
16331
16332
16333
16334
16335
16336
16337
16338
16339
16340
16341
16342
16343
16344
16345
16346
16347
16348
16349
16350
16351
16352
16353
16354
16355
16356
16357
16358
16359
16360
16361
16362
16363
16364
16365
16366
16367
16368
16369
16370
16371
16372
16373
16374
16375
16376
16377
16378
16379
16380
16381
16382
16383
16384
16385
16386
16387
16388
16389
16390
16391
16392
16393
16394
16395
16396
16397
16398
16399
16400
16401
16402
16403
16404
16405
16406
16407
16408
16409
16410
16411
16412
16413
16414
16415
16416
16417
16418
16419
16420
16421
16422
16423
16424
16425
16426
16427
16428
16429
16430
16431
16432
16433
16434
16435
16436
16437
16438
16439
16440
16441
16442
16443
16444
16445
16446
16447
16448
16449
16450
16451
16452
16453
16454
16455
16456
16457
16458
16459
16460
16461
16462
16463
16464
16465
16466
16467
16468
16469
16470
16471
16472
16473
16474
16475
16476
16477
16478
16479
16480
16481
16482
16483
16484
16485
16486
16487
16488
16489
16490
16491
16492
16493
16494
16495
16496
16497
16498
16499
16500
16501
16502
16503
16504
16505
16506
16507
16508
16509
16510
16511
16512
16513
16514
16515
16516
16517
16518
16519
16520
16521
16522
16523
16524
16525
16526
16527
16528
16529
16530
16531
16532
16533
16534
16535
16536
16537
16538
16539
16540
16541
16542
16543
16544
16545
16546
16547
16548
16549
16550
16551
16552
16553
16554
16555
16556
16557
16558
16559
16560
16561
16562
16563
16564
16565
16566
16567
16568
16569
16570
16571
16572
16573
16574
16575
16576
16577
16578
16579
16580
16581
16582
16583
16584
16585
16586
16587
16588
16589
16590
16591
16592
16593
16594
16595
16596
16597
16598
16599
16600
16601
16602
16603
16604
16605
16606
16607
16608
16609
16610
16611
16612
16613
16614
16615
16616
16617
16618
16619
16620
16621
16622
16623
16624
16625
16626
16627
16628
16629
16630
16631
16632
16633
16634
16635
16636
16637
16638
16639
16640
16641
16642
16643
16644
16645
16646
16647
16648
16649
16650
16651
16652
16653
16654
16655
16656
16657
16658
16659
16660
16661
16662
16663
16664
16665
16666
16667
16668
16669
16670
16671
16672
16673
16674
16675
16676
16677
16678
16679
16680
16681
16682
16683
16684
16685
16686
16687
16688
16689
16690
16691
16692
16693
16694
16695
16696
16697
16698
16699
16700
16701
16702
16703
16704
16705
16706
16707
16708
16709
16710
16711
16712
16713
16714
16715
16716
16717
16718
16719
16720
16721
16722
16723
16724
16725
16726
16727
16728
16729
16730
16731
16732
16733
16734
16735
16736
16737
16738
16739
16740
16741
16742
16743
16744
16745
16746
16747
16748
16749
16750
16751
16752
16753
16754
16755
16756
16757
16758
16759
16760
16761
16762
16763
16764
16765
16766
16767
16768
16769
16770
16771
16772
16773
16774
16775
16776
16777
16778
16779
16780
16781
16782
16783
16784
16785
16786
16787
16788
16789
16790
16791
16792
16793
16794
16795
16796
16797
16798
16799
16800
16801
16802
16803
16804
16805
16806
16807
16808
16809
16810
16811
16812
16813
16814
16815
16816
16817
16818
16819
16820
16821
16822
16823
16824
16825
16826
16827
16828
16829
16830
16831
16832
16833
16834
16835
16836
16837
16838
16839
16840
16841
16842
16843
16844
16845
16846
16847
16848
16849
16850
16851
16852
16853
16854
16855
16856
16857
16858
16859
16860
16861
16862
16863
16864
16865
16866
16867
16868
16869
16870
16871
16872
16873
16874
16875
16876
16877
16878
16879
16880
16881
16882
16883
16884
16885
16886
16887
16888
16889
16890
16891
16892
16893
16894
16895
16896
16897
16898
16899
16900
16901
16902
16903
16904
16905
16906
16907
16908
16909
16910
16911
16912
16913
16914
16915
16916
16917
16918
16919
16920
16921
16922
16923
16924
16925
16926
16927
16928
16929
16930
16931
16932
16933
16934
16935
16936
16937
16938
16939
16940
16941
16942
16943
16944
16945
16946
16947
16948
16949
16950
16951
16952
16953
16954
16955
16956
16957
16958
16959
16960
16961
16962
16963
16964
16965
16966
16967
16968
16969
16970
16971
16972
16973
16974
16975
16976
16977
16978
16979
16980
16981
16982
16983
16984
16985
16986
16987
16988
16989
16990
16991
16992
16993
16994
16995
16996
16997
16998
16999
17000
17001
17002
17003
17004
17005
17006
17007
17008
17009
17010
17011
17012
17013
17014
17015
17016
17017
17018
17019
17020
17021
17022
17023
17024
17025
17026
17027
17028
17029
17030
17031
17032
17033
17034
17035
17036
17037
17038
17039
17040
17041
17042
17043
17044
17045
17046
17047
17048
17049
17050
17051
17052
17053
17054
17055
17056
17057
17058
17059
17060
17061
17062
17063
17064
17065
17066
17067
17068
17069
17070
17071
17072
17073
17074
17075
17076
17077
17078
17079
17080
17081
17082
17083
17084
17085
17086
17087
17088
17089
17090
17091
17092
17093
17094
17095
17096
17097
17098
17099
17100
17101
17102
17103
17104
17105
17106
17107
17108
17109
17110
17111
17112
17113
17114
17115
17116
17117
17118
17119
17120
17121
17122
17123
17124
17125
17126
17127
17128
17129
17130
17131
17132
17133
17134
17135
17136
17137
17138
17139
17140
17141
17142
17143
17144
17145
17146
17147
17148
17149
17150
17151
17152
17153
17154
17155
17156
17157
17158
17159
17160
17161
17162
17163
17164
17165
17166
17167
17168
17169
17170
17171
17172
17173
17174
17175
17176
17177
17178
17179
17180
17181
17182
17183
17184
17185
17186
17187
17188
17189
17190
17191
17192
17193
17194
17195
17196
17197
17198
17199
17200
17201
17202
17203
17204
17205
17206
17207
17208
17209
17210
17211
17212
17213
17214
17215
17216
17217
17218
17219
17220
17221
17222
17223
17224
17225
17226
17227
17228
17229
17230
17231
17232
17233
17234
17235
17236
17237
17238
17239
17240
17241
17242
17243
17244
17245
17246
17247
17248
17249
17250
17251
17252
17253
17254
17255
17256
17257
17258
17259
17260
17261
17262
17263
17264
17265
17266
17267
17268
17269
17270
17271
17272
17273
17274
17275
17276
17277
17278
17279
17280
17281
17282
17283
17284
17285
17286
17287
17288
17289
17290
17291
17292
17293
17294
17295
17296
17297
17298
17299
17300
17301
17302
17303
17304
17305
17306
17307
17308
17309
17310
17311
17312
17313
17314
17315
17316
17317
17318
17319
17320
17321
17322
17323
17324
17325
17326
17327
17328
17329
17330
17331
17332
17333
17334
17335
17336
17337
17338
17339
17340
17341
17342
17343
17344
17345
17346
17347
17348
17349
17350
17351
17352
17353
17354
17355
17356
17357
17358
17359
17360
17361
17362
17363
17364
17365
17366
17367
17368
17369
17370
17371
17372
17373
17374
17375
17376
17377
17378
17379
17380
17381
17382
17383
17384
17385
17386
17387
17388
17389
17390
17391
17392
17393
17394
17395
17396
17397
17398
17399
17400
17401
17402
17403
17404
17405
17406
17407
17408
17409
17410
17411
17412
17413
17414
17415
17416
17417
17418
17419
17420
17421
17422
17423
17424
17425
17426
17427
17428
17429
17430
17431
17432
17433
17434
17435
17436
17437
17438
17439
17440
17441
17442
17443
17444
17445
17446
17447
17448
17449
17450
17451
17452
17453
17454
17455
17456
17457
17458
17459
17460
17461
17462
17463
17464
17465
17466
17467
17468
17469
17470
17471
17472
17473
17474
17475
17476
17477
17478
17479
17480
17481
17482
17483
17484
17485
17486
17487
17488
17489
17490
17491
17492
17493
17494
17495
17496
17497
17498
17499
17500
17501
17502
17503
17504
17505
17506
17507
17508
17509
17510
17511
17512
17513
17514
17515
17516
17517
17518
17519
17520
17521
17522
17523
17524
17525
17526
17527
17528
17529
17530
17531
17532
17533
17534
17535
17536
17537
17538
17539
17540
17541
17542
17543
17544
17545
17546
17547
17548
17549
17550
17551
17552
17553
17554
17555
17556
17557
17558
17559
17560
17561
17562
17563
17564
17565
17566
17567
17568
17569
17570
17571
17572
17573
17574
17575
17576
17577
17578
17579
17580
17581
17582
17583
17584
17585
17586
17587
17588
17589
17590
17591
17592
17593
17594
17595
17596
17597
17598
17599
17600
17601
17602
17603
17604
17605
17606
17607
17608
17609
17610
17611
17612
17613
17614
17615
17616
17617
17618
17619
17620
17621
17622
17623
17624
17625
17626
17627
17628
17629
17630
17631
17632
17633
17634
17635
17636
17637
17638
17639
17640
17641
17642
17643
17644
17645
17646
17647
17648
17649
17650
17651
17652
17653
17654
17655
17656
17657
17658
17659
17660
17661
17662
17663
17664
17665
17666
17667
17668
17669
17670
17671
17672
17673
17674
17675
17676
17677
17678
17679
17680
17681
17682
17683
17684
17685
17686
17687
17688
17689
17690
17691
17692
17693
17694
17695
17696
17697
17698
17699
17700
17701
17702
17703
17704
17705
17706
17707
17708
17709
17710
17711
17712
17713
17714
17715
17716
17717
17718
17719
17720
17721
17722
17723
17724
17725
17726
17727
17728
17729
17730
17731
17732
17733
17734
17735
17736
17737
17738
17739
17740
17741
17742
17743
17744
17745
17746
17747
17748
17749
17750
17751
17752
17753
17754
17755
17756
17757
17758
17759
17760
17761
17762
17763
17764
17765
17766
17767
17768
17769
17770
17771
17772
17773
17774
17775
17776
17777
17778
17779
17780
17781
17782
17783
17784
17785
17786
17787
17788
17789
17790
17791
17792
17793
17794
17795
17796
17797
17798
17799
17800
17801
17802
17803
17804
17805
17806
17807
17808
17809
17810
17811
17812
17813
17814
17815
17816
17817
17818
17819
17820
17821
17822
17823
17824
17825
17826
17827
17828
17829
17830
17831
17832
17833
17834
17835
17836
17837
17838
17839
17840
17841
17842
17843
17844
17845
17846
17847
17848
17849
17850
17851
17852
17853
17854
17855
17856
17857
17858
17859
17860
17861
17862
17863
17864
17865
17866
17867
17868
17869
17870
17871
17872
17873
17874
17875
17876
17877
17878
17879
17880
17881
17882
17883
17884
17885
17886
17887
17888
17889
17890
17891
17892
17893
17894
17895
17896
17897
17898
17899
17900
17901
17902
17903
17904
17905
17906
17907
17908
17909
17910
17911
17912
17913
17914
17915
17916
17917
17918
17919
17920
17921
17922
17923
17924
17925
17926
17927
17928
17929
17930
17931
17932
17933
17934
17935
17936
17937
17938
17939
17940
17941
17942
17943
17944
17945
17946
17947
17948
17949
17950
17951
17952
17953
17954
17955
17956
17957
17958
17959
17960
17961
17962
17963
17964
17965
17966
17967
17968
17969
17970
17971
17972
17973
17974
17975
17976
17977
17978
17979
17980
17981
17982
17983
17984
17985
17986
17987
17988
17989
17990
17991
17992
17993
17994
17995
17996
17997
17998
17999
18000
18001
18002
18003
18004
18005
18006
18007
18008
18009
18010
18011
18012
18013
18014
18015
18016
18017
18018
18019
18020
18021
18022
18023
18024
18025
18026
18027
18028
18029
18030
18031
18032
18033
18034
18035
18036
18037
18038
18039
18040
18041
18042
18043
18044
18045
18046
18047
18048
18049
18050
18051
18052
18053
18054
18055
18056
18057
18058
18059
18060
18061
18062
18063
18064
18065
18066
18067
18068
18069
18070
18071
18072
18073
18074
18075
18076
18077
18078
18079
18080
18081
18082
18083
18084
18085
18086
18087
18088
18089
18090
18091
18092
18093
18094
18095
18096
18097
18098
18099
18100
18101
18102
18103
18104
18105
18106
18107
18108
18109
18110
18111
18112
18113
18114
18115
18116
18117
18118
18119
18120
18121
18122
18123
18124
18125
18126
18127
18128
18129
18130
18131
18132
18133
18134
18135
18136
18137
18138
18139
18140
18141
18142
18143
18144
18145
18146
18147
18148
18149
18150
18151
18152
18153
18154
18155
18156
18157
18158
18159
18160
18161
18162
18163
18164
18165
18166
18167
18168
18169
18170
18171
18172
18173
18174
18175
18176
18177
18178
18179
18180
18181
18182
18183
18184
18185
18186
18187
18188
18189
18190
18191
18192
18193
18194
18195
18196
18197
18198
18199
18200
18201
18202
18203
18204
18205
18206
18207
18208
18209
18210
18211
18212
18213
18214
18215
18216
18217
18218
18219
18220
18221
18222
18223
18224
18225
18226
18227
18228
18229
18230
18231
18232
18233
18234
18235
18236
18237
18238
18239
18240
18241
18242
18243
18244
18245
18246
18247
18248
18249
18250
18251
18252
18253
18254
18255
18256
18257
18258
18259
18260
18261
18262
18263
18264
18265
18266
18267
18268
18269
18270
18271
18272
18273
18274
18275
18276
18277
18278
18279
18280
18281
18282
18283
18284
18285
18286
18287
18288
18289
18290
18291
18292
18293
18294
18295
18296
18297
18298
18299
18300
18301
18302
18303
18304
18305
18306
18307
18308
18309
18310
18311
18312
18313
18314
18315
18316
18317
18318
18319
18320
18321
18322
18323
18324
18325
18326
18327
18328
18329
18330
18331
18332
18333
18334
18335
18336
18337
18338
18339
18340
18341
18342
18343
18344
18345
18346
18347
18348
18349
18350
18351
18352
18353
18354
18355
18356
18357
18358
18359
18360
18361
18362
18363
18364
18365
18366
18367
18368
18369
18370
18371
18372
18373
18374
18375
18376
18377
18378
18379
18380
18381
18382
18383
18384
18385
18386
18387
18388
18389
18390
18391
18392
18393
18394
18395
18396
18397
18398
18399
18400
18401
18402
18403
18404
18405
18406
18407
18408
18409
18410
18411
18412
18413
18414
18415
18416
18417
18418
18419
18420
18421
18422
18423
18424
18425
18426
18427
18428
18429
18430
18431
18432
18433
18434
18435
18436
18437
18438
18439
18440
18441
18442
18443
18444
18445
18446
18447
18448
18449
18450
18451
18452
18453
18454
18455
18456
18457
18458
18459
18460
18461
18462
18463
18464
18465
18466
18467
18468
18469
18470
18471
18472
18473
18474
18475
18476
18477
18478
18479
18480
18481
18482
18483
18484
18485
18486
18487
18488
18489
18490
18491
18492
18493
18494
18495
18496
18497
18498
18499
18500
18501
18502
18503
18504
18505
18506
18507
18508
18509
18510
18511
18512
18513
18514
18515
18516
18517
18518
18519
18520
18521
18522
18523
18524
18525
18526
18527
18528
18529
18530
18531
18532
18533
18534
18535
18536
18537
18538
18539
18540
18541
18542
18543
18544
18545
18546
18547
18548
18549
18550
18551
18552
18553
18554
18555
18556
18557
18558
18559
18560
18561
18562
18563
18564
18565
18566
18567
18568
18569
18570
18571
18572
18573
18574
18575
18576
18577
18578
18579
18580
18581
18582
18583
18584
18585
18586
18587
18588
18589
18590
18591
18592
18593
18594
18595
18596
18597
18598
18599
18600
18601
18602
18603
18604
18605
18606
18607
18608
18609
18610
18611
18612
18613
18614
18615
18616
18617
18618
18619
18620
18621
18622
18623
18624
18625
18626
18627
18628
18629
18630
18631
18632
18633
18634
18635
18636
18637
18638
18639
18640
18641
18642
18643
18644
18645
18646
18647
18648
18649
18650
18651
18652
18653
18654
18655
18656
18657
18658
18659
18660
18661
18662
18663
18664
18665
18666
18667
18668
18669
18670
18671
18672
18673
18674
18675
18676
18677
18678
18679
18680
18681
18682
18683
18684
18685
18686
18687
18688
18689
18690
18691
18692
18693
18694
18695
18696
18697
18698
18699
18700
18701
18702
18703
18704
18705
18706
18707
18708
18709
18710
18711
18712
18713
18714
18715
18716
18717
18718
18719
18720
18721
18722
18723
18724
18725
18726
18727
18728
18729
18730
18731
18732
18733
18734
18735
18736
18737
18738
18739
18740
18741
18742
18743
18744
18745
18746
18747
18748
18749
18750
18751
18752
18753
18754
18755
18756
18757
18758
18759
18760
18761
18762
18763
18764
18765
18766
18767
18768
18769
18770
18771
18772
18773
18774
18775
18776
18777
18778
18779
18780
18781
18782
18783
18784
18785
18786
18787
18788
18789
18790
18791
18792
18793
18794
18795
18796
18797
18798
18799
18800
18801
18802
18803
18804
18805
18806
18807
18808
18809
18810
18811
18812
18813
18814
18815
18816
18817
18818
18819
18820
18821
18822
18823
18824
18825
18826
18827
18828
18829
18830
18831
18832
18833
18834
18835
18836
18837
18838
18839
18840
18841
18842
18843
18844
18845
18846
18847
18848
18849
18850
18851
18852
18853
18854
18855
18856
18857
18858
18859
18860
18861
18862
18863
18864
18865
18866
18867
18868
18869
18870
18871
18872
18873
18874
18875
18876
18877
18878
18879
18880
18881
18882
18883
18884
18885
18886
18887
18888
18889
18890
18891
18892
18893
18894
18895
18896
18897
18898
18899
18900
18901
18902
18903
18904
18905
18906
18907
18908
18909
18910
18911
18912
18913
18914
18915
18916
18917
18918
18919
18920
18921
18922
18923
18924
18925
18926
18927
18928
18929
18930
18931
18932
18933
18934
18935
18936
18937
18938
18939
18940
18941
18942
18943
18944
18945
18946
18947
18948
18949
18950
18951
18952
18953
18954
18955
18956
18957
18958
18959
18960
18961
18962
18963
18964
18965
18966
18967
18968
18969
18970
18971
18972
18973
18974
18975
18976
18977
18978
18979
18980
18981
18982
18983
18984
18985
18986
18987
18988
18989
18990
18991
18992
18993
18994
18995
18996
18997
18998
18999
19000
19001
19002
19003
19004
19005
19006
19007
19008
19009
19010
19011
19012
19013
19014
19015
19016
19017
19018
19019
19020
19021
19022
19023
19024
19025
19026
19027
19028
19029
19030
19031
19032
19033
19034
19035
19036
19037
19038
19039
19040
19041
19042
19043
19044
19045
19046
19047
19048
19049
19050
19051
19052
19053
19054
19055
19056
19057
19058
19059
19060
19061
19062
19063
19064
19065
19066
19067
19068
19069
19070
19071
19072
19073
19074
19075
19076
19077
19078
19079
19080
19081
19082
19083
19084
19085
19086
19087
19088
19089
19090
19091
19092
19093
19094
19095
19096
19097
19098
19099
19100
19101
19102
19103
19104
19105
19106
19107
19108
19109
19110
19111
19112
19113
19114
19115
19116
19117
19118
19119
19120
19121
19122
19123
19124
19125
19126
19127
19128
19129
19130
19131
19132
19133
19134
19135
19136
19137
19138
19139
19140
19141
19142
19143
19144
19145
19146
19147
19148
19149
19150
19151
19152
19153
19154
19155
19156
19157
19158
19159
19160
19161
19162
19163
19164
19165
19166
19167
19168
19169
19170
19171
19172
19173
19174
19175
19176
19177
19178
19179
19180
19181
19182
19183
19184
19185
19186
19187
19188
19189
19190
19191
19192
19193
19194
19195
19196
19197
19198
19199
19200
19201
19202
19203
19204
19205
19206
19207
19208
19209
19210
19211
19212
19213
19214
19215
19216
19217
19218
19219
19220
19221
19222
19223
19224
19225
19226
19227
19228
19229
19230
19231
19232
19233
19234
19235
19236
19237
19238
19239
19240
19241
19242
19243
19244
19245
19246
19247
19248
19249
19250
19251
19252
19253
19254
19255
19256
19257
19258
19259
19260
19261
19262
19263
19264
19265
19266
19267
19268
19269
19270
19271
19272
19273
19274
19275
19276
19277
19278
19279
19280
19281
19282
19283
19284
19285
19286
19287
19288
19289
19290
19291
19292
19293
19294
19295
19296
19297
19298
19299
19300
19301
19302
19303
19304
19305
19306
19307
19308
19309
19310
19311
19312
19313
19314
19315
19316
19317
19318
19319
19320
19321
19322
19323
19324
19325
19326
19327
19328
19329
19330
19331
19332
19333
19334
19335
19336
19337
19338
19339
19340
19341
19342
19343
19344
19345
19346
19347
19348
19349
19350
19351
19352
19353
19354
19355
19356
19357
19358
19359
19360
19361
19362
19363
19364
19365
19366
19367
19368
19369
19370
19371
19372
19373
19374
19375
19376
19377
19378
19379
19380
19381
19382
19383
19384
19385
19386
19387
19388
19389
19390
19391
19392
19393
19394
19395
19396
19397
19398
19399
19400
19401
19402
19403
19404
19405
19406
19407
19408
19409
19410
19411
19412
19413
19414
19415
19416
19417
19418
19419
19420
19421
19422
19423
19424
19425
19426
19427
19428
19429
19430
19431
19432
19433
19434
19435
19436
19437
19438
19439
19440
19441
19442
19443
19444
19445
19446
19447
19448
19449
19450
19451
19452
19453
19454
19455
19456
19457
19458
19459
19460
19461
19462
19463
19464
19465
19466
19467
19468
19469
19470
19471
19472
19473
19474
19475
19476
19477
19478
19479
19480
19481
19482
19483
19484
19485
19486
19487
19488
19489
19490
19491
19492
19493
19494
19495
19496
19497
19498
19499
19500
19501
19502
19503
19504
19505
19506
19507
19508
19509
19510
19511
19512
19513
19514
19515
19516
19517
19518
19519
19520
19521
19522
19523
19524
19525
19526
19527
19528
19529
19530
19531
19532
19533
19534
19535
19536
19537
19538
19539
19540
19541
19542
19543
19544
19545
19546
19547
19548
19549
19550
19551
19552
19553
19554
19555
19556
19557
19558
19559
19560
19561
19562
19563
19564
19565
19566
19567
19568
19569
19570
19571
19572
19573
19574
19575
19576
19577
19578
19579
19580
19581
19582
19583
19584
19585
19586
19587
19588
19589
19590
19591
19592
19593
19594
19595
19596
19597
19598
19599
19600
19601
19602
19603
19604
19605
19606
19607
19608
19609
19610
19611
19612
19613
19614
19615
19616
19617
19618
19619
19620
19621
19622
19623
19624
19625
19626
19627
19628
19629
19630
19631
19632
19633
19634
19635
19636
19637
19638
19639
19640
19641
19642
19643
19644
19645
19646
19647
19648
19649
19650
19651
19652
19653
19654
19655
19656
19657
19658
19659
19660
19661
19662
19663
19664
19665
19666
19667
19668
19669
19670
19671
19672
19673
19674
19675
19676
19677
19678
19679
19680
19681
19682
19683
19684
19685
19686
19687
19688
19689
19690
19691
19692
19693
19694
19695
19696
19697
19698
19699
19700
19701
19702
19703
19704
19705
19706
19707
19708
19709
19710
19711
19712
19713
19714
19715
19716
19717
19718
19719
19720
19721
19722
19723
19724
19725
19726
19727
19728
19729
19730
19731
19732
19733
19734
19735
19736
19737
19738
19739
19740
19741
19742
19743
19744
19745
19746
19747
19748
19749
19750
19751
19752
19753
19754
19755
19756
19757
19758
19759
19760
19761
19762
19763
19764
19765
19766
19767
19768
19769
19770
19771
19772
19773
19774
19775
19776
19777
19778
19779
19780
19781
19782
19783
19784
19785
19786
19787
19788
19789
19790
19791
19792
19793
19794
19795
19796
19797
19798
19799
19800
19801
19802
19803
19804
19805
19806
19807
19808
19809
19810
19811
19812
19813
19814
19815
19816
19817
19818
19819
19820
19821
19822
19823
19824
19825
19826
19827
19828
19829
19830
19831
19832
19833
19834
19835
19836
19837
19838
19839
19840
19841
19842
19843
19844
19845
19846
19847
19848
19849
19850
19851
19852
19853
19854
19855
19856
19857
19858
19859
19860
19861
19862
19863
19864
19865
19866
19867
19868
19869
19870
19871
19872
19873
19874
19875
19876
19877
19878
19879
19880
19881
19882
19883
19884
19885
19886
19887
19888
19889
19890
19891
19892
19893
19894
19895
19896
19897
19898
19899
19900
19901
19902
19903
19904
19905
19906
19907
19908
19909
19910
19911
19912
19913
19914
19915
19916
19917
19918
19919
19920
19921
19922
19923
19924
19925
19926
19927
19928
19929
19930
19931
19932
19933
19934
19935
19936
19937
19938
19939
19940
19941
19942
19943
19944
19945
19946
19947
19948
19949
19950
19951
19952
19953
19954
19955
19956
19957
19958
19959
19960
19961
19962
19963
19964
19965
19966
19967
19968
19969
19970
19971
19972
19973
19974
19975
19976
19977
19978
19979
19980
19981
19982
19983
19984
19985
19986
19987
19988
19989
19990
19991
19992
19993
19994
19995
19996
19997
19998
19999
20000
20001
20002
20003
20004
20005
20006
20007
20008
20009
20010
20011
20012
20013
20014
20015
20016
20017
20018
20019
20020
20021
20022
20023
20024
20025
20026
20027
20028
20029
20030
20031
20032
20033
20034
20035
20036
20037
20038
20039
20040
20041
20042
20043
20044
20045
20046
20047
20048
20049
20050
20051
20052
20053
20054
20055
20056
20057
20058
20059
20060
20061
20062
20063
20064
20065
20066
20067
20068
20069
20070
20071
20072
20073
20074
20075
20076
20077
20078
20079
20080
20081
20082
20083
20084
20085
20086
20087
20088
20089
20090
20091
20092
20093
20094
20095
20096
20097
20098
20099
20100
20101
20102
20103
20104
20105
20106
20107
20108
20109
20110
20111
20112
20113
20114
20115
20116
20117
20118
20119
20120
20121
20122
20123
20124
20125
20126
20127
20128
20129
20130
20131
20132
20133
20134
20135
20136
20137
20138
20139
20140
20141
20142
20143
20144
20145
20146
20147
20148
20149
20150
20151
20152
20153
20154
20155
20156
20157
20158
20159
20160
20161
20162
20163
20164
20165
20166
20167
20168
20169
20170
20171
20172
20173
20174
20175
20176
20177
20178
20179
20180
20181
20182
20183
20184
20185
20186
20187
20188
20189
20190
20191
20192
20193
20194
20195
20196
20197
20198
20199
20200
20201
20202
20203
20204
20205
20206
20207
20208
20209
20210
20211
20212
20213
20214
20215
20216
20217
20218
20219
20220
20221
20222
20223
20224
20225
20226
20227
20228
20229
20230
20231
20232
20233
20234
20235
20236
20237
20238
20239
20240
20241
20242
20243
20244
20245
20246
20247
20248
20249
20250
20251
20252
20253
20254
20255
20256
20257
20258
20259
20260
20261
20262
20263
20264
20265
20266
20267
20268
20269
20270
20271
20272
20273
20274
20275
20276
20277
20278
20279
20280
20281
20282
20283
20284
20285
20286
20287
20288
20289
20290
20291
20292
20293
20294
20295
20296
20297
20298
20299
20300
20301
20302
20303
20304
20305
20306
20307
20308
20309
20310
20311
20312
20313
20314
20315
20316
20317
20318
20319
20320
20321
20322
20323
20324
20325
20326
20327
20328
20329
20330
20331
20332
20333
20334
20335
20336
20337
20338
20339
20340
20341
20342
20343
20344
20345
20346
20347
20348
20349
20350
20351
20352
20353
20354
20355
20356
20357
20358
20359
20360
20361
20362
20363
20364
20365
20366
20367
20368
20369
20370
20371
20372
20373
20374
20375
20376
20377
20378
20379
20380
20381
20382
20383
20384
20385
20386
20387
20388
20389
20390
20391
20392
20393
20394
20395
20396
20397
20398
20399
20400
20401
20402
20403
20404
20405
20406
20407
20408
20409
20410
20411
20412
20413
20414
20415
20416
20417
20418
20419
20420
20421
20422
20423
20424
20425
20426
20427
20428
20429
20430
20431
20432
20433
20434
20435
20436
20437
20438
20439
20440
20441
20442
20443
20444
20445
20446
20447
20448
20449
20450
20451
20452
20453
20454
20455
20456
20457
20458
20459
20460
20461
20462
20463
20464
20465
20466
20467
20468
20469
20470
20471
20472
20473
20474
20475
20476
20477
20478
20479
20480
20481
20482
20483
20484
20485
20486
20487
20488
20489
20490
20491
20492
20493
20494
20495
20496
20497
20498
20499
20500
20501
20502
20503
20504
20505
20506
20507
20508
20509
20510
20511
20512
20513
20514
20515
20516
20517
20518
20519
20520
20521
20522
20523
20524
20525
20526
20527
20528
20529
20530
20531
20532
20533
20534
20535
20536
20537
20538
20539
20540
20541
20542
20543
20544
20545
20546
20547
20548
20549
20550
20551
20552
20553
20554
20555
20556
20557
20558
20559
20560
20561
20562
20563
20564
20565
20566
20567
20568
20569
20570
20571
20572
20573
20574
20575
20576
20577
20578
20579
20580
20581
20582
20583
20584
20585
20586
20587
20588
20589
20590
20591
20592
20593
20594
20595
20596
20597
20598
20599
20600
20601
20602
20603
20604
20605
20606
20607
20608
20609
20610
20611
20612
20613
20614
20615
20616
20617
20618
20619
20620
20621
20622
20623
20624
20625
20626
20627
20628
20629
20630
20631
20632
20633
20634
20635
20636
20637
20638
20639
20640
20641
20642
20643
20644
20645
20646
20647
20648
20649
20650
20651
20652
20653
20654
20655
20656
20657
20658
20659
20660
20661
20662
20663
20664
20665
20666
20667
20668
20669
20670
20671
20672
20673
20674
20675
20676
20677
20678
20679
20680
20681
20682
20683
20684
20685
20686
20687
20688
20689
20690
20691
20692
20693
20694
20695
20696
20697
20698
20699
20700
20701
20702
20703
20704
20705
20706
20707
20708
20709
20710
20711
20712
20713
20714
20715
20716
20717
20718
20719
20720
20721
20722
20723
20724
20725
20726
20727
20728
20729
20730
20731
20732
20733
20734
20735
20736
20737
20738
20739
20740
20741
20742
20743
20744
20745
20746
20747
20748
20749
20750
20751
20752
20753
20754
20755
20756
20757
20758
20759
20760
20761
20762
20763
20764
20765
20766
20767
20768
20769
20770
20771
20772
20773
20774
20775
20776
20777
20778
20779
20780
20781
20782
20783
20784
20785
20786
20787
20788
20789
20790
20791
20792
20793
20794
20795
20796
20797
20798
20799
20800
20801
20802
20803
20804
20805
20806
20807
20808
20809
20810
20811
20812
20813
20814
20815
20816
20817
20818
20819
20820
20821
20822
20823
20824
20825
20826
20827
20828
20829
20830
20831
20832
20833
20834
20835
20836
20837
20838
20839
20840
20841
20842
20843
20844
20845
20846
20847
20848
20849
20850
20851
20852
20853
20854
20855
20856
20857
20858
20859
20860
20861
20862
20863
20864
20865
20866
20867
20868
20869
20870
20871
20872
20873
20874
20875
20876
20877
20878
20879
20880
20881
20882
20883
20884
20885
20886
20887
20888
20889
20890
20891
20892
20893
20894
20895
20896
20897
20898
20899
20900
20901
20902
20903
20904
20905
20906
20907
20908
20909
20910
20911
20912
20913
20914
20915
20916
20917
20918
20919
20920
20921
20922
20923
20924
20925
20926
20927
20928
20929
20930
20931
20932
20933
20934
20935
20936
20937
20938
20939
20940
20941
20942
20943
20944
20945
20946
20947
20948
20949
20950
20951
20952
20953
20954
20955
20956
20957
20958
20959
20960
20961
20962
20963
20964
20965
20966
20967
20968
20969
20970
20971
20972
20973
20974
20975
20976
20977
20978
20979
20980
20981
20982
20983
20984
20985
20986
20987
20988
20989
20990
20991
20992
20993
20994
20995
20996
20997
20998
20999
21000
21001
21002
21003
21004
21005
21006
21007
21008
21009
21010
21011
21012
21013
21014
21015
21016
21017
21018
21019
21020
21021
21022
21023
21024
21025
21026
21027
21028
21029
21030
21031
21032
21033
21034
21035
21036
21037
21038
21039
21040
21041
21042
21043
21044
21045
21046
21047
21048
21049
21050
21051
21052
21053
21054
21055
21056
21057
21058
21059
21060
21061
21062
21063
21064
21065
21066
21067
21068
21069
21070
21071
21072
21073
21074
21075
21076
21077
21078
21079
21080
21081
21082
21083
21084
21085
21086
21087
21088
21089
21090
21091
21092
21093
21094
21095
21096
21097
21098
21099
21100
21101
21102
21103
21104
21105
21106
21107
21108
21109
21110
21111
21112
21113
21114
21115
21116
21117
21118
21119
21120
21121
21122
21123
21124
21125
21126
21127
21128
21129
21130
21131
21132
21133
21134
21135
21136
21137
21138
21139
21140
21141
21142
21143
21144
21145
21146
21147
21148
21149
21150
21151
21152
21153
21154
21155
21156
21157
21158
21159
21160
21161
21162
21163
21164
21165
21166
21167
21168
21169
21170
21171
21172
21173
21174
21175
21176
21177
21178
21179
21180
21181
21182
21183
21184
21185
21186
21187
21188
21189
21190
21191
21192
21193
21194
21195
21196
21197
21198
21199
21200
21201
21202
21203
21204
21205
21206
21207
21208
21209
21210
21211
21212
21213
21214
21215
21216
21217
21218
21219
21220
21221
21222
21223
21224
21225
21226
21227
21228
21229
21230
21231
21232
21233
21234
21235
21236
21237
21238
21239
21240
21241
21242
21243
21244
21245
21246
21247
21248
21249
21250
21251
21252
21253
21254
21255
21256
21257
21258
21259
21260
21261
21262
21263
21264
21265
21266
21267
21268
21269
21270
21271
21272
21273
21274
21275
21276
21277
21278
21279
21280
21281
21282
21283
21284
21285
21286
21287
21288
21289
21290
21291
21292
21293
21294
21295
21296
21297
21298
21299
21300
21301
21302
21303
21304
21305
21306
21307
21308
21309
21310
21311
21312
21313
21314
21315
21316
21317
21318
21319
21320
21321
21322
21323
21324
21325
21326
21327
21328
21329
21330
21331
21332
21333
21334
21335
21336
21337
21338
21339
21340
21341
21342
21343
21344
21345
21346
21347
21348
21349
21350
21351
21352
21353
21354
21355
21356
21357
21358
21359
21360
21361
21362
21363
21364
21365
21366
21367
21368
21369
21370
21371
21372
21373
21374
21375
21376
21377
21378
21379
21380
21381
21382
21383
21384
21385
21386
21387
21388
21389
21390
21391
21392
21393
21394
21395
21396
21397
21398
21399
21400
21401
21402
21403
21404
21405
21406
21407
21408
21409
21410
21411
21412
21413
21414
21415
21416
21417
21418
21419
21420
21421
21422
21423
21424
21425
21426
21427
21428
21429
21430
21431
21432
21433
21434
21435
21436
21437
21438
21439
21440
21441
21442
21443
21444
21445
21446
21447
21448
21449
21450
21451
21452
21453
21454
21455
21456
21457
21458
21459
21460
21461
21462
21463
21464
21465
21466
21467
21468
21469
21470
21471
21472
21473
21474
21475
21476
21477
21478
21479
21480
21481
21482
21483
21484
21485
21486
21487
21488
21489
21490
21491
21492
21493
21494
21495
21496
21497
21498
21499
21500
21501
21502
21503
21504
21505
21506
21507
21508
21509
21510
21511
21512
21513
21514
21515
21516
21517
21518
21519
21520
21521
21522
21523
21524
21525
21526
21527
21528
21529
21530
21531
21532
21533
21534
21535
21536
21537
21538
21539
21540
21541
21542
21543
21544
21545
21546
21547
21548
21549
21550
21551
21552
21553
21554
21555
21556
21557
21558
21559
21560
21561
21562
21563
21564
21565
21566
21567
21568
21569
21570
21571
21572
21573
21574
21575
21576
21577
21578
21579
21580
21581
21582
21583
21584
21585
21586
21587
21588
21589
21590
21591
21592
21593
21594
21595
21596
21597
21598
21599
21600
21601
21602
21603
21604
21605
21606
21607
21608
21609
21610
21611
21612
21613
21614
21615
21616
21617
21618
21619
21620
21621
21622
21623
21624
21625
21626
21627
21628
21629
21630
21631
21632
21633
21634
21635
21636
21637
21638
21639
21640
21641
21642
21643
21644
21645
21646
21647
21648
21649
21650
21651
21652
21653
21654
21655
21656
21657
21658
21659
21660
21661
21662
21663
21664
21665
21666
21667
21668
21669
21670
21671
21672
21673
21674
21675
21676
21677
21678
21679
21680
21681
21682
21683
21684
21685
21686
21687
21688
21689
21690
21691
21692
21693
21694
21695
21696
21697
21698
21699
21700
21701
21702
21703
21704
21705
21706
21707
21708
21709
21710
21711
21712
21713
21714
21715
21716
21717
21718
21719
21720
21721
21722
21723
21724
21725
21726
21727
21728
21729
21730
21731
21732
21733
21734
21735
21736
21737
21738
21739
21740
21741
21742
21743
21744
21745
21746
21747
21748
21749
21750
21751
21752
21753
21754
21755
21756
21757
21758
21759
21760
21761
21762
21763
21764
21765
21766
21767
21768
21769
21770
21771
21772
21773
21774
21775
21776
21777
21778
21779
21780
21781
21782
21783
21784
21785
21786
21787
21788
21789
21790
21791
21792
21793
21794
21795
21796
21797
21798
21799
21800
21801
21802
21803
21804
21805
21806
21807
21808
21809
21810
21811
21812
21813
21814
21815
21816
21817
21818
21819
21820
21821
21822
21823
21824
21825
21826
21827
21828
21829
21830
21831
21832
21833
21834
21835
21836
21837
21838
21839
21840
21841
21842
21843
21844
21845
21846
21847
21848
21849
21850
21851
21852
21853
21854
21855
21856
21857
21858
21859
21860
21861
21862
21863
21864
21865
21866
21867
21868
21869
21870
21871
21872
21873
21874
21875
21876
21877
21878
21879
21880
21881
21882
21883
21884
21885
21886
21887
21888
21889
21890
21891
21892
21893
21894
21895
21896
21897
21898
21899
21900
21901
21902
21903
21904
21905
21906
21907
21908
21909
21910
21911
21912
21913
21914
21915
21916
21917
21918
21919
21920
21921
21922
21923
21924
21925
21926
21927
21928
21929
21930
21931
21932
21933
21934
21935
21936
21937
21938
21939
21940
21941
21942
21943
21944
21945
21946
21947
21948
21949
21950
21951
21952
21953
21954
21955
21956
21957
21958
21959
21960
21961
21962
21963
21964
21965
21966
21967
21968
21969
21970
21971
21972
21973
21974
21975
21976
21977
21978
21979
21980
21981
21982
21983
21984
21985
21986
21987
21988
21989
21990
21991
21992
21993
21994
21995
21996
21997
21998
21999
22000
22001
22002
22003
22004
22005
22006
22007
22008
22009
22010
22011
22012
22013
22014
22015
22016
22017
22018
22019
22020
22021
22022
22023
22024
22025
22026
22027
22028
22029
22030
22031
22032
22033
22034
22035
22036
22037
22038
22039
22040
22041
22042
22043
22044
22045
22046
22047
22048
22049
22050
22051
22052
22053
22054
22055
22056
22057
22058
22059
22060
22061
22062
22063
22064
22065
22066
22067
22068
22069
22070
22071
22072
22073
22074
22075
22076
22077
22078
22079
22080
22081
22082
22083
22084
22085
22086
22087
22088
22089
22090
22091
22092
22093
22094
22095
22096
22097
22098
22099
22100
22101
22102
22103
22104
22105
22106
22107
22108
22109
22110
22111
22112
22113
22114
22115
22116
22117
22118
22119
22120
22121
22122
22123
22124
22125
22126
22127
22128
22129
22130
22131
22132
22133
22134
22135
22136
22137
22138
22139
22140
22141
22142
22143
22144
22145
22146
22147
22148
22149
22150
22151
22152
22153
22154
22155
22156
22157
22158
22159
22160
22161
22162
22163
22164
22165
22166
22167
22168
22169
22170
22171
22172
22173
22174
22175
22176
22177
22178
22179
22180
22181
22182
22183
22184
22185
22186
22187
22188
22189
22190
22191
22192
22193
22194
22195
22196
22197
22198
22199
22200
22201
22202
22203
22204
22205
22206
22207
22208
22209
22210
22211
22212
22213
22214
22215
22216
22217
22218
22219
22220
22221
22222
22223
22224
22225
22226
22227
22228
22229
22230
22231
22232
22233
22234
22235
22236
22237
22238
22239
22240
22241
22242
22243
22244
22245
22246
22247
22248
22249
22250
22251
22252
22253
22254
22255
22256
22257
22258
22259
22260
22261
22262
22263
22264
22265
22266
22267
22268
22269
22270
22271
22272
22273
22274
22275
22276
22277
22278
22279
22280
22281
22282
22283
22284
22285
22286
22287
22288
22289
22290
22291
22292
22293
22294
22295
22296
22297
22298
22299
22300
22301
22302
22303
22304
22305
22306
22307
22308
22309
22310
22311
22312
22313
22314
22315
22316
22317
22318
22319
22320
22321
22322
22323
22324
22325
22326
22327
22328
22329
22330
22331
22332
22333
22334
22335
22336
22337
22338
22339
22340
22341
22342
22343
22344
22345
22346
22347
22348
22349
22350
22351
22352
22353
22354
22355
22356
22357
22358
22359
22360
22361
22362
22363
22364
22365
22366
22367
22368
22369
22370
22371
22372
22373
22374
22375
22376
22377
22378
22379
22380
22381
22382
22383
22384
22385
22386
22387
22388
22389
22390
22391
22392
22393
22394
22395
22396
22397
22398
22399
22400
22401
22402
22403
22404
22405
22406
22407
22408
22409
22410
22411
22412
22413
22414
22415
22416
22417
22418
22419
22420
22421
22422
22423
22424
22425
22426
22427
22428
22429
22430
22431
22432
22433
22434
22435
22436
22437
22438
22439
22440
22441
22442
22443
22444
22445
22446
22447
22448
22449
22450
22451
22452
22453
22454
22455
22456
22457
22458
22459
22460
22461
22462
22463
22464
22465
22466
22467
22468
22469
22470
22471
22472
22473
22474
22475
22476
22477
22478
22479
22480
22481
22482
22483
22484
22485
22486
22487
22488
22489
22490
22491
22492
22493
22494
22495
22496
22497
22498
22499
22500
22501
22502
22503
22504
22505
22506
22507
22508
22509
22510
22511
22512
22513
22514
22515
22516
22517
22518
22519
22520
22521
22522
22523
22524
22525
22526
22527
22528
22529
22530
22531
22532
22533
22534
22535
22536
22537
22538
22539
22540
22541
22542
22543
22544
22545
22546
22547
22548
22549
22550
22551
22552
22553
22554
22555
22556
22557
22558
22559
22560
22561
22562
22563
22564
22565
22566
22567
22568
22569
22570
22571
22572
22573
22574
22575
22576
22577
22578
22579
22580
22581
22582
22583
22584
22585
22586
22587
22588
22589
22590
22591
22592
22593
22594
22595
22596
22597
22598
22599
22600
22601
22602
22603
22604
22605
22606
22607
22608
22609
22610
22611
22612
22613
22614
22615
22616
22617
22618
22619
22620
22621
22622
22623
22624
22625
22626
22627
22628
22629
22630
22631
22632
22633
22634
22635
22636
22637
22638
22639
22640
22641
22642
22643
22644
22645
22646
22647
22648
22649
22650
22651
22652
22653
22654
22655
22656
22657
22658
22659
22660
22661
22662
22663
22664
22665
22666
22667
22668
22669
22670
22671
22672
22673
22674
22675
22676
22677
22678
22679
22680
22681
22682
22683
22684
22685
22686
22687
22688
22689
22690
22691
22692
22693
22694
22695
22696
22697
22698
22699
22700
22701
22702
22703
22704
22705
22706
22707
22708
22709
22710
22711
22712
22713
22714
22715
22716
22717
22718
22719
22720
22721
22722
22723
22724
22725
22726
22727
22728
22729
22730
22731
22732
22733
22734
22735
22736
22737
22738
22739
22740
22741
22742
22743
22744
22745
22746
22747
22748
22749
22750
22751
22752
22753
22754
22755
22756
22757
22758
22759
22760
22761
22762
22763
22764
22765
22766
22767
22768
22769
22770
22771
22772
22773
22774
22775
22776
22777
22778
22779
22780
22781
22782
22783
22784
22785
22786
22787
22788
22789
22790
22791
22792
22793
22794
22795
22796
22797
22798
22799
22800
22801
22802
22803
22804
22805
22806
22807
22808
22809
22810
22811
22812
22813
22814
22815
22816
22817
22818
22819
22820
22821
22822
22823
22824
22825
22826
22827
22828
22829
22830
22831
22832
22833
22834
22835
22836
22837
22838
22839
22840
22841
22842
22843
22844
22845
22846
22847
22848
22849
22850
22851
22852
22853
22854
22855
22856
22857
22858
22859
22860
22861
22862
22863
22864
22865
22866
22867
22868
22869
22870
22871
22872
22873
22874
22875
22876
22877
22878
22879
22880
22881
22882
22883
22884
22885
22886
22887
22888
22889
22890
22891
22892
22893
22894
22895
22896
22897
22898
22899
22900
22901
22902
22903
22904
22905
22906
22907
22908
22909
22910
22911
22912
22913
22914
22915
22916
22917
22918
22919
22920
22921
22922
22923
22924
22925
22926
22927
22928
22929
22930
22931
22932
22933
22934
22935
22936
22937
22938
22939
22940
22941
22942
22943
22944
22945
22946
22947
22948
22949
22950
22951
22952
22953
22954
22955
22956
22957
22958
22959
22960
22961
22962
22963
22964
22965
22966
22967
22968
22969
22970
22971
22972
22973
22974
22975
22976
22977
22978
22979
22980
22981
22982
22983
22984
22985
22986
22987
22988
22989
22990
22991
22992
22993
22994
22995
22996
22997
22998
22999
23000
23001
23002
23003
23004
23005
23006
23007
23008
23009
23010
23011
23012
23013
23014
23015
23016
23017
23018
23019
23020
23021
23022
23023
23024
23025
23026
23027
23028
23029
23030
23031
23032
23033
23034
23035
23036
23037
23038
23039
23040
23041
23042
23043
23044
23045
23046
23047
23048
23049
23050
23051
23052
23053
23054
23055
23056
23057
23058
23059
23060
23061
23062
23063
23064
23065
23066
23067
23068
23069
23070
23071
23072
23073
23074
23075
23076
23077
23078
23079
23080
23081
23082
23083
23084
23085
23086
23087
23088
23089
23090
23091
23092
23093
23094
23095
23096
23097
23098
23099
23100
23101
23102
23103
23104
23105
23106
23107
23108
23109
23110
23111
23112
23113
23114
23115
23116
23117
23118
23119
23120
23121
23122
23123
23124
23125
23126
23127
23128
23129
23130
23131
23132
23133
23134
23135
23136
23137
23138
23139
23140
23141
23142
23143
23144
23145
23146
23147
23148
23149
23150
23151
23152
23153
23154
23155
23156
23157
23158
23159
23160
23161
23162
23163
23164
23165
23166
23167
23168
23169
23170
23171
23172
23173
23174
23175
23176
23177
23178
23179
23180
23181
23182
23183
23184
23185
23186
23187
23188
23189
23190
23191
23192
23193
23194
23195
23196
23197
23198
23199
23200
23201
23202
23203
23204
23205
23206
23207
23208
23209
23210
23211
23212
23213
23214
23215
23216
23217
23218
23219
23220
23221
23222
23223
23224
23225
23226
23227
23228
23229
23230
23231
23232
23233
23234
23235
23236
23237
23238
23239
23240
23241
23242
23243
23244
23245
23246
23247
23248
23249
23250
23251
23252
23253
23254
23255
23256
23257
23258
23259
23260
23261
23262
23263
23264
23265
23266
23267
23268
23269
23270
23271
23272
23273
23274
23275
23276
23277
23278
23279
23280
23281
23282
23283
23284
23285
23286
23287
23288
23289
23290
23291
23292
23293
23294
23295
23296
23297
23298
23299
23300
23301
23302
23303
23304
23305
23306
23307
23308
23309
23310
23311
23312
23313
23314
23315
23316
23317
23318
23319
23320
23321
23322
23323
23324
23325
23326
23327
23328
23329
23330
23331
23332
23333
23334
23335
23336
23337
23338
23339
23340
23341
23342
23343
23344
23345
23346
23347
23348
23349
23350
23351
23352
23353
23354
23355
23356
23357
23358
23359
23360
23361
23362
23363
23364
23365
23366
23367
23368
23369
23370
23371
23372
23373
23374
23375
23376
23377
23378
23379
23380
23381
23382
23383
23384
23385
23386
23387
23388
23389
23390
23391
23392
23393
23394
23395
23396
23397
23398
23399
23400
23401
23402
23403
23404
23405
23406
23407
23408
23409
23410
23411
23412
23413
23414
23415
23416
23417
23418
23419
23420
23421
23422
23423
23424
23425
23426
23427
23428
23429
23430
23431
23432
23433
23434
23435
23436
23437
23438
23439
23440
23441
23442
23443
23444
23445
23446
23447
23448
23449
23450
23451
23452
23453
23454
23455
23456
23457
23458
23459
23460
23461
23462
23463
23464
23465
23466
23467
23468
23469
23470
23471
23472
23473
23474
23475
23476
23477
23478
23479
23480
23481
23482
23483
23484
23485
23486
23487
23488
23489
23490
23491
23492
23493
23494
23495
23496
23497
23498
23499
23500
23501
23502
23503
23504
23505
23506
23507
23508
23509
23510
23511
23512
23513
23514
23515
23516
23517
23518
23519
23520
23521
23522
23523
23524
23525
23526
23527
23528
23529
23530
23531
23532
23533
23534
23535
23536
23537
23538
23539
23540
23541
23542
23543
23544
23545
23546
23547
23548
23549
23550
23551
23552
23553
23554
23555
23556
23557
23558
23559
23560
23561
23562
23563
23564
23565
23566
23567
23568
23569
23570
23571
23572
23573
23574
23575
23576
23577
23578
23579
23580
23581
23582
23583
23584
23585
23586
23587
23588
23589
23590
23591
23592
23593
23594
23595
23596
23597
23598
23599
23600
23601
23602
23603
23604
23605
23606
23607
23608
23609
23610
23611
23612
23613
23614
23615
23616
23617
23618
23619
23620
23621
23622
23623
23624
23625
23626
23627
23628
23629
23630
23631
23632
23633
23634
23635
23636
23637
23638
23639
23640
23641
23642
23643
23644
23645
23646
23647
23648
23649
23650
23651
23652
23653
23654
23655
23656
23657
23658
23659
23660
23661
23662
23663
23664
23665
23666
23667
23668
23669
23670
23671
23672
23673
23674
23675
23676
23677
23678
23679
23680
23681
23682
23683
23684
23685
23686
23687
23688
23689
23690
23691
23692
23693
23694
23695
23696
23697
23698
23699
23700
23701
23702
23703
23704
23705
23706
23707
23708
23709
23710
23711
23712
23713
23714
23715
23716
23717
23718
23719
23720
23721
23722
23723
23724
23725
23726
23727
23728
23729
23730
23731
23732
23733
23734
23735
23736
23737
23738
23739
23740
23741
23742
23743
23744
23745
23746
23747
23748
23749
23750
23751
23752
23753
23754
23755
23756
23757
23758
23759
23760
23761
23762
23763
23764
23765
23766
23767
23768
23769
23770
23771
23772
23773
23774
23775
23776
23777
23778
23779
23780
23781
23782
23783
23784
23785
23786
23787
23788
23789
23790
23791
23792
23793
23794
23795
23796
23797
23798
23799
23800
23801
23802
23803
23804
23805
23806
23807
23808
23809
23810
23811
23812
23813
23814
23815
23816
23817
23818
23819
23820
23821
23822
23823
23824
23825
23826
23827
23828
23829
23830
23831
23832
23833
23834
23835
23836
23837
23838
23839
23840
23841
23842
23843
23844
23845
23846
23847
23848
23849
23850
23851
23852
23853
23854
23855
23856
23857
23858
23859
23860
23861
23862
23863
23864
23865
23866
23867
23868
23869
23870
23871
23872
23873
23874
23875
23876
23877
23878
23879
23880
23881
23882
23883
23884
23885
23886
23887
23888
23889
23890
23891
23892
23893
23894
23895
23896
23897
23898
23899
23900
23901
23902
23903
23904
23905
23906
23907
23908
23909
23910
23911
23912
23913
23914
23915
23916
23917
23918
23919
23920
23921
23922
23923
23924
23925
23926
23927
23928
23929
23930
23931
23932
23933
23934
23935
23936
23937
23938
23939
23940
23941
23942
23943
23944
23945
23946
23947
23948
23949
23950
23951
23952
23953
23954
23955
23956
23957
23958
23959
23960
23961
23962
23963
23964
23965
23966
23967
23968
23969
23970
23971
23972
23973
23974
23975
23976
23977
23978
23979
23980
23981
23982
23983
23984
23985
23986
23987
23988
23989
23990
23991
23992
23993
23994
23995
23996
23997
23998
23999
24000
24001
24002
24003
24004
24005
24006
24007
24008
24009
24010
24011
24012
24013
24014
24015
24016
24017
24018
24019
24020
24021
24022
24023
24024
24025
24026
24027
24028
24029
24030
24031
24032
24033
24034
24035
24036
24037
24038
24039
24040
24041
24042
24043
24044
24045
24046
24047
24048
24049
24050
24051
24052
24053
24054
24055
24056
24057
24058
24059
24060
24061
24062
24063
24064
24065
24066
24067
24068
24069
24070
24071
24072
24073
24074
24075
24076
24077
24078
24079
24080
24081
24082
24083
24084
24085
24086
24087
24088
24089
24090
24091
24092
24093
24094
24095
24096
24097
24098
24099
24100
24101
24102
24103
24104
24105
24106
24107
24108
24109
24110
24111
24112
24113
24114
24115
24116
24117
24118
24119
24120
24121
24122
24123
24124
24125
24126
24127
24128
24129
24130
24131
24132
24133
24134
24135
24136
24137
24138
24139
24140
24141
24142
24143
24144
24145
24146
24147
24148
24149
24150
24151
24152
24153
24154
24155
24156
24157
24158
24159
24160
24161
24162
24163
24164
24165
24166
24167
24168
24169
24170
24171
24172
24173
24174
24175
24176
24177
24178
24179
24180
24181
24182
24183
24184
24185
24186
24187
24188
24189
24190
24191
24192
24193
24194
24195
24196
24197
24198
24199
24200
24201
24202
24203
24204
24205
24206
24207
24208
24209
24210
24211
24212
24213
24214
24215
24216
24217
24218
24219
24220
24221
24222
24223
24224
24225
24226
24227
24228
24229
24230
24231
24232
24233
24234
24235
24236
24237
24238
24239
24240
24241
24242
24243
24244
24245
24246
24247
24248
24249
24250
24251
24252
24253
24254
24255
24256
24257
24258
24259
24260
24261
24262
24263
24264
24265
24266
24267
24268
24269
24270
24271
24272
24273
24274
24275
24276
24277
24278
24279
24280
24281
24282
24283
24284
24285
24286
24287
24288
24289
24290
24291
24292
24293
24294
24295
24296
24297
24298
24299
24300
24301
24302
24303
24304
24305
24306
24307
24308
24309
24310
24311
24312
24313
24314
24315
24316
24317
24318
24319
24320
24321
24322
24323
24324
24325
24326
24327
24328
24329
24330
24331
24332
24333
24334
24335
24336
24337
24338
24339
24340
24341
24342
24343
24344
24345
24346
24347
24348
24349
24350
24351
24352
24353
24354
24355
24356
24357
24358
24359
24360
24361
24362
24363
24364
24365
24366
24367
24368
24369
24370
24371
24372
24373
24374
24375
24376
24377
24378
24379
24380
24381
24382
24383
24384
24385
24386
24387
24388
24389
24390
24391
24392
24393
24394
24395
24396
24397
24398
24399
24400
24401
24402
24403
24404
24405
24406
24407
24408
24409
24410
24411
24412
24413
24414
24415
24416
24417
24418
24419
24420
24421
24422
24423
24424
24425
24426
24427
24428
24429
24430
24431
24432
24433
24434
24435
24436
24437
24438
24439
24440
24441
24442
24443
24444
24445
24446
24447
24448
24449
24450
24451
24452
24453
24454
24455
24456
24457
24458
24459
24460
24461
24462
24463
24464
24465
24466
24467
24468
24469
24470
24471
24472
24473
24474
24475
24476
24477
24478
24479
24480
24481
24482
24483
24484
24485
24486
24487
24488
24489
24490
24491
24492
24493
24494
24495
24496
24497
24498
24499
24500
24501
24502
24503
24504
24505
24506
24507
24508
24509
24510
24511
24512
24513
24514
24515
24516
24517
24518
24519
24520
24521
24522
24523
24524
24525
24526
24527
24528
24529
24530
24531
24532
24533
24534
24535
24536
24537
24538
24539
24540
24541
24542
24543
24544
24545
24546
24547
24548
24549
24550
24551
24552
24553
24554
24555
24556
24557
24558
24559
24560
24561
24562
24563
24564
24565
24566
24567
24568
24569
24570
24571
24572
24573
24574
24575
24576
24577
24578
24579
24580
24581
24582
24583
24584
24585
24586
24587
24588
24589
24590
24591
24592
24593
24594
24595
24596
24597
24598
24599
24600
24601
24602
24603
24604
24605
24606
24607
24608
24609
24610
24611
24612
24613
24614
24615
24616
24617
24618
24619
24620
24621
24622
24623
24624
24625
24626
24627
24628
24629
24630
24631
24632
24633
24634
24635
24636
24637
24638
24639
24640
24641
24642
24643
24644
24645
24646
24647
24648
24649
24650
24651
24652
24653
24654
24655
24656
24657
24658
24659
24660
24661
24662
24663
24664
24665
24666
24667
24668
24669
24670
24671
24672
24673
24674
24675
24676
24677
24678
24679
24680
24681
24682
24683
24684
24685
24686
24687
24688
24689
24690
24691
24692
24693
24694
24695
24696
24697
24698
24699
24700
24701
24702
24703
24704
24705
24706
24707
24708
24709
24710
24711
24712
24713
24714
24715
24716
24717
24718
24719
24720
24721
24722
24723
24724
24725
24726
24727
24728
24729
24730
24731
24732
24733
24734
24735
24736
24737
24738
24739
24740
24741
24742
24743
24744
24745
24746
24747
24748
24749
24750
24751
24752
24753
24754
24755
24756
24757
24758
24759
24760
24761
24762
24763
24764
24765
24766
24767
24768
24769
24770
24771
24772
24773
24774
24775
24776
24777
24778
24779
24780
24781
24782
24783
24784
24785
24786
24787
24788
24789
24790
24791
24792
24793
24794
24795
24796
24797
24798
24799
24800
24801
24802
24803
24804
24805
24806
24807
24808
24809
24810
24811
24812
24813
24814
24815
24816
24817
24818
24819
24820
24821
24822
24823
24824
24825
24826
24827
24828
24829
24830
24831
24832
24833
24834
24835
24836
24837
24838
24839
24840
24841
24842
24843
24844
24845
24846
24847
24848
24849
24850
24851
24852
24853
24854
24855
24856
24857
24858
24859
24860
24861
24862
24863
24864
24865
24866
24867
24868
24869
24870
24871
24872
24873
24874
24875
24876
24877
24878
24879
24880
24881
24882
24883
24884
24885
24886
24887
24888
24889
24890
24891
24892
24893
24894
24895
24896
24897
24898
24899
24900
24901
24902
24903
24904
24905
24906
24907
24908
24909
24910
24911
24912
24913
24914
24915
24916
24917
24918
24919
24920
24921
24922
24923
24924
24925
24926
24927
24928
24929
24930
24931
24932
24933
24934
24935
24936
24937
24938
24939
24940
24941
24942
24943
24944
24945
24946
24947
24948
24949
24950
24951
24952
24953
24954
24955
24956
24957
24958
24959
24960
24961
24962
24963
24964
24965
24966
24967
24968
24969
24970
24971
24972
24973
24974
24975
24976
24977
24978
24979
24980
24981
24982
24983
24984
24985
24986
24987
24988
24989
24990
24991
24992
24993
24994
24995
24996
24997
24998
24999
25000
25001
25002
25003
25004
25005
25006
25007
25008
25009
25010
25011
25012
25013
25014
25015
25016
25017
25018
25019
25020
25021
25022
25023
25024
25025
25026
25027
25028
25029
25030
25031
25032
25033
25034
25035
25036
25037
25038
25039
25040
25041
25042
25043
25044
25045
25046
25047
25048
25049
25050
25051
25052
25053
25054
25055
25056
25057
25058
25059
25060
25061
25062
25063
25064
25065
25066
25067
25068
25069
25070
25071
25072
25073
25074
25075
25076
25077
25078
25079
25080
25081
25082
25083
25084
25085
25086
25087
25088
25089
25090
25091
25092
25093
25094
25095
25096
25097
25098
25099
25100
25101
25102
25103
25104
25105
25106
25107
25108
25109
25110
25111
25112
25113
25114
25115
25116
25117
25118
25119
25120
25121
25122
25123
25124
25125
25126
25127
25128
25129
25130
25131
25132
25133
25134
25135
25136
25137
25138
25139
25140
25141
25142
25143
25144
25145
25146
25147
25148
25149
25150
25151
25152
25153
25154
25155
25156
25157
25158
25159
25160
25161
25162
25163
25164
25165
25166
25167
25168
25169
25170
25171
25172
25173
25174
25175
25176
25177
25178
25179
25180
25181
25182
25183
25184
25185
25186
25187
25188
25189
25190
25191
25192
25193
25194
25195
25196
25197
25198
25199
25200
25201
25202
25203
25204
25205
25206
25207
25208
25209
25210
25211
25212
25213
25214
25215
25216
25217
25218
25219
25220
25221
25222
25223
25224
25225
25226
25227
25228
25229
25230
25231
25232
25233
25234
25235
25236
25237
25238
25239
25240
25241
25242
25243
25244
25245
25246
25247
25248
25249
25250
25251
25252
25253
25254
25255
25256
25257
25258
25259
25260
25261
25262
25263
25264
25265
25266
25267
25268
25269
25270
25271
25272
25273
25274
25275
25276
25277
25278
25279
25280
25281
25282
25283
25284
25285
25286
25287
25288
25289
25290
25291
25292
25293
25294
25295
25296
25297
25298
25299
25300
25301
25302
25303
25304
25305
25306
25307
25308
25309
25310
25311
25312
25313
25314
25315
25316
25317
25318
25319
25320
25321
25322
25323
25324
25325
25326
25327
25328
25329
25330
25331
25332
25333
25334
25335
25336
25337
25338
25339
25340
25341
25342
25343
25344
25345
25346
25347
25348
25349
25350
25351
25352
25353
25354
25355
25356
25357
25358
25359
25360
25361
25362
25363
25364
25365
25366
25367
25368
25369
25370
25371
25372
25373
25374
25375
25376
25377
25378
25379
25380
25381
25382
25383
25384
25385
25386
25387
25388
25389
25390
25391
25392
25393
25394
25395
25396
25397
25398
25399
25400
25401
25402
25403
25404
25405
25406
25407
25408
25409
25410
25411
25412
25413
25414
25415
25416
25417
25418
25419
25420
25421
25422
25423
25424
25425
25426
25427
25428
25429
25430
25431
25432
25433
25434
25435
25436
25437
25438
25439
25440
25441
25442
25443
25444
25445
25446
25447
25448
25449
25450
25451
25452
25453
25454
25455
25456
25457
25458
25459
25460
25461
25462
25463
25464
25465
25466
25467
25468
25469
25470
25471
25472
25473
25474
25475
25476
25477
25478
25479
25480
25481
25482
25483
25484
25485
25486
25487
25488
25489
25490
25491
25492
25493
25494
25495
25496
25497
25498
25499
25500
25501
25502
25503
25504
25505
25506
25507
25508
25509
25510
25511
25512
25513
25514
25515
25516
25517
25518
25519
25520
25521
25522
25523
25524
25525
25526
25527
25528
25529
25530
25531
25532
25533
25534
25535
25536
25537
25538
25539
25540
25541
25542
25543
25544
25545
25546
25547
25548
25549
25550
25551
25552
25553
25554
25555
25556
25557
25558
25559
25560
25561
25562
25563
25564
25565
25566
25567
25568
25569
25570
25571
25572
25573
25574
25575
25576
25577
25578
25579
25580
25581
25582
25583
25584
25585
25586
25587
25588
25589
25590
25591
25592
25593
25594
25595
25596
25597
25598
25599
25600
25601
25602
25603
25604
25605
25606
25607
25608
25609
25610
25611
25612
25613
25614
25615
25616
25617
25618
25619
25620
25621
25622
25623
25624
25625
25626
25627
25628
25629
25630
25631
25632
25633
25634
25635
25636
25637
25638
25639
25640
25641
25642
25643
25644
25645
25646
25647
25648
25649
25650
25651
25652
25653
25654
25655
25656
25657
25658
25659
25660
25661
25662
25663
25664
25665
25666
25667
25668
25669
25670
25671
25672
25673
25674
25675
25676
25677
25678
25679
25680
25681
25682
25683
25684
25685
25686
25687
25688
25689
25690
25691
25692
25693
25694
25695
25696
25697
25698
25699
25700
25701
25702
25703
25704
25705
25706
25707
25708
25709
25710
25711
25712
25713
25714
25715
25716
25717
25718
25719
25720
25721
25722
25723
25724
25725
25726
25727
25728
25729
25730
25731
25732
25733
25734
25735
25736
25737
25738
25739
25740
25741
25742
25743
25744
25745
25746
25747
25748
25749
25750
25751
25752
25753
25754
25755
25756
25757
25758
25759
25760
25761
25762
25763
25764
25765
25766
25767
25768
25769
25770
25771
25772
25773
25774
25775
25776
25777
25778
25779
25780
25781
25782
25783
25784
25785
25786
25787
25788
25789
25790
25791
25792
25793
25794
25795
25796
25797
25798
25799
25800
25801
25802
25803
25804
25805
25806
25807
25808
25809
25810
25811
25812
25813
25814
25815
25816
25817
25818
25819
25820
25821
25822
25823
25824
25825
25826
25827
25828
25829
25830
25831
25832
25833
25834
25835
25836
25837
25838
25839
25840
25841
25842
25843
25844
25845
25846
25847
25848
25849
25850
25851
25852
25853
25854
25855
25856
25857
25858
25859
25860
25861
25862
25863
25864
25865
25866
25867
25868
25869
25870
25871
25872
25873
25874
25875
25876
25877
25878
25879
25880
25881
25882
25883
25884
25885
25886
25887
25888
25889
25890
25891
25892
25893
25894
25895
25896
25897
25898
25899
25900
25901
25902
25903
25904
25905
25906
25907
25908
25909
25910
25911
25912
25913
25914
25915
25916
25917
25918
25919
25920
25921
25922
25923
25924
25925
25926
25927
25928
25929
25930
25931
25932
25933
25934
25935
25936
25937
25938
25939
25940
25941
25942
25943
25944
25945
25946
25947
25948
25949
25950
25951
25952
25953
25954
25955
25956
25957
25958
25959
25960
25961
25962
25963
25964
25965
25966
25967
25968
25969
25970
25971
25972
25973
25974
25975
25976
25977
25978
25979
25980
25981
25982
25983
25984
25985
25986
25987
25988
25989
25990
25991
25992
25993
25994
25995
25996
25997
25998
25999
26000
26001
26002
26003
26004
26005
26006
26007
26008
26009
26010
26011
26012
26013
26014
26015
26016
26017
26018
26019
26020
26021
26022
26023
26024
26025
26026
26027
26028
26029
26030
26031
26032
26033
26034
26035
26036
26037
26038
26039
26040
26041
26042
26043
26044
26045
26046
26047
26048
26049
26050
26051
26052
26053
26054
26055
26056
26057
26058
26059
26060
26061
26062
26063
26064
26065
26066
26067
26068
26069
26070
26071
26072
26073
26074
26075
26076
26077
26078
26079
26080
26081
26082
26083
26084
26085
26086
26087
26088
26089
26090
26091
26092
26093
26094
26095
26096
26097
26098
26099
26100
26101
26102
26103
26104
26105
26106
26107
26108
26109
26110
26111
26112
26113
26114
26115
26116
26117
26118
26119
26120
26121
26122
26123
26124
26125
26126
26127
26128
26129
26130
26131
26132
26133
26134
26135
26136
26137
26138
26139
26140
26141
26142
26143
26144
26145
26146
26147
26148
26149
26150
26151
26152
26153
26154
26155
26156
26157
26158
26159
26160
26161
26162
26163
26164
26165
26166
26167
26168
26169
26170
26171
26172
26173
26174
26175
26176
26177
26178
26179
26180
26181
26182
26183
26184
26185
26186
26187
26188
26189
26190
26191
26192
26193
26194
26195
26196
26197
26198
26199
26200
26201
26202
26203
26204
26205
26206
26207
26208
26209
26210
26211
26212
26213
26214
26215
26216
26217
26218
26219
26220
26221
26222
26223
26224
26225
26226
26227
26228
26229
26230
26231
26232
26233
26234
26235
26236
26237
26238
26239
26240
26241
26242
26243
26244
26245
26246
26247
26248
26249
26250
26251
26252
26253
26254
26255
26256
26257
26258
26259
26260
26261
26262
26263
26264
26265
26266
26267
26268
26269
26270
26271
26272
26273
26274
26275
26276
26277
26278
26279
26280
26281
26282
26283
26284
26285
26286
26287
26288
26289
26290
26291
26292
26293
26294
26295
26296
26297
26298
26299
26300
26301
26302
26303
26304
26305
26306
26307
26308
26309
26310
26311
26312
26313
26314
26315
26316
26317
26318
26319
26320
26321
26322
26323
26324
26325
26326
26327
26328
26329
26330
26331
26332
26333
26334
26335
26336
26337
26338
26339
26340
26341
26342
26343
26344
26345
26346
26347
26348
26349
26350
26351
26352
26353
26354
26355
26356
26357
26358
26359
26360
26361
26362
26363
26364
26365
26366
26367
26368
26369
26370
26371
26372
26373
26374
26375
26376
26377
26378
26379
26380
26381
26382
26383
26384
26385
26386
26387
26388
26389
26390
26391
26392
26393
26394
26395
26396
26397
26398
26399
26400
26401
26402
26403
26404
26405
26406
26407
26408
26409
26410
26411
26412
26413
26414
26415
26416
26417
26418
26419
26420
26421
26422
26423
26424
26425
26426
26427
26428
26429
26430
26431
26432
26433
26434
26435
26436
26437
26438
26439
26440
26441
26442
26443
26444
26445
26446
26447
26448
26449
26450
26451
26452
26453
26454
26455
26456
26457
26458
26459
26460
26461
26462
26463
26464
26465
26466
26467
26468
26469
26470
26471
26472
26473
26474
26475
26476
26477
26478
26479
26480
26481
26482
26483
26484
26485
26486
26487
26488
26489
26490
26491
26492
26493
26494
26495
26496
26497
26498
26499
26500
26501
26502
26503
26504
26505
26506
26507
26508
26509
26510
26511
26512
26513
26514
26515
26516
26517
26518
26519
26520
26521
26522
26523
26524
26525
26526
26527
26528
26529
26530
26531
26532
26533
26534
26535
26536
26537
26538
26539
26540
26541
26542
26543
26544
26545
26546
26547
26548
26549
26550
26551
26552
26553
26554
26555
26556
26557
26558
26559
26560
26561
26562
26563
26564
26565
26566
26567
26568
26569
26570
26571
26572
26573
26574
26575
26576
26577
26578
26579
26580
26581
26582
26583
26584
26585
26586
26587
26588
26589
26590
26591
26592
26593
26594
26595
26596
26597
26598
26599
26600
26601
26602
26603
26604
26605
26606
26607
26608
26609
26610
26611
26612
26613
26614
26615
26616
26617
26618
26619
26620
26621
26622
26623
26624
26625
26626
26627
26628
26629
26630
26631
26632
26633
26634
26635
26636
26637
26638
26639
26640
26641
26642
26643
26644
26645
26646
26647
26648
26649
26650
26651
26652
26653
26654
26655
26656
26657
26658
26659
26660
26661
26662
26663
26664
26665
26666
26667
26668
26669
26670
26671
26672
26673
26674
26675
26676
26677
26678
26679
26680
26681
26682
26683
26684
26685
26686
26687
26688
26689
26690
26691
26692
26693
26694
26695
26696
26697
26698
26699
26700
26701
26702
26703
26704
26705
26706
26707
26708
26709
26710
26711
26712
26713
26714
26715
26716
26717
26718
26719
26720
26721
26722
26723
26724
26725
26726
26727
26728
26729
26730
26731
26732
26733
26734
26735
26736
26737
26738
26739
26740
26741
26742
26743
26744
26745
26746
26747
26748
26749
26750
26751
26752
26753
26754
26755
26756
26757
26758
26759
26760
26761
26762
26763
26764
26765
26766
26767
26768
26769
26770
26771
26772
26773
26774
26775
26776
26777
26778
26779
26780
26781
26782
26783
26784
26785
26786
26787
26788
26789
26790
26791
26792
26793
26794
26795
26796
26797
26798
26799
26800
26801
26802
26803
26804
26805
26806
26807
26808
26809
26810
26811
26812
26813
26814
26815
26816
26817
26818
26819
26820
26821
26822
26823
26824
26825
26826
26827
26828
26829
26830
26831
26832
26833
26834
26835
26836
26837
26838
26839
26840
26841
26842
26843
26844
26845
26846
26847
26848
26849
26850
26851
26852
26853
26854
26855
26856
26857
26858
26859
26860
26861
26862
26863
26864
26865
26866
26867
26868
26869
26870
26871
26872
26873
26874
26875
26876
26877
26878
26879
26880
26881
26882
26883
26884
26885
26886
26887
26888
26889
26890
26891
26892
26893
26894
26895
26896
26897
26898
26899
26900
26901
26902
26903
26904
26905
26906
26907
26908
26909
26910
26911
26912
26913
26914
26915
26916
26917
26918
26919
26920
26921
26922
26923
26924
26925
26926
26927
26928
26929
26930
26931
26932
26933
26934
26935
26936
26937
26938
26939
26940
26941
26942
26943
26944
26945
26946
26947
26948
26949
26950
26951
26952
26953
26954
26955
26956
26957
26958
26959
26960
26961
26962
26963
26964
26965
26966
26967
26968
26969
26970
26971
26972
26973
26974
26975
26976
26977
26978
26979
26980
26981
26982
26983
26984
26985
26986
26987
26988
26989
26990
26991
26992
26993
26994
26995
26996
26997
26998
26999
27000
27001
27002
27003
27004
27005
27006
27007
27008
27009
27010
27011
27012
27013
27014
27015
27016
27017
27018
27019
27020
27021
27022
27023
27024
27025
27026
27027
27028
27029
27030
27031
27032
27033
27034
27035
27036
27037
27038
27039
27040
27041
27042
27043
27044
27045
27046
27047
27048
27049
27050
27051
27052
27053
27054
27055
27056
27057
27058
27059
27060
27061
27062
27063
27064
27065
27066
27067
27068
27069
27070
27071
27072
27073
27074
27075
27076
27077
27078
27079
27080
27081
27082
27083


<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" lang="nl" xml:lang="nl">
<head>
  <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=UTF-8" />
  <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
  <title>The Project Gutenberg eBook of Gereformeerde Dogmatiek deel IV,
by Dr. Herman Bavinck.</title>
<link rel="icon" href="images/cover.jpg" type="image/x-cover" />

  <style type="text/css">

body {width: 80%; max-width: 36em; margin: 0 auto 0 auto;}
.x-ebookmaker body {width: 100%; max-width: 100%;}

h1,h2,h3,h4 {text-align: center; clear: both; font-weight: normal;}
h1 {margin: 3em 0 1em 0; padding-left: 4em; text-decoration: underline; text-indent: -4em;
  font-size: 250%; line-height: 1.5em;}
.x-ebookmaker h1 {font-size: 1.5em;}
h2 {margin: 4em 0 1em 0; font-size: 1.2em; line-height: 1.8em;}
h3 {word-spacing: 0.2em; line-height: 1.8em;}
p {margin: 0.5em 0 0 0.5em; text-align: justify; text-indent: 1.5em;}

.pagenum {position: absolute; right: 94%; font-size: x-small;
  font-style: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal;
  color: #999; text-align: right;} /* page numbers shown */
.x-ebookmaker .pagenum {display: none;}

/* titles */
.cent {text-align: center; text-indent: 0; clear: both;}

/* spacing */
.sep1 {margin-top: 1.2em;}
.sep2 {margin-top: 1.5em;}
.sep4 {margin-top: 4em;}
.sepb4 {margin-bottom: 4em;}

/* styling */
abbr {text-decoration: none;}
.cs6 {font-size: 0.6em;}
.cs12 {font-size: 1.2em;}
.esp {letter-spacing: .1em; word-spacing: .3em;}
ins {text-decoration: none; border-bottom: thin solid #eee;}
.nobreak {page-break-before: avoid;}
.noind {text-indent: 0;}
.npage {margin-top: 6em;}
.x-ebookmaker .npage {page-break-before: always;}
.ssrf {font-family: sans-serif;}
.smcap {font-variant: small-caps;}
sup {font-size: x-small;}
.wesp {word-spacing: 0.3em;}

/* images */
.figcenter {margin: 1.5em auto; text-align: center; text-indent: 0;}

/* lists */
.lsoff {list-style-type: none; margin-left: 2em; text-indent: -1.5em;
  font-size: 0.95em; margin-bottom: 0;}
li {margin-top: 0.1em; margin-bottom: 0; line-height: 1.2em;}

/* tables */
table {margin: 1.5em auto;}
table.tabmat {width: 90%; font-size: 0.9em;}
td.tdc {text-align: center; vertical-align: middle; line-height: 1.5em;
  padding: 1em 0 0.5em 0;}
td.tdl {text-align: left; vertical-align: baseline;}
td.tdr {text-align: right; vertical-align: bottom;}

/* box */
div.boxnt {margin: 6em auto 2em auto; max-width: 32em;
  background-color: #eee; padding: 1em; border: solid 1px #ccc;
  font-size: 0.9em; text-align: left;}

/* Notes */
div.footnotes {background-color: #f6f6f6; padding: 0.8em;
    margin: 2em 5% 1.5em 5%; font-size: 0.9em; border: solid 1px #ccc;}
div.footnotes p {margin-top: 0.3em; margin-bottom: 0.3em;}
.fnanchor {vertical-align: super; font-size: x-small;
    text-decoration: none; font-style: normal; letter-spacing: normal;}
.label {position: relative; right: 1.5em;
    text-align: right; font-size: 0.9em;}

/* lines */
hr.full {margin: 2em auto 2em auto; height: 4px;
  border-width: 4px 0 0 0; border-color: #999;
  clear: both;}
hr.hr16 {margin: 2em 42% 2em 42%; border-width: 2px 0 0 0;
  border-style: solid; border-color: #666;}
hr.hr8 {margin: 1em 46%; border-width: 2px 0 0 0;}
.ovline {text-decoration: overline;}
hr.grijs {border-color: #eee;}

/* links */
a:link{color:#66c; text-decoration: none;}
a:visited {color:#66c; text-decoration: none;}
a:hover {color:#000; text-decoration: underline;}

  </style>
</head>
<body>
<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 69005 ***</div>

<hr class="full" />

<p class="noind ssrf"><a href="#noot">Opmerkingen van de bewerker</a></p>

<p class="noind ssrf"><a href="#toc">Inhoud</a></p>

<div class="npage">

<p class="cent cs12">GEREFORMEERDE DOGMATIEK.</p>

</div>

<div class="npage">

<h1>GEREFORMEERDE<br />DOGMATIEK.</h1>

<div class="sep4 cent cs6">DOOR</div>

<div class="sep2 cent esp cs12">D<sup>R</sup>. H. BAVINCK.</div>

<hr class="hr16" />

<div class="sep4 cent sepb4">VIERDE DEEL.</div>

<div class="figcenter">
  <img src="images/streep-1.png" alt="" />
</div>

<div class="sep4 cent ovline">KAMPEN. — J. H. BOS. — 1901.</div>

</div>

<div class="npage">

<p class="sep4 cent ovline"><span class="smcap">Typ. der Weesinrichting te Neerbosch.</span></p>

</div>

<div class="npage">

<h2 id="toc" class="esp">INHOUD.</h2>

<div class="figcenter">
  <img src="images/streep-2.png" alt="" />
</div>

<table class="tabmat" summary="Inhoud van Deel IV">
<tr>
  <td class="tdc" colspan="3">HOOFDSTUK IX.<br />
  <span class="smcap wesp">Over de Kerk.</span></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdl" colspan="2">&nbsp;&nbsp;Paragraaf.</td>
  <td class="tdr">Bladz.</td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">47.</td>
  <td class="tdl">Het wezen der Kerk</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_47">1</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">48.</td>
  <td class="tdl">De regeering der Kerk</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_48">59</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">49.</td>
  <td class="tdl">De macht der Kerk</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_49">132</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdc" colspan="3">HOOFDSTUK X.<br />
  <span class="smcap wesp">Over de Middelen der Genade.</span></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">50.</td>
  <td class="tdl">Het Woord</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_50">193</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">51.</td>
  <td class="tdl">De Sacramenten</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_51">215</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">52.</td>
  <td class="tdl">De Doop</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_52">252</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">53.</td>
  <td class="tdl">Het Avondmaal</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_53">299</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdc" colspan="3">HOOFDSTUK XI.<br />
  <span class="smcap wesp">Over de Laatste Dingen.</span></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">54.</td>
  <td class="tdl">De tusschentoestand</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_54">353</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">55.</td>
  <td class="tdl">De wederkomst van Christus</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_55">422</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdr">56.</td>
  <td class="tdl">De voleinding der eeuwen</td>
  <td class="tdr"><a href="#para_56">481</a></td>
</tr>
<tr>
  <td class="tdc" colspan="3"><hr class="hr8" /></td>
</tr>
<tr>
  <td>&nbsp;</td>
  <td class="tdl">Breedere inhoudsopgave Deel I-IV</td>
  <td class="tdr"><a href="#_inhoud">530</a></td>
</tr>
<tr>
  <td>&nbsp;</td>
  <td class="tdl">Register van min of meer verklaarde Schriftuurplaatsen</td>
  <td class="tdr"><a href="#_plaatsen">557</a></td>
</tr>
<tr>
  <td>&nbsp;</td>
  <td class="tdl">Register van Namen</td>
  <td class="tdr"><a href="#_namen">559</a></td>
</tr>
<tr>
  <td>&nbsp;</td>
  <td class="tdl">Register van Zaken</td>
  <td class="tdr"><a href="#_zaken">569</a></td>
</tr>
</table>

<hr class="hr16" />

</div>

<div class="npage" id="Page_1">

<h2 id="para_47" class="nobreak" style="margin-top: 1em;"><span class="smcap">
Hoofdstuk IX.</span><br />
<b>Over de Kerk.</b></h2>

<hr class="hr8" />

<h3 id="lmn_47-1">§ 47. <span class="smcap">Het wezen der kerk.</span></h3>

<p class="sep1">1. De gemeenschap dergenen, die Christus en zijne weldaden
deelachtig zijn, draagt den naam van de kerk. In strikten zin is
er daarom van deze alleen binnen de grenzen van het Christendom
sprake. Maar dat neemt toch niet weg, dat er, gelijk van priesterschap
en offerande en altaar en allerlei andere elementen in
dogma en cultus, zoo ook van de kerk analogieën zijn in de
godsdiensten der volken. <a id="ct_644"></a>Van nature is de mensch reeds een
gezellig wezen, een <span lang="grc" xml:lang="grc">ζωον πολιτικον</span>; hij wordt uit en in en tot
de gemeenschap geboren en kan geen oogenblik zonder haar
bestaan. Huisgezin, maatschappij, staat, vereenigingen van allerlei
aard en voor allerlei doel binden de menschen saam en doen hen
leven en handelen in gemeenschap met elkander. Sterker nog dan
al deze instellingen en corporaties is de band, die in de religie
de menschen vereent. Er ligt in den godsdienst een machtig
sociaal element, Schleiermacher, Chr. Gl. § 6. A. Dorner, <span lang="de" xml:lang="de">Kirche
und Reich Gottes</span>, Gotha 1883 S. 11-17. De reden daarvan is
niet ver te zoeken; dieper dan iets anders wortelt de religie in
het hart van den mensch. Zij is met zijne schepping naar Gods
beeld onmiddellijk gegeven en daarom onuitroeibaar eigen aan
zijne natuur. In die religie regelt de mensch zijne verhouding
tot God, en deze is centraal en principieel. Zooals onze verhouding
tot God is, zoo is die tot onze medemenschen en tot alle schepselen.
Op den bodem van alle vragen ligt die van de religie.
Wie in den godsdienst met ons samenstemt, is het met ons eens
<span class="pagenum" id="Page_2">[2]</span>
in de diepste, heiligste en alles beheerschende overtuigingen en
komt vroeger of later ook op afgeleide punten tot hetzelfde
inzicht; maar verschil van geloofsovertuiging doet bij ernstig
nadenken in alle ondergeschikte vraagstukken steeds verder uiteengaan.
Wat in den godsdienst de menschen verbindt, is sterker
dan stoffelijk belang, natuurlijke liefde, of geestdrift voor wetenschap
en voor kunst; voor den godsdienst heeft de mensch alles,
heeft hij ook zijn leven veil. Want indien hij dezen verliest, dan
verliest hij zichzelven; in den godsdienst staat volgens ieders
overtuiging des menschen ziel en zaligheid op het spel. Daarom
zoekt elke godsdienst zich ook te propageeren en missionair op
te treden. De religie is nooit eene private aangelegenheid, eene
subjectieve opinie, eene kwestie van smaak; zij sluit steeds de
pretentie in, de ware en zaligmakende te zijn, en zoekt daarom
ingang bij anderen, uitbreiding zoo mogelijk over heel de menschheid
heen. Zij is nooit eene zaak van den individu alleen, maar
steeds ook van het gezin, de familie, het volk en den staat. Zij
brengt daarom altijd een gemeenschappelijk dogma en een gemeenschappelijken
cultus voort, als het ware gedragen door het
besef, dat niet de enkele mensch maar de menschheid het voltooide
beeld Gods, zijn tempel en lichaam is. Buiten het terrein
der bijzondere openbaring is echter algemeen het bewustzijn
verloren van de eenheid Gods zoowel als van de eenheid der
menschheid. De eenheid van godsdienst beperkt zich tot de stam-
of volksgenooten; burgerlijke en godsdienstige gemeenschap vallen
samen; de staat is zelf ook een <span lang="de" xml:lang="de">Cultusgemeinschaft</span>. Wel openbaart
de religie zich ten deele ook in zelfstandige organisatie van
priesterschap, offeranden, ceremoniën, godsdienstige vereenigingen
en geheime genootschappen; <a id="ct_261"></a>de buddhistische religie in Tibet
vertoont zooveel overeenkomst met die van Rome, dat de Jezuitenpaters,
toen zij haar eerst leerden kennen, er een spel des duivels
in zagen. Maar toch bracht geen der heidensche godsdiensten het
tot zulk eene zelfstandige organisatie, als die, welke wij onder
het Christendom in de kerk aantreffen. Het Mohammedanisme
stichtte niet anders dan eene soort van theocratischen staat,
waarin de Arabieren de heeren der onderworpen volken zijn en
de koran het wetboek is ook voor het burgerlijk recht. En het
Buddhisme vormde slechts vereenigingen van wereldontvluchtende
monniken, die op de burgerlijke maatschappij een verlammenden
<span class="pagenum" id="Page_3">[3]</span>
druk oefenden en tegenover den staat nimmer zelfstandig werden.
Cf. Saussaye, Religionsgesch. I 132. Pfleiderer, Religionsphilos.<sup>3</sup>
727 f. Rauwenhoff, Wijsb. v. d. godsd. 835v. Tiele, Inl. tot de
godsdienstwet. Tweede reeks 1899 bl. 132-154. Falke, Buddha,
Mohammed, Christus II 155 f.</p>

<p>Voorbereid werd echter de christelijke kerk in de dagen des
O. Testaments. In den patriarchalen tijd waren de huisgezinnen
der geloovigen de godsdienstige gemeenten en de huisvaders de
priesters; <a id="ct_1"></a>een geregelde, gemeenschappelijke cultus bestond er
nog niet, al ligt in Gen. 4:26 toch reeds opgesloten, dat de
Sethieten tegenover de Kaïnieten den naam Gods begonnen uit
te roepen en te prediken, en al kwam er na den zondvloed tusschen
Semieten, Japhetieten en Chamieten eene scheiding tot
stand. Bij Abraham kreeg deze scheiding zelfs voor eeuwen haar
beslag. God liet van nu voortaan de Heidenen wandelen op hunne
eigene wegen en richtte met Abraham en zijn zaad een verbond
op, dat ook uitwendig door het teeken der besnijdenis de kerk
van de wereld afscheidde en aan den voet van Sinai bevestigd
en tot een nationaal verbond verheven werd. <a id="ct_417"></a>Onder Israel was
kerk en staat niet één en hetzelfde; er was onderscheid tusschen
priester en koning, tempel en paleis, godsdienstige en burgerlijke
wetten. Maar beide waren toch zoo nauw vereenigd, dat burger
en geloovige, natie en volk Gods saamvielen en het ééne Goddelijke
wet was, die heel het leven van Israel beheerschte. Israel
als volk was eene <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עֵדָה יהוה</span> of eene <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קָהָל יהוה</span>.
Beide deze woorden worden in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> van de vergadering of de gemeente Israels,
zonder onderscheid van beteekenis, gebruikt. Maar na de ballingschap
onderging Israels volksbestaan eene merkwaardige verandering;
de Joden hielden op een volk te zijn als de andere volken
der aarde en werden eene godsdienstige gemeente. <a id="ct_734"></a>Op alle plaatsen
in en buiten Palestina ontstonden er samenkomsten der geloovigen
op den sabbat, Ps. 74:8, Hd. 15:21, om de wet te lezen en
in haar onderwezen te worden; het leeren was het voornaamste
bestanddeel van den daarin geoefenden eeredienst, Mk. 1:21,
6:2 enz. Deze vergaderingen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">כְנֵסֶת</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span>,
werden voor de Joden meer en meer het middelpunt van hun religieuse leven
en kregen in plaatsen met gemengde of overwegend grieksche
bevolking eene zelfstandige organisatie. De tempel te Jeruzalem
bleef wel bestaan en werd nog altijd geëerd als de plaats van
<span class="pagenum" id="Page_4">[4]</span>
de bijzondere tegenwoordigheid Gods. Maar de Joden buiten
Jeruzalem kregen toch allengs eene godsdienstoefening, die buiten
tempel en altaar, buiten priesterschap en offerande omging, en
geheel en al in prediking en in gebed bestond. Daardoor werd
reeds in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> de christelijke gemeente voorbereid.
Evenals de beide hebreeuwsche, werden de grieksche woorden,
<span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> en <a id="ct_324"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>,
oorspronkelijk voor deze godsdienstige samenkomsten der Joden dooreen gebruikt; de <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>
zet <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עדה</span> in
den regel door <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> over, en <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span> door
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, behalve in Ex. Lev. Num. Jos., waar ook
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span> gewoonlijk door <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span>
wordt vertaald. Maar langzamerhand kwam er bij de Joden toch
reeds dit onderscheid, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> meer de empirische, feitelijke
samenkomst aanduidt (congregatio, vergadering), en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> het
woord wordt voor de ideale gemeente, gelijk zij de door God
tot zijn heil geroepenen omvat (convocatio, gemeente). Cf. Schürer,
Gesch. des jüd. Volkes im Zeitalter Jesu Christi II<sup>3</sup> 428-433.</p>

<p id="lmn_47-2" class="sep1">2. Hieruit wordt verklaard, dat het christelijk spraakgebruik
het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> alleen van de godsdienstige vergaderingen
der Joden en van de gebouwen, waarin zij plaats had, bleef
bezigen, Mt. 4:23, Hd. 13:43, Op. 2:9, 3:9, maar overigens
van het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> zich ging bedienen. Wel komt dit woord
in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> enkele malen nog van volksvergaderingen voor,
Hd. 7:38, 19:32, 39, 41; maar doorgaans heeft het een godsdienstig
karakter en duidt het de N. Testamentische gemeente
aan. In de patristische litteratuur en vooral bij de Ebionieten
wordt de christelijke gemeente nog wel eens door <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> aangeduid,
maar weldra maakt dit woord toch geheel voor <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>
plaats, Schürer t. a. p. 432. Sohm, Kirchenrecht 16 f. Cremer
s. v. Het was trouwens Christus zelf, die het eerst het woord
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> toepaste op de gemeente,
welke Hij rondom zich vergaderde, <a id="ct_15"></a>Mt. 16:18, 18:17. Vele nieuwere critici zijn van
meening, dat dit woord Jezus later in den mond is gelegd,
Holtzmann, Neut. Theol. I 210. Maar er bestaat hiervoor geen
grond, en er is niets bevreemdends in, dat Jezus dat woord in
dien zin gebruikte. Want wel trad Jezus op met de prediking
van het koninkrijk der hemelen. Maar Hij droeg daarvan terstond
eene gansch andere opvatting voor dan zijne tijdgenooten en
leefde eerst volstrekt niet in de verwachting, dat het gansche
<span class="pagenum" id="Page_5">[5]</span>
volk zich bekeeren en Hem volgen zou. Johannes zonderde reeds
door den doop der bekeering de ware Israëlieten van de massa
des volks af. En Jezus was zich niet alleen van den aanvang
zijn zoonschap, zijn messianiteit en zijn toekomstig lijden bewust,
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 235v.; maar Hij <ins id="cor_44" title="verkoor">verkoos</ins>
ook een aantal jongeren en vergaderde hen rondom zich; Hij zond hen uit, om te prediken
en discipelen te winnen; Hij gaf aan zijne volgelingen andere
wetten, dan die in de kringen van het Joodsche volk golden,
Mt. 5-7, 18:15-35, 20, 28 enz. Zoo kwam er allengs eene
schare van discipelen rondom Hem te staan, die zich onderscheidde
en afzonderde van het volk der Joden. En op deze schare paste
Jezus nu het woord <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> toe.
Zij waren de ware <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, het echte volk Gods, gelijk Israël dat had behooren
te zijn maar nu in de verwerping van den Messias betoonde niet
te wezen. Jezus kwam immers niet, om iets volstrekt nieuws te
scheppen, maar om de wet en profeten in vervulling te doen
gaan en de echte, wezenlijke <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span> te herstellen. Als Jezus dit
woord dan ook in Mt. 16:18 en 18:17 bezigt van zijne gemeente,
gebruikt Hij het daarom ook nog in gansch algemeenen zin. Hij
zegt niet, dat die <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>,
plaatselijk zal zijn of over heel de aarde zich zal uitbreiden; de latere onderscheiding van plaatselijke
en algemeene kerk is hier nog niet te vinden. Maar Jezus
zegt heel in het algemeen, dat Hij <i>zijne</i> <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, in tegenstelling
met die der Joden, bouwen zal, niet op de wet, maar op Petrus’
belijdenis van zijne messianiteit, en dat Hij ze daarom ook zelfstandig
inrichten en naar eigen wetten zal doen leven. In de
discipelen, die Jezus zelf rondom zich vergaderde, zijn reeds de
aanvangen aanwezig van de <abbr title="Nieuwtestamentische">N.-Test.</abbr> gemeente. Maar zoolang
Jezus op aarde was, bleef Hij zelf het persoonlijk middelpunt en
trad de gemeenschap der jongeren nog terug. Zij waren nog niet
zelfstandig en moesten dagelijks door Hem geleerd en geleid
worden. En de Heilige Geest was nog niet, overmits Christus
nog niet was verheerlijkt. <a id="ct_345"></a>Maar na Jezus’ heengaan sluiten zij
zich terstond nauwer aaneen, Hd. 1:14, en ontvangen op den
pinksterdag in den H. Geest een eigen levensprincipe, dat hen
zelfstandig maakt tegenover het volk der Joden en hen onderling
ten nauwste verbindt. Dan wordt de gemeente van Christus in
beginsel losgemaakt van Israels nationaal bestaan, van priester
en wet, van tempel en altaar; zij wordt eene eigene, zelfstandige,
<span class="pagenum" id="Page_6">[6]</span>
godsdienstige vergadering; zij treedt in de plaats van het oude
Israel op als het volk, als de gemeente Gods.</p>

<p id="lmn_47-2b">Deze <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> bestond eerst alleen te Jeruzalem. Maar spoedig
kwamen er ook geloovigen te Samaria, te Antiochie en op vele
andere plaatsen onder Joden en Heidenen; en ook hunne vergaderingen
werden met den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> aangeduid; ook zij
waren daar ter plaatse het volk, de gemeente Gods. Zoo kreeg
het woord allengs onderscheiden beteekenissen. Jezus gebruikt
het woord nog in algemeenen zin, zonder aan de latere onderscheidingen
te denken. Maar na zijn heengaan wordt het toegepast
op den kring van geloovigen op eene bepaalde plaats, wijl deze
daar het volk Gods uitmaakt. En dan wordt het op hen toegepast,
hetzij zij al dan niet in eene bepaalde vergadering bijeen zijn
gekomen. In Hd. 5:11, 11:26, 1 Cor. 11:18, 14:19, 28, 35
slaat het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> duidelijk op de vergadering of samenkomst
der gemeente; maar elders komt het meermalen voor van
de gemeente zelve, ook al is zij niet vergaderd, en kan er dus
van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησιαι</span> in plurali gesproken worden, Rom. 16:4, 1 Cor.
16:1, Gal. 1:2, 1 Thess. 2:14 enz. Nog enger beteekenis
krijgt het woord, wanneer het gebezigd wordt van een gedeelte
der geloovigen, dat op eene bepaalde plaats in een private woning
vergadert. <a id="ct_407"></a>In steden n.l., waar het getal Christenen zeer groot
werd, moest men wel tot zoogenaamde huisgemeenten komen.
De Joden hadden in verschillende plaatsen, bijv. in Rome, meer
dan ééne synagoge; en de Christenen werden te meer genoodzaakt,
zich bij de samenkomst te verdeelen, wijl zij in den eersten tijd
geen kerkgebouwen hadden maar in de woning van een der gemeenteleden
vergaderden. Volgens Hd. 19:9 kwamen de Christenen
te Efeze een tijd lang saam in de misschien daarvoor
gehuurde zaal van een zekeren Tyrannus, maar in den regel
hadden zij hunne vergaderplaats in eene private woning. Bij eene
eenigszins aanzienlijke uitbreiding der gemeente moesten zij daarom
in verschillende woningen samenkomen en een soort van huisgemeenten
vormen. Dit was het geval in Jeruzalem, waar de
gemeente weldra duizenden zielen sterk was, Hd. 2:41, 46, 47,
4:4, 5:14, 8:3, 11:21, 12:12, 17, 21:8, en zoo ook in
Rome, Rom. 16:23, Corinthe, 1 Cor. 16:19, Colosse, Philem.
2, Laodicea, Col. 4:15. <a id="ct_321"></a>Deze huisgemeenten werden elk voor
zich eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> geheeten. <a id="ct_607"></a>Maar daarbij wordt de eenheid geen
<span class="pagenum" id="Page_7">[7]</span>
oogenblik uit het oog verloren. Want al komen de geloovigen
in dezelfde stad soms vanwege hun groot aantal in verschillende
woningen saam, zij vormen toch daar ter plaatse met elkaar de
ééne <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, Hd. 5:11, 8:1 enz. Indien de lezing van Tischendorf
in Hd. 9:31 juist is, worden daar al de gemeenten van
Judea, Galilea en Samaria onder den éénen naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>
in singulari samengevat. En in Rom. 12:5, 1 Cor. 12:12-28,
15:9, Gal. 1:13, Phil. 3:6, Ef. 1:22, 5:32, Col. 1:18,
24, 25 worden op dezelfde wijze alle gemeenten als ééne <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>
saamgenomen en omschreven als het lichaam, de bruid, het
pleroma van Christus. Deze eenheid van alle gemeenten komt
ook niet eerst aposteriori door belijdenis, kerkenorde en synodaal
verband tot stand; de kerk is geen associatie van personen, die
eerst buiten haar om tot het geloof zijn gekomen en daarna zich
hebben vereenigd. Maar zij is een organisme, waarin het geheel
aan de deelen voorafgaat; hare eenheid gaat aan de veelheid der
plaatselijke gemeenten vooraf en ligt in Christus. Hij is het, die,
in den staat der verhooging zijn middelaarswerk voortzettend,
zijne gemeenten uit zich als het hoofd samenvoegt en opbouwt,
Ef. 1:23, 4:16, 5:23, Col. 1:18, 2:19, die haar vergadert
en regeert, Joh. 10:16, 11:52, 17:20, 21, Hd. 2:33, 47,
9:3v., altijd bij haar blijft, Mt. 18:20, 28:20, ten nauwste
met haar is vereenigd, Joh. 15:1v., 17:21, 23, 1 Cor. 6:15,
12:12-27, Gal. 2:20, en door zijnen Geest in haar woont,
Rom. 6:5, 8:9-11, 1 Cor. 6:15v., Ef. 3:17 enz. In zoover
is de bewering van Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span> S. 20 juist, dat de algemeene
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> aan de plaatselijke gemeenten voorafgaat; zij is
wel niet het historische, maar toch het logische prius, Holtzmann,
Neut. Theol. II 177; elke plaatselijke gemeente is het volk Gods,
het lichaam van Christus, op het fundament van Christus gebouwd,
1 Cor. 3:11, 16, 12:27, omdat zij daar ter plaatse
datzelfde is, wat de gemeente in haar geheel is, en Christus voor
haar is, wat Hij voor de gansche gemeente is, Zahn, Einl. in
das Neue Test. I 355 f. In de verschillende plaatselijke vergaderingen
der geloovigen komt de ééne gemeente van Christus tot
openbaring. Haar wezen ligt, zoo voor het geheel als voor elk
der deelen in het bijzonder daarin, dat zij het volk Gods is,
Rom. 9:25, 2 Cor. 6:16, 18, Tit. 2:14, Hebr. 8:10, 13:12,
1 Petr. 2:9, 10, bestaande uit menschen, die den Heere
<span class="pagenum" id="Page_8">[8]</span>
toegedaan en tot Hem bekeerd zijn, Hd. 5:14, 14:15, die den naam
van discipelen, broeders, uitverkorenen, geroepenen, heiligen, geloovigen
dragen, Hd. 1:15, 6:1, 9:1, 32, Rom. 1:7, 1 Cor.
1:2 enz. In den ruimsten zin is <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> de vergadering van
al het volk Gods, op aarde niet alleen maar ook in den hemel,
Hebr. 12:23, in het verleden en heden niet slechts maar ook
in de toekomst, Joh. 10:16, 17:20.</p>

<p id="lmn_47-3" class="sep1">3. Deze geestelijke eenheid der gemeente van Christus treedt
ook nog in den na-apostolischen tijd gedurig op den voorgrond.
De Christenen zijn de heiligen, de uitverkorenen, zij hebben één
God, één Christus, één Geest der genade, ééne roeping, Clem.
1 Cor. 46. De kerk is een toren, die met den rots Christus één
steen vormt, Herm. Sim. IX 13. 18, uit welken de steenen, die
onrein en zwart zijn en niet passen, verwijderd worden, ib. 6. 7;
het geslacht der rechtvaardigen, waarvan de goddeloozen worden
afgezonderd, ib. 17. 18. De Christenen zijn de ziel der wereld,
Ep. ad Diogn. 6, het ware Israel, het gezegende volk Gods, Just.
Dial. c. Tryph. 116. 123. 135; zij zijn allen priesters, Iren. adv.
haer. IV 8, 3. Tert. de exh. cast. 7, hebben allen den H. Geest
ontvangen, Iren. ib. IV 36, 2 en vormen saam eene <span lang="la" xml:lang="la">communicatio
pacis et appellatio fraternitatis et contesseratio hospitalitatis</span>,
Tert. de praescr. 20 enz. Daarbij maakt men dan, evenals Hermas,
onderscheid tusschen ware en valsche leden der kerk. Met het
oog op geëxcommuniceerden zeide Origenes: <span lang="la" xml:lang="la">ita fit ut interdum
qui foras mittitur intus sit et ille foris, qui intus videtur retineri</span>.
En elders spreekt hij meermalen uit, dat velen geroepen en
weinigen uitverkoren zijn, dat er geestelijke en vleeschelijke leden
zijn, dat er onkruid onder de tarwe is en veler wandel met hun
belijdenis strijdt, Seeberg, Der Begriff der christl. Kirche, Erl.
1885 S. 29. Maar spoedig kwam er in deze opvatting van de
kerk als communio sanctorum eene groote verandering. Toen er
in de tweede eeuw allerlei secten en haeresieën opkwamen, rees
vanzelf de vraag op, welke de ware kerk was. En daarop werd
ten antwoord gegeven: die, welke bij het geheel blijft en de
gemeenschap met de katholieke kerk onderhoudt. <a id="ct_426"></a>Katholiek werd
de kerk reeds genoemd door Ignatius, Smyrn. 8, cf. Murat. en
Mart. Polyc. 5. 16. 19, omdat zij over de gansche aarde, in
alle tijden en plaatsen, alle geloovigen omvat en er buiten haar
<span class="pagenum" id="Page_9">[9]</span>
geen zaligheid is, Clem. 1 Cor. 57. Ign. Ef. 16. Trall. 7. Phil. 3.
Herm. IX 16. Deze katholiciteit der kerk werd echter tegenover
de ketterij niet meer geestelijk opgevat, maar veruitwendigd en
in een zichtbaar instituut belichaamd. <a id="ct_247"></a>De bisschop, in rechte lijn
van de apostelen afstammend en in het bezit der zuivere traditie,
werd het criterium der ware kerk. De algemeene kerk hield op
een logisch prius te zijn en werd als een historisch prius van
alle plaatselijke kerken gedacht. Zoo kwam er in het kerkbegrip
een algeheele omkeer. Niet de plaatselijke kerken zijn het, die
saam eene eenheid vormen, maar de katholieke kerk met het
episcopaat gaat vooraf, en de plaatselijke kerken zijn deelen van
het geheel en slechts zoolang ware kerken, als zij bij dat geheel
zich houden en daaraan zich onderwerpen. De ontwikkeling van
dit katholieke kerkbegrip werd bevorderd door den tegenstand,
dien het van kettersche zijde ondervond. <a id="ct_391"></a>Het Gnosticisme maakte
van de kerk eene school, waarin de <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικοι</span> verre verheven
waren boven de populaire voorstellingen van het historisch Christendom.
<a id="ct_518"></a>Het Montanisme wilde de kerk vestigen op den grondslag van
beweerde inspiratie en profetie, met loochening van alle ambt
en gezag; <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia proprie et principaliter ipse est spiritus</span>, Tert.
de pudic. 21. Het Novatianisme en Donatisme ijverden voor de
heiligheid der kerk ten koste van hare katholiciteit. Tegen al
deze dwalingen traden de kerkvaders op en legden meer en meer
op het bisschoppelijk kerkinstituut den nadruk. De kerk, welke
door de bisschoppen geleid wordt, is de eenige bewaardster en
predikster der waarheid, Iren. adv. haer. I 10, 2. Tert. de praescr.
28, en daarom het onmisbare instituut des heils, de moeder aller
geloovigen, de uitdeelster der genade, de middelares der zaligheid,
<span lang="la" xml:lang="la">scala ascensionis ad Deum. Ubi enim ecclesia, ibi et spiritus Dei,
et ubi spiritus Dei, ibi ecclesia et omnis gratia, spiritus autem
gratia</span>, Iren. ib. III 24, 1. Tert. de or. 2. Clemens, Paed. I 6.
Strom. VIII 17. Gelijk er maar één God en één Heer is, zoo is
er ook maar ééne kerk, ééne kudde, ééne moeder, uit welke alle
geloovigen geboren worden en buiten welke er geen zaligheid is.
De lichtstraal kan niet van de zon, de tak niet van den boom,
de beek niet van de bron worden gescheiden, Cypr. de unit. ecll.
5. 7. Ook <a id="ct_88"></a>Augustinus beweegt zich in denzelfden kring van gedachten.
Hoewel de kerk door hare eenheid, katholiciteit en
majesteit reeds vroeger een diepen indruk op hem had gemaakt,
<span class="pagenum" id="Page_10">[10]</span>
werd hij toch eerst door zijn strijd tegen het Donatisme 393-411
genoodzaakt, om meer opzettelijk over haar wezen na te
denken. Ook dan wordt echter niet de leer van de kerk, maar
blijft de leer van de genade het middelpunt van zijn denken en
leven, en de leer der kerk komt tot op zekere hoogte los, zelfstandig
en onverzoend daarnaast te staan. Want als God de eenige
en volstrekte oorzaak der genade is, gelijk Augustinus leert, dan
kan de kerk dit niet wezen. Daarom onderscheidt hij al aanstonds
tusschen de kerk als corpus verum en de kerk als corpus permixtum,
de doctr. chr. III 32. Er zijn leden der ware kerk
buiten de zichtbare kerk, zooals de engelen, Enchir. 29, de moordenaar
aan het kruis, die alleen den bloeddoop ontving, de bapt.
IV 22 en alle niet-Israëlieten, die vóór Christus’ komst zijn zalig
geworden, de civ. XVIII 23. 47, want de christelijke religie is
zoo oud als de wereld, Ep. 102. Tot de ware kerk behooren ook
zij, die nu nog goddeloos leven of in bijgeloof en ketterij verstrikt
zijn en toch door God worden gekend. <span lang="la" xml:lang="la">Namque in illa ineffabili
praescientia Dei multi qui foris videntur intus sunt, et multi
qui intus videntur foris sunt. Ex illis ergo omnibus, qui ut ita
dicam intrinsecus et in occulto intus sunt, constat ille hortus
conclusus, fons signatus, puteus aquae vivae, paradisus cum
fructu pomorum</span>, de bapt. V 27. Omgekeerd zijn er velen binnen
de zichtbare kerk, die niet tot de electi behooren. Er is kaf onder
het koren, er zijn kwade visschen onder de goede, er zijn <span lang="la" xml:lang="la">plurimae
oves foris, plurimi lupi intus</span>, hom. in Joann. 45. c. lit. Petul.
III 3. de bapt. I 10. Multi sunt in communione sacramentorum
<i>cum</i> ecclesia, qui tamen non sunt <i>in</i> ecclesia, de unit. eccl. 74.
Vanwege deze onderscheiding werd Augustinus door de Donatisten
beschuldigd, dat hij twee kerken leerde; maar hij gaf daarop
ten antwoord, dat hij beide niet scheidde, evenmin als wie bij
den mensch ziel en lichaam onderscheidt, en dat naar het woord
van Christus onkruid en tarwe samen moesten opwassen. De
kerk is voor Augustinus niet de uitdeelster der genade, maar
toch de kring, binnen welken God in den regel zijne genade
uitdeelt. En zoo verdedigt hij haar tegen de Donatisten. De kerk
is de middelares der zaligheid, omdat in haar alleen de Geest,
de liefde, de volharding aanwezig is. Buiten haar is er geen
zaligheid. Want ketters en scheurmakers kunnen wel het woord
en sacrament medenemen, maar niet de wedergeboorte en de liefde.
<span class="pagenum" id="Page_11">[11]</span>
welke door den H. Geest alleen binnen de kerk worden geschonken;
<span lang="la" xml:lang="la">hunc spiritum, quod illi non habeant, qui sunt ab ecclesia segregati,
Judas apostolus 1:10 apertissime declaravit</span>. Zij hebben
den vorm maar missen het wezen, evenals afgesneden lichaamsdeelen
nog wel een hand, vinger, oor enz. zijn maar geen leven
hebben. Wie de kerk niet tot moeder heeft, heeft God niet tot
vader, de bapt. VII 44. de unit. eccl. 1. c. lit. Petul. III 9.
<a id="ct_660"></a>De kerk is <span lang="la" xml:lang="la">pia mater, sponsa sine macula et ruga, unica columba,
sancta ecclesia</span>; en de kerk blijft heilig, ook al hebben de goddeloozen
in haar de meerderheid, want hare heiligheid ligt,
evenals hare eenheid en katholiciteit, voor Augustinus veel meer
in het objectieve instituut van leer, genademiddelen en cultus,
dan in de leden der kerk; scheiding is daarom altijd ongeoorloofd,
een bewijs van hoogmoed en ongehoorzaamheid, de algemeene
kerk voor eene particularistische of zelfs eene nationale inruilende,
c. Cresc. II 37. de unit. eccl. 12. 14. En juist door dezen sterken
nadruk, dien Augustinus tegen de Donatisten op het instituut
der kerk legt, heeft hij in niet geringe mate bijgedragen tot de
ontwikkeling van het Roomsche kerkbegrip. Cf. behalve de dogmenhist.
werken van Harnack, Schwane enz., Seeberg, Der Begriff
der chr. Kirche 1-56. Köstlin, Die Kath. Auffassung v. d. Kirche
in ihrer ersten Entw., Deutsche Zeits. für chr. Wiss. u. chr.
Leben 1856. H. Schmidt, Aug. Lehre v. d. Kirche, Jahrb. f.
deutsche Theol. 1861 S. 197-250. Reuter, August. Studien
1887 S. 4-105. Dorner, Augustinus S. 276-295. Specht, Die
Lehre v. d. Kirche nach dem h. Aug. Paderborn 1892.</p>

<p>In de Middeleeuwen werd dit kerkbegrip practisch uitgewerkt
in de ontwikkeling der hierarchie, in de machtige organisatie
van het kerkelijk instituut, in den strijd der kerk met en hare
verheffing boven den staat. Des te opmerkelijker is, dat het
theoretisch bijna in het geheel niet behandeld werd. Niet de
theologie maar de jurisprudentie heeft toen de ontwikkeling geleid,
Harnack, D. G. III 400. Over de leer der kerk vinden wij alleen
iets bij Hugo Vict., de sacr. II 2. Halesius, Summa IV qu. 4.
Thomas, c. Gent. IV 76. S. Theol. I 2 qu. 101 art. 2. II 2 qu.
10 art. 10. qu. 88 art. 12. III qu. 8 art. 3. 4. qu. 68 art. 9.
Eerst na de bestrijding door Wiclef, Hus, de Hervormers enz.
wordt het kerkbegrip van Roomsche zijde breeder ontwikkeld en
verdedigd, vooral door Torquemada 1468, Catech. Rom. I c. 10.
<span class="pagenum" id="Page_12">[12]</span>
Canus, Loci theol. IV-VI, Bellarminus, Disp. de controv. Tom.
I en II. Becanus, de ecclesia Christi itemque de ecclesia Romana
1615. Id. Manuale controv. I 1-5. Bossuet, <span lang="fr" xml:lang="fr">Exposition de la
doctrine de l’église cath. sur les matières de controverse</span> 1671 enz.
<a id="ct_663"></a>In dit kerkbegrip staat het zichtbaar instituut op den voorgrond.
Christus heeft n.l. op aarde eene kerk gesticht, waaraan de
zichtbare en de onzichtbare zijde onafscheidelijk verbonden zijn.
Evenals in Christus eene Goddelijke en eene menschelijke natuur,
in ieder mensen een ziel en lichaam, in het sacrament een teeken
en eene beteekenende zaak vereenigd zijn, zoo zijn er in de kerk
eene zichtbare en eene onzichtbare zijde. De zichtbaarheid der
kerk berust op de vleeschwording des Woords. Christus is de
causa efficiens, exemplaris en finalis van de kerk; Hij leeft zelf
als profeet, priester en koning door den H. Geest in haar voort,
en stort al de gaven zijner genade in haar uit. Hij deelt deze
uitsluitend mede door middel van ambt en sacrament; het instituut
gaat dus vóór het organisme; de kerk is eene moeder der
geloovigen, voordat zij eene vergadering is; de ecclesia docens
met haar hierarchische inrichting en haar genadewerkende sacramenten
gaat aan de ecclesia audiens vooraf en staat hoog boven
haar. Op deze ecclesia docens zijn dan ook in de eerste plaats al
die eigenschappen toepasselijk, die de Roomsche Christen aan
zijne kerk toekent. Zij is de ééne, eenige, alleen-christelijke,
katholieke, door regelmatige successie van de apostelen afstammende,
onvergankelijke, onfeilbare kerk, die aan alle andere
zoogenaamde kerken het bestaansrecht betwist, intolerant is
krachtens haar aard, geen andere kerken naast zich duldt of
erkent, van welke af te wijken in de leer of te scheiden in het
leven altijd zonde en nooit geoorloofd is. Want omdat Christus
alle genade alleen mededeelt door ambt en sacrament, daarom
is de ecclesia docens, het Roomsche kerkinstituut, de eenige
middelares der zaligheid, de bewaardster en uitdeelster van alle
genade voor alle menschen, de eenige ark des behouds voor heel
het menschelijk geslacht. Zij alleen leidt den mensch tot de
Schrift, tot den persoon van Christus, tot de gemeenschap met
God. De heilsorde is niet deze, dat God door zijn Woord den
mensch tot de kerk leidt, maar omgekeerd gaat zij van de kerk
uit en voert dan tot de Schrift en tot Christus heen. Daarom
behoort de kerk voor allen kenbaar, aanwijsbaar en zelfs bewijsbaar
<span class="pagenum" id="Page_13">[13]</span>
te zijn; door hare eigenschappen en kenteekenen moet zij zoo
duidelijk in het oog springen, dat er ten haren aanzien geen
twijfel mogelijk is en alleen moedwillig en schuldig ongeloof
haar miskennen en verwerpen kan. Zij is de allereerste en voornaamste
kenbron der waarheid en wordt om deze reden door vele
Roomsche theologen in de leer der principia behandeld. Van deze
ecclesia docens is de ecclesia audiens volkomen afhankelijk; zij
heeft alleen passief deel aan al de heerlijke eigenschappen der
kerk; haar eenige taak is, om de bovennatuurlijke genade uit
de hand van den priester in het sacrament aan te nemen; geloof
aan wat de kerk gelooft, gehoorzaamheid aan de hierarchie, onderwerping
aan den paus is haar grootste deugd en tot de zaligheid
noodzakelijk. <span lang="la" xml:lang="la">Ubi papa, ibi ecclesia</span>. Van de qualiteit dezer ecclesia
audiens hangt daarom het wezen der kerk niet af. Wel is het
goed en nuttig, dat de leden der kerk geloovigen zijn; decor
ecclesiae principaliter in interioribus consistit, Thomas, Sent. IV
dist. 15 qu. 3 ad 1. Maar de ecclesia docens, het objectieve
heilsinstituut blijft er evengoed de ware kerk om, ook al zijn
hare leden ongeloovigen en goddeloozen. Geen leden der kerk van
Christus zijn allen, die buiten de Roomsche kerk zich bevinden,
zooals de catechumenen, de excommunicati, de schismatici enz.
Hun christelijk geloof, hun vrome wandel baat hun niet; zij zijn
buiten de alleenzaligmakende kerk. Maar leden van de kerk zijn
wel allen, die in de gemeenschap met Rome blijven, al zijn zij
ook openbare ongeloovigen en goddeloozen. Dezen zijn niet actu
maar potentia de ecclesia; zij behooren niet tot de ziel maar tot
het lichaam der kerk; zij zijn niet zoo perfectissime de ecclesia,
als degenen, die gelooven en in de Roomsche kerk leven; maar
zij zijn toch leden der kerk en behooren er evengoed toe als het
lichaam tot ’s menschen wezen behoort. Om op eenigerlei wijze,
meer of minder volmaakt, tot de kerk te behooren, is geen interna
virtus van geloof of liefde noodig, maar alleen <span lang="la" xml:lang="la">externa professio
fidei et sacramentorum communio</span>. Want de kerk is even visibilis
et palpabilis, ut est coetus populi Romani vel regnum Galliae
aut respublica Venetorum. Zij is in één woord <span lang="la" xml:lang="la">coetus hominum
ejusdem Christianae fidei professione et eorundem sacramentorum
communione colligatus, sub regimine legitimorum pastorum ac
praecipue Christi in terris vicarii Romani pontificis</span>, Bellarminus,
de eccl. mil. III 2. cf. Heinrich, Dogm. Theol. II 163 f. Perrone,
<span class="pagenum" id="Page_14">[14]</span>
Prael. theol. I 1838 p. 207 sq. Möhler, Symbolik § 36 f. Simar,
Dogm. 576-592. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 279-377.
Jansen, Prael. I 325 sq. Concil. Vatic. ed. Lacensis VII Frib.
p. 269 sq. 567 sq. enz.</p>

<p id="lmn_47-4" class="sep1">4. In dezelfde mate als dit Roomsche kerkbegrip in de Middeleeuwen
practisch gerealiseerd werd, vond het van verschillende
zijden tegenstand en bestrijding. De katholiseering der kerkidee
was in de eerste eeuwen niet geschied dan onder krachtig en
aanhoudend protest. De Grieksche Christenheid, schoon overigens
in de leer van de kerk met Rome overeenstemmende, erkende
nooit het primaat van den paus en weerstond daarmede het
streven naar absolute eenheid en katholiciteit. En zoo ook kwamen
in de Middeleeuwen verschillende secten tegen de ontwikkeling
van de Roomsche kerkidee in verzet. De oppositie kwam uit
verschillende beginselen voort. Bij Katharen, Albigenzen, Bulgaren,
de volgelingen van Amalrik van Bena, de secten van den nieuwen
en van den vrijen geest was zij de vrucht van dualistisch-manicheesche
of gnostisch-pantheistische dwalingen. Bij anderen zooals
de Waldenzen, Bradwardina, Wiclef, Hus enz. werkte de beschouwing
van Augustinus na, volgens welke de kerk eene vergadering
van praedestinati was. Maar de kenbaarheid dezer ware
kerk werd dan niet objectief in de bediening van woord en
sacrament, doch in het heilig leven, in het leven naar de wet
van Christus, in liefde, armoede enz. gezocht; vandaar dat de
overgang uit de idee der kerk tot de werkelijkheid ontbrak en
de poging tot reformatie niet doorwerken kon of ook op teleurstelling
uitliep, Harnack, D. G. III 392-419. <a id="ct_634"></a>Eerst in de
zestiende eeuw werd door de Hervorming een principieel verschillend
kerkbegrip tegenover dat van Rome geplaatst. <a id="ct_134"></a>Luther
vond vrede voor zijne ziel, niet in het ex opere operato werkende
sacrament noch ook in de goede werken, maar in de vergeving
der zonden door het geloof alleen. En van dit standpunt uit viel
hij de Roomsche kerk aan, verwierp priester, offerande, monnikenwezen,
onfeilbaar kerkinstituut en magisch werkend sacrament,
proclameerde de vrijheid van den christenmensch en vatte de
kerk op als eene vergadering van geloovigen, als eene communio
sanctorum, gelijk zij als voorwerp des geloofs in de twaalf artikelen
beleden werd. Het kostte Luther hevigen strijd, om met de
<span class="pagenum" id="Page_15">[15]</span>
Roomsche kerk en haar kerkbegrip te breken; een program van
reformatie had hij niet; het was hem eerst alleen te doen, om
de misbruiken tegen te gaan. Maar hij vond en behield zijne
vastigheid in de rechtvaardiging des zondaars door het geloof
alleen en kwam van daar uit veel verder, dan hij oorspronkelijk
had gedacht of bedoeld. Dit beginsel leidde hem ook tot eene
andere opvatting van de kerk, tot die, welke hij vond in de Schrift.
<a id="ct_429"></a>De kerk was geen vergadering van praedestinati zonder meer
noch ook van zulken, die naar enkele voorschriften der bergrede
wandelen. Maar zij was eene vergadering van geloovigen, van
menschen, die door het geloof vergeving der zonden hadden ontvangen
en dus allen kinderen Gods, profeten en priesters waren.
Vanzelf had zij daarom eene onzichtbare en eene zichtbare zijde.
Deze onderscheiding is volgens Seeberg, Der Begriff der christl.
Kirche 91, het eerst niet door Zwingli maar door Luther gemaakt.
Maar hij verstond daaronder geen twee kerken, doch twee zijden
aan eene en dezelfde kerk. De kerk is voor Luther geen platonisch
ideaal, geen idee zonder werkelijkheid, maar zij bestaat
voor hem concreet in menschen, die leven en door het geloof de
vergeving der zonden deelachtig zijn. Naar de eene zijde is zij
onzichtbaar, een voorwerp des geloofs, want wat men gelooft,
ziet men niet; naar de andere zijde is zij zichtbaar, want zij
wordt openbaar en is kenbaar, niet aan pausdom, bisschoppen,
misgewaden en andere uitwendigheden, maar aan de zuivere
bediening van woord en sacrament. Waar deze is, kan men er
zeker van zijn, dat er eene kerk is; daar zijn ware geloovigen,
al was het alleen onder de kinderen in de wieg; <span lang="de" xml:lang="de">Gottes Wort
kann nicht ohne Gottes Volk sein</span>. Want er kunnen in eene kerk
wel ongeloovigen zijn, evenals er in een lichaam vreemde bestanddeelen
kunnen wezen, maar het wezen der kerk wordt door
de geloovigen bepaald, het geheel wordt genoemd naar het voornaamste
deel, cf. Köstlin, Luthers Theol. I 317 f. II 534 f.
Seeberg t. a. p. 84 f. Gottschick, Hus’, Luthers und Zwingli’s
Lehre von der Kirche, Zeits. f. Kirchengesch. 1886. Dienovereenkomstig
werd in de Luthersche symbolen de kerk omschreven
als eene communio of <span lang="la" xml:lang="la">congregatio sanctorum et vere credentium,
in qua evangelium recte docetur et recte administrantur sacramenta</span>.
Zij is wel zichtbaar, heeft ambten en instellingen, maar
<span lang="la" xml:lang="la">ecclesia non est tantum societas externarum rerum ac rituum
<span class="pagenum" id="Page_16">[16]</span>
sed principaliter est societas fidei et Spiritus Sancti in cordibus</span>,
Conf. Aug. en Apol. 7. 8. Smalc. art. 12. Cat. maj. II 3. De
onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk diende oorspronkelijk
dus alleen, om tegenover Rome uit te spreken, dat
het wezen der kerk in het onzichtbare lag, in het geloof, in de
gemeenschap met Christus en zijne weldaden door den H. Geest,
maar volstrekt niet, om aan de zichtbaarheid, aan de realiteit
der kerk eenigermate afbreuk te doen. Spoedig werd zij echter
in een anderen zin gebezigd. Men kon toch het oog niet sluiten
voor het feit, dat er in de kerk <span lang="la" xml:lang="la">in hac vita multi mali et hypocritae
admixti sunt</span>, die wel <span lang="la" xml:lang="la">socii verae ecclesiae secundum
externos ritus</span> zijn maar toch niet de kerk vormen en veeleer tot
het regnum diaboli behooren, Symb. B. ed. Müller 153. 154.
155. De kerk kon dus enger of ruimer genomen worden als
ecclesia stricte et large dicta, ib. 153. Luther sprak soms van
zwei Kirchen en Melanchton noemde dit een <span lang="la" xml:lang="la">discrimen duorum
corporum ecclesiae</span>, C. R. 21, 507, en latere theologen, zooals
Heerbrand, Chemniz, Hutter, Gerhard enz. pasten daarop de
onderscheiding van onzichtbare en zichtbare kerk toe. Onzichtbaar
werd de kerk nu genoemd, niet omdat ze eene geestelijke zijde
had en daarom voorwerp des geloofs was, maar wijl de kring
der geloovigen door ons niet kon gekend worden; en zichtbare
kerk werd de naam, niet voor de openbaring der geloovigen in
belijdenis en wandel, maar voor de ongeloovigen, die vroeger door
Luther en de belijdenisschriften niet tot de kerk maar tot het
regum diaboli gerekend werden. Idee en werkelijkheid, wezen en
verschijning werden daardoor los naast elkander gesteld. De geloovigen
vormden eene onzichtbare ecclesiola in de zichtbare
ecclesia. Cf. Gerhard, Loc. XXII 69 sq. Quenstedt, Theol. IV
493 sq. Hollaz, Examen theol. 1278 sq. Buddeus, Instit. theol.
1207 sq. Schmid, Dogm. der ev. luth. K. 434. 440 f. Schultz.
Das protest. Dogma v. d. unsichtbaren Kirche, Jahrb. f. prot.
Theol. 1876 S. 673-690. Krauss, Das prot. Dogma v. d. uns.
Kirche, Gotha 1876 S. 80 f. Seeberg, t. a. p. 104 f. 141 f.
Nitzsch, Ev. Dogm. 529 f.</p>

<p id="ct_368">Met de Luthersche leer van de kerk komt de Gereformeerde
in hoofdzaak overeen, maar zij vertoont toch enkele niet onbelangrijke
eigenaardigheden. Ten eerste neemt het instituut der
kerk er eene eenigszins andere plaats in. Luther verstond onder
<span class="pagenum" id="Page_17">[17]</span>
de kerk wel de communio sanctorum, maar zocht toch hare
eenheid en heiligheid meer in de objectieve instellingen van ambt,
woord en sacrament dan in de subjectieve gemeenschap der geloovigen,
die dikwerf zoo veel te wenschen overliet. Zoo werd
de kerk meer en meer een Goddelijk instituut, dat de eenheid
en heiligheid der geloovigen realiseeren moest. In denzelfden
geest omschreef Melanchton in de Loci van 1543 de kerk als
<span lang="la" xml:lang="la">coetus vocatorum</span> en zeide, dat wij <span lang="la" xml:lang="la">nec alibi electos
ullos somniemus, nisi in hoc ipso coetu visibili</span>. En latere Luthersche
dogmatici vonden er een verschilpunt in, dat volgens hunne leer
de uitverkorenen niet extra coetum vocatorum te zoeken zijn en
volgens de Gereformeerden ook daarbuiten konden voorkomen.
En werkelijk is het Gereformeerde leer, dat God wel ordinarie
de weldaden van Christus schenkt door middel van woord en
sacrament, maar toch daaraan niet gebonden is en, zij het dan
ook rarissime, de zaligheid verleent buiten het instituut der kerk
om, <a id="ct_101"></a>Calvijn, Inst. IV 16, 19. Ursinus, Expl. catech. qu. 21.
Bucanus, Inst. theol. 400. Gomarus, Theses 30, 29. Ten tweede
brachten de Gereformeerden de kerk ten nauwste met de
verkiezing in verband en vatten daarom hare onzichtbaarheid
dikwerf anders dan de Lutherschen op. <a id="ct_175"></a>Zwingli liet eerst wel
de onzichtbaarheid slaan op de ecclesia universalis, die over de
gansche aarde verspreid was en daarom door niemand empirisch
kon waargenomen worden, in tegenstelling met de ecclesia particularis,
die op eene bepaalde plaats aanwezig en zichtbaar is.
Maar later verstond hij onder de ecclesia invisibilis de gezamenlijke
uitverkorenen, gelijk zij in de twaalf artikelen voorwerp des
geloofs is en eerst bij de parousie zichtbaar zal worden. En in
onderscheiding daarvan noemde hij de ecclesia universalis en de
ecclesia particularis eene zichtbare (visibilis, sensibilis) vergadering
van geloovigen, waarin ook hypocrieten kunnen zijn, Fidei ratio,
Op. IV 8. In zijne Christianae fidei expositio van het jaar 1531
spreekt hij dan nog weer eenigszins anders en zegt, dat de kerk
der geloovigen op aarde onzichtbaar is, inzoover zij alleen de
ware geloovigen omvat, en zichtbaar, inzoover allen tot haar
behooren, <span lang="la" xml:lang="la">quotquot per universum orbem Christo nomen dederunt</span>,
Op. IV 58. Calvijn sluit zich bij dit spraakgebruik aan. Als hij
de uitdrukking ecclesia invisibilis voor het eerst in de Institutie
van 1543 opneemt, verstaat hij daaronder de gezamenlijke
<span class="pagenum">[18]</span>
<span id="Page_18">uitverkorenen</span>, die alleen Gode bekend zijn, en onderscheidt daarna
de kerk als <span lang="la" xml:lang="la">universa hominum multitudo in orbe diffusa</span>, die
zichtbaar is en ook hypocrieten in zich bevat, maar toch ook in
zooverre weer onzichtbaar en voorwerp des geloofs is, als wij
niet weten kunnen, wie daarin de ware geloovigen zijn, Inst. IV
1, 1-9. Onzichtbaar kon de kerk dus reeds heeten in drieërlei
opzicht: 1<sup>o</sup> als ecclesia universalis, omdat een bepaald persoon
de kerk op andere plaatsen en in andere tijden niet waarnemen
kan; 2<sup>o</sup> als coetus electorum, die eerst in de parousie voltooid en
zichtbaar zal wezen; 3<sup>o</sup> als coetus electorum vocatorum, omdat
wij in de kerk op aarde de ware geloovigen niet kunnen onderscheiden.
Daarbij kwamen later nog andere gezichtspunten, waaronder
de kerk onzichtbaar kon genoemd worden, omdat zij niet
van deze wereld is, omdat haar hoofd Christus en dus ook zij
zelve als zijn lichaam onzichtbaar is, omdat haar grootste deel
in den hemel is, omdat zij tijdelijk en plaatselijk van bediening
der genademiddelen verstoken kan zijn, omdat zij in tijden van vervolging
in woestijnen en spelonken schuil gaat, omdat zij wel in
hare uitwendige belijdenis maar niet in het inwendig geloof des
harten waarneembaar is, omdat de kerk nooit op één plaats en
in één tijd tegenwoordig is maar door de eeuwen en volken heen
zich uitbreidt, Polanus, Synt. theol. 531. En zichtbaar heette
dan de kerk daartegenover, wijl zij in belijdenis en wandel openbaar
wordt, of als instituut met ambten en bedieningen optreedt,
of niet alleen ware geloovigen doch ook hypocrieten bevat. Confessie
en dogmatiek bij de Gereformeerden ging nu eens van
deze en dan van gene opvatting uit. Sommigen stelden de kerk
als de gemeenschap van alle uitverkorenen op den voorgrond en
noemden deze de ecclesia invisibilis, Cat. Genev. bij Niemeyer
135. Scot. I 16. Westm. Conf. 25. Alsted, Theol. did. schol.
590. Wijl echter de uitverkorenen, die nog niet leven of nog
niet geroepen zijn, alleen potentia leden van de kerk kunnen
heeten, lieten anderen deze idee van de kerk rusten en gingen
uit van de kerk als vergadering aller electi et vocati, Basil. I 5.
Helv. I 15. Heid. Catech. 54. Belg. 27. Helv. II 17. Gomarus,
Theses theol. disp. 30. Polanus, Synt. 530. Martyr, Loci 390.
Dan moest men daarbij echter terstond onderscheiden tusschen
ware geloovigen en hypocrieten en ging daarom spreken van ecclesia
stricte en latius dicta, van het esse de ecclesia en het esse in
<span class="pagenum" id="Page_19">[19]</span>
ecclesia, of ook wel van ecclesia invisibilis en visibilis, Ursinus
op qu. 54. Alsted, Theol. did. schol. 598. Heidegger, Corpus theol.
XXVI 29 enz. Dit leidde in verband met het bederf, dat in de
kerk intrad, tot de onderscheiding van twee kringen of groepen
van menschen in de eene kerk, Turretinus, Theol. El. XVIII
3, 3. 24. en bracht Janssonius, van der Eerde e. a. in de vorige
eeuw er toe, om een uit- en een inwendig verbond naast elkander
te stellen, om de forma externa en interna van de kerk te
scheiden en om de leer te verkondigen, dat ook onbegenadigden,
indien zij onergerlijk leefden, ware leden van de kerk konden zijn
en rechtmatige aanspraak hadden op hare goederen en weldaden,
cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 227. Tevergeefs trachtten daartegenover anderen de
eenheid der kerk te handhaven, door te zeggen, dat onzichtbare
en zichtbare kerk twee zijden waren van dezelfde zaak, Synopsis
pur. theol. 40, 34. Turretinus, Theol. El. XVIII 7, 4. Mastricht,
Theol. VII 1, 11. 13. Appelius, De Herformde Leer 1769 bl.
300v.; de leer klopte hoe langer hoe minder op het leven. En
dit was voor de Gereformeerde leer over de kerk te erger, wijl
zij veel minder dan de Lutherschen in het instituut het wezen
der kerk zag. Want, en dat is een derde onderscheid, dat later
duidelijker in het licht zal treden, de Gereformeerden zochten
het kenmerk der ware kerk wel ook in de zuivere bediening van
woord en sacrament, maar zij voegden gewoonlijk daaraan nog
de kerkelijke tucht en den christelijken wandel toe; de verkiezing
was de grondslag der kerk maar werd eerst in het geloof en de
goede werken openbaar. Cf. verder nog over de Ger. leer van
de kerk: Beza, Tract. theol. 1582 I 32. Hyperius, Meth. theol.
529. Bullinger, Huysboeck 1612 fol. 204. Bucanus, Inst. theol.
455. Gomarus, Op. II 97. 202. Voetius, Pol. Eccl. I p. 1 sq.
Moor, Comm. VI 1-179. M. Vitringa, Doctr. chr. relig. IX enz.,
cf. Seeberg t. a. p. 159 f.</p>

<p id="lmn_47-5" class="sep1">5. De wijziging, welke de Reformatie in het Roomsche kerkbegrip
aanbracht, had ook practische gevolgen. De uniformiteit
maakte voorgoed plaats voor de pluriformiteit; verschillende
kerken traden na en naast elkander op en gaven aan religie en
kerk eene gansch andere gedaante. De Reformatie trachtte onzichtbare
en zichtbare kerk nog in goed verband te houden;
maar de historie bewees, hoe moeilijk dat ging. En bij andere
<span class="pagenum" id="Page_20">[20]</span>
kerken buiten de Gereformeerde en Luthersche werd het verband
dikwerf geheel verbroken, en de onzichtbare kerk aan de zichtbare
of deze aan gene opgeofferd. <a id="ct_709"></a>Het Socinianisme nam de
onderscheiding nog wel aan, maar sprak toch bijna alleen van de
zichtbare kerk, wijl het de christelijke religie opvatte als eene
vrij wel voor allen aannemelijke leer, Fock, Der Socin. 690 f.
<a id="ct_645"></a>Het Remonstrantisme wandelde niet alleen in hetzelfde spoor,
maar ontnam aan de kerk ook nog alle zelfstandigheid en liet
niets aan haar over dan het recht van prediking en vermaning,
Conf. en Apol. conf. 21. 22. Limborch, Theol. Christ. VII. <a id="ct_630"></a>Bij
het Rationalisme werd de kerk eene vereeniging van menschen
tot uitoefening van den godsdienst en tot verbetering der zeden,
Wegscheider, Instit. § 188. Bretschneider, Syst. Entw. 760.
Doederlein, Instit. theol. christ. 1787 S. 716. <a id="ct_130"></a>Kant duidde met
de namen onzichtbare en zichtbare kerk het volk Gods aan naar
zijne idee en naar zijne empirische verschijning; de laatste, dat
is, de kerk met haar statutarisch geloof is bestemd, om meer en
meer in de redelijke en zedelijke religie, in een Rijk Gods op
aarde over te gaan, Religion ed. Rosenkranz 119 f. 146 f. Bij
<a id="ct_123"></a>Hegel had de kerk evenzoo slechts eene tijdelijke, voorbijgaande
beteekenis, want de staat is de ware realiseering der zedelijke
idee, <span lang="de" xml:lang="de">die vernünftlich-sittliche Substanz</span>. De kerk heeft alleen
zoolang recht van bestaan, als de staat nog niet ten volle aan
zijne idee beantwoordt, Philos. der Rel. Werke XII 279. Voor
de kerk als instelling van Christus blijft op het standpunt van
het rationalisme geen plaats. En van een ander beginsel uit kwam
het mysticisme tot gelijk resultaat. Het <a id="ct_194"></a>Anabaptisme ging uit
van de volstrekte tegenstelling van schepping en herschepping,
natuur en genade, wereld en Godsrijk en beschouwde de geloovigen
daarom als menschen, die in de wedergeboorte iets gansch
anders geworden waren en daarom gescheiden van de wereld
moesten leven. Zijn program was: niet reformatie maar separatie;
het wilde eene afgezonderde kerk, Menno Simons, Werken 262.
Eeuwen lang was er geen kerk geweest, maar enkel Babel, en
Babel moest verlaten en gemeden worden, ib. 33 v. 289 v. 295.
409 v. In Munster zeide men, dat er in 1400 jaren geen waar
Christen was geweest, Goebel, Gesch. d. christl. Lebens I 179.
De ware kerk was eene kerk van heiligen, die na persoonlijke
belijdenis gedoopt waren en door onthouding van eed, oorlog,
<span class="pagenum" id="Page_21">[21]</span>
overheidsambt en allerlei andere wereldsche practijken in spijze
en drank, in kleeding en verkeer van anderen zich onderscheidden,
De Bres, De wortel, den oorspronck ende het fundament der
Wederd. 1589 bl. 39-45. Cloppenburg, Op. II 233. Goebel
t. a. p. 134 f. Hetzelfde dualistisch beginsel ligt ten grondslag aan
allerlei secten, die later binnen den kring van het Protestantisme
zijn opgetreden. <a id="ct_133"></a>Labadie riep te Middelburg in 1666, evenals
vroeger te Genève en te Amiens, conventikelen in het leven, aan
welke hij den naam van profetieën gaf en stichtte in 1669 eene
„evangelische gemeente”, die alleen uit ware geloovigen mocht
bestaan, en later te Herford door een huiselijk familieleven, door
eene bedenkelijke huwelijkspractijk en door gemeenschap van
goederen zich onderscheidde, Goebel t. a. p. II 181-273. Ritschl,
Gesch. d. Piet. I 194-268. <a id="ct_606"></a>Het pietisme, zoowel hier als in
Duitschland, trok heel het leven saam in den engen kring der
religie, werd onverschillig voor kerk en ambt, sacrament en formulier,
vergaderde de geloovigen in afgezonderde gezelschappen
en bevorderde het separatisme, Ritschl, ib. II 135 f. <a id="ct_406"></a>Zinzendorf
organiseerde den 12<sup>en</sup> Aug. 1729 eene apostolische gemeente,
welke in allerlei trekken met de gemeente van Labadie overeen
kwam, Goebel, ib. II 271. <a id="ct_411"></a>In Engeland kwam onder anabaptistischen
invloed bij Robert Browne en John Robinson het Independentisme
op, dat de kerk geheel en al laat opkomen uit de
samenvoeging van individueele geloovigen, Weingarten, <span lang="de" xml:lang="de">Die Revolutionskinderen
Englands</span> 24 f. <a id="ct_627"></a>Na Cromwells revolutie in zijn
enthousiasme getemperd, ging het, gelijk het Anabaptisme in het
Mennonitisme, in de religie der Kwakers over, die eene van de
wereld afgezonderde en in allerlei uitwendigheden onderscheiden
gemeente vormden. Van al het historische en objectieve losgemaakt,
werd de kerk bij hen de gemeenschap van allen, die de
verlichting des H. Geestes deelachtig waren, en voorts de naam
voor hen, die samen op ééne plaats vergaderden, als het ware
één gezin vormden en krachtens het innerlijk licht ook uitwendig
in belijdenis en leven overeenstemden, Barclay, Verantwoording
1757 bl. 212 v. Weingarten ib. 185. 186. <a id="ct_511"></a>Ook het Methodisme
wordt door dezelfde tegenstelling beheerscht. Wel trachtte Wesley
eerst de kerk zelve te reformeeren, maar in 1784 ging hij
toch tot separatie van de staatskerk over; hij ordende predikers,
stelde hen onder bescherming van de Tolerantie-acte en voegde
<span class="pagenum" id="Page_22">[22]</span>
de bekeerden in gezelschappen saam, die dagelijks tot gebed
samenkwamen, van tijd tot tijd liefdemaaltijden, vastendagen,
waaknachten, prayermeetings enz. hielden en tot voornaamste taak
kregen, om aan de bekeering van anderen te arbeiden, Schneckenburger,
Kleinere prot. Kirchenparteien 1863 S. 103 f. <a id="ct_471"></a>Het heilsleger
van generaal Booth is van dit Methodisme de consequentie;
de bekeerden vormen geen kerk meer maar een staand leger van
Christus, een corps van evangelisten onder een officier, door
bijzondere kleeding en leefwijze van de wereld gescheiden, Kolde,
<span lang="de" xml:lang="de">Die Heilsarmee</span> 1885 S. 49 f. Geen wonder, dat onder al dergelijke
verschijnselen <a id="ct_116"></a>John Darby er toe kwam, om open en beslist
alle kerk en kerkvorm te verwerpen. Naar zijne meening werd
de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> bedeeling van het verbond der genade eerst wel door
God met kerk en ambt begiftigd, maar deze zijn reeds in den
apostolischen tijd door der menschen ontrouw ontaard en van Gods
wege verworpen. Daarom zijn alle kerken sedert dien tijd niets
dan Babel, voorbereidingen van den antichrist, geheel en al
bedorven, door de geloovigen ten eenenmale te verwerpen. Dezen
moeten thans niets anders doen dan zich uit de wereld terugtrekken,
elkander in hunne bijeenkomsten met hunne verschillende
gaven stichten en in stilte afwachten de wederkomst van Christus,
Dr. G. J. v. d. Flier, Het Darbisme ’s Grav. 1879. Art. Plymouthbrüder
in Herzog<sup>2</sup>.</p>

<p>Zoo schijnt alles te wijzen op eene ontbinding der kerk en op eene
radicale wijziging van het kerkbegrip. Wel ontbreekt het daartegenover
niet aan eene machtige reactie. <a id="ct_690"></a>De Russische kerk, wier
opperbestuur bij de Heilige Synode berust en door middel van den
procurator aan den keizer gebonden is, handhaaft haar aanspraak
op den naam van eenigware, orthodoxe kerk en streeft met onderdrukking
der secten naar eenheid des geloofs in het gansche rijk;
<a id="ct_153"></a>Pobedonoszew, de tegenwoordige procurator, is voorstander van de
absolute monarchie en van de staatskerk en verdedigt de leer, dat
de massa in de macht den maatstaf der waarheid vindt, zie zijne
<span lang="de" xml:lang="de">Streitfragen</span>, autor. Uebersetzung, Berlin Deubner 1897. De Roomsche
kerk is nog dezelfde, die zij te voren was, toen zij ketters en
scheurmakers vervolgen en ter dood brengen liet en kan in beginsel
geen kerken naast zich erkennen en dulden; als Roomschen spreken
in het belang van godsdienstvrijheid en scheiding van kerk en staat,
zijn zij te beschouwen als vrienden van beide uit berekening,
<span class="pagenum" id="Page_23">[23]</span>
maar als vijanden van beide uit beginsel, cf. bijv. Stöckl, Lehrb.
d. Philos. III 474. Cathrein, Moralphilos. II<sup>3</sup> 555 f. Hettinger,
Apol. des Christ. IV<sup>2</sup> 407 f. <a id="ct_415"></a>In Engeland is eerst het Irvingisme
opgetreden, dat de kerk reformeeren wilde door herstelling van
het apostolaat, J. N. Köhler, Het Irvingisme, ’s Grav. 1876, <a id="ct_651"></a>en
verbreidt zich thans in de Anglicaansche kerk het ritualisme, dat
ambten, sacramenten, eeredienst, ceremoniën meer en meer naar
Roomsche leer en practijk vervormt, art. Tractarianismus in
Herzog<sup>1</sup>. Mr. Walter Wash, Secret History of the Oxford movement
1897. Williams, <span lang="en" xml:lang="en">The crisis in the church of England</span>.
Presb. and Ref. Rev. July 1899 p. 389-412. <a id="ct_490"></a>Zelfs onder de
Lutherschen gingen vele confessioneelen tot het objectieve instituut
van kerk, ambt en sacrament terug en bonden daaraan alle
mededeeling der genade, Löhe, <span lang="de" xml:lang="de">Drei Bücher von der Kirche</span> 1845.
Kliefoth, Acht Bücher v. d. Kirche 1854. Münchmeyer, Das
Dogma v. d. uns. u. sichtb. Kirche 1854. Vilmar, Theol. der
Thatsachen 1876 S. 48 f. Id. Dogmatik II 212. Stahl, Die
Kirchenverfassung nach Lehre u. Recht der Prot. 2<sup>e</sup> Ausg. 1862 S.
67 f. Maar ondanks dit alles verliest de kerk hoe langer hoe meer
haar uniform karakter. Niet alleen in de Protestantsche landen,
vooral in Engeland en Amerika, maar ook in Rusland breidt het
aantal secten zich uit, J. Gehring, <span lang="de" xml:lang="de">Die Sekten der Russischen Kirche
1003-1897. Nach ihrem Ursprunge und inneren Zusammenhange
dargestellt.</span> Leipzig Richter 1898. Zelfs in de Roomsche
kerk, die zoo gaarne aan de verdeeldheid van het Protestantisme
zich te goed doet, is in veel opzichten de eenheid meer schijn
dan wezen. Geloovigen en ongeloovigen staan binnen haar muren
even ver van elkaar als in vele kerken der Hervorming. De verschillende
orden staan dikwerf met elkander op alles behalve
vriendelijken voet. <span lang="de" xml:lang="de">Dieselben Motive besonderer Frömmigkeit,
welche auf katholischem Boden zu neuen Ordensstiftungen führen,
wirken auf protestantischen Boden zur Bildung von Sekten</span>,
Ritschl, Gesch. des Piet. III 303. En Reform-katholicismus en
„Los-van-Rome”-beweging toonen, hoeveel onvrede er in menig
hart onder den uiterlijken glans der eenheid verborgen is. Het
geloof aan de ééne, onfeilbare, alleenzaligmakende kerk is tegenover
het bestaan en den bloei van zoovele andere kerken niet
meer te handhaven; de leer wordt door het leven en door de
geschiedenis zoo sterk mogelijk weersproken.</p>

<p><span class="pagenum" id="Page_24">[24]</span>
Terwijl Rome voor deze ontwikkeling van Christendom en kerk
de oogen sluit, loopt de Protestantische theologie gevaar, om ter
wille van de historie de Goddelijke instelling van de kerk voorbij te
zien. Volgens <a id="ct_157"></a>Schleiermacher ontstond de kerk <span lang="de" xml:lang="de">durch das Zusammentreten
der einzelnen Wiedergeborenen zu einem geordneten Auf- und
Miteinanderwirken</span>, Chr. Gl. § 115. Wijl echter de wedergeboorte
geen magische verandering maar eene ethische vernieuwing
is, blijft er in de wedergeborenen nog altijd een stuk wereld over,
en moet er dus in de kerk tusschen het blijvende en het veranderende
en verdwijnende onderscheiden worden, ib. 125. 126. Op
deze onderscheiding past Schleiermacher de vroegere namen van
onzichtbare en zichtbare kerk toe. Hun vroeger gebruik was
verkeerd, want van de onzichtbare kerk is het meeste niet onzichtbaar,
wijl de wedergeboorte naar buiten in belijdenis en
leven openbaar wordt, en van de zichtbare kerk is het meeste niet
kerk, wijl het tot de wereld behoort. Onzichtbare kerk duidt niet
zoozeer personen, als wel werkingen des Geestes in de personen
aan, en zichtbare kerk geeft te kennen, dat deze werkingen des
Geestes bij alle geloovigen nog samengaan met nawerkingen der
zonde, ib. 148. Beide staan dus tot elkander in verhouding als
wezen en verschijning, als idee en werkelijkheid, en worden in
dienzelfden zin ook door vele andere theologen opgevat, Nitzsch,
Syst. d. chr. Lehre § 186-188. Lange, Dogm. II 1090 f. Martensen,
Dogm. § 191. Müller, Dogm. Abh. 332 f. Thomasius,
Christi Person und Werk II<sup>3</sup> 505. Frank, Chr. Wahrheit II<sup>2</sup>
369 f. Kaftan, Dogm. 573. 585. Sommigen laten daarbij de oude
namen varen en spreken liever van Godsrijk en kerk, A. Dorner,
Kirche und Reich Gottes, Gotha 1883. Krauss, Das prot. Dogma
v. d. uns. K. 1876, of ook van gemeente en kerk, Stahl, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenverfassung</span>
67. De la Saussaye in mijne Theol. van Ch. d. l.
S. 61. Van Oosterzee § 129. Men kan deze zichtbare kerk dan
nog met Stahl houden voor eene stichting van Christus; maar
de meesten denken haar toch als een product, een noodzakelijke
bestaansvorm van de gemeente, Lipsius, Dogm. § 859 f. Tiele,
Inl. tot de godsdienstwet. II 1899 bl. 141v., of oordeelen zelfs,
dat de institutaire kerk haar tijd heeft gehad, en in den staat,
Strauss, Dogm. II 618. Rothe, Ethik § 124 f. 440 f. 1167 f.,
of in de belijdende gemeente moet overgaan, Rauwenhoff, Wijsb.
v. d. godsd. 843. Pfleiderer, Religionsphilos. 1896 S. 745. Sohm,
<span class="pagenum" id="Page_25">[25]</span>
Kirchenrecht passim. Chavannes, <span lang="fr" xml:lang="fr">Qu’est ce qu’une église</span>, Paris
Fischbacher 1897.</p>

<p id="lmn_47-6" class="sep1">6. De naam <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קָהָל</span>,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, duidt reeds krachtens zijne afleiding
van werkwoorden, die samenroepen beteekenen, eene vergadering
van menschen aan, die voor een of ander, inzonderheid
politiek of godsdienstig doel, saamgekomen, of, al zijn ze op een
bepaald oogenblik niet vergaderd, toch voor zulk een doel onderling
vereenigd zijn. Onder het Oude Testament was Israel het
volk, dat door God voor zijn dienst saamgeroepen en bijeenvergaderd
was; en in het Nieuwe Testament is dit volk van Israel
vervangen door de gemeente van Christus, die nu het heilig volk,
het uitverkoren geslacht, het koninklijk priesterdom Gods is. Het
woord kerk, church, kirk, kirche, chiesa, waarmede <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> is
overgezet, drukt niet zoo duidelijk als het oorspronkelijke dit
karakter van de gemeente van Christus uit. Waarschijnlijk is het
afgeleid van <span lang="grc" xml:lang="grc">κυριακη</span>, scil. <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκια</span>, of
<span lang="grc" xml:lang="grc">κυριακον</span>, scil. <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκον</span> en
beteekende het dus oorspronkelijk, niet de gemeente zelve, maar
de plaats van hare samenkomst, het kerkgebouw, Suicerus s. v.
Herzog<sup>2</sup> 7, 685. Thans bezigen wij dit woord in denzelfden zin
van het kerkgebouw, of in dien van godsdienstoefening (bijv. de
kerk begint om tien uur), of in dien van geinstitueerde groep
van gemeenten (de Roomsche, de Anglikaansche kerk enz.). De
beteekenis van het Nieuwtestamentisch woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> staat bij
het woord kerk op den achtergrond; in sommige tijden was het
bewustzijn, dat kerk de benaming van het volk Gods is, schier
geheel uitgesleten. Dit is ook de reden, waarom het woord
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> in de Statenvertaling niet door kerk, maar door gemeente
is overgezet; dit woord deed toch weer uitkomen, dat het wezen
der kerk in de gemeenschap der heiligen ligt. Indien er geen
bezwaren tegenover stonden, zou het overweging verdienen, om
het woord kerk door dat van gemeente te vervangen. Maar maatschappij
en staat hebben dit woord op burgerlijk gebied in beslag
genomen, spreken van gemeente, gemeenteraad, gemeenteschool,
gemeentehuis, en hebben daardoor dit woord veelszins voor het
kerkelijk leven onbruikbaar gemaakt. Gemeente kan en mag wel
op kerkelijk gebied gebezigd worden, maar heeft dan een bepaalden
zin en is niet zoo plooibaar als het woord kerk, dat velerlei
beteekenissen kan aannemen. Want ofschoon dit woord oorspronkelijk
<span class="pagenum" id="Page_26">[26]</span>
het kerkgebouw en dan ook de godsdienstoefening en het
kerkelijk instituut aanduidde, zoo is er toch de beteekenis van
volk Gods, van vergadering der Christgeloovigen, niet vreemd aan.
In dien zin komt het voor in de twaalf artikelen, in de Ned.
Geloofsbel. art. 27-29, in de Dordsche kerkenorde passim. Het
komt er slechts op aan, om deze beteekenis in het bewustzijn te
verlevendigen. De woorden gemeente en kerk kunnen dan naast
elkander gebruikt worden maar zij zijn nooit zoo van elkander
te onderscheiden, dat het woord gemeente de vergadering der
geloovigen op eene bepaalde plaats, en het woord kerk de saamvoeging
der gemeenten tot één geheel aanduidt. Want kerk en
gemeente zijn beide vertalingen van hetzelfde woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> en
hebben daarom dezelfde beteekenis. Beide woorden zijn namen
voor de vergadering der geloovigen, hetzij op eene bepaalde plaats,
hetzij in een land, hetzij over de gansche aarde. Geheel verkeerd
is het daarom, om bij gemeente aan de ware geloovigen, bij kerk
aan de schijngeloovigen te denken, om beide begrippen te vereenzelvigen
met die van onzichtbare en zichtbare kerk, of ook onder
gemeente de vergadering der geloovigen en onder kerk het instituut
te verstaan. Hoogstens verschillen zij daarin, dat gemeente meer
denken doet aan de gemeenschap der geloovigen onderling, en
kerk meer aan diezelfde geloovigen, gelijk zij institutair, onder
ambt en bediening des woords, georganiseerd zijn. Beide malen
is het dan echter toch dezelfde vergadering van geloovigen, die
erdoor aangeduid wordt; slechts het gezichtspunt verschilt, waaruit
zij beschouwd wordt. Terwijl deze beide woorden dus op kerkelijk
terrein burgerrecht bezitten, is het gansch anders met het woord
kerkgenootschap gesteld. Deze naam heeft een collegialistischen
bijsmaak. Het kwam hier te lande in gebruik in 1773 door de
eerste berijming van de twaalf geloofsartikelen, werd dan in den
zin van plaatselijke of algemeene kerk opgenomen in de staatsregeling
van 1798, 1801 en 1805, werd in de grondwet van
1814 en 1815 vervangen door het woord godsdiensten en godsdienstige
gezindheden en daarna in de grondwet van 1848 en
1887 en ook weer in de wet op de kerkgenootschappen van
10 Sept. 1853 naast den naam van godsdienstige gezindheden
ingevoerd, Heraut 627. De saamvoeging van kerk en genootschap
is eene mesalliance en moeder van vele dwalingen.
Eene kerk is juist geen genootschap, want zij ontstaat niet door
<span class="pagenum" id="Page_27">[27]</span>
vrijwillige toetreding van volwassen personen maar uit de wedergeboorte
door den H. Geest. <a id="ct_449"></a>Eindelijk verdient het ook geen
aanbeveling, om het woord kerk in den zin van het volk Gods
door dat van Godsrijk te vervangen. Want tusschen beide is er
een niet onbelangrijk verschil. Het koninkrijk Gods, waarmede
Jezus’ prediking begint, is in de eerste plaats een eschatologisch
begrip voor het naderende Messiaansche rijk met al zijne goederen.
En ook, inzoover dit rijk door wedergeboorte, vergeving en vernieuwing
hier reeds op aarde in de harten aanwezig is, bestaat
het veelmeer in geestelijke goederen, dan in gemeenschap van
personen. Het koninkrijk der hemelen is of wordt juist een
eigendom van de armen van geest, de reinen van hart, de kinderkens
en bestaat zelf in vrede, vreugde, blijdschap door den
H. Geest. Daarom is het, althans hier op aarde, niet georganiseerd;
het is in beginsel overal, waar de geestelijke weldaden
van Christus geschonken zijn, en is nergens op aarde afgerond
en voltooid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 233v. Maar de kerk is vooral een diesseitig
begrip, een gemeenschap van personen, toegerust met ambten en
bedieningen en in het zichtbare optredend als het vergaderde
volk Gods. De kerk is dus het middel, waardoor Christus de
weldaden van het Godsrijk uitdeelt en de voltooiing ervan voorbereidt.
En op haar weg, om het Godsrijk te doen komen, neemt
zij allerlei elementen op, die onzuiver zijn en eigenlijk niet tot
haar behooren (hypocrieten en ook den ouden mensch in de geloovigen),
terwijl het koninkrijk Gods, in goederen bestaande,
zuiver en onvermengd is en alleen het wedergeborene omvat.
Christus is der gemeente gegeven tot een hoofd, juist opdat God
aan het einde als Koning van zijn volk optreden en alles in alles
kunne zijn. Cf. Philippi, Kirchl. Gl. V 3, 203. Frank, Chr.
Wahrheit II 375. Kaftan, Dogm. 584.</p>

<p id="lmn_47-6b">Nu is er geen twijfel aan, dat volgens de H. Schrift het
wezen der kerk daarin ligt, dat zij het volk Gods is. Immers,
de kerk is eene realiseering der verkiezing, en deze is eene verkiezing
in Christus tot roeping, rechtvaardigmaking, verheerlijking,
Rom. 8:28, tot gelijkvormigheid aan den Zone Gods, Rom. 8:29,
tot heiligheid en zaligheid, Ef. 1:4v. De zegeningen welke aan
de kerk worden geschonken, zijn in de eerste plaats inwendig en
geestelijk van aard en bestaan in roeping en wedergeboorte, in
geloof en rechtvaardigmaking, in heiligmaking en verheerlijking.
<span class="pagenum" id="Page_28">[28]</span>
’t Zijn goederen van het koninkrijk der hemelen, weldaden van
het verbond der genade, beloften voor dit maar bovenal voor het
toekomende leven. Op grond daarvan heet de kerk het lichaam
van Christus, 1 Cor. 12:27, Ef. 5:23, Col. 1:18, de bruid
van Christus, 2 Cor. 11:2, Ef. 5:32, Op. 19:7, 21:2, de
schaapskooi van Christus, die zijn leven stelt voor de schapen
en door dezen gekend wordt, Joh. 10, het gebouw, de tempel,
het huis Gods, Mt. 16:18, Ef. 2:20, 1 Petr. 2:5, opgetrokken
uit levende steenen, 1 Petr. 2:5, op den hoeksteen Christus en
op het fundament van apostelen en profeten, 1 Cor. 3:17, 2 Cor.
6:16, 17, Ef. 2:22, Op. 21:2-4, het volk, het eigendom,
het Israel Gods, Rom. 9:25, 2 Cor. 6:16, Hebr. 8:10, 1 Petr.
2:9, 10. De leden der kerk heeten ranken aan den wijnstok,
Joh. 15, levende steenen, 1 Petr. 2:5, uitverkorenen, geroepenen,
geloovigen, geliefden, broeders en zusters, kinderen Gods enz.,
en zij, die dit niet in waarheid zijn, worden in de Schrift beschouwd
als kaf aan het koren, Mt. 3:12, als onkruid onder
de tarwe, Mt. 13:13, als kwade visschen in het net, Mt. 13:47,
als een mensch zonder feestkleed op de bruiloft, Mt. 22:11, als
geroepen doch niet uitverkoren, Mt. 22:14, als kwade ranken
aan den wijnstok, Joh. 15:2, als niet Israel, schoon uit Israel
zijnde, Rom. 2:28, 9:6, als boozen, die weggedaan moeten
worden, 1 Cor. 5:12, als vaten ter oneere, 2 Tim. 2:20, als
zulken, die uit ons uitgegaan zijn maar niet uit ons waren, 1 Joh.
2:19 enz. Dit alles verheft het boven allen twijfel, dat de kerk
naar haar wezen een vergadering van ware geloovigen is. Zij, die
het oprechte geloof niet deelachtig zijn, mogen uitwendig tot de
kerk behooren; zij maken toch haar wezen, haar forma niet uit,
zij zijn in, maar niet de ecclesia.</p>

<p id="ct_356">Bevestigd wordt dit nog door de wijze, waarop de Schrift van de
gemeenschap der heiligen spreekt. De geloovigen hebben één Heer,
één geloof, één doop, één God en Vader van allen, en zoo ook hebben
zij éénen Geest, Ef. 4:4-6, in wiens gemeenschap zij leven,
door wien zij wedergeboren, tot één lichaam gedoopt en met Christus
vereenigd zijn, Joh. 3:5, 14:17, Rom. 8:9, 14, 16, 1 Cor. 12:3,
13, 2 Cor. 1:22, 5:5, Ef. 1:13, 4:30, 1 Joh. 2:20. En deze
Geest doet in de eenheid de verscheidenheid niet te niet, welke
onder de geloovigen bestaat, maar Hij handhaaft en bevestigt ze.
<span id="Page_29">Gelijk</span> Hij in schepping en onderhouding alle dingen op hunne
<span class="pagenum">[29]</span>
wijze versierde en voltooide, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 295, en onder Israel allerlei
natuurlijke en geestelijke gaven schonk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 230; zoo deelde
Hij zichzelf op den pinksterdag met al zijne charismata aan de
gemeente van Christus mede. Deze charismata omvatten in ruimer
zin ook de weldaden der genade, die het deel van alle geloovigen
zijn, Rom. 5:15, 16, 6:23; maar duiden in enger zin die
bijzondere gaven aan, welke aan de geloovigen in verschillende
mate en graad ten nutte van elkander geschonken zijn, Rom. 1:11,
1 Cor. 1:7, 2 Cor. 1:11, 1 Tim. 4:14, 2 Tim. 1:6 en vooral
Rom. 12:6-9 en 1 Cor. 12:12 v. <a id="ct_347"></a>Van al deze gaven is de
H. Geest, die ze alle uit Christus neemt, Joh. 16:13, 14, Ef.
4:7, de uitdeeler; Hij deelt ze aan een iegelijk uit, gelijkerwijs
Hij wil, echter niet naar willekeur, maar in verband met de mate
des geloofs, met de plaats, die iemand in de gemeente inneemt,
en met de taak, waartoe hij geroepen is, Rom 12:3, 6, 2 Cor.
10:13, Ef. 4:7, 1 Petr. 4:10, zoodat elke gave eene <span lang="grc" xml:lang="grc">φανερωσις
του πνευματος</span> is, 1 Cor. 12:7. Deze gaven zijn zeer vele in
aantal. Paulus noemt er onderscheidene op, en bedoelt nog geenszins
eene volledige lijst te geven. De Roomschen spreken, evenals
van zeven hoofdzonden, zeven deugden, zeven zaligheden, zoo
ook gaarne met beroep op Jes. 11:2, 3 van zeven dona Spiritus
Sancti, Lombardus, Sent. III dist. 34. Thomas, S. Theol. I 2
qu. 68. II 2 qu. 8. Bonaventura, Brevil. V 5. Meschler, <span lang="de" xml:lang="de">Die
Gabe des h. Pfingstfestes</span>, 3<sup>te</sup> Aufl. Freiburg 1896 S. 233 f.
Simar, Dogm. 554. Heinrich-Gutberlet, Dogm. VIII 631. Maar
dit zevental omvat niet de eigenlijke charismata, die door Paulus
worden opgenoemd en die in de Roomsche theologie veeleer onder
den naam van gratiae gratis datae ter sprake komen, Simar ib.
486. En deze zijn niet tot een zevental te beperken. Bij die, door
Paulus opgeteld, kunnen ook nog gevoegd worden die van gebed
en dankzegging, van vermaning en vertroosting, van mededeelzaamheid
en herbergzaamheid enz. Eene indeeling is daarom ook
moeilijk te geven. Sommige dragen duidelijk een bovennatuurlijk
karakter of zijn eerst in of na de bekeering geschonken, andere
vertoonen meer den aard van natuurlijke gaven, die door den H.
Geest verhoogd en geheiligd zijn. Gene traden in den eersten
tijd vooral sterk op den voorgrond, deze zijn meer eigen aan de
kerk in hare historische, normale ontwikkeling. Maar welke die
gaven ook zijn, zij dienen allen ten nutte van de gemeente. De
<span class="pagenum" id="Page_30">[30]</span>
communio sanctorum is eene sanctorum communicatio, Calvijn,
Inst. IV 1, 3. <a id="ct_479"></a>De H. Geest deelt de charismata niet aan de
leden der gemeente uit ten bate van zichzelven, maar ten bate van
anderen. Zij mogen niet begraven of verzuimd, maar moeten ten
nutte en ter zaligheid der andere leden gewilliglijk en met vreugde
aangelegd worden, Heid. Cat. 55; zij dienen tot <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκοδομη</span>, 1 Cor.
14:12, Ef. 4:12, en zijn ondergeschikt aan de liefde, welke de
uitnemendste gave is. Deze liefde toch is nog eene andere dan
de algemeene naastenliefde; zij is de liefde tot de broederen, tot
de huisgenooten des geloofs. Jezus noemt deze liefde een nieuw
gebod, Joh. 13:34, 35, 15:12, 17:26, omdat de liefde onder
Israel niet een zuiver geestelijk karakter droeg maar met de
banden des bloeds was samengestrengeld, en de liefde, die Hij
thans onder zijne jongeren tot stand brengt, eerst volkomen
zuiver, onvermengd en van aardsche betrekkingen onafhankelijk is.
De leden van Jezus’ gemeente zijn broeders en zusters onder
elkander, Mt. 12:48, 18:15, 23:8, 25:40, 28:10, Joh. 15:14,
15, 20:17, Rom. 8:29, Hebr. 2:11 enz. Zij zijn kinderen
van één gezin; God is hun Vader, Ef. 4:6, Christus hun eerstgeborene
broeder, Rom. 8:29, Jeruzalem, dat boven is, hunne
moeder, Gal. 4:26. En zoo hebben zij elkander met al hun
geestelijke en natuurlijke gaven te dienen. De kerk is eene gemeenschap
der heiligen. Cf. over deze geestelijke gaven de verklaringen
over het geloofsartikel van de gemeenschap der heiligen
en voorts, Amesius, Med. Theol. II 2 § 19-23. Voetius, Disp.
II 1086-1100. Neander, Pflanzung u. Leitung d. christl. Kirche<sup>5</sup>
S. 180 f. Pfleiderer, <span lang="de" xml:lang="de">Der Paulinismus</span> 242. Holtzmann, Neut.
Theol. II 143. 175. Art. Geistesgaben van Cremer in Herzog<sup>3</sup>.
Lauterburg, <span lang="de" xml:lang="de">Der Begriff des Charisma u. seine Bedeutung für
die prakt. Theol.</span> Gütersloh 1898.</p>

<p id="lmn_47-7" class="sep1">7. Zoolang wij dit wezen der kerk vasthouden, baart haar
begrip geen overgroote moeilijkheid. De kerk is dan altijd in
ruimer of in enger zin de vergadering der geloovigen. In den
ruimsten zin omvat zij allen, die door het geloof in Christus
zalig zijn geworden of het ook nog zullen worden. Adam en Eva
vóór den val behooren er dan nog wel niet toe, want zij hadden
toen nog geen middelaar van noode. <a id="ct_330"></a>En ook de engelen kunnen
niet tot haar gerekend worden, ofschoon dit door velen geschiedde;
<span class="pagenum" id="Page_31">[31]</span>
want Christus is wel de Heer der engelen en heeft door zijn
kruis alle dingen, ook engelen en menschen, in de rechte verhouding
tot God en tot elkander geplaatst; maar engelen zijn toch
niet naar Gods beeld geschapen, zijn niet gevallen en niet door
Christus verlost en zijn dus ook geen leden van de kerk, welke
Christus vergadert ten eeuwigen leven. De geloovigen komen
volgens Hebr. 12:22 wel tot de gemeenschap met de duizenden
van engelen, maar dezen worden duidelijk onderscheiden van de
<span lang="grc" xml:lang="grc">πανηγυρις και ἐκκλησια πρωτοτοκων</span>, vs. 23, cf.
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 442-445.
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 405-408. <a id="ct_322"></a>Leden der kerk zijn alleen menschen,
die door het geloof in Christus behouden zijn. Tot haar behooren
dus alle geloovigen, die van de paradijsbelofte af tot op dit
oogenblik toe op aarde geleefd en niet in den limbus patrum of
in het vagevuur maar in den hemel zijn opgenomen, Hebr. 12:23.
Tot haar behooren alle geloovigen, die thans nog op aarde
leven. En tot haar behooren in zekeren zin ook al degenen,
die later nog tot het einde der eeuwen toe in Christus gelooven
zullen. Want de kerk, ook als zij in dezen ruimsten zin
genomen wordt, is geen platonische staat, die alleen in de
verbeelding bestaat en nooit werkelijkheid wordt, maar zij heeft
den waarborg van haar existentie nu of in de toekomst in
het besluit Gods, in de vastheid van het genadeverbond, in het
middelaarschap van Christus, in de belofte des H. Geestes. Het
grootste gedeelte der leden van deze kerk is dan echter op een
gegeven oogenblik niet op aarde; want van het paradijs af tot
heden toe zijn er reeds vele duizenden en millioenen in den hemel
opgenomen en hun getal wordt dagelijks, van oogenblik tot oogenblik
vermeerderd (ecclesia triumphans), en velen zijn er, die nu
nog niet gelooven of zelfs nog niet geboren zijn en toch onfeilbaar
zeker tot het geloof zullen komen. De kerk, als vergadering der
geloovigen, die op een gegeven oogenblik op aarde leven (ecclesia
militans), is dus maar een klein deel van de kerk, in haar ruimsten
zin genomen. Toch is het goed en noodig, om den samenhang der
kerk op aarde met die in het verleden en in de toekomst vast
te houden. Want het is ééne vergadering, ééne <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> van
degenen, die in de hemelen zijn opgeschreven en die eenmaal als
eene bruid zonder vlek of rimpel voor Gods aangezicht zullen staan.
En het handhaven van deze eenheid der gansche kerk verhoogt
het gemeenschapsgevoel, staalt den moed en prikkelt tot den strijd.
<span class="pagenum" id="Page_32">[32]</span>
<a id="ct_608"></a>Indien wij ons verder bepalen tot dat gedeelte der kerk, dat op
aarde zich bevindt (ecclesia militans), dan kan dit nog weer
ruimer of enger genomen worden. Wij kunnen erbij denken aan
al de geloovigen saam, die thans in alle kerken, onder alle volken,
in alle landen aanwezig zijn (ecclesia universalis), aan de geloovigen
in één land of in eene provincie, Hd. 9:31 (ecclesia nationalis,
provincialis) of ook aan de geloovigen op eene bepaalde
plaats, hetzij stad of dorp (ecclesia particularis, localis). Daarbij
verdient het dan opmerking, dat de ecclesia universalis (nationalis)
aan de ecclesia particularis voorafgaat. De kerk van Christus is
een organisme, waarin het geheel gaat vóór de deelen; zij heeft
haar oorsprong in het paradijs, Gen. 3:15, of ook voor de dagen
des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. Test.</abbr> in Jeruzalem, Hd. 1:8; de kerk te Jeruzalem was,
zoolang zij alleen bestond, de ecclesia universalis, de kerk van
Christus op aarde, en de kerken, die straks naast haar optraden,
kwamen niet autochthonisch maar van uit Jeruzalem door de
prediking der apostelen en evangelisten tot stand.</p>

<p>Tot dusver is het begrip der kerk duidelijk en klaar. Maar
nu komt er eene dubbele moeilijkheid. De eerste bestaat daarin,
dat dit begrip van kerk in de Schrift toegepast wordt op concrete,
historisch bestaande, afgesloten groepen van personen, onder welke
ook altijd ongeloovigen zijn. In het <abbr title="Oude Testament">O. Test.</abbr> heette het gansche
volk volk Gods, ofschoon lang niet alles Israel was, wat uit
Israel was. In de kerken des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. Test.</abbr> was er ook, schoon in
veel mindere mate, kaf onder het koren en onkruid onder de
tarwe. En na den apostolischen tijd zijn de kerken telkens verwereldlijkt,
verbasterd, verdeeld, en toch noemen wij ze alle nog
met den naam van kerken. De theologie heeft, evenals de Schrift,
dit feit ten allen tijde erkend en op haar voorgang steeds verklaard,
dat het wezen der kerk niet door de ongeloovigen maar
door de geloovigen werd bepaald, boven <a href="#lmn_47-3">bl. 8</a> v. <a id="ct_90"></a>Augustinus helderde
deze aanwezigheid van ongeloovigen in de kerk op door het
schriftuurlijk beeld van kaf en koren, of ook door dat van lichaam
en ziel, uit- en inwendigen mensch, kwade sappen in het lichaam;
de ongeloovigen zijn in het lichaam van Christus <span lang="la" xml:lang="la">quomodo humores
mali</span>, bij Seeberg t. a. p. 45. En zoo spraken ook de
scholastieke en Roomsche theologen. <a id="ct_97"></a>Bellarminus bijv. tracht wel
aan te toonen, dat ook ongeloovigen leden der kerk zijn, maar
hij brengt het niet verder dan tot de bewering, dat zij het <span lang="la" xml:lang="la">aliquo
<span class="pagenum" id="Page_33">[33]</span>
modo</span> zijn, de eccles. mil. III 2; zij zijn alleen de corpore, niet
de anima ecclesiae; de boni zijn pars interior, de mali zijn pars
exterior van de kerk; de ongeloovigen zijn membra mortua, arida,
die alleen externa conjunctione met de kerk verbonden zijn; zij
behooren <ins id="cor_1" title="ingevoegd: „niet”">niet</ins> tot het rijk van Christus,
<span lang="la" xml:lang="la">quoad fidei professionem</span> maar
tot het rijk des duivels, <span lang="la" xml:lang="la">quantum ad morum perversitatem</span>; zij
zijn <span lang="la" xml:lang="la">filii propter formam pietatis, alieni propter amissionem virtutum</span>;
er mogen geen twee kerken zijn, er zijn toch twee partes
in de kerk, ib. III 9. En de Catech. Rom. zegt, dat er in de
strijdende kerk <span lang="la" xml:lang="la">duo hominum genera</span> zijn en dat er volgens de
Schrift kwade visschen in het net zijn en onkruid op den akker
en kaf op den dorschvloer, dwaze onder de wijze maagden en
onreine dieren in de ark, I 10 qu. 6. 7. In theorie wijkt dit
niet veel af van de leer der Reformatie; maar practisch zag het
er met de kerk tegen het einde der Middeleeuwen gansch anders
uit, en Rome voedt ook steeds het denkbeeld, dat uitwendig
lidmaatschap, historisch geloof, onderhouding van de geboden der
kerk en onderwerping aan den paus het wezen der kerk constitueeren.
<a id="ct_430"></a>Daartegen kwam de Hervorming in verzet en stelde zij
de onderscheiding over van zichtbare en onzichtbare kerk. Augustinus
had reeds gezegd van de naamchristenen, <span lang="la" xml:lang="la">quum intus
<i>videntur</i>, ab illa <i>invisibili</i> caritatis compage separati sunt</span>, de
bapt. III 19 bij Seeberg t. a. p. 42; en eigenlijk kan Rome tegen
deze onderscheiding geen bezwaar hebben en aanvaardt ze ook
zelve, inzoover zij in de ééne kerk <span lang="la" xml:lang="la">duo hominum genera, duas partes</span>
onderscheidt. Bellarminus handelt, de eccl. mil. III 10, over de
infideles occulti, en Möhler, Symb. § 49, prijst Luther, als deze de
kerk opvat als eene gemeenschap der heiligen en zegt, dat de
geloovigen, <span lang="de" xml:lang="de">die Unsichtbaren</span>, de dragers der zichtbare kerk zijn.
Maar de onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk kan verschillend
opgevat worden, boven <a href="#Page_18">bl. 18</a>. De meeste dezer opvattingen
zijn echter te verwerpen of komen althans niet in de dogmatiek
ter sprake. Onzichtbaar is de kerk niet te noemen, omdat Christus,
omdat de ecclesia triumphans, omdat de aan het einde der eeuwen
voltooide kerk thans niet voor ons waar te nemen valt; noch ook,
omdat de kerk op aarde in vele plaatsen en landen door ons niet
gezien wordt of in tijden van vervolging verborgen is of soms
van bediening van woord en sacrament verstoken is. De onderscheiding
van zichtbare en onzichtbare kerk is alleen op de ecclesia
<span class="pagenum" id="Page_34">[34]</span>
militans van toepassing en duidt dan aan, dat de kerk naar
hare geestelijke zijde of in hare ware leden onzichtbaar is. Beide
deze beteekenissen zijn bij Lutherschen en Gereformeerden ineengevloeid
en kunnen ook niet uit elkander gehouden worden. De
kerk is een voorwerp des geloofs. Het inwendig geloof des harten,
de wedergeboorte, de waarachtige bekeering, de verborgen
gemeenschap met Christus enz. zijn geestelijke goederen, die met
het natuurlijk oog niet waar te nemen zijn, en die toch aan de
kerk haar eigenlijke forma schenken. En aan geen enkelen mensch
heeft God den onfeilbaren maatstaf in handen gegeven, waarnaar
hij anderer geestelijk leven beoordeelen kan. <span lang="la" xml:lang="la">De intimis non judicat
ecclesia</span>. De Heere alleen kent degenen, die zijne zijn. Zoo is
het dus mogelijk en is het ook altijd in de christelijke kerk een
feit geweest, dat er kaf onder het koren school en hypocrieten
onder de ware geloovigen verborgen waren. De naam kerk, gebezigd
van de ecclesia militans, van de vergadering der geloovigen
op aarde, heeft daarom bij alle Christenen, zoo Roomsche als
Protestantsche, altijd een overdrachtelijken zin. Zij wordt zoo
geheeten, niet naar de ongeloovigen, die er zich in bevinden, maar
naar de geloovigen, die er het essentieele bestanddeel van vormen
en er het wezen aan geven. Het geheel wordt naar het deel genoemd.
Eene kerk is en blijft eene vergadering van ware Christgeloovigen.</p>

<p id="lmn_47-8" class="sep1">8. Zoo opgevat, kan de onderscheiding van zichtbare en
onzichtbare kerk door niemand gewraakt en moet zij veeleer door
allen worden erkend. Maar er is nog eene andere moeilijkheid
aan het begrip der kerk verbonden. De vergadering der geloovigen
op aarde is niet alleen charismatisch maar ook institutair
ingericht. Zij is niet alleen zelve het eigendom van Christus, maar
doet ook dienst, om anderen voor Christus te winnen. Zij is <span lang="la" xml:lang="la">coetus</span>,
doch ook <span lang="la" xml:lang="la">mater fidelium</span>; organisme doch ook instituut; doel en
middel tegelijk. De verhouding van de kerk als organisme tot
de kerk als instituut komt eerst in de volgende paragraaf, bij
de regeering der kerk, ter sprake. Want evenals het begrip <i>staat</i>
moeilijk te omschrijven is en dan eerst duidelijk wordt, wanneer
daarin volk en overheid onderscheiden en afzonderlijk behandeld
wordt, zoo is er van het begrip kerk dan alleen eene goede definitie
te geven, als tegen vereenzelviging van de vergadering der geloovigen
<span class="pagenum" id="Page_35">[35]</span>
met hare organisatie in het instituut gewaakt wordt, Turretinus,
Theol. El. XVIII 3, 10. Stahl, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenverfassung</span> 46.
Velen echter brengen de onderscheiding van de kerk als organisme
en als instituut met die in onzichtbare en zichtbare in verband
en geven daardoor aan deze laatste ongemerkt een zin, die haar
niet toekomt. Aan de eene zijde staan zij, die niet alleen de kerk
naar hare idee of de ecclesia triumphans maar ook de ecclesia
militans op aarde omschrijven als vergadering van de praedestinati
of electi (Wiclef), of van de perfecti (Pelagius volgens August.,
de haer. 88, de Anabaptisten volgens Calvijn, Inst. IV 1, 8 en
vele anderen), of van hen, qui <span lang="la" xml:lang="la">nunquam lapsi sunt</span> (Novatianus),
of ook van die leden der kerk, die ten avondmaal gaan (communicanten,
gelijk velen in Amerika de kerk opvatten). <a id="ct_662"></a>Aan de
andere zijde bevinden zich de Roomschen, die het zwaartepunt
der kerk uit de vergadering der geloovigen in het hierarchisch
instituut, in de <span lang="la" xml:lang="la">monarchia externa et suprema totius orbis</span> verleggen
en haar wezen veelmeer zoeken in de <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia docens</span> dan
in de <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia audiens</span>. En dien kant gaan ook uit allen, die, om
de ongeloovigen en hypocrieten althans eenigermate als ware leden
vast te houden, de kerk omschrijven als vergadering van geroepenen
(Melanchton, Löhe, Kliefoth enz.) of van gedoopten (Münchmeyer,
Delitzsch, Vilmar enz.). Beide deze beschouwingen zijn
eenzijdig en doen aan het wezen der kerk te kort. Op het eerste
standpunt wordt de kerk geheel en al onzichtbaar, blijft zij eene
idee en treedt niet in de werkelijkheid op. De verkiezing zonder
meer maakt iemand nog niet tot een lidmaat der kerk op aarde.
Wel behooren de uitverkorenen, die nog niet tot het geloof zijn
gekomen, tot de kerk, gelijk zij in de gedachte en het besluit
Gods bestaat; zij kunnen zelfs gezegd worden, potentia tot de
kerk te behooren, maar zij zijn er toch actu nog geen leden van.
En ook kan de kerk niet omschreven worden als vergadering van
volmaakten, van niet-gevallenen of van communicanten, want de
geloovigen bereiken in dit leven de volmaaktheid niet, zijn door
de beloften Gods niet tegen elken val gewaarborgd en zijn niet
tot het getal der avondmaalgangers beperkt. Evenmin is de tweede,
bovengenoemde omschrijving met het wezen der kerk in overeenstemming.
Want uitwendig lidmaatschap, roeping en doop zijn
geen bewijs van waarachtig geloof; velen worden geroepen, die
niet zijn uitverkoren; velen worden gedoopt, die niet gelooven;
<span class="pagenum" id="Page_36">[36]</span>
niet allen zijn Israel, die uit Israel zijn. Terwijl eerstgenoemden
dus tot geen zichtbare kerk komen, verwaarloozen laatstgenoemden
de onzichtbare kerk. Dan alleen komen deze beide tot haar
recht, wanneer de kerk opgevat wordt als vergadering van geloovigen.
Immers is het het oprechte, ware geloof, dat zalig maakt,
vergeving der zonden en eeuwig leven ontvangt. Dat geloof is een
zaak des harten, doch het blijft niet binnen den mensch besloten
maar openbaart zich naar buiten in belijdenis en wandel, Rom.
10:10, en belijdenis en wandel zijn teekenen van het inwendig
geloof des harten, Mt. 7:17, 10:32, 1 Joh. 4:2. Wel is waar
zijn ook geloof en belijdenis lang niet altijd in overeenstemming;
er is geloof, bijv. bij de kinderen der geloovigen, dat niet in
daden openbaar wordt, en er is een belijden, dat in het roepen
van Heere, Heere bestaat en niet uit waar geloof wordt geboren.
Maar toch heeft de opvatting van de kerk als vergadering van
geloovigen dit voor boven hare omschrijving als vergadering van
geroepenen en gedoopten, dat zij datgene handhaaft, waarop het
voor ieder mensch en voor heel de kerk aankomt. Niet het geroepen
en het gedoopt zijn beslist, maar wie geloofd zal hebben
en gedoopt zal zijn zal zalig worden, daarentegen die niet zal
geloofd hebben, ook al werd hij geroepen en gedoopt, zal verdoemd
worden, Mk. 16:16.</p>

<p id="lmn_47-8b">Hieruit volgt, dat de onderscheiding van de kerk als instituut
en organisme eene gansch andere is dan die in zichtbare en
onzichtbare kerk, en met deze niet vereenzelvigd mag worden.
Want instituut en organisme zijn beide benamingen van de
kerk naar hare zichtbare zijde. Men mag hierbij niet vergeten,
dat ook <ins id="cor_2" title="institnut">instituut</ins> en organisme der kerk, in het zichtbare
optredend, een onzichtbaren, geestelijken achtergrond hebben.
Want ambt en gave, bediening van woord en sacrament, broederliefde
en gemeenschap der heiligen berusten alle op werkingen,
die er uitgaan van het verheerlijkt Hoofd der gemeente
door den H. Geest. Afkeuring verdient daarom de voorstelling,
alsof het instituut als iets toevalligs en uitwendigs op mechanische
wijze aan de kerk als vergadering der geloovigen ware toegevoegd.
Maar toch denken wij bij de kerk als instituut en als
organisme in de eerste plaats aan de kerk naar hare zichtbare
zijde, dat is, aan de ambten en bedieningen, waarmede zij toegerust
is en aan de gemeenschap der heiligen, gelijk die in de
<span class="pagenum" id="Page_37">[37]</span>
broederliefde openbaar wordt. En juist in deze beide treedt de
kerk naar buiten zichtbaar op. <a id="ct_431"></a>Onjuist is daarom ook de meening,
dat de kerk alleen zichtbaar wordt in het instituut, in ambt en
bediening, in woord en sacrament, in eenigen vorm van kerkregeering.
Ook wanneer dit alles weggedacht wordt, is nochtans
de kerk zichtbaar. Want elk geloovige openbaart zijn geloof in
belijdenis en wandel op ieder terrein van het leven en alle geloovigen
saam staan met hun geloof en leven tegen de wereld over.
In den hemel is er geen ambt en bediening, geen woord en sacrament
meer en zal toch de kerk ten volle zichtbaar zijn. Zichtbaarheid
en onzichtbaarheid onderscheiden de kerk dus uit een
geheel ander gezichtspunt dan instituut en organisme. De laatste
onderscheiding zegt ons, waarin de kerk voor ons zichtbaar en
kenbaar wordt; de eerste leert, dat die zichtbare verschijning
eene onzichtbare, geestelijke zijde heeft, welke alleen Gode bekend
is. Daarmede is nu vanzelf ook gegeven, dat zichtbare en onzichtbare
kerk geen twee kerken zijn. Deze bedenking werd reeds door
de Donatisten tegen Augustinus ingebracht en is later door de
Roomschen tegen de Protestanten herhaald. Maar de aanklacht
berust op misverstand. Rome zelf erkent, gelijk boven aangetoond
is, dat er <span lang="la" xml:lang="la">duo hominum genera</span> in de kerk zijn, dat zij
<span lang="la" xml:lang="la">duas partes</span> heeft, en tracht nu wel aan te toonen, dat de ongeloovigen
<span lang="la" xml:lang="la">aliquo modo</span> tot de kerk behooren maar durft toch niet zeggen,
dat zij het wezen der kerk uitmaken. Feitelijk staat zij dus voor
dezelfde moeilijkheid als de Hervorming. Want dat de hypocrieten
<span lang="la" xml:lang="la">aliquo modo</span> tot de kerk behooren, is geen punt van verschil.
Ook de Protestanten erkennen, dat zij in ecclesia zijn en tot de
kerk behooren, gelijk de kwade ranken tot den wijnstok en het
kaf tot het koren. Alleen ontkennen zij, dat dezen aan de kerk haar
forma geven, want het oprechte geloof is het en niets anders, dat
zalig maakt en Christus inlijft. De ongeloovigen zijn dus het
wezen der kerk niet, zij zijn niet de ecclesia. Onzichtbare en
zichtbare kerk zijn dus ook volstrekt geen benamingen voor de
groep van ongeloovigen en van geloovigen, die er in eene kerk
zijn. In de kerk is over leer en leven de tucht te handhaven
naar des Heeren gebod; maar elke poging, om de geloovigen en
de ongeloovigen te scheiden, en eene <span lang="la" xml:lang="la">ecclesiola in ecclesia</span> op te
richten, is evenzeer met des Heeren gebod in strijd; Mt. 13:30
verbiedt dit niet, want de akker, daar bedoeld, is niet de kerk doch
<span class="pagenum" id="Page_38">[38]</span>
de wereld, vs. 38, maar het volgt daaruit, dat wij aan belijdenis
en wandel gebonden zijn en over het hart niet kunnen of mogen
oordeelen. Ongeloovigen maken dus evenmin het wezen van de
zichtbare als van de onzichtbare kerk uit; zij behooren tot de
kerk in geen van beide opzichten, al ontbreekt ons het recht en
de bevoegdheid, om hen van de geloovigen af te zonderen en
uit te werpen. Zelfs kan nog sterker gezegd worden, dat ook de
oude mensch, die in de geloovigen overblijft, niet tot de kerk
behoort. <a id="ct_158"></a>Daarmede heeft Schleiermacher nog geen gelijk, als hij
het wezen der kerk in werkingen des H. Geestes gelegen acht,
want de kerk is geen vergadering van werkingen maar van personen;
het zijn menschen, die door den H. Geest worden wedergeboren
en tot het geloof gebracht en die als zoodanig, als
nieuwe menschen, het wezen der kerk vormen. Maar toch, de
kerk is eene vergadering van geloovigen, en al wat niet uit het
geloof, uit den nieuwen maar uit den ouden mensch opkomt,
behoort niet tot de kerk en wordt daarom eenmaal buitengeworpen.
Zichtbare en onzichtbare kerk zijn om deze reden twee zijden
van eene en dezelfde kerk; het zijn dezelfde geloovigen, die de
eene maal beschouwd worden van de zijde des geloofs, dat in
het hart woont en Gode alleen zeker bekend is, en de andere
maal van de zijde der belijdenis en des levens, welke naar ons
toegekeerd en voor ons waarneembaar is. Omdat de kerk hier op
aarde wordende is, zijn deze beide zijden nooit, zelfs niet in de
zuiverste kerk, aan elkander gelijk. Er zijn altijd ongeloovigen
binnen, en geloovigen buiten de kerk; <span lang="la" xml:lang="la">multi lupi intus, multae
oves foris</span>. Het laatste was bijv. onder het <abbr title="Oude Testament">O. Test.</abbr> het geval met
Naäman den Syriër en geldt nu nog van allen, die om eene of
andere reden buiten de gemeenschap der geinstitueerde kerken
leven en toch het ware geloof deelachtig zijn. Maar dit alles doet
toch niets af van het feit, dat het wezen der kerk alleen in de
geloovigen ligt.</p>

<p id="lmn_47-9" class="sep1">9. Indien de kerk naar haar wezen eene vergadering van ware
Christgeloovigen is en deze alleen Gode bekend zijn, wordt de
vraag van gewicht, waaraan de kerk door ons kan worden gekend.
De Roomsche Christen heeft daarom vooral bezwaar tegen het
reformatorisch kerkbegrip, wijl het de zekerheid der kerk en dus
van de zaligheid zijner ziel ondermijnt en voor twijfel, verdeeldheid,
<span class="pagenum" id="Page_39">[39]</span>
onverschilligheid de deur opent. <a id="ct_98"></a>Bellarminus zegt het zoo
duidelijk mogelijk: <span lang="la" xml:lang="la">necesse est, ut nobis certitudine infallibili
constet, qui coetus hominum sit vera Christi ecclesia, nam cum
Scripturae traditiones et omnia plane dogmata ex testimonio
ecclesiae pendeant, nisi certissimi simus, quae sit vera ecclesia,
incerta erunt prorsus omnia.</span> Dit nu is onmogelijk, als het oprechte
geloof iemand alleen waarlijk tot lid der kerk maakt, want dit
kan nooit door ons zeker worden gekend, en eene cognitio conjecturalis
is onvoldoende, wij hebben hier een <span lang="la" xml:lang="la">certitudo infallibilis</span>
van noode, de eccl. mil. III c. 10, want <span lang="la" xml:lang="la">tenemur omnes sub
periculo mortis aeternae verae ecclesiae nos adjungere et in illa
perseverare</span>, ib. c. 12. De ware kerk moet daarom zoo visibilis
en palpabilis wezen, <span lang="la" xml:lang="la">ut est coetus populi Romani, vel regnum
Galliae aut respublica Venetorum</span>, ib. c. 2. Vandaar dat Bellarminus
alle krachten inspant, om de waarheid der Roomsche kerk
te bewijzen. Hij telt niet minder dan 15 notae op, n.l. <span lang="la" xml:lang="la">ipsum
catholicae ecclesiae nomen, antiquitas, duratio diuturna, multitudo
et varietas credentium, successio episcoporum, conspiratio in
doctrina cum ecclesia antiqua, unio membrorum inter se et cum
capite, sanctitas doctrinae, efficacia doctrinae, sanctitas vitae
primorum patrum, gloria miraculorum, lumen propheticum, confessio
adversariorum, infelix exitus eorum qui ecclesiam oppugnant,
felicitas temporalis</span>, de eccl. mil. IV c. 4-18. De Roomsche
theologen volgen dit voorbeeld, maar herleiden het vijftiental
notae gewoonlijk tot de vier, welke in het symbolum Nic.-Const.
worden genoemd, n.l. de unitas, sanctitas, catholicitas en apostolicitas,
Perrone, Prael. I 248. Liebermann, Instit. theol. I 255.
Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 372. Jansen, Prael. I 659.
Hettinger, Apol. 7<sup>te</sup> Aufl. IV 411, V 106. Daarbij verdient het
nog de aandacht, dat Rome in eigenlijken zin geen notae of
criteria heeft, waaraan de ware kerk kan gekend worden. Deze
onderstellen toch een maatstaf, die boven de kerk ligt en waarnaar
zij door ieder beoordeeld mag worden. <a id="ct_447"></a>En zulk een maatstaf
heeft Rome niet, want de Schrift is afhankelijk van de kerk, en
de kerk is zelve de hoogste maatstaf voor leer en leven. Notae
ecclesiae zijn bij Rome dus niets anders dan indicia, eigenschappen,
waarin de kerk uitkomt en zich openbaart. <a id="ct_656"></a>Bewijzen voor
de kerk zijn dezelfde als die voor het Christendom, want beide
zijn bij Rome één. En deze bewijzen maken de stelling, dat de
<span class="pagenum" id="Page_40">[40]</span>
Roomsche kerk de ware kerk is, wel niet evidenter veram maar
toch evidenter credibilem, ib. IV c. 3. Evenzoo spreekt het
Vaticanum, III c. 3: <span lang="la" xml:lang="la">Deus per Filium suum unigenitum Ecclesiam
instituit, suaeque institutionis manifestis notis instruxit, ut ea
tamquam custos et magistra verbi revelati ab omnibus posset
agnosci. Ad solam enim catholicam Ecclesiam ea pertinent omnia,
quae ad evidentem fidei christianae credibilitatem tam multa
et tam mira divinitus sunt disposita. Quin etiam Ecclesia per se
ipsa, ob suam nempe admirabilem propagationem, eximiam sanctitatem
et inexhaustam in omnibus bonis foecunditatem, ob
catholicam unitatem invictamque stabilitatem, magnum quoddam
et perpetuum est motivum credibilitatis et divinae suae legationis
testimonium irrefragabile.</span> Absoluut bewijsbaar is dus de waarheid
der kerk voor een ieder niet; dan toch zou de kerk geen articulus
fidei en het geloof niet vrij en verdienstelijk zijn. Er moet volgens
het Vaticanum bij het getuigenis, dat van de kerk uitgaat een
<span lang="la" xml:lang="la">efficax subsidium ex superna virtute</span> bijkomen. Feitelijk neemt
Rome daarmede hetzelfde subjectieve standpunt in als de Hervorming.
De motieven, hoe sterk ook, kunnen niet metterdaad
bewegen tot het geloof. Het is Gods Geest alleen, die iemand
inwendig vast en zeker overtuigen kan van de waarheid der
Goddelijke openbaring. De diepste grond voor het geloof is ook
bij Rome niet de Schrift of de kerk, maar het lumen interius.
Rome heeft met zijne onfeilbare kerk en zijn onfeilbaren paus
principieel niets vóór boven de kerken der Hervorming, want
kerk en paus zijn, hoe zichtbaar ook, toch articuli fidei, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">dl. I</a>
425. 426. 486-489.</p>

<p>De kenteekenen, die Rome voor de ware kerk opgeeft, zijn dan
ook in geen enkel opzicht duidelijker en krachtiger dan de zuivere
bediening van het woord, welke door de Hervorming als kenteeken
der kerk werd erkend. Sommige van de kenteekenen, door
<a id="ct_99"></a>Bellarminus genoemd, zijn van zeer ondergeschikte waarde. De
wondergave is volstrekt geen afdoend bewijs voor de waarheid
der leer, welke iemand verkondigt, Deut. 13:1, 2, Mt. 7:22,
23, 24:24 enz. cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 429v.; het ongelukkig uiteinde van
de vijanden en vervolgers der kerk is meestentijds slechts eene
legende, gelijk ook Roomschen thans erkennen, Nik. Paulus,
Luthers Lebensende, Freiburg 1898; en de aardsche voorspoed
der kerk is altijd tijdelijk, wisselt met vervolging en
<span class="pagenum" id="Page_41">[41]</span>
onderdrukking af, en kan even goed als een bewijs tegen de waarheid
der kerk worden aangevoerd, Mt. 5:10, 16:24, Joh. 16:33,
Hd. 14:22, 2 Tim. 3:12. <a id="ct_436"></a>Bij andere kenmerken hangt alles
af van den zin, waarin zij worden verstaan; de naam katholiek
wordt ook door Protestantsche kerken aangenomen en is op zichzelf
evenmin een bewijs voor de waarheid der Roomsche kerk, als
de naam Christus, dien de valsche Christussen zich toeeigenen,
Mt. 24:24, of de naam Israel of Abrahams zaad, waarop de
Joden zich verhoovaardigden, Joh. 8:33, Rom. 9:6; de oudheid,
de historische continuiteit en de onafgebroken successie zijn niet
alleen aan Rome, maar ook aan andere kerken, bijv. de Grieksche
eigen, en bewijzen op zichzelf evenmin iets voor de waarheid der
Roomsche kerk als zij dat deden voor die van de Joodsche gemeente
in Jezus’ dagen; de eenheid en de katholiciteit zijn
pretensies van Rome, welke het feit niet kunnen te niet doen,
dat er millioenen Christenen leven buiten haar; er is niet maar
ééne kerk, er zijn vele kerken, en er is geen enkele, die alle
geloovigen omvat. De overige kenmerken, overeenstemming met
de leer der apostelen, heiligheid der leer, vernieuwende kracht,
welke van haar uitgaat, heilig leven van velen harer belijders,
komen volstrekt niet alleen aan Rome maar ook aan vele andere
kerken toe, en zijn aan dezelfde bedenkingen onderhevig, als
welke door de Roomschen tegen de Protestantsche kenteekenen
worden ingebracht en straks besproken worden. Cf. Beza, de eccl.
cath. notis, Tract. theol. III 132. Polanus, Synt. p. 532 sq.
Amesius, Bellarminus enervatus II 56-72. Maresius, Syst. theol.
XVI 23 sq. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 13. Mastricht,
Theol. VII 1, 34. Moor VI 50. M. Vitringa IX 1 p. 98. Gerhard,
Loc. XXII c. 10. 11. Quenstedt, Theol. IV 503. De
Roomsche kerk verheugt zich daarbij wel in hare eenheid en
wijst met zelfbehagen op de verdeeldheid van het Protestantisme.
Maar zij betaalt deze vreugde met een duren prijs. Ten eerste
is het gedwongen, om het wezen der kerk hoe langer hoe meer
van de vergadering der geloovigen op het instituut der hierarchie,
d. i. ten slotte op den paus over te dragen. Met meer recht, dan
Lodewijk XIV kon zeggen: <span lang="fr" xml:lang="fr">l’état c’est moi</span>, kan de paus verklaren:
de kerk ben ik. <span lang="la" xml:lang="la">Ubi papa, ibi ecclesia.</span> Als dan ook bij de kerk,
gelijk behoort, niet eens aan het instituut maar aan de vergadering
der geloovigen gedacht wordt, is de verdeeldheid in de Roomsche
<span class="pagenum" id="Page_42">[42]</span>
kerk niet zoo veel minder dan in de Protestantsche kerken. Het
verschil is alleen, dat Rome, in de coelibataire hierarchie hare
kracht zoekend, in de kerk alle richtingen en meeningen stil
naast elkaar laat bestaan en aan hare leden, zelfs de ongeloovigste,
de energie, den vrijheids- en den waarheidszin ontneemt, om met
de kerk en hun eigen onware positie te breken. <a id="ct_666"></a>Ten tweede betaalt
Rome die vreugde met den duren prijs van het extra <span lang="la" xml:lang="la">ecclesiam
nulla salus</span>. De leer der Schrift, dat de zaligheid gebonden is
aan het geloof in Christus, werd spoedig tegenover schisma en
haeresie zoo verstaan, dat ieder, die de zaligheid in Christus
deelachtig wilde worden, verbonden moest zijn met den bisschop,
Ign. ad Eph. 4. 5. Phil. 3. Trall. 7. Wie behouden willen
worden, moeten vluchten in de heilige kerken Gods, Theoph. ad
Autol. II 14. <span lang="la" xml:lang="la">Sola catholica ecclesia est, quae verum cultum
retinet. Hic est fons veritatis, hoc domicilium fidei, hoc templum
Dei; quo si quis non intraverit vel a quo si quis exiverit, a spe
vitae ac salutis aeternae alienus est</span>, Lact., Inst. div. IV 30.
Dikwijls gebruikten de kerkvaders voor de kerk het beeld van
de ark, en inzonderheid Cyprianus bediende zich daarvan, om
het <span lang="la" xml:lang="la">extra ecclesiam nulla salus</span>, boven allen twijfel te verheffen,
bijv. de unit. eccl. 6 Ep. 69, 2. 74, 11. Augustinus
had geen andere meening: <span lang="la" xml:lang="la">manifestum est, eum qui non est in
membris Christi, christianam salutem habere non posse</span>, de unit.
eccl. 2. Buiten de kerk kan iemand alles meenemen, <span lang="la" xml:lang="la">sed nunquam
nisi in ecclesia catholica salutem potest invenire</span>, Super gestis e.
Emerito. Concilies en pausen hebben deze leer bekrachtigd. Het
vierde Lateraan-concilie verklaarde in c. 1, dat er ééne katholieke
kerk der geloovigen is, buiten welke volstrekt niemand zalig
wordt. Trente zeide, dat het zonder het katholieke geloof onmogelijk
is, Gode te behagen, Sess. 5. Bonifacius VIII sprak uit,
dat onderwerping aan den paus de necessitate salutis was. Eugenius
IV leerde, dat niemand buiten de katholieke kerk het eeuwig
leven deelachtig kan worden. En Pius IX verklaarde in de allocutie
van 9 Dec. 1854: <span lang="la" xml:lang="la">tenendum ex fide est, extra apostolicam Romanam
ecclesiam salvum fieri neminem posse</span>. Rome moet daarom
intolerant zijn, zij kan geen kerken naast zich erkennen; zij is
zelve de eenige kerk, de bruid van Christus, de tempel des H.
Geestes. Toch zijn de feiten ook Rome te machtig geworden.
Duizenden en millioenen hebben in den loop der eeuwen de
<span class="pagenum" id="Page_43">[43]</span>
gemeenschap met de Roomsche kerk verbroken, Novatianen, Donatisten,
Grieksche Christenen, Arianen, Monophysieten, Monotheleten,
vele secten in de Middeleeuwen en dan in de zestiende eeuw meer
dan de helft der Christenheid. En al heeft Rome door de contrareformatie
veel teruggewonnen, toch telt het thans van de 500
millioen Christenen ternauwernood de helft en gaat in getalsterkte
eer achter- dan vooruit. Tegenover deze feiten is het niet vol
te houden, dat er buiten de Roomsche kerk geen zaligheid is.
Het valt Roomschen zelf moeilijk, aan deze leer getrouw te
blijven; velen zijn tot concessiën geneigd. Zij maken onderscheid
tusschen hen, die bewust, opzettelijk, pertinaciter en daarom
culpabiliter de kerk verlaten, en hen, die meegesleept en verleid
worden, bona fide buiten de kerk zijn en voto, desiderio, animo
nog tot de kerk, ad animam ecclesiae behooren. In dienzelfden
geest werd door den Roomschen stoel de stelling van Bajus
verworpen; <span lang="la" xml:lang="la">infidelitas pure negativa in his, quibus Christus non
est praedicatus, peccatum est</span>, en sprak Pius IX in de allocutie
van 9 Dec. 1854 uit: <span lang="la" xml:lang="la">pro certo habendum esse, eos qui verae
religionis ignorantia laborant, si ea invincibilis set. nulla posse
hujus rei culpa obstringi.</span> Bellarminus, de eccl. mil. III c. 3. 6.
Perrone, Prael. I 331. Klee, Dogm. I 141. Jansen, Prael.
I 344. Schanz, Apol. III 188. Dublanchy, <span lang="la" xml:lang="la">De axiomate: extra
ecclesiam nulla salus</span>, dissertatio theologica. Bar-le-Duc, Contant-Laguerre
1895.</p>

<p id="lmn_47-10" class="sep1">10. Voor het Protestantisme had de leer van de kenteekenen
der ware kerk eene geheel andere beteekenis. Door de Hervorming
werd de eenheid der Westersche Christenheid voorgoed verbroken
en kwamen verschillende kerken naast en tegenover elkander te
staan. De Hervormers hadden te betoogen, dat de kerk van Rome
de ware niet was, en dat de kerken der Reformatie aan het wezen
der kerk, gelijk de Schrift het omschreef, beantwoordden. Hun
reformatorische daad onderstelde, dat de kerk niet was <span lang="grc" xml:lang="grc">αὐτοπιστος</span>,
dat zij dwalen en afwijken kon, en dat er een hooger gezag was
waaraan ook zij zich te onderwerpen had. En dat kon niet anders
zijn dan de H. Schrift, het Woord Gods. <a id="ct_803"></a>Eenparig gingen daarom
alle Hervormers tot de Schrift terug, zagen in haar ook den
maatstaf der kerk, en bepaalden dienovereenkomstig de kenmerken,
waaraan de ware kerk van de valsche te onderscheiden was. In
<span class="pagenum" id="Page_44">[44]</span>
de opgave dier notae was er wel eenig verschil. In zijn geschrift
<span lang="de" xml:lang="de">Von den Concilien und Kirchen</span> telde <a id="ct_138"></a>Luther er zeven op: zuivere
bediening van het woord, van den doop, van het avondmaal, van
de sleutelen, wettige keuze van de dienaren, het openbare gebed
en onderwijs, en het kruis; maar elders noemde hij er maar
twee, zuivere bediening van woord en sacrament. En zoo deden
ook <a id="ct_145"></a>Melanchton in de Conf. Aug. art. 8 en in de Loci, en latere
Luthersche theologen, Gerhard, Loc. XXII § 131. Quenstedt, Theol.
IV 503; alleen voegde Melanchton in het Examen ordinandorum
aan deze twee nog een derde vrij hiërarchisch kenmerk toe:
<span lang="la" xml:lang="la">obedientia ministerio debita juxta evangelium</span>. Van de
<a id="ct_369"></a>Gereformeerden gaven sommigen, zooals Beza, Sohnius, Alsted, Amesius,
Heidanus, Maresius één kenteeken op, de zuivere bediening des
woords; anderen, zooals Calvijn, Bullinger, Zanchius, Junius,
Gomarus, Mastricht, Marck e. a. twee, n.l. zuivere bediening
van woord en sacrament; velen, zooals Conf. Gall., Belg, Scot. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
Hyperius, Martyr, Ursinus, Trelcatius, Walaeus, Amyraldus,
Heidegger, Wendelinus, voegden er als derde nog de rechte bediening
der tucht of de heiligheid des levens aan toe. Maar
terecht merkten Alsted, Alting, Maresius, Hottinger, Heidanus,
Turretinus, Mastricht e. a. op, dat dit meer een verschil in
naam dan in de zaak was, en dat er eigenlijk maar één kenteeken
is, n.l. het ééne en zelfde woord, dat dan op verschillende
wijze, in prediking, onderricht, belijdenis, sacrament, leven enz.
bediend en beleden wordt, M. Vitringa IX 1 p. 101-109. Dat
de Hervorming in het Woord Gods terecht het kenteeken der
kerk zocht, is met de Schrift in de hand aan geen twijfel onderhevig.
Immers, zonder woord Gods is er geen kerk, Spr. 29:18,
Jes. 8:20, Jer. 8:9, Hos. 4:6; door woord en sacrament vergadert
Christus zijne kerk, Mt. 28:19, die op de leer van apostelen
en profeten gebouwd is, Mt. 16:18, Ef. 2:20; door het woord
wederbaart Hij, 1 Petr. 1:23, Jak. 1:18, werkt Hij het geloof,
Rom. 10:14, 1 Cor. 4:15, reinigt en heiligt Hij, Joh. 15:3,
Ef. 5:26. En zij, die alzoo door het woord Gods zijn wedergeboren
en vernieuwd, hebben de roeping om Christus te belijden,
Mt. 10:32, Rom. 10:9, hooren zijn stem, Joh. 10:27, bewaren
zijn woord, Joh. 8:31, 32, 14:23, beproeven de geesten, 1 Joh.
4:1, vermijden wie deze leer niet brengt, Gal. 1:8, Tit. 3:10,
2 Joh. 9. Het woord is inderdaad de ziel der kerk, Calvijn,
<span class="pagenum" id="Page_45">[45]</span>
Inst. IV 12, 1. Alle dienst in de kerk is een dienst des woords.
God geeft zijn woord aan de kerk, en deze neemt het aan,
bewaart, bedient, onderwijst het, belijdt het voor God, voor
elkander, voor de wereld in woord en in daad. In het ééne kenteeken
des woords zijn de andere als nadere toepassingen begrepen.
Waar Gods woord recht gepredikt wordt, daar wordt ook het
sacrament zuiver bediend, de waarheid Gods naar de meening
des Geestes beleden, de handel en wandel naar Gods getuigenis
ingericht. Zelfs Rome kan niet ontkennen, dat Gods woord het
kenteeken der kerk is. Gerhard, Loc. XXII § 138 haalt vele
kerkvaders aan, die klaar en duidelijk dit <ins id="cor_3" title="uitsprekcn">uitspreken</ins>. Zoo zegt
Tertullianus: <span lang="la" xml:lang="la">illae sunt verae ecclesiae, quae tenent quod ab
apostolis receperunt</span>, de praescr. 21. Vroeger, zegt Chrysostomus
op Mt. 24:15, kon op velerlei wijze aangetoond worden, welke
de kerk van Christus was, maar sedert de ketterijen zijn ingeslopen,
is dit niet anders aan te wijzen dan door de Schriften;
die Schriften toch, verklaart hij, hom. 33 in Act. Ap., zijn eenvoudig
en waar, zoodat het gemakkelijk valt daarnaar te oordeelen,
welke leer de ware is. Herhaaldelijk spreekt Augustinus
in dezen geest: <span lang="la" xml:lang="la">inter nos et Donatistas quaestio est, ubinam sit
ecclesia. Quid ergo facturi sumus? in verbis Donati eam quaesituri
an in verbis capitis sui Domini Jesu Christi? Puto, quod in
illius verbis eam quaerere debeamus, qui veritas est et optime
novit corpus suum, novit enim qui sunt ejus</span>, de unit. eccl. 2.
<a id="ct_100"></a>Bellarminus zelf omschrijft de kerk als <span lang="la" xml:lang="la">coetus hominum ejusdem
Christianae fidei professione et eorundem sacramentorum communione
colligatus</span> enz., neemt de sanctitas doctrinae onder de
kenteekenen der kerk op, ib. IV 11, en geeft toe, dat in sommige
gevallen, indien de Schrift als Gods woord aangenomen wordt,
de Schrift bekender is dan de kerk en hare waarheid bewijst,
ib. IV 2. Bij beantwoording der vraag, welke de onderscheidende
kenmerken der kerk zijn, moet ook Rome de Schrift gebruiken
als bewijsgrond, indien zij niet bij een <span lang="la" xml:lang="la">sic volo, sic jubeo, stat
pro ratione voluntas</span> wil blijven staan, cf. anderen nog bij Gerhard
ib. § 139. Turretinus, Theol. El. XVIII 12, 16. Scheeben-Atzberger,
Dogm. IV 375.</p>

<p>Toch verwerpt Rome de kenteekenen, welke de Reformatie
voor de ware kerk aangaf. Bellarminus brengt er ten eerste tegen
in, dat zuivere bediening van het woord hoogstens alleen aanwijst,
<span class="pagenum" id="Page_46">[46]</span>
<i>waar</i>, maar niet, <i>welke</i> de ware kerk is, d. i. wie de ware geloovigen
zijn, die toch alleen naar de Protestantsche definitie het
wezen der kerk uitmaken, de eccl. IV 2. Deze bedenking is tot
op zekere hoogte juist, maar feitelijk ook zonder bezwaar. Want
het is ons volstrekt niet noodig, om met onfeilbare zekerheid te
weten, wie ware geloovigen zijn; daarvoor bijv. met J. Müller,
Dogm. Abh. 346 f. onfeilbare kenteekenen op te zoeken, leidt
op het dwaalspoor der Donatisten. De zuivere bediening van het
woord is geen kenmerk van het oprechte geloof der individueele
leden maar van de kerk als vergadering der geloovigen. De
belofte Gods n.l., Jes. 55:11, 2 Cor. 2:15, 16 enz. staat er
ons borg voor, dat het woord Gods allerwege, waar het gepredikt
wordt, zijne werking zal doen en niet ledig zal wederkeeren.
<span lang="de" xml:lang="de">Gottes Wort kann nicht <ins id="cor_4" title="one">ohne</ins> Gottes Volk sein,
wiederum Gottes Volk kann nicht <ins id="cor_5" title="one">ohne</ins> Gottes Wort sein</span> (Luther). Daarom noemden
de Reformatoren als eerste en voornaamste kenteeken der kerk
niet de belijdenis en het leven der geloovigen, maar de bediening
van woord en sacrament. De geloovigen toch, die het wezen
der kerk uitmaken, worden op tweeërlei wijze openbaar, in de
bediening van woord en sacrament, die onder hen plaats heeft
en in belijdenis en wandel, waardoor zij zich van de wereld
en ook van andere kerken onderscheiden, d. i. in de kerk als
instituut en in de kerk als organisme. De aard der zaak brengt
mede, dat het kenteeken, dat aan de bediening van woord en
sacrament, aan de kerk als instituut ontleend wordt, een onbedriegelijker,
vaster, bestendiger, duurzamer karakter draagt, dan
dat, hetwelk in belijdenis en leven der geloovigen gevonden wordt.
Aan het laatste kan veel ontbreken, zonder dat daarom het eerste
ophoudt te bestaan. De Roomsche kerk bewijst dit in zeer sterke
mate, maar het geldt toch ook van de Protestantsche kerken.
Van hoeveel belang een zuivere belijdenis en een heilige wandel
der geloovigen ook zij, hoofdzaak voor een iegelijk blijft de
zuivere bediening van woord en sacrament. Daarom behoort dit
als eerste en voornaamste kenteeken der kerk te gelden. Maar
de Gereformeerden legden er toch terecht nadruk op, dat de kerk
als vergadering der geloovigen niet alleen in het instituut, maar
ook in het geloof, in het vlieden der zonden, in het najagen
der gerechtigheid, in de liefde tot God en den naaste, in de
kruisiging des vleesches openbaar wordt. Ned. Gel. 29. De
<span class="pagenum" id="Page_47">[47]</span>
zuivere bediening des woords sluit ook in de toepassing der
kerkelijke tucht.</p>

<p id="ct_439">Eene andere bedenking van Bellarminus luidt, dat de zuivere
bediening des woords een veel te algemeen en te onduidelijk
kenteeken is, dan dat de ware kerk daarnaar beoordeeld worden
kan. Immers laat de bediening des woords eenerzijds in ware
kerken, zooals bijv. te Corinthe en in Galatië, dikwerf aan zuiverheid
nog veel te wenschen over, en is zij andererzijds in kettersche
en sectarische kerken niet ten eenenmale teloor gegaan. Socinianen
en Remonstranten redeneerden op dezelfde wijze en bestreden de
noodzakelijkheid en de profijtelijkheid van kenmerken, waaraan
de ware kerk te onderkennen was, Cat. Rac. qu. 489. Episcopius,
Disp. III 28 Op. II 2 p. 459. <a id="ct_636"></a>En hoewel Lutherschen en Gereformeerden
in den eersten tijd zeer kras staande hielden, dat zij
de ware kerk waren, maakte de toenemende onzuiverheid van
eigen kerken en het optreden van andere kerken naast de hunne
het hoe langer hoe moeilijker, om deze bewering in al hare
strengheid te handhaven. Ja, van den beginne aan was de houding,
welke de Protestantsche kerken tegenover de Roomsche kerk aannamen,
eene gansch andere dan omgekeerd. Rome kan secten
maar geen kerken naast zich erkennen, Hettinger, Apol. d. Christ.
V<sup>7</sup> 118. Doch de Protestanten, schoon de kerkelijke hierarchie
van Rome beslist verwerpende, bleven het christelijke in Rome’s
kerk ten volle erkennen. Hoe bedorven Rome ook zij, er zijn toch
nog <span lang="la" xml:lang="la">vestigia ecclesiae, ruinae dissipatae ecclesiae</span> in, er is nog
<span lang="la" xml:lang="la">aliqua ecclesia, licet semirupta</span>, in het pausdom overgebleven, Calvijn,
Inst. IV 2, 11, cf. Op. ed. Schippers VIII 111. 309. IX Epist.
51. 57. Beza, Tract. theol. III 145. 192. Bullinger, Huijsboeck
1612 p. 206. 207. Zanchius, Op. II in de praef. vóór de natura
Dei. Polanus, Synt. 535. cf. 496. Polanus a Polansdorf. Part.
Theol. p. 196. Junius, Op. II 1018-1023. Alsted, Theol. schol.
696. Voetius, Desp. causa papatus 699-703. Mastricht, Theol.
VII 1, 25. Turretinus XVIII 14, 24. 27. De Hervorming was
eene afscheiding <span lang="la" xml:lang="la">ab ecclesia Romana et Papali</span>, maar niet
<span lang="la" xml:lang="la">a vera ecclesia</span>, Turretinus, XVIII 15, 8. Id. <span lang="la" xml:lang="la">de
necessaria secessione nostra ab ecclesia Romana, et impossibili cum ea syncretismo</span>,
achter zijne Disp. de satisf. Christi 1691 en andere anti-Roomsche
geschriften bij Vitringa IX 1 p. 116. Moor VI 58. Voorts waren
of werden althans de Hervormers zich spoedig ervan bewust, dat
<span class="pagenum" id="Page_48">[48]</span>
de zuivere bediening van woord en sacrament niet als een absoluut
kenmerk gelden kon. <a id="ct_103"></a>Calvijn waarschuwt ten sterkste tegen alle
willekeurige <a id="ct_182"></a>afscheiding. Al ontbreekt er iets aan de zuiverheid
der leer of der sacramenten, al laat de heiligheid des levens en
de trouw der dienaren veel te wenschen over, men mag daarom
niet aanstonds de kerk verlaten. Eerst als de summa necessariae
doctrinae, de praecipua religionis doctrina voor de leugen ingeruild
wordt, is scheiding plicht, Inst. IV 2, 12-16. 2, 1. Comm.
op Mt. 13:40, 41. 2 Thess. 3:6. Toen later het bederf in de
staatskerken toenam en velen tot scheiding zich gedrongen voelden,
kwamen de meeste leeraars op dezelfde gronden tegen het separatisme
in verzet, Voetius, Pol. Eccl. IV 488. Brakel, Red. Godsd.
c. 25. V. d. Waeyen en Witsius, Ernstige betuiginge der Geref.
kercke aan hare afdwalende kinderen 1670. Koelman, Hist. Verhaal
nopende der Labadisten scheuring en velerleye dwalingen met
de wederlegging derzelver, 2 deelen, Amst. 1683-84, cf. Hoe
oordeelt de H. S. en hoe oordeelen de Geref. vaderen over
Scheiding en Doleantie bij J. Campen te Sneek. Allen zagen zich
gedrongen, om met Calvijn te erkennen, dat er in de ware kerk
veel onzuivers in leer en leven voorkomen kan, zonder dat dit
recht tot afscheiding geeft, en dat er in de gescheiden kerken
dikwerf veel goeds wordt gevonden. Zoo onderging het begrip
ware en valsche kerk eene belangrijke wijziging. Aan de eene
zijde moest men toegeven, dat eene ware kerk in absoluten zin
hier op aarde onmogelijk is; er is geen enkele kerk, die volstrekt
en in alle deelen, in leer en leven, in bediening van woord en
sacrament aan den eisch Gods beantwoordt. En aan den anderen
kant werd het duidelijk, dat er ook eene valsche kerk in absoluten
zin niet bestaan kan, wijl zij dan geen kerk meer ware; al was
Rome eene valsche kerk, in zoover ze pauselijk was, er waren toch
nog vele overblijfselen der ware kerk in. Er was dus onderscheid
tusschen vera en pura ecclesia, Polanus, Synt. p. 532. Alsted,
Theol. schol. 601 sq. Synopsis 40, 37. Maresius XVI 20, Vitringa
IX 1. 79. Ware kerk werd de naam, niet voor ééne kerk met
uitsluiting van alle andere, maar voor velerlei kerken, die de hoofdwaarheden
des Christendoms, de fundamenteele artikelen, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a>
520v. nog vasthielden, doch overigens in graden van zuiverheid
zeer verre van elkander afweken; en valsche kerk werd de naam
van de hierarchische macht van bijgeloof of ongeloof, welke in de
<span class="pagenum" id="Page_49">[49]</span>
plaatselijke kerken zich opwierp en zichzelve en hare ordinantiën
meer macht en autoriteit toeschreef dan den Woorde Gods,
Ned. Gel. 29.</p>

<p id="lmn_47-11" class="sep1">11. Deze ontwikkeling van het kerkbegrip, die in de geschiedenis
zelve valt waar te nemen, heeft hare onmiskenbare schaduwzijde;
het denkbeeld van een eenig, alle geloovigen omvattend
kerkinstituut is er voorgoed door verstoord. Ook is het niet te
ontkennen, dat de eindelooze gedeeldheid van de belijders van
Christus aan de wereld eene oorzaak biedt van vreugde en spot,
en haar een reden geeft voor haar ongeloof aan den Gezondene
des Vaders, wijl zij de eenheid der geloovigen in Christus niet
ziet, Joh. 17:21. Wij kunnen ons als Christenen niet diep genoeg
verootmoedigen over de scheuring en tweedracht, die alle eeuwen
door in de kerk van Christus heeft bestaan; zij is eene zonde
tegen God, in strijd met de bede van Christus, en veroorzaakt
door de duisternis van ons verstand en de liefdeloosheid van ons
hart, cf. Gunning, De eenheid der kerk 1896. Hooger dan de
kerk 1897. Rekenschap 1898. En het is te begrijpen, dat vele
Christenen zich telkens weer hebben laten verleiden tot de poging,
om die vurig begeerde eenheid der kerk van Christus, hetzij door
gewelddadige middelen, vooral door den sterken arm der overheid,
of op kunstmatige wijze, door syncretisme en fusie, tot stand
te brengen of in stand te houden, cf. bijv. J. von Döllinger,
<span lang="de" xml:lang="de">Ueber die Wiedervereinigung der christl. Kirchen</span>, Leipzig Mohr
1897. Maar ter anderer zijde mogen wij toch ook niet vergeten,
dat de mislukking van al deze pogingen ons iets te leeren heeft.
De historie is evenals de natuur een werk Gods; zij gaat niet
buiten zijne voorzienigheid om; Christus is door zijne opstanding
en hemelvaart verheven tot Koning aan des Vaders rechterhand
en zal dat blijven, totdat al zijne vijanden onder zijne voeten
gelegd zijn. Hij regeert, ook over de verdeeldheden en scheuringen
van zijne kerk op aarde. En zijne bede om hare eenheid is niet
voortgevloeid uit onbekendheid met hare geschiedenis noch ook
uit onmacht tot hare regeering; in en door de verdeeldheid heen
wordt zij dagelijks verhoord en hare volkomen vervulling tegemoet
gevoerd. De diepe, geestelijke zin, waarin de eenheid zijner discipelen
door Jezus opgevat wordt, sluit juist alle gewelddadige
of kunstmatige poging tot hare invoering uit. Christus, die er
<span class="pagenum" id="Page_50">[50]</span>
om bad, kan ook alleen haar tot stand brengen; zijne bede is
waarborg, dat zij in Hem reeds bestaat en te zijner tijd uit Hem
ook in alle geloovigen openbaar worden zal. Daarom hebben wij
tot recht verstand van de gedeeldheid der kerk van Christus,
het volgende te bedenken: 1<sup>o</sup> Alle scheiding en scheuring, die
er thans in de kerk van Christus bestaat, dagteekent principieel
reeds uit den apostolischen tijd. In weerwil dat de kerken om
allerlei redenen toen veel meer geestelijk één zich gevoelden,
dan thans zelfs tusschen kerken van dezelfde belijdenis het geval
is, waren zij in velerlei opzicht onderscheiden. De apostelen te
Jeruzalem en Paulus, de gemeenten uit de Joden en uit de
Heidenen, gingen op vele en zelfs belangrijke punten uiteen; het
kwam tusschen Petrus en Paulus, Gal. 2:11, tusschen Paulus
en Barnabas, Hd. 15:39 tot een ernstig verschil; ketterijen en
scheuringen van allerlei aard kwamen ook toen reeds voor,
1 Cor. 1:10, 11:18, 19 enz.; de gemeente van Corinthe was
in partijen verdeeld, zag het schandelijk leven van een der broederen
stilzwijgend aan, en geloofde voor een deel zelfs niet aan een
zoo beteekenisvol feit, als de lichamelijke opstanding van Christus
en de geloovigen; en de gemeenten van Klein-Azië waren enkele
tientallen van jaren, nadat zij door Paulus gesticht werden, verre
gezonken beneden het eerst door haar in leer en leven ingenomen
standpunt. 2<sup>o</sup> Deze scheidingen en scheuringen in den apostolischen
tijd maken daarom nog niet zoo diepen indruk, wijl wij het in
het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> altijd in de eerste plaats te doen hebben met plaatselijke
kerken. Er was nog niet anders dan een geestelijke band,
die alle gemeenten verbond. Maar toen in de kerk van Christus
de hierarchie zich ontwikkelde en deze zichzelve voor het wezen
der kerk hield, toen is het deze valsche, onchristelijke kerkidee
geweest, die alle eeuwen door de scheuringen en ketterijen uitgelokt
en vele ware geloovigen van zich vervreemd heeft. Overal
waar en in dezelfde mate als de hierarchie zich ontwikkeld heeft,
in de Roomsche, de Grieksche, de Anglikaansche kerk, daar zijn
telkens weer de secten opgestaan en hebben, indien zij niet gewelddadig
onderdrukt en uitgeroeid werden, de officieele kerk
teruggedrongen en zijn haar menigmaal boven het hoofd gegroeid.
De hierarchische kerkidee, die allereerst op de eenheid der Christenheid
bedacht is, heeft juist alle eeuwen door de verdeeldheid
bevorderd en scheuring veroorzaakt. En het Protestantisme
<span class="pagenum" id="Page_51">[51]</span>
verloochent zijn beginsel, indien het de eenheid der Christenheid
zoekt te handhaven door eenigen hierarchischen dwang. <a id="ct_804"></a>3<sup>o</sup> Juist
wijl het woord het kenteeken der kerk is en er geen onfeilbare
uitlegging van dat woord bestaat, is aan ieder mensch door
Christus zelven de vrijheid gegeven, om dat woord voor zichzelven
te verstaan, gelijk hij het inziet. Zedelijk is hij daarbij natuurlijk
wel aan Christus gebonden, en ieder zal voor zichzelven moeten
verantwoorden, hoe hij het woord van Christus verstaan en beoefend
heeft. Maar tegenover zijne medemenschen en medechristenen
staat hij volkomen vrij. Rome vreest deze vrijheid, en werpt
aan het Protestantisme zijn individualisme, subjectivisme en
sectarisme voor den voet. Maar wat de zwakheid van Rome is,
wijl het zichzelf door hierarchische middelen in stand houden
moet, dat is de kracht van het Protestantisme, wijl geen schepsel
maar Christus zelf zijne kerk regeert. Het is volkomen waar, dat,
indien het woord kenteeken der kerk is en allen menschen in
handen gegeven wordt, ieder daarmede het recht ontvangt, om
over de kerk te oordeelen en, indien hij het goedvindt, van haar
te scheiden. Maar deze vrijheid is volkomen te eerbiedigen en
door geen staat of kerk te belemmeren. Zelfs het schrikkelijk
misbruik, dat er van gemaakt kan worden en gemaakt is, mag geen
oogenblik tot afschaffing van het gebruik verleiden. 4<sup>o</sup> De gedeeldheid
der kerk van Christus heeft zonder twijfel in de zonde
haar oorzaak; in den hemel is er geen plaats meer voor. Maar
toch is daarmede niet alles gezegd. God heeft in de eenheid de
verscheidenheid lief. Verscheidenheid was er onder alle schepselen,
ook toen er nog geen zonde was. Door de zonde is zij ontaard
en verbasterd, maar in zichzelve is zij goed en ook voor de kerk
van Christus van beteekenis. Verschil van geslacht en leeftijd,
van karakter en aanleg, van verstand en hart, van gaven en
goederen, van plaats en van eeuw komt ook aan de waarheid,
die in Christus is, ten goede. Hij neemt ze alle in zijn dienst en
siert er zijn kerk mede. Ja, al heeft de gedeeldheid der menschen
in volken en talen in de zonde haar aanleiding gehad, zij bevat
iets goeds, dat in de gemeente ingedragen en alzoo voor de
eeuwigheid bewaard wordt. Uit vele geslachten en talen en volken
en natiën vergadert Christus zijne kerk op aarde. <a id="ct_440"></a>5<sup>o</sup> Indien wij
daarom weer naar het <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> spraakgebruik onder kerken de
plaatselijke kerken in de gansche Christenheid verstaan, dan zijn
<span class="pagenum" id="Page_52">[52]</span>
er geen ware en geen valsche kerken in <i>volstrekten</i> zin. Eene
kerk is eene vergadering van ware Christgeloovigen op eene bepaalde
plaats. Indien ergens geen enkel geloovige meer is, noch
actu noch potentia, dan is er ook het woord Gods onbekend,
en is er geen kerk meer. <a id="ct_183"></a>En omgekeerd, indien het woord Gods
op een bepaalde plaats nog eenigermate bekend is, zal het zekerlijk
zijn werking doen en is er eene kerk van Christus, hoe onzuiver
en vermengd dan ook. Daarmede wordt geen indifferentisme en
syncretisme bedoeld. Onverschillig is er niets, allerminst in de
waarheid, die naar de godzaligheid is. Het staat niet zoo, dat
wij gerust de zoogenaamde articuli non fundamentales kunnen
prijsgeven en loochenen, indien wij de articuli fundamentales maar
aannemen. Terwijl wij echter in betrekking tot anderen het woord
van Jezus in toepassing hebben te brengen: wie niet tegen mij
is, die is voor mij, behooren wij ons voor onszelven te houden
aan dat andere woord: wie niet voor mij is, die is tegen mij.
Er is groot verschil in de zuiverheid van de belijdenissen en de
kerken. En naar de zuiverste hebben wij te staan en te streven.
Wie daarom tot de overtuiging komt, dat de Protestantsche kerk
beter is dan de Roomsche, en de Gereformeerde zuiverder is dan
de Luthersche of Remonstrantsche of Doopsgezinde, heeft, zonder
daarmede zijne kerk als eene valsche te oordeelen, deze te verlaten
en bij de andere zich aan te sluiten. En in de eigen kerk
te blijven, in weerwil van veel onzuiverheid in leer en leven, is
zoolang plicht, als zij ons niet verhindert, om naar de eigen
belijdenis getrouw te zijn en zij het ook indirect, ons niet dwingt,
om den menschen meer te gehoorzamen dan Gode. Want eene
kerk, die hare leden daartoe dwingt, zou zich in datzelfde oogenblik
aan de conscientie harer leden, in zooverre als zij dat deed,
als eene valsche openbaren, die zichzelve en haren ordinantiën
meer macht en autoriteit toeschrijft dan den woorde Gods.
<a id="ct_457"></a>6<sup>o</sup> Met de namen schisma en haeresie behoort men daarom voorzichtig
te zijn. Zonder twijfel zijn dit beide groote zonden; aan
schisma maken zij zich schuldig, die, ofschoon het fundament
der leer intact latende, toch om ondergeschikte punten van eeredienst
of kerkregeering zich van de kerk scheiden; haeretici zijn
zij, die dwalen in de substantie der waarheid; genen verbreken
de gemeenschap der kerk, dezen de gemeenschap der leer. Toch
is het moeilijk, in de practijk de grens aan te wijzen, die wettige
<span class="pagenum" id="Page_53">[53]</span>
en plichtmatige verbreking van de gemeenschap met eenige kerk
of leer van ongeoorloofde breuke scheidt. Voor Rome is dit wel
gemakkelijk, wijl het maar ééne kerk en ééne belijdenis erkent
en over al wat daarbuiten is het anathema uitspreekt. Maar het
Protestantisme kan hoogstens eenige algemeene regelen aangeven
en moet de toepassing daarvan in ieder concreet geval aan de
conscientie der geloovigen overlaten. Het begrip van haeresie en
schisma heeft daardoor eene rekbaarheid verkregen, welke in het
gebruik tot voorzichtigheid maant. <a id="ct_323"></a>Sedert de Reformatie is de
kerk overgegaan in de periode der pluriformiteit; en dit feit
dwingt ons, om de eenheid der kerk veelmeer in den geestelijken
band des geloofs dan in den uitwendigen vorm der regeering te
zoeken. Cf. Gladstone, <span lang="en" xml:lang="en">The place of heresy and schism in the
modern Christian Church, Nineteenth Century</span> Aug. 1894 p. 157-194.
Kuyper, Encycl. II 607v.</p>

<p id="lmn_47-12" class="sep1">12. In overeenstemming hiermede krijgen ook de zoogenaamde
eigenschappen (<span lang="la" xml:lang="la">attributa, proprietates, adjuncta, affectiones, epitheta,
elogia</span>) der kerk op Protestantsch standpunt een geheel
anderen zin dan bij Rome. Rome heeft een absoluut en exclusief
kerkbegrip; het kan de bediening van woord en sacrament niet
erkennen als kenteeken der kerk, wijl deze ook buiten de Roomsche
kerk, zij het in onzuiveren vorm, nog voorkomt; het kan daarom
ook geen onderscheid maken tusschen kenteekenen en eigenschappen
der kerk, want de eigenschappen zijn juist de indicia, die de
eenige ware kerk aanwijzen; en het moet eindelijk die eigenschappen
zoo zinnelijk, tastbaar en uitwendig opvatten, dat zij alleen op
de Roomsche kerk van toepassing zijn en deze als de alleenzaligmakende
aan allen in het oog doen springen. De eerste
eigenschap, de <i>eenheid</i> der kerk, duidt dan ook wel aan, dat de
gemeente één Heer, één geloof, één doop heeft, maar toch komt
zij volgens Rome vooral daarin uit, dat de door Christus gestichte
kerk één zichtbaar hoofd in den paus heeft (unitas hierarchica,
regiminis) en nooit eene andere kerk naast zich (unitas simultanea)
of na zich (unitas successiva) hebben kan; eigenlijk is de paus
het ééne, afdoende kenmerk der ware kerk, cf. Cat. Rom. I 10,
10. Schema const. dogm. de eccl. Christi en de daarbij behoorende
adnotationes op het Vaticaansch concilie, Collectio Lacensis VII
569. 586-588. Bellarminus, de eccl. mil. IV 9. 10. Scheeben-Atzberger
<span class="pagenum" id="Page_54">[54]</span>
IV 340. Schanz, Apol. d. Chr. III § 6. Door deze
alzoo opgevatte eenheid der kerk is Rome verplicht, om tegenwoordig
over de helft der gansche Christenheid het anathema
uit te spreken. Zelfs de gedachte van Pusey in zijn Eirenikon en
van Palmer, de doctrina christ. I c. 5, dat de Roomsche, Oostersche
en Anglikaansche kerk saam de ééne kerk uitmaken, kan
niet toegelaten worden. Buiten de gemeenschap met den paus is
er geen zaligheid. Maar het Protestantisme denkt bij de eenheid
der kerk allereerst aan de eenheid van het Hoofd der gemeente,
Ef. 1:10, 5:22, aan de gemeenschap aller geloovigen door één
en denzelfden Geest, 1 Cor. 6:17, 12:13, 2 Cor. 12:11, Ef.
4:4 met Christus en met elkander, Joh. 10:16, 15:1, Rom.
12:5, 1 Cor. 12:12, 13, Ef. 1:22, en dan voorts aan de
eenheid des geloofs, der liefde, der hope, des doops enz. Ef. 4:3-5.
Deze eenheid is wel in de eerste plaats geestelijk van
aard, maar zij bestaat toch objectief en reëel en blijft ook niet
geheel onzichtbaar. Zij openbaart zich, zij het ook op zeer onvolkomene
wijze, naar buiten en treedt in datgene, wat alle
christelijke kerken met elkander gemeen hebben, althans eenigermate
aan het licht. Er is geen Christendom boven of beneden,
maar er is wel een Christendom in de geloofsverdeeldheid aanwezig.
Omdat ons oog het meest op de verschillen en scheuringen
in de Christenheid gericht is, loopen wij steeds gevaar, om deze
toch waarlijk bestaande eenheid te miskennen. <a id="ct_402"></a>Wat alle ware
Christenen verbindt is altijd nog meer dan wat hen scheidt. Onder
de <i>heiligheid</i> der kerk verstaat Rome in de eerste plaats de
liturgische, ceremonieele heiligheid, daarin bestaande, dat de kerk
als instituut den rechtmatigen offerdienst en het heilzame gebruik
der sacramenten bezit, waardoor God als door krachtige werktuigen
der Goddelijke genade, in de geloovigen de ware heiligheid
werkt, en dan ten tweede de persoonlijke heiligheid, die in de
kerk wel niet het deel van allen of ook van de meesten is of
behoeft te zijn, maar toch altijd in enkelen en dan weer in zeer
verschillende graden gevonden wordt, Cat. Rom. I 10, 12. Bellarminus,
ib. c. 11-15. Scheeben-Atzberger IV 347. Schanz,
Apol. III c. 10. Jansen, Prael. I 452. Omdat de Reformatie de
kerk weer kennen deed als gemeenschap der heiligen, zocht zij
de heiligheid niet allereerst in het bovennatuurlijk karakter van
het heilsinstituut maar in de geestelijke vernieuwing van de leden
<span class="pagenum" id="Page_55">[55]</span>
der kerk. Heilig is de kerk, omdat zij eene gemeenschap van
heiligen is. Maar daarbij is de Reformatie toch niet in het euvel
van het Donatisme vervallen, en heeft zij veeleer in de practijk
deze eigenschap der kerk al te zeer verwaarloosd. Doch dat neemt
niet weg, dat naar het beginsel der Hervorming de kerk heilig
is, wijl zij is eene gemeenschap van heiligen. En heilig heeten
de geloovigen, allereerst omdat zij objectief in Christus krachtens
de toerekening zijner gerechtigheid door God voor heiligen gerekend
worden, en ten tweede, omdat zij, wedergeboren uit water en
Geest en vernieuwd naar den inwendigen mensch, een lust en
begeerte hebben, om niet alleen naar sommige maar naar alle
geboden Gods in oprechtheid te wandelen, Joh. 17:19, Ef. 5:25-27,
Tit. 2:14, 1 Thess. 4:3, Hebr. 12:14, 1 Petr. 2:9.
Ook deze eigenschap der kerk is geestelijk doch niet gansch
en al onzichtbaar; al hebben de allerheiligsten, zoolang zij in dit
leven zijn, nog slechts een klein beginsel der volmaakte gehoorzaamheid,
zij wandelen toch naar den Geest en niet naar het
vleesch.</p>

<p id="ct_427">De derde eigenschap is de <i>katholiciteit</i>. Bij Rome draagt de
kerk dezen naam ten eerste, omdat zij, hoewel één geheel en
eene volkomene eenheid vormende, toch over de gansche aarde
zich uitbreidt, terwijl de secten altijd tot eenig land, of deel der
wereld beperkt blijven. Ten tweede is zij katholiek, wijl zij, hoewel
vroeger in minder volmaakten vorm bestaande, toch altijd van
het begin der wereld af op aarde geweest is en alle geloovigen
van Adams dagen af in zich begrepen heeft, terwijl de secten
altijd komen en gaan. En ten derde heet zij zoo, omdat zij alle
door God tot mededeeling aan de menschen bestemde waarheid
en genade volkomen deelachtig is, bewaart en uitreikt, en daarom
voor alle menschen het eenige en noodzakelijke instituut ter
zaligheid is, terwijl de secten altijd maar een gedeelte der waarheid
bezitten. Wijl de katholiciteit bij Rome een duidelijk zichtbaar
kenmerk der kerk moet zijn, is zij vooral in dien zin te verstaan,
dat de kerk onder alle volken, waar zij bestaat, eene in het oog
vallende menigte van leden telt. In den eersten tijd was dit nog
wel niet het geval, maar spoedig kwam de kerk toch tot groote
uitbreiding. En nu is het eisch der katholiciteit, dat het ledental
der ware kerk wel niet grooter zij dan dat van alle buiten haar
levende menschen, maar toch grooter dan het ledental van iedere
<span class="pagenum" id="Page_56">[56]</span>
secte afzonderlijk en waarschijnlijk ook van alle secten saam.
Cf. Cat. Rom. I 10, 13. Bellarminus, de notis eccl. c. 4. 7.
Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 351. Schanz, Apol. d. Chr. III § 7.
Söder, Der Begriff der Katholicität der Kirche und des Glaubens
nach seiner gesch. Entw. Würzburg 1881. In uitwendigen glans
en heerlijkheid, in ruimtelijke uitbreiding en in getalsterkte der
leden zoekt de Roomsche Christen dus een wezenlijk kenmerk
van de ware kerk. Kerkvaders, zooals Tertullianus, Origenes,
Augustinus, zijn al begonnen, om de verbreiding van het Christendom
onder de volken te overdrijven. En nog altijd wordt hun
voorbeeld door vele Roomschen, bijv. in de zendingsstatistiek,
nagevolgd. Toch kon men tegenwoordig niet als vroeger het oog
sluiten voor het feit, dat er nog bijna een duizend millioen niet-Christenen
zijn en nauwelijks een vijfhonderd millioen Christenen,
dat deze laatsten wederom verdeeld zijn in ongeveer 112 millioen
Grieksche, 225 millioen Roomsche en 160 millioen Protestantsche
Christenen, en dat de Roomsche Christenen in deze eeuw schier
overal geregeld in getalsterkte achteruitgaan en door de Protestantsche
Christenen op zij gestreefd worden. Naar dit kenmerk
der katholiciteit, dat de Roomsche kerk zelve aangeeft, staat
het met hare waarheid hoe langer hoe treuriger geschapen. De
naam katholiek komt der Roomsche kerk steeds minder toe.
Roomsch en katholiek zijn ook met elkander in tegenspraak;
gelijk onder het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> de bedeeling der genade Jeruzalem tot
middelpunt had en alle geloovigen aan die plaats verbond, zoo
maakt de Roomsche kerk in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> het geloof en
de zaligheid der menschen van eene bepaalde plaats en van een
bepaald persoon afhankelijk en doet daarmede aan de katholiciteit
van het Christendom tekort. De naam van Roomsche of Pauselijke
kerk drukt daarom haar wezen veel beter uit dan die van katholiek.
Eene katholieke kerk wordt in het apostolisch symbool
en soms ook in hunne eigene confessies door alle Protestanten
geloofd en beleden, Ned. Gel. 27. Apol. Conf. Aug. art. 7. 8. Men
verstond er gewoonlijk onder de ecclesia universalis, welke alle
ware geloovigen omvatte en in de verschillende kerken meer of
minder zuiver tot openbaring kwam, of ook de kerk des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>,
die in onderscheiding van die des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, voor alle volken en
plaatsen der aarde bestemd was. Het woord katholiek komt in
de Schrift niet voor. Maar de teksten, waarop de kerkvaders
<span class="pagenum" id="Page_57">[57]</span>
zich voor de katholiciteit der kerk beroepen, zooals Gen. 12:3,
Ps. 2:8, Jes. 2:2, Jer. 3:17, Mal. 1:11, Mt. 8:11, 28:19,
Joh. 10:16, Rom. 1:8, 10:18, Ef. 2:14, Col. 1:6, Op. 7:9
enz. bewijzen, dat hare beteekenis vooral hierin gelegen is dat
het Christendom wereldgodsdienst is, voor alle volk en eeuw,
voor iederen stand en rang, voor elke plaats en tijd bestemd en
geschikt. Het meest katholiek is die kerk, welke dit internationaal
en kosmopolitisch karakter van de christelijke religie het klaarst
in hare belijdenis uitgedrukt en in de practijk toegepast heeft.
De Gereformeerden hebben er een oog voor gehad, als zij in de
verschillende landen en kerken de waarheid op eigene, vrije,
zelfstandige wijze beleden en op de Synode te Dordrecht afgevaardigden
uitnoodigden van de gansche Gereformeerde Christenheid,
cf. mijne rede over de Katholiciteit van Christ. en Kerk,
Kampen 1888.<a id="ct_214"></a> De vierde eigenschap der kerk is hare <i>apostoliciteit</i>.
Volgens Rome komt deze haar toe, omdat zij door de apostelen
is gesticht, in leer, inrichting en dienst met die der apostelen
overeenstemt, maar vooral omdat hare ambtsdragers in onafgebroken
lijn opvolgers van de apostelen zijn en hun macht en
gezag ontvangen hebben van zulken, die ze zelven op hun beurt
in wettige successie van de apostelen hadden ontvangen. De
eerste beteekenis is daarbij geheel aan de tweede ondergeschikt.
Het woord der apostelen, d. i. de H. Schrift, maakt niet uit,
welke kerk apostolisch is, d. i. met de leer der apostelen overeenstemt;
maar omgekeerd beslist de in onafgebroken successie van
de apostelen afstammende kerk, wat apostolisch, wat de leer der
apostelen is. Ja zelfs wordt na de afkondiging van het dogma der
onfeilbaarheid de apostolische successie der ambtsdragers geheel
en al door hunne gemeenschap met den paus bepaald. Al is een
bisschop ook de apostolische successie deelachtig, deze wordt toch
terstond ijdel, als hij de gemeenschap met den paus verbreekt.
Omgekeerd <span lang="de" xml:lang="de">kann der Papst vermöge seiner kirchlichen Vollgewalt
jeden Mangel heben, der etwa der formalen Apostolicität irgend
eines Kirchenvorstehers anhaftet. So ist die Einheit mit den Papste
nothwendig, damit ein Vorsteher rechtmässiger Nachfolger der
Apostel werden oder sein kann, es ist aber jene Einheit auch
sofort hinreichend, um die wahre Apostolicität des letztern zu
erkennen</span>, Scheeben-Atzberger IV 1 S. 356. De paus maakt alles
goed. Waar de paus is, daar is de ware kerk, de zuivere leer,
<span class="pagenum" id="Page_58">[58]</span>
de apostolische successie. Nu is zulk eene apostolische successie
met geen woord in de Schrift te vinden en op zichzelf evenmin
waarborg voor de zuiverheid der leer als de erfelijke hoogepriesterlijke
waardigheid bij Kajafas een bewijs was voor het
recht zijner uitspraken en daden. En daarom zeiden de Protestanten
terecht, dat niet de <span lang="la" xml:lang="la">successio locorum et personarum</span> maar
de <span lang="la" xml:lang="la">successio doctrinae</span> een kenmerkende eigenschap der ware kerk
was. Indien deze laatste ontbrak, kon de eerste geen kerk tot
eene ware kerk maken; en indien zij aanwezig was, was de eerste
van zeer ondergeschikte beteekenis.</p>

<p id="ct_550">Bij de eigenschappen der kerk behooren ten slotte ook nog de
indefectibilitas en de infallibilitas. Jezus heeft aan zijne kerk
beloofd, dat de poorten der hel niets tegen haar zouden vermogen
en dat Hij ze bewaren zou tot aan het einde der wereld, Mt.
16:18, 28:20, Ef. 4:11-13, 1 Tim. 3:15. De Roomschen
leiden hieruit af, dat hun kerk, de pauselijke, blijven zal tot
het einde der wereld toe, en dat niet alleen, maar ook dat die
pauselijke kerk altijd de katholieke zal blijven, welke door de
talrijkheid harer leden en door haar uitwendigen glans voor ieder
zichtbaar en kenbaar zal zijn, Bellarminus, de eccl. milit. c. 11.
13. 16. De notis eccl. c. 5. 6. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV
1 S. 359. Maar voor deze bewering ontbreekt genoegzame grond.
Niet alleen is de kerk in verschillende tijden, b. v. van Noach,
Abraham, Elia, Christus enz. tot enkele personen beperkt geweest,
maar telkens zijn ook bepaalde kerken in bepaalde landen, bijv.
in Klein-Azië te gronde gegaan. Ja, het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> zegt duidelijk,
dat in het laatste der dagen het bederf toenemen en de kerk aan
allerlei verleiding en vervolging blootstaan zal, Mt. 24:21, 22,
Luk. 18:8, 2 Tim. 3:1. Jezus’ belofte waarborgt dus wel, dat
er altijd eene vergadering van geloovigen op aarde zal zijn, hetgeen
Socinianen en Remonstranten ten onrechte ontkennen, Moor IV 122,
maar zij houdt in het minst niet in, dat eene bepaalde kerk in een
bepaald land steeds blijven en door hare grootte en heerlijkheid
voor een ieder kenbaar zal zijn. En evenzoo is het met de onfeilbaarheid
der kerk. De Roomsche kerk heeft lang geaarzeld, om
een antwoord te geven op de vraag, bij wie ten slotte de onfeilbaarheid
berust en heeft haar eindelijk op het Vaticaansche
concilie ten gunste van den paus beslist. De paus waarborgt,
dat de <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia docens</span> niet kan dwalen
<span lang="la" xml:lang="la">in docendo</span>. Maar de
<span class="pagenum" id="Page_59">[59]</span>
H. Schrift verbindt de onfeilbaarheid nergens aan een bepaald
persoon of aan eene bepaalde, plaatselijke kerk. <a id="ct_553"></a>Er is wel eene
onfeilbaarheid der kerk, die ook de Protestanten gaarne erkennen,
maar deze onfeilbaarheid komt der kerk als vergadering van
ware geloovigen toe en bestaat daarin, dat Christus als Koning
zijner kerk ervoor zorgen zal, dat er steeds op aarde eene vergadering
van geloovigen zal zijn, hoe klein en onaanzienlijk dan
ook, die zijn naam belijden zal. Cf. over de eigenschappen der
kerk van Prot. zijde: Martyr, Loci Comm. p. 226. Turretinus,
Theol. El. XVIII qu. 5 sq. Heidegger, Corp. Theol. XXVI 16 sq.
Maresius, Exeg. conf. Belg. art. 27. Witsius, Exerc. in Symb.
24. Vitringa IX 1 p. 81. Mastricht, Theol. VII 1, 9. Quenstedt,
Theol. IV 482. 497. Thomasius, Christi Person u. Werk II 543.
Philippi, Kirchl. Gl. V 3 S. 16 f. Hase, Handb. d. prot. Polemik
I c. 1. Van Oosterzee, Dogm. § 130.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="para_48">§ 48. <span class="smcap">De regeering der kerk.</span></h3>

<p id="lmn_48-1" class="sep1">1. Bij de kerk als vergadering der geloovigen is eene regeering
onmisbaar. Gelijk bij den tempel een bouwmeester, bij den akker
een zaaier, bij den wijnberg een landman, bij het net een visscher,
bij de kudde een herder, bij het lichaam een hoofd, bij het gezin
een vader, bij het rijk een koning behoort, zoo is ook de kerk
niet zonder een gezag te denken, dat haar draagt en leidt, verzorgt
en beschermt. In nog specialer zin dan op politiek terrein
berust dit gezag bij God, die niet alleen de Schepper aller dingen
maar ook de Zaligmaker der gemeente is; de gemeente is als
volk Gods, zoowel onder het Nieuwe als onder het Oude Verbond
eene theocratie, de Heere is haar rechter, wetgever en koning,
Jes. 33:22. Maar gelijk God op burgerlijk terrein de souvereiniteit
op de overheid heeft overgedragen, zoo heeft Hij in de
kerk Christus tot koning aangesteld. Van eeuwigheid reeds tot
middelaar aangewezen, heeft deze zijn profetisch, priesterlijk en
koninklijk ambt uitgeoefend van het paradijs af aan, zette het
voort in de dagen des O. Test. en tijdens zijne omwandeling op
aarde en voleindigt het thans in den hemel, waar Hij gezeten is
<span class="pagenum" id="Page_60">[60]</span>
aan des Vaders rechterhand, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 408-424. En deze werkzaamheid
van Christus onderstelt niet de gemeente, tenzij dan
als gedacht en gewild in Gods eeuwigen raad, maar gaat aan
haar vooraf en heeft haar tot product; de gemeente wordt als
een tempel op Christus als de rots gebouwd, als een lichaam uit
Hem als het hoofd geboren; de koning is hier eer dan zijn volk.
<a id="ct_433"></a>Maar ook nog in een anderen zin is de kerk niet zonder regeering
denkbaar. Wel is waar had Christus zijn ambt kunnen uitoefenen
zonder eenigen dienst van menschen; indien het Hem behaagde,
kon Hij zijne geestelijke en hemelsche zegeningen uitdeelen zonder
hulp van instellingen en personen. Maar dit heeft Hem alzoo
niet goedgedacht. Het is zijn welbehagen geweest, om, zonder
zijne souvereiniteit ook maar eenigszins op menschen over te
dragen, toch bij hare uitoefening van hun dienst gebruik te
maken en door hen het evangelie te prediken aan alle creaturen.
En ook in dezen zin is de kerk nooit zonder regeering geweest;
zij was altijd op eene of andere wijze georganiseerd en institutair
ingericht. Dat was <span lang="la" xml:lang="la">necessitate hypothetica</span> noodig, wijl de gemeente
hier op aarde eene <i>wordende</i> gemeente is. In den hemel valt alle
ambt en alle genademiddel weg, omdat het Godsrijk voltooid en
God alles in allen is. Maar op aarde is dit anders; de kerk als
vergadering der geloovigen wordt zelve door Christus als een
instrument gebruikt, om anderen tot zijne gemeente toe te
brengen; door haar bedient Christus zijn middelaarsambt in het
midden der wereld. Zoo treedt de kerk van den aanvang af in
tweeërlei gedaante op; zij is eene vergadering van het volk Gods
in passieven en actieven zin, is tegelijk een <span lang="la" xml:lang="la">coetus</span> en een
<span lang="la" xml:lang="la">mater fidelium</span>, of naar eene andere benaming op hetzelfde oogenblik
organisme en instituut. Gelijk boven <a href="#lmn_47-8b">bl. 36</a> reeds gezegd is, is
deze onderscheiding eene gansch andere dan die tusschen onzichtbare
en zichtbare kerk. Het is eene distinctie in de zichtbare
kerk en zegt, dat de kerk als vergadering der geloovigen op
tweeërlei wijze voor ons openbaar wordt, in ambten en genademiddelen
als instituut, en in gemeenschap des geloofs en des
levens als organisme. Bij deze onderscheiding wordt steeds de
vraag opgeworpen naar de prioriteit. Sommigen stellen het zoo
voor, dat het instituut der kerk met ambt en bediening altijd
aan de kerk als vergadering van geloovigen voorafgaat en leggen
dus op het mater fidelium den nadruk. Anderen oordeelen, dat
<span class="pagenum" id="Page_61">[61]</span>
de kerk als vergadering der geloovigen de eerste plaats inneemt
en dan zelve naar den drang der omstandigheden zich op de eene
of andere wijze institutair inricht. Zelfs wordt daarin dan het
principieele verschil tusschen Protestantisme en Romanisme gezocht.
De onderscheiding van de kerk als instituut en organisme
met die in zichtbare en onzichtbare kerk verwarrend, zegt <a id="ct_160"></a>Schleiermacher,
dat het Protestantisme <span lang="de" xml:lang="de">das Verhältniss des Einzelnen zur
Kirche abhängig macht von seinem Verhältniss zu Christo</span>, terwijl
het Romanisme omgekeerd <span lang="de" xml:lang="de">das Verhältniss des Einzelnen zu
Christo abhängig macht von seinem Verhältniss zur Kirche</span>, Chr.
Gl. § 24. En volgens Möhler gaat bij Rome de zichtbare kerk
aan de onzichtbare, doch bij de Lutherschen deze aan gene vooraf,
Symbolik § 48. Maar heel deze voorstelling is verre van volledig
en juist te achten. Want 1<sup>o</sup> is van Tertullianus’ dagen af aan,
de orat. 2. de monog. 7. adv. Marc. V 4 de kerk door alle
Christenen niet alleen een <span lang="la" xml:lang="la">coetus</span> maar ook een <span lang="la" xml:lang="la">mater
fidelium</span> genoemd. De Protestanten zijn daarin met de Roomschen eenstemmig,
en Calvijn legt er zelfs zeer sterken nadruk op, Inst.
IV 1, 4. En dat was de kerk volgens hunne overtuiging, niet
omdat zij vrij en zelfstandig zich tot instituut organiseerde en
zichzelve eene eigene regeering gaf, maar omdat Christus haar
alzoo ingericht had. Het instituut der kerk is volstrekt niet,
althans niet volgens de Gereformeerde belijdenis, een product der
gemeente, maar eene instelling van Christus. En dat deze overtuiging
op goede, schriftuurlijke gronden steunt, zal in het vervolg
duidelijk blijken. 2<sup>o</sup> De kerk als vergadering der geloovigen komt
niet, gelijk <a id="ct_159"></a>Schleiermacher, Chr. Gl. § 115 zegt, <span lang="de" xml:lang="de">durch das Zusammentreten
der einzelnen Wiedergeborenen</span> tot stand. Want de
vraag blijft hierbij onbeantwoord, vanwaar die wedergeborenen
zijn. Dezen komen er toch niet, doordat de H. Geest atomistisch
en unvermittelt (niet: <span lang="de" xml:lang="de">unmittelbar</span>) menschen wederbaart en ze
dan samenvoegt. Maar de H. Geest is in al zijne werkingen, ook
in die der wedergeboorte, aan Christus gebonden, uit wien Hij
alles neemt. En Christus is op aarde slechts daar, waar zijn
woord is. Gods woord en Gods volk hooren bijeen. Wel is waar
worden kinderkens menigmaal wedergeboren, zonder dat zij persoonlijk
de prediking des woords hebben kunnen hooren. Maar
dit zijn dan kinderkens, die in het verbond der genade zijn geboren,
die in de gemeenschap der kerk leven en die inwendige
<span class="pagenum" id="Page_62">[62]</span>
roeping ontvangen, welke van Christus uitgaat door den H. Geest.
3<sup>o</sup> Het verschil tusschen Rome en de Hervorming op dit punt
bestaat niet in de prioriteit van zichtbare of onzichtbare kerk,
van instituut of organisme, van de gemeenschap met de kerk of
de gemeenschap met Christus; althans bestaat het daarin niet
zonder scherpere bepaling; <a id="ct_805"></a>maar het is hierin gelegen, dat Rome
de zaligheid bindt aan priester en sacrament en de Hervorming
aan de prediking des woords. Volgens Rome wordt de <span lang="la" xml:lang="la">gratia
infusa</span> alleen medegedeeld door den doop en is deze dus absoluut
noodzakelijk. Volgens de Hervorming is het woord het eerste en
voornaamste genademiddel en geloof dus ter zaligheid genoegzaam.
En dat woord werkt als genademiddel volstrekt niet alleen,
als het ambtelijk bediend wordt in de vergadering der geloovigen,
maar ook, wanneer het in huisgezin en school, door opvoeding
en onderwijs tot ons gebracht wordt. Gods volk is, waar Gods
woord is, maar dat volk en dat woord kan er wel zijn en is er
ook menigmaal, waar geen priester en geen paus, geen pastor
en geen presbyter is. 4<sup>o</sup> Ook volgens de Hervorming komt de
kerk als vergadering der geloovigen niet <span lang="de" xml:lang="de">unvermittelt</span> tot stand,
uit eene van het woord losgemaakte werking des Geestes. Tusschen
Christus en den individueelen mensch staat zeker niet,
gelijk bij Rome, de priester en het sacrament, de ecclesia docens,
in maar toch wel het woord van Christus, want de gemeenschap
met Christus is volgens het getuigenis der Schrift gebonden aan
de gemeenschap met het woord der apostelen, Joh. 17:3, 1 Joh.
1:3. Gelijk het in het natuurlijke is, is het ook in het geestelijke.
Ieder mensch is een product der gemeenschap en de individueele
geloovige wordt uit den schoot der gemeente geboren. De ecclesia
universalis gaat aan de ecclesia particularis en aan de afzonderlijke
fideles vooraf, gelijk in elk organisme het geheel voor de deelen
gaat. Eene moeder is daarom inderdaad de kerk van Christus,
maar zij is dit volstrekt niet alleen als instituut doch ook als
organisme. De geloovigen saam zijn tegelijk producent en product;
<span lang="la" xml:lang="la">in visibili ecclesia invisibilis colligitur et formatur; invisibilis in
visibili haeret ac continetur</span>, Synopsis pur. theol. 40, 34; door
de kerk vergadert Christus zijne kerk. 5<sup>o</sup> Door dit standpunt in
te nemen, vermeed de Reformatie zoowel de hierarchie der
Roomschen als het enthousiasme der Wederdoopers, en deed de
waarheid, die in beide aanwezig is, tot haar recht komen. Eenerzijds
<span class="pagenum" id="Page_63">[63]</span>
geen binding van de werking des H. Geestes aan priester
en sacrament en anderzijds geen werking des H. Geestes buiten
Christus en zijn woord om! De kerk als vergadering wordt in
beide, instituut en organisme, openbaar; zij heeft tot kenteeken
de zuivere bediening des woords en de belijdenis en den wandel
der geloovigen; zij is institutair en charismatisch ingericht. <a id="ct_193"></a>Het
ambt onderdrukt de gaven niet maar organiseert ze en houdt ze
in het rechte spoor, en de gaven zetten het ambt niet ter zijde
maar maken het krachtig en vruchtbaar. Irvingianisme en Darbysme
bevatten beide eene waarheid, die erkend dient te worden.
Ambten en gaven zijn samen door Christus aan zijne gemeente
geschonken tot volmaking der heiligen en tot opbouw zijns
lichaams, Rom. 12:5-8, 1 Cor. 12:25, 28, Ef. 4:11, 12.
Daarom getuigt 6<sup>o</sup> de vraag naar de prioriteit van het instituut
of het organisme der kerk zelve reeds van eenzijdigheid. Beide
zijn met elkander gegeven en werken voortdurend op elkander in.
In den staat zijn volk en overheid steeds ten nauwste met elkander
verbonden; men kan wel onderzoek doen naar het ontstaan
bij eenig volk van een of anderen regeeringsvorm; men kan wel
aantoonen, dat de politieke overheid eerst om der zonde wil is
ingesteld, maar overal, waar menschen zijn, is er ook zekere
vorm van regeering; Adam werd terstond als hoofd der menschheid
geschapen. En zoo ook is de regeeringsvorm der kerk lang
niet altijd dezelfde geweest, maar eene regeering heeft haar
nimmer ontbroken, noch in het onzichtbare, waarin Christus haar
hoofd is, noch ook in het zichtbare, waarin zij altijd eene zekere
organisatie deelachtig was.</p>

<p id="lmn_48-2" class="sep1">2. De H. Schrift stelt dit in helder licht. Als Adam gevallen
is en zich voor des Heeren aangezicht verbergt, is het God zelf,
die den mensch opzoekt en roept, de belofte des evangelies hem
predikt en daardoor zijne gemeente sticht. Met Noach richt hij
zijn verbond op, deelt er een schat van zegeningen in mede en
bezegelt het met den boog in de wolken. Abram roept Hij uit
Ur der Chaldeën, maakt hem tot zijn bondgenoot en geeft hem
het teeken der besnijdenis. In den patriarchalen tijd waren de
huisgezinnen de gemeenten der geloovigen; de huisvaders waren
de priesters, die de beloften meedeelden aan hunne kinderen en
Gode offeranden brachten van aanbidding en dank. Het volk van
<span class="pagenum" id="Page_64">[64]</span>
Israel ontving bij den Sinai niet alleen eene burgerlijke maar
ook eene godsdienstige organisatie en werd in priesterschap en
offerande, in tabernakel en altaar, in allerlei wetten en instellingen
als het volk Gods openbaar. Als bij den aanvang des N. Test.
Johannes de Dooper optreedt, predikt hij den doop der bekeering
tot vergeving der zonden, en zondert daardoor het volk Gods
van het zondig Israel af. Jezus neemt deze prediking en dezen
doop van Johannes over, voegt er later het avondmaal aan toe,
vergadert eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> rondom zich, regeert haar zelf rechtstreeks,
zoolang Hij op aarde is, en stelt een twaalftal apostelen
aan, die straks als zijne getuigen zullen optreden. De instelling
van het <a id="ct_210"></a>apostolaat is vooral een krachtig bewijs voor het institutair
karakter, dat Christus aan zijne kerk op aarde gaf.
Christus is zelf de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολος</span>, Hebr. 3:1, en zet deze
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολη</span>
in de twaalven voort, Joh. 20:21. Dit twaalftal vormde zich
niet allengs vanzelf, maar werd uitdrukkelijk door Jezus zelven
geroepen en aangesteld. Er is bij hen, ofschoon Jezus van den
aanvang wist, wie Hij tot apostelen verkiezen zou en daarom
reeds terstond tot hen kon zeggen, dat hij hen tot <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁλεεις
ἀνθρωπων</span>, Mk. 1:17 zou maken, toch een duidelijk onderscheid
te maken tusschen hunne eerste roeping tot het discipelschap,
en hunne tweede roeping tot het apostelschap, Mt. 4:18-22
en 10:1, Mk. 1:16 en 3:14, Luk. 6:1 en 13-16. Door
velen, zooals Schleiermacher, Volkmar, Harnack, Seufert, Holtzmann
enz. wordt deze speciale roeping tot het apostelambt door
Jezus wel ontkend. Maar de feiten zijn met deze bewering in
strijd. Het twaalftal apostelen stond toch reeds lang vóór het
optreden van Paulus in de christelijke gemeenten vast, Mt. 26:33,
28:18, Luk. 24:47, Joh. 20:19, 21, 1 Cor. 15:5, 7,
Op. 21:14. Ook de naam van apostel, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שָׁלוּחַ</span>, is hun door Jezus
gegeven, Luk. 6:13, cf. 11:49, Mt. 23:34, 10:2, Mk. 6:30,
Luk. 9:10, 17:5, 22:14, 24:10, omdat zij door Hem werden
uitgezonden om te prediken, Mk. 3:14. Jezus was zelf de gezondene
van den Vader, Joh. 3:34, Hebr. 3:1 en had tot
uitvoering van zijn werk getuigen van noode, die het in Hem
verschenen evangelie bekend maakten onder heel het volk van
Israel, Mt. 10:6. Deze naamgeving door Jezus wordt daardoor
bevestigd, dat het woord apostel van den beginne aan, een ambtsnaam
is geweest, zoozeer zelfs, dat het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ψευδαποστολος</span>
<span class="pagenum" id="Page_65">[65]</span>
gevormd kon worden, 2 Cor. 11:13. Het woord <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שָׁלוּחַ</span> komt
trouwens in <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr> slechts eenmaal, 1 Kon. 14:6, en het woord
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολος</span>, in het profaan grieksch zelden voor. Toch schijnen deze
feiten der Schrift over het apostolaat door andere gegevens weersproken
te worden. Ten eerste is het onzeker, wie tot dit
twaalftal apostelen gerekend moeten worden. Ook al wordt het
verschil tusschen de vier apostellijsten, Mt. 10:2, Mk. 3:16,
Luk. 6:14, Hd. 1:13 in dien zin opgelost, dat Lebbeus Thaddeus
en Judas Jacobi vereenzelvigd worden, dan blijft toch nog
over, dat Judas uitviel en door Matthias vervangen, Hd. 1:15-26,
<a id="ct_594"></a>en later Paulus nog aan het twaalftal toegevoegd werd. De
verhouding van Paulus tot de twaalven is daarbij verre van
duidelijk. Wel maakt Paulus meermalen dit onderscheid, dat de
apostelen te Jeruzalem onder Israel en hijzelf onder de Heidenen
het evangelie verkondigen zou, Hd. 9:15, 13:47, 22:21, Rom.
11:13, Gal. 1:16, 2:7-9, Ef. 3:8, 1 Tim. 2:7, 2 Tim. 1:11.
Maar dit onderscheid is toch zeer relatief; want Paulus
wendde zich bij zijne evangelieverkondiging altijd eerst tot de
Joden, Hd. 13:5, 14, 46 enz. en de twaalf apostelen ontvingen
van Christus na zijne opstanding den uitdrukkelijken last, om aan
alle volken het evangelie te prediken, Mt. 28:19, Hd. 10:42,
en hebben aan dien last ook in meerdere of mindere mate voldaan.
Niet alleen de gemeente uit de Joden, maar geheel de
Nieuwtestamentische gemeente rust op het fundament van apostelen
en profeten, Ef. 2:20, Op. 21:14 en heeft door hun woord
gemeenschap aan Christus, Joh. 17:20, 1 Joh. 1:3. Het apostolaat
van Paulus draagt echter een van dat der twaalven zeer
onderscheiden karakter. Wel handhaaft Paulus met alle macht
den Goddelijken oorsprong, de zelfstandigheid en de waarachtigheid
van zijn apostolisch ambt tegenover alle bestrijders, Gal.
1-2, 1 Cor. 1:10-4:21, 2 Cor. 10:13. Maar desniettemin,
hij heeft met Jezus niet verkeerd tijdens zijne omwandeling op
aarde, hij heeft de gemeente Gods vervolgd, hij is geroepen door
den verhoogden Christus op eene buitengewone wijze en een
ongewonen tijd, hij is geweest de voornaamste der zondaren en
de minste der apostelen, 1 Cor. 15:9, Ef. 3:8, 1 Tim. 1:15.
Zijn apostolaat, hoe zelfstandig en uitnemend ook, is een middel
geweest, om het apostolaat der twaalven tot grondslag van heel
de gemeente te leggen. <a id="ct_213"></a>Paulus heeft door zijn apostolaat het
<span class="pagenum" id="Page_66">[66]</span>
apostolaat der twaalven niet beperkt of ondermijnd maar het
integendeel bevestigd en uitgebreid. Hij heeft in de heidenwereld
voor het apostolaat der twaalven den weg gebaand, heeft het
eenerzijds ontdaan van al het Joodsche, dat de dragers ervan
nog bleef aankleven en andererzijds de Heidenen als wilde takken
ingeënt op den tammen olijfboom van Israel, Rom. 11:24. Op
Christus als hoeksteen en de apostelen als fundament heeft
Paulus de ééne gemeente, het ééne volk Gods, het geestelijk
Israel gebouwd. Daarmede is in beginsel ook reeds eene tweede
bedenking opgelost, welke tegen de aanstelling en naamgeving
van de twaalf apostelen door Jezus ingebracht wordt. Het is n.l.
een feit, dat het woord apostel, waarschijnlijk reeds in Jeruzalem,
H. 14:4, 14, 2 Cor. 11:13, Op. 2:2, maar dan vooral door
Paulus in ruimer zin is gebezigd en ook op anderen dan het
twaalftal toegepast is. Paulus moest dat daarom wel doen, wijl
hij zichzelf een geroepen dienaar van Jezus Christus wist, in
ambt en eere aan de andere apostelen gelijk. Hij was apostel in
een anderen zin dan de apostelen in Jeruzalem, op eene andere
wijze en in een lateren tijd geroepen en met eene speciale taak
belast. Maar één ding had hij met de apostelen in Jeruzalem
gemeen; hij was een geroepen apostel van Jezus Christus, die
zijne roeping, zijn evangelie, zelfs bepaaldelijk ook den eigenaardigen
inhoud van zijn evangelie, n.l. dat de Heidenen zijn
mede-erfgenamen, aan eene bijzondere openbaring van Christus en
niet aan menschen te danken had, 1 Cor. 9:1, 15:8, Gal. 1:1,
12, 15, 2:2, Ef. 3:3. Maar voor zijn zendingsarbeid had hij
hulp noodig. Behalve de apostelen had Jezus ook reeds andere
zeventig uitgezonden, om in de steden en vlekken, waar Hij
komen zou, zijne komst voor te bereiden, Luk. 10. Toen de
gemeente in Jeruzalem door de vervolging verstrooid werd, ging
Philippus, een van de in Hd. 6 verkozen zeven mannen, het
evangelie prediken onder de Samaritanen, Hd. 8:5, aan den
eunuch der koningin Candace, 8:26, cf. 11:20, en verder tot
Cesarea toe, 8:40, 21:8. En zoo bediende zich Paulus bij zijn
zendingsarbeid van mannen als Barnabas, Markus, Lukas, Silas,
Tychicus, Aristarchus, Epaphras, Apollos, Timotheus, Titus e. a.,
die als zijne <span lang="grc" xml:lang="grc">συνεργοι</span>, 1 Thess. 3:2 hem ter zijde stonden.
Deze hulpzendelingen der apostelen werden nu door Paulus soms
ook apostelen genoemd, omdat zij wel niet rechtstreeks door Jezus
<span class="pagenum" id="Page_67">[67]</span>
Christus, maar toch onder leiding des H. Geestes door de gemeente
gezonden waren, om op andere plaatsen het evangelie te verkondigen,
Hd. 13:2, 3, cf. 2 Cor. 8:23, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολοι ἐκκλησιων</span>. Het woord
apostel kreeg naast den engeren dus ook een ruimeren zin, Hd.
14:4, 14, Rom. 16:7, 1 Cor. 4:6, 9, 9:5, 15:7, 2 Cor. 11:5,
13, 12:11, Gal. 1:19, 1 Thess. 2:6, Op. 2:2 en leefde
zoo ook nog later in den na-apostolischen tijd, bijv. in de Didache
c. 11 voort. <a id="ct_341"></a>Elders dragen deze apostolische helpers den naam
van evangelisten, Hd. 21:8, Ef. 4:11, 2 Tim. 4:5, omdat zij,
gelijk Christus door den Vader, Luk. 4:18, en de apostelen door
Christus, Luk. 9:1, 6, zoo op hun beurt onder de leiding des
Geestes door de gemeente werden afgezonderd voor de verkondiging
van het evangelie, Hd. 8:5, 12, 40, 11:19, 20, 22,
13:2, 2 Cor. 8:18, 19, 23, Phil. 2:25, 1 Tim. 4:14. Zij
komen dus in drie opzichten met de apostelen in enger zin
overeen, 1<sup>o</sup> daarin, dat zij ook dienaren Gods of van Christus
zijn, 1 Thess. 3:2, 1 Tim. 4:6, 6:11, 2 Tim. 2:24 en
niet maar een charisma hebben ontvangen, 1 Tim. 4:14, 2 Tim.
1:6, doch werkelijk krachtens eene bijzondere roeping en aanstelling
een ambt dragen, onder een bepaalden naam, Hd. 21:8,
met een eigen rang en plaats, Ef. 4:11, en met een speciale
taak, 2 Tim. 4:5; 2<sup>o</sup> dat hun ambt niet tot eene plaatselijke
kerk beperkt is, maar zich uitstrekt tot alle kerken, tot de
ecclesia universalis, Hd. 13:4v., zoodat zij naar de oud-kerkelijke
verklaring <span lang="grc" xml:lang="grc">πανταχου περιιοντες ἐκηρυττον</span> en macht en gezag
hadden over alle kerken, Tit. 1:5, en 3<sup>o</sup> dat zij deelnemen aan
den grondleggenden en gemeentestichtenden arbeid der apostelen;
zij zijn hunne <span lang="grc" xml:lang="grc">συνεργοι</span>, 1 Thess. 3:2,
<span lang="grc" xml:lang="grc">συνεκδημοι</span>, Hd. 19:29,
<span lang="grc" xml:lang="grc">συνστρατιωται</span>, Phil. 2:25,
<span lang="grc" xml:lang="grc">συνδουλοι</span>, Col. 1:7, 4:7, die
natmaken wat de apostelen hebben geplant, 1 Cor. 3:6, en bij
relatieve zelfstandigheid toch aan de apostelen onderworpen waren,
Hd. 19:22, 1 Cor. 4:17, 1 Tim. 1:3, Tit. 1:5 enz. en ten
deele alleen, ten deele ook in gezelschap van de apostelen werkten,
ib. en Hd. 11:30, 12:25, 13:2 enz. In den na-apostolischen
tijd verdwijnt het ambt geheel en wordt de naam sedert Tertullianus,
Origenes en Eusebius gebruikelijk voor de schrijvers
der vier evangeliën, die als het ware de personen der evangelisten
overbodig maken. Cf. over de evangelisten: Suicerus s. v. Witsius,
Misc. Sacra I 315 II 564. Voetius, Pol. Eccl. III 364-369.
<span class="pagenum" id="Page_68">[68]</span>
Mastricht, Theol. VII 2, 18. Lechler, Die neut. Lehre v. h. Amte
1857 S. 220 f. Philippi, Kirchl. Gl. V 3, 277. Sohm, Kirchenrecht
42. Zöckler, Diakonen und Evangelisten, München Beck
1893.</p>

<p id="ct_624">Naast de evangelisten treden in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nog profeten op,
die zelfs nog vóór hen genoemd worden, Rom. 12:6, 1 Cor. 12:28,
29, Ef. 4:11, soms zonder hen met de apostelen verbonden
worden, Ef. 2:20, 3:5, en dus in rang en eere boven hen staan.
Zij waren door Jezus beloofd, Mt. 23:34, Luk. 11: 49, werden
door den H. Geest, die op den pinksterdag uitgestort was, verwekt,
Hd. 2:17, 18, 1 Cor. 12:10, Op. 1:10 en komen dan
in grooten getale en in bijna alle gemeenten voor, in Jeruzalem,
Hd. 6:5, 8, 11:27, Antiochie, 11:27, 13:1, Cesarea 21:9,
10, Corinthe, 1 Cor. 12, en allerwege, gelijk uit hunne vermelding
in Rom. 12:6, 1 Cor. 12:28, Ef. 2:20, 3:5, 4:11, 1 Thess.
5:20 blijkt. Zij worden besloten met Johannes, den apostel,
Op. 1:1, en verdwijnen dan als stand uit de gemeente geheel.
Wel spreken de apostolische vaders nog van profeten, Hermas,
Mand. 11 Vis. 3. Didache 11. 15, maar zij denken daarbij aan
zulke mannen, die rondreisden en in verschillende gemeenten over
de christelijke waarheid spraken maar daarbij nauwkeurig onderzocht
en van de valsche profeten onderscheiden moesten worden;
de tijd voor de profetie was voorbij. Het Montanisme en andere
enthusiastische richtingen van vroeger en later tijd trachtten de
profetie wel te doen herleven; Rome beweert, dat de profetische
gave nog voortduurt, Bellarminus, de notis eccl. c. 15;
Zwingli en velen na hem voerden zoogenaamde profetieën in,
waarbij de Schrift voor het volk werd verklaard, art. Prophezei
in Herzog<sup>2</sup> en Dr. H. H. <ins id="cor_6" title="Huyper">Kuyper</ins>, De opleiding tot den dienst
des Woords bij de Gereformeerden 1891 bl. 104v. Maar dat
alles is wezenlijk onderscheiden van de profetie, gelijk die in de
eerste christelijke kerken bestond. Deze onderscheidt zich door
het volgende: 1<sup>o</sup> de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> profeten kunnen wel ambtsdragers
heeten, maar hun ambt is toch veel meer charismatisch dan dat
van profeten en apostelen. Zij worden niet onmiddellijk door
Christus noch ook door zijne gemeente geroepen en aangesteld,
maar ontvangen een bijzonder charisma van den H. Geest, en
zijn dientengevolge geroepen, om eene bijzondere taak te vervullen
in de gemeente van Christus. 2<sup>o</sup> Met de apostelen en evangelisten
<span class="pagenum" id="Page_69">[69]</span>
hebben zij gemeen, dat zij een ambt bekleeden, hetwelk voor
heel de kerk van Christus op aarde geldt en alzoo ook medearbeiden
aan de grondlegging der gemeente, Ef. 2:20, maar
terwijl de evangelisten de apostelen vooral helpen in hun missioneerenden
en institueerenden arbeid, staan de profeten hun ter
zijde in hun opbouwende, stichtende, leerende werkzaamheid.
3<sup>o</sup> De <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> profetie is wel bewust en daarom hoog te achten
boven de glossolalie, 1 Cor. 14:5, 32, maar zij is toch momentaan
en buitengewoon, vrucht van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποκαλυψις</span>, 1 Cor. 14:30;
zij breidt de natuurlijke mate van het weten en kennen uit,
omvat zoowel den vorm als den inhoud der rede, Mt. 10:19, 20,
bewijst zich als waarheid door hare innerlijke, overtuigende kracht,
2 Cor. 2:14-17, en diende vooral, om aan het evangelie, dat
door de apostelen verkondigd werd, dat den Joden een ergernis
en den Grieken eene dwaasheid was, en nog niet in het geschreven
Woord voor heel de kerk toegankelijk was, ingang te verschaffen
bij geloovigen en ongeloovigen en de gemeente alzoo door leering,
vermaning, vertroosting, 1 Cor. 14:3, op te bouwen in de genade
en kennis van den Heere Jezus Christus. Cf. over de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> profeten:
Voetius, Pol. Eccl. III 369 cf. Disp. Sel. II 1036 sq.
Witsius, Misc. Sacra I 282 sq. Neander, Geseh. d. Pflanzung u.
Leitung der chr. K<sup>5</sup>. 182 f. Bonwetsch, Die Prophetie im ap. u.
nachap. Zeitalter, Zeits. f. k. Wiss. u. k. Leben 1884 S. 408 f.
Burger, art. in Herzog<sup>2</sup> 12, 265. Zöckler, t. a. p. 71 f. Weiszäcker,
Das apost. Zeitalter, 584 f. enz.</p>

<p id="ct_211">Maar hoe nauw profeten en evangelisten ook aan de eigenlijke
apostelen verwant zijn, zij zijn er toch wezenlijk van onderscheiden.
De apostelen vormen een eigen kring, hun ambt draagt een
gansch bijzonder karakter, en is door de volgende trekken kenbaar.
1<sup>o</sup> De apostelen zijn aan Christus door den Vader gegeven,
Joh. 17:6, door Hemzelven uitverkoren en geroepen, Joh. 6:70,
13:18, 15:16, 19, 1 Cor. 1:17, 2 Cor. 5:20, Gal. 1:1, door
God gekozen tot hun ambt, Hd. 10:41. 2<sup>o</sup> Zij zijn door Jezus
zelf voor hunne taak opgeleid en bekwaamd, zijn oor- en ooggetuigen
van zijne woorden en daden geweest, hebben het Woord
des levens met de oogen aanschouwd en met de handen getast,
en hun evangelie niet van eenig mensch maar van Christus zelven
ontvangen, Luk. 24:48, Joh. 1:4, 15:27, Hd. 1:21, 22,
26:16, 1 Cor. 9:1, 15:8, 2 Cor. 12:1v., Gal. 1:12, Ef. 3:2-8,
<span class="pagenum" id="Page_70">[70]</span>
1 Tim. 1:12, 1 Joh. 1:1-3 enz. 3<sup>o</sup> Zij zijn in bijzondere
mate den H. Geest deelachtig, die hen onderwijst en in alle
waarheid leidt, Mt. 10:20, Joh. 14:26, 15:26, 16:7, 13, 14,
20:22, 1 Cor. 2:10-13, 7:40, 1 Petr. 1:12. 4<sup>o</sup> Met dien
Geest toegerust, Joh. 20:22, Hd. 1:8, Ef. 3:5, treden zij
openlijk op als getuigen van Jezus, bepaaldelijk van zijne opstanding,
Hd. 1:8, 21, 22, 2:14, 32, 3:15, 4:8 enz., zijn
betrouwbare getuigen, Luk. 1:2, Joh. 19:35, 21:24, 1 Cor.
7:25, 1 Petr. 5:1,2 Petr. 1:16, Hebr. 2:3, Op. 1:3, 22:18,
19, en verkondigen Gods Woord, Joh. 1:14, 20:31, 1 Cor.
2:13, 2 Cor. 2:17, Gal. 1:7, 1 Thess. 2:13, 1 Joh. 1:1-4,
Op. 22:18, 19. 5<sup>o</sup> Hun getuigenis wordt door God bezegeld
met teekenen en wonderen en rijken geestelijken zegen, Mt. 10:1,
9, Mk. 16:15v., Hd. 2:43, 3:2, 5:12-16, 6:8 enz.,
Rom. 12:4-8, 15:18, 19, 1 Cor. 12:10, 28, 15:10, 2 Cor.
11:5, 23, Gal. 3:5, Hebr. 2:4. 6<sup>o</sup> Aan dit hun getuigenis is
de kerk aller eeuwen gebonden. Er is geen gemeenschap met
Christus dan door gemeenschap aan het woord en de personen
der apostelen, Joh. 17:20, Gal. 1:7-9, 1 Joh. 1:3; zij zijn
het fundament der kerk, Mt. 16:18, 1 Cor. 3:10, Ef. 2:20,
Op. 21:14; hun woord, voor ons bewaard in de Schriften des
<abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>, is medium gratiae, Joh. 20:31, 1 Cor. 1:18v., 15:2,
1 Joh. 1:1-4. 7<sup>o</sup> Hun ambt is dus niet voor een tijd en niet
tot eene plaatselijke gemeente beperkt, maar het blijft en strekt
zich tot de gansche kerk uit. Het is het eenige, dat rechtstreeks
door Christus ingesteld is en sluit alle bevoegdheden en werkzaamheden,
die in de latere ambten verdeeld zijn, in zich, de
pastorale, presbyterale, diakonale, zelfs ook de evangeliseerende
en profetische werkzaamheid. Van stonden aan genieten de apostelen
dan ook in de kerk van Christus eene algemeen erkende
autoriteit. Zij zijn niet alleen de opzieners van de gemeente te
Jeruzalem, maar zij zijn de grondleggers, de vaders, 1 Cor. 4:15
en leiders der gansche kerk, hebben opzicht over de geloovigen
te Samaria, Hd. 8:14, bezoeken de gemeenten, Hd. 9:32,
11:22, stellen ambten in, Hd. 6:2, nemen besluiten in den
H. Geest, Hd. 15:22, 28, treden op met apostolische volmacht,
1 Cor. 4:21, 5:2, 2 Cor. 2:9, geven bindende bevelen, 1 Cor.
7:40, 1 Thess. 4:2, 11, 2 Thess. 2:15, 3:6, 14 enz. en zijn
nog met hun woord gezaghebbend voor de gansche Christenheid;
<span class="pagenum" id="Page_71">[71]</span>
apostoliciteit is een eigenschap en kenmerk der kerk van Christus.
Cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 334v. en voorts Voetius, Pol. Eccl. III 351-363.
Burmannus, Exerc. Acad. II 104 sq. Spanheim, Op. II 289 sq.
Moor VI 250 e. a. bij Walch, Bibl. theol. III 444. Philippi,
Kirchl. Cl. V 3, 258. Gloël, <span lang="de" xml:lang="de">Der H. Geist in der Heilsverkündigung
des Paulus</span>, Halle 1888 S. 325 f. W. Seufert, <span lang="de" xml:lang="de">Der Ursprung
u. die Bedeutung des Apostolates in de chr. K. der ersten 2
Jahrh.</span> Leiden 1887. Köppel, <span lang="de" xml:lang="de">Der Ursprung des Apost., Stud. u.
Krit.</span> 1889 S. 257-331. Erich Haupt, <span lang="de" xml:lang="de">Zum Verständniss des
Apost.</span> Halle Niemeijer 1896. Art. Apostel van Schmidt in Herzog<sup>3</sup>.</p>

<p id="ct_600">Onder de apostelen staat Petrus bovenaan. Simon of Schimeon,
zoon van Johannes of Jonas, broeder van Andreas,
afkomstig uit Bethsaïda, Joh. 1:45, doch waarschijnlijk sedert
zijn huwelijk wonende in Kapernaum, Mk. 1:29, ontving reeds
bij zijne eerste ontmoeting van Jezus de toezegging, dat hij later
zou genoemd worden <span lang="grc" xml:lang="grc">Κηφας</span>, gr. vorm voor het hebr. woord
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">כֵּף</span>
met het aram. artikel, de rots, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ πετρα</span>, als manl. eigennaam
<span lang="grc" xml:lang="grc">Πετρος</span>, Joh. 1:43. Zonder twijfel zinspeelde Jezus daarmede
op zijn trouw karakter, dat hem in weerwil van zijne sanguinische,
bewegelijke natuur eigen was en het duidelijkst uitkwam bij
Cesarea Philippi, toen hij tegenover het volk, dat met zijne
aardschgezinde verwachtingen zich in Jezus teleurgesteld zag en
Hem verliet, de belijdenis van Jezus’ Messianiteit vasthield en
openlijk in den naam zijner medediscipelen uitsprak, Mt. 16:13
tot 20, Mk. 8:27-29, Luk. 9:18-20, Joh. 6:66-69. Bij
deze gelegenheid herinnerde Jezus dan ook aan den naam, dien
Hij hem vroeger reeds gegeven had, <a id="ct_16"></a>Mt. 16:18. Door zijne
vrijmoedige en standvastige belijdenis van Jezus als den Christus
betoonde zich Petrus de rots te zijn, op welke Christus zijne
gemeente zoo hecht en vast zou bouwen, dat de poorten van den
Hades haar niet in kracht overtreffen zouden. Volgens Launoi
dachten 17 kerkvaders bij de rots aan Petrus, 8 aan de apostelen,
44 aan het geloof van Petrus en 16 aan Christus, bij Scheeben-Atzberger,
Dogm. IV 411; later hebben de Roomschen de rots
meest op Petrus en de Protestanten op zijne belijdenis laten
slaan. Maar er is hier geen dilemma. De woorden „deze petra”
kunnen niet anders zien dan op den persoon van Petrus, maar
een rots is hij en heeft hij zich bewezen te zijn door zijne belijdenis
van Jezus als den Christus, eene belijdenis, die hij niet
<span class="pagenum" id="Page_72">[72]</span>
aan zichzelven maar aan de openbaring des Vaders heeft te
danken. Juist daarom belooft Jezus hem, dat Hij op hem als
belijder van zijn Zoonschap en Messianiteit zijne gemeente bouwen
zal. Christus stelt dus zichzelf als den bouwmeester van zijne
gemeente voor en Petrus den belijder als de rots, waarop zijne
gemeente rusten zal. In Mt. 21:42, Hd. 4:11, 1 Cor. 3:10,
Ef. 2:20, Op. 21:14, cf. 1 Petr. 2:4-6 is hetzelfde beeld
gebruikt, maar wordt het op eene andere wijze toegepast. Daar
worden n.l. de apostelen gedacht als de bouwmeesters, die door
hunne prediking op Christus als het fundament de kerk hebben
gegrondvest. Maar hier in Mt. 16:18 is Christus de bouwmeester,
die op den belijdenden Petrus zijne gemeente bouwt. En deze
belofte heeft Christus gestand gedaan; Petrus is de eerste onder
de apostelen, de voornaamste grondlegger der kerk, de voorganger
en aanvoerder van al de belijders van Christus door de eeuwen
heen. Daarom wordt hij in de apostellijsten altijd het eerst genoemd,
Mt. 10:2, Mk. 3:16, Luk. 6:14, Hd. 1:13, behoort
hij met Johannes en Jakobus tot den intiemen vriendenkring van
Jezus, die dezen volgen mag, als de anderen moeten achterblijven,
Mt. 17:1, Mk. 5:37, 13:3, 14:33, is de woordvoerder
en vertegenwoordiger der discipelen, Mt. 16:17, 17:24, 18:21,
26:40, treedt na Jezus’ hemelvaart als eerste getuige onder de
apostelen op den voorgrond, Hd. 1:15, 2:14, 3:1v., 4:8,
5:3, 29, 8:14, 10:5v., 12:3v., 15:7v., en wordt als primus
inter pares ook door Paulus geëerd, Gal. 1:18, 2:7-9. Cf.
art. Petrus in Herzog<sup>2</sup> en de daar aangehaalde litt.</p>

<p id="lmn_48-3" class="sep1">3. Aan eene regeering heeft het der kerk dus nimmer ontbroken;
en zij heeft zich deze niet zelve verschaft maar heeft
ze van God ontvangen. Instituut en organisme der kerk zijn
telkens tegelijk en in verband met elkander door God in het
leven geroepen. Van het apostolaat kan zelfs gezegd worden, dat
het aan de kerk des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> voorafging; de apostelen waren de
grondleggers der gemeente, als het ware de patriarchen van het
volk Gods in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> Maar dit apostolaat is niet
voortgezet en was als ambt voor de stichting der kerk uit den
aard der zaak voor geen voortzetting vatbaar; het leeft voor ons
alleen voort in het apostolisch woord, dat de grondslag der kerk
blijft en in gemeenschap brengt met den Vader en met zijnen
<span class="pagenum" id="Page_73">[73]</span>
zoon Jezus Christus, 1 Joh. 1:3. <a id="ct_361"></a>Zoodra de apostelen op verschillende
plaatsen gemeenten hadden gesticht, stelden zij in die
gemeenten <a id="ct_190"></a>ambten in, welke van het hunne wezenlijk verschilden
en niet zonder medewerking van de gemeenten zelve tot stand
kwamen. Er is een groot onderscheid tusschen de buitengewone
ambten van apostelen, evangelisten en profeten, die tijdelijk voor
de grondlegging der kerk werden ingesteld, en de gewone ambten
van presbyters en diakenen, die onder apostolische leiding uit de
kerken zelve opkwamen. <a id="ct_768"></a>Deze laatste ambten onderstellen de
kerken, op dezelfde wijze als de regeering het volk onderstelt.
Zij konden daarom niet rechtstreeks en onmiddellijk, gelijk het
apostolisch ambt, door Christus worden ingesteld, maar konden
eerst opkomen, toen de gemeenten gesticht waren en aan eene
geregelde leiding behoefte kregen. Dit had al spoedig in de kerk
van Jeruzalem plaats. Deze kreeg door den buitengewonen pinksterzegen
spoedig eene zeer groote uitbreiding en was duizenden
zielen sterk, Hd. 2:41, 47, 4:4, 21, 32, 5:14, 6:1. Dit
maakte natuurlijk organisatie dringend noodig, welke ook onder
leiding der apostelen tot stand kwam. Ten eerste werd deze
gemeente van duizenden zielen, in weerwil van hare eenheid, op
de eene of andere wijze ingedeeld. Zij kon n.l. niet in één
gebouw samenkomen maar moest bij gedeelten in private woningen
vergaderen. <a id="ct_408"></a>Zonder twijfel ontstonden in Jeruzalem de eerste
huisgemeenten, gelijk wij die ook elders in den apostolischen tijd
aantreffen, boven <a href="#lmn_47-2b">bl. 6</a>. Immers lezen wij, dat de geloovigen
niet alleen in den tempel, maar ook <span lang="grc" xml:lang="grc">κατ’ οἰκον</span> (niet: van huis
tot huis, maar: te huis, in verschillende huizen) vergaderden,
Hd. 2:46, 5:42, o. a. in het huis van Maria en van Jacobus,
Hd. 12:12, 17. Opdat alles eerlijk en met orde geschieden zou,
was er voor deze vergaderingen allerlei regeling van noode; en
misschien heeft daarbij het voorbeeld der joodsche synagogen
met hare oudsten, beambten en dienaren en ook met haar Schriftlectuur,
prediking, gebed en zegen eenigen, hoewel zeker niet
zeer sterken invloed gehad, Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes im
Zeitalter J. Chr.</span> 3<sup>te</sup> Aufl. II 437-459. Op zulk eene regeling
wijst reeds de benaming van <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ νεωτεροι</span>, die in Hd. 5:6, 10
voorkomt; het artikel duidt aan, dat de jongere leden der gemeente,
evenals de <span lang="hbo" xml:lang="hbo">הַזָּגִים</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπηρεται</span>,
Luk. 4:20 in de synagogen, de vanzelf aangewezenen waren, om eenige ondergeschikte diensten
<span class="pagenum" id="Page_74">[74]</span>
te verrichten. <a id="ct_621"></a>Niet onwaarschijnlijk is, dat zij als zoodanig tegen
de oudere leden der gemeente, <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ πρεσβυτεροι</span>, overstonden. Onder
Israel waren de ouden van dagen om hun grijsheid en wijsheid
geëerd. Uit hun midden werden de regeeringspersonen der burgerlijke
gemeente en in later tijd ook de verzorgers en opzieners
der synagogen benoemd. <a id="ct_333"></a>Zoo waren er ook van huis uit oudsten
in de christelijke gemeente, dat is mannen en vrouwen, die niet
alleen ouder waren in leeftijd, maar die Jezus persoonlijk hadden
gekend of ontmoet, die zijne woorden hadden gehoord en van
zijne wonderen getuigen waren geweest, die reeds vóór den pinksterdag
Hem als den Messias hadden beleden of misschien wel
tot de zeventigen hadden behoord, door Jezus uitgezonden naar
de steden en vlekken van Palestina, Luk. 10:1, en die om dit
alles gansch natuurlijk in hooge achting stonden bij hen, welke
later tot de gemeenten werden toegedaan. Zij bekleedden geen
ambt maar namen toch door hunne kennis en godzaligheid eene
aanzienlijke plaats in de gemeente van Christus in. Tusschen
<span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπιστοποι</span>
dient daarom onderscheiden te worden.
Bewijzen daarvoor zijn: 1<sup>o</sup> dat de naam <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτερος</span>, ter aanduiding
van het opzienersambt, langzamerhand door dien van
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοπος</span> nader omschreven en vervangen wordt, Hd. 20:28,
Phil. 1:1, 1 Tim. 3:2, Tit. 1:7, 1 Petr. 2:25; 2<sup>o</sup> dat Paulus,
na in 1 Tim. 3 over de ambten gesproken te hebben, toch nog
in 1 Tim. 5 de houding aanwijst, welke Timotheus tegenover
verschillende gemeenteleden, ouderen en jongeren, mannen en
vrouwen, heeft aan te nemen, cf. 1 Petr. 5:5; 3<sup>o</sup> dat de apostolische
vaders, Clemens, 1 Cor. 1, 3. 3, 3. 21, 6. 47, 6. 57, 1.
63, 3, 4 en Hermas, Vis. II 4. III 1 duidelijk spreken van een
stand van oudsten, die naast de eigenlijke ambtsdragers in de
gemeente voortbestaat en op eerbiedige gehoorzaamheid aanspraak
heeft; en dat 4<sup>o</sup> de bekende tekst, <a id="ct_74"></a>1 Tim. 5:17, zonder deze
onderscheiding aan te nemen, gelijk straks blijken zal, geen goeden
zin oplevert. Waarschijnlijk hebben wij het ons dus zoo voor te
stellen, dat de twaalf apostelen het werk in de groote gemeente
te Jeruzalem lang niet konden afdoen, en daarom al spoedig,
evenals van de <span lang="grc" xml:lang="grc">νεωτεροι</span> voor lagere diensten, zoo van sommigen
der <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> voor hoogere diensten in de gemeente gebruik
maakten. Wanneer en hoe dit geschied is, wordt ons in de
Handelingen niet bericht. Het eerst vinden wij de <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>
<span class="pagenum" id="Page_75">[75]</span>
vermeld Hd. 11:30, 14:23, 15:2, 6, 22, 16:4, 20:17, 28,
21:18, Jak. 5:14, zonder dat van hun oorsprong iets wordt
verhaald. Het is niet onmogelijk, dat zulk een in dienst nemen
van de <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> door de apostelen reeds vóór Hd. 6, d. i.
vóór de instelling van het diakonale ambt heeft plaats gehad;
<span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ νεωτεροι</span> in Hand. 5:6, 10 wijst op eene onderscheiding van
<span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ πρεσβυτεροι</span>. Maar in elk geval leert ons het boek der Handelingen,
dat er weldra in verschillende gemeenten onder leiding
des H. Geestes mannen werden aangesteld, die opzicht moesten
houden over de gemeente, en die eerst wel, omdat zij in den
regel uit de oudsten gekozen werden, den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ πρεσβυτεροι</span>
droegen maar later met het oog op hun werkkring dien van
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span> kregen. Episcopi zijn dus zulke presbyteri, die voor
een bepaalden dienst in de gemeente werden aangewezen; alle
episcopi zijn dus presbyteri, maar lang niet alle presbyteri waren
episcopi; presbyteri vormden een stand, episcopi droegen een
ambt. Wanneer echter, gelijk eerst menigmaal geschiedde, de
episcopi presbyteri genoemd werden, dan was er in den naam
geen verschil; presbyteri en episcopi waren dan dezelfde personen
en dragers van eenzelfde ambt, Hd. 20:17, 28, 1 Tim. 3:1,
4:14, 5:17, 19, Tit. 1:5, 7, 1 Petr. 5:1, 2. Dit presbyterale
of episcopale ambt werd eerst in Jeruzalem en in de gemeenten
uit de Joden, Hebr. 13:7, 17, 24, Jak. 5:14, maar dan ook
in die uit de Heidenen ingesteld. Volgens Hd. 14:23 wezen
Paulus en Barnabas in iedere gemeente ouderlingen aan. Nu
wordt er in de brieven aan Rome en Corinthe door Paulus wel
niet met zooveel woorden van dit ambt melding gemaakt. Maar
verschillende plaatsen, Hd. 20:17, 28, Rom. 12:8, 16:5, 10,
11, 14, 15, 1 Cor. 14-16, 16:15, 16, Phil. 1:1, 1 Thess.
5:12-14, 1 Tim. 3:1-7, Tit. 1:5-9, 1 Petr. 5:1, Op.
4:4, 10, 5:6, 8v. bewijzen, dat het ouderlingenambt eene bekende,
algemeen voorkomende, apostolische instelling was. En ter
versterking komt daarbij het getuigenis van Clemens Romanus,
1 Cor. 42, dat de apostelen, predikende op het land en in de
steden, de eerste bekeerlingen aanstelden tot opzieners en diakenen
over degenen, die daarna geloovig zouden worden.</p>

<p id="ct_577">De taak, die aan deze ouderlingen was opgedragen, wordt duidelijk
uit de omschrijving van hun ambt. De naam van presbyters
verspreidt daarover geen licht, en maakt daarom voor andere,
<span class="pagenum" id="Page_76">[76]</span>
vooral voor dien van opzieners plaats, Hd. 20:28, Phil. 1:1,
1 Tim. 3:2, Tit. 1:7, evenals ook Christus zelf, 1 Petr. 2:25,
dien naam draagt. En voorts heeten zij <span lang="grc" xml:lang="grc">προισταμενοι</span>, Rom.
12:8, 1 Thess. 5:12, <span lang="grc" xml:lang="grc">κυβερνησεις</span>, 1 Cor. 12:28,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγουμενοι</span>,
Hebr. 13:7, 17, 24, <span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμενες</span>, <a id="ct_68"></a>Ef. 4:11, die niet om vuil
gewin noch met heerschappij doch met een volvaardig gemoed
voor de gemeente hebben zorg te dragen, haar als de kudde des
Heeren hebben te regeeren, en daarom aan verschillende vereischten
moeten voldoen, bepaaldelijk ook aan den eisch, dat zij
hun eigen huis wel regeeren, Hd. 20:28, 1 Tim. 3:1-7,
Tit. 1:5-9, 1 Petr. 5:1-3. Uit deze omschrijving blijkt, dat
het ouderlingenambt in de eerste plaats met het opzicht, de
regeering en de leiding der gemeente was belast. Natuurlijk was
daarvoor ook eenige kennis van de waarheid noodig; volgens
Hd. 15:4, 22, 23 moesten zij zelfs op de vergadering te Jeruzalem
met de apostelen mede oordeelen en beslissen over het
gewichtige vraagstuk, dat door de bekeering der Heidenen aan
de orde werd gesteld inzake de verhouding tot de Mozaische wet.
Maar het opzienersambt was toch oorspronkelijk geen leer-, doch
een regeerambt. <a id="ct_469"></a>Trouwens was aan een afzonderlijk leerambt in
den eersten tijd nog geen dringende behoefte. Apostelen, evangelisten
en profeten traden eerst als leeraars op, Hand. 13:1,
1 Cor. 14:3, 1 Tim. 2:7, 2 Tim. 1:11, en voorts werd het
charisma der leer aan velen geschonken, die geen ambt bekleedden
in de gemeente van Christus, Rom. 12:7, 1 Cor. 12:8,
28, 29, 14:26. De <span lang="grc" xml:lang="grc">διδασκαλια</span> was eerst vrij, evenals het
in de synagoge iedereen geoorloofd was, om een gedeelte der
Schrift toe te lichten, Luk. 4:16. Maar langzamerhand werd
zij met het episcopale ambt in nauwer betrekking gebracht. Toen
de gemeenten zich uitbreidden, kon in de behoefte aan woord en
sacrament door apostelen, evangelisten en profeten niet meer
worden voorzien; er was een plaatselijk en blijvend ambt van
noode, dat met de zorg daarvoor was belast. Ook ging het op
den duur niet aan, om de didaskalie geheel en al vrij te laten,
want deze vrijheid gaf tot allerlei misbruiken aanleiding. Zoo
drong alles er toe, om de didaskalie aan het opzienersambt op
te dragen en alzoo eene blijvende plaats in de gemeente te verzekeren.
Uit Hebr. 13:7 vernemen wij, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγουμενοι</span> tevens
de verkondigers van het woord Gods zijn. Als Paulus Ef. 4:11
<span class="pagenum" id="Page_77">[77]</span>
zegt, dat Christus sommigen tot apostelen en sommigen tot
evangelisten en dan voorts ook sommigen tot herders en leeraars
gegeven heeft, dan leert hij daarmede duidelijk, dat deze beide
laatstgenoemde personen geen wezenlijk onderscheiden ambt bekleeden
maar werkzaamheden in de gemeente verrichten, die nauw
verbonden zijn en toch onderling verschillen. Waarschijnlijk waren
in den eersten tijd meer dan één of zelfs alle ouderlingen tot
bediening van woord en sacrament bevoegd. Doch ook daarin
moest spoedig verandering komen. Wel bleef de eisch voor alle
opzieners, dat zij <span lang="grc" xml:lang="grc">διδακτικοι</span>, bekwaam om te leeren moesten zijn,
1 Tim. 2:2. Maar vooral twee omstandigheden bewerkten, dat
er onder de opzieners onderscheid kwam tusschen hen, die alleen
met de regeering, en anderen, die ook met de leer waren belast.
In de eerste plaats werden de eischen hoe langer hoe zwaarder
voor hen, die het woord der waarheid in de gemeente hadden
te verkondigen; de apostelen en evangelisten stierven weg; de
buitengewone gaven hielden op; allerlei dwalingen en ketterijen
doken in en buiten de gemeente op; de bekwaamheid om te
leeren bestond niet alleen in onderwijzing en vermaning, maar
ook in wederlegging van de tegensprekers, 2 Tim. 3:16, Tit.
1:9; opleiding, voorbereiding, studie werd voor de uitoefening
van dit ambt in de gemeente noodzakelijk. Trouwens, de Joodsche
Schriftgeleerden hadden reeds hunne scholen; Jezus had zelf
zijne discipelen opgeleid en tot hun dienst bekwaamd; Paulus
had Timotheus onderwezen en droeg hem op, om deze leer als
een kostelijk kleinood over te dragen aan betrouwbare menschen,
die op hunne beurt weder bekwaam zouden zijn om anderen te
leeren, 2 Tim. 2:2. En daarbij kwam nu in de tweede plaats
nog het voorschrift van Jezus, dat de arbeider in den dienst des
woords zijn loon waardig is, Mt. 10:10, Luk. 10:7; een voorschrift,
dat in de christelijke gemeenten algemeen erkend en
opgevolgd werd, Rom. 15:27, 1 Cor. 9:6, 11, 14, 2 Cor.
11:7-9, Gal. 6:6, 1 Thess. 2:6, 1 Tim. 5:17, 18, 2 Tim.
2:6. Wel had dit allereerst op de apostelen en evangelisten
betrekking, maar het gold toch verder ook van hen, die arbeidden
in het woord en de leer en daaraan hun leven wijdden. Noodzakelijkheid
van opleiding en voorziening in het levensonderhoud
waren oorzaak, dat de dienst des woords niet aan alle maar
slechts aan enkele opzieners werd opgedragen. De beroemde plaats,
<span class="pagenum" id="Page_78">[78]</span>
<a id="ct_75"></a>1 Tim. 5:17, 18 verheft dit boven allen twijfel. De <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>
aldaar, cf. vers 1 zijn geen opzieners, want dan zou Paulus eene
tegenstelling maken tusschen zulke opzieners, die slecht en anderen,
die goed regeeren en de eersten nog eenige eer doch de
laatsten eene dubbele eer waardig achten. Maar <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> zijn
oudere leden der gemeente in het algemeen, die als zoodanig
aanspraak hebben op eer. Van hen onderscheidt Paulus de
<span lang="grc" xml:lang="grc">καλως προεστωτες πρεσβυτεροι</span>, zulke oudsten, die tegelijk goed
regeeren, die <span lang="grc" xml:lang="grc">προισταμενοι</span>, Rom. 12:8, 1 Thess. 5:12, zijn,
d. w. z. die het ambt van opzieners bekleeden; en dezen zijn nu,
omdat zij tot de oudere leden der gemeente behooren en tevens
opzieners zijn, eene dubbele eer waardig. En van hen worden dan
nog weer onderscheiden <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ κοπιωντες ἐν λογῳ και διδασκαλιᾳ</span>,
die opzieners, die bepaald arbeiden in het woord en de leer en
daarvoor naar de Schrift aanspraak hebben op loon. Zoo is er
dus naar deze plaats duidelijk onderscheid tusschen opzieners,
aan wie alleen de regeering, en andere, aan wie tevens de leer
en in het gevolg daarvan ook de bediening van het sacrament is
opgedragen. En nog binnen de grenzen van het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> treffen wij
dan in de Klein-Aziatische gemeenten dezen toestand aan, dat
onder de opzieners slechts één enkele met den dienst des woords
is belast; hij is de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγγελος</span>, de gezant, die van Christus’ wege
de gemeente te leeren en te leiden heeft en voor haar geestelijken
en zedelijken toestand verantwoordelijk is, <a id="ct_83"></a>Op. 1:20v.</p>

<p id="lmn_48-3c">Naast dit ambt van opziener, onderscheiden in dat van regeer- en
leer-ouderling, werd spoedig een tweede ingesteld. In Jeruzalem
n.l. was er volgens Hd. 6 spoedig ontevredenheid bij de
uit de Grieksche proselieten bekeerde Christenen, dat hunne
weduwen bij de toen reeds geoefende private weldadigheid door
de uit de Joden toegebrachte Christenen achteruitgezet en verwaarloosd
werden. <a id="ct_282"></a>De apostelen riepen daarop de gansche gemeente
saam, en verklaarden daar, dat zij het niet goed vonden, om met
vermindering van den arbeid in het woord zelven zich aan de
zorg voor de armen te wijden. De gemeente moest dus uitzien
naar zeven mannen en dezen verkiezen, en de apostelen zouden
hen dan tot dezen dienst der barmhartigheid aanstellen en na
gebed hun de handen opleggen. Duidelijk blijkt hieruit, dat de
apostelen, ofschoon zij het aantal en de vereischten der <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονοι</span>
aangeven, het recht en de bevoegdheid tot het kiezen dezer
<span class="pagenum" id="Page_79">[79]</span>
mannen aan de gemeente toekennen. De apostelen zelven werden
wel uitdrukkelijk door Christus aangesteld; maar Matthias werd
toch reeds uit een tweetal, dat door de 120 vergaderde geloovigen
opgemaakt was, door het lot als twaalfde apostel aangewezen.
<a id="ct_362"></a>Volgens Hd. 13:1-3 werden Paulus en Barnabas door
de in de gemeente te Antiochië aanwezige profeten en leeraars
afgezonderd tot het evangelistenwerk. Timotheus werd tot dezen
zelfden dienst verkozen door profetische aanwijzing, in het bijzijn
van vele getuigen en met handoplegging door Paulus en het
presbyterium, 1 Tim. 1:18, 4:14, 6:12, 2 Tim. 1:6, 2:2.
In 2 Cor. 8:19 cf. vs. 23 is sprake van een evangelist, die
door de gemeenten benoemd is. De profeten en leeraars werden
natuurlijk niet door de gemeenten gekozen, wijl zij vrij optraden,
en meer een gave hadden dan een ambt; maar zij werden gansch
anders dan de apostelen door de gemeenten beoordeeld en waren
haar onderworpen, 1 Cor. 2:15, 12:10, 14:29, 1 Thess. 5:19-21,
1 Joh. 2:20, 27, Op. 2:2, 6, 14, 15, 20, 3:1v.
<a id="ct_579"></a>De onderstelling is daarom niet gewaagd, dat de verkiezing der
opzieners, nog veel minder dan die van de evangelisten, buiten
de gemeente is omgegaan. De woorden in <a id="ct_50"></a>Hd. 14:23, <span lang="grc" xml:lang="grc">χειροτονησαντες
δε αὐτοις κατ’ ἐκκλησιαν πρεσβυτερους</span>, zeggen alleen,
dat de apostelen sommige personen in iedere gemeente tot ouderlingen
aanstelden, maar wijzen niet aan, hoe zij dit deden; en
Tit. 1:5 cf. 2 Tim. 2:2 verspreidt daarover ook geen licht.
Maar uit na-apostolische geschriften weten wij, dat bij de keuze
van een episcopus de gemeente rechtstreeks of zijdelings gekend
werd, Did. 15. Clemens, 1 Cor. 44. Polycarpus, Phil. 11. cf.
Ign. Philad. 10. Const. Apost. VIII 4. En van de diakenen
bericht ons het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> in <a id="ct_48"></a>Hd. 6 zeer duidelijk, dat zij door de
gemeente werden aangewezen. Er is echter groot verschil over
den aard van het ambt, dat hier door de apostelen ingesteld
werd. Sommigen meenen, dat het een buitengewoon ambt was,
hetwelk spoedig ophield te bestaan; anderen oordeelen, dat het
het latere ouderlingen- en diakenambt in zich sloot, en nog anderen
houden het er voor, dat in Hd. 6 de instelling van het presbyterambt
wordt verhaald. Al deze meeningen zijn daarop gegrond,
dat sommigen van de in Hd. 6 verkozenen, zooals Philippus,
ook optreden als predikers van het evangelie, Hd. 8:5, 26v.,
21:8, en dat de presbyters in Jeruzalem ook gaven van de
<span class="pagenum" id="Page_80">[80]</span>
gemeente te Antiochië in ontvangst nemen ten dienste der broederen
in Judea, Hd. 11:30. Dit laatste bewijs heeft echter
weinig kracht; in <a id="ct_49"></a>Hd. 11:30 is er sprake van een geheel exceptioneel
geval, n.l. niet van het uitdeelen der naturalia, welke
door de gemeente te Jeruzalem zelve voor hare armen op de
tafelen werden neergelegd, maar van het overmaken van gelden,
die in Antiochië bij eene bijzondere gelegenheid voor de broederen
in Judea bijeengebracht en nu door de hand van Barnabas en
Saulus aan de presbyters overgereikt werden. Maar blijkens Gal.
2:1 is er van deze reis niets gekomen; wij weten dus niet,
hoe en waar die gelden zijn overgemaakt, noch ook door wie zij
feitelijk in ontvangst genomen en uitgedeeld zijn. En wat Philippus
betreft, hij was in Jeruzalem een van de zeven, maar trad, nadat
de vervolging uitgebroken en de gemeente verstrooid was, in
Samaria en elders op als evangelist en is dat gebleven; hij keerde
later niet naar Jeruzalem terug maar vestigde zich in Cesarea,
Hd. 21:8. Daarentegen pleit alles ervoor, dat wij in Hd. 6 de
instelling hebben van het later zoogenoemde diakonaat. <a id="ct_286"></a>Ten eerste
komt de naam in aanmerking; <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> duidt in het
<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> alle
ambt en gave aan, welke, door den Heere geschonken, in den
dienst en ten nutte der gemeente aangewend wordt; ieder lid
der gemeente is een <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλος</span> van Christus en met al wat hij is
en heeft een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονος</span> der broederen; er zijn daarom onderscheidene
<span lang="grc" xml:lang="grc">διακονιαι</span>, 1 Cor. 12:5, vooral bediening des woords, Hd.
6:4, 20:24, 1 Tim. 1:12, en bediening der barmhartigheid
aan armen, kranken, vreemden enz., Rom. 12:7, 1 Cor. 12:28,
1 Petr. 4:11. Zonder twijfel was er nu in de gemeente te
Jeruzalem van het begin af, zulk een dienst der barmhartigheid;
er was eene <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια καθημερινη</span>, Hd. 6:1, die misschien wel
onder toezicht der apostelen stond maar toch aan private personen
overgelaten was. Maar de apostelen brachten hier regel in
door de instelling van een bijzonder ambt. Er moet nu eene
reden zijn, waarom het latere diakonaat juist bijzonder met den
naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> werd aangeduid. Die reden is nergens anders
te vinden dan in Hd. 6. Daar wordt verklaard, dat de dienst
der barmhartigheid in bijzonderen zin eene <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> is, wijl zij
is een dienst der tafelen, <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονειν τραπεζαις</span>. Ten tweede wordt
aan de zeven mannen juist datgene opgedragen, wat elders in
het N. Test. meer bepaald met den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> wordt
<span class="pagenum" id="Page_81">[81]</span>
aangeduid. Immers bij de <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> in Hd. 11:29, Rom. 12:7,
1 Cor. 12:5, 2 Cor. 8:4, 9:1, 12, 13, Op. 2:19 en voorts
overal, waar van het ambt van diakenen en diakonessen sprake is,
hebben wij speciaal aan den dienst der barmhartigheid te denken.
En deze wordt in Hd. 6 aan de zeven mannen toevertrouwd. Zij
moeten zorgen, dat de weduwen van de Grieksche Christenen
niet langer overgeslagen worden, en worden daartoe in het algemeen
met den dienst der tafelen belast. Onder deze tafelen zijn
niet de tafels in de huizen der weduwen noch ook de wisseltafels
der bankiers, Mt. 21:12, maar eenvoudig de tafelen des Heeren
te verstaan. In elke vergaderplaats der gemeente was er een of
waren er meer tafels, waaraan men aanzat, om saam als leden
der gemeente het liefdemaal, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span>, en des Heeren avondmaal
te gebruiken. Op die tafels legden de rijkere leden der gemeente
hunne gaven neder, meest bestaande in naturalia, opdat de armere
leden daarvan mede genieten en later nog bediend zouden worden.
Die tafels waren tafels des Heeren; wat er op neergelegd werd,
behoorde den Heere toe; wat men aan die tafels gebruikte, was
des Heeren spijze en drank; en wat ervan overbleef en uitgedeeld
werd, was des Heeren gave. De zeven mannen in Jeruzalem
werden nu aangewezen, om die tafelen te dienen, d. i. om bij
de maaltijden behulpzaam te zijn en voorts de gaven des Heeren
eerlijk onder de heiligen naar hunne behoeften te verdeelen. Ten
derde wordt de stelling, dat Hd. 6 den oorsprong van het diakonaat
verhaalt, daardoor gesteund, dat de eischen, eraan gesteld,
zoo hoog zijn en in dit opzicht met die in 1 Tim. 3:8-10, 12
overeenkomen. Waarom er juist zeven mannen in Jeruzalem
verkozen werden, weten wij niet; misschien wel, omdat de groote
gemeente in zeven vergaderplaatsen samenkwam en in elk van deze
een diaken noodig had. Maar in elk geval moesten het mannen zijn,
die in de gemeente de getuigenis hadden, dat zij <span lang="grc" xml:lang="grc">πληρεις πνευματος
και σοφιας</span> waren; en daarom moest de gemeente er eerst
onderzoekend en kiezend naar uitzien. Zoo wil ook Paulus, dat
de diakenen eerst beproefd worden en aan de vele eischen voldoen,
welke met die voor de opzieners grootendeels overeenkomen.
Hatch en Sohm gaan te ver, als zij hieruit afleiden, dat de vereischten
voor presbyter en diaken nauwelijks te onderscheiden
zijn. Want terwijl bijv. voor den ouderling op het <span lang="grc" xml:lang="grc">διδακτικον
εἰναι</span> nadruk valt, wordt van den diaken zuiverheid des gewetens
<span class="pagenum" id="Page_82">[82]</span>
in betrekking tot den inhoud des geloofs geeischt, 1 Tim. 3:9.
Maar overigens zijn de godsdienstige en zedelijke eischen voor
ouderling en diaken vrijwel gelijk. Presbyteraat en diakonaat
staan blijkens Hd. 6 en 1 Tim. 3 in nauw verband. Ten vierde
is er weinig grond voor de bewering, dat het diakonaat eerst
later ongeveer gelijktijdig met het bisschoppelijk ambt is opgekomen.
Uit de <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span>, Rom. 12:7 en de
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀντιληψεις</span>, 1 Cor.
12:28 moge weinig af te leiden zijn. <a id="ct_331"></a>Maar alles pleit er voor,
dat met het presbyteraat ook het diakonaat door de apostelen
van de Jeruzalemsche gemeente in andere gemeenten is overgeplant.
Evenals aan ouderlingen, moest er toch elders ook spoedig
voor den dienst der tafelen aan diakenen behoefte rijzen. In
Phil. 1:1 worden zij dan ook terloops als iets heel gewoons
naast en na de ouderlingen genoemd; in 1 Tim. 3 somt Paulus
hunne vereischten op, en in Rom. 16:1, 2, 1 Tim. 3:11, 5:9,
10 is er van diakonessen sprake. Het apostolaat moge dus
als buitengewoon ambt aan de kerk als vergadering der geloovigen
voorafgaan; de ambten van leeraar, ouderling en diaken
onderstellen de gemeente, die het recht heeft, de dragers ervan
aan te wijzen en te verkiezen. Cf. over de organisatie der kerk
in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> Rothe, <span lang="de" xml:lang="de">Die Anfänge der christl.
Kirche</span> 1837. Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Die neut. Lehre vom h. Amte</span> 1857. Neander,
<span lang="de" xml:lang="de">Gesch. der Pflanzung u. Leitung d. christl. Kirche durch die
Apostel<sup>5</sup></span>, Gotha 1862. Hatch, <span lang="de" xml:lang="de">Die Gesellschaftsverfassung d. chr.
Kirche im Alt. Aus d. Engl. von A. Harnack</span>, Giessen 1883.
Harnack, <span lang="de" xml:lang="de">Lehre der 12 Apostel, Texte und Unters.</span> II 1. 2. 1884.
Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span>, Leipzig 1892. Loening, <span lang="de" xml:lang="de">Die
Gemeindeverfassung des Urchrist.</span> Halle 1888. Loofs, <span lang="de" xml:lang="de">Die urchr. Gemeindeverfassung
mit spez. Bez. auf Loening u. Harnack, Stud. u. Krit.</span>
1890 S. 619. Weiszäcker, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. Zeitalter d. chr. K<sup>2</sup></span>. 1890.
Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. und nachapost. Zeitalter<sup>3</sup></span> 1885. Zöckler,
<span lang="de" xml:lang="de">Diakonen und Evangelisten</span>, München 1893. Moeller-v. Schubert,
<span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. d. Kirchengesch.</span> I<sup>2</sup> 1897 S. 88. Kurtz,
<span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. der Kirchengesch.</span> 13<sup>te</sup> Aufl. 1899 § 31.</p>

<p id="lmn_48-4" class="sep1">4. Deze aristocratisch-presbyterale kerkinrichting is niet lang
blijven bestaan maar spoedig in eene monarchisch-episcopale
overgegaan. Hoe dat toegegaan is, weten wij niet; voor gissingen
en onderstellingen is hier dus een ruim veld, cf. Karl Sell,
<span class="pagenum" id="Page_83">[83]</span>
<span lang="de" xml:lang="de">Forschungen der Gegenwart über Begriff und Entstehung der
Kirche</span>, Zeits. f. Theol. u. Kirche v. Gottschick, 1894 S. 347-417.
Maar zeker hebben verschillende omstandigheden de kerk
in deze richting gestuurd. Ten eerste lag het voor de hand, dat
de kerken in den aanvang nog niet streng onderscheiden konden
tusschen de buitengewone (apostelen, evangelisten, profeten) en
de gewone (episcopi, diaconi) ambten. De op een charisma berustende
ambten van apostel (in den ruimeren zin van evangelist),
profeet en leeraar duurden, ook nadat de twaalf apostelen en
Paulus gestorven waren, in de gemeenten nog voort, Did. 11 sq.
Hermas, Mand. 11. Euseb. H. E. III 37. Maar toen deze ophielden
en hoe langer hoe meer ontaardden, zoodat tusschen ware
en valsche steeds moeilijker te onderscheiden viel, toen werd de
evangeliseerende, profetische en didaskalische werkzaamheid aan
het ambt van de episcopi gebonden; <i>zij</i> werden de ware evangelisten,
profeten en leeraars, Did. 15. Gelijk altijd, zoo werd
ook toen allengs de stroom van het vrije leven in de bedding
eener vaste organisatie geleid. Ten tweede leeren ons de toestanden,
die volgens het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> en de apostolische vaders in de gemeenten
bestonden, duidelijk, dat de eerste Christenen lang niet in staat
waren, om de waarheid van het evangelie in al haar rijkdom en
zuiverheid in zich op te nemen. Vooral de denkbeelden van Paulus
werden met allerlei vreemde, joodsche en heidensche bestanddeelen
vermengd. De rechtvaardiging uit het geloof werd nergens zuiver
geleerd. Het geloof aan Gods openbaring in Christus behield
slechts beteekenis als motief voor een zedelijk, dikwijls reeds
ascetisch gekleurd, leven; het evangelie werd een nieuwe wet,
welker onderhouding het eeuwige leven, de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀφθαρσια</span>, schonk.
Heel deze moreele, wettische richting kwam aan de verheffing van
het ambt als orgaan van de Goddelijke openbaring ten goede, stempelde
gehoorzaamheid en onderwerping aan de kerkelijke overheid
(<span lang="grc" xml:lang="grc">μαθετε ὑποτασσεσθαι</span>, Clem. 1 Cor. 57) tot eersten Christenplicht,
en haeresie en schisma tot de schrikkelijkste van alle
zonden. Ten derde maakte het optreden van allerlei haeretische
en sectarische richtingen organisatie en consolidatie der christelijke
gemeenten dringend noodzakelijk. De vraag naar de ware kerk
kreeg practisch belang. En het antwoord daarop luidde: de ware
kerk is die, welke zich aan het geheel houdt, aan de catholica
ecclesia, en deze is, waar de bisschop is, Ign. Smyrn. 8. Deze
<span class="pagenum" id="Page_84">[84]</span>
verandering in de regeering kwam niet in alle kerken tegelijk
tot stand. De Didache kent ze nog niet; zij spreekt niet van
presbyteri, maar alleen van episcopi en diaconi, die den Heere
waardige mannen moeten zijn en den dienst der profeten en
leeraars vervullen moeten, c. 15. Hermas noemt apostelen, episcopi,
leeraars en diakenen naast elkaar, zonder van presbyteri
gewag te maken, Vis. III 5, maar schijnt aan het hoofd van
elke gemeente een college te onderstellen, dat uit presbyteri
saamgesteld is, II 4, en maakt dus nog geen ambtelijk onderscheid
tusschen presbyteri en episcopi. Omstreeks den tijd, waarin
de Pastor van Hermas geschreven werd, dat is in elk geval in
de eerste helft der tweede eeuw, bestond het monarchisch episcopaat
dus in Rome nog niet. Het is trouwens ook niet in Rome,
gelijk Sohm S. 157-179 beweert, en ook niet in het Westen
maar in het Oosten ontstaan. De eerste brief van Clemens, aan
het einde der eerste eeuw uit Rome geschreven, zegt wel, dat
de apostelen de eerstbekeerden tot episcopi en diaconi hebben
aangesteld en dat het zonde is hen te ontslaan, wanneer zij hun
dienst op onberispelijke wijze vervullen, maar kent het onderscheid
van episcopi en presbyteri nog niet en gebruikt beide namen
dooreen, c. 42. 44. 47. Daarentegen heeft het monarchisch episcopaat
zich in het Oosten zeer spoedig ontwikkeld; de brieven
van <a id="ct_124"></a>Ignatius, bisschop van Antiochië, onder Trajanus ongeveer
110-115 als martelaar te Rome gestorven, zijn daarvoor een
onwraakbaar getuige, en zouden dat zelfs in geval van onechtheid
blijven, wijl zij dan toch niet jonger kunnen zijn dan de jaren
130-140. Ignatius spreekt herhaaldelijk, tot 13 malen toe, van
episcopi, presbyteri en diakenen als van drie onderscheidene ambtsdragers;
hij ziet in den episcopus een gezondene van Christus,
Ef. 6, eene <span lang="grc" xml:lang="grc">χαρις θεου</span>, Magn. 2, eene gelijkenis van God of van
Christus, Magn. 7. Trall. 2. 3. Smyrn. 8; en dringt er onophoudelijk
in het belang van de eenheid der kerk op aan, dat de
leden der gemeente zich naar Gods gebod met den bisschop
vereenigen, niets kerkelijks buiten hem doen, en alle ketterij en
scheuring ten strengste vermijden. Toch staat de bisschoppelijke
idee bij Ignatius nog maar aan het begin van hare ontwikkeling;
de bisschop is geen drager der traditie, geen priester des N. Testaments,
geen opvolger der apostelen, hij wordt altijd omgeven
door den raad van presbyters en diakenen, gelijk Christus door
<span class="pagenum" id="Page_85">[85]</span>
zijne apostelen, hij draagt een ambt in eene plaatselijke kerk en
heeft daarbuiten geen gezag. In de gemeenten van Klein-Azië
stonden in Paulus’ dagen, Hd. 14:23, 20:17, Phil. 1:1, Tit.
1:5 en ook later nog, Clemens, 1 Cor. 42, 4. 44, 2. 4. 6 niet
een maar onderscheidene episcopi aan het hoofd. Volgens 1 Tim.
4:14 vormden zij samen reeds een college, een presbyterium.
En een onder hen trad volgens <a id="ct_84"></a>Op. 1:20v. zoo op den voorgrond,
dat hij als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγγελος</span> aangeduid en als vertegenwoordiger der
gansche gemeente beschouwd kon worden. Waarschijnlijk sloot
de ontwikkeling van het monarchisch episcopaat zich daarbij aan.
De presbyter, die met de leiding van de vergaderingen en misschien
ook in onderscheiding van alle ambtgenooten alleen met
den dienst des woords was belast, werd allengs als drager van
een bijzonder ambt beschouwd. Hij alleen was episcopus, terwijl
alle anderen slechts presbyters waren. Op deze wijze zou ook te
verklaren zijn, dat <a id="ct_125"></a>Ignatius het monarchisch episcopaat reeds als
lang bestaande onderstelt, dat Clemens Alexandrinus bij Eusebius,
Hist. eccl. III 23, 6 van Johannes spreekt als <span lang="grc" xml:lang="grc">ὁπου μεν
ἐπισκοπους καταστησων</span>, en dat dit episcopaat al spoedig, omstreeks
het midden der tweede eeuw, overal ingevoerd was.
Indien men daarin niet gemeend had te steunen op eene apostolische
traditie, zou de snelle verbreiding schier onverklaarbaar
zijn. Het nieuwe, dat bij Ignatius ons tegemoet treedt, bestaat
dan daarin, dat hij den naam episcopus uitsluitend bezigt voor
hem, die eerst slechts primus inter pares was, dat hij dezen
episcopus wel nog altijd in verband houdt met maar toch ook
reeds verre verheft boven de presbyteri en diaconi, dat hij hem
telkens vergelijkt met God of met Christus, en dat hij voor hem
van de leden der gemeente eene bijna onbeperkte gehoorzaamheid
eischt. In deze richting heeft de ontwikkeling van dat episcopaat
zich voortgezet. <a id="ct_287"></a>Als in eene gemeente maar één bisschop mocht
zijn, dan sprak het vanzelf, dat in eene groote gemeente, met
vele kerkgebouwen, die kerk een zekeren voorrang verkreeg,
waaraan de bisschop verbonden was; dat de van uit de steden
gestichte landelijke gemeenten filialen werden van de moedergemeente
en eene <span lang="grc" xml:lang="grc">διοικησις</span> (dioecesis, eerst sedert 9<sup>e</sup> eeuw;
vóór dien tijd <span lang="grc" xml:lang="grc">παροικια</span>), van den bisschop; dat deze alleen
de eigenlijke kerkelijke handelingen, bijv. de eucharistie, de
ordening, de absolutie verrichten kon enz. Daarmede werd in
<span class="pagenum" id="Page_86">[86]</span>
beginsel heel de vroegere verhouding omgekeerd; in den apostolischen
tijd waren er eerst gemeenten, vergaderingen van geloovigen,
in welke door de apostelen episcopi en diaconi werden
aangesteld, die met <ins id="cor_7" title="toestemmiag">toestemming</ins> der gemeenten verkoren werden
en aan haar oordeel onderworpen waren. <a id="ct_272"></a>Maar nu werd het
omgekeerd; de ware kerk, leer, doop, eucharistie, gemeenschap
met God is daar, waar de bisschop is, gelijk Ignatius telkenmale
zegt en Irenaeus, Cyprianus e. a. na hem uitwerken. De strijd
tegen de gnosis, welke op de overlevering zich beriep en daarmede
haar recht en waarheid trachtte te bewijzen, maakte het daarbij
noodzakelijk, om de echte, apostolische traditie tegenover haar te
stellen. En deze vond men in de bisschoppen als opvolgers der
apostelen en dragers der traditie. Zij waren door de apostelen in
de gemeenten aangesteld, in regelmatige successie elkander opgevolgd
en daarom dragers van het charisma veritatis certum,
Iren. adv. haer. III 2, 2. 3, 1, 2. IV 26, 2, cf. 1 Clem. 42, 2.
44, 2. Cypr. Ep. 66, 4. 75, 16. de unit. 4. Deze gansch nieuwe
opvatting van het episcopaat als voortzetting van het apostolaat
en van zijne onaantastbare autoriteit in de kerk werd daarin
voltooid, dat sedert de tweede helft der tweede eeuw de onderscheiding
van clerus en leeken ingevoerd werd. Clerus, <span lang="grc" xml:lang="grc">κληρος</span>,
lot, erfdeel, eigendom, duidde oorspronkelijk de gemeente van
Christus aan als het erfdeel of eigendom Gods, Deut. 4:20,
9:29, 1 Petr. 2:5, Ignat. Eph. 11, 2. Trall. 12, 3. Phil. 5, 1.
Maar langzamerhand werd het gebruik van dit woord beperkt,
en eerst alleen toegepast op de presbyters, Tert. de monog. 12.
de exhort. cast. 7. Cypr. Ep. 15, 1, dan ook op de diakenen,
Clem. Alex. Quis dives 42, Tert. de fuga 11. 12. Hippol. Philos.
IX 12 en eindelijk nog op al de ordines minores (acoluthi, exercistae,
lectores, ostiarii), die in het begin der derde eeuw opkwamen,
Cypr. Ep. 29. 34, 4. 59, 9. Al deze dienaren der kerk
werden toch langzamerhand meer en meer van de gemeente
onafhankelijk en tot beambten van den bisschop gemaakt en dan
met dezen als clerus, als ecclesia docens gesteld tegenover de
leeken, de ecclesia audiens, die niets meer te zeggen maar alleen
nog te luisteren en te gehoorzamen had, cf. Cremer s. v. Harnack
D. G. I 383 Sohm, Kirchenrecht I 157-247. Zoo ontstond het
episcopale stelsel van kerkregeering, dat in den bisschop den
wettigen opvolger der apostelen en den geestelijken vorst der
<span class="pagenum" id="Page_87">[87]</span>
geloovigen ziet. Naar dat stelsel zijn verschillende christelijke
kerken ingericht, de Grieksche kerk en vele andere Oostersche
kerken en secten, Hofmann, Symboliek § 44. 55. 62v.; <a id="ct_587"></a>voorts
de Roomsche kerk, die echter van het episcopale stelsel tot het
papale is voortgeschreden en daarom steeds door de aanhangers
van het zuivere episcopale stelsel, zooals de mannen der reformatorische
conciliën, de Gallikanen, de Jansenisten, de Febronianen,
de Oud-katholieken bestreden werd, Conc. Trid. sess. 23 c. 4
en can. 6. Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de membris ecclesiae militantis</span>, Controv.
II 2. Petavius, <span lang="la" xml:lang="la">de eccl. hierarchia</span>, in 5 boeken, Theol. dogm.
Paris. 1870 VIII 97-406. C. Pesch, Prael. dogm. I prop. 33.
Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 1 S. 480. Simar, Dogm. 624.
Conc. Vatic. sess. 4 prooem.; en eindelijk de <a id="ct_205"></a>Anglikaansche kerk,
die in den eersten tijd bij monde van Cranmer, Parkington,
Whitgift, Usher e. a. het episcopale stelsel nog slechts als een
geoorloofd en nuttig <span lang="la" xml:lang="la">jus ecclesiasticum</span>, maar later, vooral na
de aartsbisschoppen Bancroft en Laud als een <span lang="la" xml:lang="la">jus divinum</span> verdedigde,
Richard Hooker, <span lang="en" xml:lang="en">The laws of ecclesiastical polity</span>
1593 etc., meermalen herdrukt, beste ed. van Keble, Oxford
1845. Joseph Hall, <span lang="en" xml:lang="en">Episcopacy by divine right asserted</span> 1640.
Makower, <span lang="de" xml:lang="de">Die Verfassung der Kirche von England</span>, Berlin 1894.
Art. <span lang="de" xml:lang="de">Anglik. Kirche</span> in Herzog<sup>3</sup>.</p>

<p id="ct_595">Doch de Roomsche kerk is bij het episcopale stelsel niet
blijven staan maar heeft het verder ontwikkeld tot het papale
systeem. Rome was reeds eeuwenlang de wereldstad en nam ook
terstond in de christelijke kerk eene gewichtige plaats in. Paulus
was wel niet de stichter der gemeente aldaar, maar verlangde
toch zeer haar te zien, en richtte aan haar zijn grootsten en
belangrijksten brief, Rom. 1:9v., 15:22v. Later verkeerde hij
er een tijdlang evenals Petrus, en beiden vonden er den marteldood.
Om haar milddadigheid en hulpvaardigheid ten opzichte
van andere, zwakke gemeenten werd ze spoedig beroemd, Ign.
Rom. Euseb. H. E. IV 23, 10. VII 5, 2. Blijkens den eersten
brief van Clemens droeg zij eene moederlijke zorg voor de gemeente
van Corinthe. Bij al de groote vragen, die in de tweede
en derde eeuw door Gnostiek en Montanisme aan de orde kwamen,
werd zij betrokken en legde het grootste gewicht in de schaal.
Daar werd omstreeks het midden der tweede eeuw de eerste
bisschopslijst vervaardigd; daar kwam de idee van de successie
<span class="pagenum" id="Page_88">[88]</span>
der bisschoppen en van hun apostolische waardigheid op. Roomsch
en katholiek stonden van huis uit met elkaar in verbinding en
ontwikkelden zich hand aan hand, Harnack, D. G. I 400 f. De
gemeente der wereldstad werd het middelpunt der christelijke
kerk. De centrale beteekenis, welke Rome had in het heidensch
keizerrijk, werd overgedragen op de gemeente en verhief haar
tot hoofd der gansche Christenheid. Dit principaat van de gemeente
te Rome droeg echter in den eersten tijd nog geen kerkrechtelijk,
maar slechts een zedelijk-godsdienstig karakter. Rome was prima
inter pares; alle andere gemeenten stonden met haar gelijk; alle
bisschoppen hadden met dien van Rome gelijken rang. <a id="ct_126"></a>Irenaeus
zegt wel in de beroemde plaats, adv. haer. III 3, dat elke kerk
en alle geloovigen met de kerk van Rome <span lang="la" xml:lang="la">propter potiorem principalitatem</span>
overeenstemmen moeten, wijl in haar de apostolische
traditie zuiver is bewaard, maar hij haalt de kerk van Rome
toch bij wijze van voorbeeld aan, schrijft aan alle door de
apostelen gestichte kerken principalitas toe, en zegt alleen, dat
Rome eene <span lang="la" xml:lang="la">potior principalitas</span> bezit, wijl zij de grootste, de
oudste, de bekendste, de door de apostelen Paulus en Petrus
gestichte kerk is. Ook spreekt hij met geen woord van het primaat
van Petrus noch ook van den bisschop van Rome; allen nadruk
legt hij op de kerk van Rome. Later bestreed hij dan ook de
excommunicatie, welke Victor I over de Klein-Aziatische Quartodecimanen
had uitgesproken, met het gevolg, dat deze ze herroepen
moest, Euseb. H. E. V 24. Deze oppositie moge eene
zaak van tucht gegolden hebben, zij bewijst toch de vrijmoedigheid
en zelfstandigheid van Irenaeus en anderen tegenover den bisschop
van Rome. Evenzoo stelt <a id="ct_170"></a>Tertullianus alle door de apostelen
gestichte kerken, Efeze, Corinthe, Philippi enz. op ééne lijn, al
zegt hij ook, dat Carthago in Rome hare autoriteit heeft en dat
de apostelen in Rome <span lang="la" xml:lang="la">totam doctrinam cum sanguine suo profuderunt</span>,
de praescr. 36, cf. 20. de virg. vel. 2; in zijne montanistische
periode bestreed hij het edict van Calixtus over de
wederopneming der gevallenen, noemde hem spottend <span lang="la" xml:lang="la">pontifex
maximus, episcopus episcoporum</span>, en zag daar eene verregaande
aanmatiging in, de pudic. 1. 13. 21. Ook <a id="ct_115"></a>Cyprianus staat nog
op hetzelfde standpunt; alle bisschoppen zijn gelijk, zijn eene en
dezelfde bisschoppelijke waardigheid deelachtig, zijn als het ware
één bisschop, staan aan het hoofd der kerk en moeten onderling
<span class="pagenum" id="Page_89">[89]</span>
<span lang="la" xml:lang="la">caritas animi, collegii honor, vinculum fidei et concordia sacerdotii</span>
bewaren, Ep. 43, 5. 49, 2. 55, 24. 73, 26. de unit. eccl. 5.
Daarom kwam hij in den strijd over den ketterdoop tegen den
bisschop van Rome, Stephanus, nog in verzet, Ep. 71-74; de
eenheid bewarend, is ieder bisschop toch in zekere mate zelfstandig
en alleen Gode verantwoordelijk, Ep. 72, 3. Maar de
bovengenoemde nieuwe opvatting van bet episcopaat moest uit
den aard der zaak aan Rome ten goede komen. Het zwaartepunt
was uit de gemeente in den bisschop verlegd. Deze werd beschouwd
als opvolger van de apostelen, als drager van den schat der
waarheid en van de apostolische macht. Indien dit zoo was,
welke bisschop kon dan meer aanspraken maken en meer rechten
doen gelden dan de bisschop van Rome? Geen kerk stond in
macht en aanzien met die van Rome gelijk; zij liet ze alle
achter zich en streefde ze alle voorbij, de kerken van Palestina
en Klein-Azië, straks ook die van Antiochie en Alexandrie. En
de bisschoppen van Rome wisten van hun positie gebruik te
maken en gingen wat eerst zedelijke invloed was allengs vindiceeren
als een recht. Toch kwam het niet zoo spoedig tot erkenning
van dit recht. Tertullianus ontkende nog, dat Mt. 16:18 aan
den bisschop van Rome eenige macht over andere kerken gaf,
wijl het alleen eene belofte aan Petrus behelsde, de pudic. 21.
Cyprianus legde wel sterken nadruk op de eenheid der kerk en
deed haar ook rusten op de identiteit der episcopale macht,
maar zag van die macht in de cathedra Petri te Rome toch niet
meer dan eene symbolische eenheid, de unit. 4. De Synode te
Nicea stelde in canon 6 de bisschoppen van Rome, Alexandrie
en Antiochie nog gelijk, kende aan de beide laatsten in hunne
provinciën dezelfde <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐξουσια</span> toe, als de bisschop van Rome reeds
in Italie bezat, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπειδη και τῳ ἐν τῃ Ῥωμῃ ἐπισκοπῳ τουτο συνηθες
ἐστιν</span> en hield voor deze en ook nog voor andere kerken het haar
toekomend primaat, <span lang="grc" xml:lang="grc">τα πρεσβεια</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">τα πρωτεια</span>
vast. Na de ontwikkeling der bisschoppelijke macht in de derde eeuw volgde
die van de aartsbisschoppelijke of metropolitenwaardigheid in de
vierde eeuw; niet Rome alleen, maar vele kerken naast haar
hadden een zekeren voorrang of primaat in hare provinciën; de
bisschoppen werden in den loop der vierde eeuw aan de aartsbisschoppen
onderworpen. Het Oosten bleef steeds tegen het alles
overheerschend primaat van den bisschop van Rome zich verzetten.
<span class="pagenum" id="Page_90">[90]</span>
<a id="ct_562"></a>Naast Alexandrie en Antiochie steeg sedert het midden der vierde
eeuw Constantinopel hoe langer hoe meer in kerkelijke macht. Het
concilie van Constantinopel in 381 can. 2 zegt, dat de bisschop van
Alexandrie alleen in Egypte kerkelijke macht bezit, dat Antiochie
de rechten houdt, welke volgens Nicea eraan toekomen en dat de
bisschoppen van het Oosten alleen het Oosten zullen besturen.
En nadat het alzoo de macht van den bisschop van Alexandrie
tot Egypte beperkt heeft, voegt het er in can. 3 aan toe, <span lang="grc" xml:lang="grc">τον
Κονσταντινου πολεως ἐχειν τα πρεσβεια της τιμης μετα τον της
Ῥωμης ἐπισκοπον, δια το εἰναι αὐτην νεαν Ῥωμην</span>. Na den
bisschop van Rome zal niet die van Alexandrie, al heeft hij ook
de oudste rechten en de oudste brieven, maar die van Constantinopel
den voorrang der eere hebben, niet op grond van eenig
kerkelijk of geestelijk prerogatief, maar alleen om de politieke
overweging, dat Constantinopel het nieuwe Rome is. Het Westen
werd aan den bisschop van Rome overgelaten, maar het Oosten
weigerde zich voor hem te buigen en kwam meer en meer onder
de jurisdictie van Constantinopel te staan. Het concilie van
Chalcedon 451 can. 28 erkende den voorrang, <span lang="grc" xml:lang="grc">τα πρεσβεια</span>,
van het oudere Rome, omdat het de keizerstad was, <span lang="grc" xml:lang="grc">δια το
βασιλευειν την πολιν ἐκεινην</span>, maar schreef gelijken voorrang,
<span lang="grc" xml:lang="grc">τα ἰσα πρεσβεια</span>, toe aan den heiligen stoel van het nieuwe
Rome. In weerwil van de protesten van Rome, handhaafde Constantinopel
zijne rechten. De pauselijke macht van den bisschop
van Rome berustte voor een groot deel op het politieke aanzien
der stad; deze zelfde aanspraken kon daarom Constantinopel als
tweede Rome laten gelden. De bisschop van Rome is daarom
nooit herder der gansche Christenheid geweest; hij werd het
hoofd alleen van de Westersche, Latijnsche Christenheid. En dit
werd hij rechtens eerst in de vierde eeuw. Reeds de later door
de kerk niet erkende synode van Sardika 343 droeg aan den
bisschop van Rome de beslissing op, of, ingeval een bisschop
door eene synode was afgezet, eene nieuwe synode al dan niet
zou worden saamgeroepen. In het jaar 380 vaardigde keizer
Theodosius het beroemde edict uit, waarbij hij beval, <span lang="la" xml:lang="la">cunctos
populos, quos clementiae nostrae regit temperamentum, in tali
volumus religione versari, quam divinum Petrum apostolum
tradidisse Romanis religio usque nunc ab ipso insinuata declarat</span>.
Bij de kerkvaders der vierde en vijfde eeuw is er geen twijfel
<span class="pagenum" id="Page_91">[91]</span>
meer over, dat zij de gemeenschap met en de onderwerping aan
Rome noodzakelijk achten voor het wezen der kerk. Van de kerk
te Rome gaan alle rechten der kerkelijke gemeenschap uit, <span lang="la" xml:lang="la">inde
enim in omnes venerandae communionis jura dimanant</span>, Ambros.
Ep. cl. 2 ep 2. <span lang="la" xml:lang="la">Ecclesiae salus in summi sacerdotis dignitate
pendet</span>, Hier. c. Lucif. 9. Bij hem berust de onvervalschte overlevering
der vaderen, hij is <span lang="la" xml:lang="la">lux mundi, sal terrae, aurea vasa et
argentea</span>, Hier. Ep. 15 ad Dam. Roomsch is de maatstaf van
het katholieke; indien Rufinus zich houdt aan het geloof van
Rome, is hij katholiek; <span lang="la" xml:lang="la">si Romanam responderit, ergo catholici
sumus</span>, Hier. c. Ruf. 1, 4. Als Innocentius I de besluiten der
synode van Carthago en Mileve tegen het pelagianisme bekrachtigd
en Pelagius en Coelestius veroordeeld heeft, zegt Augustinus:
<span lang="la" xml:lang="la">causa finita est, utinam aliquando finiatur et error!</span> Ep. 132 de
script. Klaar en welbewust ontwikkelt dan Leo I 440-461 dit
primaat van den Roomschen stoel in verschillende brieven en
verheft het tot den rang en de waarde van een godsdienstig
dogma, dat in Mt. 16:18 zijn schriftuurlijken grond bezat, cf.
bij Heinrich, Dogm. Theol. II 325 f.</p>

<p>Toen de ontwikkeling zoover was voortgeschreden, moest vanzelf
de vraag oprijzen, waaraan de paus zoo eminente plaats en
zulk een hoog gezag te danken had. In den oudkatholieken tijd,
ook nog na de invoering van het monarchisch episcopaat, viel de
nadruk altijd op de plaatselijke kerk; de kerk te Rome was door
Petrus en Paulus gesticht, en had daarom de zuiverste traditie;
alle kerken moesten, om christelijk en katholiek te zijn, in geloof
overeenkomen met haar, Iren. adv. haer. III 3. De bisschop was
daarom van zijne gemeente afhankelijk, hij werd door haar gekozen
en ging in alle gewichtige zaken, vooral bij excommunicatie,
met haar te rade. Cyprianus zegt uitdrukkelijk in zijne brieven
aan het Carthaagsche presbyterium, dat hij niets wil doen <span lang="la" xml:lang="la">sine
consilio vestro et sine consensu plebis</span>, Ep. 14, 4. 17, 1. 3. 19,
2 enz. In moeilijke gevallen werd de raad en hulp van afgevaardigden
van naburige gemeenten ingeroepen, Hd. 15:2, Const.
Apost. c. 1, Clemens, 1 Cor. 63. Cypr. Ep. 17, 3; de oudste
kerkelijke vergaderingen waren gemeentevergaderingen, hoogstens
door afgevaardigden van naburige gemeenten bijgestaan. Maar
toen de bisschop als opvolger der apostelen beschouwd en juist
hierdoor van allen onderscheiden werd, toen kon hij niet meer
<span class="pagenum" id="Page_92">[92]</span>
door de gemeente gekozen worden noch van haar afhankelijk
zijn; hij moest zijn ambt van boven in den weg van successie
ontvangen, <a id="ct_737"></a>en dus door een synode van bisschoppen of door een
kapittel benoemd en geordend worden; hij had met de gemeente
niet meer te raadplegen maar was souverein en bepaalde alles
alleen, hoogstens na overleg met het uit het presbyteraat allengs
zich ontwikkelend kapittel. En wat alzoo sedert de vierde eeuw
in de plaatselijke of dioecesale kerken geschiedde, herhaalde zich
op grooter schaal in de algemeene kerk. Uit het episcopaat kwam
in den loop der tijden het papale stelsel voort, en de oude gemeentevergaderingen
breidden zich tot synoden en conciliën uit,
die eerst ook nog wel uit presbyters, diakenen, lectores maar dan
vervolgens alleen uit bisschoppen als vertegenwoordigers der gemeenten
waren saamgesteld. Deze synoden beschouwden zich niet
als onfeilbaar; in de vierde eeuw doet telkens eene volgende
synode teniet, wat de vorige vastgesteld heeft; en ook droegen
zij van dien tijd af tot de 9<sup>e</sup> eeuw toe een staatkundig karakter,
waren rijkssynoden en werden door den keizer saamgeroepen,
officieel of officieus geleid en bekrachtigd. Maar de paus steeg
in macht; als bisschop van Rome en aartsbisschop van Italie
had hij reeds macht, om provinciale en landssynoden saam te
roepen en te leiden, evenals andere bisschoppen dat recht elders
bezaten; <a id="ct_544"></a>sedert de 12<sup>e</sup> eeuw wist hij deze provinciale en landssynoden,
evenals de bisschop van Constantinopel dat al met zijne
<span lang="grc" xml:lang="grc">συνοδοι ἐνδημουσαι</span> voor de Grieksche kerk had gedaan, tot
oecumenische synoden der gansche Westersche kerk uit te breiden.
De oecumenische conciliën der Westersche Christenheid ontwikkelden
zich dus uit de Roomsche synoden, en werden daarom
door den paus saamgeroepen, geleid en bekrachtigd. Wel trachtten
de reformatorische conciliën in de 15<sup>e</sup> eeuw, onder den invloed
der humanistische theorie van de volkssuperioriteit, zich als vergaderingen
van afgevaardigden der gansche kerk onafhankelijk
van den paus te maken en zich als onfeilbaar boven hem te
stellen. Maar de paus wist zich te handhaven ook tegenover en
boven de oecumenische synoden en moest daarom wel een prerogatief
deelachtig zijn, dat aan geen anderen bisschop geschonken
was. <a id="ct_601"></a>Nadat van de dagen van Irenaeus af reeds langen tijd overeenstemming
in geloof met de kerk te Rome voor het wezen der
christelijke kerken noodzakelijk werd geacht, wijl daar met de
<span class="pagenum" id="Page_93">[93]</span>
rechtmatige successie het <span lang="la" xml:lang="la">charisma veritatis certum</span> berustte,
werd het allengs hoe langer hoe klaarder uitgesproken, dat deze
indefectibilitas der kerk van Rome haar grond had in eene bijzondere
gave, welke door den H. Geest aan den bisschop van
Rome, als opvolger van Petrus, geschonken werd. Eerst werd
daarbij nog de nadruk op de kerk te Rome gelegd; deze kon
niet afvallen, wijl zij door de apostelen Petrus en Paulus was
gesticht en voortdurend door hunne wettige opvolgers werd geleid.
Zoo zegt Irenaeus van de presbyteri, dat zij <span lang="la" xml:lang="la">cum episcopatus
successione charisma veritatis certum secundum placitum Patris
acceperunt</span>, adv. haer. IV 26. Maar dit gaf geen waarborg genoeg,
vooral toen vele kerken in weerwil van hare apostolische stichting
met hare rechtmatig opvolgende bisschoppen afvielen en geheel
verdwenen. Daarom werd hoe langer hoe meer de grond voor de
indefectibilitas der kerk te Rome daarin gezocht, dat aan haar
hoofd een bisschop stond, die als opvolger van den ook onder
de apostelen eene gansch bijzondere plaats innemenden Petrus
eene bijzondere gave en leiding des H. Geestes deelachtig was.
Augustinus leidde de onwankelbaarheid van Petrus’ geloof uit
de voorbede van Christus af, Luk. 22:32, de corr. et gr. 8.
Ephraem Syrus zeide in zijne lofrede op Petrus, Paulus en
Andreas: <span lang="la" xml:lang="la">lucerna Christus, candelabrum est Petrus, oleum autem
subministratio S. Spiritus</span>. Leo de Groote sprak in zijn brief aan
de bisschoppen der kerkelijke provincie Vienna van een <span lang="la" xml:lang="la">mirabile
munus gratiae</span>, waardoor de bouw van den eeuwigen tempel op
de vastheid van Petrus bevestigd wordt, en verklaarde elders,
dat de stoel van Petrus <span lang="la" xml:lang="la">tanta divinitus soliditate munita est, ut
eam neque haeretica unquam perrumpere pravitas, nec pagana
potuerit superare perfidia</span>. Paus Hormisdas getuigde in zijn libellus
van het jaar 516, dat de waarheid van de belofte van Christus
aan Petrus door de feiten bevestigd wordt, <span lang="la" xml:lang="la">quia in sede apostolica
immaculata est semper catholica servata religio</span>. Evenzoo
verklaarde Paus Agatho in een schrijven aan de keizers van het
jaar 680, dat de kerk te Rome door de genade Gods en de bescherming
van Christus nooit van den weg der waarheid is
afgeweken en ook krachtens de belofte des Heeren daarvan nooit
afwijken zal. <a id="ct_551"></a>Het was dus geen nieuwigheid meer, als Gregorius
VII in zijn Dictatus Papae uitsprak: <span lang="la" xml:lang="la">Romana ecclesia nunquam
erravit, nec in perpetuum Scriptura testante errabit</span>, en
<span class="pagenum" id="Page_94">[94]</span>
Bonifacius VIII in de bul Unam Sanctam 1302 decreteerde: <span lang="la" xml:lang="la">subesse
Romano Pontifici omni humanae creaturae declaramus, definimus
et pronunciamus esse de necessitate salutis</span>, cf. bij Heinrich,
Dogm. Theol. II 357 f. Met deze practijk en theorie der pausen
stemden de theologen overeen. Sommigen, zooals Beda, Alcuinus,
Paschasius, Radbertus, Damiani, Anselmus, Lombardus, Sent. IV
dist. 24 enz. spreken nog maar in het voorbijgaan en met enkele
woorden over het gezag van den paus; zelfs is dat nog het geval
bij Thomas, C. Gent. IV 76. S. Theol. II 2 qu. 1 art. 10. qu.
11 art. 2. Sent. IV dist. 7 qu. 3 art. 1. dist. 20 qu. 1 art. 4 enz.
(cf. Leitner, Der h. Thomas v. Aq. <span lang="de" xml:lang="de">über das unfehlbare Lehramt
des Papstes</span> 1872) en Bonaventura, <span lang="la" xml:lang="la">Breviloquium adjectis illustrationibus
ex aliis operibus ejusdem S. Doct. depromptis opera
et studio</span> Ant. Mar. de Vicetia, Frib. 1881 VI c. 12. Maar de
verschillende pogingen, die van de 14<sup>e</sup> tot de 16<sup>e</sup> eeuw tot reformatie
der kerk werden aangewend, brachten Rome tot zelfbewustzijn.
Het eigenlijke papalisme of curialisme trad op, sprak
de <span lang="la" xml:lang="la">plenitudo potestatis</span> en de onfeilbaarheid van den paus duidelijk
uit en ontwikkelde haar menigmaal tot in haar uiterste consequentiën
toe. Canus, Loci theol. lib. 6. Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de summo
pontifice</span>, in Tom. I zijner Controv. p. 188-255. Becanus,
Manuale Controv. I c. 4. Theol. Wirceb. ed. 3 Paris. 1880 I
267 sq. Joseph de Maistre, Du pape 1819. Perrone, Prael. Theol.
1843 VIII 295-536. Heinrich, Dogm. Theol. II 163-476.
Scheeben, I 220 f. IV 397-458. Simar, Dogm. 598 f. Jansen,
Prael. Theol. I 512-658. Ermann, De Paus, Utrecht 1899 enz.
<a id="ct_759"></a>Den 18<sup>e</sup> Juli 1870 werd op het Vaticaansch concilie de constitutio
dogmatica de ecclesia Christi aangenomen, en daarbij bepaald:
1<sup>o</sup> dat het <span lang="la" xml:lang="la">primatus jurisdictionis in universam Dei ecclesiam</span>
onmiddellijk en rechtstreeks door Christus aan Petrus beloofd en
opgedragen is; 2<sup>o</sup> dat dit primaat van Petrus in den bisschop
van Rome als zijn opvolger voortduurt; 3<sup>o</sup> dat dit primaat van
den paus bestaat <span lang="la" xml:lang="la">in plena et suprema potestas jurisdictionis in
universam ecclesiam, non solum in rebus, quae ad fidem et mores,
sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per
totum orbem diffusae pertinent</span>, zoodat hij <span lang="la" xml:lang="la">judex supremus fidelium</span>
is, in alle zaken, die de kerken raken, de hoogste beslissing
heeft, boven aller oordeel verheven en aan geen concilie onderworpen
is; 4<sup>o</sup> dat in dit primaat ook begrepen is <span lang="la" xml:lang="la">suprema
<span class="pagenum" id="Page_95">[95]</span>
magisterii potestas</span>, zoodat de paus wel geen nieuwe openbaringen
ontvangt en alleen onder de leiding des H. Geestes de overgeleverde
openbaring zuiver bewaart en uitlegt, maar toch dit zoo doet,
dat hij, wanneer hij ex cathedra spreekt en als Herder en Leeraar
van alle Christenen eene leer over geloof of zeden vaststelt, door
Goddelijke ondersteuning de onfeilbaarheid deelachtig is, uit
zichzelven en niet eerst tengevolge van de toestemming der kerk.
Cf. Acta et decreta sacr. conc. rec. Collectio Lacensis VII Friburg
1890 p. 262-498.</p>

<p id="lmn_48-5" class="sep1">5. Ofschoon deze hierarchische kerkregeering in haar oorsprong
veel ouder is, dan vroegere Protestanten geneigd waren te erkennen
en zelfs tot den aanvang der tweede eeuw teruggaat; ofschoon
zij door den logischen gang harer ontwikkeling en door het imposante
van hare verschijning nooit nalaat, indruk te maken; zij
is desniettemin in beginsel en wezen met de regeering, welke
Christus aan zijne kerk heeft geschonken, in lijnrechten strijd.
<i>Ten eerste</i> toch wordt de onderscheiding van clerus en leeken,
die aan deze hierarchie ten grondslag ligt, in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nergens
geleerd en door de inrichting der kerk der eerste eeuw ten
stelligste weersproken. Rome beroept zich wel, behalve op de
convenientia, op het des <abbr title="Oudtestamentische">N. T.</abbr> priesterschap, op de ambten, welke
Christus in zijne kerk ingesteld heeft, en op de macht, welke
Hij daaraan toebetrouwd heeft. Maar dit bewijst niet hetgeen
bewezen moet worden. De Schrift maakt zeer zeker onderscheid
tusschen herders en kudde, bouwers en tempel, planters en akkerwerk,
leeraars en discipelen, voorgangers en volgelingen enz.;
indien met de namen clerus en leeken geen andere dan deze
onderscheiding bedoeld werd, zouden zij zonder schade gebruikt
kunnen worden. Maar het gebruik heeft er een gansch anderen
zin aan gehecht. Clerus is in de Roomsche kerk de naam geworden
van eene bijzondere klasse van kerkelijke personen, die
door tonsuur en wijding van alle anderen afgezonderd zijn, een
eigen stand van „geestelijken” vormen, in gansch bijzonderen zin
het eigendom Gods zijn, met eene volstrekte souvereine macht
over het volk zijn toegerust, en voor de leeken tot noodzakelijke
en onmisbare middelaars des heils verstrekken, Cat. Rom. II 7,
13. Zulk een stand nu kent de Schrift niet. Zelfs op het Oude
Testament is de tegenstelling van clerus en leeken niet toepasselijk;
<span class="pagenum" id="Page_96">[96]</span>
het gansche volk was clerus, eigendom en erve des
Heeren, een priesterlijk koninkrijk, een heilig volk, Ex. 19:5, 6,
Deut. 7:6, 14:2, 26:18, 32:9, 1 Kon. 8:51, 53, Ps. 135:4,
Jes. 19:25, 41:8, Jer. 12:7, 8, Joel 2:17 enz.; de priesterschap,
die niet benoemd maar krachtens afstamming uit Aäron
tot dezen dienst geroepen werd, was toch ten strengste aan de
wet Gods gebonden, Lev. 10:11 en aan het oordeel der profeten
onderworpen, Jes. 28:7, Jer. 1:18, 2:26, 6:13, Ezech. 22:26,
Hos. 4:9 enz., Israel was eene theocratie doch geen hierarchie.
<a id="ct_332"></a>Veel minder is er nog in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> van een clerus sprake: de
H. Geest is op allen uitgestort, Hd. 2:17, en nu zijn allen
<span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικοι</span>, Rom. 8:14, 1 Cor. 2:15, 3:1, Gal. 5:25, 6:1,
de zalving deelachtig, 1 Joh. 2:27, een koninklijk priesterdom,
1 Petr. 2:5, 9, eene gemeente van heiligen en geroepenen,
Rom. 1:7, een volk en eigendom Gods, 2 Cor. 6:16, 1 Petr.
2:10, Hebr. 12:22-24. Nergens maakt het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gewag van
een bijzonder priesterambt, door de dienaren der kerk waar te
nemen, of van eene bijzondere offerande, door hen te offeren;
het ambt in de kerk van Christus is geen magisterium maar
een ministerium, geen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱεραρχια</span> maar een
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἱεροδουλεια</span>, een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια,
οἰκονομια</span>, welke alle heerschappij over het erfdeel des
Heeren (<span lang="grc" xml:lang="grc">των κληρων</span>, 1 Petr 5:3, d. i. de aan de presbyters
ter verzorging toevertrouwde gemeenten) ten eenenmale buitensluit,
Mt. 20:25, 26, 1 Cor. 3:5, 4:1, 2 Cor. 4:1, 2, Ef.
4:12. Cf. Luthers leer over het algemeene priesterschap der
geloovigen bij Köstlin, Luthers Theol. I 316. 376. II 538.
Gerhard, Loci Theol. Loc. 23 § 37. Calvijn, Inst. IV 4, 9. 12, 1.
Comm. op 1 Petr. 5:3. Junius, Op. II 1181. Amesius, Bellarminus
enervatus III c. 1. Voetius, Pol. Eccl. III p. 2. Cappellus,
Synt. thesium theol. in Acad. Salmur. III p. 272-279. M. Vitringa
IX 1 p. 423-437. Art. <span lang="de" xml:lang="de">Geistliche</span> van Caspari in Herzog<sup>3</sup>.</p>

<p id="ct_248"><i>Ten tweede</i> leert desniettemin de H. Schrift zeer duidelijk,
dat Christus in zijne gemeente niet alleen gaven uitdeelt, maar
ook bepaalde ambten ingesteld heeft, buitengewone zooals die van
apostel, profeet en evangelist, en gewone zooals die van ouderling
en diaken. Over het episcopaat is daarbij het grootste verschil.
Grieken, Roomschen (ook Gallikanen en Oudkatholieken) en Anglikanen
houden dit voor een ambt, dat wezenlijk en <span lang="la" xml:lang="la">jure divino</span>
van het presbyteraat onderscheiden, door wettige en onafgebroken
<span class="pagenum" id="Page_97">[97]</span>
successie van het apostolaat afstamt en bepaaldelijk de <span lang="la" xml:lang="la">potestas
magisterii, jurisdictionis</span> en <span lang="la" xml:lang="la">ordinis</span> bezit; de bisschoppen hebben
eigenlijk alleen het leerambt, de macht om te prediken en de
sacramenten te bedienen, zij bedienen zich daarbij van de priesters
(pastoors) als hunne vicarii, en hebben het uitsluitend recht der
zending en ordening; patriarchen, metropolieten, aartsbisschoppen
dragen geen ander ambt maar zijn van de bisschoppen alleen door
eene toevallige macht, door jurisdictie over een grooter gebied enz.
onderscheiden. Bewijzen uit de H. Schrift zijn voor deze onderscheiding
alleen te ontleenen aan de ambten, die door Timotheus,
Titus e. a. werden bekleed, en aan den <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγγελος</span> in de zeven
Klein-Aziatische gemeenten, <a id="ct_85"></a>Op. 1:20. Maar Timotheus en vele
anderen waren in dien eersten tijd door de apostelen tot het
buitengewone ambt van evangelist geroepen, boven <a href="#ct_213">bl. 66</a>; en
de engelen der gemeenten waren geen anderen dan de eersten
onder hunne gelijken, zooals de pastores thans, zoodat de singularis
in Openb. 2:10, 23, 24 ook met den pluralis afwisselt.
Bellarminus, de membris eccl. milit. I c. 14, Petavius, de eccl.
hierarchia I c. 2 e. a. gewagen dan ook niet van Schriftuurlijke
argumenten, maar beroepen zich op de traditie bij Irenaeus,
Tertullianus, Eusebius enz., die zeggen, dat de apostelen in verschillende
gemeenten een bisschop aanstelden en van sommige
gemeenten de bisschopslijsten opgeven. <a id="ct_334"></a>Maar al is het monarchisch
episcopaat ook zeer spoedig in de kerk opgekomen, er is daarin
toch duidelijk eene afwijking te zien van de ordeningen der
apostelen. <a id="ct_622"></a>Immers het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> weet nog niets van een ambtelijk
onderscheid tusschen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοπος</span>, en <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροs</span>.
Ofschoon de naam <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> in den eersten tijd waarschijnlijk eene ruimere
beteekenis had, en soms ook de oude en eerwaardige leden der
gemeente aanduidde, als ambtsnaam was hij toch met dien der
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span> identisch. Immers waren er in de gemeenten vele
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span>, Hd. 20:17, 28, Phil. 1:1; en dit
<span lang="grc" xml:lang="grc">επισκοπειν</span> was
juist aan <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> opgedragen, Hd. 20:17, 28, 1 Tim. 3:1-7,
5:17, Tit. 1:5, 7, 1 Petr. 5:1-3; Petrus noemt zich
daarom ook een <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτερος</span>, 1 Petr. 5:1; van eene bijzondere
instelling van het episcopaat naast het presbyteraat weet het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
dan ook niets; behalve de buitengewone ambten van apostel,
profeet en evangelist, zijn er maar twee gewone ambten, dat van
diakenen en dat van <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>, Phil. 1:1, 1 Tim. 3:1, 8,
<span class="pagenum" id="Page_98">[98]</span>
<span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμενες και διδασκαλοι</span>, Ef. 4:11, 1 Tim. 5:17,
<span lang="grc" xml:lang="grc">κυβερνησεις</span>,
1 Cor. 12:28, <span lang="grc" xml:lang="grc">προισταμενοι</span>, Rom. 12:8, 1 Thess. 5:12,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγουμενοι</span>, Hebr. 13:7, 17. Deze getuigenissen der Schrift zijn
zoo sterk, dat niet alleen Aerius in de 4<sup>e</sup> eeuw, de Waldenzen,
Wiclef, de Hervormers enz., het presbyterale en episcopale ambt
identisch noemden, maar ook vele kerkvaders, zooals Theodoretus,
Chrysostomus, Epiphanius e. a. zich gedrongen zagen tot de
erkentenis, dat in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> de namen van presbyter en episcopus
door elkander werden gebruikt; en Hieronymus, Ep. 65 ad Evagrium
en Comm. op Tit. 1:5 zegt zelfs, dat presbyteri en episcopi
oorspronkelijk gelijk waren, doch dat er later één uit hen over
de anderen gesteld werd, in <span lang="la" xml:lang="la">schismatis remedium</span>, bij Petavius,
Dissert. eccles. I c. 1-3, cf. ook Lombardus, Sent. IV dist.
24, 9. De Roomschen kunnen met de Schrift op dit punt niet
in het reine komen. Volgens Hd. 20:17, 28, Phil. 1:1 waren
er ongetwijfeld onderscheidene episcopi in ééne gemeente; maar
de Roomschen kunnen dit niet erkennen en zeggen daarom, dat
de apostelen soms aan de presbyteri tegelijk de episcopale wijding
gaven (Petavius) of dat daaronder tegelijk de episcopi der naburige
gemeenten begrepen zijn (Franzelin), of dat de namen van
presbyteri en episcopi nog niet onderscheiden waren, Scheeben,
Dogm. IV 395. Ermann, de Paus, 2<sup>e</sup> ged. 96. In het laatste
geval is echter het beweerde verschil tusschen het presbyterale
en episcopale ambt niet te handhaven. Bij deze getuigenis der
Schrift komt dan nog de les der historie, dat het Roomsche
episcopaat de wortel is der hierarchie, den weg tot het pausdom
opent, de ongelijkheid der gemeenten meebrengt en de geloovigen
van de ambten slaafs afhankelijk maakt. Ook dit alles is met
de Schrift ten eenenmale in strijd. Eene hierarchie is er in de kerk
van Christus niet, Luk. 22:25, 26, 2 Cor. 1:24, 1 Petr. 5:3;
eene dioecesane, cathedrale, patriarchale of metropolitaansche
kerk bestaat er niet, want alle gemeenten zijn in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gelijk
en hebben elk haar eigen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span>; en nergens wordt aan de
geloovigen bevolen, om naar de <span lang="la" xml:lang="la">legitima successio</span> van hare
dienaren onderzoek te doen maar om de Schrift te onderzoeken,
in de leer te blijven enz., Joh. 5:39, Hd. 17:11, 1 Tim. 4:13-16,
2 Tim. 1:13, 14, 3:14-17; wettelijke opvolging
waarborgt niet de zuiverheid der leer, Joh. 8:39, Rom. 2:28,
9:6, en zou de zaligheid afhankelijk maken van bepaalde
<span class="pagenum" id="Page_99">[99]</span>
personen en van een onpractisch, feilbaar en dikwerf zelfs onmogelijk
historisch onderzoek. Om deze redenen werd het episcopaat door
de Hervormers eenparig verworpen. <a id="ct_491"></a>Wel waren de Lutherschen
bereid, om het recht, dat het <span lang="la" xml:lang="la">secundum ecclesiasticam politiam</span>
verkregen had, te erkennen, indien het wezenlijke in het bisschoppelijk
ambt maar bleef het op goddelijk recht berustend
<span lang="la" xml:lang="la">ministerium verbi et sacramentorum</span>, Symb. Bücher ed. Müller
p. 62. 205. 286. 340. <a id="ct_255"></a>Ook werd de naam van bisschop soms
behouden en op den landsheer overgedragen, of ook werd wel
in enkele zoowel Gereformeerde als Luthersche kerken één uit
een kring van dienaren onder den naam van bisschop of superintendent
met de inspectie over een groep van gemeenten belast.
Calvijn en vele anderen, Knox, a Lasco, Saravia, Tilenus, Scultetus,
Bochartus, Spanheim enz. hadden daartegen geen overwegend
bezwaar, M. Vitringa IX p. 210 sq. Maar dit was toch iets
wezenlijk anders dan het bisschoppelijk ambt in de Roomsche
kerk, dat volgens het concilie te Trente essentieel van het presbyteraat
verschilt, op goddelijk recht berust en in de 17<sup>e</sup> eeuw
ook in de Anglikaansche kerk ingevoerd en verdedigd werd. Cf.
Calvijn, Inst. IV 3, 8. 4, 2 sq. 5, 1 sq. Beza, <span lang="la" xml:lang="la">Responsio ad
tractationem de ministrorum evangelii gradibus ab Hadriano
Saravia editam</span>, 1592. Thomas Cartwright, † 1603, <span lang="en" xml:lang="en">A directory
for church government</span> 1644. William Bradshaw, † 1618, <span lang="en" xml:lang="en">English
Puritanism, containing the main opinions of the rigidest sort of
those called Puritans in the realm of England</span> 1604. David Calderwood,
<span lang="la" xml:lang="la">Altare Damascenum seu politica ecclesiastica obtrusa
ecclesiae Scoticanae</span> 1621. Robert Parker, <span lang="la" xml:lang="la">De politica ecclesiastica
Christi</span> 1616. Smectymnus, een antwoord op Hall’s Episcopacy
door Stephen Marshal, Edmund Calamy, Thomas Young, Matthew
Newcomen en William Spurstow 1641. Blondel, <span lang="la" xml:lang="la">Apologia pro
sententia Hieronymi de episcopis et presbyteris</span>, 1646. Voetius,
Pol. Eccl. III 832-869. Maresius, <span lang="la" xml:lang="la">Examen quaestionis de episcoporum
origine</span> 1657. Cappellus, Synt. thes. theol. in acad.
Salm. III 296. Buddeus, <span lang="la" xml:lang="la">de origine et potestate episcoporum</span>,
Misc. Saera I 131. M. Vitringa IX 1 p. 141-229.</p>

<p id="ct_212"><i>Ten derde</i> staat volgens de H. Schrift vast, dat het apostolaat
een exceptioneel, tijdelijk en onvernieuwbaar ambt is geweest in
de gemeente des <abbr title="Nieuwen Testaments.">N. T.</abbr> Ook al ware het episcopaat een ander
ambt dan het presbyteraat, er zou toch volstrekt niet uit volgen,
<span class="pagenum" id="Page_100">[100]</span>
dat het met het apostolaat identisch en daarvan de voortzetting
was. Natuurlijk kan wel in goeden zin gezegd worden, dat de
episcopi of presbyteri opvolgers der apostelen zijn, want dezen
stelden hen aan in al de gemeenten, welke zij stichtten, en droegen
de verzorging dier gemeenten aan hen op. Maar dat neemt het
groote en wezenlijke onderscheid tusschen beiden niet weg. Ook
van Roomsche zijde kan dit onderscheid niet worden uitgewischt.
Immers de apostelen deelden in eene gansch bijzondere leiding des
H. Geestes, en droegen een ambt, dat tot heel de kerk, ja tot de
gansche wereld, Mt. 28:20 zich uitstrekte. Maar hunne opvolgers,
ook al zouden zij bisschoppen geweest zijn in Roomschen zin,
hebben zulk een ambt geenszins; zij zijn ook volgens Rome niet
onfeilbaar en zij hebben de zorg slechts over een klein gedeelte der
kerk, over eene dioecese, Schwane D. G. IV 267. 285. 294. Simar,
Dogm. 612. Heinrich, Dogm. II 247. Ermann, De Paus, 2<sup>e</sup> gedeelte
89v. Doch het onderscheid is nog sterker; de apostelen
waren oor- en ooggetuigen van Jezus’ woorden en daden, zij werden
onmiddellijk door Christus zelven tot hun ambt geroepen, ontvingen
den H. Geest in bijzondere mate, hadden eene geheel
eenige taak, n.l. om den grondslag der kerk te leggen en in
hun woord het blijvend middel der gemeenschap tusschen Christus,
en zijne gemeente te bieden. In dit alles zijn zij van alle anderen
onderscheiden, staan zij hoog boven al hunne navolgers, en bekleeden
zij een ambt, dat onoverdraagbaar en onvernieuwbaar is.
De buitengewone gaven, waarin zij mochten deelen, worden aan
geen andere dienaren in de kerk geschonken. Als apostelen in
eigenlijken zin hebben zij geen opvolgers, al is het ook, dat de
leiding der gemeente, waartoe zij geroepen waren, ook op andere
wijze en in beperkter kring aan anderen na hen toebetrouwd is.</p>

<p id="ct_602"><i>Ten vierde</i> is er in de Schrift geen bewijs voor te vinden,
dat het primaat van Petrus wederom essentieel van het apostolaat,
dat hij met <ins id="cor_8" title="de elven">dezelven</ins> gemeen had, onderscheiden was. Ook Roomsche
theologen erkennen, dat al wat de Schrift verhaalt van den voorrang
van Petrus boven de andere apostelen, nog niet in staat is,
om zijn <span lang="la" xml:lang="la">primatus jurisdictionis</span> over de andere apostelen te bewijzen,
Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 405. De <span lang="la" xml:lang="la">sedes doctrinae</span>
voor deze leer zijn alleen <a id="ct_17"></a>Mt. 16:18, <a id="ct_38"></a>Luk. 22:32 en <a id="ct_44"></a>Joh. 21:15-17.
Maar ook deze houden niet in, wat Rome eruit afleidt.
Mt. 16:18 leert, dat Petrus door zijne belijdenis de rots is,
<span class="pagenum" id="Page_101">[101]</span>
waarop Christus zijne gemeente bouwt. Dit is natuurlijk beeldspraak
en geeft zonder beeld toch niet minder maar ook niet
anders te kennen, dan dat Christus van den persoon van Petrus
als den getrouwen belijder zich bedienen zou, om zijne gemeente
te vergaderen. In de gemeente als het gebouw Gods zijn de
geloovigen de levende steenen, die op de apostelen als de fundamentsteenen
worden opgebouwd. Die plaats neemt Petrus in
het Godsgebouw in, en hij niet alleen, maar al de apostelen met
hem. Want Petrus legde de belijdenis van Jezus’ Messianiteit af
in aller naam, Mt. 16:15, 16; al sprak hij haar het eerst en
het klaarst uit, hij gaf toch uiting aan wat onbewust in aller
hart leefde; en niet alleen Petrus doch alle apostelen legden
door deze belijdenis, welke zij straks in het midden der wereld
verkondigden, den grondslag der kerk van Christus; in beeld
gesproken, waren zij dus allen met Petrus de rots, op welke
Christus zijne kerk bouwde, of ook is, met eene andere toepassing
van hetzelfde beeld, Christus de rots, welke de apostelen samen
door hunne verkondiging legden tot grondslag der gemeente,
Hd. 4:11, Rom. 9:33, 1 Cor. 3:10, 11, Ef. 2:20, 1 Petr. 2:5,
6, Op. 21:14. De sleutelmacht, welke Petrus om zijne kloeke
belijdenis reeds Mt. 16:19 ontvangt, wordt 18:18, Joh. 20:23
aan alle apostelen verleend. De bijzondere bekwaammaking en
leiding des H. Geestes was niet alleen het deel van Petrus maar
gelijkelijk van alle apostelen, Mt. 10:20, Joh. 14:26, 15:26,
16:13, 20:22, Hd. 1:8, Ef. 3:5. Door de handhaving van
het apostolaat als een exceptioneel en onoverdraagbaar ambt laat
de Reformatie aan al deze teksten, ook aan Mt. 16:18, veel
meer recht wedervaren dan Rome. De apostelen zijn en blijven
de grondleggers der kerk; zij zijn door hun belijdenis de rots
der gemeente; geen gemeenschap met Christus dan door de gemeenschap
met hun getuigenis! Wat de andere plaats, <a id="ct_39"></a>Luk. 22:32
betreft, Jezus zegt daar tot zijne jongeren, dat Satan hen
allen, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱμας</span> in plur., zal trachten tot verloochening van hun
Meester te brengen, maar dat Hij bepaaldelijk voor Petrus, <span lang="grc" xml:lang="grc">περι
σου</span> in sing., bidden zal, dat zijn geloof niet ophoude. Petrus
zou dit vóór allen noodig hebben, omdat hij zijn Meester het eerst
en het sterkst verloochenen zou. Dat zijn geloof dan niet ophoudt,
zal hij alleen aan eene geheel bijzondere voorbede van Jezus te
danken hebben. En als hij dan door dat gebed van Jezus bewaard
<span class="pagenum" id="Page_102">[102]</span>
zal blijven en uit zijn val weder zal opstaan, dan zal hij, door
de beproeving geleerd en in zijn geloof bevestigd, juist zijne
broederen kunnen sterken, als dezen later misschien eens in hun
geloof zullen wankelen. Gelijk van Paulus met hetzelfde woord,
<span lang="grc" xml:lang="grc">στηριζω</span>, gezegd wordt, dat hij de discipelen sterkte, Hd. 18:23,
cf. Rom. 1:11, 16:25, 1 Thess. 3:2, 13, 2 Thess. 3:3,
1 Petr. 5:10, zoo wordt hier aan Petrus beloofd, dat hij later
zijn broederen tot bemoediging, volharding, bevestiging dienen
zal. Van dezen heerlijken, geestelijken steun maakt het wettische
Rome een <span lang="la" xml:lang="la">primatus jurisdictionis</span>! In <a id="ct_45"></a>Joh. 21:15-17 eindelijk
wordt Petrus hersteld in den rang, dien hij vroeger met en onder
de apostelen ingenomen had. Hij ontvangt geen nieuw ambt, uitgaande
boven dat, hetwelk hij vroeger bezat. Want de aanspraak
met den naam van Simon, Jona’s zoon, de drievoudige vraag en
de omstandigheden, waarbij dit voorval plaats had, bewijzen
onweerlegbaar, dat Petrus alleen hersteld wordt in den rang,
dien hij door zijne verloochening van Jezus verbeurd had, dus
in het apostolaat en in het <span lang="la" xml:lang="la">primatus honoris</span>, dat hem vroeger
reeds geschonken was. En zoo ook wordt hem, als Jezus hem
weder de zorg en leiding van zijne kudde in het algemeen en
van de schapen in het bijzonder toevertrouwt, geen andere werkzaamheid
opgedragen, dan die in het apostolaat als zoodanig lag
opgesloten en dus ook aan alle andere apostelen toekwam, Mt.
28:19, Mk. 16:15, 2 Cor. 11:28. De voorrang, dien Petrus
onder de apostelen genoot, nam dan ook ganschelijk niet weg,
dat hij door Jezus, dien hij afhouden wilde van zijn aanstaand
lijden, als een satan en ergernis teruggewezen wordt, Mt. 16:23,
om zijne zelfverheffing boven de andere apostelen vernederd wordt,
Joh. 21:15, om zijn onoprechtheid in Antiochie door Paulus
bestraft wordt, Gal. 2:11, met Johannes door de andere apostelen
naar Samarie gezonden wordt, Hd. 8:14, over Paulus hoegenaamd
geen jurisdictie had, Gal. 2:6, 9, nooit in de Schrift
afzonderlijk als hoofd en vorst der apostelen genoemd wordt,
1 Cor. 12:28, Ef. 2:20, 4:11, Op. 21:14, en zelf de bewaring
der geloovigen alleen aan de kracht Gods toeschrijft, zichzelf een
<span lang="grc" xml:lang="grc">συμπρεσβυτερος</span> noemt en tegen een heerschappij voeren over de
gemeenten waarschuwt, 1 Petr. 1:5, 5:1, 3.</p>

<p id="ct_603"><i>Ten vijfde.</i> Maar al zou de Schrift aan Petrus ook een primaat
in Roomschen zin toeschrijven, wat echter geenszins het geval is,
<span class="pagenum" id="Page_103">[103]</span>
dan zou daarmede nog niets gewonnen zijn voor het primaat van
den bisschop van Rome. Want hiertoe moet er nog heel wat
meer bewezen worden, n.l. 1<sup>o</sup> dat Petrus te Rome geweest is,
2<sup>o</sup> dat hij daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed,
en 3<sup>o</sup> dat hij met bewustheid en opzet deze beide ambten aan
één bepaalden opvolger heeft overgedragen. Nu is het, in den
laatsten tijd door Baur en Lipsius, ten onrechte bestreden, dat
Petrus in Rome geweest is. Indien 1 Petr. 5:13 al niet beslist,
waar volgens velen bij Babylon aan Rome moet gedacht worden,
dan is de getuigenis der traditie, van den eersten tijd af, bij
Clemens Rom., Ignatius, Marcion, Dionysius van Corinthe, Irenaeus,
Canon Murat., Cajus, Tertullianus, Hippolytus, Origenes, Lactantius
enz. zoo vaststaand en eenstemmig, dat haar waarheid
redelijkerwijs niet te betwijfelen valt. Ook mag geacht worden
vast te staan, dat Petrus in het jaar 64 onder Nero als martelaar
gestorven is, hetzij in hetzelfde jaar met of een paar jaren vóór
Paulus. Op. 18:20, cf. 17:6, 19:2 wijst erop, dat Rome het
bloed van apostelen vergoten heeft, en de genoemde oud-christelijke
schrijvers zeggen allen eenparig, dat Petrus en Paulus in
Rome, soms met de nadere tijdsbepaling, onder Nero, den marteldood
hebben ondergaan. Maar volstrekt onbewijsbaar is, dat
Petrus 20 à 25 jaren in Rome heeft vertoefd, dat hij bisschop
der gemeente aldaar en primas der gansche kerk is geweest, en
dat Linus in episcopaat en primaat hem opgevolgd is. Immers,
1<sup>o</sup> Hand. 12:17 bericht, dat Petrus Jeruzalem verliet, niet lang
vóór den dood van Herodes, vs. 23, die in het jaar 44 stierf.
Dat hij toen naar Rome is gegaan, is niets dan een vermoeden
en mist allen grond. Maar indien dit ook zoo ware, dan zou
daarbij aan niets anders dan aan een kort bezoek te Rome gedacht
kunnen worden, evenals hij toen volgens Harnack misschien ook
in Corinthe is geweest, 1 Cor. 1-3, 9:5; in elk geval was
Petrus bij de synode in Hd. 15, dat is in het jaar 47, in Jeruzalem
terug. 2<sup>o</sup> In den brief, dien Paulus van Corinthe uit
ongeveer het jaar 54-58 aan de gemeente te Rome schreef,
wordt met geen enkel woord van Petrus’ verblijf en arbeid te
Rome gewag gemaakt; evenmin geschiedt dit in de brieven aan
Philemon, Colosse, Efeze, welke Paulus waarschijnlijk, noch in
dien aan Philippi, welken hij zeker uit Rome schreef in de jaren
57-58 of 61-63; en ook Petrus maakt in zijn eersten brief,
<span class="pagenum" id="Page_104">[104]</span>
dien hij uit Babylon, 1 Petr. 5:13, dat is misschien Rome,
schreef, met geen woord van Paulus melding, zoodat Zahn vermoedt,
dat Petrus juist in Rome geweest is tusschen de eerste
en tweede gevangenschap van Paulus in, toen deze op reis was
naar Spanje, en daar in het jaar 64 onder Nero en een paar
jaren vóór Paulus den marteldood heeft ondergaan. Niet langer
dan een halfjaar of een jaar heeft Petrus dus in Rome vertoefd.
3<sup>o</sup> In overeenstemming met deze feiten noemt de oudste traditie
Petrus en Paulus steeds naast elkaar en zegt, dat niet Petrus
alleen, maar Petrus en Paulus de gemeente te Rome gesticht
en bevestigd hebben, Clemens 1 Cor. 5. Cajus en Dionysius van
Corinthe bij Euseb. Hist. eccl. II 25, 7. 8. Ignatius, ad Rom. 4.
Iren. adv. haer. III 1, 1. 3, 1-3. Tert. de praescr. 36. Van
een jarenlang verblijf en van een episcopaat van Petrus te Rome
weten deze oude geschiedenissen niets. Integendeel, volgens den
brief van Clemens uit de jaren 93-95, den in Rome omstreeks
100 of 135-145 geschreven Pastor van Hermas, en den brief
van Ignatius aan de Romeinen bestond toentertijd, dat is in elk
geval omstreeks het einde der eerste eeuw, in Rome het monarchisch
episcopaat nog niet, maar werd de gemeente geleid door
een college van presbyters of episcopi. Uit de bisschopslijsten
bij Hegesippus, Irenaeus, ’t Murat. fragment, Hippolytus, Tertullianus,
Epiphanius blijkt, dat men op het einde der tweede en
zelfs in het begin der derde eeuw Petrus nog niet als bisschop
van Rome beschouwd heeft. De gewone voorstelling was toen
nog deze, dat Petrus en Paulus de gemeente hadden gesticht en
aan Linus den dienst van het episcopaat hadden opgedragen,
Iren. adv. haer. III 3. En vanaf Linus als eersten bisschop
worden dan de volgende als tweede, derde enz. aangeduid, zoo,
dat de apostelen Petrus en Paulus als <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐαγγελιζομενοι και
θεμελιουντες την ἐκκλησιαν</span>, ib. III 1, 1 aan hen allen voorafgegaan
zijn, en de bisschoppen na hen gekomen en elkander
opgevolgd zijn <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπο των ἀποστολων</span>, d. i. van den tijd der apostelen
af, Iren. I 27, 1. Euseb. Hist. Eccl. V praef., 28, 3. Epiph.
haer. 42, 1. 4<sup>o</sup> Eerst in den tijd van Victor of Zephyrinus,
180-217 is deze oude traditie zoo gewijzigd, dat Paulus hoe
langer hoe meer zijn aandeel in de stichting en bevestiging van
de gemeente te Rome verloor en Petrus uitsluitend als de insteller
van het episcopaat en daarna ook als de eerste bisschop van
<span class="pagenum" id="Page_105">[105]</span>
Rome voorgesteld werd. Volgens Tertullianus, de pudic. 21
noemde Calixtus zich reeds bisschop op den stoel van Petrus.
Stephanus beweerde, <span lang="la" xml:lang="la">per successionem cathedram Petri habere</span>,
Cypr. Ep. 71, 3. 75, 17. En Cyprianus duidde den stoel van
den bisschop te Rome doorloopend als de cathedra Petri aan,
Ep. 55, 8. 59, 14. Omstreeks dienzelfden tijd kwam ook eerst
de legende op, dat Petrus 20 of 25 jaren lang in Rome gearbeid
had en er zoolang bisschop was geweest. Eusebius spreekt in
zijne kerkgeschiedenis nog niet van Petrus als bisschop en noemt
Petrus en Paulus nog naast elkaar, III 2, maar noemt III
4, 9 Petrus alleen en zegt II 14, 6, dat Petrus reeds onder
keizer Claudius naar Rome is gekomen, om Simon Magus te
bestrijden. Hier wordt tegelijk de oorsprong der legende ontdekt.
Reeds vóór het midden der tweede eeuw gold het in Rome als
een feit, dat Simon Magus onder Claudius naar Rome was gekomen.
De omstreeks 160 ontstane Acta Petri leerden in aansluiting
aan Hd. 8, dat Petrus en Simon Magus veel met elkaar
hadden gestreden. Deze overleveringen werden gecombineerd en
gaven zoo geboorte aan de legende, dat Petrus onder Claudius
naar Rome was gekomen en daar tot zijn dood in 64, dus een
twintigtal jaren geleefd had. En Eusebius en Hieronymus maakten
haar tot een bestanddeel van de Roomsche traditie. Cf. Herzog<sup>2</sup>
11, 375 f. Hase, Protest. Polemik<sup>5</sup> S. 150 f. Kattenbusch, Vergl.
Conf. 90 f. Harnack, <span lang="de" xml:lang="de">Die Chronologie der altchristl. Litteratur
bis Eusebius</span> I 1897 passim, vooral S. 171 f. 240 f. 703 f.
Th. Zahn, Einl. in das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> I 1897 II 1899 passim, vooral II
17-27. Erbes, <span lang="de" xml:lang="de">Die Todestage der Apostel Paulus und Petrus
und ihre röm. Denkmäler</span>, Leipzig Hinrichs 1899, die meent,
dat Paulus den 22 Febr. 63 ter dood gebracht is, dat Petrus,
daarvan gehoord hebbende, naar Rome is gekomen en in het
volgend jaar aldaar als martelaar gestorven is.</p>

<p><i>Ten zesde</i>, de Roomschen, ofschoon in de traditie na Irenaeus
steun vindende, verkeeren tegenover de oudste, uit de eerste
en tweede eeuw afkomstige getuigenissen in niet geringe verlegenheid.
Maar al zouden deze getuigenissen gunstiger en meer
in hun voordeel zijn, zij moeten toch allen erkennen, dat het
primaat van den bisschop van Rome gebouwd is op eene historische
onderstelling, n.l. hierop, dat Petrus in Rome geweest is,
dat hij daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed en
<span class="pagenum" id="Page_106">[106]</span>
dit aan zijn opvolger heeft overgedragen. Nu is deze traditie,
onderstel al, dat zij dit alles bevestigde, toch slechts een historisch
getuigenis, dat ook volgens Rome niet op onfeilbare
zekerheid doch slechts op hooge waarschijnlijkheid aanspraak kan
maken. Het primaat van den bisschop van Rome, de kerkelijke
waardigheid van den paus, en dus de waarheid der Roomsche
kerk en de zaligheid der Roomsche kerkleden is op eene historische
waarschijnlijkheid gebouwd, die ieder oogenblik door nieuwe getuigenissen
teniet gedaan kan worden. De eeuwigheid hangt hier
aan een spinrag. Doch daarbij doet zich voor Rome nog eene
andere moeilijkheid voor. De traditie bij Julius Africanus, Origenes,
Eusebius enz. verhaalt, dat Petrus vóór zijne reis naar Rome in
het tweede jaar van keizer Claudius in Antiochie is geweest en
daar het episcopaat heeft ingesteld, Harnack, t. a. p. 118. 705.
Laat deze traditie nu op zichzelve onbetrouwbaar zijn, voor de
Roomschen is het toch moeilijk hare waarheid te loochenen, wijl
zij dan den schijn aannemen, van met twee maten te meten.
Doch ook afgezien van deze traditie, het is allerwaarschijnlijkst,
dat evenals de andere apostelen, zoo ook Petrus in verschillende
gemeenten het episcopaat heeft ingesteld. Waarom is dan bepaald
de bisschop van Rome de opvolger van Petrus en de erfgenaam
van het primaat? Petrus was volgens Rome toch ook primas,
toen hij te Jeruzalem, te Antiochie en elders zich ophield. Bij
hem bestond er dus in elk geval geen onverbrekelijke band tusschen
zijn primaat en het episcopaat van de gemeente te Rome.
Hij had dat primaat dus evengoed aan een anderen bisschop dan
dien van Rome kunnen overdragen. Heeft hij, als hij, wat zeer
waarschijnlijk is, ook elders episcopi in gemeenten aanstelde, het
episcopaat wel overgedragen maar het primaat uitdrukkelijk gereserveerd,
totdat hij dit aan den bisschop van Rome kon overdoen?
En waarom deed hij dan zoo? Op welk gezag handelde hij aldus?
Welk bewijs is er, dat Linus de opvolger van Petrus is, niet
alleen in het apostolaat maar ook in het primaat? Een historisch,
kerkelijk recht, dat het zoo altijd opgevat is, is hiervoor niet
voldoende, want het betreft juist den grondslag, waarop heel de
Roomsche kerk rust. Er moet een goddelijk recht voor bestaan.
Maar dit is er niet; Christus heeft met geen woord van Petrus’
episcopaat te Rome noch van zijn opvolger aldaar gesproken;
Petrus zelf heeft noch volgens de Schrift, noch volgens de traditie
<span class="pagenum" id="Page_107">[107]</span>
ook maar in de verste verte aangeduid, dat de episcopus te Rome
zijn eenige, ware opvolger was. De verbinding van het primaat
met het Roomsche episcopaat rust dus alleen op het feit, dat
Petrus te Rome geweest is en op de onhistorische onderstelling,
dat hij daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed.
Ook al zou dit laatste historisch juist zijn, dan gaf het nog niet
wat het geven moet. Want dan ontbrak nog het strikt noodzakelijk
bewijs, dat Petrus welbewust, met opzet, krachtens apostolische
volmacht en goddelijken last, dit episcopaat en dit primaat aan
zijn opvolger te Rome heeft willen overdragen en werkelijk
overgedragen heeft. Dat is, het primaat van den Roomschen
bisschop over de gansche kerk hangt in de lucht; het kan geen
jus divinum aanwijzen, waarop het rust; en het heeft zelfs geen
betrouwbaren, historischen grondslag. De Roomsche theologen
moeten dan ook huns ondanks erkennen, dat het primaat van
den Roomschen bisschop <span lang="la" xml:lang="la">neben einer unmittelbar göttlichen Grundlage,
nämlich der Einsetzung des Primates als einer dauernden
Institution</span> (wat echter ook onbewijsbaar is), <span lang="la" xml:lang="la">auch eine menschlich
vermittelte Grundlage von geschichtlicher Natur</span> bezit, Scheeben-Atzberger,
Kath. Dogm. IV 1 S. 425. Daarom zijn eindelijk de
Roomsche theologen onderling ook niet eenstemmig over den aard
der verbinding van primaat en Roomsch episcopaat. Sommigen,
zooals Dominicus Soto, Banner, Mendoza e. a. zijn van meening,
dat die verbinding slechts is <span lang="la" xml:lang="la">ex jure ecclesiastico</span> en dat het
primaat van den Roomschen bisschopszetel op een ander kan
overgedragen worden. Ballerini, Veith e. a. laten de vraag onbeslist
en achten ze hoogst moeilijk te beantwoorden. Maar
Cajetanus, Canus, Suarez enz. zijn van oordeel, dat Petrus, nadat
hij in Antiochie het episcopaat had ingesteld, eene bijzondere
goddelijke openbaring ontving en krachtens deze het primaat
onlosmakelijk met het episcopaat te Rome verbond, Schwane,
D. G. IV 300. 303. 311. 341 en voorts Bellarminus, de Rom.
pontif. lib. II. Theol. Wirceb. ed. Paris. 1880 I 267-306.
Perrone, Prael. theol. Lov. 1843 VIII 295-419. Scheeben-Atzberger,
Dogm. IV 424-435. Jansen, Prael. I 512-582.
Hettinger, Apol. des Christ. IV 1897 S. 499-618. W. Esser,
<span lang="la" xml:lang="la">Des h. Petrus Aufenthalt, Episkopat und Tod zu Rom.</span>, Breslau
1889. Joseph Hollweck, <span lang="la" xml:lang="la">Der apost. Stuhl und Rom</span>, Mainz 1895.
Hoewel dit geschil nog niet formeel tot beslissing is gebracht,
<span class="pagenum" id="Page_108">[108]</span>
spreken pausen, conciliën, theologen meest ten gunste van het
laatste gevoelen; onwillekeurig gaan zij altijd van de onoplosbare
verbinding van beide uit. Door den Syllabus van Pius IX prop.
35 is uitgemaakt, dat de kiesgerechtigden het primaat niet van
de stad Rome en haar bisschop op een andere stad en bisschop
mogen overdragen. Alleen blijft de vraag over, of de paus zelf
dit zou mogen doen; en dit is natuurlijk alleen door den onfeilbare
zelf te beslissen. De Roomsche Christen is dus gehouden
te gelooven, dat de gemeenschap met de plaatselijke kerk te
Rome noodzakelijk tot de zaligheid is. De zoogenaamde katholieke
kerk is in der waarheid Roomsche kerk; dat is haar naam en
haar wezen.</p>

<p id="lmn_48-6" class="sep1">6. De Roomsche hierarchie lokte, naarmate zij zich verder
ontwikkelde, te ernstiger verzet en tegenstand uit. In de Middeleeuwen
stonden er verschillende secten op, die Rome als Babel
en den paus als den antichrist verwierpen. En in de eeuw der
Hervorming breidde deze oppositie over heel de westersche Christenheid
zich uit. Uit verklaarbare reactie kwamen velen er toe,
om alle kerkinstituut te verwerpen, of om daarin slechts een
vrije, willekeurige schepping van de gemeente te zien, of ook
om alle regeering der kerk stilzwijgend toe te kennen aan de
christelijke overheid, boven <a href="#lmn_47-5">bl. 20v</a>. <a id="ct_191"></a>Zelfs bij de Lutherschen kwam
de zelfstandige regeering der kerk niet tot haar recht. <a id="ct_135"></a>Wel ging
Luther oorspronkelijk uit van het algemeene priesterschap der
geloovigen en van de kerk als gemeenschap der heiligen. Maar
zijn standpunt was ook hier te anthropologisch, dan dat hij uit
de belijdenis van het koningschap van Christus een eigen regeering
voor zijne kerk afleiden kon. Den vorm van kerkregeering achtte
hij tot op zekere hoogte eene uitwendige, onverschillige zaak;
desnoods was eene pauselijke of bisschoppelijke regeering hem
goed, mits ze maar geen hindernis in den weg legde voor de
verkondiging van het evangelie, Art. Smalc. II 4. De kerk wordt
alleen zichtbaar in woord en sacrament maar hoegenaamd niet
in eenige wijze van inrichting of vorm van regeering; Christus
regeert in zijne kerk alleen door het predikambt. Deze overtuiging,
gevoegd bij zijne beschouwing van de overheid als <span lang="la" xml:lang="la">praecipuum
membrum ecclesiae</span>, bracht Luther ertoe, om reeds in zijn
geschrift <span lang="de" xml:lang="de">An den christl. Adel deutscher Nation</span> 1520 de overheid
<span class="pagenum" id="Page_109">[109]</span>
tot het werk der reformatie op te roepen. In 1526 verzocht hij
zelfs den keurvorst van Saksen, om het werk der visitatie ter
hand te nemen. Den 27 Aug. 1526 werd te Spiers de reformatie
onder bescherming der vorsten en standen geplaatst. En van 1527
af berustte de regeering der kerk in handen van de landsoverheid.
De <span lang="la" xml:lang="la">ordo ecclesiasticus</span> (de pastores) behield wel de bediening van
woord en sacrament, de <span lang="la" xml:lang="la">ordo oeconomicus</span> (de gemeente) ontving
het recht van consensus en approbatio; maar de <span lang="la" xml:lang="la">ordo politicus</span>
(de overheid) kreeg heel de <span lang="la" xml:lang="la">externa gubernatio</span>, dat is, het recht
tot aanstelling, onderhoud, ontslag der pastores, tot stichting
van kerken en scholen, tot regeling der godsdienstoefeningen,
tot reformatie der leer enz., en oefende deze macht onder Melanchtons
inspiratie sedert 1529 door consistoria uit. De gronden,
waarop de Lutherschen dit uitgebreide recht over de kerk aan
de overheid toekenden, waren verschillend. Maar hetzij de overheid
beschouwd werd als plaatsvervangster der bisschoppen, hetzij
ondersteld werd, dat zij deze macht stilzwijgend van de kerk
had ontvangen, hetzij ze als voornaamste lid der kerk werd geëerd,
altijd kwam het toch hierop neer, dat de kerk schier van alle
eigen regeering verstoken was. Maar al deze stelsels van kerkregeering,
die tijdens en na de Reformatie in vele Protestantsche
kerken opgekomen zijn, beantwoorden niet aan wat de Schrift
dienaangaande leert. Immers, 1<sup>o</sup> hoe nauw onder Israel het godsdienstige
en het burgerlijke leven verbonden was, er was toch ook
toen reeds onderscheid; naast de koningen bestonden de priesters,
die eene onafhankelijke positie innamen en tot eene eigene taak
geroepen waren. Veel zelfstandiger is de gemeente als het volk
Gods nog geworden in de dagen des N. Test. Want niet alleen
is zij toen uit de nationale verhoudingen van Israel losgemaakt
maar zij ontving ook op den Pinksterdag in den H. Geest een
zelfstandig levensprincipe, dat haar tegenover staat en maatschappij
een eigen aard en een onafhankelijk bestaan schenkt. 2<sup>o</sup> Het
wezen der kerk bestaat daarin, dat zij eene vergadering van
Christgeloovigen is. Als zoodanig is zij niet en kan ze niet wezen
eene stichting van menschen. Zij ontstaat niet door den wil des
vleesches noch door den wil des mans, maar door geboorte uit
God. Zij is geen product van menschelijke associatie noch van
het goedvinden van den staat, maar is in haar oorsprong en
wezen een wonder, vrucht van eene bijzondere, genadige
<span class="pagenum" id="Page_110">[110]</span>
werkzaamheid Gods en daarom ook krachtens haar aard zelfstandig,
onafhankelijk, vrij tegenover alle gunst of ongunst van menschen.
<a id="ct_451"></a>3<sup>o</sup> Reeds hieruit vloeit voort, dat de gemeente een eigen regeering
hebben moet. Zij heeft een eigen leven, draagt in dat leven eene
bijzondere levenswet, welke God erin gelegd heeft, en eischt
daarvoor vanzelf ook eene vrije, zelfstandige uiting. Het is niet
juist te zeggen, dat de wijze van inrichting en de vorm van
regeering voor de kerk van Christus eene onverschillige zaak is.
Zoo los en onverschillig staan wezen en vorm, het onzichtbare
en het zichtbare, het in- en uitwendige nooit naast of tegenover
elkaar. Wel is waar komt de kerk allereerst uit in de bediening
van woord en sacrament, in de zuiverheid van leer en van leven,
maar de regeering der kerk gaat niet buiten dit alles om, doch
staat er zeer nauw mede in verband. Juist opdat woord en sacrament
zuiver bediend en leer en leven daarnaar ingericht zij,
is eene goede regeering van noode. De belijdenis is de hoofdzaak
maar de kerkenorde is het middel, om de belijdenis te handhaven.
En evengoed als een onzuivere belijdenis ook de regeering vervalscht,
gaat er van eene slechte regeering een bedervende
invloed op de belijdenis uit. 4<sup>o</sup> Christus heeft daarom aan zijne
gemeente eene eigene regeering geschonken. Hij riep, bekwaamde
en ordende zelf de apostelen, die het fundament der kerk zijn.
En deze apostelen hebben op hun beurt onder zijne leiding de
gewone ambten van opzieners en diakenen ingesteld, opdat de gemeenten
van Christus in hunne afwezigheid en na hun dood niet
van regeering verstoken zouden zijn. Ook deze gewone ambten
hebben hun oorsprong in God, Hd. 20:28, 1 Cor. 12:28, Ef.
4:11 en zijn niet in den apostolischen tijd geeindigd maar zijn
daartoe ingesteld, dat zij blijven zouden tot het einde van deze
bedeeling, Hd. 14:23, 1 Tim. 3, Tit. 1:5. De Schrift is geen
kerkenorde maar zij bevat toch beginselen van kerkregeering,
welke niet zonder schade voor het geestelijk leven veronachtzaamd
kunnen worden. 5<sup>o</sup> Daarom is het ook niet goed te zeggen, dat
de gemeente van Christus zelve zich naar den eisch der omstandigheden
eene regeering kan geven of deze stilzwijgend of opzettelijk
aan de christelijke overheid opdragen kan. Want ofschoon
in zekeren zin gezegd kan worden, dat de gemeente zelve zich
hare regeering geeft en het instituut der kerk opricht, wijl de
apostelen bij het instellen der gewone ambten de gemeenten
<span class="pagenum" id="Page_111">[111]</span>
raadpleegden en dezen de personen voor die ambten aanwezen,
toch is dat slechts in zekeren zin het geval. <a id="ct_584"></a>Het is altijd Christus,
die tot de ambten roept en bekwaamt; de gemeenten kunnen en
mogen de personen aanwijzen, maar zij zijn daarbij niet zelfstandig
en autonoom doch gebonden aan de inzettingen des Heeren; zij
mogen bij de oprichting van het instituut niet willekeurig en naar
eigen inzicht te werk gaan, maar hebben ook daarin te vragen,
wat de Heere wil dat zij doen zullen. Daarom staat het ook niet
vrij aan de gemeenten, om de ambten af te schaffen of de regeering
aan de christelijke overheid op te dragen. Want al is
het waar, dat er onder eene christelijke overheid en in eene
christelijke maatschappij hoe langer hoe meer overeenstemming
en samenwerking met de kerk zal komen in den maatstaf, in de
beoordeeling en in de handhaving van leer en leven, toch blijft
ook dan nog de taak van kerk en staat wezenlijk onderscheiden.
Dezelfde zonde wordt anders in de kerk dan in den staat gestraft;
de tucht, welke gene oefent, verschilt hemelsbreed van de straf,
welke deze oplegt. De verzorging der armen, het opzicht over
de kudde, de bediening van woord en sacrament, de roeping en
verkiezing der dienaren blijft het onvervreemdbaar recht en de
dure plicht der gemeente.</p>

<p>Dit hebben de Gereformeerden ingezien, dank zij hun diep
besef van de souvereiniteit Gods. Wie eenzijdig van de goedheid
of de liefde of het vaderschap Gods uitgaat, komt daar niet toe.
Maar wie niet eene van Gods deugden maar al die deugden
saam op den voorgrond stelt en van God als God uitgaat, die
kan niet anders dan alle schepsel in afhankelijkheid en ootmoed
plaatsen onder Hem. God is souverein, altijd en overal, in natuur
en genade, in schepping en herschepping, in wereld en gemeente.
Zijne inzettingen en rechten zijn de regel van ons leven, want
de mensch is zijn schepsel, aan Hem onderworpen en tot volstrekte
gehoorzaamheid verplicht. <a id="ct_460"></a>In de kerk leidde dit vanzelf tot de
heerlijke belijdenis van het koningschap van Christus. Want
evenals God in het burgerlijke leven om der zonde wil de overheid
had ingesteld, zoo heeft Hij zijnen Zoon gezalfd tot koning
over Sion, den berg zijner heiligheid en heeft Hem der gemeente
gegeven tot een Hoofd boven alle dingen, Ps, 2:6, Ef. 1:20,
Phil. 2:9-11. Christus is niet alleen profeet, die door zijn
woord en voorbeeld onderwijst; niet alleen priester, die door zijne
<span class="pagenum" id="Page_112">[112]</span>
offerande verzoent, maar Hij is ook koning, die de zijnen bewaart
en beschermt, die daartoe met macht in hemel en aarde is bekleed,
en in veel waarachtiger zin koning is dan eenig wereldsch
vorst. Hij is dat niet alleen naar zijne Goddelijke maar evenzeer
naar zijne menschelijke natuur; de mensch Christus Jezus is
verhoogd aan ’s Vaders rechterhand. En Hij was dit alles niet
slechts van eeuwigheid en in de dagen des O. Test., en tijdens
zijn verblijf op aarde, maar Hij is dit alles nog heden ten dage
en tot het einde der eeuwen; Hij is gister en heden dezelfde en
in der eeuwigheid. Ja, Hij is het thans in den staat der verhooging
in nog veel rijker zin, dan Hij het was in den staat der
vernedering en in den tijd, die daaraan voorafgegaan is. Want
wel was Hij van eeuwigheid tot koning gezalfd en oefende Hij
dit ambt met dat van profeet en priester terstond na den val
en tot den dood des kruises uit. Maar om zijne vernedering heeft
God Hem uitermate verhoogd en een naam gegeven boven allen
naam. Door de opstanding is Hij verordineerd en aangesteld als
Zoon Gods in kracht, is Hij <span lang="grc" xml:lang="grc">κυριος</span> geworden, heeft Hij alle
macht ontvangen in hemel en op aarde, en regeert nu, totdat
Hij het koninkrijk voltooid en alle vijanden onder zijne voeten
zal gelegd hebben, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 415v. Dit koningschap van Christus
valt in tweeën uiteen. Het is eenerzijds een regnum potentiae,
Ps. 2:8, 9, 72:8, 110:1-3, Mt. 28:18, 1 Cor. 15:27,
Ef. 1:21, Phil. 2:9-11, Hebr. 1:6, 1 Petr. 3:22, Op. 17:14.
Opdat Christus in waarheid koning over zijn volk zij, die
het verlost, beschermt en bewaart, moet Hij macht hebben in
hemel en aarde, over Satan en wereld. Het is een koningschap
der macht, ondergeschikt aan en middel voor zijn koningschap
der genade. Er ligt niet in, dat de Vader van de regeering der
wereld afstand heeft gedaan, en dat alle gezag in de schepping
nu van Christus afdaalt en in zijn naam wordt geoefend. Maar
God heeft aan den Middelaar Christus op grond van zijne volmaakte
gehoorzaamheid het recht en de macht geschonken, om
zijn volk uit de wereld saam te vergaderen, tegen alle vijanden
te beschermen en die vijanden zelven volkomen aan zich te onderwerpen.
God regeert de wereld zoo, dat Christus de Heidenen
mag eischen tot zijn erfdeel en de einden der aarde tot zijne
bezitting. In de verhooging heeft de Vader zijnen Zoon erkend
en aangesteld als een <span lang="grc" xml:lang="grc">κληρονομος παντων</span>, Hebr. 1:2. Maar
<span class="pagenum" id="Page_113">[113]</span>
andererzijds is het koningschap van Christus een <span lang="la" xml:lang="la">regnum gratiae</span>,
Ps. 2:6, Jes. 9:5, 6, Jer. 30:9, Ezech. 37:24, Luk. 1:33,
Joh. 18:33, Ef. 1:22, 4:15, 5:23, Col. 1:18, 2:19. En
omdat dit koningschap een geheel ander karakter draagt dan dat
van de vorsten der aarde, heet Christus in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> veel meer
hoofd dan koning der gemeente, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 421. Het is immers
een koninkrijk der genade, waarin Christus heerscht door zijn
Woord en Geest. Zijn Woord komt uit het verledene tot ons,
bindt ons aan den historischen persoon en het in den tijd volbrachte
werk van Christus, en vraagt van ons geloof in den zin
van assensus, cognitio. Maar die nedergedaald is, is dezelfde ook,
die opgevaren is verre boven alle hemelen, die gezeten is aan
Gods rechterhand en met zijne Godheid, majesteit, genade en
Geest in ons woont en nimmermeer van ons wijkt. Het is de
levende, de aan de rechterhand Gods verhoogde Christus, die
met bewustheid en vrijmacht zijne gemeente vergadert, zijne vijanden
verwint en de wereldgeschiedenis heenleidt naar den dag
zijner parousie. Hij is nog altijd in den hemel als middelaar
werkzaam, en door zijn Geest op aarde in kerk en ambt, in
woord en sacrament tegenwoordig. Ook de toepassing des heils
is zijn werk. Hij is de handelende, en ambten en bedieningen
zijn niets dan middelen in zijne almachtige hand. Ongerijmd is
het daarom te denken, dat Hij de regeering zijner kerk op eenig
mensch, op een bisschop of paus, op een instituut of sacrament
zou hebben overgedragen. Hij is en blijft de Heer uit den hemel,
die juist daartoe verhoogd is tot hoofd der gemeente, opdat Hij
zelf regeeren en alle dingen vervullen zou, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 409. 449.
<a id="ct_461"></a>Dit koningschap van Christus was het <span lang="de" xml:lang="de">Materialprinzip</span> van de
Gereformeerde kerkregeering. Het werd reeds uitgesproken door
Zwingli, en ontwikkeld en gehandhaafd door Calvijn; het vond
een plaats in bijna alle belijdenisschriften en was van de 16<sup>e</sup> eeuw
af tot den huidigen dag toe de drijfkracht tot bestrijding van
alle menschelijke heerschappij in de kerk van Christus en tot
herwinning en bewaring van hare vrijheid en zelfstandigheid. Cf.
Helv. I 18. Helv. II 17. Gall. 30. Belq. 31. Scot. 16. Westm.
25. 30. Calvijn, Inst. II 15, 3-5. Martyr, Loci 403. Bucanus,
Inst. theol. 464. Synopsis pur. theol. disp. 41. M. Vitringa
IX 125 enz. cf. Rieker, <span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze ref. Kirchenverf.</span> Leipzig
1899 S. 105 f.</p>

<p id="lmn_48-7" class="sep1"><span class="pagenum" id="Page_114">[114]</span>
7. Het koningschap van Christus over zijne kerk bestaat
daarin, dat Hij de zijnen door Woord en Geest vergadert en
regeert en bij de verworven verlossing beschut en behoudt, Heid.
Cat. 31. 54. De kerk heeft haar grondslag en eenheid in den
raad Gods, in het verbond der genade, in den persoon van
Christus, maar zij moet, als bestaande uit menschen, vergaderd
en toegebracht worden door Woord en door Geest. Deze vergadering
geschiedt door Christus en gaat van Hem uit. Ook al
bedient Hij zich daarbij van ambten en genademiddelen, Hij is
het toch, die de weldaden des verbonds uitdeelt en daardoor
zijne gemeente sticht. Hij bouwt zelf de gemeente op de rots der
belijdende apostelen, Mt. 16:19 en dezen zijn het, die als instrumenten
in zijne hand de gemeente bouwen op Hem als het
fundament, 1 Cor. 3:11. Christus is de wijnstok, en de geloovigen
zijn de ranken, die uit Hem voortkomen, sappen trekken
en vruchten dragen, Joh. 15. Christus is het hoofd, en de gemeente
is het lichaam, dat uit Hem wordt saamgevoegd en zijn
wasdom bekomt, Ef. 4:16, Col. 2:19. Christus is de Herder,
en de geloovigen zijn de schapen, die door Hem worden toegebracht
en tot ééne kudde saamgevoegd, Joh. 10:16. Christus is
de Heer, die degenen, die gered worden, tot de gemeente toevoegt,
Hd. 2:47. Wijl de gemeente een organisme is, gaat het hoofd
aan de leden en de ecclesia universalis aan de ecclesia particularis
vooraf. De kerk in haar geheel komt niet tot stand door de
atomistische saamvoeging van verschillende deelen. <a id="ct_609"></a>Maar de
ecclesia catholica is er eerst, zij heeft haar bestand in Christus,
kwam in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> het eerst tot openbaring in de kerk
te Jeruzalem en breidde zich dan vandaar in andere plaatsen uit.
Elke ecclesia particularis (localis) is daar ter plaatse, waar zij
optreedt, eene openbaring van de ecclesia catholica, van het volk
Gods. Reeds krachtens haar oorsprong staat zij met deze in onlosmakelijk
verband. Want geen enkele plaatselijke kerk komt
autochthonisch uit het onbewuste op, maar werd geplant door
het zaad des woords, dat een andere kerk daar ter plaatse strooien
deed. Wel is naar de leer der H. Schrift iedere plaatselijke kerk
zelfstandig, eene ecclesia completa, hoe klein en gering zij ook
wezen moge. Er zijn geen moederkerken in dien zin, dat de
eene kerk over de andere zou mogen heerschen; noch Jeruzalem
noch Rome heeft op zulk eene regeering eenige aanspraak.
<span class="pagenum" id="Page_115">[115]</span>
<a id="ct_454"></a>Alle kerken staan gelijk, omdat zij alle, al is de eene middelijkerwijze
ook door de andere gesticht, op dezelfde wijze, d. i.
rechtstreeks en volstrekt van Christus afhankelijk en aan zijn
woord gebonden zijn. <a id="ct_591"></a>Daarom hebben de Gereformeerden niet
alleen het verband hunner kerken met die te Rome verbroken
maar ook aan de diocese en de parochie een einde gemaakt. Een
diocese toch is het kerkelijk gebied van een bisschop, die, aan
de hoofdkerk verbonden, van daaruit heel den kring der geloovigen
beheerscht. En eene parochie duidt de groep van
geloovigen op eene bepaalde plaats slechts aan als object van
de werkzaamheid van den parochus. Beide begrippen wijzen
er op, dat bisschop en parochus van buiten af tot de geloovigen
gezonden worden, en hoog als regenten boven hen staan. Maar
dit is het geval niet. Elke kerk is zelfstandig, kiest en roept
hare dienaren en staat in het kerkverband, waarin zij werd
opgenomen, met alle andere kerken volkomen gelijk. Soms,
bijv. bij de kerken der Hugenoten in Frankrijk, heeft het den
schijn, alsof het verband geheel vrij door confederatie is ontstaan.
<a id="ct_412"></a>Maar dat is toch de Geref. beschouwing niet, welke
op dit punt beslist tegen die der Independenten overstaat. Bij
de beschrijving van het wezen der kerk gingen alle Gereformeerde
theologen van de ecclesia universalis uit en daalden
zoo tot de ecclesiae particulares af, M. Vitringa IX 60. Deze
laatsten zijn plaatselijke openbaringen van het ééne mystieke
lichaam van Christus, zijn daarom geestelijk één, staan krachtens
haar historischen oorsprong met elkander in verband en zijn tot
het onderhouden der gemeenschap met allen, die hetzelfde geloof
deelachtig zijn, van ’s Heeren wege verplicht. Elke plaatselijke
kerk is daarom tegelijkertijd eene zelfstandige openbaring van het
lichaam van Christus en een deel van een grooter geheel; eene
ecclesia particularis, die opkomt uit en geestelijk en historisch
met de ecclesia catholica in verband staat, cf. Rieker, <span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze
ref. Kirchenverf.</span> 80 f. En wat van elke plaatselijke kerk geldt,
is ook op ieder harer leden in het bijzonder toepasselijk. Geen
enkele kerk en geen enkel levend lidmaat dankt zijn ontstaan
aan eigen wil of aan het werk van menschen. Christus heeft hem,
zij het ook door middel van de bediening des woords, geroepen
en vergaderd, en hem niet alleen maar allen, die leden der gemeente
zijn. Zoo zijn het dan niet wij, maar is het Christus alleen,
<span class="pagenum" id="Page_116">[116]</span>
die bepaalt, wie leden der gemeente zijn en met wie wij in
gemeenschap hebben te leven. Het staat niet aan ons believen
al dan niet, om bij deze of bij gene kerk ons te voegen; maar
het is schuldige plicht van alle geloovigen, om zich te voegen
tot die kerk, die het zuiverst als de kerk van Christus tot openbaring
komt, Ned. Gel. 28. <a id="ct_413"></a>Ook hier staan de Gereformeerden
tegen de Independenten over. De geloovigen deelen zichzelven
niet willekeurig in conventikels en congregaties in en lezen zelven
niet uit, met wie zij willen saamvergaderen. Maar op eene bepaalde
plaats behooren alle geloovigen bijeen en zijn daar te zamen
het volk Gods en de gemeente van Christus. Gelijk God het is,
die de tijden verordent en de bepalingen van ieders woning,
Hd. 17:26, zoo is het ook Christus, die, bij deze ordinantie des
Vaders zich aansluitend, de geloovigen plaatselijk vergadert en
als eene zelfstandige ecclesia optreden doet. Natuur en genade
werden ook op dit punt door de Gereformeerden niet uit elkander
gerukt, noch vijandig tegenover elkander gesteld, want de genade
herstelt de natuur en het evangelie is de vervulling der wet.
<a id="ct_455"></a>Toch is met deze eenheid der plaatselijke kerk de zoogenaamde
kerspelvorming niet in strijd. Verschillende gemeenten in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
Jeruzalem, Rome, Corinthe enz., waren elk op zichzelf eene eenheid;
die te Jeruzalem stond onder hetzelfde college van apostelen
en benoemde in haar geheel een zevental diakenen, en die te
Rome, Corinthe, Colosse ontvingen van Paulus brieven, waarin
alle geloovigen ter zelfde plaats door hem als eene eenheid worden
saamgevat. <a id="ct_409"></a>Maar dat nam toch niet weg, dat die gemeenten bij
hare vergaderingen in verschillende gebouwen samenkwamen en
zoo weer onderscheidene huisgemeenten vormden. En daartoe
moet elke kerk komen, die tot een ledental van duizenden zielen
zich uitbreidt. Gelijk het dan geoorloofd en plichtmatig is, om
in verschillende gebouwen saam te komen, zoo is het ook in het
belang van den geestelijken welstand, de regeering en de verzorging
der geloovigen geboden, om aan elke groep van geloovigen,
die in een bepaald gebouw vergadert, een bepaald getal predikanten,
ouderlingen en diakenen te verbinden. Aan de eenheid
der kerk behoeft dit geen afbreuk te doen, wijl die zich in den
kerkeraad, in het beheer, in het beroepen van predikanten enz.
uitspreken kan. En soms zijn bij de groote uitbreiding van vele
steden in den tegenwoordigen tijd stadsgedeelten meer in karakter
<span class="pagenum" id="Page_117">[117]</span>
van elkander verschillend, dan nabijgelegen dorpen of vlekken
en de kerken die daar zijn geformeerd.</p>

<p id="ct_268">In deze plaatselijke kerken stort Christus allerlei gaven uit,
niet alleen zaligmakende gaven van wedergeboorte, bekeering,
geloof enz., maar ook geestelijke gaven, die onder den naam van
charismata bekend staan, boven <a href="#Page_29">bl. 29</a>. In den apostolischen tijd
was er eene rijke bedeeling van; maar al zijn zij ten deele van
aard en werkzaamheid veranderd, zij worden ook thans nog door
den H. Geest aan de geloovigen geschonken, opdat zij daarmede
elkander dienen en als één lichaam zich openbaren zouden. De
gemeente is niet onmondig, zij is geen <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia audiens</span> of
<span lang="la" xml:lang="la">ordo
oeconomicus</span>, die slechts te luisteren en te zwijgen heeft. Maar
zij is de zalving van den Heilige deelachtig, bestaat uit vele
leden, die alle elkander van noode hebben, en mag de gaven,
haar geschonken, niet verzuimen. Elke gemeente is en moet zijn
een leger des heils, dat onder Christus strijd voert tegen duivel,
wereld en vleesch en geen soldaten kent in rust of op nonactiviteit;
eene gemeenschap van heiligen, waarin allen lijden en zich verblijden
met elkaar en hunne bijzondere gaven ten nutte en ter
zaligheid der andere lidmaten gewilliglijk en met vreugde aanwenden.
<a id="ct_189"></a>En gelijk alle geloovigen eene gave hebben, zoo staan
zij ook allen in het ambt. Zij hebben niet alleen in de kerk als
organisme maar ook in de kerk als instituut eene roeping en
taak, die hun van ’s Heeren wege opgelegd is. De apostelen gaan
wel aan de kerk vooraf, zijn haar grondleggers en binden haar
aan hun, d. i. aan Gods woord. Maar zij stellen niet van te voren
en niet eigenmachtig ambtsdragers aan, doch stichten eerst gemeenten
en laten dan door die gemeenten zelve ouderlingen en
diakenen verkiezen. Aan het speciale ambt van opziener en armverzorger
gaat daarom het algemeene ambt der geloovigen vooraf.
Christus toch is in het midden, waar twee of drie in zijn naam
vergaderd zijn, Mt. 18:19, 20. Hij heeft voor allen den H. Geest
verworven, die in alle geloovigen als zijn tempel woont, Hd. 2:17,
1 Cor. 6:19, Ef. 2:22 enz., zoodat zij, met dien Geest
gezalfd, een heilig, koninklijk priesterdom zijn, 1 Petr. 2:5, 9;
profeten, die de deugden Gods verkondigen, zijn naam belijden, en
alle dingen weten, Mt. 8:38, 10:32, 1 Joh. 2:20, 27; priesters,
die hunne lichamen stellen tot eene levende, heilige, Gode welbehagelijke
offerande, Rom. 12:1, 1 Petr. 2:5, 9, Hebr. 13:16,
<span class="pagenum" id="Page_118">[118]</span>
Op. 1:6, 5:10; koningen, die den goeden strijd strijden, zonde
en wereld en dood overwinnen en eens met Christus heerschen
zullen, Rom. 6:12, 13, 1 Tim. 1:18, 19, 2 Tim. 2:12, 4:7,
1 Joh. 2:13, 14, Op. 1:6, 2:26, 3:21, 20:6, en daarom
den naam van Christenen, gezalfden, dragen, Hd. 11:26, 26:28,
1 Petr. 4:16, cf. Heid. Cat. vr. 32. <a id="ct_642"></a>Deze profetische, priesterlijke
en koninklijke werkzaamheid van de geloovigen mag de
uitoefening van een ambt heeten. Immers reeds in het algemeen
is de mensch er niet om zichzelf, maar om Gods wil. God schiep
hem naar zijn beeld, opdat hij Hem kennen, liefhebben en verheerlijken
zou, en dus als profeet, priester en koning Hem dienen
zou. Maar bepaaldelijk is Christus door den Vader tot middelaar,
tot knecht des Heeren, tot profeet, priester en koning aangesteld,
om dit werk, dat de mensch nagelaten en verstoord had, wederom
tot stand te brengen en te voltooien. En daartoe worden nu ook
de geloovigen geroepen. Als gezalfden, die de gemeenschap met
Christus deelachtig zijn, zijn zij geroepen tot eenzelfde werk,
dienst en strijd, Joh. 12:26, 14:12. Van het oogenblik hunner
roeping af zijn de geloovigen hun zelfs niet meer maar behooren
zij Christus toe; zij zijn zijne dienstknechten, hebben zijn wil te
doen en zijn werk te volbrengen. Zij zijn het zout der aarde, het
licht der wereld en hebben in en ten opzichte van de kerk bepaaldelijk
eene drieërlei taak. Ten eerste zijn zij verplicht, zich
bij de kerk te voegen. Zij staan niet op zichzelf, maar zijn leden
van het lichaam van Christus en hebben dus de gemeenschap
daarmede te zoeken en te onderhouden. Ten andere zijn zij in die
gemeente geroepen tot allerlei werkzaamheid, tot het aanleggen,
der gaven ten nutte van anderen, tot het mede lijden en zich
verblijden met de broederen, tot het bezoeken van de samenkomsten
der geloovigen, tot het verkondigen van ’s Heeren dood,
tot het opzicht hebben op elkander, tot het dienen en uitdeelen
in barmhartigheid enz. En eindelijk zijn zij elk op zijne wijze en
in zijne mate ook tot formatie en reformatie der kerk verplicht.
Als er ergens ter wereld geloovigen zijn, en er bestaat geen gelegenheid,
dat dienaren van elders de verkiezing tot de door
Christus ingestelde ambten leiden en den verkozenen de handen
opleggen, dan hebben zij zelven het recht, om samen in den naam
des Heeren ambtsdragers te verkiezen en te ordenen. Zoo geschiedde
feitelijk te Mainz en te Parijs in 1555, cf. Lechler,
<span class="pagenum" id="Page_119">[119]</span>
<span lang="de" xml:lang="de">Gesch. d. Synodal- und Presb. Verfassung</span>, 1854 S. 65. 66. Doumergue,
Jean Calvin 1899 I 232; zoo oordeelden de Gereformeerden,
Voetius, Desp. Causa Papatus p. 268 sq., en zoo was
ook het gevoelen van <a id="ct_136"></a>Luther, Köstlin, Luthers Theol. I 327.
Het ambt hangt toch van geen successie af, het ontstaat niet
door overdracht; het berust op de gave en de roeping van
Christus en op de aanwijzing zijner gemeente. En die gemeente
is zelve mondig en de gaven des H. Geestes deelachtig; de gaven,
tot het ambt van noode, zijn niet essentieel verschillend van die,
welke aan alle geloovigen geschonken worden; daarom kan zij
uit haar midden diegenen aanwijzen, die in bijzondere mate met
ambtelijke gaven versierd zijn en hen in Christus’ naam roepen en
verkiezen tot het ambt. Maar daaruit vloeit ook voort, dat de
geloovigen zelven desnoodig tot reformatie der kerk mogen voortschrijden.
Als eene kerk in hare ambten en bedieningen toont,
zichzelve en hare ordinantiën meer autoriteit toe te kennen dan den
woorde Gods en zich duidelijk als eene valsche kerk openbaart,
dan hebben de geloovigen het heilig officie en den schuldigen
plicht, om zich af te scheiden en wederom kerkelijk te gaan
leven naar des Heeren woord, Ned. Gel. art. 28. 29.</p>

<p id="lmn_48-8" class="sep1">8. Op de basis van deze gaven en dit ambt aller geloovigen
heeft Christus ook bijzondere ambten in de gemeente ingesteld.
De apostelen deden hierbij wel ministerieelen dienst maar Christus
is het toch, die deze ambten geeft, en de personen ertoe bekwaamt
en verkiest. In de Roomsche kerk beweerde echter <a id="ct_155"></a>Richer, <span lang="la" xml:lang="la">de
ecclesiastica et politica potestate</span> 1611, dat Christus alle macht
<span lang="la" xml:lang="la">primarie, proprie et essentialiter</span> aan de kerk en dan
<span lang="la" xml:lang="la">instrumentaliter,
ministerialiter et quoad exsecutionem</span> aan paus en bisschoppen
had opgedragen, Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 404. Luther leidde
in den eersten tijd uit het algemeene priesterschap der geloovigen
af, dat bediening van woord en sacrament eigenlijk aan allen
geschonken was maar ordeshalve door een hunner werd uitgeoefend,
Köstlin, Luthers Theol. I 327. Gereformeerden drukken
zich soms zoo uit, alsof de macht der dienaren eigenlijk aan de
gemeente toebehoort en door hen in haar naam wordt uitgeoefend,
Amesius, Med. I 35, 6. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 24,
7. 8. 19. 26. Meermalen wordt het beeld gebruikt, dat, gelijk
de mensch ziet door het oog en hoort door het oor, zoo de
<span class="pagenum" id="Page_120">[120]</span>
gemeente de institutaire werkzaamheden door de ambten verricht.
En in den nieuweren tijd is de voorstelling algemeen, dat het
ambt een orgaan der gemeente is. Dit alles is slechts ten deele
juist. In Mt. 18:17 geeft Jezus de sleutelmacht wel aan heel
de gemeente, maar Hij gebruikt dit woord daar nog in gansch
algemeenen zin, zonder melding te maken van de organisatie, die
later ingevoerd zou worden. Zoodra deze er is, zien wij, dat de
sleutelmacht bij de apostelen en dan bij de opzieners berust. Ook
kan de macht in het algemeen aan de kerk geschonken heeten,
wijl zij tot haar heil en welstand strekt, en dus, indien niet
formaliter, dan toch finaliter aan haar is geschonken. Zij is <span lang="la" xml:lang="la">toti
quidem ecclesiae ad illius ædificationem destinata</span>, maar <span lang="la" xml:lang="la">proprie
a solis ejus ministris tractanda</span>, Maresius, Syst. Theol. XVI 70,
cf. tegen Richer Petavius, de eccl. hier. III c. 14-16. De
ambten in de kerk van Christus zijn geen heerschappijvoerende
maar een dienende macht; zij zijn er ter wille der gemeente,
1 Cor. 3:22, Ef. 4:12; Paulus noemt zich met zijne mededienaren
zelfs <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλους ὑμων δια Ιησουν</span>, 2 Cor. 4:5. Het doel
van de kerk als instituut ligt in de vergadering der uitverkorenen,
in den opbouw van het lichaam van Christus, in de volmaking
der heiligen en alzoo in de verheerlijking Gods, Ef. 4:11. God
had zeker ook wel zonder eenig middel van kerk of ambt, woord
of sacrament zijn volk tot de zaligheid kunnen leiden. Maar zijn
welbehagen is geweest, om zijne uitverkorenen te vergaderen door
den dienst van menschen; de kerk heeft de <span lang="la" xml:lang="la">salus electorum</span> tot
doel; de ambten zijn <span lang="la" xml:lang="la">necessitate hypothetica</span> noodzakelijk, Gall.
25. Belg. 30. Helv. II 18. Voetius, Pol. I 17. III 213. Vitringa,
IX 131 sq. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 22. Maar toch,
al zijn de ambten in dien zin om de gemeente, zij zijn toch niet
haar orgaan, en hebben niet van haar hun macht ontvangen.
Immers, in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> werden Mozes en Aaron, priesters en profeten
door den Heere geroepen en aangesteld; in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> zijn
de apostelen, Paulus inbegrepen, rechtstreeks door Christus zelven
verkoren en bekwaamd. Valsche profeten en apostelen hebben juist
geen zending van Godswege en komen alleen in hun eigen naam,
Jer. 32:21, 32, Joh. 5:43, maar de ware dienaren beroepen
zich op hunne zending van Godswege en ontleenen daaraan hun
macht en autoriteit, Jes. 6:8, Jer. 1:4, Hos. 1:1, Rom. 1:1,
Gal. 1:1 enz. Daarom, al zijn zij ook ten dienste van de
<span class="pagenum" id="Page_121">[121]</span>
gemeente, zij heeten toch <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονοι Χριστου</span>, Col. 1:7, Hd. 20:24,
1 Tim. 1:12, <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλοι Χριστου</span>, Rom. 1:1, Gal. 1:10, 2 Petr.
1:1, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπηρεται Χριστου</span>, Hd. 26:16, 1 Cor. 4:1,
<span lang="grc" xml:lang="grc">δουλοι θεου</span>,
Hd. 16:17, <span lang="grc" xml:lang="grc">συνεργοι θεου</span>, 1 Cor. 3:9, die, de mond Gods en
gezanten ten behoeve van Christus zijnde, van Christus’ wege
bidden, dat men zich met God late verzoenen, 2 Cor. 5:20, en
zonder menschen te behagen, het evangelie verkondigen, dat hun
toebetrouwd is, 1 Thess., 2:4 en de verborgenheden van Christus
uitdeelen, 1 Cor. 4:1. Daarom staan zij als opzieners en verzorgers
ook boven de gemeente, zijn hare <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι, προισταμενοι,
ἡγουμενοι</span>, zijn voor haren geestelijken welstand verantwoordelijk,
en hebben op hare achting en gehoorzaamheid aanspraak. <a id="ct_652"></a>En dit
geldt niet alleen van de buitengewone maar ook van de gewone
ambten. Ook deze worden door Christus gegeven, Mt. 9:38,
23:34, Hd. 20:28, 1 Cor. 12:5, 28, Ef. 4:11. Er is geen
prediking zonder zending, Rom. 10:15. Niemand mag zich deze
eere nemen, dan die van God geroepen is, Joh. 10:1, 2, Hebr.
5:4. Al is het ook, dat alle geloovigen tot verkondiging van
het evangelie geroepen zijn, Hd. 8:4, 13:15, 1 Cor. 14:26;
dit te doen met macht en gezag in des Heeren naam, tot eene
reuke des levens ten leven of eene reuke des doods ten doode,
vereischt eene speciale zending en opdracht.</p>

<p>De weg, waarlangs Christus zijne dienaren in het ambt zet,
loopt over vocatie, examinatie en ordinatie. Sedert de roeping
niet meer, gelijk tot profeten en apostelen, op buitengewone
wijze tot iemand komt, is zij alleen kenbaar aan de samenstemming
der in- en der uitwendige roeping. De inwendige roeping,
welke dus van de bovennatuurlijke en buitengewone wel te onderscheiden
is, bestaat 1<sup>o</sup> in de verleening der gaven, die tot
het ambt vereischt worden, 2<sup>o</sup> in de zuivere, oprechte en standvastige
begeerte, die iemand naar het ambt doet streven, en 3<sup>o</sup> in
de baning der wegen, welke tot het ambt leiden, Gerhard Loc.
XXIII cap. 3, Voetius Pol. Eccl. III 529. Moor VI 282. Alting,
Theol. probl. nova I 15. Brakel, Red. Godsd. XVII 12. Vitringa
IX 298. Deze inwendige, subjectieve roeping moet haar waarmerk
en zegel ontvangen in de uitwendige roeping door de gemeente,
wijl ook op dit terrein dwaling en verleiding niet uitgesloten is,
Ned. Gel. art. 31. Daarom staat deze uitwendige roeping niet
tegenover de inwendige maar zij gaat evengoed als deze van
<span class="pagenum" id="Page_122">[122]</span>
Christus uit. Hij alleen kan roepen en roept in der waarheid.
<a id="ct_363"></a>Maar deze uitwendige roeping is middellijk en geschiedt door de
gemeente in Jezus’ naam. De Schrift laat hier geen twijfel over,
Hd. 1:23, 6:2-6, 2 Cor. 8:19, cf. boven <a href="#lmn_48-3c">bl. 79</a>. In de
eerste eeuwen oefende de gemeente dit recht ook feitelijk uit;
zelfs de bisschop werd door de gemeente gekozen, cf. Sohm,
Kirchenrecht 59. 229. 271. 275. 282. 285, Achelis, Lehrb. d.
prakt. Theol. 1<sup>2</sup> S. 147 en oudere litt. bij Vitringa IX 308-310.
De verkiezing van den paus, den bisschop van Rome, door de
kardinalen, d. i. oorspronkelijk het presbyterie der plaatselijke
gemeente aldaar, is nog een overblijfsel van het vroeger gebruik.
Maar langzamerhand werd het recht der gemeente beperkt en
ten laatste in de Roomsche hierarchie aan den paus, en onder
invloed van een humanistisch staatsrecht door Erastianen en Remonstranten
aan de overheid toegekend. Zelfs in de Gereformeerde
kerken was hierover groot verschil. Al hield men in theorie
staande, dat het recht tot beroeping van dienaren des woords
bij de gemeente berustte, practisch werd dit dikwerf zeer beperkt
en aan den kerkeraad of aan patronen of aan de overheid of aan
gemengde colleges afgestaan, Calvijn, Inst. IV 3, 11-15. Voetius,
Pol. Eccl. III 557 sq. 580 sq. Turretinus, Theol. El. XVIII qu.
24. M. Vitringa IX 311-321. Moor VI 288-298. Aan de
andere zijde is echter ook de dwaling van <a id="ct_122"></a>Grotius, Pufendorf e. a.
te vermijden, alsof de keuze der kerkedienaren een natuurrecht
van de geloovigen ware, evenals het recht, om een bestuur te
verkiezen, bij de leden eener vereeniging berust, cf. M. Vitringa
IX 310. Want de kerk is geen vereeniging, die door den wil
van menschen tot stand komt, maar eene stichting van Christus.
Alle macht, welke der gemeente toekomt, is haar daarom door
Christus geschonken; zij is geen recht maar eene gave. De gemeente
is geen democratie, waarin het volk zichzelf regeert.
Maar Christus regeert in haar, en de keuze der gemeente heeft
geen andere beteekenis dan dat zij de gaven opmerkt en de personen
aanwijst, welke Christus voor het ambt heeft bestemd.
Vandaar dat de gemeente wel kiest, maar die keuze staat onder
leiding van hen, die reeds in hun ambt zijn, van apostelen, evangelisten
enz., Hd. 1:15, 6:2, 14:23, Tit. 1:5, en later van
naburige bisschoppen, Sohm, t. a. p. Voorts is de keuze niet
volstrekt vrij, maar gebonden aan voorwaarden en vereischten,
<span class="pagenum" id="Page_123">[123]</span>
die door Christus voor het ambt zijn aangegeven, Hd. 1:21,
6:3, 1 Tim. 3. En eindelijk staat iemand nog niet in het ambt,
als hij door de gemeente gekozen is, maar moeten hem daarna
de handen worden opgelegd, Hd. 6:6 enz. Keuze door de gemeente
en leiding door den kerkeraad behooren dus samen te
gaan bij de roeping tot een ambt in de gemeente van Christus,
hetzij de kerkeraad zich bij de beroeping binde aan eene nominatie
der gemeente of aan eene keuze der gemeente uit eene nominatie
van den kerkeraad.</p>

<p id="ct_342">Maar met de keuze van de gemeente en de beroeping door
den kerkeraad (<span lang="la" xml:lang="la">vocatio stricte sic dicta</span>), is de uitwendige roeping
nog niet afgeloopen. Zij zet zich voort in de beproeving, het
onderzoek of examen. Natuurlijk is deze niet volstrekt noodzakelijk;
als de gemeente beslist weet, dat hij, dien zij roept, de
vereischte gaven bezit, is verder onderzoek overbodig. Maar de
gemeente is niet onfeilbaar en kan zich vergissen; zij deelt zelve
de gaven niet uit maar kan alleen opmerken, aan wien Christus
gaven tot zijn dienst heeft geschonken. Om daarin nu zoo veilig
mogelijk te gaan, stelt zij na de roeping nog eene beproeving in,
strekkende om der gemeente de zekerheid te verschaffen, dat de
beroepene de vereischte gaven bezit. Reeds Paulus eischte daarom
1 Tim. 3:30, dat de diakenen —en het <span lang="grc" xml:lang="grc">και οὑτοι δε</span> bewijst,
dat dit ook reeds bij de presbyters gebruikelijk was— op eene
of andere ons onbekende wijze zouden beproefd worden en daarna,
als zij onberispelijk bleken in leer en leven, zouden dienen.
Daarop berustte het recht, waarvan de kerk later gebruik ging
maken, om vóór de aanvaarding van het ambt een proeftijd te
stellen of ook een examen af te nemen, Bingham, <span lang="la" xml:lang="la">Origines eccles.</span>
<span lang="en" xml:lang="en">or the Antiq. of the Christ. Church</span>, London 1843 II 225.
<a id="ct_597"></a>Hier te lande stonden de Geref. kerken, nadat de universiteit te
Leiden was opgericht, het recht tot afneming van het (peremptoir)
examen aan de professoren af en vergenoegden zich met hun testimonium
academicum, Syn. Midd. vr. 3. ’s Gr. art. 18. Maar
langzamerhand wisten zij overal, behalve in Groningen, het recht
om het peremptoir en het praeparatoir examen af te nemen, met
groote moeite en niet zonder veel tegenstand, zelfs van Voetius
en Maccovius, aan de professoren te ontnemen en voor zichzelve
te behouden. Daargelaten de vraag, of de kerken niet goed doen,
als zij bij het afnemen der examina in de classes zich van de
<span class="pagenum" id="Page_124">[124]</span>
hulp der professoren bedienen, het recht tot het instellen van
zulk een onderzoek komt naar de H. Schrift, de Geref. belijdenis
en ook naar den aard der zaak aan de kerken toe. De school
neme hare examens af, maar de kerken houden het recht, om
te beroepen, om te beproeven, om te zenden, om macht te geven
tot bediening van woord en sacrament. <a id="ct_598"></a>Het eigenlijke, kerkelijke
examen is daarom het peremptoir examen; het praeparatoir is,
ofschoon reeds vermeld ’s Grav. art. 18, van ondergeschikte beteekenis,
werd eerst langzamerhand ingevoerd vooral ten gevolge
van de Remonstrantsche twisten, en was volgens Voetius’ getuigenis,
Pol. Eccl. III 517, eerst in 1669 algemeen in gebruik.
Het diende alleen, om de voorloopig geëxamineerden een tijd lang
in het houden van propositiën onder leiding van een predikant
en kerkeraad zich te laten oefenen.</p>

<p id="ct_400">Bij de vocatie en examinatie komt ten slotte nog de ordinatie,
die vooral door de handoplegging geschiedt. Deze was onder
Israel in gebruik bij zegening, Gen. 48:14, Lev. 9:22, offerande,
Ex. 29:10, Lev. 1:4, beschuldiging, Lev. 24:14, bij Levietenwijding,
Num. 8:10, bij aanstelling tot een ambt, Num. 27:18-23,
later ook bij installatie van rechters en promotie van
leeraars, Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes</span> II<sup>3</sup> 199. Jezus legde
de handen op, om te genezen, Mt. 8:15, 9:18, Mk. 5:23 cf.
2 Kon. 4:34, 5:11 en te zegenen, Mt. 19:15, (Luk. 24:50),
en het volk hechtte daaraan groote waarde, Mt. 9:18, Mk. 5:23,
7:32, maar nergens lezen wij, dat Hij alzoo ook deed bij
de aanstelling tot een ambt. Zijne apostelen stelde Hij alleen
aan met het woord, zonder eenige ceremonie, Mt. 10:1v., 28:19.
Bij de aanstelling van Matthias, Paulus, Barnabas, Silas, Lukas
enz. wordt nergens van eene handoplegging melding gemaakt;
een algemeen gebruik bij de inleiding tot een kerkelijk ambt
was zij zeker niet. Maar de handoplegging had plaats bij genezing,
Hd. 9:12, 17, bij meedeeling van de gave des Geestes, Hd. 8:17-19,
bij de aanstelling van diakenen, 1 Tim. 4:14, 2 Tim.
1:6; volgens 1 Tim. 5:22 was zij bij de ordinatie tot een
kerkelijk ambt algemeen in gebruik en volgens Hebr. 6:2 behoort
zij tot de eerste beginselen der leer van Christus. Doch
eene reëele mededeeling van de geestelijke ambtsgaven was zij
niet. Want Hd. 6:3 leert, dat de diakenen, die verkozen werden,
van te voren reeds moesten zijn vol des H. Geestes en der wijsheid.
<span class="pagenum" id="Page_125">[125]</span>
<a id="ct_568"></a>In Hd. 13:3. geschiedt de handoplegging niet bij de
ordening, maar bij de uitzending van Barnabas en Paulus, die
te voren reeds in het ambt stonden. Volgens 1 Tim. 1:18, 4:14
werd de aanstelling van Timotheus tot evangelist door profetische
getuigenissen en door handoplegging van het presbyterium bekrachtigd.
En wel wordt 2 Tim. 1:6 de ambtsgave gedacht als
geschied <span lang="grc" xml:lang="grc">δι ἐπιθεσεως</span>, maar 1 Tim. 4:14 zegt, dat zij geschonken
werd <span lang="grc" xml:lang="grc">δια προφετειας</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">μετα ἐπιθεσεως</span>;
een bewijs daarvoor, dat profetie en handoplegging niet de oorsprong van de gaven
waren, maar het middel, waardoor zij in den dienst der gemeente
overgeleid en daarvoor bestemd werden. Van de apostelen ging
dit gebruik der handoplegging over in de christelijke kerk, die
haar toepaste bij den doop, bij genezing, bij de wederopname van
gevallenen en ketters, bij het huwelijk, bij de boete en bij de
ordening. In het laatste geval werd het recht, om haar toe te
passen, in later tijd alleen aan den bisschop toegekend en als
verleening van eene bijzondere ambtsgave opgevat. Tegenover
Gnosticisme en Montanisme toch werd de waarheid der kerk
daarmede betoogd, dat de bisschoppen in de gemeenten, die door
de apostelen werden gesticht, de bewaarders der zuivere traditie
waren. Zij hadden deze zelven van de apostelen ontvangen en
ongeschonden aan hunne opvolgers overgegeven. De <span lang="la" xml:lang="la">successio ab
initio decurrens</span>, met 2 Tim. 2:2 betoogd, leverde daarvoor den
waarborg, want het ambt sloot de meedeeling van een bijzonderen
ambtsgeest in, dien de ambtsdrager behoudt ook al is hij persoonlijk
nog zoo goddeloos. De handoplegging was in de oude
kerk zeker gebruikelijk bij de ordening tot presbyter, diaken en
de lagere ambten, ging altijd met gebed gepaard en werd nog
langen tijd opgevat als symbolisch teeken van de meedeeling der
ambtsgave. <span lang="la" xml:lang="la">Manus impositio, quid est aliud nisi oratio super
hominem?</span> Aug. de bapt. 3, 16. Maar allengs werd zij beschouwd
als een sacrament, dat ex opere operato een character indelebilis
aanbracht, Trid. 23 c. 7. de ref. c. 3. 10. Cat. Rom. II 7, 29.
Bellarminus, de clericis I 14. De Lutherschen verwierpen ze eerst,
maar namen ze later weer op en kenden er soms groote waarde
aan toe, Apol. Conf. art. 13, cf. Herzog<sup>2</sup> 11, 80. De Gereformeerden
oordeelden eenparig, dat de handoplegging geen bevel
van Christus en dus niet volstrekt noodzakelijk was. Maar terwijl
sommigen haar nuttig, eerbiedwaardig en navolgenswaard achtten,
<span class="pagenum" id="Page_126">[126]</span>
Calvijn, Inst. IV 3, 16. 14, 20. 19, 31, Aretius, Spanheim,
Koelman, Pligt der ouderl. en diakenen 1889 bl. 53v., hielden
anderen haar voor een adiaphoron en ontrieden haar gebruik uit
vrees voor superstitie, Syn. Emden art. 16. Dordr. 1574 art. 24
Midd. 1581 art. 4. Dordr. 1578 art. 5. Voetius, Pol. Eccl. III
452. 579. Moor V 352-356. VI 327-331. M. Vitringa IX 209.
353-357. Een wezenlijk element van de ordening is zij niet,
want noch bij Jezus zelf, noch bij de apostelen, noch ook bij de
ouderlingen, Hd. 14:23, 20:28, wordt er eenige melding van
gemaakt. Ook kan en mag zij niet opgevat worden als mechanische
mededeeling van een bijzonderen ambtsgeest. Want zij schenkt
niet doch onderstelt naar de Schrift de voor het ambt vereischte
charismata. Zij is ook niet met de verkiezing of roeping tot het
ambt identisch maar volgt daarop en kan daarom niet anders
zijn dan eene openbare aanwijzing van dengene, die tot een ambt
geroepen is, en eene plechtige inleiding en bestemming tot dat
ambt. Evenals het trouwen voor de overheid het wezen van het
huwelijk niet is en de kroning den koning niet maakt, zoo is
ook de ordinatio, met of zonder handoplegging, geen mededeeling
van het ambt of van een ambtsgeest. Zij is alleen de plechtige,
openlijke verklaring voor God en zijne gemeente, dat de geroepene
langs wettigen weg en mitsdien van Godswege gezonden wordt,
dat hij de vereischte gaven bezit en als zoodanig door de gemeente
ontvangen, erkend en geëerd moet worden. Cf. Sohm, Kirchenrecht
56 f. Art. Handauflegung en Ordination in Herzog. Zahn,
Einl. in das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> I 465. Achelis, Lehrb. der prakt. Theol.
Leipzig 1898 I 139-173.</p>

<p id="lmn_48-9" class="sep1">9. Over het aantal ambten, dat Christus in zijne gemeente ingesteld
heeft, bestaat er in de christelijke kerk groot verschil. In den
apostolischen tijd was uit den aard der zaak de grens tusschen
buitengewone en gewone ambten en zoo ook tusschen ambten en
gaven nog niet scherp getrokken. Maar de hierarchische ontwikkeling,
die met het opkomen van het episcopaat een aanvang
nam, beroofde de gemeente van alle vrijheid en zelfstandigheid
en zonderde de ambten door eene breede klove van haar af. De
leden der gemeente werden de laici, die, van alle regeering uitgesloten
en voor hun zaligheid van priester en sacrament volstrekt
afhankelijk, niets hebben te doen dan te luisteren en te gehoorzamen.
<span class="pagenum" id="Page_127">[127]</span>
<a id="ct_580"></a>En door een speciaal karakter en een bijzonderen ambtsgeest
van hen gescheiden, staan hoog boven hen de clerici, die
een afzonderlijken stand vormen, door successie zich voortplanten,
en ook zonder een bepaalden dienst in de gemeente tot de klasse
der geestelijken kunnen behooren. Deze clerici zijn in twee rangen
verdeeld, ordines minores (non sacri) en ordines majores (sacri).
De ordines minores, waartoe de acoluthi, exorcistae, lectores en
ostiarii behooren, waren eerst vrijwillige diensten van gemeenteleden
maar werden in de eerste helft der derde eeuw in Rome
georganiseerd tot lagere ambten, wijl zij tot het heilige in betrekking
stonden en daaraan in mindere of meerdere mate deel
hadden; hoewel dikwerf alleen in naam, zijn zij ook thans nog
voorbereiding voor de hoogere ambten, Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span> 128.
Moeller-von Schubert, Kirchengesch. I 370. Wieland, Die genet.
Entw. der sogen. ordines minores in den 3 ersten Jahrh., Freiburg
Herder 1897 en daarbij Schürer’s Theol. Lit. Z. 1898 n. 1.
Reeds bij de ordines minores komt het streven voor den dag,
om ze van de gemeente los te maken en ze in te lijven in de
kerkelijke hierarchie. <a id="ct_252"></a>Maar veel sterker is dit bij de ordines
majores het geval. Deze omvatten de drie ambten van bisschop,
presbyter en diaken, maar van deze drie is eigenlijk het bisschoppelijk
ambt alleen overgebleven. In dit episcopaat zijn wel allerlei
onderscheidingen aangebracht van jurisdictie en digniteit, zoodat
men spreekt van aartsbisschoppen, patriarchen, metropolieten enz.,
maar deze onderscheidingen maken op de eenheid en het wezen
van het bisschoppelijk ambt geen inbreuk. Zelfs het pauselijk
ambt is essentieel een bisschopsambt, slechts tot de gansche kerk
uitgebreid en daartoe met bijzondere gaven toegerust, niet hieratisch
maar alleen hierarchisch van het gewone bisschopsambt
verschillend. Dit bisschoppelijk ambt is in de Roomsche kerk
eigenlijk het eene, ware ambt. Nadat het in de tweede eeuw uit
het presbyteraat zich ontwikkeld had, trok het de leer, de traditie,
de jurisdictie aan zich, scheidde zich door successie, tonsuur,
coelibaat van de gemeente af en maakte presbyters en diakenen
allengs tot zijne organen. <a id="ct_452"></a>Nog binnen den kring des N. Test.
treffen wij aan het hoofd der gemeente een raad van presbyters,
een presbyterium, aan, 1 Tim. 4:14, en zulk een raad bleef,
ook nadat een hunner tot bisschop zich verheven had, nog lang
om hem heen bestaan. Maar deze raad verloor meer en meer
<span class="pagenum" id="Page_128">[128]</span>
elken band met de gemeente, werd een kapittel van den bisschop
en diende, om onder hem krachtens eene door hem verleende
volmacht als bedienaars van het heilige, vooral van het sacrament,
op te treden. <a id="ct_285"></a>Evenzoo veranderde spoedig het diakonaat geheel
van karakter. Toen de priester- en offeridee ingang vond, werd
het <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονειν τραπεζαις</span>, Hd. 6:2, niet meer van de verzorging
der behoeftigen maar van hulpdienst bij de eucharistie verstaan.
De bisschop werd hoogepriester, de presbyters werden priesters
en de diakenen werden levieten, die, de armenzorg aan particulieren
en kloosterorden overlatende, den bisschop ter zijde stonden bij
de bediening der mis. Terwijl op deze wijze presbyters en diakenen
geheel en al van de gemeente afgezonderd en tot organen van
den bisschop werden gemaakt, is deze zelf bepaaldelijk door
ééne macht van alle andere onderscheiden. Het bisschoppelijk
ambt is een priesterlijk ambt, maar verbonden met de macht
om het voort te planten, met de <span lang="la" xml:lang="la">vis generativa sacerdotii</span>; het
waarborgt het voortbestaan van het sacerdotium en dus de voortplanting
van de kerk. De bisschop is het <span lang="la" xml:lang="la">punctum saliens</span> in de
kerk; leeken, diakenen, presbyters kunnen tijdelijk ontbreken
maar de bisschop niet; waar hij is, is de kerk, want hij is de
drager der leer, de voortplanter der priesterschap. De presbyters
zijn ook priesters, bevoegd om de sacramenten te bedienen, maar
zij mogen niet ordenen, zij missen de <span lang="la" xml:lang="la">vis generativa sacerdotii</span>,
hun priesterschap is onvruchtbaar, zij zijn dienaren en helpers
van den bisschop, omdat deze niet overal kan zijn en niet alles
kan doen. Presbytoraat en diakonaat zijn bij Rome verlengstukken
van het episcopaat; het zijn drie graden in het ééne sacerdotium,
niet geco- maar gesubordineerd. De presbyter is ook diaken, de
bisschop is ook presbyter; telkens stijgt de ambtsgave een trap
hooger, totdat zij culmineert in den bisschop, of, gelijk de volgende
paragraaf zal aanwijzen, in den paus. Cf. Thomas, S. Theol.
suppl. qu. 34-40. Lombardus e. a. op Sent. IV dist. 24. Bonav.,
Brevil. VI 12. Conc. Trid. sess. 23. Cat. Rom. II c. 7. Bellarminus,
de clericis I c. 11 sq. Dens, Theol. VII 50 sq. Oswald,
Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. II<sup>2</sup> 315-335. Seydl, <span lang="de" xml:lang="de">Der
Diakonat</span>, Regensburg 1884. Vering, <span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. des kath. orient.
und prot. Kirchenrechts<sup>3</sup></span>, Freiburg 1893 S. 558 f., enz.</p>

<p id="ct_192">Tegenover deze hierarchie stelde <a id="ct_137"></a>Luther zich tevreden met de
herstelling van het oorspronkelijk predikambt. Wel achtte hij
<span class="pagenum" id="Page_129">[129]</span>
tot oefening der tucht een raad van oudsten en tot verzorging
der armen een raad van diakenen noodig. Maar deze ambten
werden toch van wege de ongelegenheid der tijden niet hersteld;
zij waren ook niet zoo noodig als het episcopale, geestelijke
predikambt, het Pfarramt, dat het voornaamste ambt is en waardoor
Christus in het bijzonder zijne kerk regeert. Het ouderlingen-
en diakenambt werden daarom in de Luthersche kerk vervangen
door consistorie en kerkvoogdij; de Roomsche ordines maakten
plaats voor den ordo ecclesiasticus, politicus en oeconomicus. Cf.
Köstlin, Luthers Theol. II 538 f. Conf. Aug. en Apol. art. 5.
14. 28. Gerhard, Loc. XXIII vooral § 232. 233. Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span>
460-542. Achelis, Lehrb. d. prakt. Theol. I<sup>2</sup> 60 f. <a id="ct_102"></a>Daarentegen
is de presbyterale kerkregeering te danken aan Calvijn.
Wel werden er reeds vóór hem, o. a. door Oecolampadius te
Bazel in 1530 pogingen beproefd, om ten behoeve der kerkelijke
tucht het ambt van oudsten in te stellen, maar Calvijn heeft dit
toch het eerst uitgevoerd en het ouderlingenambt tot een kenmerk
der Gereformeerde kerkregeering gemaakt, Lechler, Gesch. der
Presb. u. Syn. Verfassung, Leiden 1854 en art. Presbyter in
Herzog<sup>2</sup>. Hij ging daarbij uit van het woord Gods. Want al is
het ook, dat karakter en omstandigheden Calvijns oog openden
voor de beteekenis der ambten in de H. Schrift, toch is de
presbyterale kerkregeering door hem niet uit eenig abstract
beginsel maar uit het woord Gods afgeleid en op zijn gezag in
de kerk ingevoerd. In den nieuweren tijd is men wel van een
<span lang="de" xml:lang="de">Gemeindeprinzip</span> gaan spreken en heeft men daaruit een soort
van presbyterale en diakonale ambten opgebouwd; eene gemeente
had recht, om zichzelve te regeeren, evenals op staatkundig gebied
het volk hoe langer hoe meer invloed op de regeering
verkrijgt, zoo Stahl en vele jongere kerkordeningen bij Rieker,
<span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze ref. Kirchenverf.</span> 130 f., en evenzoo had eene gemeente
organen, d. i. diakenen en diakonessen noodig tot uitoefening van
het werk der inneren Mission, Paul Wurster, Die Lehre v. d.
inneren Mission, Berlin 1895 S. 128 f. Maar dit is eene gansch
andere voorstelling, dan die men bij Calvijn en de Gereformeerden
aantreft. Al is het ook, dat zij de regeering der kerk daarmede
aandringen, dat zij anders evenmin als een volk of eene maatschappij
kan bestaan, Calvijn, Inst. IV 11, 1. a Lasco, Op. II
45; toch leiden zij de ambten niet uit de gemeente maar uit de
<span class="pagenum" id="Page_130">[130]</span>
instelling van Christus af. De kerk als gemeenschap der heiligen
is niet autonoom; zij is niet vrij, om zich al dan niet, zoo of
anders in te richten, maar zij is ook op dit punt aan het woord
Gods gebonden en vindt daarin de beginselen aangewezen en de
lijnen getrokken, welke zij bij de regeering der kerk te volgen
heeft. <a id="ct_256"></a>Het was algemeene overtuiging, dat de regeering der kerk
in substantie op een <span lang="la" xml:lang="la">jus divinum</span> berusten moest, Calvijn, Inst.
IV 3, 1. 4, 1. Conf. Gall. 25. 29. Belg. 30. Helv. II 18, vooral
de Westm. synode bij Neal, Historie der Purit. II 1 bl. 182v.
Maar daarbij verloor men toch niet uit het oog, dat de Schrift
geen wetboek was, noch in allerlei bijzonderheden afdaalde en
zeer veel aan de vrijheid der kerken overliet, Syn. Wezel I 9. 10.
Emden 19-21. Westm. I 6. Zelfs over de <a id="ct_370"></a>ambten, welke Christus
in zijne kerk ingesteld had, was er niet gering verschil. Vooreerst
waren er, die tegen een episcopaat in den zin van eene
superintendentuur geen bezwaar hadden, a Lasco, Op. II 51.
57. Knox, <span lang="en" xml:lang="en">First Book of Discipline</span>, cf. Saravia, Scultetus,
Bochartus, Spanheim Jr., Tilenus, Forbesius a Corse e. a. bij
M. Vitringa IX 210 sq. Dan was er verschil over, of het <a id="ct_288"></a>doctorenambt,
opgevat als professoraat in de theologie, een afzonderlijk,
kerkelijk ambt vormde dan wel of het, wijl van geen
apostolische instelling, slechts in ruimer zin zoo genoemd kon
worden, cf. mijne rede over het Doctorenambt, Kampen 1899.
Vervolgens spraken, afgedacht van het doctoraat, sommigen liever
van drie ambten pastor, presbyter en diaken, Calvijn, Ordonn.
eccl. Syn. Wezel c. 2. 4. 5. Emden 13. 14. Dordr. 12v.
Midd. 2. ’s Grav. 2. Dordr. 2; anderen noemden twee ambten,
presbyter en diaken en verdeelden dan het eerste in leer- en
regeerouderlingschap, a Lasco Op. II 51 en vele Schotsche en
Amerikaansche kerkenorden, bij Rieker, <span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze ref. Kirchenverf.</span>
104; zelfs waren er, die de presbyterale kerkregeering
wel nuttig maar niet krachtens een <span lang="la" xml:lang="la">jus divinum</span> noodzakelijk
vonden en de onderscheiding van leer- en regeerouderlingen verwierpen,
Cappellus, Theses Salm. III 330. Burmannus, Synopsis
VIII 7, 41v. e. a. bij M. Vitringa IX 235 sq. Voorts werd de
onderscheiding van diakenen in die voor armen en voor kranken
door Calvijn wel ingevoerd, Inst. IV 3, 9 maar slechts zelden
overgenomen, Zanchius, Op. IV 767. Syn. Wezel. c. 5; en door
anderen het ambt van diakonessen hersteld, Junius, Op. I 1567.
<span class="pagenum" id="Page_131">[131]</span>
Walaeus, Op. I 466. Voetius, Pol. Eccl. II 508 sq. 529; en
ook was volgens sommigen in Hd. 6 niet de instelling van het
diakonaat bericht en dit ambt daarom niet van Goddelijken oorsprong,
Cappellus e. a. bij M. Vitringa IX 277 sq. En eindelijk
was er nog verschil over de wijze van verkiezing, over het bekleeden
van een ambt zonder een bepaalden dienst in de gemeente,
Heidegger, Corpus Theol. II 571, over het nut der handoplegging,
zoowel in het algemeen als vooral bij de bevestiging van ouderlingen
en diakenen, Voetius, Pol. Eccl. III 466, over de herhaling
van de bevestiging bij herbenoeming van ouderlingen en diakenen,
Moor VI 329, M. Vitringa IX 361, over den duur van het ouderlingschap,
Rutgers in de Heraut 944-948 enz. De behandeling
van al deze onderwerpen hoort in het kerkrecht thuis. Maar
zooveel mag veilig gezegd, dat de Gereformeerden, door de herstelling
van het ouderlingen- en het diakenambt naast dat van
den dienaar des woords, het zuiverst de gedachte der Schrift
hebben gegrepen en het krachtigst de rechten der gemeente
hebben erkend. Over de kerk is Christus alleen koning; hare
regeering is in het onzichtbare strikt monarchaal. En koning was
Hij niet alleen in het verleden, maar Hij is het nog. Van uit
den hemel regeert Hij zijne gemeente op aarde door zijn Woord
en zijn Geest, door zijne profetische, priesterlijke en koninklijke
werkzaamheid. Deze drie ambten zet Hij op aarde voort, niet
uitsluitend maar toch ook door middel van de ambten, die Hij
ingesteld heeft. In het zichtbare is zijne regeering niet democratisch
noch monarchaal noch oligarchisch, maar aristocratisch-presbyteraal.
Het zijn de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀριστοι</span>, de besten, niet in geld en
goed maar in geestelijke gaven, die Hij zelf bekwaamt en door
de gemeente voor zijnen dienst aanwijzen laat. Door hen zorgt
Hij voor de geestelijke en voor de stoffelijke belangen van zijne
gemeente. Door het leeraarsambt onderwijst Hij, door het ouderlingenambt
leidt Hij, door het diakenambt verzorgt Hij zijne
kudde; en door alle drie bewijst Hij zich te zijn onze hoogste
profeet, onze eeuwige koning en onze barmhartige hoogepriester.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="para_49"><span class="pagenum" id="Page_132">[132]</span>
§ 49. <span class="smcap">De macht der kerk.</span></h3>

<p id="lmn_49-1" class="sep1">1. De kerk behoort evenmin als de staat tot de oorspronkelijke
instellingen van het menschelijk geslacht. De oudste vorm van
samenleving was de familie, waarin het burgerlijk en het godsdienstig
leven nog ineengestrengeld lagen en onder leiding stonden
van den vader of aartsvader, die profeet, priester en koning was
in zijn gezin. De zonde echter maakte voor het behoud van het
menschelijk geslacht de instelling van kerk en staat noodzakelijk.
In het gebod van de doodstraf op menschenmoord, Gen. 9:6,
stelt God principieel de overheid in; en deze treedt dan ook
weldra na den torenbouw onder de leiding van Gods voorzienigheid
bij alle volken op, in welke de menschheid verdeeld wordt.
Zoodra er eene overheid opstaat, komt er vanzelf ook eene zekere
onderscheiding en scheiding tusschen het burgerlijke en het godsdienstige
leven; naast de vorsten treden er priesters op. Daarmede
is dan vanzelf de mogelijkheid van botsing gegeven; de grenzen
worden bij de volken telkens verschillend getrokken en de banden
op onderscheidene wijze gelegd. Terwijl in het Oosten over het
algemeen de macht der vorsten aan de priesterschap onderworpen
is, is in het Westen, bij Grieken en Romeinen, de godsdienst
een politiek belang en zijn de priesters beambten van den staat.
Eene volkomene scheiding kwam in de oudheid nergens voor;
een neutrale staat is daar ten eenenmale onbekend. De staat onderhoudt
en beschermt den godsdienst, desnoods met verbanning
en doodstraf (Socrates), want deze is de grondslag en waarborg
van zijn eigen bestaan. <a id="ct_418"></a>Ook Israel was van huis uit patriarchaal
ingericht en in huisgezinnen, familiën, geslachten en stammen
ingedeeld. Onder de koningen bleef de genealogische indeeling
bestaan en gaf aan de staatsinrichting een democratischen stempel,
zoodat de hoofden der stammen enz. in de volksvergaderingen
over gewichtige zaken te beslissen hadden. Reeds onder dezen
patriarchalen regeeringsvorm was er onderscheid tusschen burgerlijke
en godsdienstige belangen, tusschen Mozes en Aaron,
tusschen schrijvers, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שֹׁטְרִים</span> en richters,
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">שֹׁפְתִים</span>, ter eene, en priesters
en levieten ter andere zijde. Alleen in het opperste gerechtshof,
dat te Jeruzalem gevestigd was en over zeer moeilijke gevallen
te oordeelen had, hadden ook priesters zitting, Deut. 17:8-13,
<span class="pagenum" id="Page_133">[133]</span>
19:17, 18. Onjuist is het daarom, te zeggen, dat onder Israel
kerk en staat één waren. Beide waren in wetten, instellingen,
ambten, ambtsdragers, en ten deele zelfs in leden duidelijk
van elkaar onderscheiden, cf. Hoedemaker, Kerk en Staat in
Israel, in het tijdschrift Troffel en Zwaard 1898 bl. 208-237.
De priesters moesten dienen in den tempel, met de offeranden
des volks tot God naderen, aan het volk Gods genade en zegen
uitdeelen, en het onderwijzen in de wet, Lev. 9:22, 10:11,
21:8, Num. 6:22, 16:5, Ezech. 44:23, maar zij moesten ook
voor zichzelf offeren, Lev. 9:7, 16:6, waren gebonden aan de
wet, Deut. 33:10, Jer. 18:18 en voor hun levensonderhoud
van het volk afhankelijk, Lev. 23:10, Num. 18:8-32 enz.
Ook hadden zij geen geheime leer of kunst, geen staatkundige
of burgerlijke macht, geen hierarchische heerschappij; een priesterstaat
is Israel nooit geweest, de vrijheid des volks was op
alle manier tegenover den priesterstand gewaarborgd. De profeten
traden vrij op, hadden het woord Gods te verkondigen, moesten
zonder sparen aan Israel zijne zonden bekend maken en volk en
overheid Gods oordeelen aanzeggen, maar zij hadden geen andere
macht dan de macht van het woord. Vreemdelingen konden door
de besnijdenis Israel worden ingelijfd, Ex. 12:48, en onreinen
en melaatschen bleven burgers, ook al werden zij tijdelijk afgezonderd.
Ondanks de scheuring had de godsdienstige eenheid des
volks op zichzelve zeer goed kunnen blijven bestaan. Maar het
eigenaardige van Israels inrichting bestond nu daarin, dat al deze
wetten, ambten en instellingen door God gegeven en gehandhaafd
werden; Israel was eene theocratie; God was zijn wetgever,
rechter en koning, Jes. 33:22. Er was daarom op geen enkel
gebied in Israel plaats voor eene onafhankelijke souvereiniteit;
ook de koning mocht geen despoot zijn, maar moest door God
verkozen, uit het midden der broederen genomen en aan Gods
wet gebonden worden, Deut. 17:14-20, 1 Sam. 10:25. Boven
alle ambten, instellingen en personen stond de wet Gods, die
heel het leven van Israel regelde en door allen zonder onderscheid
gehouden moest worden; Israel moest een heilig volk en een
priesterlijk koninkrijk zijn, Ex. 19:3, Deut. 7:6. Daaruit vloeit
voort, dat, zonder dat het onderscheid tusschen burgerlijk en
godsdienstig leven werd uitgewischt, de overheid toch ook op
haar terrein de wet Gods had te handhaven. Afgoderij, beeldendienst,
<span class="pagenum" id="Page_134">[134]</span>
tooverij, Godslastering, Sabbatschennis enz., alle zonden
tegen de eerste tafel, werden daarom menigmaal met den dood
gestraft, Ex. 22:18, 20, Lev. 20:2, 6, 27, 24:11-16, Num.
25:5, 7, Deut. 13:1-5, 17:2-7, 18:9-12, 20, 1 Kon.
15:12, 18:40, 2 Kon. 9:7, 24, 33, 10:6, 11, 17, 18v.,
11:15, 12:2, 18:4, 2 Chr. 15:13, 17:6, 29:10, 31:1,
34:5, 33. De godsdienst was eene nationale zaak, zonde was
misdaad, overtreding van de eerste tafel der wet was verbreking
van het verbond. Maar daarbij dient toch bedacht, dat de wet
slechts zeer weinige, algemeene regelen gaf, en de voltrekking
der straf dikwerf aan God zelven overliet; dat het dooden van
de Kananieten, van Agag, van Achabs huis op zichzelf staande
gevallen waren, dat Jehu’s ijver veel verder ging dan het gebod
Gods, dat de reformatie der koningen zich meest bepaalde tot
het uitroeien der afgodsbeelden en tot herstel van den publieken
dienst van Jahveh, dat ongeloof en ketterij onder Israel door
geen inquisitie werden opgespoord en menigvuldig voorkwamen,
dat gewetensdwang ten eenenmale onbekend was, dat vreemdelingen,
op voorwaarde van zich te onthouden van publieke schennis
van Israels godsdienst, niet alleen geduld maar ook met voorkomendheid
werden behandeld, dat priesters en profeten nooit
opwekten tot vervolging van de goddeloozen maar alleen hen
vermaanden tot bekeering, bijv. ook in Ps. 2:10, en van God
zelven de staatkundige en godsdienstige overwinning van Israel
over al zijne vijanden verwachtten. Daarom kon ook, toen Israel
meer en meer zijne politieke zelfstandigheid verloor, de godsdienstige
gemeente blijven bestaan en zich op eigene wijze
organiseeren. <a id="ct_735"></a>Al breidde de macht van priesters en hoogepriester
na de ballingschap zich gaandeweg uit, straks kregen zij in
farizeën en schriftgeleerden gevaarlijke concurrenten; in de synagoge
werd het godsdienstig leven zelfstandig, niet alleen tegenover den
staat, maar ook tegenover tempel en priesterschap; en heel dat
leven werd meer en meer geconcentreerd om de wet, wier onderwijzing
het hoofddoel der synagoge was, Mt. 4:23, Mk. 1:21 enz.
Hd. 15:21, 2 Tim. 3:15. Die wet, of ruimer genomen, de
Oudtest. Schrift was grondslag, middelpunt, bron van Israels
godsdienstig leven; eene andere macht bezat het niet, dan die er
lag in dat Woord. Vandaar dat het zich daaraan vastklemde
met angstvallige nauwgezetheid en allen, die er niet naar wilden
<span class="pagenum" id="Page_135">[135]</span>
leven, door den ban <span lang="hbo" xml:lang="hbo">גִּדּוּי‏‎, ‎‏חֵרֶםַ‏‎, ‎‏שַׁמַּתָא</span> uit zijn midden wegdeed
en zonder of met anathematismen, voor een tijd of voor goed
buiten de gemeente sloot, Luk. 6:22, Joh. 9:22, 12:42, 16:2.
Cf. Schürer, Gesch. d. jüd. Volkes im Zeitalter J. C. II<sup>3</sup> passim,
vooral 428 f.</p>

<p id="lmn_49-2" class="sep1">2. Toen Jezus, komende tot het zijne, door de zijnen niet aangenomen
werd, organiseerde Hij zijne discipelen tot eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>,
die hopend en lijdend zijne tweede komst en de overwinning van
al zijne vijanden verbeiden moest. Deze gemeente toont in inrichting
en cultus wel eenige overeenkomst met de synagoge, maar
is toch eene nog vrijere en meer zelfstandige organisatie van het
nieuwe leven, dat Christus aan het licht gebracht had. Immers
kan er geen twijfel over bestaan, of Christus zulk eene gemeente
gesticht en haar eene zekere macht toebetrouwd heeft. Zelf toch
spreekt Hij van haar als zoo hecht op eene rots gebouwd, dat
de poorten der hel niets tegen haar zullen vermogen, Mt. 16:18,
en voorts geeft Hij aan die gemeente ambten, bedieningen, instellingen,
gaven, Rom. 12:6v., 1 Cor. 12-14, Ef. 4:11, die
er alle op wijzen, dat zij een eigen, vrij, onafhankelijk bestaan
en eene zelfstandige inrichting heeft. Maar deze macht, welke
Christus aan zijne gemeente verleent, draagt een bijzonder karakter.
<a id="ct_19"></a>Zij bestaat in niets anders maar ook in niets minder dan in de
macht der sleutelen, die door Christus het eerst aan Petrus
toebedeeld werd, Mt. 16:19. Nadat Petrus eerst om zijne belijdenis
van Jezus’ Messianiteit eene rots was genoemd, op welke
Christus zijne gemeente zou bouwen, stelde Hij hem daarna in
vers 19 tot <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκονομος</span> van het koninkrijk der hemelen aan en
droeg de sleutelen van dat rijk aan hem over. Sleutelen zijn een
teeken van heerschappij, Jes. 22:22, Luk. 11:52, Openb. 1:8,
3:7, 9:1, 20:1, en duiden hier de macht van Petrus aan,
om het koninkrijk der hemelen te openen en te sluiten, d. i. om
te bepalen, wie er in komen zal en wie niet. Zijn oordeel toch
zal ook in den hemel gelden; wat hij binden of ontbinden (losmaken,
bevrijden) zal, zal ook door God alzoo gerekend worden.
In deze woorden wordt aan Petrus geen wetgevende macht geschonken,
maar wel eene oordeelende of richtende; omdat hij
belijder van Jezus als den Christus is, heeft hij in die belijdenis
een maatstaf om te bepalen, wat tot de gemeente al dan niet
<span class="pagenum" id="Page_136">[136]</span>
behoort en dus al dan niet in het koninkrijk der hemelen zal
ingaan. In Mt. 18:18 krijgt de gemeente in het algemeen de
macht, om een onboetvaardige als een heiden en tollenaar te
beschouwen, want haar oordeel is in de hemelen van kracht.
En in Joh. 20:24 ontvangen al de apostelen, op grond van de
hun in vers 22 geschonken Geestesgave, de macht, om der menschen
zonden los te laten of vast te houden. Hieruit blijkt duidelijk,
dat de macht der gemeente en bepaaldelijk van Petrus
en de apostelen bestaat in het uitspreken van een rechterlijk
oordeel over der menschen verhouding tot het koninkrijk der
hemelen naar den maatstaf van de belijdenis van Jezus als den
Christus en de gave des H. Geestes. Deze macht wordt in het
<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> telkens nader omschreven. Zij is geen autoritaire, onafhankelijke,
souvereine heerschappij, Mt. 20:25, 26, 23:8, 10,
2 Cor. 10:4, 5, 1 Petr. 5:3, maar een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια, λειτουργια</span>.
Hd. 4:29, 20:24, Rom. 1:1 enz., gebonden aan Christus, die
alle macht heeft in hemel en op aarde, Mt. 28:18, die het
eenige hoofd der gemeente is, Ef. 1:22 en die als zoodanig alle
gaven en ambten uitdeelt, Ef. 4:11; gebonden aan zijn Woord
en Geest, door welke Christus zelf zijne gemeente regeert, Rom.
10:14, 15, Ef. 5:26, en uitgeoefend in zijn naam en kracht,
1 Cor. 5:4. Zij is daarom wel eene macht, eene wezenlijke
veelomvattende macht, bestaande in de bediening van woord en
sacrament, Mt. 28:19, in de opening en sluiting van het koninkrijk
der hemelen, Mt. 16:19, in het vergeven of houden
der zonden, Joh. 20:20, in het oefenen van tucht over de leden
der gemeente, Mt. 16:18, Rom. 16:17, 1 Cor. 5:4, 2 Thess.
3:6, Tit. 3:10, 2 Joh. 10, 2 Tim. 2:17, Hebr. 12:15-17,
Op. 2:14, in het onderscheiden aller dingen, 1 Cor. 2:15, in
het leeren, vertroosten, vermanen enz. der broederen, Col. 3:16,
in het aanleggen der gaven ten nutte van anderen, Rom. 12:4-8,
1 Cor. 12:12v., in het doen van wonderen, Mk. 16:17,
18 enz. Maar al deze macht is geestelijk, zedelijk van aard,
wezenlijk onderscheiden van alle andere macht, welke God aan
menschen over menschen of over andere schepselen in gezin,
maatschappij, staat, kunst, wetenschap geschonken heeft. Jezus
toch is niet anders opgetreden dan als Christus, als profeet,
priester en koning; een ander ambt heeft Hij niet bekleed, eene
andere betrekking heeft Hij niet waargenomen. Hij was geen
<span class="pagenum" id="Page_137">[137]</span>
huisvader, geen geleerde, geen kunstenaar, geen staatsman; Hij
heeft alle ordinantiën en werken des Vaders geeerbiedigd en kwam
alleen, om de werken des duivels te verbreken, 1 Joh. 3:8. Zijn
koninkrijk had in deze wereld zijn oorsprong niet, Joh. 18:36.
En daarom erkent Hij alle overheid, hoogepriester, sanhedrin,
Herodes, Pilatus enz., betaalt Hij de belasting, Mt. 17:24,
weigert scheidsrechter te wezen tusschen twee broeders, die
twisten over eene erfenis, Luk. 12:14, beveelt den keizer het
zijne te geven, Mt. 22:21, bestraft Johannes, die vuur wil doen
nederdalen van den hemel, Luk. 9:55, en Petrus, die Malchus
het oor afhouwt, Joh. 18:10, verbiedt dat zijne jongeren voor
zijn naam en zaak strijden met het zwaard, Mt. 26:52. Het
evangelie van Christus bindt nooit den strijd tegen de natuur als
zoodanig aan, het kwam niet om de wereld te veroordeelen maar
te behouden, Joh. 3:16, 17; het laat huisgezin, huwelijk, verhouding
van ouders en kinderen, van heeren en dienstbaren, van
overheid en volk onaangetast; het vindt niets verwerpelijks in
zichzelve en alle schepsel goed, indien het met dankzegging genomen
wordt en geheiligd door het woord van God en door het
gebed, 1 Tim. 4:4; het laat een iegelijk blijven in de roeping,
in welke hij geroepen werd, 1 Cor. 7:12-24, 1 Thess. 4:11,
leert de overheid eerbiedigen, Rom. 13:1, 1 Tim. 2:2, 1 Petr.
2:13, en laat zelfs de slavernij bestaan, 1 Cor. 7:22, Philem. 11.
Zelfs als het gebiedt, Gode meer te gehoorzamen dan den menschen,
predikt het alleen lijdelijk verzet, Hd. 4:19, 5:29. Maar
desniettemin, schoon van alle revolutie afkeerig, is het des te
meer op reformatie gesteld. Het bindt nooit tegen de natuur als
zoodanig, maar wel overal en altijd, op ieder terrein en tot in
de verborgenste schuilhoeken toe tegen de zonde en de leugen
den strijd aan. En zoo predikt het beginselen, die niet langs
revolutionairen maar langs zedelijken en geestelijken weg overal
doorwerken en alles hervormen en vernieuwen. Terwijl het naar
Jezus’ bevel gepredikt moet worden aan alle creaturen, Mk. 16:15,
is het eene kracht Gods tot zaligheid een iegelijk die gelooft,
Rom. 1:16; een tweesnijdend scherp zwaard, dat doordringt tot
de verdeeling der ziel en des geestes, Hebr. 4:12; een zuurdeesem,
die alles doorzuurt, Mt. 13:33; een beginsel, dat alles
herschept; eene macht, die de wereld verwint, 1 Joh. 5:4.</p>

<p id="lmn_49-3" class="sep1"><span class="pagenum" id="Page_138">[138]</span>
3. Deze apostolische leer van de kerkelijke macht bleef geruimen
tijd in de christelijke kerk erkend. Het kwam eerst in
de gedachte niet op, dat de arme, kleine gemeente nog eens eene
wereldkerk zou worden, die aan vorsten en volken de wetten
voorschreef. Alwat men begeerde, was, om onder de heidensche
overheid een gerust en stil leven te mogen leiden in alle godzaligheid
en eerbaarheid. Maar toen de kerk tot aanzien en heerschappij
kwam, werd ook hare macht gansch anders opgevat. <a id="ct_569"></a>De
ontwikkeling van episcopaat en traditie, van priester- en offeridee
bracht mede, dat de ordinatie als eene sacramenteele handeling
werd beschouwd, die, door den bisschop verricht, den ambtsgeest
mededeelde en tot het voltrekken der kerkelijke ceremoniën recht
en bevoegdheid schonk. <a id="ct_707"></a>En hoewel de sleutelmacht, in Mt. 16:18
aan Petrus geschonken, door combinatie met Mt. 18:18 en
Joh. 20:23 in den eersten tijd van de vergeving der zonden
verstaan werd, Cypr. de unit. eccl. 4. Ep. 75, 16, kreeg zij vooral
door het sacrament der boete allengs een juridisch karakter. De
macht der kerk is daarom volgens Rome tweeërlei: <span lang="la" xml:lang="la">potestas ordinis</span>
en <span lang="la" xml:lang="la">potestas jurisdictionis</span>, van welke de laatste dan weer
in <span lang="la" xml:lang="la">jurisdictio fori interni (sacramentalis)</span> en
<span lang="la" xml:lang="la">fori externi (legifera,
judiciaria en coactiva)</span> onderscheiden wordt, Thomas, S. Theol.
II 2 qu. 39 art. 3. Catech. Rom. II 7, 6. Conc. Vat. ed. Lacensis
col. 570. Klee, Kath. Dogm. I<sup>2</sup> 162. Dieringer, Kath.
Dogm.<sup>4</sup> 619. 715. Liebermann, Inst. Theol. I<sup>8</sup> 290. Simar, Dogm.
593. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 1 S. 317 f. Schell, Kath.
Dogm. III 1 S. 396. Jansen, Prael. theol. I 380 sq. enz. Tot
recht verstand van deze door Rome aan de kerk toegekende macht
dient het volgende in acht genomen te worden. <a id="ct_238"></a>1<sup>o</sup> De <span lang="la" xml:lang="la">potestas
docendi</span> wordt soms door latere theologen wel afzonderlijk behandeld
en komt natuurlijk volgens Rome ook wel aan de kerk
toe. Maar eigenlijk is zij onderdeel van de <span lang="la" xml:lang="la">potestas jurisdictionis</span>.
<a id="ct_616"></a>De Catech. Rom. II 7, 7 zou kunnen doen vermoeden, dat de
potestas docendi onder de potestas ordinis thuis behoort, omdat
hij zegt, dat deze niet alleen inhoudt de macht, om de eucharistie
te bedienen, <span lang="la" xml:lang="la">sed ad eam accipiendam hominum animos praeparat
et idoneos reddit</span>; maar het Conc. Vatic. IV c. 3. 4 brengt het
magisterium uitdrukkelijk onder de potestas jurisdictionis. De
bediening des woords is bij Rome rechtspraak, culmineerende in
de onfeilbare beslissingen van den paus; zij is geen prediking
<span class="pagenum" id="Page_139">[139]</span>
maar eene afkondiging van dogmata, die als zoodanig het geweten
binden, tot geloof, d. i. tot assensus verplichten, en desnoods
met dwang kunnen opgelegd worden, Richter-Dove-Kahl, Kirchenrecht
305. Achelis, Prakt. Theol. I<sup>2</sup> 79. <a id="ct_570"></a>2<sup>o</sup> De potestas ordinis,
de macht, om de sacramenten te bedienen, is alleen verkrijgbaar
door het door den bisschop verleende <span lang="la" xml:lang="la">sacramentum ordinis</span>, dat
den ambtsgeest mededeelt en een character indelebilis indrukt,
en is daarom onverliesbaar, Thomas, S. Theol. II 2 qu. 39 art. 3;
zelfs ketters en scheurmakers, die eens in Rome door den bisschop
geordend werden, behouden deze macht, zij staat daarom ook los
op zichzelve, en is geheel onafhankelijk van de bediening des
woords. Het sacerdotium kan bij Rome ook zonder prediking van
het evangelie bestaan. <span lang="la" xml:lang="la">Si quis dixerit..., sacerdotium... non
esse potestatem aliquam consecrandi et offerendi verum corpus
et sanguinem Domini et peccata remittendi et retinendi, sed
officium tantum et nudum ministerium praedicandi evangelium,
vel eos, qui non praedicant, prorsus non esse sacerdotes, anathema
sit</span>, Conc. Trid. sess. 23 de sacr. ordinis can. 1. 3<sup>o</sup> In overeenstemming
hiermede wordt bij Rome de <a id="ct_257"></a>vergeving der zonden niet
geschonken in de prediking van het woord, welke slechts praeparatoire
beteekenis heeft, maar in het sacrament, hetwelk de
genade in zich bevat en ex opere operato in den ontvanger instort.
Bepaaldelijk wordt zij medegedeeld in den doop en voor de na
den doop bedreven zonden in het sacrament der boete. <a id="ct_747"></a>De tucht
was n.l. in de eerste christelijke kerk zeer streng. Toen de
ervaring leerde, dat lang niet allen, die Christen geworden waren,
hunner roeping waardig wandelden en dikwerf vervielen in
vleeschelijke zonden en tijdens de vervolgingen vooral ook in verloochening
van het evangelie, namen de vermaningen toe, om,
vooral vóór het gebruik des avondmaals, in het midden der
gemeente belijdenis van zonden te doen, Did. 4:14, Clemens,
1 en 2 Cor. passim. Over den terugkeer van zulke gevallenen
en uitgeslotenen in den schoot der kerk ontstond een langdurige
strijd. <a id="ct_519"></a>Montanisme, Novatianisme en <a id="ct_290"></a>Donatisme wilden voor zulke
gevallenen, bepaaldelijk voor hen, die zich schuldig gemaakt
hadden aan verloochening, moord of ontucht, de deur der kerk
sluiten en hen aan Gods genade overlaten, cf. Hebr. 6:4-6,
10:26, 1 Joh. 5:16. Maar Hermas, Mand. IV 1, zeide reeds
in geval van echtbreuk, dat er ééne bekeering mogelijk was. In
<span class="pagenum" id="Page_140">[140]</span>
Tertullianus’ tijd werd al tusschen vergefelijke en doodzonden
onderscheid gemaakt; de bedrijvers der eerste ondergingen, ook
al werden zij tijdelijk van de gemeente uitgesloten, slechts eene
castigatio, geen damnatio, Tert. de pudic. 7; die aan de laatste,
vooral aan afgoderij, echtbreuk of moord zich schuldig maakten,
werden bij berouw toch als ’t ware weer in den voorhof der kerk
toegelaten. De ontwikkeling van de katholieke kerkidee (als heilsinstituut),
de concentratie aller kerkelijke macht in den bisschop,
de leer van de verdienstelijkheid der goede werken (<span lang="la" xml:lang="la">satisfactio,
meritum</span>) kwamen aan de wederopname van gevallenen en gebannenen
door middel van boete ten goede. De bisschop van
Rome, Callistus verkondigde in 217, dat hij ook de zonden van
ontucht bij berouwhebbenden vergaf. Een concilie te Carthago 252
stond aan alle gevallenen, in geval van boetvaardigheid, de reconciliatie
of absolutie toe, Cypr. ep. 57, al moest de terugkeerende
ook verschillende stadiën doorloopen, eer hij in de volle
gemeenschap der kerk opgenomen werd (<span lang="grc" xml:lang="grc">προσκλαυσις, ἀκροασις,
ὑποπτωσις, συστασις</span>). En in 316 werden de Donatisten veroordeeld,
die beweerden dat geen geexcommuniceerde of der excommunicatie
waardige het sacrament bedienen kon, Moeller-v. Schubert,
Kirchengesch. I 96. 133. 278. 298. 358. 415 en de daar aangeh.
litt. In de boete, die langzamerhand als een sacrament werd
opgevat en in drie deelen bestond (<span lang="la" xml:lang="la">confessio oris, contritio cordis</span>
en <span lang="la" xml:lang="la">satisfactio operis</span>), schiep de kerk zich de mogelijkheid, om
allen, die na den doop in kleinere of grootere zonden gevallen
waren, weder in haar volle gemeenschap op te nemen. Zij was
eene <span lang="la" xml:lang="la">secunda post naufragium tabula</span> na den doop, Trid. IV c. 2.
<a id="ct_748"></a>Heel de tucht ging bij Rome in deze gesystematiseerde boete
onder, en deze boete werd een actus judicialis, een rechtbank,
waarin de priesters zitten als praesides en judices, de belijdenis
van de mortalia crimina aanhooren, naar den maatstaf der <span lang="la" xml:lang="la">libri
poenitentiarii</span> op casuistische wijze de straf bepalen, en in den
naam van Christus niet conditioneel en declaratorisch maar absoluut,
kategorisch en peremptoir de vergeving der zonden
(absolutie) schenken. Dit juridisch karakter der boete komt ook
nog daarin uit, dat dit sacrament alleen mag bediend worden
aan hen, die gedoopt zijn, wijl de kerk over niemand jurisdictie
bezit dan wie door den doop onder haar macht staan; dat de
geloovigen dit sacrament slechts mogen ontvangen uit de hand
<span class="pagenum" id="Page_141">[141]</span>
van dien priester, wiens subditi zij naar kerkelijke, d. i. pauselijke
beschikking zijn; en dat hoogere geestelijken, bisschoppen enz. en
vooral de paus, zich bepaalde, ergerlijke gevallen voorbehouden,
waarin zij alleen oordeelen en beslissen kunnen, zooals bijv. bij
de toepassing van ban en interdict over vorsten en landen in de
Middeleeuwen door de pausen, Conc. Trid. XIV. Cat. Rom. II
5, 32 sq. 4<sup>o</sup> Om deze jurisdictie in <span lang="la" xml:lang="la">foro interno</span> te kunnen uitoefenen,
beweert de Roomsche kerk voorts te bezitten de <span lang="la" xml:lang="la">potestas
jurisdictionis in foro externo (potestas regiminis)</span>, onderscheiden
in potestas legislativa, judiciaria en coactiva. Christus gaf toch
aan de kerk, opdat zij aan haar roeping getrouw kon zijn, vooreerst
eene wetgevende macht; zij mag binden en ontbinden, verbieden
of veroorloven, zedelijke verplichtingen opleggen of teniet
doen; en al wat zij bepaalt, is in den hemel van kracht; het is
evengoed alsof God zelf het beveelt; het bindt daarom de gewetens
en verplicht tot onvoorwaardelijke gehoorzaamheid, Mt. 16:19,
18:18, Joh. 20:21, 23, Hd. 15:27-29, 41, 1 Cor. 11:4-7,
14:26, 2 Cor. 8, 10:6, 8, 1 Tim. 3, Tit. 1:5, Hebr.
13:7, 17. Deze wetgevende macht sluit vanzelf de rechterlijke
in, wijl gene zonder deze niet zou kunnen bestaan; Christus gaf
deze macht aan de gemeente in Mt. 18:15-17 en de apostelen
oefenden haar uit, Hd. 5:1-10, 1 Cor. 5:3, 11-13, 1 Tim.
5:19, 20. <a id="ct_732"></a>En eindelijk heeft de kerk ook eene uitvoerende en
dwingende macht, en kan niet alleen geestelijke straffen opleggen,
gelijk Donatisten, Waldenzen, Albigenzen enz. beweerden, maar
ook tijdelijke en lichamelijke, en dat niet alleen op gezag of
door middel van den staat, maar ook zelve uit eigen autoriteit
en rechtstreeks. <a id="ct_724"></a>Rome grondt deze macht op Mt. 16:19, 18:18,
28:19, 1 Cor. 4:18-21, 5:4-5, 2 Cor. 10:6, 8, 13:2, 3,
1 Tim. 1:20, heeft ze menigmaal uitdrukkelijk geleerd, Denzinger,
Enchir. symb. et defin. n. 1367. 1546. 1572. Conc. Vatic.
coll. Lac. VII 570. 577, en ook veelvuldig toegepast, cf. Perrone,
Prael. Theol. Lov. 1843 VII 275. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV
1 S. 322. Jansen, Prael. theol. I 390 enz. 5<sup>o</sup> Eindelijk leert
Rome, dat deze kerkelijke macht, van alle aardsche macht
wezenlijk onderscheiden, ten volle onafhankelijk is en souverein.
Wel zegt zij, dat deze macht ten opzichte van Christus eene
bedienende, een ministerium is; maar tegenover alle aardsche
gezag en macht is zij volkomen zelfstandig. <a id="ct_265"></a>Met deze leer van
<span class="pagenum" id="Page_142">[142]</span>
de onafhankelijkheid der kerkelijke macht sloeg zij een gansch
anderen weg in dan de kerk van het Oosten. Daar werd door
Constantijn, Theodosius en Justinianus I de kerk hoe langer hoe
meer een orgaan in den staat; de keizer kon daarom met de
kerk nog wel niet doen wat hij wilde, want hij was aan het
dogma gebonden, en geen <span lang="grc" xml:lang="grc">αρχιερευς</span> maar alleen
<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐσεβης</span>, beschermer
der orthodoxie, doch hij was toch evengoed als van den
staat het regeerend hoofd der kerk. <a id="ct_691"></a>In de Russische kerk heerscht
deze beschouwing nog thans. In 1721 legde Peter de Groote het
opperbestuur over de kerk in handen van eene permanente Heilige
Synode, welke door het intermediair van den procurator aan den
Czaar gebonden is. Hoezeer de macht van den Czaar in vergelijking
met die der Byzantijnsche keizers veelszins beperkt en
verzwakt is, is hij het toch, die door de Synode de kerk regeert,
de godsdienstige aangelegenheden van zijn volk regelt, de mate
van vrijheid voor zijne Roomsche en Protestantsche onderdanen
bepaalt; het orthodoxe dogma is in Rusland nog altijd in formeelen
zin staatsrecht en ketterij staatsmisdaad, cf. Pobedonoszew,
<span lang="de" xml:lang="de">Streitfragen der Gegenwart. Autor. Uebersetzung</span>. Berlin 1897.
Herzog<sup>2</sup> 5, 425 f. Kattenbusch, <span lang="la" xml:lang="la">Vergl. Confessionskunde</span> I 374-393.
Terwijl alzoo in het Oosten het Cesareopapisme tot ontwikkeling
kwam, wist de kerk in het Westen, georganiseerd in
den paus, niet alleen hare zelfstandigheid te handhaven tegen
maar menigmaal ook hare suprematie uit te breiden over den
staat. Het keizerschap werd in Karel den Groote een Christelijk,
een Roomsch instituut, en was van dien tijd af menigmaal aan
den paus ondergeschikt. En dit was niet alleen practijk maar
werd ook hoe langer hoe meer theorie. Staat, (gezin, maatschappij,
kunst, wetenschap, al het aardsche) en kerk verhouden zich volgens
Rome als natuur en genade, vleesch en geest, <span lang="la" xml:lang="la">bonum naturale</span>
en <span lang="la" xml:lang="la">bonum supernaturale</span>, het tijdelijke en het eeuwige, het aardsche
en het hemelsche. Gelijk de maan haar licht ontvangt van de zon,
zoo hebben de vorsten hunne wereldlijke macht aan den paus te
danken, die immers als stedehouder van Christus alle macht heeft
in hemel en op aarde, (Alvarus, Pelagius e. a.); of in elk geval
heeft de paus als hoofd der Christenheid ook <span lang="la" xml:lang="la">summa potestas
disponendi de rebus temporalibus omnium Christianorum</span>, Bellarminus,
de Rom. Pontif. V 6. 7. Zelfs is een wereldlijk gebied tot
uitoefening van zijn souvereine macht voor hem beslist noodzakelijk.
<span class="pagenum" id="Page_143">[143]</span>
Al is de staat dan ook binnen zijn eigen terrein vrij en
zelfstandig, hij is toch minder dan de kerk, aan haar uitspraak
gebonden en overal waar het geestelijke in het natuurlijke ingrijpt,
aan de kerk onderworpen. De staat moet Christelijk, d. i. Roomsch
zijn, mag geen andere als de ware erkennen dan de Roomsche,
en is verplicht, indien de kerk het verlangt en het zelve niet
doet, om ketters te vervolgen en te straffen. Cf. Augustinus’ brief
aan Vincentius contra Donat. et Rogat. <span lang="la" xml:lang="la">de vi corrigendis haereticis</span>,
id. aan Bonifacius de moderate coercendis haereticis, voorts
c. Epist. Parmeniani I 16. <span lang="la" xml:lang="la">Contra literas Petiliani</span>, vooral lib. II.
<span lang="la" xml:lang="la">Contra Gaudentii Denatistarum episcopi epistolam</span> I 20 II 17.
Thomas, <span lang="la" xml:lang="la">de regimine principum.</span> Bellarminus, de Rom.
<ins id="cor_9" title="Poutif">Pontif</ins>. V.
de membris eccl. III. Hergenröther, <span lang="de" xml:lang="de">Kath. Kirche und Christl.
Staat in ihrer geschichtl. Entw.</span> 1872. Hammerstein, <span lang="de" xml:lang="de">Kirche und
Staat</span>, Freiburg 1883. Stöckl, Lehrb. d. Philos. III<sup>6</sup> 451-480.
Cathrein, Moralphilosophie II<sup>3</sup> 529 f. Hansjakob, <span lang="de" xml:lang="de">Die Toleranz
und die Intoleranz der Kath. Kirche</span> 2<sup>e</sup> Aufl. Freiburg 1899 enz.</p>

<p id="lmn_49-4" class="sep1">4. Deze macht, door Rome aan de kerk toegekend, culmineert
en vindt ook den waarborg voor haar bestand en voortduur in
de macht van den paus. Deze draagt toch volgens het Conc.
Vatic. IV c. 3. 4 de volgende eigenschappen: 1<sup>o</sup> Zij is niet bloot
een primatus honoris noch ook alleen een ambt van toezicht en
leiding, maar eene van de bisschoppen onafhankelijke volmacht
van wetgeving, regeering en rechtspraak, eene potestas jurisdictionis.
2<sup>o</sup> Zij is niet eene buitengewone, tijdelijke, maar eene
gewone, blijvende macht, welke God hem geeft en die hij altijd
en niet slechts in enkele buitengewone gevallen uitoefenen kan.
3<sup>o</sup> Zij is eene onmiddellijke, zoowel naar oorsprong, wijl Christus
haar geeft, als naar haar gebruik, wijl de paus haar niet alleen
door de bisschoppen maar ook door zichzelf of zijne legaten uitoefenen
kan, zonder verlof of volmacht van wie ook te vragen,
en dus met alle bisschoppen en geloovigen onmiddellijk, vrij verkeeren
kan. 4<sup>o</sup> Zij is niet eene beperkte, maar eene <span lang="la" xml:lang="la">plena et
suprema potestas</span>, extensief zich uitstrekkende over de gansche
kerk, intensief alle macht bevattend, welke tot leiding en regeering
der kerk van noode is, en volstrekt souverein, aan geen leeken,
bisschoppen, concilie, maar alleen aan God onderworpen. 5<sup>o</sup> Alle
leden der kerk, hetzij afzonderlijk of te zamen, alle bisschoppen,
<span class="pagenum" id="Page_144">[144]</span>
elk voor zichzelf of in synode en concilie vergaderd, zijn aan den
paus volstrekte gehoorzaamheid verschuldigd, niet alleen in zaken
van geloof en zeden, maar ook in die van tucht en regeering der
kerk. <span lang="la" xml:lang="la">Haec est catholicae veritatis doctrina, a qua deviare, salva
fide atque salute, nemo potest.</span> 6<sup>o</sup> Een deel van deze macht is
het leerambt, over hetwelk is bepaald, dat de paus, wanneer hij
ex cathedra spreekt, door Goddelijken bijstand onfeilbaar is.</p>

<p id="ct_552">Na al hetgeen vroeger van de leer der Schrift en de oudste
kerkelijke getuigenissen gezegd werd, behoeft het geen betoog
meer, dat heel dit papale stelsel op een onschriftuurlijken grondslag
rust. De <span lang="la" xml:lang="la">consensus patrum</span>, n.l. na Irenaeus, de leer en
practijk van pausen en conciliën, de overeenstemming der latere
theologen, gelijk ze in de Roomsche dogmatiek breeder uiteengezet
worden, bijv. bij Heinrich, Dogm. II 323 f. kunnen dit
gebrek niet vergoeden. Hoezeer dit pauselijk gebouw door zijne
strenge eenheid dikwerf ook vele Protestanten bekoort, toch is
het in diezelfde mate religieus en ethisch zwak, als het politiek
en juridisch imponeert. Immers 1<sup>o</sup> aard en karakter der onfeilbaarheid
zijn onvoldoende bepaald. Rome is zoover niet durven
gaan, dat zij aan den paus dezelfde onfeilbaarheid als aan de
apostelen toeschreef. Dit lag en ligt wel op de lijn. Men zou
verwachten, dat de apostelen aan de episcopi, die zij aanstelden,
en Petrus bepaald aan den bisschop te Rome de apostolische
volmacht hadden meegedeeld. Maar dit is niet zoo. De paus is
onfeilbaar doch niet door inspiratie, maar door assistentie des
H. Geestes, door eene bijzondere zorge Gods, waardoor de kerk
voor dwaling behoed en bij de waarheid bewaard wordt. En zijne
onfeilbaarheid bestaat niet daarin, dat hij nieuwe openbaringen
ontvangt en eene nieuwe leer kan voordragen, maar zij bestaat
alleen hierin, dat hij de door de apostelen overgeleverde openbaring
getrouw bewaren en uitleggen kan. En ook is zij niet in
dien zin te verstaan, dat de door den paus ex cathedra gesproken
woorden in letterlijken zin Gods Woord zijn, maar alleen, dat zij
dit zakelijk bevatten, Heinrich, Dogm. II 220-245. Jansen, Prael.
theol. I 616. 2<sup>o</sup> Ofschoon de onfeilbaarheid eene bijzondere gave
is, is zij toch aan den paus niet altijd eigen, en niet in zijn
persoon, noch ook als schrijver, als redenaar, als rechter, als
wetgever, als bestuurder noch ook als wereldlijk vorst, bisschop
van Rome, metropoliet van de kerkelijke provincie van Rome of
<span class="pagenum" id="Page_145">[145]</span>
als patriarch van het Westen doch alleen als paus, als hoofd
der gansche kerk. Er heerscht hierover echter geen eenstemmigheid.
Vooral met het oog op het geval van paus Honorius gaven
vroegere theologen en zelfs Innocentius III, bij Schwane D. G.
III 535, toe, dat de paus privatim in ketterij kon vervallen, en
dan <span lang="la" xml:lang="la">jure divino ex ipso facto</span> als paus afgezet was (Paludanus,
Turrecremata, Alphonsus de Castro, Sylvester e. a.) of door een
rechterlijk vonnis van een concilie kon afgezet worden (Cajetanus,
Canus e. a.) Dit had echter zijne bedenkelijke zijde en bracht de
onbeperkte souvereiniteit en onschendbaarheid van den paus in
gevaar. Daarom konden anderen, zooals Pighius, Bellarminus,
Suarez e. a. zich beter vinden in de probabele en vrome meening,
dat de goddelijke voorzienigheid den paus ook persoonlijk voor
ketterij bewaren zal, Heinrich, Dogm, II 257. Scheeben-Atzberger,
Dogm. IV 1 S. 450. 3<sup>o</sup> Het Vaticanum zegt met eene misschien
het eerst door Melchior Canus, bij Schwane D. G. IV 302, gebezigde
uitdrukking, dat de paus onfeilbaar is, wanneer hij ex
cathedra spreekt. Dit schijnt een grens te trekken, maar is
practisch een zeer onbruikbare maatstaf. Want het systeem eischt,
dat niemand uitmaken kan, of een paus ex cathedra gesproken
heeft, dan alleen de paus zelf. En zoo heeft een paus het altijd
in zijne hand, om eigen uitspraken of die van andere pausen te
verwerpen, door te zeggen, dat zij niet, of ook om ze bindend
te verklaren, door te zeggen, dat zij wel ex cathedra gesproken
zijn. En zelfs kan hij later zeggen, dat hij of een voorganger,
meenende ex cathedra gesproken te hebben, het toch feitelijk niet
gedaan heeft. 4<sup>o</sup> Het onfeilbare leerambt is een onderdeel van
de <span lang="la" xml:lang="la">plena et suprema potestas jurisdictionis in universam ecclesiam</span>.
Wel verklaart het Vaticanum, sess. IV c. 3, niet uitdrukkelijk,
dat de paus bij het uitoefenen van deze gansche macht ten allen
tijde onfeilbaar is. Maar het zegt toch, dat ten haren aanzien
<span lang="la" xml:lang="la">cujuscumque ritus et dignitatis pastores atque fideles, tam seorsim
singuli quam simul omnes, officio hierarchicae <ins id="cor_10" title="snbordinationis">subordinationis</ins>
veraeque obedientiae obstringuntur, non solum in rebus, quae ad
fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen
ecclesiae pertinent</span>. Of de paus in dit alles dus feilbaar of onfeilbaar
zij, allen hebben zonder onderscheid, zender eenig recht
van critiek, (<span lang="la" xml:lang="la">neque cuiquam de ejus licere judicare judicio</span>) onvoorwaardelijk
aan den paus te gehoorzamen, en dat bij niet
<span class="pagenum" id="Page_146">[146]</span>
minder dan hunner zielen zaligheid. 5<sup>o</sup> De onfeilbaarheid wordt
in het Conc. Vatic. sess. IV c. 4 wel uitdrukkelijk alleen aan
den paus toegekend, als hij ex cathedra spreekt en als herder
en leeraar aller Christenen <span lang="la" xml:lang="la">doctrinam de fide vel moribus ab
universa ecclesia tenendam definit</span>. Maar er is hier volstrekt niet
uit af te leiden, dat hij het anders niet is. Hoe zou anders in
c. 3 ook bij zaken van tucht, regeering, rechtspraak, absolute en
onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan den paus kunnen geeischt
zijn? Maar hoe dit zij, in zaken van geloof en zeden is de paus
zeker onfeilbaar. En wat hiertoe behoort, werken de Roomsche
theologen nader uit. Onfeilbaar is de paus, als hij handelt over
de waarheden der openbaring in de Schrift, over de waarheden
der traditie, over de waarheden der goddelijke instellingen, sacramenten,
kerk, kerkelijke inrichting en regeering, over de waarheden
der natuurlijke openbaring. Maar ook hiermede is de grens
zijner onfeilbaarheid nog lang niet bereikt. Om in dit alles
onfeilbaar te zijn, moet hij het ook zijn, zeggen de theologen,
in het oordeelen over de bronnen der geloofswaarheden en in de
uitlegging daarvan, dat is in de vaststelling van het gezag der
Schrift, der traditie, der conciliën, der pausen, der patres, der
theologen; in het gebruik maken en aanwenden van natuurlijke
waarheden, voorstellingen, begrippen en uitdrukkingen; in het
beoordeelen en verwerpen van dwalingen en ketterijen, in het
constateeren zelfs van de facta dogmatica; in het verbod van
boeken, in zaken van discipline, in de approbatie van orden, in
de canonisatie van heiligen enz. Geloof en zeden omvatten schier
alles, en al wat de paus daarover zegt, is onfeilbaar. De term ex
cathedra trekt feitelijk hoegenaamd geen grens. Want deze uitdrukking
geeft toch niet te kennen, dat alleen die uitspraken
onfeilbaar zijn, waarbij het ex cathedra letterlijk vermeld wordt,
want dan waren alle vroegere pauselijke bepalingen daarvan uitgesloten.
Ze duidt dus alleen iets zakelijks aan. Maar wie maakt
dan uit, of de paus ex cathedra spreekt? Practisch en door het
volk zal zijne uitspraak altijd als onfeilbaar worden opgevat, al
was het alleen uit vrees, dat men eventueel eens eene onfeilbare
uitspraak verwerpen zou. En theoretisch kan alleen de paus
onfeilbaar zeggen, wanneer hij ex cathedra, onfeilbaar spreekt,
Heinrich, Dogm. II 554-654. Bovendien, waarom is de paus
onfeilbaar? Omdat hij het zelf verklaart? Maar dat is een circulus
<span class="pagenum" id="Page_147">[147]</span>
vitiosus. Omdat het concilie het verklaart? Maar het concilie is
feilbaar, ook in deze verklaring. Waar is dus voor den Roomschen
Christen de zoo hooggeroemde zekerheid? 6<sup>o</sup> Het Vaticanum heeft
het resultaat opgemaakt van een lang historisch proces. In den
eersten christelijken tijd waren alle apostelen, alle gemeenten en
ook alle episcopi elkander gelijk in rang; hoogstens was er een
primatus homoris maar in geenerlei opzicht een primatus jurisdictionis.
Maar allengs wist de kerk en de bisschop te Rome alle
andere kerken en bisschoppen aan zich te onderwerpen. Toch
bleef de zelfstandigheid der laatsten binnen eigen kring nog lang
tot op zekere hoogte bewaard. <a id="ct_253"></a>Tegen het einde der 13<sup>e</sup> eeuw
komt de controvers op over de verhouding van de bisschoppelijke
en de pauselijke macht, Schwane D. G. III 549. Sommigen
trachten dan nog de zelfstandigheid der eerste in dien zin te
handhaven, dat de bisschop, schoon ondergeschikt aan den paus,
toch de hem binnen zijn kring toekomende macht van God, <span lang="la" xml:lang="la">ex
jure divino</span>, ontvangen heeft en door den paus slechts als drager
dier macht aangewezen wordt; zoo Henricus van Gent, Alphonsus
de Castro, bisschop van Brugge † 1558, Vitoria, 1480-1544,
vader der neoscholastiek aan de hoogeschool te Salamanca, Petrus
Guerrero, bisschop van Granada en vele andere Spaansche en
Fransche bisschoppen op het <a id="ct_276"></a>concilie te Trente, die in den 7<sup>en</sup>
canon der 23<sup>e</sup> zitting de woorden wilden opgenomen hebben: <span lang="la" xml:lang="la">episcopos
<i>jure divino institutos</i> presbyteris esse superiores</span>, Schwane,
D. G. IV 292 f. Er ontstonden op het concilie over deze quaestie
de heftigste debatten, die heel den winter van het jaar 1562 en
tot over het midden van het volgende jaar voortduurden. Den
15<sup>en</sup> Juli 1563 werd in can. 6-8 de bisschoppelijke macht wel
nader omschreven, maar de vraag, of zij <span lang="la" xml:lang="la">ex jure divino</span> dan wel
<span lang="la" xml:lang="la">ex jure ecclesiastico</span> was, werd met opzet onbeslist gelaten. Er
stond dan ook aan de andere zijde eene sterke partij, met Lainez,
den Jezuitengeneraal aan het hoofd, die beweerde, dat de bisschop
de potestas ordinis wel onmiddellijk van God ontving, maar de
potestas jurisdictionis alleen verkreeg door vrije overdracht van
de zijde van den paus; deze laatste was dus in zooverre de jure
ecclesiastico, en kon door den paus naar welgevallen beperkt,
gewijzigd of ontnomen worden, want de paus had zijne volle
macht over de gansche kerk alleen en onmiddellijk van God.
Dit gevoelen won na Trente door den invloed der Jezuiten hoe
<span class="pagenum" id="Page_148">[148]</span>
langer hoe meer veld, het behaalde over het Gallikanisme de
zegepraal en werd op het Vaticaansch concilie tot een dogma
verheven. Wel wordt er in sess. IV c. 3 gezegd, dat de macht
van den paus volstrekt geen inbreuk maakt op de <span lang="la" xml:lang="la">ordinaria ac
immediata potestas jurisdictionis</span> der bisschoppen maar deze veeleer
bevestigt, versterkt en handhaaft; doch de paus heeft de volle,
gansche wetgevende, regeerende en rechtsprekende macht over
heel de kerk, hij kan zonder iemands tusschenkomst of bemiddeling
vrijelijk verkeeren (communicare) met al de herders en
kudden der gansche kerk, en allen zijn zonder onderscheid en
onvoorwaardelijk aan hem onderworpen. Bisschoppen, conciliën,
heel de kerk, alle geloovigen zijn feilbaar uit zichzelven en alleen
onfeilbaar met en door hem. De paus is de wortel, de vastheid,
het fundament van de eenheid, autoriteit en onfeilbaarheid van
bisschoppen, conciliën, kerkvaders, theologen, van alle geloovigen
en van heel de kerk. Hij alleen ontvangt alle macht en gezag
en onfeilbaarheid rechtstreeks van God. Eene enkele uitdrukking
herinnert nog aan de oude, katholieke opvatting; zoo bijv. als in
het Conc. Vatic. IV c. 4 gezegd wordt, dat de paus <span lang="la" xml:lang="la">ea infallibilitate
pollere, qua divinus Redemptor ecclesiam suam in definienda
doctrina de fide vel moribus instructam</span> voluit, maar
onmiddellijk wordt daaruit juist afgeleid, dat de definitiones van
den paus <span lang="la" xml:lang="la">ex sese</span> en niet <span lang="la" xml:lang="la">ex
consensu ecclesiae</span> onfeilbaar zijn.
7<sup>o</sup> Nog verder gaat deze macht van den paus. <a id="ct_725"></a>Ofschoon de pausen
tot de 8<sup>e</sup> eeuw toe onderdanen van het Romeinsche keizerrijk
waren en hun geestelijk ambt hoegenaamd niet het bezit van
wereldlijke macht insloot, toch is al spoedig in de Roomsche
kerk de gedachte opgekomen, dat de paus, om op geestelijk
gebied onafhankelijk te kunnen zijn, ook in het wereldlijke souverein
moest wezen. En na de opheffing van den kerkelijken staat
in 1870 is deze gedachte nog meer op den voorgrond getreden en
met sterker nadruk uitgesproken. Pius IX en Leo XIII hebben
niet nagelaten, telkens te verklaren, dat de paus als universeel
bisschop niet onderdaan van een bijzonder vorst kan zijn noch
eene bepaalde nationaliteit kan dragen, Jansen, Prael. theol. I
657, Hase, Prot. Polem. 254; en hunne uitspraken binden de
Roomsche geloovigen. Al is de idee van een kerkelijken, van een
priesterstaat, geheel uit den tijd; al doet de existentie van zulk
een staat aan de eenheid van Italie tekort; al kan de paus niet
<span class="pagenum" id="Page_149">[149]</span>
kerkelijk opperhoofd en wereldlijk souverein tegelijk zijn, zonder
dat kerk of staat of beiden daarbij schade lijden; al heeft de
geestelijke macht de politieke souvereiniteit volstrekt niet noodig;
al heeft de paus eeuwenlang geen politiek gebied gehad en al
heeft hij na den overigens op zichzelf onrechtmatigen roof van
den kerkelijken staat in 1870 aan invloed niet verloren, evenmin
als de duitsche bisschoppen, sedert zij opgehouden hebben rijksvorsten
te zijn; al is de onafhankelijkheid van den paus tegenover
den koning van Italie door de garantie van 13 Mei 1871 en door
de macht der Roomsche vorsten en volken meer dan voldoende
gewaarborgd; dit alles doet er weinig toe, Rome laat den eisch
niet varen, dat de paus weer worde wereldlijk vorst. Dit is
echter nog maar een gering deel van den ganschen eisch. Met
beroep op Mt. 28:18 en Luk. 22:38 en in navolging van
Bonifacius VIII in de bul Unam Sanctam zijn vele Roomschen
nog veel verder gegaan en hebben gezegd, dat de paus de eigenlijke
souverein van heel de wereld is en de wereldlijke macht naar
zijn welgevallen overdraagt aan vorsten en koningen als zijne
ministri en vicarii. Dit was velen echter al te kras. Zij bestreden
de meening, dat de paus souverein is over het ongeloovig deel
der wereld, want Christus vertrouwde aan Petrus alleen de zorg
over de schapen toe, en die buiten zijn, oordeelt God; ook was
de paus niet wereldlijk vorst over de christelijke volken, want
nergens werd zulk eene politieke macht aan den paus opgedragen,
en Christus gaf aan Petrus alleen de sleutels van het hemelrijk;
de paus heeft zelfs geen temporalis jurisdictio noch wereldlijke
macht directe of jure divino, want Christus is een geestelijk
koning en heeft een geestelijk rijk. Maar al verwierpen dezen
alzoo de directe wereldlijke macht, zij bleven toch spreken van
eene potestas indirecta en kenden aan den paus niet bloot eene
potestas directiva in wereldlijke zaken toe, doch ook in het belang
van het rijk Gods eene <span lang="la" xml:lang="la">summa potestas disponendi de rebus
temporalibus omnium Christianorum</span>; want het weiden der schapen
eischt ook macht over de wolven. De wereldlijke macht is immers
aan de kerk onderworpen gelijk het lichaam aan den geest; ongeloovige
vorsten, die hun onderdanen tot ketterij verleiden,
mogen weerstaan en afgezet worden; christelijke vorsten zijn als
zoodanig aan Christus onderworpen, moeten het geloof bevorderen
en de kerk beschermen; gelijk ook vele koningen in de dagen
<span class="pagenum" id="Page_150">[150]</span>
des O. Test. en in de geschiedenis der kerk gehandeld hebben,
Bellarminus, de Rom. Pontif. lib. V. Maar ook bij deze theorie
der potestas indirecta behoudt de paus het recht, om in het
belang van het koninkrijk Gods van alle vorsten onbepaalde
gehoorzaamheid te eischen, ingeval van ongehoorzaamheid hen
af te zetten en de onderdanen van hun eed van gehoorzaamheid
te ontslaan, niet-roomsche volken en landen aan roomsche vorsten
toe te wijzen, politieke wetten en rechten krachteloos te verklaren
enz. Ook al geven vele Roomschen er tegenwoordig den
schijn aan, alsof al deze rechten den pausen alleen tijdelijk en
toevallig in de Middeleeuwen toekwamen, de Syllabus van 1864
verklaart in n. 23 uitdrukkelijk, dat de pausen en conciliën
nooit de grenzen hunner macht overschreden noch rechten der
vorsten zich aangematigd noch ooit bij beslissing in zaken van
geloof en zeden gedwaald hebben. De uitoefening der rechten
moge door de omstandigheden geschorst zijn, er is geen twijfel
aan, dat de rechten zelve onvervreemdbaar zijn. Rome verandert
niet. Cf. Fr. v. Schulte, <span lang="de" xml:lang="de">Die Macht der römischen Päpste über
Fürsten, Länder, Völker und Individuen</span> 3<sup>te</sup> Aufl. Giessen 1896.
8<sup>o</sup> Uit dit alles blijkt de allesbeheerschende plaats, welke de
paus in het leven van den Roomschen Christen inneemt. <a id="ct_254"></a>De
Roomsche kerk is eene monarchie, een rijk, een staat met een
geestelijk vorst aan het hoofd. Van de dagen van Augustinus af
wordt de kerk bij voorkeur als een staat en een rijk voorgesteld,
waarin alle dogmata als wetten en rechten gelden, die de menschen
binden bij de zaligheid hunner ziel. Bonifacius VIII zeide
daarom van den paus, dat hij <span lang="la" xml:lang="la">jura omnia in scrinio pectoris sui
censetur habere</span>, bij Schulte t. a. p. 66. De regeering in dezen
staat is absoluut monarchaal; na het concilie van 1870 is zij
zelfs niet meer, gelijk men vroeger zeide, door de aristocratie
der bisschoppen getemperd; want de bisschoppen zijn feilbaar,
en ontleenen aan hem hunne macht; ja, volgens de uitdrukkelijke
bepaling van het Vaticanum kan de paus met alle herders en
kudden onmiddellijk verkeeren en dus, met algeheelen voorbijgang
van den bisschop, direct iederen priester, iederen kapelaan aanstellen
of ontslaan, elk proces beslissen, elken leek onmiddellijk
kastijden enz., de bisschoppen zijn van de souvereiniteit in eigen
kring principieel ten eenenmale beroofd. Ook is deze monarchale
regeering van den paus in beginsel niet meer constitutioneel,
<span class="pagenum" id="Page_151">[151]</span>
want Schrift en traditie zijn aan zijne onfeilbare uitlegging onderworpen;
<span lang="it" xml:lang="it">la tradizione son io</span>, zeide daarom Pius IX tot den
kardinaal Guidi, bij Schulte t. a. p. 80; de paus bepaalt, indien
noodig, wat leer van Schrift en traditie is. Door zijne onfeilbaarheid
is de paus in de Roomsche kerk de eenige, absolute souverein,
bron van alle kerkelijke en zelfs direct of indirect van alle
wereldlijke macht. Daarom heet hij sedert de 9<sup>e</sup> eeuw in onderscheiding
van alle andere bisschoppen Papa, Schwane D. G. I 543,
niet maar opvolger en plaatsvervanger van Petrus doch <span lang="la" xml:lang="la">vicarius
Christi, vicarius Dei</span>, Schwane III 536. 538, <span lang="la" xml:lang="la">pater spiritualis
omnium patrum, imo omnium fidelium, hierarcha praecipuus,
sponsus unicus, caput indivisum, pontifex summus, fons et
origo, regula cunctorum principatuum ecclesiasticorum</span>, Bonav.
Brevil. VI 12. De paus is de kerk, is het Christendom, is
het Godsrijk zelf. <span lang="fr" xml:lang="fr">Le pape et l’église, c’est tout un</span>, zeide Fr.
de Sales. <span lang="la" xml:lang="la">Ubi papa, ibi ecclesia</span>. Het primaat van den paus is
<span lang="la" xml:lang="la">summa rei christianae</span>, Bellarminus, de Rom. Pontif. in de
voorrede. Zonder paus geen kerk, geen Christendom, Veuillot bij
Hase, Prot. Polemik<sup>5</sup> 187. Onderwerping aan den paus is voor
alle menschen noodzakelijk ter zaligheid, (Bonifacius VIII). De
paus is middelaar der zaligheid, de weg, de waarheid en het
leven. Er ontbreekt nog maar aan, dat hij aangebeden wordt,
maar ook dat is eene quaestie van tijd, Harnack D. G. III 652.
Inderdaad, Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 1 S. 427 zegt het
terecht, indien het primaat van den paus niet Gods werk is,
dan is het eene <span lang="de" xml:lang="de">blasphemische und diabolische Usurpation</span>. Cf.
Luther, <span lang="la" xml:lang="la">von dem Papstthum zu Rom</span>. 1520, cf. Köstlin, Luthers
Theol. I 317. Art. Smalc. 4 en <span lang="la" xml:lang="la">Tract. de potestate et primatu
papae</span>, bij Müller, Symb. B. 306. 328. Calvijn, Inst. IV c. 4-11.
Amesius, Bellarminus enervatus, I lib. 3. Chamier, Panstr. Cath.
II lib. 2. Voetius, Pol. Eccl. III 775 sq. Id. Disp. II 684-882.
Id. Desperata Causa Papatus, Amst. 1635. Heidegger, Corp. Theol.
Loc. 72, 2. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 16-20. Id. <span lang="la" xml:lang="la">de
necessaria secessione nostra ab eccl. rom.</span> vooral disp. 5: de
tyrannide romana. Moor, Comm. VI 195 sq. J. von Döllinger,
<span lang="la" xml:lang="la">Das Papstthum. Neubearbeitung von Janus, Der Papst und das
Concil</span>, von J. Friedrich, München Beck 1894. Langen, <span lang="de" xml:lang="de">Das
Vatik. Dogma von dem Universalepisc. u. der Unfehlb. des
Papstes, 3 Theile</span>, Bonn 1871-73. Dr. W. Joos, <span lang="de" xml:lang="de">Die Bulle
<span class="pagenum" id="Page_152">[152]</span>
Unam Sanctam und das Vatik. Autoritätsprinzip</span>, 2<sup>e</sup> Aufl.
Schaffh. 1897. Bungener, <span lang="fr" xml:lang="fr">Pape et concile au 19<sup>e</sup> siècle</span>,
Paris 1870. Gladstone, <span lang="en" xml:lang="en">Rome and the newest fashion in religion</span>
1875. Hase, <span lang="de" xml:lang="de">Handbuch der Prot. Polemik<sup>5</sup></span>, Leipzig 1891.
Tschackert, <span lang="de" xml:lang="de">Evang. Polemik gegen die röm. Kirche</span>, Gotha 1885.
D. Snijder, Rome’s voornaamste leerstellingen en bedoelingen voor
den protestant toegelicht. Gor. 1890. Het dogma van de onfeilbaarheid
van den paus enz., uit het Duitsch door D. Snijder,
Rott. 1899.</p>

<p id="lmn_49-5" class="sep1">5. Tegen deze ontaarding der kerkelijke macht kwam de
Reformatie in verzet. Zij beleed weer, dat de kerk eene <span lang="la" xml:lang="la">communio
sanctorum</span> was, en dat zij van Christus eene macht had ontvangen,
welke van die in den staat wezenlijk onderscheiden was. <span lang="de" xml:lang="de">Christi
Reich is nicht ein leiblich oder weltlich, irdisch Regiment, wie
andere Herren und Könige auf Erden regieren, sondern ein geistlich,
himmlisch Regiment, das da gehet nicht über zeitlich Gut,
noch was dies Leben betrifft, sondern über Herzen und Gewissen,
wie man vor Gott leben soll, seine Gnade erlangen</span>, Luther bij
<a id="ct_167"></a>Sohm, Kirchenrecht 464, 488, cf. verder Köstlin, Luthers Theol.
II 486 f. 553 f. Evenzoo maakte Calvijn <ins id="cor_11" title="tnsschen">tusschen</ins> kerk en staat
onderscheid als tusschen ziel en lichaam, het toekomstige en het
tegenwoordige leven en schreef aan de kerk eigen ambten, macht
en jurisdictie toe, Inst. IV 1-11. 20, cf. Lobstein, Die Ethik
Calvins 1877 S. 115 f. De macht der kerk bestond daarom niet
in eenig <span lang="la" xml:lang="la">corpus juris canonici</span>, dat door Luther te Wittenberg
den 10<sup>e</sup> December 1520 in het openbaar verbrand werd, maar
enkel en alleen in de bediening van Gods woord. <a id="ct_708"></a>Wijl Christus
het eenige hoofd der kerk is, kan en mag in de kerk alleen het
woord Gods heerschen, niet door dwang maar alleen door liefde
en vrije gehoorzaamheid, Luther bij Sohm, Kirchenrecht 464.
468; de bediening van woord en sacrament is de eenige vorm
van kerkregiment, het inbegrip van alle kerkelijke macht, de
gansche sleutelmacht, welke dan echter ook volgens de Lutherschen
wettige roeping, gehoorzaamheid aan de opzieners, beoordeeling
van leer en leven, oefening van tucht, uitsluiting der
goddeloozen uit de gemeente enz. insloot, Conf. en Apol. Aug.
art. 14. 20. 28 Smalc. art. <span lang="la" xml:lang="la">de potestate et primatu papae</span>. Sohm
heeft dit onderscheid in de <a id="ct_371"></a>macht, welke door Rome en door
<span class="pagenum" id="Page_153">[153]</span>
Luther aan de kerk toegekend wordt, helder in het licht gesteld.
Wel is waar gaat hij te ver, als hij, in de meening, dat alle
recht dwang, menschelijke heerschappij en aardsche macht is,
alle kerkrecht met het wezen der kerk in strijd acht, cf. Rutgers,
Het kerkrecht, inzoover het de kerk met het recht in verband
brengt, Amst. 1894. Maar toch toont hij duidelijk aan, dat het
groote verschil over de macht der kerk tusschen Rome en het
Protestantisme samenhangt met de politieke, juridische of de
geestelijke, ethische opvatting van het Christendom. En hij erkent
zelf menigmaal, dat de gemeente van Christus, ofschoon eene
gemeenschap van heiligen, toch orde eischt, reeds in den eersten
tijd zekere orde bezat, 51 f., en ook volgens Luther en de Lutherschen
zonder ambt, wettige roeping, zielzorg, tucht, ban,
regeering niet kan bestaan, 471. 476. 486. 494. 519 f. Alle
macht in de kerk is rechtstreeks of zijdelings bediening des
woords; alle regeling, die zij maakt, is daaraan ondergeschikt en
dienstbaar. Zoo verstonden het ook de Gereformeerden; alle macht
in de kerk berust oorspronkelijk bij Christus, die door God is
gezalfd tot koning over Sion, en draagt daarom een geestelijk
karakter, want zijn koninkrijk is niet van deze wereld. Voor
zoover Christus bij de uitoefening dier macht zich van organen
bedient, zijn deze niet zelfstandig, onafhankelijk, souverein, maar
aan Hem, d. i. aan zijn woord gebonden. Alle ambt in de gemeente
van Christus is een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span>, ministerium, zonder wetgevende,
rechtsprekende en uitvoerende macht in zichzelf, maar
alleen kunnende bedienen, wat in het woord van Christus vervat
en opgesloten ligt. Feitelijk is er dus in de kerk geen andere
macht dan de sleutelmacht, de bediening van woord en sacrament,
die dan echter gewoonlijk wederom onderscheiden werd in <span lang="la" xml:lang="la">potestas
doctrinae, potestas disciplinae</span> en potestas ordinis of regiminis,
Calvijn, Inst. IV c. 8-12. Martyr, Loci Comm. 405 sq. Polanus,
Synt. Theol. VII 10 sq. Junius, theses theol. 46. Turretinus,
Theol. El. XVIII 29 sq. enz.</p>

<p>Al was er zoo in de grondgedachten eenstemmigheid, toch kwam
er bij de uitwerking en toepassing tusschen Lutherschen en Gereformeerden
spoedig een belangrijk verschil voor den dag. Ten
eerste nam <a id="ct_139"></a>Luther uit de Roomsche kerk de ambtelijke bediening
van het woord aan den enkele over en was alzoo op handhaving
der biecht gesteld. Ofschoon hij de prediking van het evangelie
<span class="pagenum" id="Page_154">[154]</span>
opvatte als vergeving der zonden, <span lang="de" xml:lang="de">also dass ein christlicher
Prediger nimmer das Maul aufthun kann, er muss eine Absolution
sprechen</span>, Sohm t. a. p. 488, toch was hem dit niet genoeg; de
absolutie moest ook door den pastor individueel in de wel niet
noodzakelijke maar toch hoogst nuttige biecht worden toegepast,
Köstlin, Luthers Theol. II 528. Caspari, art. <span lang="de" xml:lang="de">Beichte</span> in Herzog<sup>3</sup>.
Conf. Aug. 11. 25 en Apol. Conf. Catech. minor I 5. Appendix
I ad Catech. maj. Art. Smalc. III 8. Gerhard, Loc. XV 97-117.
Quenstedt, Theol. III 584. 598. Harnack, Prakt. Theol. II
463 f. en daar aangeh. litt. Gandert, <span lang="de" xml:lang="de">Zur Revision des Beichtwesens
in der ev. Kirche</span>, Wittenberg 1898. Maar deze private
biecht stuitte op onoverkomelijke moeilijkheden, op het onvoldoend
getal herders, op het biechtgeld, op de onzekere beteekenis
der absolutie enz., en kwam allengs in onbruik. <a id="ct_373"></a>Hoewel nu de
Gereformeerden het elkander belijden van de misdaden nuttig
vonden, lieten zij de ambtelijke bediening van het woord en dus
ook de verkondiging van de vergeving der zonden, d. i. de absolutie
alleen plaats hebben in de openbare vergadering der geloovigen,
hielden van de biecht als kerkelijke instelling alleen de
geregelde of somtijds bij de voorbereiding tot het avondmaal
gebruikelijke belijdenis van zonden over, en vervingen overigens de
private biecht door het persoonlijk huisbezoek, Zwingli bij Zeller,
<span lang="de" xml:lang="de">Das theol. System Zwingli’s</span> 153. Calvijn, Inst. III 4. IV 1, 22.
Martyr, L. C. 274. Amesius, Bellarminus enervatus III 481.
Rivetus, Op. III 316. M. Vitringa III 127 sq. Biesterveld, Het
Huisbezoek, Kampen 1900. <a id="ct_749"></a>Ten tweede had de tucht in de Luthersche
kerk een ander verloop dan in de Gereformeerde. Luther zelf
wenschte wel terdege toepassing van tucht in de gemeente van
Christus; ofschoon hij den Roomschen ban verwierp en alle burgerlijke
straf uit de kerkelijke tucht verwijderde, toch was zulk eene
gemeente zijn ideaal, die na herhaalde vermaning het booze uit
baar midden wegdeed, Köstlin, Luthers Theol. II 530 f. 560 f.
Herzog<sup>2</sup> 8, 14. 13, 588. Th. Harnack, Prakt. Theol. II 497 f.
Dieckhoff, Luthers Lehre v. d. kirchl. Gewalt, Berlin 1865, de
Luthersche belijdenisschriften bij Müller, S. 64. 152. 165. 288.
323. 340. 342. Maar het ontbreken van het presbyterambt en
de uitoefening van de kerkelijke tucht alleen door den pastor
leidde tot zulke misbruiken, dat zij weldra geheel teniet ging
en voorzoover zij bleef, aan de gemengde consistoriën werd
<span class="pagenum" id="Page_155">[155]</span>
overgelaten. <a id="ct_177"></a>Practisch gaf dit hetzelfde resultaat, als de leer van
Zwingli, <a id="ct_120"></a>Erastus, de Remonstranten, de Rationalisten en vele
nieuwere theologen, volgens welke de gemeente hare macht tot
tuchtoefening, sedert de overheid christelijk is geworden, aan
deze heeft afgestaan. <a id="ct_750"></a>Daarentegen was voor <a id="ct_104"></a>Calvijn de kerkelijke
tucht eene levensquaestie; voor het recht der kerk, om het booze
uit haar midden weg te doen, streed hij in Genève twintig jaren
lang; hij verwierf het eerst in het jaar 1555, <span lang="fr" xml:lang="fr">Choisy, La théocratie
à Genève</span> 166. Tucht mocht niet de ziel der kerk zijn,
zij was er toch de zenuw van. <a id="ct_525"></a>En deze beschouwing van de plichtmatigheid,
noodzakelijkheid en nuttigheid der kerkelijke tucht
werd het eigendom der Gereformeerden, en onderscheidde hen
van Roomschen en Lutherschen aan de eene zijde, maar anderzijds
ook van <a id="ct_199"></a>Anabaptisten en Mennonieten, die door hun tegenstelling
van natuur en genade den ban soms overdreven streng toepasten
en er zijn geestelijk karakter aan ontnamen. Cf. Calvijn, Inst.
IV 12. Martyr, L. C. 411. Zanchius, Op. IV 736. Junius, Theses
Theol. 47. Bucanus, Instit. theol. 581. Mastricht, Theol. VII 6.
Synopsis pur. theol. 48. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 32.
Maresius, Syst. Theol. XVI 79-87. Voetius, Pol. Eccl. IV
841 sq. Conf. Gall. 27. Belg. 29. Cat. Heid. 83-85. Helv. II
18 enz. Ten derde werd de verhouding van het Christendom tot
het natuurlijke leven door <a id="ct_140"></a>Luther anders dan door Calvijn bepaald.
Alle Hervormers gingen daarin saam, dat zij het natuurlijke
leven bevrijdden van den druk en de macht der kerk, die bij
Rome met het Christendom samenvalt, als een supranatureel
toevoegsel aan de natuur toekomt doch daaronder overigens aan
dat natuurlijke leven eene groote speelruimte gunt. Het Protestantisme
stelde daartegenover de belijdenis, dat de gansche
wereld, ofschoon liggende in het booze, toch in zichzelve heilig
en goed is, een werk van God, den Almachtige, den Schepper
van hemel en aarde; het wisselde de quantitatieve tegenstelling
van natuurlijk en bovennatuurlijk voor de <ins id="cor_12" title="qaalitatieve">qualitatieve</ins>, ethische
tegenstelling van zonde en genade in. Maar daarbij was er toch
tusschen de Hervormers een groot verschil. <a id="ct_176"></a>Zwingli kwam het
Middeleeuwsch dualisme van vleesch en geest, van humana en
divina justitia nimmer geheel te boven. Luther beperkte het werk
van Christus dikwerf zoo tot het religieus-ethische terrein, dat
het natuurlijke los daarnaast kwam te staan; het evangelie
<span class="pagenum" id="Page_156">[156]</span>
veranderde alleen het uitwendige, het gemoed, het hart, maar werkte
niet vernieuwend en hervormend op heel het natuurlijke leven in.
<a id="ct_488"></a>Vandaar de minachting, waarmede Luther dikwerf sprak over
de rede, de philosophie, de juristerij; vandaar het harde oordeel,
dat de Formula Concordiae velde over den natuurlijken mensch
als <span lang="la" xml:lang="la">lapis, truncus aut limus</span>; vandaar de Luthersche onderscheiding
en scheiding tusschen het zinnelijke en het geestelijke als
<span lang="la" xml:lang="la">duo hemisphaeria, quorum unum inferius, alterum superius</span>, cf.
mijne rede over de Kathol. van Christ. en Kerk 1888 bl. 28v.,
en over de Algemeene Genade 1894 bl. 24v. <a id="ct_198"></a>Daaruit is ook te
verklaren, dat de Luthersche kerk, mits zij maar de zuivere
bediening had van woord en sacrament, voor alle andere door
Christus der kerk geschonken macht vrij onverschillig was. Zij
wist wel beter en beleed, dat de kerk haar eigen opzieners en
diakenen, haar eigen regeering en tucht hebben moest. Maar in
de practijk stond zij dat alles terstond en schier zonder strijd
aan de overheid af. Desnoods kon zij eene monarchale (pauselijke)
en episcopale regeering toegeven, vele ceremoniën als adiaphora
erkennen, de tucht aan de consistoriën overlaten en heel de uitwendige
regeering der kerk aan de overheid toevertrouwen. De
kerk hield voor zich alleen het predikambt, de bediening van
woord en sacrament, maar werd overigens een lands- en een
staatskerk, waarin de overheid als plaatsvervanger van het
Roomsche episcopaat, of als <span lang="la" xml:lang="la">praecipuum membrum ecclesiae</span> of
als gevolmachtigde der kerk zoo goed als alles te zeggen had,
cf. boven <a href="#lmn_48-6">bl. 108</a>. Köstlin, Luthers Theol. II 555 f. Lechler,
Die neut. Lehre v. h. Amte 1857 S. 223 f. 230 f. Sohm, Kirchenrecht
542 f. en voorts Melanchton, Loci Comm. de magistr.
civil. Gerhard, Loc. XXIV. Quenstedt, Theol. IV 420-450.
Hollaz, Ex. 1352-1366. Baier, Comp. 639-649. Buddeus,
Inst. Theol. 1267-1286. Zakelijk stemde dit weder geheel
overeen met de macht, welke Zwingli, Erastus, de Remonstranten
enz. aan de overheid in betrekking tot de kerk toekenden. <a id="ct_728"></a>Maar
de Gereformeerden stelden zich hier principieel tegenover. Gelijk
God de overheid in den staat tot souverein had aangesteld, zoo
zalfde Hij Christus tot Koning zijner kerk. Beide, staat en kerk,
waren dus in oorsprong, natuur, regeering, wezenlijk van elkander
onderscheiden; de macht der kerk aan de overheid opdragen was
eene aanranding van het koningschap van Christus. Maar deze
<span class="pagenum" id="Page_157">[157]</span>
onderscheiding werd toch door de Gereformeerden nooit als
scheiding bedoeld. Integendeel, gelijk de kerk haar geestelijke
goederen uitdeelt tot heil van heel het natuurlijke leven in
huisgezin en maatschappij, in kunst en wetenschap, zoo heeft ook
de overheid in een christelijk land de dure roeping, om de ware
kerk te beschermen, in hare uitbreiding en voortplanting te
steunen, alle afgoderij en valschen godsdienst te weren en uit
te roeien en het rijk van den antichrist te gronde te werpen.
Zij konden niet anders leeren, omdat zij geloofden, dat de overheid
door God zelven om der zonde wil, ter harer beteugeling,
ingesteld was; dat zij als zoodanig aan Gods wet en woord
gebonden was; dat niet alleen de tweede maar ook de eerste
tafel der wet op haar terrein en op hare wijze gehandhaafd
moest worden; dat de H. Schrift een boek was niet uitsluitend
met religieus-ethischen inhoud, geldende alleen voor de kerk,
maar een woord Gods, uitgaande tot alle menschen en licht
verspreidend over alle schepsel en leven; dat de overheid onder
het O. Test. met zulk eene taak speciaal door God was belast;
dat de christelijke waarheid universeel was en katholiek, duidelijk
en klaar, en dus ook voor de overheid kenbaar. Cf. De Geref.
belijdenisschriften bij Niemeyer 9. 32. 54. 55. 82. 98. 114.
122. 326. 355. 387. 534. 610. 765. 810. Calvijn, Inst. IV 20;
over ketterstraf, Op. ed. Amst. VIII 510-567, cf. Choisy, <span lang="fr" xml:lang="fr">La
théocratie à Genève au temps de Calvin</span>, 1898. Bloesch, Gesch.
d. Schweiz.-ref. Kirchen, Bern 1899 I 227 s. Beza, <span lang="la" xml:lang="la">de haereticis
a civili magistratu puniendis</span>, Tract. Theol. I 85-169. Zanchius,
Op. IV 580-587. Martyr, L. C. 473. Bullinger, Huisboek II 7.
Junius, Op. I 544. Bogerman, in de diss. van der Tuuk 1868
bl. 32v. Trigland, Antapol. c. 29. Kerckel. Gesch. passim,
vooral bl. 440v. Rhetorford, <span lang="la" xml:lang="la">Examen Arminianismi</span> c. 19. Revius,
in de diss. van Posthumus Meyjes, 1895 bl. 151-171. Voetius,
Pol. Eccl. I 124 sq. en <ins id="cor_13" title="pessim">passim</ins>. Disp. sel. II 692-809. III
206. Synopsis pur. theol. 50. Mastricht, Theol. VII 7, 14.
Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 34. Moor VI 470-518.
Vitringa IX 1. 700 sq.</p>

<p>Maar het leven bleek sterker dan de leer; het absolute standpunt
werd langzamerhand verzwakt. Reeds in de 16<sup>e</sup> eeuw eischten
sommige Wederdoopers en Socinianen, dat de overheid van alle
inmenging in zaken van religie en bepaaldelijk van ketterstraf
<span class="pagenum" id="Page_158">[158]</span>
zich onthouden zou. De Gereformeerde leer stuitte dan ook op
vele practische bezwaren. In theorie toch waren staat en kerk
wel onderscheiden, maar feitelijk was de staat dikwerf onderworpen
aan de uitspraken der kerk, en gebonden aan hare belijdenis.
Krachtens de nauwe vereeniging met de kerk en de verplichting,
die zij op zich genomen had, kwam de overheid tot daden van
geweld en dwang, van welke zij zelve meestal een afkeer had,
die haar een kwaden naam gaven bij vele edelgezinden, den schijn
op haar laadden van Roomsche tirannie en met den Protestantschen
eisch van gewetens- en godsdienstvrijheid in strijd waren.
Zoolang in een land ééne confessie alle burgers of althans de
groote meerderheid verbond, was de vereeniging van kerk en staat
nog te handhaven; maar toen langzamerhand de Roomsche kerk
herleefde en in het Protestantisme velerlei kerken en belijdenissen
opkwamen, aan wie men het christelijk karakter niet ontzeggen
kon, toen werd het zelfs voor den strengste onmogelijk, om het
confessioneel karakter van den staat en den eisch der ketterstraf
te handhaven. In Engeland kwam dit in de 17<sup>e</sup> eeuw het eerst
duidelijk aan het licht. Niet alleen Roomschen en Episcopalen
streden daar met elkander om den voorrang, maar straks traden
na elkander de Presbyterianen, Independenten, Kwakers, Levellers
en Deisten op. Zoo schreed men, door de feiten geleid, allengs
van het confessioneel tot het algemeen christelijk en vandaar tot
het deistisch karakter van den staat voort, en werd tolerantie
en moderatie het modewoord der achttiende eeuw. Roger Williams,
de „aartsindividualist” was de eerste, die in de 17<sup>e</sup> eeuw den
eisch van scheiding in kerk en staat uitsprak en volstrekte godsdienstvrijheid
verlangde voor ieder, ook voor ketters en Joden,
en deze beginselen in zijne kolonie te Rhode-Island in toepassing
bracht. Aan christelijke en aan revolutionaire zijde vond deze
theorie hoe langer hoe meer instemming. Sommige staten in
Amerika pasten haar sedert 1776 toe, de Fransche Omwenteling
dreef ze in vele landen door. Desniettemin bestaat zij nergens
zuiver en consequent, en deinst ieder in de practijk voor hare
gevolgen terug.</p>

<p id="lmn_49-6" class="sep1">6. Dat Christus aan zijne kerk op aarde zekere macht heeft
toegekend, is haast voor geen twijfel vatbaar. In het algemeen
reeds is het eene onloochenbare waarheid, dat niets zonder orde
<span class="pagenum" id="Page_159">[159]</span>
en regel kan bestaan, dat wezen zonder vorm ondenkbaar is,
dat eene eigenlijke <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑλη</span> overal en op elk gebied niets dan eene
wijsgeerige abstractie is. Een huisgezin kan niet bestaan zonder
hoofd, een volk niet zonder overheid, eene vereeniging niet zonder
bestuur, een leger niet zonder generaal enz.; anarchie is onmogelijk.
Te zeggen, dat Christus eene kerk heeft gesticht, zonder
eenige organisatie, regeering of macht, is eene bewering, die uit
mystiek-philosophische beginselen opkomt maar noch met de leer
der Schrift, noch met de werkelijkheid van het leven rekening
houdt. De vraag, die verdeelt, is dan ook eigenlijk niet deze, of
de kerk van Christus, om te bestaan, eene zekere macht en
regeering behoeft, want dat stemmen allen toe, hetzij zij de gemeente
deze regeering zichzelf laten geven of haar aan de overheid opdragen.
Maar het verschil loopt hierover, of Christus zelf in
zijn woord, natuurlijk niet in allerlei bijzonderheden maar in
beginselen en hoofdzaken, aan zijne kerk eene macht en regeering
heeft toegekend, die daarom ook uitmaakt en uitmaken mag een
artikel van ons geloof en een stuk onzer belijdenis, Ned. Gel.
art. 30-32. Doch ook dit verschil wordt door de H. Schrift
zoo sterk en duidelijk mogelijk beslist. Christus heeft wel gezegd,
dat zijn koninkrijk niet van deze wereld is, maar Hij is niet in
dien zin een geestelijk koning, dat Hij om het uitwendige en
aardsche zich volstrekt niet bekommert. Integendeel, Hij heeft
de volle menschelijke natuur aangenomen en is in de wereld
gekomen, niet om haar te veroordeelen, maar te behouden; Hij
heeft zijn koninkrijk in die wereld geplant en gezorgd, dat het
daarin bestaan en als een zuurdeesem op alle terreinen des levens
vernieuwend inwerken kan. Zijn werk was, om allerwege de
werken des duivels te verbreken, en het recht en de eere Gods
tot erkenning te brengen; zoover als de zonde alles heeft verwoest
en bedorven, strekt intensief zijne verzoenende en verlossende
werkzaamheid zich uit. Daarom brengt Hij maar niet sommige
menschen individueel door zijn Geest tot het geloof, opdat zij
voorts vrij zich vereenigen en met de ontvangene gaven des
Geestes elkander dienen zouden. Maar Hij sticht eene gemeente,
eene kerk, en richt deze van stonden aan zoo in, dat zij bestaan,
zich voortplanten en uitbreiden, en haar taak op aarde volbrengen
kan. Ter verduidelijking mag en moet tusschen het wezen en de
regeering der kerk onderscheid worden gemaakt. Maar dit onderscheid
<span class="pagenum" id="Page_160">[160]</span>
mag nooit zoo worden verstaan, alsof de geloovigen oorspronkelijk
van alle regeering en macht verstoken zouden zijn
geweest. Integendeel, de vorige paragraaf heeft in het licht
gesteld, dat de kerk van het eerste oogenblik van haar bestaan
na den val af eene zekere organisatie heeft gehad, eerst in de
patriarchale gezinnen, daarna in het volk Israels, en sedert
Christus’ komst op aarde in de verschillende buitengewone en
gewone ambten, die Hij in zijne gemeente ingesteld heeft, Mk.
3:14, Luk. 10:1, Hd. 20:28, 1 Cor. 12:28, Ef. 4:11. Elk
ambt sluit echter een macht, een recht, eene bevoegdheid in.
Wel is waar zijn er vele gaven in de gemeente, die door den
H. Geest geschonken, als <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονιαι</span> van Christus en als
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐνεργηματα</span>
Gods des Vaders zich openbaren en der gemeente onderling tot
stichting dienen, 1 Cor. 12:4v. Maar niettemin verbond Christus
aan de ambten, die Hij in zijne gemeente instelde, eene speciale
macht, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐξουσια</span>, bestaande in het prediken van het evangelie,
Mt. 10:7, Mk. 3:14, 16:15, Luk. 9:2, enz., in het bedienen
der sacramenten, Mt. 28:19, Mk. 16:15, Luk. 22:19, 1 Cor.
11:24-26, in het doen van allerlei wonderen, Mt. 10:1, 8,
Mk. 3:15, 16:18, Luk. 9:1, 10:9, 19 enz., in het houden
of vergeven der zonden, Mt. 16:19, 18:18, Joh. 20:23, in het
weiden der kudde, Joh. 21:15-17, Hd. 20:28, in het oefenen
van tucht, Mt. 18:17, 1 Cor. 5:4, in het dienen der tafelen,
Hd. 6:2, in het recht om te leven van het evangelie, Mt. 10:10,
9:4v., 2 Thess. 3:9, 1 Tim. 5:18. Deze omschrijving,
welke de Schrift van de macht der kerk geeft, wijst niet alleen
haar ontwijfelbaar bestaan, maar ook hare volkomene onafhankelijkheid
en eigensoortigheid tegenover alle andere macht ter
wereld aan. <a id="ct_585"></a>Er is velerlei macht en gezag op aarde, in huisgezin,
maatschappij, staat, kunst, wetenschap enz. Maar de kerkelijke
macht is van deze alle in wezen onderscheiden en tegenover haar
volkomen zelfstandig. Want al die andere macht is afkomstig
van God als Schepper van hemel en aarde, Rom. 13:1, maar
deze kerkelijke macht heeft haar oorsprong rechtstreeks in God
als den Vader van onzen Heere Jezus Christus, 1 Cor. 12:28,
Ef. 4:11, Hd. 20:28, en is daarom ten opzichte van alle andere
aardsche macht volkomen vrij en onafhankelijk. Wie met het
Cesareopapisme of het Erastianisme deze macht der kerk inkrimpt,
beperkt en aan de overheid opdraagt, komt de eere van Christus
<span class="pagenum" id="Page_161">[161]</span>
te na en doet aan de der kerk geschonken rechten en vrijheden
tekort. <a id="ct_719"></a>Onafhankelijk moet deze macht der kerk tegenover alle
andere aardsche macht blijven, omdat zij gansch eigensoortig is,
door geen andere macht kan overgenomen of uitgeoefend worden,
en dus bij zulk eene overdracht van haar natuur beroofd en
vernietigd wordt. Al de macht toch, die Christus aan zijne kerk
heeft geschonken, bediening van woord en sacrament, oefening
van tucht, dienst der tafelen enz. heeft behalve een eigen oorsprong,
ook een eigen orgaan, een eigen natuur, een eigen doel.
Zij is gebonden aan ambten, die Christus alleen in zijne gemeente
ingesteld heeft, waartoe Hij alleen de gaven verleent en verleenen
kan, die Hij alleen roept en zendt; niemand neemt zich deze eere
aan, dan die van God geroepen wordt, Rom. 10:15, Hebr. 5:4.
Voorts is deze macht geestelijk. Dat wil niet zeggen, dat zij
onzichtbaar en gansch inwendig is, want Christus is wel een
geestelijk koning doch regeert over ziel en lichaam beide, zijn
woord en sacrament richten zich tot den ganschen mensch, de
dienst der barmhartigheid heeft zelfs voornamelijk de lichamelijke
nooden te lenigen. Maar als de macht der kerk geestelijk heet,
dan wordt daarmede te kennen gegeven, dat zij door den H. Geest
van God wordt geschonken, Hd. 20:28, alleen in den naam van
Christus en de kracht des H. Geestes kan uitgeoefend worden,
Joh. 20:22, 23, 1 Cor. 5:4, uitsluitend over menschen als
geloovigen gaat, 1 Cor. 5:12, en alleen op geestelijke, zedelijke
wijze, niet met dwang en straf in geld, goed of leven, maar door
overtuiging, geloof, goedwilligheid, vrijheid, liefde en dus alleen
met geestelijke wapenen, 2 Cor. 10:4, werkt en werken kan,
Mk. 16:16, Joh. 8:32, 2 Cor. 3:17, Ef. 6:7 enz. Eindelijk
heeft deze macht ook een eigen doel; zij strekt, al brengt zij
voor de ongeloovigen ook verzwaring van het oordeel mede, tot
behoudenis, tot stichting en niet tot nederwerping, tot volmaking
der heiligen en opbouwing des lichaams van Christus, Mt. 10:13,
Mk. 16:16, Luk. 2:34, 2 Cor. 2:16, 10:4, 8, 13:10, Ef.
4:12, 6:11-18 enz. Voetius, Pol. Eccl. IV 783. Door dit alles
is de kerkelijke macht soortelijk onderscheiden van alle staatkundige
macht. Reeds onder het O. Test. waren staat en kerk,
schoon nauw verbonden, toch niet een en hetzelfde. Veel duidelijker
echter heeft Christus het onderscheid uitgesproken tusschen
zijn rijk en de rijken der wereld, Mt. 22:21, Joh. 18:36; zelf
<span class="pagenum" id="Page_162">[162]</span>
weigerde Hij alle aardsche macht, Luk. 12:13, 14, Joh. 6:15,
en verbood aan zijne jongeren al wat zweemde naar wereldlijke
heerschappij, Mt. 20:25, 26, 1 Petr. 5:3. <a id="ct_527"></a>Tusschen kerk en
staat en beider macht is er dan ook allerlei verschil; in oorsprong
niet alleen, gelijk boven reeds opgemerkt werd, maar verder ook
in organen, want de ambten in de gemeente van Christus zijn
alle <span lang="grc" xml:lang="grc">διαχονιαι</span>, maar de politieke overheid is souverein, en heeft,
schoon dienaresse Gods, toch recht en macht, om wetten uit te
vaardigen en daaraan onderwerping te eischen; in aard en natuur,
want de macht der kerk is geestelijk, maar de macht der politieke
overheid is natuurlijk, aardsch, wereldlijk, strekt zich uit over
alle onderdanen, zonder andere qualiteit dan dat zij onderdanen
zijn, en regelt alleen hunne aardsche belangen; in doel, want de
kerkelijke macht strekt tot opbouwing van het lichaam van
Christus, maar de politieke macht heeft hare bestemming in dit
leven en streeft naar het bonum naturale et commune; in middelen,
want de kerk heeft geen andere dan geestelijke wapenen,
maar de overheid draagt het zwaard, heeft het recht over leven
en dood en mag gehoorzaamheid eischen met dwang en geweld.
<a id="ct_195"></a>Zoo ongeoorloofd het daarom aan de eene zijde is, om de kerkelijke
macht aan de overheid op te dragen, zoo zondig is het ook aan
de andere zijde, om de kerkelijke macht in eene politieke te
veranderen. Romanisme en Anabaptisme maken zich daar beide
aan schuldig, omdat beide uitgaan van de tegenstelling van natuur
en genade. Alleen maakt het Anabaptisme die tegenstelling absoluut
en vernietigt daardoor de natuur; Rome vat ze relatief op en
onderdrukt de natuur. In de Middeleeuwen, toen de Roomsche
kerk de alleenheerschappij bezat, kwam dit streven duidelijker
voor den dag; maar principieel is zij niet veranderd, en nog
altijd wordt zij gedreven door dezelfde zucht, om de geestelijken
zooveel mogelijk van de politieke onderhoorigheid vrij te maken,
om allerlei burgerlijke zaken binnen haar kring te trekken en
aan haar oordeel te onderwerpen; om door uitwendigen glans en
praal te schitteren, bezit van kapitalen en vaste goederen uit te
breiden, politieken invloed aan de hoven uit te oefenen; om op
grond van Mt. 28:18 en naar de theorie der twee zwaarden
voor den paus zoo niet de directe dan toch de indirecte macht
over heel de wereld te eischen enz., cf. Voetius, Pol. Eccl. I 115.
Niet alleen echter is de Roomsche kerk er steeds op uit, om
<span class="pagenum" id="Page_163">[163]</span>
alle aardsche, politieke macht aan zich dienstbaar te maken;
erger is nog, dat zij de kerkelijke macht zelve van haar geestelijk
karakter berooft en in eene politieke heerschappij verandert. Ten
eerste wordt dit hierin openbaar, dat de Roomsche kerk zichzelve,
d. i. aan den paus de hoogste wetgevende macht toeschrijft.
Vroeger was deze macht nog beperkt door Schrift en traditie,
door bisschoppen en concilies; de regeering was eene door aristocratie
getemperde monarchie. Maar sedert de afkondiging van het
infallibiliteitsdogma is deze verhouding omgekeerd. De paus is in
formeelen zin absoluut monarch. Krachtens de beweerde assistentie
des H. Geestes bepaalt hij onfeilbaar, wat geloofd en gedaan
moet worden. Een hooger beroep is er niet; wat hij bindt of
ontbindt, is gebonden of ontbonden in den hemel; wat hij zegt,
heeft evenveel gezag, alsof het door Christus zelf gesproken ware.
De dogmata en wetten, die hij afkondigt, binden het geweten,
en verplichten tot geloof en gehoorzaamheid op verbeurte van
de eeuwige zaligheid. Van de overheid is er beroep op God,
maar de souvereiniteit van den paus is de allerhoogste, God zelf
spreekt door zijn mond. Ten tweede kent de Roomsche kerk zichzelve,
d. i. aan den paus, de hoogste rechtsprekende macht toe.
De kerkelijke macht is tweeërlei, potestas ordinis en potestas
jurisdictionis; <a id="ct_239"></a>de potestas docendi, ook al wordt ze afzonderlijk
genoemd, behoort eigenlijk tot de potestas jurisdictionis. Daarin
ligt opgesloten, dat de bediening van woord en sacrament bij
Rome geen verkondiging van het evangelie, maar een rechtshandel
en eene uitspraak is. Alle gedoopten behooren niet in zedelijken,
geestelijken zin maar <i>rechtens</i>, in juridischen zin, met een onveranderlijk
en onverliesbaar recht aan den paus toe; zij zijn zijne
schapen, die hij desnoods met geweld in de schaapskooi terug
mag brengen, al kan hij het misschien ook niet door de omstandigheden
van tijd. <span lang="de" xml:lang="de">Nach dem Rechte der katholischen Kirche
gehören eigentlich alle Getauften zur Kirche, also auch zur
Parochie, aber in Ermangelung von Zwangsmitteln fehlt gegenüber
Andersgläubigen die Durchführbarkeit dieses Anspruchs</span>, Vering,
<span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. des kath. orient, u. prot. Kirchenrechts<sup>3</sup></span> 603.
<a id="ct_258"></a>En al de Roomsche kerkleden komen onder de prediking en tot het sacrament
der boete, om hun oordeel te hooren. De biechtstoel is
een rechtbank, de priester een rechter; na de beschuldigingen
gehoord te hebben, die de biechteling tegen zichzelf inbrengt,
<span class="pagenum" id="Page_164">[164]</span>
spreekt hij het vonnis uit; hij bindt en ontbindt, niet deprecatief
en conditioneel, maar krachtens den ambtsgeest, die in hem woont,
peremptoir en absoluut; zooals hij oordeelt, oordeelt God in den
hemel. <a id="ct_733"></a>Ten derde maakt Rome, d. i. de paus aanspraak op de
hoogste uitvoerende en dwingende macht. De onderscheiding van
kerkelijke en burgerlijke straf heeft voor Rome geen waarde.
Als de kerk het nuttig oordeelt en er toe in staat is, past zij
evengoed de laatste als de eerste toe. Het is zoo, de doodstraf
voltrok zij niet, want <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia non sitit sanguinem</span>. Maar overigens
liet zij geen middel onbeproefd, om ongehoorzame kinderen te
dwingen tot onderwerping. En Rome was vindingrijk. Geldstraf,
boete, kerker, inquisitie, pijnbank, sluipmoord, ban, interdict,
ontslag der onderdanen van gehoorzaamheid aan den vorst enz.
hebben altemaal dienst gedaan. Dat was en is in beginsel nog
de opvatting van de kerkelijke macht bij Rome.</p>

<p id="ct_372">De Hervormers hebben daartegenover de <span lang="la" xml:lang="la">potestas ecclesiastica</span>
weer in den zin der Schrift als eene geestelijke macht opgevat.
Zoo kwam vanzelf de <span lang="la" xml:lang="la">potestas docendi</span>, de bediening van woord
en sacrament op den voorgrond te staan. <a id="ct_200"></a>De Lutherschen lieten
zelfs, althans in de practijk, heel de kerkelijke macht daarin
opgaan; zij hadden alleen pastores, geen presbyters en diakenen.
Maar de Gereformeerden herstelden ook deze ambten en namen
daarom naast de potestas docendi nog de <span lang="la" xml:lang="la">potestas jurisdictionis</span>
op. Het woord jurisdictio vond echter, hoewel Calvijn, Inst. IV 11
het overnam, geen algemeene goedkeuring. Coccejus op 1 Cor. 5
verwierp het; Maresius, Syst. Theol. 15, 75 f. 16, 70 a zeide,
dat er, zuiver en juist gesproken, geen jurisdictio in de kerk was
en dat het woord op kerkelijk gebied slechts analogice mocht
opgevat worden; <a id="ct_614"></a>allen erkenden, dat de jurisdictio in de kerk
van gansch anderen aard was dan in den staat en een geestelijk
karakter droeg, Voetius, Pol. IV 798, en velen meden het woord
en spraken liever van <span lang="la" xml:lang="la">potestas gubernans, ordinans, disciplinaris</span> enz.
Voorts onderscheidden sommigen tweeërlei, maar anderen drieërlei
macht. De macht der kerk ging n.l. in de bediening van woord
en sacrament en in de oefening van tucht niet op; zij had ook
het recht en de bevoegdheid, om in het belang van de orde
wetten te maken en maatregelen te nemen van allerlei aard.
Zoo kwam naast en dikwerf tusschen de <span lang="la" xml:lang="la">potestas docendi (doctrinae,
scientiae, dogmatica, ordinis)</span> en de <span lang="la" xml:lang="la">potestas disciplinae
<span class="pagenum" id="Page_165">[165]</span>
(critica, jurisdictionis, correptionis)</span> nog de <span lang="la" xml:lang="la">potestas directionis
(regiminis, ordinis, diatactica, legislativa,)</span> te staan, Calvijn, Inst.
IV 8, 1. Bucanus, Inst. 519. Maresius, Syst. Theol. 16, 70.
Voetius, Pol. Eccl. I 118. Vitringa IX 1 p. 457. <a id="ct_283"></a>Opmerkelijk
is, dat bij deze macht der kerk nooit het diakonaat ter sprake
werd gebracht. Toch heeft Christus ook daarin eene macht aan
zijne kerk geschonken, die van de grootste beteekenis is. Drieërlei
macht is er daarom, in verband met de ambten van pastor,
presbyter en diaken en verder in verband met het drievoudig
ambt van Christus, het profetisch, koninklijk en priesterlijk ambt,
in zijne kerk te onderscheiden: de potestas docendi, de potestas
gubernans (waarvan de potestas disciplinae een onderdeel is), en
de potestas misericordiae.</p>

<p id="lmn_49-7" class="sep1">7. De potestas docendi heeft haar oorsprong en grond in het
profetisch ambt, waartoe Christus gezalfd is en dat Hij zelf nog
altijd uitoefent door zijn Woord en Geest. Hij heeft het niet
overgedragen aan eenig mensch, en geen paus of bisschop, geen
herder of leeraar tot zijn zaakwaarnemer en plaatsvervanger aangesteld;
maar Hij is nog altijd onze hoogste profeet, die van uit
den hemel door Woord en Geest zijne gemeente leert. Toch
bedient Hij zich daarbij in den regel van menschen als zijne
organen, niet alleen van de ambtsdragers in enger zin maar van
alle geloovigen en van een iegelijk hunner naar de genade, die
hem is gegeven. De gemeente zelve is profetesse, en alle Christenen
zijn der zalving van Christus deelachtig en geroepen tot
belijdenis van des Heeren naam. Het ambt onderdrukt de gaven
niet maar leidt ze alleen. Er zijn vele charismata, die tot de
potestas docendi der kerk behooren, wijsheid, kennis, profetie enz.
1 Cor. 12:8v. Christus onderwijst en leert door den vader in
het gezin, door den onderwijzer op de school, door den presbyter
bij het huisbezoek, door al de geloovigen in hun onderling verkeer
en in hun omgang met anderen. Maar Hij doet het inzonderheid
op eene onderscheidene wijze, ambtelijk, met uitdrukkelijk
verleenden last en volmacht, in de openbare samenkomsten van
het volk Gods, door den dienaar des Woords. Onder de potestas
docendi is nu voornamelijk deze ambtelijke bediening des Woords
te verstaan. Naar twee zijden moet deze dienst in zijne zelfstandigheid
gehandhaafd worden. <a id="ct_694"></a>Vooreerst naar de zijde van de
<span class="pagenum" id="Page_166">[166]</span>
Roomsche kerk, die het woord aan het sacrament, den homileet
aan den liturg, de prediking aan den cultus, de potestas docendi
aan de potestas jurisdictionis ondergeschikt maakt. <a id="ct_808"></a>Naar de Schrift
toch gaat het woord voorop, en het sacrament komt daaraan als
aanhangsel en zegel toe; er is geen sacrament zonder woord, wel
een woord zonder sacrament. Het sacrament volgt het woord;
wie het woord bedient, moet daarom nog niet altijd, 1 Cor. 1:14-17,
maar kan en mag toch het sacrament bedienen, en is
ook dan een bedienaar des woords, van het zichtbare woord, dat
aan het hoorbare toegevoegd is. Ten tweede is deze ambtelijke
bediening des woords zelfstandig tegenover alle onderwijzing des
woords, die door de geloovigen onder elkander of naar buiten
geschiedt, en zelfs wezenlijk onderscheiden van de toepassing,
welke de presbyter van het woord heeft te maken bij het bezoek
van de leden der gemeente. Zeker kan en mag ook de ambtelijke
bediening des woords in de samenkomsten der gemeente als een
weiden der kudde worden opgevat. De Schrift gaat daarin ons voor.
De Heere is de herder van zijn volk, Ps. 23:1, 80:2, Jes. 40:11,
49:10, Jer. 31:10, Ezech. 34:15; Christus heet de herder
der kudde, Ezech. 34:23, Joh. 10:11, 14, Hebr. 13:20,
1 Petr. 2:25, 5:4, Op. 7:17. En onder Hem als den <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀρχιποιμην</span>,
1 Petr. 5:4, dragen ook zijne dienaren den naam van herders,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμενες</span>, pastores, Jes. 44:28, Jer. 2:8, 3:15, 23:1v., Ezech.
34:2v. enz., Joh. 10:2, Joh. 21:15-17, Hd. 20:28, 1 Cor.
9:7, Ef. 4:11, 1 Petr. 5:2, cf. het Form. der Ger. kerken
voor de bevestiging van dienaren des woords. <a id="ct_470"></a>Maar sedert de
beide werkzaamheden van weiden en leeren, van regeeren en
arbeiden in het woord en de leer gescheiden werden en ieder een
eigen orgaan verkregen, Ef. 4:11, 1 Tim. 5:17, is de naam
van leeraar de karakteristieke titel van den dienaar des woords
geworden. Door zijne voorbereiding en opleiding, door zijn algeheele
toewijding aan den arbeid in het woord, door de macht
om van het evangelie te leven, door zijne ambtelijke bediening
van woord en sacrament in de vergadering der geloovigen is hij
van den opziener, den regeerouderling onderscheiden, die speciaal
met het <span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμαινειν</span> is belast, Hd. 20:28, 1 Petr. 5:2. Toch
mag dit leeren niet in intellectualistischen zin worden verstaan;
veeleer is het met het bovengenoemde Formulier alzoo te duiden,
dat de dienaren des Heeren woord grondig en oprechtelijk aan
<span class="pagenum" id="Page_167">[167]</span>
hun volk zullen voordragen en het toeeigenen, zoo in het gemeen
als in het bijzonder, tot nuttigheid der toehoorders, met onderwijzen,
vermanen, vertroosten en bestraffen, naar eens iegelijks
behoefte, verkondigende de bekeering tot God en de verzoening
met Hem door het geloof in Jezus Christus en wederleggende
met de H. Schrift alle dwalingen en ketterijen, die tegen deze
zuivere leer strijden. <a id="ct_448"></a>Nader ligt er in deze potestas docendi opgesloten
het recht en de plicht der kerk, om 1º te zorgen voor
de opleiding van hare aanstaande dienaren of op die opleiding
nauwkeurig toe te zien, hare dienaren te roepen, te onderzoeken,
te zenden, te bevestigen, te onderhouden, door hun dienst het
woord Gods te doen prediken beide aan geloovigen en ongeloovigen,
en alzoo de kerke Gods te bevestigen, uit te breiden en
voort te planten onder het menschelijk geslacht; 2º om het woord
Gods door middel van het ambt te bedienen in verschillenden
vorm naar elks behoefte, bepaaldelijk in den vorm van melk aan
de jeugdige, en in dien van vaste spijze aan de volwassen leden
der gemeente, maar voorts altijd zoo, dat de volle raad Gods,
de gansche rijkdom van zijn woord ontvouwd en overeenkomstig
de behoeften van elk volk en land, van elke eeuw en tijd, van
iedere gemeente en van alle geloovigen in het bijzonder ontwikkeld
en toegepast wordt, Jes. 3:10, 11, 2 Cor. 5:20, 1 Tim. 4:13,
2 Tim. 2:15, 4:2; 3º om het woord Gods te bewaren, te
vertalen, uit te leggen naar den regel des geloofs, te verdedigen
tegen alle bestrijding der leugen, 1 Tim. 1:3, 4, 2 Tim. 1:13,
Tit. 1:9-11, 13, 14 en alzoo de gemeente op te bouwen op
het fundament van apostelen en profeten, Ef. 2:20 en haar te
doen zijn een <span lang="grc" xml:lang="grc">στυλος και ἑδραιωμα της ἀληθειας</span>, <a id="ct_73"></a>1 Tim. 3:15,
d. i. een zuil en grondslag, die de waarheid draagt, ze uitstalt
voor ieders oog en aan allen kenbaar maakt.</p>

<p>Rechtstreeks vloeit hieruit de bevoegdheid der kerken voort,
om de waarheid, die zij gelooft, te belijden en als belijdenis in
haar midden te handhaven. <a id="ct_649"></a>Van den kant der Remonstranten in
de praefatie voor hun Confessie en Apologie, der Baptisten,
Congregationalisten, Kwakers, cf. Schaff, Creeds I 834. 852. 864.
en van vele anderen is daartegen ingebracht, dat het opstellen
van bindende confessies in strijd is met de algenoegzaamheid der
Schrift, de christelijke vrijheid vernietigt, eene ondragelijke
tirannie invoert, verder onderzoek en voortgaande ontwikkeling
<span class="pagenum" id="Page_168">[168]</span>
afsnijdt. <a id="ct_243"></a>De Schrift legt echter aan de kerken duidelijk den plicht
op, om een pilaar en vastigheid der waarheid te zijn en haar
voor alle menschen te belijden, om zulken, die van de leer der
waarheid afwijken, te mijden en het woord Gods tegenover alle
bestrijders te handhaven. De kerk is bijna van het begin, d. i.
van den aanvang der tweede eeuw af eene belijdeniskerk geweest,
die haar eenheid had in den allen gemeenschappelijken regel des
geloofs, d. i. in de doopsbelijdenis, in het oorspronkelijke, later
eenigszins uitgebreide, apostolisch symbool, en voorts telkens in
den loop der eeuwen door ketterij en laster tot breedere ontwikkeling
der waarheid genoopt werd, cf. Zahn, <span lang="de" xml:lang="de">Glaubensregel
und Taufbekenntniss in der alten Kirche</span>, in zijne <span lang="de" xml:lang="de">Skizzen aus
dem Leben der alten Kirche</span> 1898 S. 238-270. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Das apost.
Symbolum</span> 1893. Kattenbusch, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. Symbol</span> I 1894.
Kunze, <span lang="de" xml:lang="de">Glaubensregel, H. Schrift und Taufbekenntniss</span>, Leipzig
1899. Een kerk kan ook in eene wereld vol leugen en bedrog
niet zonder een regel des geloofs bestaan, wordt, gelijk de historie
vooral in deze eeuw leert, zonder eene vaste belijdenis aan allerlei
dwaling en verwarring ten prooi en onderworpen aan de tirannie
van bovendrijvende richtingen en meeningen. Met zulk eene belijdenis
doet de kerk ook niet aan de volmaaktheid der H. Schrift
te kort, maar spreekt zij niet anders uit, dan wat in die Schrift
is vervat; de belijdenis staat niet naast, veel minder boven, maar
diep onder de H. Schrift; deze is alleen <span lang="grc" xml:lang="grc">αὐτοπιστος</span>, onvoorwaardelijk
tot geloof en gehoorzaamheid bindend, onveranderlijk,
maar de confessie is en blijft altijd examinabel en revisibel aan
de Schrift, zij is geen norma normans, maar hoogstens norma
normata, geen norma veritatis, maar <span lang="la" xml:lang="la">norma doctrinae in aliqua
ecclesia receptae</span>, ondergeschikt, feilbaar, menschenwerk, onvolkomene
uitdrukking van wat de kerk uit de Schrift als Goddelijke
waarheid in haar bewustzijn opgenomen heeft en thans op gezag
van Gods woord tegenover alle dwaling en leugen belijdt. Ook
dwingt de kerk met deze belijdenis niemand noch bindt zij het
onderzoek, want zij laat een ieder vrij, om anders te belijden
en de waarheid Gods in anderen zin op te vatten; zij luistert
opmerkzaam naar de bedenkingen, die eventueel tegen haar belijdenis
op grond van Gods woord worden ingebracht en onderzoekt
die naar eisch van hare belijdenis zelve; alleen weigert zij en
moet zij weigeren, zich tot een <span lang="en" xml:lang="en">debating society</span> of philosophisch
<span class="pagenum" id="Page_169">[169]</span>
genootschap te verlagen, waarin heden voor waarheid geldt wat
gisteren leugen was, want zij is niet aan eene bare der zee, maar
aan een rots gelijk, pilaar en vastigheid der waarheid. Cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a>
25 en voorts nog (Dunlop) <span lang="en" xml:lang="en">A collection of confessions of faiths,
cathechisms, directories, books of discipline etc. of publick authority
in the church of Scotland</span>, I Edinb. 1719 <span lang="en" xml:lang="en">preface</span> p. V-CXLIV.</p>

<p id="lmn_49-8" class="sep1">8. Christus is niet alleen profeet, Hij is ook koning, die nog
voortdurend van uit den hemel persoonlijk zijne gemeente regeert.
Maar Hij bedient zich daarbij toch van menschen en gaf dus
in zoover aan zijne gemeente een <span lang="la" xml:lang="la">potestas gubernationis</span>. In ruimer
zin is daaronder al de leiding en zorg te verstaan, welke de
geloovigen saam ten opzichte van elkander uitoefenen. In de
gemeente geldt het woord van Ezau niet: ben ik mijns broeders
hoeder? Allen zijn elkanders leden, lijden en verblijden zich met
elkaar, hebben de bekwaamheid en de roeping, om ook onderling
elkander te leeren, te vermanen, te vertroosten, te stichten,
Rom. 15:14, Col. 3:16, 1 Thess. 5:11. <a id="ct_480"></a>Er zijn gaven der
leiding, der regeering, die Christus door den H. Geest aan de
gemeente uitdeelt en die Hij door de ambten niet te niet doet
maar in ’t goede spoor houdt, Rom. 12:8, 1 Cor. 12:28. En
onder die gaven staat de liefde bovenaan, die den een den ander
in waardeering en hoogachting doet voorgaan, Rom. 12:10,
Phil. 2:3, 1 Petr. 5:5. <a id="ct_578"></a>Maar toch heeft Christus als koning
zijner kerk in het presbyteraat ook een bepaald ambt ingesteld,
waardoor Hij zijne gemeente regeert. Dit regeeren draagt echter
een geestelijk karakter, wijl Christus koning is in het rijk der
genade, en wordt in de Schrift een <span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμαινειν</span> genoemd, Joh.
21:15-17, Hd. 20:28, 1 Petr. 5:2; al wat denken doet aan
aardsche macht en politieke heerschappij is ervan uitgesloten,
2 Cor. 1:24, 1 Petr. 5:2, 3. In ruimeren zin omvat dit
<span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμαινειν</span> ook het werk van den leeraar, maar er is toch een
groot onderscheid tusschen de openbare verkondiging en de persoonlijke,
individueele toepassing des woords, tusschen het hoeden
der kudde in het algemeen en het verzorgen van elk der schapen
in het bijzonder. De geloovigen zijn wel geroepen, om allen op
elkander acht te nemen tot opscherping der liefde en der goede
werken, Hebr. 10:24, maar opdat geen enkel schaap der kudde
onverzorgd blijve, heeft Christus toch aan een bepaald ambt het
<span class="pagenum" id="Page_170">[170]</span>
weiden der schapen opgedragen. Dat Hij hiermede in eene
wezenlijke behoefte zijner gemeente heeft voorzien, blijkt daaruit,
dat, toen het presbyteraat allengs verdween, in de biecht een
menschelijk surrogaat voor dezen ambtelijken dienst is ingesteld.
<a id="ct_259"></a>Ongetwijfeld bevat daarom de biecht iets goeds, Jak. 5:16,
Calvijn, Inst. III 1, 13, maar zij kan niet opwegen tegen den
goed geregelden dienst van het presbyteraat. Immers voert zij
een ongeoorloofden gewetensdwang in, maakt de geloovigen van
de absolutie van den priester afhankelijk, legt in de belijdenis
van alle speciale, bepaaldelijk van de doodzonden, een onmogelijk
na te komen plicht op, maakt genade en zaligheid ieder oogenblik
onzeker en onvast, dwingt tot eene casuistische en quantitatieve
behandeling van zonde en straf, en geeft aanleiding tot allerlei
onzedelijke praktijken. De Schrift spreekt dan ook nergens van
zulk een gedwongen biecht. Maar wat zij in voorbeeld en voorschrift
ons zegt, is dit, dat Nathan tot David en Elia tot Achab
en Jesaja tot Hiskia gaat, om hen persoonlijk over hunne zonden
te onderhouden; dat Christus het land doorgaat predikende en
zegenende, dat Hij al zijne schapen bij name kent en er geen
verloren laat gaan, Joh. 10:3, 28, dat Hij aan Petrus en aan
al de apostelen niet alleen het weiden der kudde maar ook het
weiden der schapen opdraagt, Joh. 21:15-17, dat Hij aan zijne
discipelen beveelt, om in steden, vlekken en huizen het evangelie
te prediken, Mt. 10:11, 12, dat Paulus de broeders in iedere
stad bezoekt, Hd. 15:36, de gemeenten versterkt, Hd. 15:41
in het openbaar en bij de huizen, <span lang="grc" xml:lang="grc">δημοσιᾳ και κατ’ οἰκους</span>, de
bekeering tot God en het geloof in Christus predikt, Hd. 20:20,
21, cf. Calvijn, Inst. IV 1, 22. <a id="ct_822"></a>Trouwens ligt de behoefte
aan zulk eene voortdurende geestelijke verzorging in den toestand
der kerk van Christus in deze bedeeling vanzelf opgesloten. Ook
al is de gemeente eens geplant, zij is niet terstond volmaakt;
integendeel heeft zij strijd van binnen en buiten, staat ten prooi
aan allerlei aanvallen van zonde en leugen, en loopt zij ieder
oogenblik gevaar, om af te dwalen ter rechter of ter linker zijde.
De gemeente is een akker, die voortdurend gewied, een boom,
die op zijn tijd gesnoeid, een kudde, die altijd door geleid en
geweid, een huis, waaraan steeds gebouwd, een bruid, die toebereid
moet worden om als eene reine maagd aan haren man
te worden voorgesteld. Er zijn kranken, stervenden, beproefden,
<span class="pagenum" id="Page_171">[171]</span>
bedroefden, bestredenen, aangevochtenen, twijfelenden, gevallenen,
gevangenen enz., die leering en onderwijzing, vermaning en vertroosting
van noode hebben. En afgedacht zelfs hiervan, de gemeente
behoort op te wassen in de kennis en genade van den
Heere Jezus Christus; de kinderen moeten jongelingen, de jongelingen
mannen, de mannen vaders worden in Christus, en hebben
daartoe leiding en verzorging van noode. Ook de leeraars zijn
zwakke en zondige menschen en behooren onder opzicht te staan;
indien de raad van ouderlingen en de vergadering van genabuurde
kerken dit niet doet, wordt de gemeente een speelbal van den
pastor of anders een superintendentuur of episcopaat noodzakelijk.
In één woord, de leeraars zaaien het woord, de ouderlingen
zoeken de vrucht. Cf. voorts over het presbyteraat: Calvijn,
Inst. IV 1, 22. 12, 2. Martyr, Loci p. 392b. Zanchius, Op. IV
730. Bullinger, Huysboeck, Dec. 5 serm. 3. Junius, Op. I 1563.
Bucanus, Inst. theol. 493. Mastricht, Theol. VII 2, 22. Voetius,
Pol. Eccl. III 436-479. VI 92-109. M. Vitringa IX 229.
Renesse, Van het regeerouderlingschap 1659. Koelman, Ambt en
pligt der ouderlingen 1765. Nieuwe werken van Th. Harnack,
Prakt. Theol. II 291-350. Id. in Zöcklers <span lang="de" xml:lang="de">Handb. der theol.
Wiss.</span> III 503-537. Achelis, Prakt. Theol. II 177-323. H. A.
Koestlin, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre von der Seelsorge</span>, Berlin 1895. Kuyper, Enc.
III 524. Biesterveld, Het huisbezoek, Kampen 1900 enz.</p>

<p id="lmn_49-9" class="sep1">9. Tot de werkzaamheid der opzieners behoort in het bijzonder
ook de kerkelijke tucht, <span lang="la" xml:lang="la">potestas disciplinae</span>. Het Hebr. heeft
voor tucht het woord <span lang="hbo" xml:lang="hbo">מוּסָר</span>, dat eigenlijk adstrictio, constrictio
beteekent en in het grieksch door <span lang="grc" xml:lang="grc">νουθετημα, διδασκαλια,
νομος, σοφια</span> vertaald en in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> vooral door het woord
<span lang="grc" xml:lang="grc">παιδεια</span> weergegeven wordt. Beide woorden geven evenals het
holl. woord tucht, van tien, trekken, in het algemeen te kennen,
dat iets dat jong, teer, klein, zwak is met zorg opgekweekt wordt.
Wijl echter in het algemeen en vooral bij menschen deze opkweeking
altijd tegelijk abnormale ontwikkeling tegen moet gaan,
krijgt het woord tucht de bijbeteekenis van terechtwijzing, kastijding,
tuchtiging. Bijna nooit duiden de woorden alleen onderwijs,
onderricht aan, cf. echter Hd. 7:22, 22:3, maar altijd zulk
eene opvoeding en onderwijs, welke terechtwijzend en kastijdend
optreden. Zoo voedt God zijne kinderen op, Hebr. 12:5-11,
<span class="pagenum" id="Page_172">[172]</span>
en Christus zijne gemeente, Op. 3:19, door middel van de
Schrift, die nuttig is <span lang="grc" xml:lang="grc">προς διδασκαλιαν, προς ἐλεγμον, προς
ἐπανορθωσιν, προς παιδειαν την ἐν δικαιοσυνῃ</span>, 2 Tim. 3:16.
En zulk een tucht heeft Christus ook in zijne gemeente ingesteld.
In het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> bestond er nog geen eigenlijke kerkelijke tucht, al
werd Adam ook gebannen uit het paradijs en al werden in Israel
onbesnedenen, melaatschen en onreinen uit het heiligdom geweerd,
Lev. 5v., Ezech. 44:9, want voor onopzettelijke zonden bestond
er altijd verzoening, op zonden met opgeheven hand stond de
uitroeiing, en de cherem was tegelijk eene burgerlijke straf.
Eerst toen Israel eene gemeente werd, kwam de uitsluitend kerkelijke
straf op, de afzondering uit de gemeente der geloovigen,
Ezr. 10:8, en deze ban wordt nog door de Joden in sommige
gevallen toegepast, Gunning, De Chasidim bl. 55. Misschien in
aansluiting aan deze synagogale tucht, heeft Christus de tucht
in zijne gemeente verordend. In Mt. 16:19 geeft Hij de sleutelen
van het hemelrijk aan Petrus, in Mt. 18:18 aan de gemeente,
in Joh. 20:23 aan de apostelen, zoodat zij de macht hebben
om op grond van de belijdenis van Christus en onder de voorlichting
des Geestes te binden en te ontbinden, iemand de zonden
te houden of te vergeven. Alleen omdat Christus deze macht
aan zijne gemeente geeft, is deze tot het oefenen van tucht bevoegd.
In <a id="ct_22"></a>Mt. 18:15-17 wijst Hij dan aan, hoe deze tucht
geoefend moet worden. God wil niet, dat een der kleinen, die in
Jezus gelooven, verloren ga. Mt. 18:1-14. Als dus iemand
door zijn broeder beleedigd of onrechtvaardig behandeld is, dan
moet hij eerst door persoonlijke bestraffing, dan door bestraffing
onder twee of drie getuigen, en daarna door bestraffing vanwege
heel de gemeente beproeven hem te winnen; en eerst, als dat
alles niet baat, dan mag hij, de beleedigde (<span lang="grc" xml:lang="grc">σοι</span>, vs. 17, in sing.)
hem beschouwen als een heiden en tollenaar, dan heeft hij alles
aan hem beproefd, en is hij vrij van zijn bloed. Zulk een oordeel
heeft dan kracht in den hemel. Dit is de gewone weg, waarlangs
de tucht in de gemeente naar Jezus’ bevel loopen moet. Maar
daarvan is wel te onderscheiden de tucht, die God zelf, die
Christus, en die ook de apostelen soms oefenen in zijn naam en
kracht. God kan zonden in de gemeente, bijv. het onwaardig
gebruik van het avondmaal bezoeken met krankheid en dood,
1 Cor. 11:30. Ananias en Saffira vielen om hun liegen tegen
<span class="pagenum" id="Page_173">[173]</span>
den Geest Gods dood voor Petrus’ voeten neer, Hd. 5. Paulus
strafte Elymas, Hd. 13:11 met blindheid. In <a id="ct_56"></a>1 Cor. 5 beveelt
Paulus aan de gemeente, om, terwijl zij met zijn geest, die reeds
over den bloedschender in haar midden het oordeel heeft uitgesproken,
vs. 3, saamvergaderd en alzoo verbonden is met de
macht van den Heere Jezus Christus, in Christus’ naam den
zoodanige aan den Satan over te geven, opdat hij door dezen in
zijn lichaam geslagen en alzoo toch weder naar den geest in den
dag van Christus behouden worde. Paulus berispt daarbij de
Corinthiërs vs. 2, dat zij hem al niet eerder uit hun midden
hadden weggedaan en onderstelt dus, dat zij daartoe het recht
en de verplichting hadden. En juist wijl zij dat niet gedaan,
maar den zondaar gedragen en alzoo aan zijne zonde deel gekregen
hadden, daarom acht hij thans een radicalen maatregel
noodig. Hij zelf heeft als apostel reeds voor zichzelf het oordeel
geveld, en eischt nu, dat de gemeente, in volle vergadering,
terstond, zonder verder vermaan, naar de thans door den apostel
haar verleende volmacht, ja naar de macht van Christus zelven,
in zijn naam den booze oordeele; en niet maar eenvoudig buiten
de gemeente plaatse, gelijk in vs. 2 van haar verlangd werd,
doch bepaaldelijk ter lichamelijke bestrijding aan den Satan
overgeve. Er is hier dus sprake, niet van gewone excommunicatie,
zooals bijv. in Mt. 18:17, maar van eene bijzondere, apostolische
machtsdaad. Dit blijkt ook uit 1 Tim. 1:20, 2 Tim. 2:17,
waar Paulus als apostel, geheel alleen, zonder de gemeente, op
dezelfde wijze Hymeneus en Alexander aan den Satan overgeeft,
opdat zij getuchtigd zouden worden niet meer te lasteren. Er is
daarom groot verschil tusschen deze buitengewone straffen en de
gewone tuchtoefening, die aan de gemeente is opgedragen. Van
deze laatste handelde Paulus in 1 Cor. 5:2 en nog nader in
vs. 9-13. Daar zegt hij n.l., dat hij in een vroegeren brief,
die dus aan dezen „eersten” brief is voorafgegaan, hen vermaand
heeft, om zich niet te vermengen, d. i. geen omgang te hebben
met hoereerders. Maar de Corinthiërs hadden dat verkeerd opgevat
en daaruit afgeleid, dat zij hoegenaamd geen verkeer, ook
niet in het burgerlijke, mochten hebben met hoereerders, geldzuchtigen,
roovers, afgodendienaars buiten de gemeente. Maar
dat was de bedoeling van den apostel niet; dat ware een onmogelijke
eisch geweest, daarmede gelijk staande, dat zij uit de wereld
<span class="pagenum" id="Page_174">[174]</span>
moesten gaan. Alleen had hij verlangd, dat zij geen omgang
zouden hebben met een hoereerder enz., indien zoo iemand een
broeder genoemd werd en lid der gemeente was. Ja, in dat geval
wenscht hij, dat zij met zulk een gevallen broeder ook geen
maaltijd zullen houden, niet bij hem gaan eten noch hem te eten
vragen, niet vriendschappelijk en broederlijk met hem zullen
verkeeren, maar dat zij, terwijl zij hen, die buiten zijn, aan Gods
oordeel overlaten, zulk een booze, die in hun kring verkeert, uit
hun midden zullen verwijderen, cf. 2 Cor. 2:5-10. Evenzoo
spreekt Paulus elders van het recht en den plicht der gemeente,
om acht te geven op en af te wijken, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλινειν</span>, van hen, die
tweedracht en ergernis aanrichten, Rom. 16:17; om in Jezus’
naam zich te onttrekken, af te scheiden, <span lang="grc" xml:lang="grc">στελλεσθαι ἀπο</span>, van
iederen broeder, die ongeregeld wandelt, 2 Thess. 3:6, 14; om
na eerste en tweede, d. i. na herhaalde vermaning zich te onttrekken
aan, niet in te laten met (<span lang="grc" xml:lang="grc">παραιτεισθαι</span>, zich door beden
van iets of iemand afmaken, loslaten, ontslaan) een ketterschen
mensch, die (als lid der gemeente, of ook misschien van buiten
af) in de gemeente de eenheid des geloofs verbreekt, <a id="ct_76"></a>Tit. 3:10.
Hetzelfde zegt Johannes; als iemand tot u komt en deze leer
niet brengt, dan moogt gij hem niet ontvangen in uw huis als
een broeder, niet vriendschappelijk en broederlijk met hem omgaan,
en hem niet als een broeder begroeten en verwelkomen.
2 Joh. 10. En eindelijk wordt in Op. 2:2 de gemeente van Efeze
geprezen, omdat zij de boozen niet verdraagt; in Op. 2:14, 20,
24 die van Pergamus en Thyatire berispt, wijl zij kettersche
leeringen en heidensche gruwelen dulden. Cf. Meyer, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre
des <abbr title="Neuen Testaments">N. T.</abbr> von der Kirchenzucht</span>, Zeits. f. kirchl. Wiss. u. kirchl.
Leben 1881.</p>

<p>Deze leer der H. Schrift is het zuiverst in de tuchtoefening
der Gereformeerde kerken toegepast. Volgens haar toch zijn
1º geen onpersoonlijke dingen, geschriften, gebouwen, landen,
maar altijd personen het object; en geen menschen in het
algemeen, want die buiten zijn, oordeelt God, 1 Cor. 5:10, geen
gestorvenen, geen klasse of groep van menschen, maar altijd
bepaalde, individueele personen, die of alleen door doop, of ook
door belijdenis leden der gemeente zijn. 2º Oorzaak der tucht
zijn niet allerlei zwakheden die in geloovigen vallen, ook niet
zulke schrikkelijke zonden, welke de christelijke overheid straft,
<span class="pagenum" id="Page_175">[175]</span>
hoewel de kerk dan volgt en haar tucht niet overbodig is, Calv.
Inst. IV 11, 3. Bucanus 539, maar zulke zonden, die in het
midden der gemeente ergernis wekken en door de overheid niet
of zeer zacht worden gestraft, Mastricht, Theol. VII 6, 8. 3º Bij
deze zonden, op welke de kerkelijke tucht van toepassing is, moet
tusschen verborgene en openbare zonden onderscheiden worden.
De eerste worden behandeld naar den regel van Mt. 18, en
krijgen eerst het karakter van openbare zonden, als particuliere
vermaningen niet baten en dus de gansche gemeente, of hare
vertegenwoordiging in den kerkeraad erin gemoeid wordt. 4º Bij
deze door hardnekkigheid openbaar geworden en bij de van huis
uit door haar karakter (bijv. moord, overspel) openbare zonden
is de procedure aldus: zoodra de overtreder oprechte boetvaardigheid
toont, houdt alle kerkelijke tucht in engeren zin op.
Het avondmaal mag dan nog onthouden worden, opdat de ergernis
uit de gemeente worde weggenomen en de oprechtheid der schuldbelijdenis
aan het licht trede; maar van tucht is geen sprake
meer. Wie zijn zonde belijdt, vindt bij God en dus ook bij zijne
gemeente barmhartigheid. De tucht, die tot afsnijding leidt, vangt
altijd eerst aan na gebleken onboetvaardigheid en hardnekkigheid.
Opdat de gemeente hiervan ten volle overtuigd zij en niet lichtvaardig
tot het wegdoen van den booze uit haar midden overga,
begint de kerkeraad met vermaningen. Als de overtreder zich
hiertegen verhardt, volgt eerst met onthouding van het avondmaal
de bekendmaking van de zonde zonder den naam van den zondaar
in het midden der gemeente; daarna de bekendmaking van de
zonde met den naam van den zondaar, doch niet dan na een
welgegrond advies van de classis; vervolgens de bekendmaking
dat hij, indien hij blijft volharden, zal afgesneden worden; en
eindelijk de afsnijding zelve met het formulier van den ban. De
tijd, die tusschen al deze vermaningen en tuchtmaatregelen verloopen
moet, is niet vast te stellen, wijl hij met den aard van
de zonde, het gedrag van den overtreder, de ergernis in en buiten
de gemeente in verband staat. 5º De straffen, die de kerk hierbij
toepast, zijn zuiver geestelijk. Zij bestaan niet en mogen niet
bestaan in geldboete, lichamelijke kastijding, brandmerk, pijniging,
gevangenis, eerloosheid, verbanning, doodstraf enz., gelijk Rome
beweert, noch ook in ontbinding van familie-, burgerlijke, staatkundige
betrekkingen, gelijk de Anabaptisten leerden; evenmin
<span class="pagenum" id="Page_176">[176]</span>
in uitsluiting uit de openbare godsdienstoefeningen, gelijk de
christelijke kerk in den eersten tijd dit toepaste. Want de wapenen
der gemeente zijn niet vleeschelijk maar geestelijk en
daarom krachtig voor God, 2 Cor. 10:4. Maar de tucht der
gemeente is eene ernstige beproeving, of iemand, die zich misdroeg
en tegen alle vermaning zich verhardt, nog als een broeder
kan en mag beschouwd worden. De excommunicatie is daarom
ten slotte niets anders maar ook niets minder dan een opzeggen
van den broederlijken omgang en de broederlijke gemeenschap;
een zich onttrekken der gemeente; een eindelijk, met smart loslaten
van dengene, die zich als een broeder voordeed maar geen
broeder bleek te zijn. Zij is geen overgave aan den Satan, wat
in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> alleen als eene apostolische daad voorkomt, geen
verdoemenis of vervloeking, geen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναθεμα</span>, dat in het N. Test.
nooit, ook niet in Rom. 9:3, van de kerkelijke tucht gebezigd
wordt, cf. Cremer s. v., maar alleen en toch ook niet minder
dan eene plechtige verklaring der gemeente in Jezus’ naam, dat
de zondaar openbaar is geworden als niet zijnde een oprecht
broeder in Christus, en dus een hem stellen buiten de gemeente
en hare gemeenschap, opdat God alleen over hem oordeele.
6<sup>o</sup> De excommunicatie is een uiterste remedie, opdat de verwijderde
uit den broederlijken omgang tot inkeer kome. Zelfs de
apostolische overgave aan den Satan had nog deze beteekenis,
1 Cor. 5:5, 1 Tim. 1:20. Al mag de gemeente den uitgeworpene
ook als een heiden en tollenaar beschouwen, omdat zij alle moeite
aan hem, zonder vrucht, heeft ten koste gelegd; al moest zij hem
uitwerpen, om zelve geen gemeenschap aan zijne zonden te hebben,
1 Cor. 5:6, 7, 11:30; toch blijft de hope bestaan, dat hij nog
een broeder zij, die door vermaning van zijne dwaling zal terecht
gebracht worden, 2 Thess. 3:14. 7<sup>o</sup> Daarom blijft wederopneming
in de gemeente altijd weer mogelijk, Mt. 16:18, 18:18,
Joh. 20:23, 2 Cor. 2:5-10; maar daarbij is dan voorafgaande
openbare belijdenis noodig, die in alle andere gevallen slechts
met alle voorzichtigheid en naar het oordeel van den ganschen
kerkeraad geeischt mag worden. Cf. Calvijn, Inst. IV 12. Ursinus,
Explic. Cat. qu. 83-85. Zanchius, Op. IV 736. Polanus, Syst.
Theol. p. 544. Martyr, Loci 411. Junius, Theses Theol. 47.
Bucanus, Instit. theol. 531. Heidegger II p. 600. Synopsis pur.
theol. disp. 48. Voetius, Pol. IV 770-982. Mastricht, Theol.
<span class="pagenum" id="Page_177">[177]</span>
VII c. 6. Moor VI 400-422. M. Vitringa IX 1 p. 498-573 enz.
Uit den nieuweren tijd: Scheele, <span lang="de" xml:lang="de">Die Kirchenzucht</span> 1852. Fabri,
<span lang="de" xml:lang="de">Kirchenzucht im Sinne und Geiste des Evang.</span> 1854. Art.
<span lang="de" xml:lang="de">Bann, Kirchenzucht, Schlüsselgewalt, Gerichtsbarkeit</span> in Herzog. Müller,
Dogm. Abh. 496 f. Vilmar, <span lang="de" xml:lang="de">Von der christl. Kirchenzucht</span> 1872.
Id. <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenzucht u. Lehrzucht</span> 1877.</p>

<p id="lmn_49-10" class="sep1">10. In de derde plaats is Christus ook priester en oefent dit
ambt nog altijd van uit den hemel in zijne gemeente door voorbede
en zegening uit. <a id="ct_618"></a>Gelijk Hij als profeet de zijnen leert en
als koning hen regeert, zoo bewijst Hij hun als priester den
rijkdom zijner barmhartigheid. Toen Hij op aarde was, omging
Hij de steden en vlekken, niet alleen leerende in de synagogen
en predikende het evangelie des koninkrijks, maar ook genezende
alle ziekte en alle kwale onder het volk, Mt. 9:35. En dit was
geen bijkomstige en toevallige werkzaamheid maar een hoofdbestanddeel
van het werk, dat de Vader Hem opgedragen had
om te doen, Mt. 8:17, Joh. 5:36, 9:3, 4 enz. De volheid
van zijn macht en de rijkdom zijner barmhartigheid werd erin
openbaar; de werken van zonde en Satan werden er door verbroken;
de gevolgen der zonde in de physische wereld werden
er aanvankelijk door weggenomen; zij liepen uit en ontvingen
hun zegel en voleinding in de opstanding, die de overwinning
van den dood en het beginsel der vernieuwing aller dingen was.
Als Hij dan ook zijne discipelen uitzendt, geeft Hij hun niet
alleen den last, om het evangelie te prediken, maar even stellig
en nadrukkelijk, om de onreine geesten uit te werpen en om alle
ziekte en alle kwale te genezen, Mt. 10:1, 8, Mk. 3:15,
Luk. 9:1, 2, 10:9, 17. De discipelen volbrachten dien last,
niet alleen tijdens Jezus’ verblijf op aarde maar ook na zijne
hemelvaart, Hd. 5:16, 8:7 enz. Zelfs werden er naar Jezus’
eigen belofte, Mk. 16:17, 18 in den eersten tijd aan de geloovigen
vele buitengewone gaven van gezondmaking en werkingen
van krachten geschonken, Hd. 2:44, 45, 4:35, Rom. 12:7, 8,
1 Cor. 12:28. Gelijk het echter ging met de gaven der
leer en de gaven der regeering, zoo ging het ook met die der
barmhartigheid. De buitengewone toestand der kerk werd allengs
normaal. En al werden de gaven niet onderdrukt of vernietigd,
zij werden toch langzamerhand meer en meer verbonden
<span class="pagenum" id="Page_178">[178]</span>
met het ambt. De leer werd aan den didaskalos, de regeering
aan den presbyter en evenzoo de dienst der barmhartigheid aan
den diaken opgedragen, Hand. 6. En de gaven zelve schoon
gaven des H. Geestes blijvende, kregen een meer eenvoudig en
gewoon karakter. Rome beweert wel, dat de wonderkracht bij
haar voortduurt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 270, maar schooner dan die wonderen,
waarop zij zich beroemt, zijn de werken der barmhartigheid, die
van haar geloof en liefde een krachtig getuigenis afleggen. Want
toen het diakonaat in de christelijke kerk langzamerhand geheel
van karakter veranderde, heeft de schat van liefde en barmhartigheid,
dien Christus in zijne gemeente uitstort, in private
weldadigheid zich rijk geopenbaard. Al laat de regeling van den
dienst der barmhartigheid in Rome veel te wenschen over, toch
neemt zij in werken der liefde onder de christelijke kerken de
eerste plaats in. Want wel heeft de Gereformeerde kerk het
ambt van diaken hersteld, maar zij heeft zijn plaats en dienst
niet behoorlijk geregeld en zijne werkzaamheid niet tot ontwikkeling
gebracht. Deze ontwikkeling, waartoe de nood der tijden
tegenwoordig dringt, kan in hoofdzaak niet anders dan in deze
richting geschieden: 1<sup>o</sup> dat het ambt van diaken meer dan tot
dusver geëerd worde als een zelfstandig orgaan van de priesterlijke
barmhartigheid van Christus, 2<sup>o</sup> dat de liefde en de barmhartigheid
als de christelijke deugden bij uitnemendheid worden erkend en
beoefend, 3<sup>o</sup> dat aan diakenen opgedragen wordt, om alle leden der
gemeente, inzonderheid de vermogende, in den naam van Christus
te bewegen tot barmhartigheid, en voor de zonde der gierigheid, die
een wortel is van alle kwaad, te waarschuwen en te behoeden, 4<sup>o</sup> dat
het diakonaat de private weldadigheid niet doode, maar opwekke,
regele en leide, 5<sup>o</sup> dat de dragers van dit ambt, zoo noodig,
in groote gemeenten zich bedienen van de hulp van diakonessen,
op dezelfde wijze als de beide andere ambten gebruik maken
van catechiseermeesters en ziekentroosters, 6<sup>o</sup> dat zij hunne gaven
uitdeelen, in Christus’ naam, als van de tafelen des Heeren
genomen, waarop zij door de gemeente neergelegd en aan Christus
zelven geschonken zijn, Mt. 25:40, 7<sup>o</sup> dat zij hunne hulp uitstrekken
tot alle armen, kranken, vreemdelingen, gevangenen,
idioten, krankzinnigen, weduwen, weezen, in één woord tot alle
ellendigen en nooddruftigen, die er zijn in het midden der gemeente,
en hen in hun lijden tegemoet komen met woord en
<span class="pagenum" id="Page_179">[179]</span>
met daad, 8<sup>o</sup> dat de dienst der barmhartigheid veel breeder plaats
verkrijge op de agenda van alle kerkelijke vergaderingen dan tot
dusver het geval is, 9<sup>o</sup> dat de diakenen met leeraren en ouderlingen
tot de meerdere vergaderingen der kerken worden afgevaardigd
en in alle zaken, rakende den dienst der barmhartigheid,
keurstem verkrijgen, 10<sup>o</sup> dat op deze vergaderingen de dienst der
barmhartigheid naar algemeene beginselen geregeld worde, behoudens
het verschil van gemeentelijke toestanden; voor generale
behoeften gemeenschappelijk worde ter hand genomen, en van de
plaatselijke gemeente tot ondersteuning van andere kerken, en
voorts ook tot hulpbetoon aan arme, verdrukte geloofsgenooten
in den vreemde worde uitgebreid, en 11<sup>o</sup> dat deze diakonale
arbeid in zijne zelfstandigheid gehandhaafd blijve en niet onderga
in of vermengd worde met het werk der <span lang="de" xml:lang="de">inneren Mission</span>, of ook
met de staatsarmenzorg, die een geheel ander karakter dragen.
Cf. Calvijn, Inst. IV 3, 9. Musculus, Loci Comm. 425. Bullinger,
Huysboeck V 3. Zanchius, Op. IV 765. Junius, Op. I 1566. Bucanus,
Inst. 494. Voetius, III 496-513. M. Vitringa IX 272-296.
G. Uhlhorn, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Liebesthätigkeit</span>, Stuttgart 1882-’90.
Bonwetsch, <span lang="de" xml:lang="de">das Amt der Diakonie in der alten Kirche</span>, 1890.
Seesemann, <span lang="de" xml:lang="de">Das Amt der Diakonissen in der alten Kirche</span>, 1891.
Schäfer, <span lang="de" xml:lang="de">Diakonik</span> in <span lang="de" xml:lang="de">Zöcklers Handb. der theol.
Wiss.</span> III 538-572. Achelis, Prakt. Theol. II 324-451. Wurster, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre
v. d. inneren Mission</span>, Berlin 1895. Kuyper, Enc. III 535-545.</p>

<p id="lmn_49-11" class="sep1">11. Deze macht, door Christus aan zijne gemeente geschonken,
komt in de plaatselijke kerk saam in den kerkeraad. Elke
plaatselijke kerk is volgens het N. Test. zelfstandig, eene ecclesia
completa, en draagt daarom evengoed als de kerk in haar geheel
den naam van tempel Gods, 1 Cor. 3:16, 17, 2 Cor. 6:16,
bruid, 2 Cor. 11:2, of lichaam van Christus, 1 Cor. 12:27.
De geloovigen staan niet op zichzelf maar vormen eene eenheid,
en zoo ook blijven de ambtsdragers in eene plaatselijke kerk niet
los naast elkander staan maar sluiten zich tot een raad der kerk
aaneen. Sporen daarvan zijn er reeds in het N. Test. In Jeruzalem
kwamen de geloovigen, nadat zij door den doop der gemeente
waren ingelijfd, van tijd tot tijd saam, volhardende in de leer
der apostelen, in de gemeenschap, in de breking des broods, in
de gebeden, Hd. 1:14, 2:41v., 5:12 enz.; en stonden zij onder
<span class="pagenum" id="Page_180">[180]</span>
leiding van het college der apostelen, die spoedig daarin door
de presbyters werden bijgestaan, Hd. 6:2, 15:2, 6, 22. Allerlei
omstandigheden, de gaven des H. Geestes, inzonderheid die van
didaskalie, profetie en glossolalie, de samenkomsten der geloovigen,
de bediening van woord en sacrament, de inzameling der
collecten, de verzorging der armen enz., maakten leiding en
regeling en daarbij ook raad en overleg vanzelf noodzakelijk.
Eerst voorzagen de apostelen zooveel mogelijk in al die behoeften,
namen maatregelen en maakten bepalingen, Hd. 15:28v., 1 Cor.
11:4-6, 34, 14:27v., 16:1, 1 Tim. 3 enz. Want alles moest
in de gemeente van Christus betamelijk en met orde, in vrede
en tot stichting geschieden, 1 Cor. 14:26, 33, 40. <a id="ct_364"></a>Maar toen
het ambt van ouderlingen was ingesteld, werden dezen met de
leiding en regeering der gemeente belast; en dezen vormden
onderling al spoedig een college, <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτηριον</span>, 1 Tim. 4:14.
Onder de leiding van zulk een college genoot de gemeente echter
in de eerste tijden eene groote mate van zelfstandigheid, zij werd
bij gewichtige zaken geregeld geraadpleegd. In Hd. 1 komen de
discipelen saam tot het kiezen van een apostel; in Hd. 6 kiest
de gemeente de diakenen; <a id="ct_51"></a>in Hd. 15 woont zij de vergadering
van apostelen en ouderlingen bij; in 1 Cor. 5 oefent zij de
tucht uit. <a id="ct_736"></a>De eerste synoden waren samenkomsten der plaatselijke
kerk. Maar ook de plaatselijke kerken alle te zamen vormen
eene eenheid. Zij dragen ook alle saam den enkelvoudigen naam
van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>; zij staan allen onder de apostelen, wien de leiding
en regeering der gansche kerk is opgedragen; zij zijn met elkander
één in Christus, één dus in leer, in geloof, in doop, in liefde,
zij groeten elkander, Rom. 16:16, 1 Cor. 16:20, 2 Cor. 13:12,
dienen elkander met gaven der liefde, Rom. 15:26, 1 Cor. 16:1,
2 Cor. 8:1, 4, 9:1, Gal. 2:10, en laten elkander de brieven
lezen, die zij ontvangen van de apostelen, Col. 4:16. Het lag
dus in den aard der zaak, dat deze gemeenten, die geestelijk één
waren, eventueel met elkander zouden beraadslagen over zaken
van algemeen belang. Het eerste voorbeeld komt daarvan voor
in Hd. 15, naar aanleiding van de vraag, of de Heidenen zalig
konden worden zonder besnijdenis. De gemeente van Antiochië
zond Paulus en Barnabas en eenige anderen naar Jeruzalem, om
over dit belangrijk vraagstuk met de apostelen en ouderlingen
aldaar van gedachten te wisselen en tot eenstemmigheid te komen.
<span class="pagenum" id="Page_181">[181]</span>
De apostelen en ouderlingen hielden daarom met deze afgevaardigden
van Antiochië eene vergadering, 15:6, die misschien ook
door de gemeente bijgewoond werd, 15:12, 22 (in vers 25 moet
echter <span lang="grc" xml:lang="grc">και οἱ</span> vóór <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀδελφοι</span>
waarschijnlijk wegvallen). Na veel <span lang="grc" xml:lang="grc">ζητησις</span>, onderzoek,
redetwist, werd niet maar een advies gegeven,
doch in den H. Geest eene beslissing genomen, die de broederen
in Antiochië, Syrië en Cilicië bond, per brief hun meegedeeld
en door Judas en Silas nog mondeling, in eene vergadering der
gemeente, toegelicht werd, Hd. 15:22-31. Al deze vergaderingen,
waarvan het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> bericht, waren vergaderingen der
plaatselijke gemeente, slechts in Hd. 15 door afgevaardigden
van elders bijgewoond. Deze gewoonte werd later, ook reeds in
de tweede eeuw nagevolgd. Bij gewichtige aangelegenheden, zooals
benoeming en afzetting van een bisschop, excommunicatie, absolutie
van doodzonden enz., gaf niet alleen het presbyterium zijn
leiding maar ook de gemeente hare toestemming. Cyprianus zegt
nog, dat hij van het begin van zijn episcopaat af niets deed
zonder den raad van zijn presbyterium en de toestemming der
gemeente, Ep. 14, 4. <a id="ct_738"></a>Op de synoden der tweede en derde eeuw
zijn daarom niet alleen bisschoppen maar ook presbyters, diakenen
en gewone gemeenteleden tegenwoordig. Zelfs het concilie van
Nicea werd, behalve door bisschoppen, ook door presbyters,
diakenen en leden bijgewoond, die aan de debatten deelnamen.
En de afgevaardigden, die op gemeentevergaderingen uit naburige
gemeenten werden uitgenoodigd, waren in den eersten tijd volstrekt
niet alleen bisschoppen maar ook wel presbyters, diakenen
of andere leden der gemeente. Maar de ontwikkeling der hierarchische
idee bracht mede, dat de toestemming der gemeente
steeds minder gevraagd werd, dat presbyters en diakenen van
de gemeente werden losgemaakt en in raadgevers en helpers van
den bisschop veranderd, en dat de synoden langzamerhand alleen
door bisschoppen gehouden werden. Voorts waren in de tweede
en derde eeuw alle gemeentevergaderingen, bijgewoond door
afgevaardigden van naburige gemeenten, gelijk in rang; er was
nog geen hierarchie van kerkelijke vergaderingen, er waren nog
geen provinciale, metropolitane, oecumenische conciliën; alle
vergaderingen der kerken hadden plaats in den naam van Christus,
maakten besluiten in den H. Geest, en golden voor de gansche
Christenheid (<span lang="la" xml:lang="la">concilium universale, catholicum</span>). Maar ook daarin
<span class="pagenum" id="Page_182">[182]</span>
kwam verandering. Reeds in de derde eeuw zijn er hier en daar
bepaald provinciale synoden, d. i. vergaderingen van bisschoppen
in eene bepaalde provincie gehouden. In de vierde eeuw kwamen
er, tengevolge van de groote twisten, die de kerk verdeelde,
synoden van bisschoppen uit verschillende provinciën bij. En het
concilie van Nicea, ofschoon volstrekt geen vertegenwoordiging
van de gansche Christenheid, wijl het maar door enkele bisschoppen
uit het Westen werd bijgewoond, was toch door den
keizer van alle kanten saamgeroepen. <a id="ct_545"></a>Zoo kwam er allengs eene
rangordening van provinciale, nationale, patriarchale, oecumenische
conciliën, Sohm, Kirchenrecht 247-344. Maar het karakteristieke
kenmerk van een oecumenisch concilie is moeilijk aan te wijzen.
Het kan niet daarin liggen, dat het door den paus is saamgeroepen,
want van de vierde tot de tiende eeuw werd het geconvoceerd
door den keizer; noch ook in de algemeene geldigheid
en de groote beteekenis zijner besluiten, want dikwijls zijn de
canones van oecumenische conciliën verworpen en die van provinciale
synoden aangenomen; noch ook daarin, dat een oecumenisch
concilie de gansche Christenheid vertegenwoordigt, want dit is
lang niet altijd met de dusgenaamde conciliën het geval geweest.
Tegen het einde der Middeleeuwen is wel de theorie opgekomen,
dat een concilie dan alleen oecumenisch en onfeilbaar was, wanneer
het bestond uit afgevaardigden van alle kerken. Maar deze
theorie was van revolutionairen oorsprong, leidde in de practijk
tot allerlei moeilijkheden en werd door Rome ook nooit geaccepteerd.
Voor Rome is een concilie alleen oecumenisch, wanneer
zijne besluiten door den paus zijn goedgekeurd en daardoor een
onfeilbaar, de gansche Christenheid bindend karakter verkrijgen,
Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de conciliis et ecclesia</span> lib. I II. Heinrich, Dogm.
II 476 f. Scheeben, Dogm. I 230 f. Vering, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span>
613 f. enz.</p>

<p>In de Protestantsche kerken is het synodale kerkregiment het
eerst op Franschen bodem tot ontwikkeling gekomen. In de
Luthersche kerk kwamen wel synoden voort, maar deze bestonden
alleen in samenkomsten van pastores. Zwingli stelde in 1528 te
Zurich synoden in, die door den raad werden saamgeroepen, uit
de predikanten van stad en land en enkele leden van den raad
bestonden en vooral klachten tegen leer en leven van de predikanten
moesten overwegen, Mörikofer, Ulr. Zwingli, Leipzig 1869
<span class="pagenum" id="Page_183">[183]</span>
II 118 f. Calvijn bepaalde evenzoo in de <span lang="fr" xml:lang="fr">Ordonnances ecclesiastiques</span>,
dat de predikanten alle drie maanden moesten samenkomen,
om op elkanders leer en leven toe te zien en voerde bovendien
1546 een jaarlijksche visitatie in, Kampschulte, Joh. Calvin I
408. Franz Lambert ontwierp 1526 voor Hessen een kerkenorde,
waarin zoowel gemeentevergaderingen als synoden, bestaande uit
de predikanten en door de gemeenten benoemde afgevaardigden,
waren opgenomen, maar deze kerkenorde trad niet in werking,
Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. d. Presb. n. Syn. Verf.</span> 14 f. Eene synodale
kerkregeering kwam er eerst in Frankrijk, waar de kerken zich
sterk uitbreidden en door behoefte aan eenheid den 26<sup>en</sup> Mei 1559
voor het eerst in synode te Parijs samenkwamen en zich in eene
gemeenschappelijke belijdenis en kerkenorde vereenigden, Lechler
ib. 69. Opmerkelijk is daarbij, dat de generale synode het eerst
is ontstaan, dat deze de provinciale synoden invoerde en dat later,
in 1572, tusschen deze en de kerkeraden nog de classis ingeschoven
werd, ib. 81, cf. evenzoo in Schotland 97. Zulk een
synodale kerkregeering werd dan later ook in andere Geref.
kerken ingevoerd, in Polen, Boheme, Hongarije, Duitschland,
Nederland, Schotland, Engeland, Amerika enz. Maar er kwam
spoedig van twee kanten oppositie tegen. <a id="ct_647"></a>De Remonstranten, zich
aansluitende bij Zwingli en Erastus, kenden de kerkelijke macht
aan de overheid toe en leidden daaruit af, dat synoden wel geoorloofd
maar niet geboden en voor het zijn of welzijn der kerk
niet noodig waren, en dat, wanneer zij gehouden werden, het
recht tot samenroeping, tot afvaardiging, tot het vaststellen der
agenda, tot presideering aan de overheid toekwam, Uitenbogaert,
Tractaat van ’t ampt ende auctoriteit enz. 1610 bl. 107v. cf.
Limborch, Theol. Chr. VII 19. <a id="ct_414"></a>En de Independenten gingen onder
invloed der anabaptistische dwaling nog verder, hielden elke groep
van geloovigen voor independent, en verwierpen alle bindend
classicaal of synodaal verband, Robinson bij Kist en Roijaards,
Ned. Arch. voor Kerk. Gesch. VIII 1848 bl. 371v. Neal, Historie
der rechtz. Puriteinen II 1 bl. 96. De gronden, die tegen de
synodale kerkregeering kunnen worden ingebracht, zijn ook inderdaad
niet van gewicht ontbloot. Immers zijn de plaatselijke
kerken in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> alle volkomen zelfstandig ten opzichte van
elkander; van een wettelijk, bindend classicaal of synodaal verband
is er met geen woord sprake. Zoodanig verband schijnt
<span class="pagenum" id="Page_184">[184]</span>
ook met de zelfstandigheid der plaatselijke kerken geheel in
strijd te zijn, omdat het vergaderingen invoert, die boven de
plaatselijke kerken staan en met gezag tegenover deze optreden,
en alzoo in de kerk van Christus wederom eene ongeoorloofde
hierarchie en tirannie invoert. En daarbij komt dan nog, dat de
geschiedenis der synoden van hare nuttigheid niet altijd een
gunstig getuigenis aflegt, en ze dikwerf doet voorkomen als oorzaak
van allerlei twist en verdeeldheid, zoodat Gregorius Naz.
reeds zeggen kon, <span lang="grc" xml:lang="grc">μηδεμιας συνοδου τελος εἰδον χρηστον</span>; en
het spreekwoord niet ten onrechte luidt: <span lang="la" xml:lang="la">omne concilium parit
bellum</span>. Maar daartegenover stellen toch andere overwegingen de
noodzakelijkheid en nuttigheid der synoden duidelijk in het licht.
1<sup>o</sup> In het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is er nog geen classicaal of synodaal verband
der kerken, maar er was daar ook toen nog geen behoefte aan,
wijl de apostelen zelven leefden, de gemeenten met raad bijstonden
en ze ook door evangelisten als hunne plaatsvervangers
verzorgden. 2º De gemeenten waren ook toen reeds op allerlei
wijze door geestelijke banden aan elkander verbonden, en kregen
het recht, niet alleen om zelve te vergaderen, maar ook om naar
andere gemeenten afgevaardigden te zenden en daar beslissing in
zekere geschillen te vragen; Hd. 1, 6, 15, 21 toonen, dat synoden
in gansch algemeenen zin zijn <span lang="la" xml:lang="la">juris divini permissivi</span>. 3º Synoden
zijn niet beslist <span lang="la" xml:lang="la">ad esse ecclesiae</span> noodzakelijk en zijn ook niet
bepaald door Gods Woord bevolen, maar zij zijn geoorloofd en
<span lang="la" xml:lang="la">ad bene esse ecclesiae</span> noodzakelijk. 4º De noodzakelijkheid ligt
daarin, dat de eenheid van leer, tucht en cultus, waartoe de
gemeente geroepen is; de orde, vrede en liefde, die zij te bewaren
heeft; en de gemeenschappelijke belangen, die haar zijn opgedragen
(zooals opleiding, roeping, zending van dienaren; missie
onder de Heidenen; ondersteuning van hulpbehoevende kerken enz.)
niet anders dan door middel van synoden tot hun recht kunnen
komen. 5º Synoden zijn geen voetstuk voor maar eene ondermijning
van alle hierarchie; zij handhaven de zelfstandigheid der plaatselijke
kerken en bewaren haar voor verwarring, verdeeldheid,
hierarchie van den pastor, overheersching van enkele leden; zij
bevestigen de vrijheid der enkele leden, door hun een steun te
geven in het verband met andere kerken en beroep op meerdere
vergaderingen toe te staan. 6º Ook zijn zij geen oorzaak van
verdeeldheid en twist, maar een middel, om geschillen, die er
<span class="pagenum" id="Page_185">[185]</span>
in de kerk hier op aarde altijd weer over leer, tucht, dienst
oprijzen, op eene vreedzame wijze, door nauwkeurig onderzoek
en ampele bespreking tot beslissing te brengen. 7<sup>o</sup> Opdat zij aan
haar doel beantwoorden, behooren synoden altijd vergaderingen
van kerken te zijn, wier leden (pastores, presbyters, diakenen of
gewone leden) afgevaardigden van kerken zijn en aan lastbrieven
van kerken gebonden, die door de kerken zelve en niet door
overheid, paus enz. saamgeroepen en door kerkelijke daartoe
gekozen personen geleid worden, en die vrij en zelfstandig,
zonder inmenging der overheid, over kerkelijke zaken oordeelen
en besluiten. 8<sup>o</sup> De kerkelijke vergaderingen (plaatselijke, classicale,
provinciale, generale, oecum.) zijn niet wezenlijk van
elkander verschillend. De eene vergadering is niet per se hooger,
gewichtiger, minder aan dwaling blootgesteld of meer van de
leiding des H. Geestes verzekerd dan de andere. Want elke kerk
en elke groep van kerken is zelfstandig tegenover de andere; en
alle zijn zij in dezelfde mate gebonden aan het Woord en de
belofte des Geestes deelachtig. In de kerkelijke vergaderingen
komen geen volksvertegenwoordigers maar kerkelijke ambtsdragers
saam, die van Christus’ wege tot regeering zijner kerk geroepen
zijn. Zij zijn dus onderscheiden, niet door andersoortige of hoogere
maar alleen door meerdere macht, die er samengebracht wordt
en over wijder gebied zich uitstrekt. 9<sup>o</sup> Het gezag van alle kerkelijke
vergaderingen is geen ander dan van de kerken zelve;
het is onderworpen aan het Woord van Christus. Christus is de
eenige, die in de kerken en in hare verschillende vergaderingen
gezag heeft; zijn Woord alleen beslist; wat den H. Geest in en
door de leden goeddunkt, dat alleen is bondig in de kerk van
Christus. Maar ook deze hare naar Gods Woord en in den
H. Geest genomen besluiten kan de kerk niet anders handhaven
dan door zedelijke middelen. Zij heeft geen heerschende, dwingende
maar alleen eene dienende macht. Cf. Calvijn, Inst. IV c. 9.
Polanus, Synt. 541. Bullinger, Van de Conciliën, Dordr. 1611.
Martyr, Loci Comm. 407. Junius, Op. II 1029. Theses Salmur.
III 505. Amyraut, <span lang="fr" xml:lang="fr">Du gouvernement de l’Eglise contre ceux
qui <ins id="cor_14" title="venlent">veulent</ins> abolir l’usage et l’autorité des synodes</span>, Saumur 1653.
Heidegger, Corp. Theol. II 613. Turretinus, Theol. El. XVIII
qu. 33. Synopsis pur. theol. disp. 49. Voetius, Pol. Eccl. IV
114-272. Redevoering van C. Vitringa over de Synoden enz.,
<span class="pagenum" id="Page_186">[186]</span>
uit het latijn door S. H. van Idsinga, Harl. 1741. Moor VI
439-461. M. Vitringa IX 1 p. 574-653. Ch. Hodge, <span lang="en" xml:lang="en">Discussions
on Church polity</span>, New-York 1878 p. 364-456. Karl
Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Die neut. Lehre v. h. Amte</span> 1857 S. 254-275. Stahl,
<span lang="de" xml:lang="de">Die Kirchenverfassung u. s. w.</span> 332 f.</p>

<p id="lmn_49-12" class="sep1">12. Zoo staat de kerk met een eigen oorsprong, wezen, werkzaamheid
en doel in het midden der wereld. Zij is in elk opzicht
van die wereld onderscheiden, maar staat er toch nooit gescheiden
naast. Wel hebben verschillende richtingen in de Christenheid
kerk en wereld in eene volstrekte, ethische tegenstelling tegenover
elkander geplaatst, en schepping en herschepping met zonde en
genade vereenzelvigd. Maar deze richtingen, hoe machtig zij nu
en dan ook geweest zijn, hebben toch nooit de geschiedenis van
het Christendom beheerscht, en konden altijd slechts naast de
kerken een sectarisch leven leiden. <a id="ct_526"></a>Afgezien van deze richtingen,
zijn er maar twee wijzen, waarop principieel de verhouding van
kerk en wereld bepaald kan worden, de Roomsche en de Protestantsche,
de supranatureele en de ethische. Rome beschouwt het
natuurlijke niet als zondig gelijk het <a id="ct_196"></a>Anabaptisme en komt niet
tot mijding en scheiding, maar leert wel, dat het natuurlijke
van lager orde is, licht oorzaak van zonde wordt en daarom den
teugel van het bovennatuurlijke behoeft. Gelijk het beeld Gods
als een <span lang="la" xml:lang="la">donum supernaturale</span> aan den natuurlijken mensch werd
toegevoegd, zoo komt van boven mechanisch de genade aan de
natuur, de kerk aan de wereld, de hoogere aan de lagere moraal
toe; wie naar het ideaal van Rome wil leven, moet asceet worden,
het natuurlijke onderdrukken en zich geheel aan de religie wijden;
wie dat niet kan, krijgt voor het natuurlijke de noodige speelruimte,
en vindt in het bovennatuurlijke de grens, die deze bepaalt.
Gansch anders was de verhouding, welke het Protestantisme
aannam tusschen kerk en wereld. Het verving de quantitatieve,
supranaturalistische tegenstelling door de ethische. Het natuurlijke
was niet van lager orde maar was in zijn soort even goed en
rein als het bovennatuurlijke, want het was geschapen door dienzelfden
God, die in de herschepping zich openbaarde als Vader
van den Heere Jezus Christus. Alleen was het door de zonde
bedorven en moest daarom door de genade van Christus verzoend
en vernieuwd worden. De genade dient dus hier niet, om het
<span class="pagenum" id="Page_187">[187]</span>
natuurlijke te mijden, te onderdrukken, te dooden, maar juist
om het van zijne zondige bedorvenheid te bevrijden, en weer echt
natuurlijk te doen zijn. <a id="ct_489"></a>Het is waar, dat <a id="ct_141"></a>Luther bij de toepassing
dezer beginselen halverwege is blijven staan, het natuurlijke
ongemoeid heeft gelaten en het Christendom al te zeer tot het
ethisch-religieuse terrein beperkt heeft. Maar Calvijn, de man
van de daad, die na Luther kwam en daarom aan Luther zich
spiegelen kon, zette het werk der reformatie voort en trachtte
heel het leven door het Christendom te hervormen. Mijding is
het woord der Anabaptisten; ascese dat der Roomschen; vernieuwing
en heiliging dat van den Protestantschen, bepaaldelijk
van den Gereformeerden Christen. Deze laatste beschouwing is
zonder twijfel de rijkste en schoonste. Immers is er maar één
God in schepping en herschepping beide. De God der schepping,
van het Oude Testament, is geen lagere God dan die van de
herschepping, dan de Vader van Christus, dan de God des N.
Verbonds. Christus, de middelaar des N. Verbonds, is ook degene,
door wien God alle dingen geschapen heeft. En de H. Geest,
die auteur is van wedergeboorte en heiligmaking, is dezelfde, die
in den beginne zweefde over de wateren en de hemelen heeft
versierd. Schepping en herschepping kunnen dus niet als lager
en hooger tegenover <ins id="cor_45">title="elkandar">elkander</ins> staan. Zij zijn beide goed en rein,
beide heerlijke werken van den éénen en drieëenigen God. Voorts
heeft de zonde, die in de wereld is ingekomen, wel alles, niet
alleen het geestelijke, het ethisch-religieuse leven maar ook al
het natuurlijke, het lichaam, het huisgezin, de maatschappij, de
gansche wereld bedorven. Maar zij is toch geen substantie, geen
materia, doch forma, en dus niet met het geschapene identisch,
maar in en aan het geschapene wonend en daarvan altijd door
<a id="ct_367"></a>de genade Gods los te maken en te verwijderen. Substantieel en
materieel is de schepping na den val dezelfde als vóór dien tijd;
zij blijft een werk Gods, en als zoodanig te eeren en te prijzen.
Tot herwinning van die gevallen wereld brengt God nu wel de
krachten der genade in die schepping in. Maar ook die genade
is geen substantie of materia, opgesloten in woord of sacrament
en uitgedeeld door den priester, maar zij is eene vernieuwende,
herscheppende kracht. Zij is niet per se bovennatuurlijk, maar
zij draagt dat karakter alleen vanwege de zonde, en draagt het
dus in zekeren zin toevallig en tijdelijk, om de schepping te
<span class="pagenum" id="Page_188">[188]</span>
herstellen. <a id="ct_397"></a>Deze genade wordt in tweeërlei vorm uitgedeeld, als
algemeene genade ter beteugeling, als bijzondere genade ter vernieuwing.
Beide hebben haar eenheid in Christus, die koning in
het <span lang="la" xml:lang="la">regnum potentiae</span> en <span lang="la" xml:lang="la">gratiae</span> is;
beide zijn tegen de zonde gericht; beide brengen en houden schepping en herschepping in
verband met elkander. Ook de wereld is na den val niet aan
zichzelve overgelaten, en niet van alle genade ontbloot, maar zij
wordt door de algemeene genade gedragen en gespaard, geleid
en bewaard voor de bijzondere genade in Christus. Scheiding en
onderdrukking is daarom ongeoorloofd en onmogelijk. Mensen
en Christen zijn geen twee wezens. De schepping wordt in de
herschepping opgenomen en hersteld. De mensch, die wedergeboren
is, is substantieel geen andere dan die hij was vóór de
wedergeboorte. In de kerk ingelijfd, blijft hij toch in de wereld,
en heeft zich alleen te bewaren van den booze. Gelijk Christus,
de zone Gods, uit Maria de volle menschelijke natuur heeft aangenomen
en daarmede niets menschelijks en niets natuurlijks zich
vreemd heeft geacht, zoo is de Christen niet anders dan de
herboren, vernieuwde en daarom de waarachtige mensch. Dezelfde
menschen, die Christenen zijn, zijn en blijven in dezelfde roeping,
waarmede zij geroepen zijn; zij blijven leden des gezins, burgers
der maatschappij, onderdanen der overheid, beoefenaars der wetenschap
en kunst, mannen of vrouwen, ouders of kinderen,
heeren of knechten enz. <a id="ct_350"></a>De verhouding, die tusschen kerk en
wereld bestaan moet, is daarom in de eerste plaats van organischen,
zedelijken, geestelijken aard. Christus is profeet, priester,
koning ook nu nog, en Hij werkt door zijn Woord en Geest op
heel de wereld in. Door Hem gaat er van ieder, die in Hem
gelooft, een vernieuwende, heiligende invloed uit in gezin, maatschappij,
staat, beroep, bedrijf, kunst, wetenschap enz. Het
geestelijk leven is bestemd, om het natuurlijk en zedelijk leven
in volle diepte en omvang weer aan de wet Gods te doen beantwoorden.
Langs dezen organischen weg worden Christelijke waarheid
en Christelijk leven ingedragen in alle kringen van het
natuurlijke leven, zoodat huisgezin en familieleven in eere hersteld,
de vrouw weer als de gelijke van den man beschouwd, wetenschap
en kunst gekerstend, het peil van het zedelijk leven
verhoogd, maatschappij en staat hervormd, wetten en instellingen,
zeden en gewoonten christelijk gestempeld worden. <a id="ct_720"></a>Maar er is
<span class="pagenum" id="Page_189">[189]</span>
nog eene andere regeling van de verhouding van kerk en wereld,
die veel moeilijker is en waarover het grootste verschil van
gevoelen bestaat. Christus regeert zijne kerk n.l. ook door ambten
en instellingen; en de vraag is, of de verhouding van de kerk
tot de verschillende terreinen van het natuurlijke leven ook ambtelijk
en institutair te regelen zij. <a id="ct_264"></a>Papalisme en Cesareopapisme
staan hier tegenover elkaar. Het Cesareopapisme regelt de verhouding
zoo, dat de kerk aan den christelijken staat onderworpen
is en naar zijne wetten zich heeft te gedragen. Er ligt hier eenige
waarheid in; de verhouding der kerk tot den staat is een gansch
andere, sedert deze christelijk is geworden. Voordat de overheid
christelijk was, vielen bijv. veel meer zonden onder de christelijke
tucht dan na dien tijd. Het bijwonen van heidensche feesten,
afgoderij, aanbidding van den keizer, sabbatsschennis, eedbreuk,
Godslastering, huwelijken in verboden graad, gruwelijke zonden van
hoererij, overspel enz., werden wel door de kerk maar niet door
den staat als zonden erkend en gestraft. Sedert de overheid gekerstend
is, is er in de zedelijke beschouwing en beoordeeling
veel grooter overeenstemming gekomen. In menig geval kan de
kerk dus wachten op de behandeling van ergerlijke overtredingen
door de justitie en heeft geen eigen rechtbank noodig. Maar toch
wordt daaruit te veel afgeleid, wanneer alle macht aan de kerk
ontnomen en aan de christelijke overheid opgedragen wordt. Want
wezenlijk is de macht der kerk dezelfde gebleven, al is hare
uitoefening ook belangrijk gewijzigd. Immers is de bediening van
woord en sacrament het onvervreemdbaar recht der kerk; voorts
blijven er altijd vele zonden, zooals sabbatsschennis, hoererij,
dronkenschap, vloeken enz., die door de overheid in het geheel
niet of slechts, wanneer zij zeer openbaar en ergerlijk zijn, matig
worden gestraft; en eindelijk heeft de kerk ook bij die zondaars,
welke de overheid straft, een eigen taak, want de overheid is
met de straf tevreden, maar de kerk zoekt te overtuigen, tot
bekeering te brengen en te behouden, Calvijn, Inst. IV 11, 4.
Aan de andere zijde staat het papale stelsel, dat wel in zoover
lof verdient, als het de zelfstandigheid en vrijheid der kerk
handhaaft, maar overigens, indien niet de gansche wereld, dan
toch heel de gedoopte christenheid in al haar levenskringen en
verhoudingen, rechterlijk en wettelijk aan den paus onderwerpen
wil; gezin, maatschappij, staat, kunst, wetenschap enz. moeten
<span class="pagenum" id="Page_190">[190]</span>
kerkelijk zijn, want kerkelijk is met christelijk, roomsch, pauselijk
identisch. Deze aanspraak van Rome is niet zedelijk en geestelijk
bedoeld, zoodat ieder, die zich niet aan den paus onderwerpt,
voor God schuldig staat; maar zij draagt bepaald dit karakter,
dat elk, die gehoorzaamheid weigert aan den paus, ook rechtens
en wettelijk voor dezen vicarius Christi schuldig staat, door hem,
indien hij het nuttig oordeelt en er de macht toe heeft, gestraft
kan worden en niet alleen met geestelijke en zedelijke middelen
maar ook met lichamelijke en burgerlijke straffen tot gehoorzaamheid
gedwongen kan worden. Van deze pauselijke tirannie,
heeft de geloofsmoed en de geesteskracht van Luther en Calvijn
ons bevrijd. Hun machtige hervormingsdaad bestond daarin, dat
zij het Christendom in zijne religeus-ethische beteekenis, als religie
der genade, hebben hersteld en het natuurlijke, niet van dit
Christendom, maar van de jurisdictie der Roomsche kerk hebben
bevrijd. Daaruit volgde vanzelf, dat het verband tusschen kerk
en wereld, behalve op de bovengenoemde organische wijze, slechts
contractueel kon worden gelegd. Het is waar, dat <a id="ct_105"></a>Calvijn met
hand en tand vasthield, dat de overheid aan Gods woord onderworpen
was, de beide tafelen der wet te handhaven, en naar de
kerk als uitlegster van Gods woord te luisteren en verschillende
zonden, waarover de kerk tucht oefende, ook burgerlijk te straffen
had. Hij trok de grenslijn tusschen kerk en staat wel duidelijk
en scherp maar hij trok ze anders dan wij; het gebied, waarop
beiden wat te zeggen hadden was veel grooter dan het thans
door ons wordt bepaald; de overheid als christelijke had ook op
haar terrein en in hare mate voor de eere Gods, voor den bloei
zijner kerk, voor de uitbreiding van zijn rijk te waken. Maar
desniettemin, de verhouding tusschen kerk en staat was contractueel
en vrij. De kerk kon niet anders dan het woord Gods
prediken, in zijn naam van zijne geboden getuigen; maar als de
overheid of wie dan ook weigerde te luisteren, dan had de kerk,
dan had Calvijn zelf, dan had ieder Christen geen macht en ook
geen recht meer tot dwang. Dan bleef er niets over dan resistentia
negativa, lijdelijk verzet, Calvijn, Inst. IV 20, 29, cf.
voor anderen Moor VI 513. Ook zulk een verzet was eene daad,
want gelijk Doumergue, <span lang="fr" xml:lang="fr">Calvin le fondateur des libertés modernes</span>,
Montauban 1898 p. 14 zoo schoon zegt, <span lang="fr" xml:lang="fr">c’est la soumission,
mais du corps et non de l’âme. Humilié devant le Dieu, qui le
<span class="pagenum" id="Page_191">[191]</span>
châtie, le calviniste reste le juge inexorable du despote qui
l’oppresse. Il y a des soumissions plus mortelles à la tyrannie
que des révoltes!</span> Maar alle recht tot dwang en straf was toch
aan de kerk tegenover de overheid en tegenover ieder mensch
ontnomen en het Christendom in zijn zuiver geestelijke macht
hersteld en geëerd. De overheid bleef, gelijk ieder mensch, voor
haar ongeloof, voor hare verwerping van Gods woord, voor hare
overtreding van zijne geboden, voor de vervolging en onderdrukking
van zijne kerk alleen aan God verantwoordelijk. Indien
echter de overheid vrij en zelfstandig van de christelijke, van
de gereformeerde religie —gelijk trouwens als haar plicht en
roeping steeds gepredikt werd— professie deed, dan vloeide
daaruit voort, dat zij in hare qualiteit en op haar gebied deze
religie had te bevorderen en ketterij en afgoderij had te weren
en uit te roeien. De fout was daarbij niet hierin gelegen, dat
aan de christelijke overheid de bevordering van Gods eer en dienst
werd opgedragen, maar dat de grenzen van staat en kerk verkeerd
getrokken en ongeloof, ketterij enz. als staatsmisdaad werden
beschouwd. In de eeuw der Hervorming kon dit wel niet anders.
Maar sedert de taak der overheid beperkt is, de volken vrij en
mondig zijn geworden, de kerken hoe langer hoe meer zich splitsen
en verdeelen, en allerlei richtingen in denken en leven zijn opgetreden,
wordt het onderscheid tusschen misdaad en zonde helderder
ingezien en alle dwang als juist in strijd met de christelijke
belijdenis door steeds meerderen erkend. Bij de regeling der
verhouding tusschen kerk en staat is daarom het volgende vast
te houden: 1º dat de kerk, al is door hare pluriformiteit haar
getuigenis verzwakt, niet van den eisch kan aflaten, dat alle
schepselen, kunst, wetenschap, huisgezin, maatschappij, staat enz.
zich onderwerpen aan des Heeren woord; 2º dat deze eisch alleen
eene prediking, een zedelijk getuigenis is en nooit direct of indirect
door dwang of straf mag aangedrongen worden; 3º dat eene
christelijke, gereformeerde overheid de roeping heeft, om Gods
eer te bevorderen, zijn kerk te beschermen en het rijk van den
antichrist te gronde te werpen; 4º dat zij dit echter nooit kan
of mag doen dan met middelen, die met den aard van het evangelie
van Christus in overeenstemming zijn, en alleen op dat
terrein, dat haar ter bewaking toebetrouwd is; 5º dat zij, zelve
voor hare houding ten opzichte van Gods woord aan Hem rekenschap
<span class="pagenum" id="Page_192">[192]</span>
verschuldigd, niet ingrijpen mag in de rechten van den
enkelen mensch noch ook in die van huisgezin, maatschappij,
kunst, wetenschap en dus niet verantwoordelijk is voor hetgeen
binnen deze terreinen tegen Gods woord en wet geschiedt; 6º dat
zij de grenzen tusschen zonde en misdaad te trekken heeft naar
den eisch van het evangelie en overeenkomstig de leiding van
Gods voorzienigheid in de geschiedenis der volken; welke grenzen
echter niet saamvallen met die tusschen de eerste en de tweede
tafel der wet, want vele zonden tegen de tweede tafel vallen
buiten het toezicht en de straf der overheid, en vele andere tegen
de eerste tafel (eedbreuk, sabbatschennis) zijn ook voor de christelijke
overheid strafwaardig; 7º dat vaste grenzen door niemand
in het afgetrokkene kunnen worden aangegeven, wijl zij wisselen
met volk en met eeuw en alleen door het getuigenis der volksconscientie
eenigermate in hunne richting kunnen worden bepaald.</p>

<hr class="hr16" />

</div>

<div class="npage" id="Page_193">

<h2 id="para_50" class="nobreak" style="margin-top: 1em;">
<span class="smcap">Hoofdstuk X.</span><br />
<b>Over de Middelen der Genade.</b></h2>

<hr class="hr8" />

<h3>§ 50. <span class="smcap">Het Woord.</span></h3>

<p id="lmn_50-1" class="sep1">1. Alle heil en zaligheid vloeit den gevallen mensch toe uit
de genade als deugd Gods. Objectief is die genade met al hare
weldaden verschenen in Christus, die ze in den weg des verbonds
verwierf en uitdeelt. De gemeenschap dergenen, die Christus met
al zijne weldaden deelachtig zijn, draagt den naam van kerk of
gemeente. <a id="ct_512"></a>Thans komt de vraag aan de orde, of Christus bij de
mededeeling van deze zijne weldaden al dan niet van middelen
zich bedient. <a id="ct_523"></a>De mystici zijn allen geneigd, om deze vraag in
ontkennenden zin te beantwoorden. Geheel in overeenstemming
met hun dualistisch uitgangspunt, kunnen zij de genade niet
denken als afhankelijk van of gebonden aan uitwendige teekenen
en handelingen; God zelf alleen, of de Christus in ons, de Geest
of het inwendig woord of licht werkt in den mensch de genade,
en woord en sacrament kunnen niet anders doen dan die inwendige
genade aanduiden en afbeelden; het geschreven woord drukt uit
wat in het hart van elk geloovige geschreven staat, en de sacramenten
stellen uiterlijk voor oogen, wat Christus inwendig door
zijn Geest geschonken heeft, cf. Moor I 359 sq. <a id="ct_710"></a>Het mysticisme
kwam ten slotte op hetzelfde neer als het rationalisme, dat door
Socinianisme, Fock II 559 f. en Remonstrantisme, Conf. en Apol.
Conf. c. 23. Limborch, Theol. V c. 66 vertolkt, in de sacramenten
slechts <span lang="la" xml:lang="la">praecepta ceremonialia</span>, herinneringsteekenen en belijdenisacten
zag. <a id="ct_669"></a>Vlak daartegenover staat het Romanisme, dat de genade
absoluut aan middelen gebonden denkt. Volgens Rome toch is de
<span class="pagenum" id="Page_194">[194]</span>
kerk, de zichtbare, door den onzichtbaren Geest gedragen kerk
het eigenlijke, waarachtige, volkomene middel der genade, het
sacrament bij uitnemendheid. In haar toch zet Christus zijn
Godmenschelijk leven op aarde voort, vervult Hij zijn profetisch,
koninklijk en vooral zijn priesterlijk ambt, deelt Hij de volheid
zijner genade en waarheid mede; de kerk is Christus op aarde,
Christus, gelijk Hij na zijn volbracht verlossingswerk in de aan
ruimte en tijd gebonden ontwikkeling van het menschelijk geslacht
ingegaan is, Oswald, <span lang="de" xml:lang="de">Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. der Kath.
Kirche</span> I<sup>2</sup> 8. En die genade, welke Christus verdiend en aan zijne
kerk medegedeeld heeft, dient bovenal, om den mensch van de
natuurlijke tot de bovennatuurlijke orde op te heffen; zij is eene
<span lang="la" xml:lang="la">gratia elevans</span>, eene bovennatuurlijke, physische kracht, welke
den natuurlijken mensch door den priester in het sacrament <span lang="la" xml:lang="la">ex
opere operato</span> ingestort wordt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 444. Gelijk in Christus
de Goddelijke en de menschelijke natuur, in de kerk de onzichtbare
Geest en het zichtbaar instituut, zoo zijn in het sacrament
de geestelijke genade en het zichtbaar teeken onlosmakelijk aan
elkander verbonden; buiten Christus, buiten de kerk, buiten den
priester, buiten het sacrament is er daarom geen zaligheid. Het
is zoo, Christus zet in de kerk niet alleen zijn priesterlijk, maar
ook zijn profetisch en koninklijk ambt voort. Maar de in de kerk
verkondigde leer van Christus dient alleen, om geloof, d. i. toestemming
te wekken, en de in de kerk gehandhaafde tucht dient
alleen, om gehoorzaamheid aan de zedewet te kweeken; geloof
en gehoorzaamheid zijn echter geen van beide de genade zelve,
doch haar voorbereiding en haar vrucht, Oswald t. a. p. 10. Het
woord Gods, dat bovendien bij Rome in Schrift en traditie vervat
is en als eene wet wordt opgevat, heeft daarom alleen eene
praeparatoire, paedagogische beteekenis, en het geloof is slechts
eene der zeven <span lang="la" xml:lang="la">praeparationes ad gratiam</span>,
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 442. Het door
den priester uitgereikte sacrament, is het eigenlijke genademiddel,
waardoor <span lang="la" xml:lang="la">vera justitia vel incipit, vel coepta augetur, vel amissa
reparatur</span>, Trid. sess. 7 prooem. <a id="ct_637"></a>Tusschen deze mystische geringschatting
en magische overschatting van de genademiddelen
nam de Reformatie positie en bracht in plaats en karakter van
kerk, ambt en genademiddelen eene groote verandering aan.
Immers is volgens de Hervorming Christus de volkomene Zaligmaker,
de eenige Middelaar Gods en der menschen, en de kerk
<span class="pagenum" id="Page_195">[195]</span>
is in de eerste plaats <span lang="la" xml:lang="la">communio sanctorum</span>, niet middelares der
zaligheid, maar vergadering der geloovigen, die in gemeenschap
met Christus leven. Wel heeft Christus in die gemeente ambten
ingesteld, maar al die ambten zijn geen sacerdotium doch een
ministerium, aan Christus’ woord absoluut gebonden en geen
andere macht hebbende dan de macht van dat woord. <a id="ct_446"></a>De verhouding
van Schrift en kerk is dus in het Protestantisme eene
gansch andere dan in het Romanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 367. Bij Rome gaat
de kerk aan de Schrift vooraf, is de kerk niet op de Schrift
gebouwd maar de Schrift uit de kerk voortgekomen, heeft de
Schrift wel de kerk maar de kerk niet de Schrift van noode.
Maar de Reformatie plaatste de kerk weer op den bodem der
Schrift, en de Schrift weer hoog boven de kerk. Niet de kerk,
maar de Schrift, het woord Gods werd het genademiddel bij
uitnemendheid; zelfs het sacrament werd aan het woord ondergeschikt
en had zonder het woord hoegenaamd geen beteekenis
en kracht. En nu werd dat woord wel naar de instelling van
Christus in het midden der gemeente door den leeraar bediend;
maar dat nam toch niet weg, dat dat woord in aller hand werd
gegeven, dat het duidelijk was voor een iegelijk, die het heilbegeerig
onderzocht, dat het zijne werking deed, niet alleen als
het in het openbaar verkondigd, maar ook, wanneer het in huis
onderzocht en gelezen werd. Zoo werd de Christenmensch, die
dat woord aannam niet slechts met een historisch geloof maar
met vertrouwen des harten, bevrijd van de priesterheerschappij;
er stond tusschen hem en Christus niemand of niets in; door
het geloof had hij de gansche zaligheid; en in het sacrament
ontving hij daarvan het teeken en zegel. Zoo wijzigde de Reformatie
de Roomsche leer van de genademiddelen. <a id="ct_524"></a>Maar aan den
anderen kant dreigde het gevaar van het mysticisme, dat de
middelen der genade geheel verwierp en daarvoor allerlei gronden
aanvoeren kon. Immers mocht Gods almacht niet door zulke
uitwendige middelen gebonden worden; Hij was souverein en vrij
en kon, maar behoefde zich toch niet van zulke middelen te
bedienen tot uitdeeling van de schatten der genade. Die genade
was ook geen <span lang="de" xml:lang="de">materielles Etwas</span>, geen physische kracht, geen
<span lang="la" xml:lang="la">donum superadditum</span>, geen
<span lang="la" xml:lang="la">elevatio naturae humanae</span>, maar zij
bestond voornamelijk in het herstel in de gunste Gods, in de
vergeving der zonden, in de vernieuwing naar zijn beeld. Daarom
<span class="pagenum" id="Page_196">[196]</span>
kon zij ook niet in een zinlijk teeken als in een vat opgesloten
noch ook door den bedienaar worden uitgedeeld. Christus was en
bleef de eenige, die ze, nadat Hij ze verworven had, ook uitdeelen
kon. Hij benoemde geen plaatsvervanger op aarde en stelde
geen priester aan, maar Hij bleef zelf van uit den hemel zijn
profetisch, priesterlijk en koninklijk ambt uitoefenen; het teeken
mocht Hij toevertrouwen aan zijn dienaar, maar Hij zelf bleef
toch de eenige uitdeeler van de beteekende zaak. En bleek dat
ook niet in de werkelijkheid? Duizenden ontvingen iederen dag
het teeken van woord en sacrament, zonder de genade deelachtig
te zijn; en omgekeerd stierven er dagelijks duizenden kinderkens
des verbonds, die nooit een middel der genade ontvingen en aan
wier zaligheid toch de geloovigen op grond van Gods woord niet
twijfelen mochten. <a id="ct_375"></a>Door deze bedenkingen verschrikt, zijn de
Lutherschen op hunne schreden ten deele teruggekeerd, en hebben
de genade weer volstrekt aan de middelen gebonden, den nooddoop
ingevoerd, den doop als afwassching der zonden zelven
beschouwd, aan de kinderkens het geloof ontzegd. En ook in de
Gereformeerde kerken, bepaaldelijk in de Anglikaansche, is ditzelfde
romaniseerend streven telkens boven en tot heerschappij
gekomen. Maar oorspronkelijk nam de Reformatie een ander
standpunt in. Men kon de almacht en de vrijheid Gods niet
beperken; Hij kon ook zonder uitwendige middelen zijne genade
in het hart van zondaren verheerlijken; als Hij van menschen
en teekenen zich daarbij bediende, was dat alleen aan zijn welbehagen,
aan zijne groote liefde en genade toe te schrijven.
Daarom leerde <a id="ct_173"></a>Zwingli, dat God zelfs Heidenen, die nooit van
het evangelie hadden gehoord, uitverkoren, wedergeboren en tot
de hemelsche zaligheid had geleid. En al gingen de andere Hervormers
zoo ver niet, zij moesten toch, vooral in het geval van
vroegstervende kinderen des verbonds, toegeven, dat God ook
zonder woord of sacrament alleen door den H. Geest wederbaren
en zaligen kon, Calvijn, Inst. IV 16, 17. 18. Toch stelden zij
deze gevallen als uitzonderingen voor en hielden als regel vast,
dat woord en sacrament voor degenen, die opwiesen, de gewone
middelen waren, waardoor God zijnen Geest gaf en zijne genade
meedeelde. De werking van wedergeboorte en geloof door de
prediking des Woords is de <span lang="la" xml:lang="la">ordinaria Domini oeconomia et dispensatio,
quam tenere in vocandis suis solet</span>, Calvijn, IV 1, 5.
<span class="pagenum" id="Page_197">[197]</span>
16, 19, cf. Conf. Belg. 24. Cat. Heid. 64. Conf. Helv. II 18.
Conf. Westm. c. 10. 14. Form. Conc. Sol. Decl. 11, 27: <span lang="la" xml:lang="la">Dominus
non <i>solet</i> homines immediate vocare</span>, Gerhard, Loc. XX 121, cf.
boven bl. 17. <a id="ct_300"></a>Bevredigen doet dit antwoord niet, wijl het aantal
kinderen, dat zonder genademiddelen zalig wordt, veel grooter is
dan in het algemeen wordt vermoed, en niet als uitzondering op
den regel kan worden geboekt; en ook, omdat in degenen, die
opwassen, de wedergeboorte door den H. Geest aan den doop,
aan het gehoor van het woord Gods en aan het geloof, zoo niet
altijd voorafgaat, dan toch zeker voorafgaan kan. <a id="ct_783"></a>Vandaar, dat
bij de Lutherschen hoe langer hoe meer de genade aan de middelen,
en bepaaldelijk de wedergeboorte aan den doop verbonden
werd, en dat bij de Gereformeerden, die de sacramenten als
teekenen en zegelen van geschonken genade opvatten, de wedergeboorte
als aan den doop voorafgaande werd gedacht, zoodat de
middelen der genade niet dienden om te wederbaren, maar om de
wedergeborenen tot geloof en bekeering te brengen. Toch was
ook deze latere ontwikkeling van eenzijdigheid niet vrij te pleiten.
Die bij de Lutherschen leidde tot Rome terug, en die bij de
Gereformeerden liep gevaar, om woord, sacrament, kerk en ambt,
ja zelfs den persoon en het werk van Christus voor de verwerving
en toepassing der zaligheid overbodig en alleen voor de openbaring
van leven en waarheid naar buiten in de wereld nog
noodig te achten. Maar zoo wordt de beteekenis der genademiddelen
verzwakt en hun begrip al te zeer begrensd. Immers de
genademiddelen van woord en sacrament staan niet los op zichzelf
maar houden nauw verband met kerk en ambt, met Christus’
persoon en werk. Men kan wel vragen, of God niet wederbaren
en zaligen kon zonder Christus en de zonden vergeven zonder
voldoening. Maar zulke vragen leiden tot niets; wij hebben te
rusten in het welbehagen Gods, dat de zaligheid niet anders
uitdeelt dan in en door Christus. Hij is de Middelaar Gods en
der menschen, de eenige naam, onder den hemel den menschen
ter zaliging gegeven. <a id="ct_434"></a>Maar voorts is het evenzoo Gods welbehagen
geweest, om de zaligheid niet anders uit te deelen dan door en
in de gemeente van Christus. Of God, gelijk Zwingli leerde,
zijne verkiezende genade ook onder de Heidenen werken deed,
kan hier, wijl dit toch in elk geval, naar de belijdenis aller
christelijke kerken, eene uitzondering geldt, onbesproken blijven.
<span class="pagenum" id="Page_198">[198]</span>
Regel is, dat God de uitdeeling zijner genade vrijwillig aan de
gemeente van Christus bindt. De kerk is de gemeenschap en
daardoor ook de moeder der geloovigen. God richt zijn verbond
met de ouders en in hen met hunne kinderen op. Hij deelt zijne
weldaden uit in den weg des verbonds. In dien zin is het juist,
dat de kerk als gemeenschap der heiligen het groote genademiddel
is, waarvan Christus zich naar zijn welbehagen bedient,
om zijne uitverkorenen te vergaderen van het begin tot het einde
der wereld. De kerk in dezen zin bedoelt wel ter dege de <span lang="la" xml:lang="la">salus
electorum</span>; dat is niet haar eenige reden van bestaan; zij dient
ook tot volmaking der heiligen, tot opbouw van het lichaam van
Christus, tot prediking van het evangelie aan alle creaturen, tot
verheerlijking Gods. Maar zij is er dan toch ook, om hier op
aarde dien heiligen kring te vormen, binnen welken Christus al
zijne weldaden, ook die der wedergeboorte, meedeelt. Opdat zij
daartoe in staat zou zijn, deelde Hij zijn Geest haar mede, stortte
Hij allerlei gaven in haar uit, stelde Hij de ambten bij haar in,
betrouwde Hij de bediening van woord en sacrament haar toe.
En ook dit zijn altemaal middelen, welke Christus bezigt, om
de Hem gegevenen van den Vader toe te brengen en tot de
hemelsche zaligheid te leiden. Ja, heel de leiding van het leven
met zijne wisselingen van voor- en tegenspoed is in de hand des
H. Geestes menigmaal een middel, om de uitverkorenen tot
Christus of nauwer met Hem in gemeenschap te brengen. Zelfs
kan het begrip van genademiddel nog ruimer worden opgevat,
zoodat het ook insluit, wat onzerzijds noodig is, om de weldaden
des verbonds voor het eerst en bij den voortduur te genieten,
zooals geloof, bekeering, strijd tegen de zonde, gebed, cf. Calvijn,
Inst. IV. Helv. II art. 16. Westm. 14, 1. Schleiermacher, Chr.
Gl. § 127. Nu verdient het wel geen aanbeveling, om dit alles
onder de <span lang="la" xml:lang="la">media gratiae</span> op te nemen. Want Christus is niet
middel maar middelaar, verwerver en toepasser der zaligheid.
<a id="ct_695"></a>De kerk is geen genademiddel naast woord en sacrament, want
al de macht, die haar toebetrouwd is, bestaat in niets anders
dan in de bediening van beide; kerk en ambt geven geen genade
op zichzelf maar alleen door woord en sacrament. En geloof,
bekeering, gebed zijn veeleer vruchten dan middelen der genade,
zij zijn geen objectieve instellingen maar subjectieve voorwaarden
om de overige weldaden des verbonds te bezitten en te genieten.
<span class="pagenum" id="Page_199">[199]</span>
<a id="ct_376"></a>In strikten zin zijn alleen woord en sacrament als genademiddelen
te beschouwen, d. w. z. als uitwendige, zinnelijke handelingen en
teekenen, welke Christus aan zijne kerk geschonken en waaraan
Hij de mededeeling zijner genade verbonden heeft. Maar toch
mogen deze geen oogenblik losgemaakt worden van den persoon
en het werk van Christus, noch ook van de kerk als organisme
en als instituut. Christus brengt de zijnen op velerlei wijze toe,
en Hij kan dit doen, wijl Hij alleen, gelijk de verwerver, zoo de
uitdeeler der genade is en blijft. Hij doet het daarom zonder of
door het woord en sacrament; maar Hij doet het toch altijd
door de inwendige roeping van dien Geest, dien Hij aan de gemeente
schonk; in de gemeenschap dier kerk, welke Hij opdroeg
het evangelie te prediken aan alle creaturen; in den weg van
dat verbond, dat het evangelie tot inhoud en het sacrament tot
teeken en zegel ontving. Cf. art. <span lang="de" xml:lang="de">Gnadenmittel in Herzog<sup>1</sup></span>. Lange,
Dogm. § 109. Philippi, Kirchl. Gl. V 2 S. 1 f. Nitzsch, Ev.
Dogm. 548. Harless und Harnack, <span lang="de" xml:lang="de">Die kirchl.-relig. Bedeutung
der reinen Lehre v. d. Gnadenmitteln</span> 1869. Rohnert, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre
v. d. Gnadenmitteln</span>, Leipzig 1886. Lipsius, Dogm. § 783 f.
Frank, Chr. Wahrheit II 298 f. Oosterzee, Chr. Dogm. § 135.</p>

<p id="lmn_50-2" class="sep1">2. Het eerste en voornaamste middel der genade is het woord
Gods. Lutherschen en Gereformeerden stemmen hierin met elkander
overeen. Toch brengen de laatsten het woord Gods niet
onder de media gratiae ter sprake, wijl zij gewoonlijk daarover
in de dogmatiek reeds vroeger hebben gehandeld in een afzonderlijk
hoofdstuk, Calvijn, Inst. II 7-9. Musculus, Loci Comm.
§ 11. 20. Junius, Theses Theol. § 23. 24. Synopsis pur. theol.
disp. 18. 22, of ook over de wet bij het werk-, en over het
evangelie bij het genadeverbond, Marck, Med. Theol. c. 11. 17.
Deze eigenaardige methode van behandeling geeft geen recht tot
de bewering, dat de Gereformeerden het woord Gods niet als
middel der genade hebben erkend, want telkens spreken zij het
tegendeel uit, cf. bijv. Conf. Belg. 24. Cat. Heid. qu. 65. Maar
wel mag eruit afgeleid, dat het woord Gods voor de Gereformeerden
nog eene veel rijkere beteekenis had dan dat het alleen
in den engeren zin van het woord als genademiddel dienst deed.
Het woord Gods is mede daarin van het sacrament onderscheiden,
dat dit laatste alleen dienst doet tot versterking van het geloof
<span class="pagenum" id="Page_200">[200]</span>
en dus alleen een plaats heeft in het midden der gemeente.
Maar het woord Gods, beide als wet en als evangelie, is openbaring
van den wil Gods, is de promulgatie van werk- en genadeverbond,
gaat alle menschen en schepselen aan, en heeft eene
universeele beteekenis. Het sacrament kan alleen bediend worden
door den wettig geroepen dienaar in de vergadering der geloovigen,
maar het woord Gods heeft ook daarbuiten nog een bestaan en
plaats en oefent ook dan zijne menigvuldige werking uit. Als
middel der genade in eigenlijken zin naast het sacrament komt
het woord Gods alleen ter sprake, voorzoover het openlijk door
den leeraar gepredikt wordt; op het in Gods naam en krachtens
zijne zending <i>gepredikte</i> woord valt dan al de nadruk. Maar in
den regel zijn de menschen reeds lang in het gezin, op de school,
door toespraak of lectuur met dat woord in aanraking gekomen,
voordat zij het openlijk in de gemeente hoorden verkondigen. De
openbare bediening des woords omvat dus lang niet al de kracht,
die van het woord uitgaat; zij dient ook wel, om het geloof,
bij wie het nog ontberen, te werken, maar toch veelmeer om het
bij de geloovigen in hunne vergadering te versterken. In eene
christelijke maatschappij komt het woord Gods tot den mensch
op allerlei manieren, in allerlei vormen, van allerlei kanten, en
het komt tot hem van zijne prilste jeugd af aan. Ja, God brengt
dat woord in de inwendige roeping dikwerf, reeds voordat het
bewustzijn ontwaakt is, tot de harten der kinderen, om hen te
wederbaren en te heiligen, evenals Hij in iederen mensch van
zijn eerste bestaan af het werk der wet in zijn hart schrijft en
het <span lang="la" xml:lang="la">semen religionis</span> in hem inplant. <a id="ct_802"></a>Daarom is hier tusschen
woord Gods en Schrift wel te onderscheiden. Niet in dien zin,
alsof het woord Gods slechts in de Schrift te vinden en niet de
Schrift zelve ware; maar in dezen anderen zin, dat het woord
Gods lang niet altijd en zelfs niet in de meeste gevallen als
Schrift, in den vorm der Schrift tot ons komt, maar dat het,
uit de Schrift in het bewustzijn der gemeente opgenomen, van
daaruit weer in den vorm van vermaning en toespraak, opvoeding
en onderwijs, boek en geschrift, tractaat en vertoog tot de verschillendste
menschen uitgaat en zijne werking doet. En altijd
staat God achter dat woord; Hij is het, die het in die onderscheidene
vormen tot de menschen doet uitgaan en ze alzoo roept
tot bekeering en leven. <a id="ct_801"></a>In de Schrift is dan ook de uitdrukking
<span class="pagenum" id="Page_201">[201]</span>
woord Gods nooit met de Schrift identisch, al mag de Schrift
door ons zonder twijfel Gods woord worden genoemd. Eene enkele
plaats moge zich laten aanwijzen, waar de uitdrukking woord
Gods op een gedeelte der H. Schrift, bijv. op de geschreven wet
wordt toegepast. Maar overigens is woord Gods in de Schrift
nooit hetzelfde als de Schrift, wat ook daarom reeds onmogelijk
is, wijl de Schrift toen nog niet compleet was. De uitdrukking
woord Gods heeft in de Schrift velerlei beteekenissen en kan
aanduiden de kracht Gods, waardoor Hij de wereld schept en
onderhoudt, of zijne openbaring aan de profeten, of den inhoud
der openbaring of het evangelie, dat door de apostelen verkondigd
werd, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 338. Maar altijd is het een woord <i>Gods</i>, d. i.
nooit een klank alleen maar een kracht, geen loutere bekendmaking
maar tevens een volbrenging van zijn wil, Jes. 55:11.
Door het woord schept en onderhoudt God de wereld, Gen. 1:3,
Ps. 33:6, 148:5, Jes. 48:13, Rom. 4:17, 2 Cor. 4:6,
Hebr. 1:3, 11:3, stilt Jezus de zee, Mk. 4:39, geneest de
kranken, Mt. 8:16, werpt de duivelen uit, 9:6, wekt de dooden
op, Luk. 7:14, 8:54, Joh. 5:25, 28, 11:43 enz. Door het
woord werkt Hij ook op zedelijk en geestelijk gebied.</p>

<p id="lmn_50-3" class="sep1">3. Het woord, dat God bezigt om op zedelijk en geestelijk
gebied zijn wil bekend te maken en te volbrengen, is in wet en
evangelie te onderscheiden. Als Jezus op aarde verschijnt, om de
komst van het in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> beloofde koninkrijk aan te kondigen,
Mk. 1:15, om aan tollenaren en zondaren, aan armen en gevangenen
het evangelie der vergeving en der zaligheid te brengen,
Mt. 5:1v, 11:5, 28-30, Luk. 4:18, 19, 19:10 enz., komt
Hij vanzelf in strijd met de farizeesche, nomistische opvatting
der religie, die er in zijn tijd heerschte. Toch al verwerpt Hij
de menschelijke inzettingen der ouden, Mt. 5:21v., 15:9 en al
heeft Hij eene andere opvatting van doodslag, Mt. 5:16, overspel,
5:27, eed, 5:33, vasten, 6:16, echtscheiding, Mt. 19:9,
sabbat, Mk. 2:27; Hij handhaaft de gansche wet, ook in haar
ceremonieele bestanddeelen, Mt. 5:23, 24, 17:24-27, 23:2,
3, 23, Mk. 1:44, 11:16; Hij verklaart haar in haar geestelijken
zin, Mt. 5-7, legt op haar ethischen inhoud den nadruk, beschouwt
de liefde tot God en den naaste als haar hoofdsom,
Mt. 7:12, 9:13, 12:7, Mk. 7:15, 12:28-34 en verlangt
<span class="pagenum" id="Page_202">[202]</span>
een andere, overvloediger gerechtigheid dan die der Farizeën,
Mt. 5:20. <a id="ct_573"></a>Zelf heeft Hij, ofschoon meer dan de tempel, Mt. 12:6,
zich dan ook onder de wet gesteld, Mt. 3:15 en is gekomen,
om de wet en de profeten te vervullen, 5:17. En daarom weet
Hij, dat, al dringt Hij nooit op afschaffing der wet aan, zijne
jongeren innerlijk vrij zijn van de wet, Mt. 17:26, dat zijne
gemeente niet op de wet maar op de belijdenis van zijne Messianiteit
gegrond is, Mt. 16:18, dat in zijn bloed een nieuw
verbond wordt gesticht, Mt. 26:28, dat in één woord de nieuwe
wijn ook nieuwe lederzakken eischt, Mt. 9:17, en de dagen van
tempel en volk en wet zijn geteld, Mk. 13:2. Jezus wil geen
revolutionaire omverwerping van de wettische bedeeling des O.
Verbonds, maar eene hervorming en vernieuwing, welke uit hare
volkomene vervulling vanzelf geboren wordt, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 217.
En zoo is het ook feitelijk toegegaan. De gemeente te Jeruzalem
hield zich in den eersten tijd nog aan tempel en wet, Hd. 2:46,
3:1, 10:14, 21:20, 22:12. Maar eene nieuwe opvatting bereidde
zich voor. Met de bekeering der Heidenen kwam de vraag
aan de orde naar de beteekenis der Mozaische wet. <a id="ct_795"></a>En Paulus
was de eerste, die ten volle begreep, dat in den dood van Christus
het handschrift der wet was uitgewischt, Col. 2:14. Paulus
verstaat onder <span lang="grc" xml:lang="grc">νομος</span>, tenzij eene nadere bepaling anders aanwijst,
bijv. Rom. 3:27, Gal. 6:2, altijd de Mozaische wet, de gansche
thora, inbegrepen ook de ceremonieele geboden, Rom. 9:4,
Gal. 2:12, 4:10, 5:3, Phil. 3:5, 6. En hij beschouwt die
wet niet, gelijk de brief aan de Hebreën, als onvolkomene, voorbereidende,
Oudtestamentische bedeeling van het genadeverbond,
die verdwijnt, als de hoogepriester en borg van het betere verbond
gekomen is, maar als openbaring van Gods wil, als religieus-ethische
eisch en vordering, als door God gewilde regeling van
de verhouding tusschen Hem en den mensch. En van deze wet,
zoo opgevat, leert Paulus nu, dat ze wel heilig en goed is, en
door God geschonken, Rom. 2:18, 7:22, 25, 9:4, 2 Cor. 3:3,
7, maar in plaats van, zooals de Farizeën beweerden, gerechtigheid
te kunnen schenken, is ze krachteloos door het vleesch,
Rom. 8:3, prikkelt de begeerte, 7:7, 8, vermeerdert de overtreding,
5:20, Gal. 3:19, bewerkt toorn, vloek en dood, Rom.
4:15, 2 Cor. 3:6, Gal. 3:10 en is slechts voor een tijd, om
paedagogische redenen, tusschen beide ingekomen, Rom. 5:20,
<span class="pagenum" id="Page_203">[203]</span>
Gal. 3:19, 24, 4:2, 3. Daarom heeft dan nu ook die wet in
Christus, het zaad der belofte, haar einde bereikt, Rom. 10:4;
de geloovige is vrij van de wet, Gal. 4:26v., 5:1, wijl Hij
door Christus van den vloek der wet verlost, Gal. 3:13, 4:5,
en den Geest van het kindschap, den Geest der vrijheid deelachtig
is, Rom. 8:15, 2 Cor. 3:16, 17, Gal. 5:18. Deze vrijheid des
geloofs heft echter de wet niet op maar bevestigt haar, Rom.
3:31, wijl haar recht juist in degenen, die wandelen naar den
Geest, vervuld wordt, 8:4. Die Geest toch vernieuwt de geloovigen,
zoodat zij een lust hebben in Gods wet naar den inwendigen
mensch en onderzoeken wat Gods heilige wil is, Rom. 7:22,
12:2, Ef. 5:10, Phil. 1:10, terwijl zij door allerlei drangredenen,
de groote barmhartigheid Gods, het voorbeeld van Christus,
den duren prijs, waarvoor zij gekocht zijn, de gemeenschap des
H. Geestes enz. tot het doen van Gods wil worden aangespoord.
Cf. over de wet in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> Weiss, Bibl. Theol. Holtzmann
Neut. Theol. I 130 f. II 22 f. L. Jacob, <span lang="de" xml:lang="de">Jesu Stellung zum
mos. Gesetz</span>, Gött. 1893. Grafe, <span lang="de" xml:lang="de">Die Paulin. Lehre v. Gesetz<sup>2</sup></span>,
Leipzig Mohr 1893. Zehnpfund, <span lang="de" xml:lang="de">Das Gesetz in den paulin.
Briefen</span>, Neue Kirchl. Zeits. 1897 S. 384-419. Art. <span lang="grc" xml:lang="grc">νομος</span> bij
Cremer enz.</p>

<p id="lmn_50-4" class="sep1">4. Deze antithese tusschen wet en evangelie werd in de
christelijke kerk aan de eene zijde, door het <a id="ct_209"></a>antinomisme in
zijne verschillende vormen van Gnosticisme, Manicheisme, Paulicianisme,
Anabaptisme, Hattemisme enz., nog verscherpt en tot
een onverzoenlijken strijd gemaakt. Heel het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> was van een
lageren God afkomstig, van een toornenden, jaloerschen, wrekenden
God, en was nu door de gansch andere openbaring van den
God der liefde, van den Vader van Christus vervangen. Aan de
andere zijde werd de antithese tusschen wet en evangelie door
het nomisme in zijne verschillende vormen van Pelagianisme,
Semi-pelagianisme, Romanisme, Socinianisme, Rationalisme enz.,
verzwakt en uitgewischt. <a id="ct_670"></a>Wet en evangelie werden reeds door
de kerkvaders en later door scholastieke en Roomsche theologen
vereenzelvigd met Oud en Nieuw Testament en dan niet antithetisch
tegenover elkaar gesteld maar als een lagere en hoogere
openbaring van Gods wil beschouwd. Wet en evangelie verschillen
niet daarin, dat de eerste alleen eischt en het tweede alleen
<span class="pagenum" id="Page_204">[204]</span>
belooft, want beide bevatten geboden, bedreigingen en beloften;
mysteria, promissiones, praecepta; res credendae, sperandae en
faciendae; niet alleen Mozes, ook Christus was legislator. Maar
in dit alles gaat het evangelie des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>, de lex nova, de wet
des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, de lex vetus, zeer verre te boven; de mysteriën (triniteit,
vleeschwording, voldoening enz.) zijn in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> veel
duidelijker geopenbaard, de beloften zijn veel rijker van inhoud
en omvatten vooral geestelijke en eeuwige goederen, de wetten
zijn veel heerlijker en lichter, wijl ceremonieele en burgerlijke
wetten afgeschaft en door enkele ceremoniën vervangen zijn. Voorts
is de wet door Mozes gegeven, de genade en waarheid is door
Jezus Christus geworden. De wet was tijdelijk en voor één volk
bestemd; het evangelie is eeuwig en moet tot alle volken gebracht.
De wet was onvolmaakt, een schaduw en voorbeeld, het
evangelie is volmaakt en het lichaam der goederen zelve. De
wet kweekte vrees en dienstbaarheid, het evangelie wekt liefde
en vrijheid. De wet kon niet rechtvaardigen in vollen zin, zij
gaf geen rijkdom van genade, zij schonk geen eeuwige zaligheid,
maar het evangelie schenkt in het sacrament de kracht der
genade, die in staat stelt om Gods geboden te volbrengen en het
eeuwige leven te verwerven. In één woord, de wet is het onvolkomen
evangelie, het evangelie de volkomene wet; het evangelie
zat in de wet in als <span lang="la" xml:lang="la">arbor in semine</span>, als
<span lang="la" xml:lang="la">granum in spica</span>, cf.
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 197 en voorts Suicerus s. v.
<span lang="grc" xml:lang="grc">νομος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐαγγελιον</span>.
Augustinus, de civ. VIII 11. In ev. Joh. tract. 30. de spir. et
litt. 19. 20. Lombardus, Sent. III dist. 25. 40. Thomas, S.
Theol. III qu. 106-108. Conc. Trid. VI can. 19-21. Bellarminus,
de Justif. IV c. 2 sq. enz. In zoover nu de Oud- en de
Nieuwtestamentische bedeeling van het genadeverbond naar haar
in het oog springenden vorm op voorgang van de H. Schrift met
den naam van wet en evangelie kan worden aangeduid, is de
onderscheiding, door Rome tusschen beide gemaakt, wel niet in
alle deelen maar toch in hoofdzaak goed te keuren. Doch Rome
vereenzelvigde Oud en Nieuw Verbond met wet en evangelie
geheel en al, miskende het evangelie in het Oude en de wet in
het N. Test., vatte de gansche leer, door Christus en de apostelen
verkondigd, als evangelie op, nam daarin niet alleen beloften,
maar ook wetten en bedreigingen op, en maakte het evangelie
dus tot eene tweede wet. De Paulinische antithese van wet en
<span class="pagenum" id="Page_205">[205]</span>
evangelie werd uitgewischt. <a id="ct_796"></a>Want al is het, dat Paulus onder
de wet de gansche des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> bedeeling verstaat, hij beschouwt haar
dan juist in haar <i>wettischen</i> vorm en stelt ze zoo lijnrecht tegen
het evangelie over. En ook als hij dat doet, erkent hij, dat de
wettische bedeeling de belofte, die reeds aan Abraham was geschied,
geenszins heeft teniet gedaan, Gal. 3:17, 21, dat ook
in de dagen des O. V. het evangelie verkondigd is, Gal. 3:8,
dat ook toen de gerechtigheid verkregen is uit en door het geloof,
Rom. 4:11, 12, 11:32, Gal. 3:6, 7. Van de wet als wet,
afgedacht van de belofte, aan welke zij in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> dienstbaar
gemaakt was, beweert Paulus, dat zij niet rechtvaardigen
kan, dat zij de zonde vermeerdert, dat zij eene bediening der
verdoemenis is en juist daardoor de vervulling der belofte voorbereidt
en eene andere gerechtigheid, n.l. de gerechtigheid Gods
in Christus door het geloof noodzakelijk maakt. <a id="ct_638"></a>En deze antithese
van wet en evangelie werd door de Hervorming weer ingezien.
Wel komen er uitspraken bij kerkvaders voor, die ook van een
beter inzicht getuigen, cf. citaten bij Suicerus, t. a. p., in <span lang="la" xml:lang="la">Bibliotheca
studii theol. ex plerisque Doctorum prisci seculi monumentis
collecta, apud</span> Is. Crispinum 1565 p. 195-216. Gerhard, Loc.
XIV 16. Maar het komt tot geen helderheid, omdat zij de onderscheiding
tusschen wet en evangelie altijd weer verwarren met
die tusschen Oud en Nieuw Verbond. Doch de Hervormers, eenerzijds
de eenheid van het genadeverbond in zijne beide bedeelingen
tegen de Wederdoopers vasthoudende, hebben anderzijds het
scherpe contrast van wet en evangelie in het oog gevat en daardoor
het eigenaardig karakter van de christelijke religie als
religie der genade weer hersteld. Want al is het, dat wet en
evangelie in ruimer zin voor de oude en nieuwe bedeeling van
het genadeverbond kunnen worden gebezigd, in hun eigenlijke
beteekenis duiden zij toch twee openbaringen van Gods wil aan,
die wezenlijk van elkander verschillen. Ook de wet is Gods wil,
Rom. 2:18, 20, heilig en wijs en goed, geestelijk, Rom. 7:12,
14, 12:10, het leven gevend aan wie haar onderhoudt, Rom.
2:13, 3:12; maar zij is door de zonde krachteloos geworden,
rechtvaardigt niet maar prikkelt de begeerte, vermeerdert de zonde,
werkt toorn, doodt en vervloekt en verdoemt, Rom. 3:20, 4:15,
5:20, 7:5, 8, 9, 13, 2 Cor. 3:6v., Gal. 3:10, 13, 19. En
daartegenover staat het evangelie van Christus, het <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐαγγελιον</span>,
<span class="pagenum" id="Page_206">[206]</span>
dat niets minder bevat dan de vervulling der Oudtest. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπαγγελια</span>,
Mk. 1:15, Hd. 13:32, Ef. 3:6, dat van Gods wege tot ons
komt, Rom. 1:1, 2, 2 Cor. 11: 7, Christus tot inhoud heeft,
Rom. 1:3, Ef. 3:6 en niets anders brengt dan genade, Hd. 20:24,
verzoening, 2 Cor. 5:18, vergeving, Rom. 4:3-8, gerechtigheid,
Rom. 3:21, 22, vrede, Ef. 6:15, vrijheid, Gal. 5:13,
leven, Rom. 1:17, Phil. 2:16 enz. Als eisch en gave, als bevel
en belofte, als zonde en genade, als krankheid en genezing, als
dood en leven staan wet en evangelie hier tegenover elkander.
Ofschoon zij daarin overeenkomen, dat zij beiden God tot auteur
hebben, beide van eene zelfde volkomene gerechtigheid spreken,
beide zich richten tot den mensch om hem te brengen tot het
eeuwige leven, zoo verschillen zij toch daarin, dat de wet uit
Gods heiligheid, het evangelie uit Gods genade voortkomt; dat
de wet van nature, het evangelie alleen door bijzondere openbaring
bekend is; dat de wet volkomene gerechtigheid eischt en het
evangelie haar schenkt; dat de wet door de werken heen tot
het eeuwig leven leidt en het evangelie de werken doet voortkomen
uit het in het geloof geschonkene eeuwige leven; dat de
wet thans den mensch verdoemt en het evangelie hem vrijspreekt;
dat de wet zich richt tot alle menschen en het evangelie alleen
tot degenen, die eronder leven enz. <a id="ct_242"></a>Naar aanleiding van dit onderscheid,
kwam er zelfs verschil over, of de prediking van
geloof en bekeering, die toch een voorwaarde en eisch scheen,
wel tot het evangelie behoorde en niet veeleer met Flacius,
Gerhard, Quenstedt, Voetius, Witsius, Coccejus, Moor e. a. tot
de wet moest worden gerekend. En inderdaad in den striksten
zin zijn er in het evangelie geen eischen en voorwaarden, maar
alleen beloften en gaven; geloof en bekeering zijn evengoed als
rechtvaardigmaking enz. weldaden des genadeverbonds. Maar zoo
komt het evangelie, concreet, nooit voor; het is in de practijk
altijd met de wet verbonden en is dan ook door heel de Schrift
heen altijd met de wet saamgeweven. Het evangelie onderstelt
altijd de wet, en heeft haar ook bij de bediening noodig. Het
wordt immers gebracht tot redelijke en zedelijke menschen, die
voor zichzelven Gode verantwoordelijk zijn en daarom tot geloof
en bekeering moeten geroepen worden. De eischende, roepende
vorm, waarin het evangelie optreedt, is aan de wet ontleend;
elk mensch is niet eerst door het evangelie maar is van nature
<span class="pagenum" id="Page_207">[207]</span>
door de wet verplicht, God op zijn woord te gelooven en dus
ook het evangelie, waarin Hij tot den mensch spreekt, aan te
nemen. Daarom legt het evangelie van stonde aan beslag op alle
menschen, bindt het in hunne conscientie, want die God, die in
het evangelie spreekt is geen andere dan die zich in zijne wet
aan hen heeft bekend gemaakt. Geloof en bekeering worden
daarom van den mensch in naam van Gods wet, krachtens de
relatie, waarin de mensch als redelijk schepsel tot God staat,
geeischt; en die eisch richt zich niet alleen tot uitverkorenen en
wedergeborenen, maar tot alle menschen zonder onderscheid.
Maar zij zijn zelve toch inhoud van het evangelie, geen werkingen
of vruchten der wet. Want de wet eischt wel geloof aan God
in het algemeen, maar niet dat speciale geloof, dat op Christus
zich richt, en de wet kan wel <span lang="grc" xml:lang="grc">μεταμελεια</span>, poenitentia werken
maar geen <span lang="grc" xml:lang="grc">μετανοια</span>, resipiscentia, die veeleer vrucht is van het
geloof. En juist wijl geloof en bekeering, schoon de mensch er van
nature door de wet toe verplicht is, inhoud van het evangelie zijn,
kan er sprake zijn van een wet, van een gebod, van een gehoorzaamheid
des geloofs, Rom. 1:5, 3:27, 1 Joh. 3:23. van een
ongehoorzaam zijn aan en een geoordeeld worden naar het evangelie,
Rom. 2:16, 10:16 enz. Wet en evangelie, in concreto beschouwd,
verschillen niet zoozeer daarin, dat de wet altijd in bevelenden en
het evangelie in belovenden vorm optreedt, want ook de wet heeft
beloften, en het evangelie vermaningen en verplichtingen. Maar zij
verschillen vooral in inhoud: de wet eischt, dat de mensch zijne
eigene gerechtigheid uitwerke en het evangelie noodigt hem, om van
alle eigengerechtigheid af te zien en die van Christus aan te nemen
en schenkt daartoe zelfs de gave des geloofs. En in die verhouding
staan wet en evangelie niet alleen vóór en bij den aanvang der
bekeering; maar in die verhouding blijven zij staan heel het
christelijk leven door, tot aan den dood toe. <a id="ct_493"></a>De Lutherschen
hebben bijna alleen oog voor de beschuldigende, veroordeelende
werking der wet en kennen daarom geen hooger zaligheid dan
bevrijding van de wet. De wet is alleen noodig om der zonde
wil. In den volmaakten toestand is er geen wet. God is vrij van
de wet; Christus was volstrekt niet voor zichzelf der wet onderworpen;
de geloovige staat niet meer onder de wet. De Lutherschen
spreken wel is waar van een drieërlei usus der wet, niet
alleen van een usus politicus (civilis), om de zonde te beteugelen,
<span class="pagenum" id="Page_208">[208]</span>
en een usus paedagogicus, om kennis der zonde te wekken, maar
ook van een usus didacticus, om den geloovigen tot regel des
levens te zijn. Maar deze laatste usus is toch enkel en alleen
daarom noodig, wijl en in zoover de geloovigen nog zondaren
blijven en door de wet in toom gehouden en tot voortdurende
kennis der zonde geleid moeten worden. Op zichzelf houdt met
het geloof en de genade de wet op en verliest al haar beteekenis.
<a id="ct_377"></a>Maar de Gereformeerden dachten er gansch anders over. De
usus politicus en de usus paedagogicus der wet zijn maar toevallig
noodig geworden door de zonde; ook als deze wegvallen,
blijft de voornaamste usus, de usus didacticus, normativus over.
De wet is toch uitdrukking van Gods wezen; Christus was als
mensch vanzelf voor zichzelf der wet onderworpen; Adam had
vóór den val de wet in zijn hart geschreven; bij den geloovige
wordt zij weer op de tafelen zijns harten gegrift door den H.
Geest; en in den hemel zullen allen wandelen naar des Heeren
wet. Het evangelie is tijdelijk maar de wet is eeuwig en wordt
juist door het evangelie hersteld. De vrijheid van de wet bestaat
dan ook niet daarin, dat de Christen met die wet niet meer te
maken heeft, maar zij is hierin gelegen, dat de wet van den
Christen niets meer als voorwaarde der zaligheid eischen, hem
niet meer veroordeelen en verdoemen kan. Maar overigens heeft
hij een vermaak in de wet Gods naar den inwendigen mensch
en bepeinst ze dag en nacht. En daarom moet die wet altijd in
het midden der gemeente, in verband met het evangelie, verkondigd
worden. Wet en evangelie, het gansche woord, de volle
raad Gods is inhoud van de prediking. Veel breeder plaats dan
in de leer der ellende neemt de wet bij de Gereformeerden in
de leer der dankbaarheid in. Cf. Luther bij Köstlin I 157 f.
II 237 f. 496 f. Melanchton, Loci Comm. de evangelio. Symb.
Bücher, ed. Müller S. 87. 181. 533. 633. Gerhard, Loc. XII-XIV.
Quenstedt, Theol. IV 1-72. Hollaz, Ex. 996-1043.
Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 52. Heppe, Dogm. d. d. Prot.
II 225-262. Schneckenburger, Vergl. Darst. I 127 f. Frank,
Dogm. Studien 1892 S. 104-135. Zwingli, in mijne Ethiek van
Zwingli 47v. 76v. Calvijn, Inst. II 7-9. Zanchius, Op. VIII
509. Junius, Theses Theol. 23. 24. Ursinus, Explic. Cat. qu. 19.
92. Synopsis pur. theol. disp. 18 en 22. Voetius, Disp. IV 17.
V 283. Witsius, Oec. foed. III 1. Misc. Sacr. II 840-848.
<span class="pagenum" id="Page_209">[209]</span>
Coccejus, de foedere IV 72. VI 179. Moor III 377 sq. Vitringa
VI 252-292 enz.</p>

<p id="lmn_50-5" class="sep1">5. Behalve over de verhouding van wet en evangelie, bestaat
er in de christelijke theologie ook nog een belangrijk verschil
over de kracht, de efficacia, van het woord Gods en dus over
de verhouding van woord en Geest. <a id="ct_541"></a>Ook hier staan als uitersten
ter linker- en ter rechterzijde het nomisme en het <a id="ct_208"></a>antinomisme.
Het nomisme, dat van het judaisme door het pelagianisme heen
tot in het nieuwere rationalisme doorloopt, heeft aan eene uitwendige
roeping, aan eene verstandelijke, zedelijke of aesthetische
werking van het woord genoeg en acht eene bijzondere, bovennatuurlijke
kracht des H. Geestes daarbij overbodig, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a>
434v. 451v. Ook Rome toont duidelijk aan deze richting verwant
te zijn, inzoover het de gratia praeveniens verzwakt, aan het
geloof slechts de voorbereidende beteekenis van een historische
toestemming toeschrijft, meer en meer den kant van het Molinisme
en Congruisme opgaat, en de eigenlijke, bovennatuurlijke
genade en de inwoning des H. Geestes eerst laat meedeelen door
het sacrament, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 439-444. Het tegenovergestelde
uiterste wordt ingenomen door het antinomisme, dat eerst tegen
de wet en het Oude Testament maar dan weldra tegen alle uitwendig
woord en tegen alle objectieve, historische bemiddeling
des heils zich verzet en alles verwacht van de werking des H.
Geestes, van den Christus in ons, van het inwendige woord en
het inwendige licht. In het <a id="ct_197"></a>Anabaptisme van Schwencfeld, Franck,
Denck e. a. sprak deze richting zich op dit punt het duidelijkst
uit. Uit- en inwendig woord staan tot elkaar als lichaam en ziel,
dood en leven, aarde en hemel, vleesch en geest, schaal en kern,
schuim en zilver, beeld en waarheid, scheede en zwaard, lantaarn
en licht, kribbe en Christus, natuur en God, schepsel en Schepper.
Kennis van het woord geeft daarom op zichzelve niets en laat
ons koud en dood. Om het te verstaan, is vooraf reeds het
inwendig woord van noode. Gelijk woorden alleen ons leeren
kunnen, wanneer wij de zaken kennen, zoo leert de Schrift ons
dan alleen iets, als Christus reeds inwendig in ons harte woont.
Het woord is maar een teeken, een schaduw, beeld, symbool en
spreekt slechts uit, wijst slechts aan, herinnert slechts wat inwendig
in ons hart is geschreven. Het inwendig woord gaat dus
<span class="pagenum" id="Page_210">[210]</span>
vooraf aan, staat hooger dan de Schrift, die maar een papieren
woord en bovendien ook duister en vol tegenstrijdigheden is. En
dat inwendig woord is niets anders dan God of Christus of de
H. Geest zelf, die één is in alle menschen, en de gansche volle
waarheid is. Om God te vinden en de waarheid te kennen, hebben
wij dus niet buiten ons zelven te gaan, naar de Schrift of den
historischen Christus; maar indalende in ons zelven, ons terugtrekkende
van de wereld, verstand en wil doodende en lijdelijk
wachtende op de inwendige, onmiddellijke openbaring vinden wij
God, leven wij in zijne gemeenschap en zijn wij in zijne aanschouwing
zalig. Cf. boven <a href="#para_50">bl. 193</a> en voorts nog Cloppenburg,
Op. II 200. Hoornbeek, Summa Controv. lib. V. Episcopius,
Op. I 527. Quenstedt, Theol. I 169. Maronier, Het inwendig
woord, Amst. 1890. A. Hegler, <span lang="de" xml:lang="de">Geist und Wort bei Seb. Franck</span>,
Freiburg 1892. Feitelijk was dit Anabaptisme eene herleving van
de pantheistische mystiek, die in het eindige een eeuwig wisselenden
verschijningsvorm van het oneindige ziet en daarom gemeenschap
met God zoekt in de diepte van het gevoel, waar
God en mensch één zijn. <a id="ct_378"></a>Tegenover deze beide richtingen van
nomisme en antinomisme hielden de Hervormers gemeenschappelijk
staande, dat het woord alleen ongenoegzaam is om te
brengen tot geloof en bekeering, dat de H. Geest wel kan werken
maar gemeenlijk toch niet werkt zonder het woord, en dat daarom
woord en Geest in de toepassing van het heil van Christus aan
den mensch met elkander gepaard gaan. Tusschen Lutherschen
en Gereformeerden was hierover eerst geen verschil. Ook de
eerstgenoemden leerden, dat de H. Geest, schoon werkende door
woord en sacramenten als zijne instrumenten, toch alleen door
eene bijzondere kracht het geloof werkt en werken kan, en dat
Hij dat doet <span lang="la" xml:lang="la">ubi et quando visum est</span>, Symb. B. ed. Müller S.
39. 455. 456. 471. 524. 601. 712. 720. cf. Luther bij Köstlin
II 494. Otto, <span lang="de" xml:lang="de">Geist u. Wort nach Luther</span>, Gött. 1898. Melanchton,
Ex. ordin. C. R. 23, 15, 18, 37. Loci, ib. 21, 761, 765, en
anderen, Flacius, Chemniz, Hunnius, Hutter, Gerhard bij J, Müller,
<span lang="de" xml:lang="de">Das Verhältniss zw. der Wirksamkeit des H. Geistes u. d. Gnadenmittel
des göttl. Wortes</span>, Dogm. Abh. 1870 S. 155 f. Maar
toch was er van huis uit al eenig onderscheid. Terwijl de Gereformeerden
het gewoonlijk zoo voorstellen, dat de H. Geest zich
paart met het woord, <span lang="la" xml:lang="la">cum verbo</span>, drukken de Lutherschen zich
<span class="pagenum" id="Page_211">[211]</span>
liefst zoo uit en leggen er steeds sterker den nadruk op, dat de
H. Geest werkt door het woord als zijn instrument, <span lang="la" xml:lang="la">per verbum</span>.
En terwijl de Gereformeerden altijd onderscheid maakten tusschen
de gewone en buitengewone wijze, waarop God de genade werkte
in het hart, lieten de Lutheranen, uit vrees voor de Anabaptisten,
de buitengewone wijze hoe langer hoe meer weg en zeiden, <span lang="la" xml:lang="la">Deum
nemini spiritum vel gratiam suam largiri nisi per verbum et cum
verbo externo et praecedente</span>, Smalc. III 8, of zooals Luther
telkens zeide: <span lang="la" xml:lang="la">Deus interna non dat nisi per externa</span>. <a id="ct_813"></a>En toen
nu in 1621 de Danziger predikant <a id="ct_154"></a>Hermann Rathmann † 1628
een geschrift uitgaf, waarin hij leerde, dat het woord alleen
geen kracht had om den mensch te bekeeren, tenzij de H. Geest
met zijne genade erbij kwam, Herzog<sup>2</sup> 12, 506, toen verhieven
zich bijna alle Luthersche theologen tegen hem en ontwikkelden
als de echte Luthersche leer, dat het woord Gods de kracht des
H. Geestes tot bekeering in zich bezit, dat die kracht door
Goddelijke beschikking erin gelegd is en er zoo onafscheidelijk
mede verbonden is, dat zij in het woord ook zelfs nog inzit <span lang="la" xml:lang="la">ante
et extra omnem usum legitimum</span>, evenals de hand des menschen,
ook al werkt zij niet, toch altijd de vis operandi behoudt, Quenstedt,
Theol. I 169. Hollaz, Ex. 992. Buddeus, Inst. theol. 110. Schmid,
Dogm. d. ev. luth. K. § 51. Philippi, Kirchl. Gl. V 2 S. 29 f.</p>

<p>Nu is inderdaad het woord, dat van Gods mond uitgaat,
altijd eene kracht, die datgene volbrengt, waartoe God het
zendt. Dat is het op natuurlijk gebied in schepping en onderhouding,
dat is het ook op zedelijk en geestelijk terrein bij het
werk der herschepping. En dit geldt zelfs niet alleen van het
evangelie maar ook van de wet. Paulus zegt wel van de Oudtest.
wettische bedeeling, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">το γραμμα ἀποκτεννει</span>, 2 Cor. 3:6,
maar daardoor drukt hij juist zoo sterk mogelijk uit, dat zij geen
doode letter is; veeleer is zij zoo machtig, dat zij zonde, toorn,
vloek en dood werkt; <span lang="grc" xml:lang="grc">ὁ νομος ὀργην κατεργαζεται</span>, Rom. 4:15,
is <span lang="grc" xml:lang="grc">δυναμις της ἁμαρτιας</span>, 1 Cor. 15:56,
<span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια της κατακρισεως,
του θανατου</span>, 2 Cor. 3:7, 9. En daartegenover staat nu het
evangelie als eene <span lang="grc" xml:lang="grc">δυναμις θεο εἰς σωτηριαν</span>, Rom. 1:16,
1 Cor. 1:18, 2:4, 5, 15:2, Ef. 1:13; het is, wijl geen
menschen- maar Gods woord, Hd. 4:29, 1 Thess. 2:13, levend
en blijvend, 1 Petr. 1:25, levend en krachtig, Hebr. 4:12,
geest en leven, Joh. 6:63, een licht, dat schijnt in een duistere
<span class="pagenum" id="Page_212">[212]</span>
plaats, 2 Petr. 1:19, een zaad, dat in de harten gestrooid wordt,
Mt. 13:3, opwast en vermenigvuldigd wordt, Hd. 12:24, van
groote waarde is, ook al zijn degenen, die het planten en natmaken,
niets, 1 Cor. 3:7, een scherp tweesnijdend zwaard, dat
doordringt in ’t binnenste wezen van den mensch en al zijne
gedachten en overleggingen oordeelt, Hebr. 4:12. En daarom
is het niet ledig en ijdel, maar het werkt, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐνεργειται</span>, in degenen
die gelooven, 1 Thess. 2:13; en de werken, die het tot stand
brengt, zijn wedergeboorte, 1 Cor. 4:15, Joh. 1:18, 1 Petr. 1:23,
geloof, Rom. 10:17, verlichting, 2 Cor. 4:4-6, Ef. 3:9,
5:14, 1 Tim. 1:20, onderwijzing, verbetering, vertroosting enz.,
1 Cor. 14:3, 2 Tim. 3:15. Zelfs in degenen, die verloren gaan,
oefent het evangelie zijne werking uit; het is hun tot een val,
tot een ergernis en dwaasheid, tot een steen, waaraan zij zich
stooten, tot een reuke des doods ten doode, Luk. 2:34, Rom.
9:32, 1 Cor. 2:23, 2 Cor. 2:16, 1 Petr. 2:8. Tegenover het
spiritualisme is deze macht van het woord Gods en bepaaldelijk
van het evangelie met de Lutherschen in hare volle, rijke beteekenis
te handhaven. De tegenstelling van het in- en uitwendige,
van het geestelijke en het stoffelijke, van eeuwigheid en tijd, van
wezen en vorm enz. is uit eene valsche philosophie afkomstig
en met de Schrift in strijd. God is de Schepper van den hemel
maar ook van de aarde, van de ziel en van het lichaam beide,
van geest en stof te zamen. En daarom is ook het woord geen
ijdele klank, geen ledig teeken, geen koud symbool; maar alle
woord, ook van den mensch, is eene macht, grooter en duurzamer
dan de macht van het zwaard; er zit gedachte, geest, ziel, leven
in. Indien dit geldt van het woord in het algemeen, hoeveel te
meer van het woord, dat van Gods mond uitgaat en door Hem
gesproken wordt? Dat is een woord, dat schept en onderhoudt,
oordeelt en doodt, herschept en vernieuwt, altijd zijn werking
doet en nooit ledig wederkeert. Bij een menschenwoord maakt
het een groot verschil, of het geschreven of gedrukt is, gelezen
of gehoord wordt; en bij het gesproken woord is wederom de
vorm en voordracht van de grootste beteekenis. Ook hangt de
macht van het menschelijk woord af van de mate, waarin iemand
zijn hart, zijn ziel erin neergelegd heeft, van den afstand, die
tusschen den persoon en zijn woord bestaat. Maar bij God is dat
anders. Het is altijd zijn woord; Hij is er altijd bij tegenwoordig;
<span class="pagenum" id="Page_213">[213]</span>
Hij draagt het steeds door zijne almachtige en alomtegenwoordige
kracht; Hij is het altijd zelf, die in wat vorm en door wat
middelen dan ook, het tot de menschen brengt en er hen door
roept. Daarom, al is het woord Gods, dat vrij door de dienaren
verkondigd of ook in vermaning, toespraak, boek of geschrift
tot de menschen gebracht wordt, wel uit de H. Schrift genomen
maar niet met die Schrift identisch, toch is het een woord Gods,
dat van Gods wege tot den mensch komt, door den H. Geest
gesproken wordt en daarom ook altijd zijne werking doet. Het
woord Gods is nooit los van God, van Christus, van den H. Geest;
het heeft geen bestand in zichzelf; het is niet deistisch van zijn
schepper en auteur te scheiden. Gelijk de Schrift niet eenmaal
door den H. Geest geinspireerd is maar voortdurend door dien
Geest gedragen, bewaard, krachtig gemaakt wordt, zoo is het
ook met het woord Gods, dat, uit de Schrift genomen, op eene
of andere wijze aan menschen gepredikt wordt. Jezus sprak door
den Geest, Joh. 6:63; de apostelen, die dien Geest ontvingen,
Mt. 10:20, Luk. 12:12, 21:15, Joh. 14:26, 15:26, verkondigden
het evangelie niet alleen in woorden maar ook in kracht
en in den H. Geest, 1 Thess. 1:5, 6, in betooning van Geest
en kracht, 1 Cor. 2:4, en hanteerden het als het zwaard des
Geestes, Ef. 6:17. In zooverre hebben de Lutherschen ook volkomen
gelijk; het woord Gods is altijd en overal eene kracht
Gods, een zwaard des Geestes; <span lang="la" xml:lang="la">semper huic verbo adest praesens
Spiritus Sanctus</span>. Maar desniettemin leeren Schrift en ervaring,
dat dat woord Gods niet altijd dezelfde werking doet; efficax is
het in zekeren zin altijd, het is nooit krachteloos; indien het
niet opheft, slaat het neer; indien het niet tot een opstanding is,
dan tot een val; indien niet tot eene reuke des levens, dan tot
eene reuke des doods. De vraag rijst dus, wanneer het woord
Gods in dien zin efficax is, dat het tot geloof en bekeering leidt.
De Lutherschen sluiten nu, om den mensch onontschuldigbaar te
stellen, deze Goddelijke, bovennatuurlijke efficacia op in het woord,
maar vorderen daarmede niets en moeten, om de verschillende
uitkomst van het woord bij den mensch te verklaren, tot den
vrijen wil de toevlucht nemen. Maar de Gereformeerden rekenden
met het feit van die dubbele uitkomst, beschouwden de efficacia
niet als eene onpersoonlijke, magische kracht, die in het woord
was gelegd, maar dachten dat woord altijd in verband met zijn
<span class="pagenum" id="Page_214">[214]</span>
auteur, met den Christus, die het bedient door den H. Geest.
En die H. Geest is geen onbewuste kracht maar een persoon,
die altijd bij het woord is, het altijd draagt en werkzaam doet
zijn maar niet altijd werkzaam doet zijn op dezelfde wijze. Hij
bezigt naar het onnaspeurlijk welbehagen Gods dat woord tot
bekeering maar ook tot verharding, tot een opstanding maar ook
tot een val. Hij werkt altijd door het woord, maar niet altijd
op dezelfde wijze. En als Hij er zoo door werken wil, dat het
tot geloof en bekeering leidt, dan behoeft Hij objectief aan het
woord niets toe te voegen. Dat woord is goed en wijs en heilig,
een woord Gods, een woord van Christus, en de H. Geest neemt
alles uit Christus. Maar opdat het zaad des woords goede vruchten
drage, moet het in een weltoebereide aarde vallen. Ook de akker
moet voor de ontvangst van het zaad worden gereed gemaakt.
Deze subjectieve werkzaamheid des H. Geestes moet dus bij het
objectieve woord bij komen. Zij kan uit den aard der zaak niet
in het woord opgesloten en besloten zijn, zij is eene andere, eene
bijkomende, eene subjectieve werkzaamheid, niet eene werkzaamheid
<span lang="la" xml:lang="la">per verbum</span> maar <span lang="la" xml:lang="la">cum verbo</span>,
een openen van het hart, Hd. 16:14, een inwendige openbaring, Mt. 11:25, 16:17,
Gal. 1:16, een trekken tot Christus, Joh. 6:44, een verlichting
des verstands, Ef. 1:18, Col. 1:9-11, een werken van het
willen en het werken, Phil. 2:13 enz., cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 498.
<a id="ct_782"></a>Daarmede wordt de Geest niet van het woord losgemaakt
of gescheiden, ook zelfs dan niet, wanneer Hij, gelijk bij kinderkens, de wedergeboorte
werkt zonder eenig middel der genade. Want de Geest,
die wederbaart, is niet de Geest van God in het algemeen, maar
de Geest van Christus, de Heilige Geest, de Geest, dien Christus
verworven heeft, door wien Christus regeert, die alles alleen uit
Christus neemt en die door Christus in de gemeente uitgestort
is en dus de Geest der gemeente is. Daargelaten of de H. Geest,
soms ook in Heidenen werkt en werken kan, wat in elk geval
exceptioneel is, in den regel werkt Hij de wedergeboorte alleen
in zulken, die leven onder de bediening des verbonds. Ook kinderkens,
die door Hem worden wedergeboren, zijn kinderen des
verbonds, van dat verbond, hetwelk het woord Gods tot inhoud
heeft en het sacrament tot teeken en zegel ontving. De H. Geest
volgt Christus dus in zijnen gang door de historie; Hij bindt
zich aan het woord van Christus en werkt alleen in den naam
<span class="pagenum" id="Page_215">[215]</span>
en naar het bevel van Christus. Individueel en subjectief, wanneer
bijv. een kind losgedacht wordt van heel zijne omgeving, van de
kerk, waarin het geboren wordt, moge het den schijn hebben,
alsof de Geest werkte zonder het woord; objectief en zakelijk
werkt de H. Geest slechts daar, waar het verbond der genade
met de bediening van woord en sacrament zich uitgebreid heeft.
En daarom wordt de wedergeboorte bij kinderkens, wanneer zij
opwassen, altijd daaraan gekend en in hare echtheid bewezen,
dat zij in de daden van geloof en bekeering overgaat en dan zich
aansluit bij het woord Gods, dat objectief in de H. Schrift voor
ons ligt. De H. Geest, die in de wedergeboorte niets anders
toepast dan het woord, de kracht, de verdienste van Christus,
leidt vanzelf ook het bewuste leven naar dat woord heen, dat
Hij uit Christus nam en door profeten en apostelen beschrijven
deed, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 484. 504. 525 en voorts Conf. Belg. 24.
Heid. Cat. qu. 65. 67. Helv. II 18. Can. Dordr. III 6. V 7. 14.
Calvijn, passim, bv. Inst. III 2, 33. IV 14, 11. adv. Libert. c.
9. Turretinus, Theol. El. XV, 4, 23 sq. Hodge, Syst. Theol.
III 466-485. Bartlett, <span lang="en" xml:lang="en">The letter and the spirit</span>, Bampton
Lectures 1888. Müller, Dogm. Abhandl. 127-277. Dorner, Chr.
Gl. II 799. Frank, Chr. Wahrheit II 243.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="para_51">§ 51. <span class="smcap">De Sacramenten.</span></h3>

<p id="lmn_51-1" class="sep1">1. Bij het woord komt als tweede genademiddel het sacrament.
De H. Schrift kent dezen naam niet en heeft ook geen
leer over de sacramenten in het algemeen. Zij spreekt wel van
besnijdenis en pascha, van doop en avondmaal, maar vat deze
instellingen niet onder één begrip saam. Zoo geschiedde ook nog
niet in de eerste christelijke gemeenten. Ofschoon wij Hd. 2:42
lezen, dat de gemeente te Jeruzalem volhardde in de leer der
apostelen, in de gemeenschap, in de breking des broods en in
de gebeden, en uit Hd. 6:4 kunnen opmaken, dat er eene bediening
des woords was, weten wij toch van de inrichting der
gemeentevergadering te Jeruzalem weinig af. Iets meer is uit
1 Cor. 11:1-14:40 ons bekend van de godsdienstoefeningen
der geloovigen uit de Heidenen. Nadat de geloovigen op grond
<span class="pagenum" id="Page_216">[216]</span>
van persoonlijke belijdenis door den doop op den naam van
Christus in de gemeente, <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς ἑν σωμα</span>, opgenomen waren, Rom.
6:3-5, 1 Cor. 12:13, Gal. 3:27, kwamen zij geregeld op
den dag des Heeren saam, Hd. 20:7, 1 Cor. 16:2, Op. 1:10.
<a id="ct_216"></a>Waarschijnlijk hielden zij op dien dag twee vergaderingen, eene
tot den dienst des woords, waarbij de toegang ook voor niet-leden
vrijstond, 1 Cor. 14:23, een gedeelte uit de des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> Schrift en
later ook uit de apostolische geschriften werd voorgelezen, ieder
lid der gemeente vrij het woord kon nemen, 1 Cor. 14:26, en
gebeden en gezongen werd, Hd. 2:42, Rom. 12:12, 1 Cor. 14:14,
15, 26; en eene andere tot viering van het <a id="ct_184"></a>avondmaal, <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς
το φαγειν</span>, 1 Cor. 11:33, waaraan alleen de geloovigen mochten
deelnemen, 10:16v., 11:20v., waarin eerst gebeden en gedankt
werd, dan een gemeenschappelijke maaltijd (<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span>) Jud. 12,
2 Petr. 2:13 gehouden werd van de door de geloovigen saamgebrachte
gaven, daarna wederom gebeden en gedankt (<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>)
en het avondmaal gevierd werd. Wel meenen Jülicher, Spitta,
Haupt, Hoffmann, Drews e. a., dat in den apostolischen tijd het
avondmaal niet van den gewonen maaltijd onderscheiden was,
maar dat heel de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span> een <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>,
een <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>
was, maar dit gevoelen wordt door Harnack, Zahn, Grafe e. a.
terecht verworpen; Jezus stelde het avondmaal na den gewonen
maaltijd in, Mt. 26:26, 1 Cor. 11:25, en Paulus onderscheidt
beide in 1 Cor. 11:20, 21 en stelt voor, om ze geheel te scheiden,
doordat de gewone maaltijd te voren in huis gehouden
worde, 1 Cor. 11:22, Weiszäcker, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. Zeitalter<sup>2</sup></span> S. 566 f.
Moeller-von Schubert, Kirchengesch. I 96 f. 130 f. Zahn art.
Agapen en Drews art. Eucharistie in Herzog<sup>3</sup>. W. Schmidt,
Dogm. II 466. Maar in de tweede eeuw kwam hier allengs
groote verandering in. <span id="lmn_51-1a">De viering van het avondmaal</span> werd, om
welke redenen dan ook, cf. Drews in Herzog<sup>3</sup> 5, 562, van de
agapae losgemaakt, en de beide vergaderingen, die tot den dienst
des woords en die tot het avondmaal, werden vereenigd. Voortaan
had de viering van het avondmaal in de gewone godsdienstoefening
na de bediening des woords plaats; de godsdienstoefening
werd in twee gedeelten onderscheiden, bij het eerste, de bediening
des woords, mochten ook Heidenen of althans catechumenen en
poenitenten tegenwoordig zijn, maar het tweede, de viering van
het avondmaal, stond alleen voor de gedoopten open, en kreeg
<span class="pagenum" id="Page_217">[217]</span>
door de bijvoeging van doopsbelijdenis, doopsbediening, oratio
dominica en allerlei ritueele en symbolische handelingen hoe
langer hoe meer een mysterieus karakter. Het wijd verbreide
grieksche mysteriewezen kreeg invloed op den christelijken godsdienst.
<a id="ct_521"></a>In het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>
de naam voor woorden en daden Gods, die vroeger verborgen waren maar die nu openbaar
zijn geworden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> § 30. <a id="ct_522"></a>Maar dit woord
kreeg in de christelijke kerk spoedig eene gansch andere beteekenis en werd de
aanduiding van al wat in den christelijken godsdienst geheimzinnig
en onbegrijpelijk was. <a id="ct_698"></a>In het latijn werd dit woord door sacramenten
overgezet, dat de beteekenis had van eed, vooral door
den soldaat aan het vaandel af te leggen, of van eene geldsom,
die bij een proces in een <span lang="la" xml:lang="la">locus sacer</span> moest neergelegd worden
en bij verlies van het proces aan de goden verviel, maar dat nu
de gedachte van eene geheimzinnige, heilige handeling of zaak
in zich opnam. In dezen zin kon al wat met God en zijne openbaring
in eenig verband stond, een sacrament worden genoemd,
de openbaring zelve en haar inhoud, de leer, de triniteit, de
vleeschwording enz., voorts allerlei teekenen, zooals het teeken
van het kruis, het zout, dat aan de catechumenen gegeven werd,
eindelijk alle heilige handelingen, priesterwijding, huwelijk, exorcisme,
sabbatsviering, besnijdenis en alle ceremoniën; cf. behalve
de werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 530v. genoemd, Moeller-v. Schubert I 332 f.
en daar aangehaalde litteratuur. Herzog<sup>2</sup> art. Sakrament. Ziegert,
<span lang="de" xml:lang="de">Ueber die Ansätze zu einer Mysterienlehre</span>, Stud. u. Kr. 1894.
<a id="ct_671"></a>Al treden nu onder deze met den naam van sacrament aangeduide
heilige handelingen doop en avondmaal nog altijd duidelijk op
den voorgrond, toch was de vaagheid van den naam oorzaak,
dat het getal der sacramenten langen tijd onbepaald bleef. Ook
Augustinus bezigt het begrip nog in ruimeren zin en gaat bij
zijne definitie van die beteekenis uit. Eerst Pseudodionysius in
de 6<sup>e</sup> eeuw telde in zijne eccl. hier. IV 2 sq. zes sacramenten:
doop, confirmatie, eucharistie, priesterwijding, monnikwijding en
gebruiken bij de begrafenis. Maar de scholastiek sloot zich in
de bepaling van het begrip sacrament bij Augustinus aan en
rekende er verschillende heilige zaken en handelingen onder.
Hugo van St. Victor, de Sacr. I 9, 7 noemt niet minder dan 30
sacramenten en verdeelt ze in drie klassen: zulke, die tot de
zaligheid noodig zijn (doop, confirmatie, eucharistie enz.), zulke,
<span class="pagenum" id="Page_218">[218]</span>
die eene hoogere genade mededeelen (gebruik van wijwater enz.)
en zulke, die dienen tot voorbereiding voor de overige sacramenten
(wijding van heilige gereedschappen enz.). Abaelard telt er vijf:
doop, confirmatie, eucharistie, laatste oliesel en huwelijk, terwijl
Robert Pullus er ook vijf noemt, maar de beide laatste door
biecht en priesterwijding vervangt. Bernard geeft geen getal op
maar noemt op verschillende plaatsen doop, voetwassching, confirmatie,
eucharistie, biecht, laatste oliesel, priesterwijding, investituur,
huwelijk met den naam van sacramenten. Eerst Lombardus,
Sent. IV dist. 2 heeft het bekende zevental, maar ook na hem
spreken theologen en synoden (bijv. het lateraanconcilie van 1179)
nog van sacramenten in ruimen zin. En dit duurt, totdat de
sententiae van Lombardus algemeen handboek voor de studie der
theologie werden en het concilie te Florence 1439 het zevental
vaststelde, cf. Schwane, D. G. III 584 f. Harnack, D. G. III 463.
<a id="ct_672"></a>Met deze beperking van het getal ging de bepaling van het begrip
hand aan hand. Bij de kerkvaders werden vele heilige handelingen,
vooral doop en avondmaal, wel hoog verheven, en van
eene bovennatuurlijke kracht en genade voorzien gedacht. Maar
eene leer der sacramenten ontbreekt; de verhouding van het
zinnelijk en geestelijk element wordt niet duidelijk bepaald, en
de wijze van werking niet helder omschreven. <a id="ct_92"></a>Augustinus onderscheidt
in de sacramenten twee bestanddeelen: <span lang="la" xml:lang="la">dicuntur sacramenta,
quia in eis aliud videtur, aliud intellegitur. Quod videtur,
speciem habet spiritalem</span>, Serm. 272. <span lang="la" xml:lang="la">detrahe verbum et quid est
aqua nisi aqua? accedit verbum ad elementum et fit sacramentum</span>,
in Ev. Joh. 80, 3. Soms legt hij zoozeer den nadruk op het
woord en voor de werking van het sacrament op het geloof van
den ontvanger, dat het teeken slechts een beeld wordt van de
beteekende zaak. Maar aan de andere zijde gaf hij zulk een
ruime definitie van het begrip sacrament, dat er allerlei kerkelijke
handelingen onder vallen konden, en bond hij tegen de Donatisten
de sacramenten zoo aan de kerk, dat zij door de ketters wel
konden meegenomen worden maar toch alleen binnen de kerk de
genade konden meedeelen, Hahn, Die Lehre v. d. Sakr. Breslau
1864 S. 11 f. Harnack, D. G. III 141.</p>

<p>De eigenlijke leer der sacramenten is een product der middeleeuwsche
scholastiek; zij eerst stelde een nauwkeurig en dikwerf
splinterig onderzoek in omtrent het begrip, de instelling, den
<span class="pagenum" id="Page_219">[219]</span>
bedienaar, de noodzakelijkheid, de doelmatigheid, het getal, de
bestanddeelen, de verhouding van het sacramentum en de <span lang="la" xml:lang="la">res
sacramenti</span>, het onderscheid tusschen de sacramenten in het paradijs,
het oude en het nieuwe testament, het onderling verschil
der zeven sacramenten, de physische of moreele werking, de
onderscheidene genade, die zij mededeelen, de vereischten voor de
uitdeeling en de ontvangst der sacramenten, Hugo Vict., <span lang="la" xml:lang="la">de sacramentis</span>.
Lombardus, Sent. IV 1. 2. en comm. van Thomas,
Bonaventura, Duns Scotus. Thomas, S. Theol. III qu. 60-65.
Bonaventura, Brevil. VI 1-5. Schwane, D. G. III 579-605.
Harnack, D. G. III 466 f. Resultaat van deze scholastieke ontwikkeling
was, dat ten deele reeds op vroegere conciliën maar
vooral te Trente over de leer der sacramenten in het algemeen
het volgende vastgesteld werd: 1<sup>o</sup> alle sacramenten des N. Verbonds
zijn door Christus ingesteld en zijn zeven in getal: doop,
confirmatie, eucharistie, boete, laatste oliesel, priesterwijding en
huwelijk. 2<sup>o</sup> Deze zijn alle ware en eigenlijke sacramenten, van
die des O. Verbonds wezenlijk onderscheiden, maar toch onderling
in waarde verschillend. 3<sup>o</sup> Zij zijn, ofschoon niet alle voor ieder
mensch, tot zaligheid noodzakelijk, zoodat zonder hen of althans
zonder verlangen ernaar, door ’t geloof alleen, de genade der
rechtvaardigmaking niet te verkrijgen is. 4<sup>o</sup> Zij beteekenen niet
alleen de genade, maar bevatten haar ook en deelen haar <span lang="la" xml:lang="la">ex opere
operato</span> mede. 5<sup>o</sup> Van de zijde des bedienaars wordt voor de waarachtigheid
van het sacrament minstens vereischt, dat hij de intentie
hebbe om te doen, wat de kerk doet, maar is het overigens
onverschillig, of hij in doodzonde verkeert. 6<sup>o</sup> Wettige uitdeelers
der sacramenten zijn alleen de geordende priesters, maar confirmatie
en priesterwijding geschieden alleen door den bisschop, en
de doop mag in geval van nood ook door leeken bediend. 7<sup>o</sup> Van
de zijde des ontvangers is alleen noodig, dat hij de intentie hebbe
om te ontvangen wat de kerk geeft en aan de genade geen
hindernis in den weg legge. 8<sup>o</sup> Ieder sacrament verleent eene
bijzondere genade, en doop, confirmatie en ordening verleenen
een character indelebilis. Cf. Conc. Trid. VII de sacr. Cat. Rom.
II cap. 1. Bellarminus, Controv. III de sacramentis in genere in
2 boeken. Theol. Wirceb. ed. 3 IX 1-151. Perrone, Prael.
theol. ed. Lov. V 301-391. Simar, Dogm.<sup>3</sup> 659-693. Oswald,
Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. der Kath. Kirche<sup>2</sup> I 20-132.
<span class="pagenum" id="Page_220">[220]</span>
Möhler, Symbolik § 28. Jansen, Prael. III 281-367 enz. Over
de sacramentsleer in de Grieksche kerk verg. Kattenbusch,
Vergl. <ins id="cor_15" title="Confessionsknnde">Confessionskunde</ins> I 393 f.</p>

<p id="lmn_51-2" class="sep1">2. De ontwikkeling dezer sacramentsleer toont, dat zij zich
hoe langer hoe verder van de Schrift had verwijderd. Vooral in
drieërlei opzicht is dit het geval. Ten eerste wordt de genade,
welke het sacrament mededeelt, door Rome alleen opgevat als
eene <span lang="la" xml:lang="la">gratia sanctificans</span>, d. i. als eene kracht, die in den mensch
wordt ingestort, hem tot de bovennatuurlijke orde verheft en der
Goddelijke natuur deelachtig maakt. De genade is van de schuld
en vergeving der zonden schier geheel losgemaakt en in eene
aan den mensch van buitenaf toekomende, bovennatuurlijke gave
veranderd. <a id="ct_696"></a>Ten tweede is de band van het sacrament aan het
woord door Rome zoo goed als geheel verbroken; het woord heeft
wel eenige beteekenis, maar slechts eene voorloopige en praeparatoire;
het geloof, dat door het woord gewerkt wordt, is niets
dan een historisch geloof, dat ter zaligheid onvoldoende is en
door de liefde, d. i. door de gratia infusa moet aangevuld worden.
En deze gratia wordt alleen meegedeeld door het sacrament, dat
daarom eene eigene, zelfstandige plaats inneemt naast het woord
en het in waarde verre overtreft. Ten derde is het geloof volstrekt
geen vereischte meer in den ontvanger van het sacrament; de
genade ligt als gratia sanctificans, als iets materieels, in het
sacrament besloten, wordt erdoor medegedeeld ex opere operato,
en onderstelt dus hoogstens, dat de ontvanger geen onoverkomelijke
hindernis in den weg legge. Het sacrament werkt dus physisch
en magisch, krachtens eene macht, door God aan den priester
geschonken, als een instrument in zijne hand. <a id="ct_639"></a>Op alle drie punten
heeft de Hervorming de Roomsche sacramentsleer naar de Schrift
herzien en gewijzigd; Zwingli, Luther, Calvijn waren hierbij met
elkander eenstemmig en spraken het gemeenschappelijk uit, dat
de genade, die in het sacrament werd meegedeeld, in de eerste
plaats de vergevende genade was en niet op de lagere, van het
donum superadditum verstoken natuur maar op de zonde betrekking
had; dat het sacrament een teeken en zegel was, aan het
woord gehecht, geen enkele genade meedeelde, die niet door het
woord geschonken werd en dus zonder het woord hoegenaamd
geen waarde had; en dat niet het sacrament zelf maar toch wel
<span class="pagenum" id="Page_221">[221]</span>
zijne werking en vrucht afhing van het geloof en in den ontvanger
dus altijd het zaligmakend geloof onderstelde. Maar overigens
openbaarde zich in de sacramentsleer tusschen de Hervormers al
spoedig belangrijk verschil. De sacramenten werden tusschen
Roomschen, Lutheranen, Zwinglianen, Gereformeerden, Anabaptisten
enz. het middelpunt van den strijd. Zij werden het schibboleth
van elk dogmatisch systeem; daarin belichaamden zich practisch
en concreet de beginselen, van welke men in kerk en theologie,
in leer en leven uitging; de verhouding van God en wereld,
schepping en herschepping, Goddelijke en menschelijke natuur
van Christus, zonde en genade, geest en stof kwam in het sacrament
tot hare practische toepassing; alle strijd bewoog zich om
de <span lang="la" xml:lang="la">unio sacramentalis</span>, de vereeniging van teeken en beteekende
zaak, het verband van sacramentum en res sacramenti. <a id="ct_142"></a>Luther
legde eerst, in 1518 en 1519, al den nadruk op het geloof, dat
alleen het sacrament werken doet en zoo de gemeenschap aan
Christus en zijne weldaden ons deelachtig maakt; dan, van 1520
tot 1524, brengt hij het sacrament vooral in verband met het
woord, waarvan het een teeken en zegel is; en eindelijk, na 1524,
kwam hij er, uit vrees voor de Wederdoopers, meer en meer toe,
om de sacramenten onontbeerlijk te achten, hun objectief karakter
op grond van de instelling van Christus te handhaven, en het
verband tusschen teeken en beteekende zaak temporeel, corporeel
en locaal op te vatten, zoodat naar de latere Luthersche voorstelling
de <span lang="la" xml:lang="la">res coelestis</span> <i>in</i>, <i>met</i> en <i>onder</i> het element verborgen
is, gelijk de kracht des H. Geestes ingegaan is in het woord,
en de genade door de sacramenten werkt als door hare instrumenta,
media, adminicula, vehicula, organa, Luther bij Köstlin
II 503 f. Heppe, Dogm. d. d. Prot. III 39 f. Symb. Bücher ed.
Müller S. 39. 41. 202. 264. 321 enz. Gerhard, Loc. XVIII.
Quenstedt, IV 73-88. Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 53.
Daartegenover leerde <a id="ct_178"></a>Zwingli, dat de sacramenten, wijl zij alleen
bediend worden aan zulken, die het geloof en door dat geloof
Christus en al zijne weldaden deelachtig zijn, in de eerste plaats
teekenen en bewijzen des geloofs, belijdenisacten zijn, en dan in
de tweede plaats ook middelen tot versterking des geloofs, wijl
zij ons herinneren de weldaden, waarop ons geloof betrekking
heeft, ons geloof steeds meer van onszelven af op Gods genade
in Christus richten <ins id="cor_16" title="eu">en</ins> daardoor dat geloof oefenen en sterken,
<span class="pagenum" id="Page_222">[222]</span>
Zwingli, Fidei ratio bij Niemeyer, Conf. Ref. 24-26. Expos.
chr. fidei, ib. 50-53, en voorts Zeller, Das theol. System Zw.
111 f. Nu vat ook Calvijn de sacramenten wel op als belijdenisacten,
als <span lang="la" xml:lang="la">mutua nostra erga Deum pietatis testificatio</span>. Maar
dat zijn zij bij hem toch eerst in de tweede plaats; allereerst
zijn de sacramenten <span lang="la" xml:lang="la">divinae in nos gratiae testimonia externo
signo confirmata</span>, teekenen en zegelen van de beloften Gods in
zijn woord, spiegels, waarin wij den rijkdom zijner genade aanschouwen.
Het onzichtbaar element, de materia en substantia van
het sacrament, is dus het woord, de belofte, het verbond der
genade, de persoon van Christus met al zijne weldaden. Maar
het zichtbaar element houdt deze geestelijke goederen niet in
zich besloten, het schenkt ze ons niet <span lang="la" xml:lang="la">propria, intrinseca virtute</span>,
God staat zijn werk niet aan de teekenen in het sacrament af,
Hij en Hij alleen is de bezitter en blijft ook de eenige uitdeeler
van genade. De teekenen doen alleen instrumenteelen, ministerieelen
dienst; God bedient er zich van, om zijne genade mee te deelen.
Maar Hij deelt deze genade alleen mede aan wie gelooven en
versterkt en voedt dan hun geloof; ongeloovigen ontvangen alleen
het teeken zonder de beteekende zaak. Hoe nu God van de sacramenten
zich bedient ter uitdeeling zijner genade, wordt bij
<a id="ct_106"></a>Calvijn en ook bij de latere Gereformeerden niet duidelijk. Er
blijft daarom voor allerlei vragen plaats; is de genade altijd met
het teeken verbonden, zoodat het sacrament objectief steeds hetzelfde
blijft? of verbindt God de genade met het teeken alleen,
wanneer het sacrament door geloovigen ontvangen wordt? of
biedt God de genade met het teeken ook aan de ongeloovige
gebruikers aan, zoodat het hun schuld is, als zij alleen het teeken
aannemen en ontvangen? waarin is de sacramenteele genade onderscheiden
van die, welke de geloovigen reeds vroeger ontvingen,
en waarin verschilt zij van de subjectieve werking des H. Geestes,
die het oog der geloovigen voor het sacrament opent en hun hart
ervoor ontsluit? gaat de uitdeeling der genade gepaard met de
bediening of de ontvangst van het teeken? heeft zij daarmede
tegelijkertijd plaats of kan zij ook vroeger of later geschieden
en de vrucht van het sacrament dus vóór en onder en na de
ontvangst worden genoten? cf. Calvijn, Inst. IV 14. Catech.
Genev. 5. Cons. Tigur. Usteri, Stud. u. Krit. 1884 S. 417-455.
Conf. Gall. 34. 37. Belg. 33. Cat. Heid. qu. 66. 67 enz. a Lasco,
<span class="pagenum" id="Page_223">[223]</span>
Op. ed. Kuyper I 115-232. 511-514. Bullinger, Huysboek V 6.
Sohnius, Op. I 55. Beza, Tract. Theol. I 206. Junius, Theses
Theol. 49. 50. Zanchius, Op. VIII 511. Polanus, Synt. Theol.
VI 49-51. Synopsis pur. theol. 43. Turretinus, Theol. El. XIX
qu. 1-10. Moor V 218-267. Vitringa VI 308 enz.</p>

<p>Buiten de Luthersche en de Gereformeerde kerken, die in
navolging van Luther en Calvijn het objectief karakter der sacramenten
handhaafden, vond de leer van Zwingli hoe langer hoe
meer ingang. De <a id="ct_201"></a>Wederdoopers namen voetwassching, doop en
avondmaal nog wel als sacramenten aan, maar zagen er toch
alleen teekenen en symbolen, geen zegelen in; de sacramenten
stellen wel zichtbaar de weldaden voor oogen, die de geloovigen
van God hebben ontvangen, maar zij doen dat als belijdenissen
van ons geloof en deelen geen genade mede, Cloppenburg, Op. II
238. <a id="ct_711"></a>De Socinianen keurden evenals Zwingli den naam sacrament
af, beschouwden het avondmaal als een gedachtenismaaltijd en
een verklaring van wat wij in Christus hebben, en ontkenden,
dat de doop op een bevel van Christus berustte en eene blijvende
instelling was, Fock, Der Socin. 559 f. <a id="ct_650"></a>De Remonstranten beleden
in hunne confessie c. 23 nog wel, dat God in de sacramenten
zijne weldaden vertoont en <span lang="la" xml:lang="la">certo modo exhibet atque obsignat</span>,
maar hunne Apologie deed zien, dat zij daaronder geen bezegeling
van Gods belofte en geen meedeeling zijner genade verstonden;
de sacramenten zijn teekenen van het verbond tusschen God en
menschen, waarbij dezen zich verplichten tot een heilig leven en
God zijne genade hun zichtbaar voor oogen stelt, cf. Limborch,
Theol. Christ. V 66. <a id="ct_631"></a>Bij de Rationalisten werden de sacramenten
tot herinnerings- en belijdenisteekenen, wier doel was bevordering
der deugd, en die daarom licht met andere plechtige ceremoniën
konden vermeerderd worden, Wegscheider § 165. <a id="ct_628"></a>De Kwakers
verwierpen de sacramenten als joodsch ceremonieel, vatten den
doop als Geestesdoop ons, die ons van onze zonden reinigt, en het
avondmaal als afbeelding van de voeding onzer ziel door Christus,
Barclay, Verantwoording 1757 bl. 325. Dit ontbindend proces
werd inzoover door <a id="ct_161"></a>Schleiermacher gestuit, als hij eene poging
waagde, om het objectief karakter der sacramenten te handhaven
en al de verschillende opvattingen in eene hoogere eenheid te
verbinden. Hij omschreef ze daartoe als <span lang="de" xml:lang="de">fortgesetzte Wirkungen
Christi, in Handlungen der Kirche eingehüllt und mit ihnen auf
<span class="pagenum" id="Page_224">[224]</span>
das Innigste verbunden, durch welche er seine hohepriesterliche
Tätigkeit auf die Einzelnen ausübt und die Lebensgemeinschaft
zwischen ihm und uns, um derentwillen Gott allein die Einzelnen
in Christo sieht, erhält und fortpflanzt</span>, Chr. Gl. § 143. Maar
deze poging tot verzoening slaagde niet. De <span lang="de" xml:lang="de">Wirkungen Christi,
in Handlungen der Kirche eingehüllt</span>, lieten onbeslist, wat in de
sacramenten het eerste en voornaamste was. Zoo ging de theologie
weldra weer in verschillende richtingen uiteen. Sommigen bleven
het bemiddelend standpunt innemen, Nitzsch, Chr. Lehre § 191.
Kaftan, Dogm. 595. Oosterzee, Dogm. II 815; anderen reproduceerden
het gevoelen van Zwingli, Lipsius, Dogm. § 807 f.
840 f. Schweizer, Chr. Gl. II 400 f. Biedermann, Chr. Dogm.
II 632. Ritschl, <span lang="de" xml:lang="de">Unterricht in der christl. Rel.</span> § 83. Scholten,
L. H. K. II 310, of keerden tot het confessioneele standpunt
van de Luth. of Geref. kerken terug, Philippi, Kirchl. Gl. V 2.
Hodge, Syst. Theol. III 485. <a id="ct_534"></a>En eindelijk werd door de Neolutheranen
in Duitschland en door de Zwinglianen en de Puseyisten
in Engeland eene leer der sacramenten voorgedragen, die veelzins
aan Rome herinnerde, de genade door het sacrament heen liet
inwerken niet alleen op de ziel, maar ook op de <span lang="de" xml:lang="de">geistleibliche</span>
natuur en op het lichaam van den mensch, en het getal der
sacramenten dikwerf uitbreidde, Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span>,
Erl. 1859 I 18-20. Hofmann, <span lang="de" xml:lang="de">Schriftbeweis</span> II 2 S. 167 f.
Thomasius, Christi Person u. Werk II<sup>3</sup> 355 f. Delitzsch, Bibl.
Psych.<sup>2</sup> 340. 350. 354. Martensen, Dogm. § 247-258. Vilmar,
Dogm. II 226 f. Paget, Sacraments in Gore’s Lux mundi 1892
p. 296-317.</p>

<p id="lmn_51-3" class="sep1">3. De Schrift kent het woord sacrament niet en bevat ook
in het afgetrokkene geen leer over de sacramenten. Wel spreekt
zij van verschillende kerkelijke handelingen in <abbr title="Oud en Nieuw Testament">O. en N. Test.</abbr>
maar zij vat die niet onder een gemeenschappelijk begrip samen.
En ook in de christelijke kerk is niet het begrip maar de zaak
het eerste; onderscheidene leerstellingen en gebruiken der kerk
werden allengs met den naam van sacrament aangeduid. Daarom
is het te begrijpen, dat zeer velen tegen dezen naam bezwaar
hadden en hem liefst door dien van teekenen, zegelen, geheimteekens,
mysteriën, <span lang="de" xml:lang="de">Geheimnisse</span> wilden vervangen. Niet alleen
Carlstadt, Zwingli, Socinus, Schleiermacher, Doedes enz. keurden
<span class="pagenum" id="Page_225">[225]</span>
het woord af; maar ook Luther zeide in zijn <span lang="la" xml:lang="la">praeludium de
captivitate Babylonica</span>, dat de Schrift het woord niet kende in
die beteekenis, welke het had in de theologie; Calvijn, Inst. IV
14, 13 merkte op, dat de kerkvaders in het latijnsche woord
een nieuwen zin hadden gelegd; Melanchton verving in de eerste
uitgave zijner Loci het woord sacramenta door signa, en ook
Musculus, Hottinger, Burman, Coccejus e. a. gaven aan de Schriftuurlijke
namen van teekenen en zegelen de voorkeur. Dit bezwaar
tegen den naam wordt nog daardoor versterkt, dat de grieksche
beteekenis van het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>, in het latijn door
<span lang="la" xml:lang="la">sacramentum</span>
vertaald, op de opvatting van de met dien naam aangeduide
kerkelijke plechtigheid invloed heeft geoefend. Toch is
om dit alles het woord niet verwerpelijk. Want de theologie
bedient zich van vele woorden, welke in de Schrift niet voorkomen
en welke binnen haar kring eene technische beteekenis
hebben verkregen. Indien zij zich daarvan onthouden moest, zou
zij allen wetenschappelijken arbeid moeten staken en zou alle
prediking en uitlegging van Gods woord, ja zelfs alle vertaling
der H. Schrift ongeoorloofd zijn. Om die reden is het ook niet
af te keuren, om de behandeling van de leer der sacramenten
aan die van doop en avondmaal te laten voorafgaan. Want wel
is er in de Schrift geen afzonderlijke leer over de sacramenten
te vinden en moet deze veeleer opgebouwd worden uit hetgeen
de Schrift over de bijzondere instellingen van besnijdenis, pascha,
doop en avondmaal leert; maar een voorafgaand hoofdstuk over
de sacramenten in het algemeen stelt ons juist in staat, om
hetgeen die bijzondere instellingen in de Schrift gemeen hebben
saam te vatten en deze juiste, Schriftuurlijke opvatting te stellen
tegenover de onzuivere leer, die over de sacramenten allengs in
de christelijke kerk is binnengedrongen. In de definitie der sacramenten
sloten daarom de Gereformeerden zich zoo nauw mogelijk
bij de Schrift aan. De scholastiek disputeerde erover, of er van
de sacramenten wel eene definitie te geven was, wijl zij, als
saamgesteld uit res en verba, geen <span lang="la" xml:lang="la">ens reale</span>,
geen <span lang="la" xml:lang="la">unum per se</span> waren, cf. Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de sacr.
in genere</span> I 10. Toch leidde men uit Augustinus, die meermalen in de sacramenten een zichtbaar
en een onzichtbaar bestanddeel onderscheidde, de definitie
af, dat zij waren sacrum signum of <span lang="la" xml:lang="la">signum rei sacrae</span>, Thomas,
S. Theol. III qu. 60 art. 1. 2. Hugo Vict. de sacr. I 9, of ook
<span class="pagenum">[226]</span>
<span id="Page_226" lang="la" xml:lang="la">invisibilis gratiae visibilis forma</span>, Lombardus, Sent. IV 1. Hoewel
niet onjuist, is deze bepaling toch te ruim. <a id="ct_673"></a>Latere Roomsche
theologen namen daarom gewoonlijk de bepaling van den Catech.
Rom. II 1, 6, 2, over en omschreven de sacramenten als <span lang="la" xml:lang="la">signa
quaedam sensibus subjecta, quae ex Dei institutione sanctitatis
et justitiae tum significandae tum efficiendae vim habent</span>. Hoewel
deze definitie goed kan verstaan worden, heeft zij toch in de
Roomsche theologie een zin verkregen, die met de H. Schrift
in strijd is en haar daarom voor de Reformatie onbruikbaar
maakt. Immers vat de Roomsche theologie het sacrament op als
een <span lang="la" xml:lang="la">res sacra, abdita atque occulta</span> en legt daarin den zin, niet
van het Bijbelsch, maar van het grieksche <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>. En voorts
legt zij er al den nadruk op, dat de sacramenten de genade in
zich bevatten, dat zij deze <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span> meedeelen, en dat
deze genade vooral bestaat in de <span lang="la" xml:lang="la">gratia sanctificans</span>. De Schrift
spreekt echter van den regenboog en de besnijdenis als <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אוֹת הַבְּרִית</span>,
Gen. 9:12, 13, 17, 17:11, cf. Ex. 12:13, Hd. 7:8 en noemt
de laatste een <span lang="grc" xml:lang="grc">σημειον περιτομης</span>, een
<span lang="grc" xml:lang="grc">σφραγις της δικαιοσυνης
της πιστεως</span>, Rom. 4:11; en zij brengt evenzoo doop en avondmaal
ten nauwste met het verbond der genade, met den middelaar
en de weldaden van dat verbond en bepaaldelijk met de vergeving
der zonden in verband, Mk. 1:4, 14:22-24 enz. <a id="ct_379"></a>Dienovereenkomstig
omschreef de Geref. theologie de sacramenten als heilige
zichtbare teekenen en zegelen, van God ingesteld, waardoor Hij
de beloften en weldaden van het genadeverbond aan de geloovigen
te beter te verstaan geeft en verzekert, en dezen hunnerzijds
voor God, engelen en menschen hun geloof en liefde belijden en
bevestigen. Hierbij verdient het de aandacht, ten eerste, dat God
als de insteller van de sacramenten wordt genoemd. In het
algemeen is er hierover in de christelijke kerken geen verschil.
Alle belijden, dat God alleen de auteur, de insteller, de <span lang="la" xml:lang="la">causa efficiens</span>
van de sacramenten kan zijn. Hij toch alleen is de
bezitter en uitdeeler van alle genade; Hij alleen kan bepalen,
aan welke middelen Hij zich bij de uitdeeling zijner genade
binden wil. Voorts heeft ook Christus als middelaar het recht,
om sacramenten in te stellen, want Hij is als middelaar de verwerver
van alle genade Gods. <span lang="la" xml:lang="la">Hominum non est instituere et
formare Dei cultum, sed traditum a Deo recipere et custodire</span>,
Helv. II 19. Maar Rome verkeert hierbij in eene eigenaardige
<span class="pagenum" id="Page_227">[227]</span>
moeilijkheid. Wijl door Christus geen andere sacramenten waren
ingesteld dan die van doop en avondmaal, moest van de andere
sacramenten worden beweerd, dat zij òf geen sacramenten waren
òf dat ook de apostelen het recht hadden, tot instelling van
sacramenten. Vóór het concilie van Trente beweerden velen,
Lombardus, Sent. IV dist. 3, Hugo Vict., de sacr. II 15, 2,
Halesius, Bonaventura e. a., dat de sacramenten, bijv. confirmatie,
biecht, niet onmiddellijk door Christus, maar door de apostelen
waren ingesteld, Schwane, D. G. III 597. Doch het concilie te
Trente sess. 7 can. 1 bepaalde uitdrukkelijk, dat alle zeven
sacramenten door Jezus Christus onzen Heere zelven, (niet middellijk
want dat erkenden allen; dan ware geen conciliebesluit
noodig geweest, maar onmiddellijk, Bellarm. de sacr. I c. 23)
waren ingesteld en legden daarmede aan de theologie eene onuitvoerbare
verplichting op. Toch had het concilie in zoover
gelijk, als het erkent, dat het recht tot instelling van sacramenten
zelfs niet door God op schepselen kan worden overgedragen.
Menschen kunnen de instelling van een sacrament bekend maken,
Ex. 12:1, Mk. 1:4, 11:30, 1 Cor. 11:23, kunnen het teeken
ervan uitreiken, kunnen de genade Gods aankondigen, maar zij
kunnen deze genade uit den aard der zaak niet realiter schenken.
De genade toch is geen stoffelijk goed, maar zij is de gunst,
de gemeenschap Gods, van Hem onafscheidelijk en daarom door
geen schepsel, door geen mensch of engel mede te deelen. Daarom
is God in Christus door den H. Geest de eenige insteller maar
ook de eenige uitdeeler van het sacrament. Alleen dat sacrament
is het ware, dat door God zelf bediend wordt. Het is Christus
zelf, die in zijne kerk doopt en avondmaal houdt. Hij heeft zijn
ambt niet overgedragen en geen plaatsvervanger op aarde aangesteld,
Hij regeert zelf en gelijk Hij alleen als profeet het
woord bedient, zoo is Hij ook de eenige bedienaar van het sacrament,
al is het, dat Hij ook daarbij menschen als zijne instrumenten
gebruikt, Helv. II 19. Synopsis pur. theol. 43, 8.
Turretinus, Th. El. XIX 1, 14. Amyraldus, Theses Salm. III 10.
Vitringa VI 338. Ten tweede, in de Geref. definitie van de
sacramenten is ook opmerkelijk, dat ze als teekenen omschreven
worden. Ofschoon enkele Gereformeerden ze ook wel, hetzij
doorgaans, hetzij bij afwisseling, tot de ceremoniae, ritus of
actiones rekenden, Bullinger, Huisboek, V 6. Trelcatius Jr. Loci
<span class="pagenum" id="Page_228">[228]</span>
Comm. p. 141, Junius, Theses Theol. 50, 6 enz., toch herleidden
verreweg de meesten ze tot het soortbegrip van signa, sigilla,
imagines, symbola, typi, antitypi, cf. Moor V 231. Vitringa VI
341. <a id="ct_495"></a>Zij weken hierin, ten deele ook van de Roomschen maar
vooral van de Lutherschen af, die op de omschrijving door actiones
bijzonder gesteld waren en daarin een belangrijk geschilpunt met
de Gereformeerden zagen, Gerhard, Loc. XVIII 22 sq. Dit is
van Luthersche zijde daarom bevreemdend, wijl zij bij het woord
leeren, dat de kracht des H. Geestes erin besloten ligt, ook vóór
en buiten het gebruik. De analogie zou eischen, dat niet op de
handeling maar op het teeken in het sacrament de nadruk viel.
Toch is dit niet het geval. De Lutherschen zien in het sacrament
allereerst eene handeling, bestaande in mededeeling van de genade
in, met en onder het teeken. De Gereformeerden ontkenden nu
volstrekt niet, dat er in het sacrament eene handeling was.
Maar dit was eene verborgene, onzichtbare handeling van Christus,
die inwendig in de harten door den H. Geest de genade schenkt.
Daarentegen ligt bij het sacrament niet de hoofdzaak in de handeling
van den dienaar, alsof die van zooveel gewicht ware en
zelfs eene con- of transsubstantiatie tot stand bracht, maar in het
teeken-zijn van het sacrament; het beeldt af en verzekert de
handeling van Christus, ja de handeling van den bedienaar van
het sacrament, ofschoon eene actio, is zelve eene actio significativa.
En de Schrift noemt daarom de sacramenten met den
naam van teekenen en zegelen en verplicht ook Roomschen en
Lutherschen om deze benaming goed te keuren, Bucanus, Instit.
theol. 559. Maresius, Syst. Theol. XVIII 8. Mastricht, Theol.
VII 3, 14. Turretinus, Theol. El. XIX 3, 9. Vitringa VI 341.
Ten derde is de Geref. definitie van de sacramenten nog daarin
eigenaardig, dat zij de daad Gods en de belijdenis der geloovigen,
die daarin op te merken valt, met elkander vereenigt. <a id="ct_107"></a>Calvijn,
Inst. IV 14, 1 heeft op die wijze Luther en Zwingli met elkander
verzoend. Met Luther was hij eenstemmig, dat de daad Gods in
het sacrament de eerste en voornaamste plaats innam; maar met
Zwingli oordeelde hij, dat de geloovigen in het sacrament ook
voor God, engelen en menschen belijdenis deden van hun geloof
en hun liefde. In het sacrament komt God eerst tot de geloovigen,
om hun zijne weldaden te beteekenen en te verzegelen;
Hij verzekert hun met zichtbare onderpanden, dat Hij hun God
<span class="pagenum" id="Page_229">[229]</span>
is en huns zaads God; hij hecht zegels aan <i>Zijn</i> woord, om <i>hun</i>
geloof aan dat woord te versterken, Gen. 9:11-15. 17:11,
Ex. 12:13, Mk. 1:4, 16:16, Luk. 22:19, Rom. 4:11 enz.
Maar andererzijds zijn de sacramenten ook acten van belijdenis;
de geloovigen belijden daarin hun bekeering, hun geloof, hunne
gehoorzaamheid, hun gemeenschap met Christus en met elkander;
terwijl God hun verzekert, dat Hij hun God is, betuigen zij
plechtig, dat zij zijne kinderen zijn; elk sacramentsgebruik is een
verbondsvernieuwing, een gelofte van trouw, een eed, die tot den
dienst van Christus verplicht, Mk. 1:5, 16:16, Hd. 2:41,
8:37, Rom. 6:3v., 1 Cor. 10:16v., cf. Ned. Gel. 36. Form.
v. doop en avondmaal. Vitringa VI 423 sq. Heppe, Dogm. d.
ref. K. 441.</p>

<p id="lmn_51-4" class="sep1">4. In den naam van teeken en zegel ligt opgesloten, dat het
sacrament uit twee deelen bestaat, die als verbum en elementum,
<span lang="la" xml:lang="la">res sacramenti</span> en <span lang="la" xml:lang="la">sacramentum</span> (in enger zin),
<span lang="la" xml:lang="la">signatum</span> en <span lang="la" xml:lang="la">signum</span>,
<span lang="la" xml:lang="la">res coelestis</span> en <span lang="la" xml:lang="la">res terrestris</span>,
materia interna en externa onderscheiden
worden. Teeken en zegel toch wijzen beide heen naar
iets anders, waarvan zij teeken en zegel zijn. Teekenen zijn er
vele en velerlei; er zijn, zooals Augustinus, de doctr. christ. II 1
reeds opmerkte, natuurlijke en positieve, aangenomene, ingestelde
teekenen. Tot de eerste behooren bijv. de rook, die aan het vuur,
de dageraad, die aan de zon, de voetstap, die aan den wandelaar,
de geur, die aan de bloem, de lach, die aan de vreugde, de
traan, die aan de smart doet denken. Positieve teekenen zijn
zulke, die door afspraak, overeenkomst, gewoonte of gebruik
vastgesteld en in enger of ruimer kring aangenomen en erkend
zijn; tot deze soort behooren alle letterteekens, parolen, vaandels,
insignes enz. <a id="ct_800"></a>Al deze teekens zijn als gewone weder van de buitengewone
onderscheiden, onder welke de wonderen de voornaamste
plaats innemen; in de Schrift worden deze dikwerf met den naam
<span lang="grc" xml:lang="grc">σημεια</span> aangeduid, omdat zij een bewijs en teeken zijn van Gods
tegenwoordigheid, van zijne genade of macht, van zijne waarheid
of gerechtigheid. Ook worden teekenen nog tot verschillende
groepen gebracht, naarmate zij, gelijk de gedenkteekenen, aan
iets verledens, Jos. 4:6, of, gelijk de voorspellende teekenen,
aan iets toekomstigs, Gen. 4:15, of ook, gelijk vele andere
teekens, aan iets tegenwoordigs en blijvends, Deut. 6:8, doen
<span class="pagenum" id="Page_230">[230]</span>
denken. Sacramenten nu behooren tot de ingestelde, buitengewone
teekenen, die door God, niet naar willekeur, maar naar eene door
Hem gepraeformeerde analogie, uit de zienlijke dingen genomen
en tot aanduiding en verduidelijking van onzienlijke en eeuwige
goederen gebezigd worden. Behalve teekens zijn de sacramenten
ook zegels, dienende tot bevestiging en versterking. Zegels zijn
toch van teekens daarin onderscheiden, dat zij de onzichtbare
zaak niet maar in onze gedachte terugroepen, doch ze ook voor
ons bewustzijn waarmerken en bekrachtigen. Wijl er zooveel
bedrog en valschheid is in de wereld, worden er allerlei middelen
aangewend, om het ware van het valsche, het echte van het
onechte te onderscheiden. Zoo dient een handelsmerk, om de
echtheid van het fabricaat, een ijk, om de zuiverheid van maten
en gewichten, een munt, om de juiste waarde van het geld, en
een zegel, om de onvervalschtheid van geschriften te waarmerken
en te waarborgen. <a id="ct_816"></a>Van zegel is er ook menigmaal in de Schrift
sprake, wanneer iets als echt gewaarmerkt en voor vervalsching
bewaard moet worden. Brieven van vorsten, 1 Kon. 21:8, Neh.
9:38, Esth. 3:12, of van andere personen, Jer. 32:10, en
voorts wetten, Jes. 8:16, boeken, Dan. 12:4, Op. 22:10.
Daniels leeuwenkuil, Dan. 6:18, het graf van Jezus, Mt. 27:66
enz. worden verzegeld en alzoo voor schennis behoed. Ook
God heeft een zegel, Op. 7:2; Hij verzegelt de sterren, als Hij
ze verbergt en met wolken bedekt, Job 9:7; Hij verzegelt het
boek des oordeels, zoodat niemand, dan alleen het Lam, het
openen en lezen kan, Op. 5:1; Hij verzegelt den afgrond, waarin
Satan gesloten is, opdat deze niet meer verleide, Op. 20:3;
Hij verzegelt zijne dienstknechten in de laatste verdrukking, opdat
zij niet beschadigd worden, Op. 7:3, 9:4; Hij verzegelt alle
geloovigen met den H. Geest, opdat zij als erfgenamen voor de
toekomstige zaligheid bewaard worden, 2 Cor. 1:22, Ef. 1:13,
4:30; Hij verzegelt den Christus door allerlei teekenen als den
gever van de spijze, die blijft tot in het eeuwige leven, Joh. 6:27;
Hij geeft Paulus in den zegen op zijn arbeid een zegel,
een bevestiging van zijn apostelschap, 1 Cor. 9:2; Hij drukt
zijn zegel op het gebouw der gemeente tot een onderpand, dat
zij zijn eigendom is, 2 Tim. 2:19. Altijd zijn zegelen dus middelen,
om de echtheid van personen en zaken te waarborgen of
ook om ze voor schending te bewaren. Zoo ontving nu ook
<span class="pagenum" id="Page_231">[231]</span>
Abraham in het teeken der besnijdenis een zegel, dat is, eene
bevestiging, bekrachtiging, onderpand van de gerechtigheid, die
hij had door het geloof, Rom. 4:11. Sacramenten zijn daarom,
behalve teekens, ook zegels, door God aan zijn woord gehecht,
om het, natuurlijk niet in zichzelf want dan is het als woord
Gods vast genoeg, maar voor ons bewustzijn in geloofwaardigheid,
in betrouwbaarheid te doen winnen. Teeken en zegel zijn in de
sacramenten echter de zichtbare elementen van water, brood en
wijn niet alleen, maar beteekenende en verzegelende kracht hebben
ook de verschillende ceremonieele handelingen, die er mede gepaard
gaan. De besprenging of onderdompeling bij den doop, de
zegening, breking, uitdeeling en aanneming des broods in het
avondmaal zijn geen willekeurige en onverschillige gewoonten,
maar zij maken mede de bestanddeelen uit van de sacramenten,
geven ons de beloften en weldaden des verbonds te beter te
verstaan en vormen saam met de elementen de sacramenten tot
teekenen en zegelen van de onzichtbare goederen des heils, Vitringa
VI 352.</p>

<p>De materia interna in het sacrament, de onzichtbare zaak, die
erin afgebeeld en verzegeld wordt, is het verbond der genade,
Gen. 9:12, 13, 17:11, de gerechtigheid des geloofs, Rom. 4:11,
vergeving der zonden, Mk. 1:4, Mt. 26:28, geloof en bekeering,
Mk. 1:4, 16:16, gemeenschap aan Christus, aan zijn dood en
opstanding, Rom. 6:3v., aan zijn vleesch en bloed, 1 Cor. 10:16
enz. Saamvattende kan men dus zeggen, dat Christus, de
gansche, rijke, volle Christus, naar zijne Goddelijke en menschelijke
natuur, met zijn persoon en werk, in den staat zijner
vernedering en in dien zijner verhooging, de materia interna, de
<span lang="la" xml:lang="la">res coelestis</span>, de beteekende zaak in het sacrament is. Deze
Christus is toch met al zijne weldaden en zegeningen de middelaar
van het genadeverbond, het hoofd der gemeente, de ja en
amen van alle beloften Gods, de inhoud van zijn woord en getuigenis,
de wijsheid, gerechtigheid, heiligmaking en verlossing
der geloovigen, de profeet, priester en koning, in wien God alleen
al zijn genade mededeelt en die gister en heden en eeuwig dezelfde
is. Jezus Christus is de waarheid der sacramenten, zonder
wien zij niet met al zijn zouden, Ned. Gel. 33, cf. conf. Belg.
34. 35. Cat. Heid. 67. Conf. Helv. II 19. Scot. 21. Westm.
27, 1. Calvijn, Inst. IV 14, 16. 17. Synopsis pur. theol. 43,
<span class="pagenum" id="Page_232">[232]</span>
20. 21. Mastricht, Theol. VII 3, 7 enz. <a id="ct_674"></a>De Roomschen verstaan
onder de materia interna der sacramenten de heiligmakende, d. i.
de aan de natuur toegevoegde, tot het doen van goede werken
en eenmaal tot de aanschouwing Gods in staat stellende, geschapene
genade, welke van de ongeschapen genade, dat is van
God zelf, niet wezenlijk verschilt, want eigenlijk geeft God in
iedere geschapene genade zichzelf, Heinrich-Gutberlet, Dogm. VIII
550 f., en zij leeren, dat die genade als iets zakelijks in het teeken
ingegaan en vervat is, daarmede dus <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span> meegedeeld
wordt, en op geene andere wijze, n.l. door het geloof alleen aan
Gods woord, te verkrijgen is. Conc. Trid. VII can. 4 sq. <a id="ct_496"></a>De
<a id="ct_811"></a>Luthersche dogmatici noemden in den eersten tijd de beide bestanddeelen
van het sacrament verbum en elementum, en lieten
dus door het sacrament dezelfde genade meedeelen als door het
woord. Maar tengevolge van hunne consubstantiatieleer kwamen
zij er allengs toe, vooral sedert Gerhard, om in het sacrament
bij het woord nog eene <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span> aan te nemen. Door het
woord der consecratie houdt het element niet alleen op, gelijk
de oudere dogmatici zeiden, een gewoon, uitwendig element te
zijn, maar neemt het ook eene bijzondere, Goddelijke kracht in
zich op, die van het woord onderscheiden is, als <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span>
aangeduid wordt en door het element werkt als zijn medium en
vehiculum. Er kwam daarom een verschil tusschen de genadeweldaden,
die door het woord, en die, welke door het sacrament
werden meegedeeld; in het avondmaal toch werd het eigen vleesch
en bloed van Christus genoten. Omdat echter zulk eene van de
heilsweldaden onderscheidene <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span> alleen bij het
avondmaal en niet bij den doop zich aanwijzen liet, kwamen Baier
en anderen er tegen op, om bij de sacramenten <span lang="la" xml:lang="la">in genere</span> van
eene <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span> te spreken, Schmid, Dogm. d. ev. luth. K.
391 f. Toch heeft de nieuwere theologie meermalen eene dergelijke
voorstelling van het sacrament voorgedragen en woord en
sacrament zoo onderscheiden, dat het eerste eene <span lang="de" xml:lang="de">Person-</span>, en het
tweede eene <span lang="de" xml:lang="de">Naturwirkung</span> uitoefent; dat het eene een middel is
van de metanoetische en het andere een middel van de anagennetische
werking des H. Geestes; dat het woord het bewustzijn
omzet, maar het sacrament den geest, het ik, ja de <span lang="de" xml:lang="de">geistleibliche</span>
natuur van den mensch verandert. Dit alles is echter met de
Schrift in strijd en eene invoering van Roomsche dwaalleer. Het
<span class="pagenum" id="Page_233">[233]</span>
sacrament schenkt geen enkele weldaad, die niet ook uit het
woord Gods door het geloof alleen ontvangen wordt. Immers,
wie gelooft, is wedergeboren, Joh. 1:12, 13, heeft het eeuwige
leven, Joh. 3:36, is gerechtvaardigd, Rom. 3:28, 5:1, geheiligd,
Joh. 15:3, Hd. 15:9, verheerlijkt, Rom. 8:30, heeft
gemeenschap aan Christus, Ef. 3:17, aan zijn vleesch en bloed,
Joh. 6:47v., aan zijn Vader, 1 Joh. 1:3, aan den H. Geest,
Joh. 7:39, Gal. 3:2, 5 enz. Het woord bevat alle beloften
Gods, en het geloof neemt ze alle aan. De inhoud van het woord
is Christus, de gansche Christus, en deze is ook de inhoud van
het sacrament. Er is geen enkele weldaad der genade, die in het
woord teruggehouden en nu langs een bijzonderen weg, door het
sacrament, aan de geloovigen meegedeeld wordt. Er is noch eene
aparte doops-, noch eene aparte avondmaalsgenade. De inhoud
van woord en sacrament is volkomen dezelfde; beide bevatten
denzelfden middelaar, hetzelfde verbond, dezelfde weldaden,
dezelfde zaligheid, dezelfde gemeenschap met God; één zijn zij
zelfs in modus en <span lang="la" xml:lang="la">instrumentum perceptionis</span>, want ook in het
sacrament wordt Christus niet lichamelijk maar geestelijk, niet
door den mond maar door het geloof genoten. Zij verschillen
alleen in forma externa, in de <i>wijze</i>, waarop zij <i>denzelfden</i>
Christus ons aanbieden. In zekeren zin is ook het woord een
teeken en zegel; een teeken dat ons denken doet aan de zaak
die het aanduidt; een zegel, dat bevestigt, hetgeen in de werkelijkheid
bestaat. Dat geldt in het algemeen van alle woord,
maar het geldt in bijzondere mate van het woord Gods; wie dat
loochent, maakt God tot een leugenaar, 1 Joh. 5:10. Maar het
woord beteekent en verzegelt ons Christus door het zintuig van
het oor; het sacrament beteekent en verzegelt ons Christus door
het zintuig van het oog. Saam bieden zij Christus met al zijne
weldaden ons aan langs den weg van de beide hoogere zintuigen,
welke God aan den mensch heeft geschonken, zonder dat daarom
de andere, reuk-, smaak- en tastzin, geheel zijn buitengesloten.
Uit dit verschil in de <i>wijze</i>, waarop wij Christus met zijne weldaden
ons aanbieden, vloeit verder voort, dat het sacrament aan
het woord ondergeschikt is; het is een teeken van den inhoud
des woords; een zegel, dat God aan zijn getuigenis gehecht heeft;
een zuil, zooals Calvijn zegt, die op den grondslag van het woord
is opgetrokken; een appendix, dat bij het evangelie bijkomt en
<span class="pagenum" id="Page_234">[234]</span>
eraan toegevoegd wordt. Het woord is dus iets en veel zonder
het sacrament, maar het sacrament is zonder het woord niets en
heeft dan geenerlei waarde of kracht; het is niets minder maar
ook niets meer dan een <span lang="la" xml:lang="la">verbum visibile</span>. Alle goederen des heils
zijn te verkrijgen uit het woord en door het geloof alleen, maar
er is geen enkele weldaad, die uit het sacrament alleen zonder
het woord en buiten het geloof om ontvangen zou kunnen worden.
Het woord werkt en versterkt daarom het geloof, het richt zich
tot ongeloovigen en geloovigen beide; maar het sacrament zegt
niets en bevat niets voor de ongeloovigen, het is uitsluitend voor
de geloovigen bestemd, het kan alleen het geloof, dat aanwezig
is, versterken; het is immers niets dan een teeken en zegel van
het woord. Daarin bestaat zijn eenige maar toch ook naar Gods
bedoeling zijn genoegzame waarde en kracht, om het woord te
verduidelijken en te bevestigen en daardoor het geloof te versterken.
In den strijd tegen Rome is handhaving van deze overeenstemming
en van dit verschil tusschen woord en sacrament
van het hoogste belang. Wie beide anders bepaalt en aan het
sacrament eene andere genadewerking toeschrijft dan aan het
woord, deelt Christus en zijne weldaden, verbreekt de eenheid
van het genadeverbond, materialiseert de genade, maakt het
sacrament zelfstandig tegenover en boven het woord, keert de
verhouding van Schrift en kerk om, maakt het sacrament ter
zaligheid noodzakelijk en den mensch van den priester afhankelijk.
Daarom werden de Gereformeerden, evenals ook de Lutherschen
in den eersten tijd, niet moede, om deze juiste, Schriftuurlijke
verhouding van woord en sacrament telkens weer in het licht te
stellen en altijd opnieuw te betoogen, dat het sacrament aan het
woord ondergeschikt is en dat beide daartoe dienen, om ons
geloof op de offerande van Jezus Christus aan het kruis, als den
eenigen grond onzer zaligheid te wijzen. Cf. Luther bij Köstlin
II 503. Symb. B. ed. Müller 202. 320. 487. 500. Heppe, Dogm.
d. d. Prot. II 36. Calvijn. Inst. IV 14, 3. 5. 6. 14. Cons. Tigur.
bij Niemeyer 204. 206. Conf. Gall. 34. Belg. 33. Cat. Heid. 66.
Helv. II 19. Polanus, Synt. VI 51. Mastricht, Theol. VIII 3,
11. Turretinus, Theol. El. XIX 3, 6.</p>

<p id="lmn_51-5" class="sep1">5. Het verband, dat tusschen teeken en beteekende zaak
bestaat, werd soms forma sacramenti, soms ook unio sacramentalis
<span class="pagenum" id="Page_235">[235]</span>
genoemd. Tegen de laatste benaming maakte <a id="ct_121"></a>Gomarus,
Theses theol. disp. 31 § 36 niet zonder grond bezwaar; de
relatie, zegt hij, die tusschen teeken en beteekende zaak bestaat
en beide in zekeren zin vereenigt, <span lang="la" xml:lang="la">nova et obscura phrasi,
unio sacramentalis, Ubiquitariorum imitatione, non satis recta,
vulgo nominatur. Quia res significata nobis verius unitur quam
signis idque signis denotatur ac confirmatur</span>, cf. ook Heidegger,
Corp. Theol. XI 58. <a id="ct_497"></a>Roomschen en Lutherschen kunnen
tot op zekere hoogte bij het avondmaal van eene unio tusschen
de materia externa en interna in het sacrament spreken, want zij
leeren dat de beteekende zaak in het teeken ingaat en vervat is;
zij nemen eene physische, corporeele, locale vereeniging aan.
Maar zelfs op hun standpunt is er bezwaar; want bij de Roomschen
verandert het teeken in de beteekende zaak, en is er dus
geen eigenlijke vereeniging mogelijk; en bij de Lutherschen is de
beteekende zaak wel in, met en onder het teeken en dus met
het teeken op eene zelfde plaats en in eene zelfde ruimte saamgebracht,
maar zulk eene juxtapositie is toch nog iets gansch
anders dan eene vereeniging. Voorts draagt de unio sacramentalis
bij woord en doop en ook bij de andere door Rome aangenomene
sacramenten een zoo verschillend karakter van die in het avondmaal,
dat het niet aangaat, zoo maar in het algemeen van eene
unio sacramentalis te spreken. Veel meer bezwaar is er echter
op Gereformeerd standpunt. De Schrift noemt de sacramenten
teekenen en zegelen en duidt daarmede het verband aan, dat
tusschen materia interna en externa bestaat. Niemand zal het
verband tusschen een woord en de zaak, die het aanduidt, tusschen
een beeld en den persoon, dien het voorstelt, tusschen een
pand en datgene, waarvan het pand is, eene vereeniging noemen.
En toch van dienzelfden aard is de relatie, welke tusschen teeken
en beteekende zaak in het sacrament bestaat. Het is geen physisch,
locaal, corporeel, substantieel verband; de teekenen van
water, brood en wijn zijn geen miracula, medicamenta, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀχηματα</span>,
vehicula, canales, causae physicae van de beteekende zaak. Maar
het is een ethisch verband, eene relatie, volkomen gelijk aan die
tusschen Christus en het evangelie, tusschen de weldaden van
het genadeverbond en het woord Gods, dat ze ons bekend maakt.
Mastricht, Theol. VII 3, 8. Turretinus, Theol. El. XIX 4, 3.
Bij het woord is dat verband met de zaken, die het beschrijft,
<span class="pagenum" id="Page_236">[236]</span>
vanzelf gegeven. <a id="ct_380"></a>Maar bij de teekenen in het sacrament is dit
niet het geval. Water, brood, wijn zijn niet van nature teekenen
en zegelen van Christus en zijne weldaden. Niemand zou dat erin
kunnen of mogen zien, wanneer God het niet bepaald verklaard
had. Dat wil niet zeggen, dat deze teekenen gansch willekeurig
door God uit de zienlijke dingen gekozen zijn. Integendeel, nu
God het in zijn woord ons gezegd heeft, ontdekken wij tusschen
teeken en beteekende zaak de treffendste overeenstemming. Trouwens,
het is dezelfde God en Vader, die in het rijk der natuur
en in het rijk der genade regeert; Hij schiep het zienlijke zoo,
dat wij er het onzienlijke uit kunnen verstaan; het natuurlijke
is een beeld van het geestelijke. Maar toch was er een bijzonder
woord van God noodig, om in de teekenen van doop en avondmaal
een afbeelding te zien van de geestelijke goederen des heils. En
dit was te meer noodig, wijl water, brood en wijn de genade
maar niet afbeelden doch ook verzegelen en dus in Gods hand
dienst doen, om ons geloof te versterken. In deze twee dingen
bestaat dan ook de forma sacramenti: in de bovengenoemde relatie
tusschen teeken en beteekende zaak (forma interna) en in de
Goddelijke instelling, die door het woord zulk een verband tusschen
beide legt. Bucanus, Instit. theol. 561. Junius, Theses
theol. 49, 8. Maresius, Syst. Theol. XVIII 19. M. Vitringa
VI 400.</p>

<p id="ct_675">In overeenstemming met hunne leer van de unio sacramentalis
kennen Roomschen en Lutherschen aan het woord der instelling
eene andere kracht toe dan de Gereformeerden. Bij hen moet het
n.l. dienst doen, om het teeken in de beteekende zaak te veranderen
of de beteekende zaak in het teeken in te dragen. Het
heeft daarom eene consecratorische en operatieve kracht, is meer
tot het element dan tot de hoorders gericht en wordt om die
reden in de Roomsche kerk door den priester op geheimzinnige,
fluisterende wijze en in de latijnsche taal gesproken, Bellarminus,
de sacr. I 19. Maar bij de Gereformeerden bezit het woord der
instelling, dat door den dienaar gesproken wordt, geen verborgen,
mysterieuse, magische kracht; het dient niet en behoeft niet te
dienen, om de beteekende zaak in het teeken te incorporeeren;
het is veeleer een <span lang="la" xml:lang="la">verbum concionale seu praedicatum</span>, dat luide
tot de gemeente gesproken wordt, dat hoegenaamd geen verandering
in het teeken aanbrengt, maar het alleen voor het bewustzijn
<span class="pagenum" id="Page_237">[237]</span>
der hoorders van het gemeene gebruik afzondert en er hic et
nunc eene bijzondere bestemming aan geeft, Calvijn, Inst. IV
14, 4. Turretinus, Th. El. XIX qu. 6. Zonder dat woord en
buiten het gebruik zijn water, brood en wijn niets dan gewone,
dagelijksche spijs. <span lang="la" xml:lang="la">Detrahe verbum et quid est aqua
nisi aqua; accedit verbum ad elementum et fit sacramentum.</span>
Daarom houdt de dienaar, ook nadat hij het woord der instelling
gesproken heeft, niets dan het teeken in zijne hand, en niets
dan het teeken deelt hij aan de geloovigen uit. Alleen heeft
God zich verbonden, om, waar het sacrament naar zijn bevel
bediend wordt, zelf door zijnen Geest de onzichtbare genade te
schenken. God en Hij alleen blijft de uitdeeler der genade, en
de Christen hangt ook bij het sacrament niet van den dienaar
maar van God alleen af en heeft alles van Hem te verwachten.
Deze afhankelijkheid van God alleen wordt door Roomschen en
Lutherschen in eene afhankelijkheid van den dienaar veranderd
en deze laatste bovendien bij Rome nog daardoor versterkt, dat
in de dienaren, als zij het sacrament uitreiken, ten minste de
intentie vereischt wordt om te doen, <span lang="la" xml:lang="la">quod facit ecclesia</span>, Trid.
VII can. 11. In de dogmatiek wordt deze intentie uitermate
verzwakt; eene intentio generalis, niet om dit, maar om een
sacrament uit te reiken, is voldoende, en ook die intentie behoeft
niet actualis te zijn maar is reeds als virtualis genoegzaam.
Zelfs is het niet noodig de intentie te hebben, om te doen wat
de Roomsche kerk doet; als een dienaar in de kerk te Genève
maar de intentie heeft om te doen, wat de kerk doet, die hij
voor de ware houdt, dan beantwoordt hij aan den eisch, en Rome
erkent het door hem bediende sacrament, Schwane, D. G. III 600.
Bellarminus, de sacr. in genere I 27. Desniettemin blijft het
vereischte der intentie, zonder nadere verklaring, als eene onfeilbare
uitspraak in de Trentsche canones staan en houdt den ernstigen
Roomschen Christen in voortdurende onzekerheid. En als Calvijn
in zijn Antidotum hierop de aandacht vestigt, geeft Bellarminus
alleen ten antwoord, dat de mensen in dit leven zulk eene onfeilbare
zekerheid van zijne zaligheid niet behoeft, dat eene
menschelijke, moreele zekerheid voldoende is, en dat deze genoegzaam
te verkrijgen is, ook al hangt men van de intentie van
den dienaar af, <span lang="la" xml:lang="la">cum habere intentionem sit facillimum</span>, ib. 28.
Cf. M. Vitringa VI 458 sq.</p>

<p><span class="pagenum" id="Page_238">[238]</span>
Al bestaat het verband tusschen teeken en beteekende zaak
niet in eene corporeele en locale vereeniging van beide, toch is
het daarom wel objectief, reëel, wezenlijk. Roomschen en Lutherschen
hebben echter van realiteit een ander begrip dan de
Gereformeerden. Als de beteekende zaak niet physisch met het
teeken vereenigd is, meenen zij, dat het verband van beide niet
wezenlijk is en dat Christus met zijne weldaden niet waarlijk in
het sacrament medegedeeld en genoten wordt. Toch loopt het
verschil in de sacramentsleer niet daarover, of God zijne genade
werkelijk meedeelt, maar over de wijze, waarop Hij dat doet. En de
Gereformeerden zeiden: op geestelijke wijze, omdat zoo alleen de
genade waarlijk meegedeeld wordt en worden kan. Physische meedeeling
van Christus en zijne weldaden is met den aard der christelijke
religie, met het wezen der genade, met de natuur der
herschepping in strijd, en zou, ook al ware zij mogelijk, toch niets
baten, Joh. 6:63. Maar de geestelijke wijze, waarop in het sacrament
Christus met zijne weldaden wordt medegedeeld, vormt met
waarachtige realiteit zoo weinig eene tegenstelling, dat zij deze veeleer
in vollen zin tot stand doet komen en waarborgt. Het is
met het sacrament niet anders dan met het woord. In het woord
wordt Christus waarlijk en wezenlijk aangeboden en geschonken
aan een iegelijk, die gelooft. En even reëel wordt Hij aan de
geloovigen medegedeeld in het sacrament. Het sacrament geeft
denzelfden vollen Christus als het woord en op dezelfde, dat is
op geestelijke wijze door het geloof, al is ook het middel verschillend,
de eene maal hoorbaar, en de andere keer zichtbaar.
<a id="ct_605"></a>Daarom komt in de Gereformeerde theologie de zoogenaamde
phraseologia sacramentalis even goed tot haar recht als in de
Luthersche en Roomsche. De Schrift n.l. duidt, om de relatie,
die God tusschen signum en signatum gelegd heeft, de beteekende
zaak soms aan met den naam van het teeken, Rom. 2:29, of
het teeken met den naam van de beteekende zaak, Mt. 26:26,
of schrijft ook de eigenschap en werking van de beteekende zaak
aan het teeken toe, Hd. 22:16, 1 Cor. 11:24. Want dit spraakgebruik
doet niets af van het feit, dat ook volgens Lutherschen
en Roomschen God de eigenlijke uitdeeler en werker der genade
in de harten der menschen is. En hiermede stemmen de Gereformeerden
van harte in. Of God die genade meedeelt in, met,
onder het teeken, door het teeken als kanaal heen, dan of Hij
<span class="pagenum" id="Page_239">[239]</span>
het doet in verband met het teeken, tast de realiteit van die
mededeeling zelve niet aan. <a id="ct_676"></a>Ook in de Scholastieke en Roomsche
theologie was er ten allen tijde verschil over de wijze, waarop
de sacramenten de genade werken. <a id="ct_740"></a>De Thomistische school schreef
aan het sacrament eene physische, de Scotistische eene moreele
werking toe. Volgens Thomas en zijne volgelingen werkt God
door het sacrament zoo, dat dit zelf op physische wijze de genade
in den ontvanger veroorzaakt. Volgens <a id="ct_166"></a>Scotus echter had God
zich verbonden, om bij voltrekking van de sacramenteele handeling
de genade te laten volgen, zonder dat Hij ze daarom door het
teeken als door een kanaal henenleidt; hij stelde het sacrament
als eene schuldbekentenis voor, waarop de gebruiker van God
genade ontvangt. Rome leert dus wel, dat het sacrament werkt
<span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>, maar laat in het midden, op welke wijze God,
de <span lang="la" xml:lang="la">causa principaliter efficiens</span>, door het sacrament als de causa
instrumentalis de genade mededeelt, cf. Schwane, D. G. III 595.
IV 363. Jansen, Prael. III 317. Al verwerpen de Gereformeerden
dan ook de leer, dat de genade door het teeken als een kanaal
ons toegevoerd wordt, zij hebben daarmede in geen enkel opzicht
te kort gedaan aan de waarachtigheid van het sacrament. Ja,
zij hebben daardoor de geestelijke natuur van de genade veel
beter dan Rome en Luther gehandhaafd. Voor het overige blijft
de wijze, waarop God bij het uitdeelen zijner genade van woord
en sacrament zich bedient, eene verborgenheid. De Schrift zegt
ook van het woord Gods, dat het schept en herschept, wederbaart
en vernieuwt, rechtvaardigt en heiligt. Maar wie beschrijft, op
welke wijze God zich daarbij van het woord en evenzoo van het
sacrament bedient?</p>

<p id="lmn_51-6" class="sep1">6. Alnaarmate het verband van teeken en beteekende zaak
anders opgevat wordt, verschilt ook de kracht en de werking,
welke aan het sacrament wordt toegeschreven. Wijl bij Rome
het zichtbaar teeken de onzichtbare genade in zich opgenomen
heeft, werkt het sacrament <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>, zonder dat er iets
anders of iets meer in den ontvanger geeischt wordt dan het
zuiver negatieve <span lang="la" xml:lang="la">non obicem ponere</span>, Trid. VII can. 6-8. Reeds
Augustinus had het verschil tusschen de sacramenten des O. en des
N. Verbonds daarin gezocht, dat <span lang="la" xml:lang="la">sacramenta novi testamenti dant
salutem, sacramenta veteris testamenti promiserunt salvatorem</span>,
<span class="pagenum" id="Page_240">[240]</span>
Enarr. in Ps. 73, 2. De scholastiek werkte dit zoo uit, dat de
sacramenten des O. V., wijl zij den toekomstigen Christus praefigureerden,
geen kracht in zichzelve hadden, om de genade mede
te deelen maar alleen werkten uit en door het geloof. Onder het
O. Test. kwam dus alles aan op het opus operans, d. i. op het
geloovig subject, dat naar den toekomstigen Christus heenzag.
Maar bij de sacramenten des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> is dat anders; het offer van
Christus is gebracht, en daarom werken de sacramenten thans
<span lang="la" xml:lang="la">per se, propria virtute, ex opere operato</span>. Deze laatste uitdrukking,
die door Willem van Auxerre en Alexander van Hales in de
theologie werd ingevoerd, vormde eerst nog geen tegenstelling
daarmede, dat in den ontvanger van het sacrament een zekere
dispositie geeischt werd, —Thomas zegt bijv. nog, dat <span lang="la" xml:lang="la">virtus
sacramentorum praecipue est ex <i>fide</i> passionis Christi</span>, S. Theol.
III qu. 62 art. 5 ad 2— maar gaf alleen te kennen, dat de
<abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> sacramenten uit het volbrachte lijden van Christus de
kracht ontvangen hadden <span lang="la" xml:lang="la">ad conferendum gratiam justificantem</span>,
Thomas, ib. art. 6. Maar de handhaving van dit objectief, causatief
karakter der sacramenten leidde er dan vanzelf toe, om de
vereischte dispositie in den ontvanger hoe langer hoe meer te
verzwakken en ten slotte tot het negatieve <span lang="la" xml:lang="la">non obicem opponere</span>
te verminderen. Vroeger werd bij deze uitdrukking, die reeds bij
Augustinus, Ep. 98, 9 voorkomt, aan eene positieve gezindheid,
aan een <span lang="la" xml:lang="la">bonus motus inferior</span> gedacht. Maar de
<abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> sacramenten
werkten ex opere operato en sloten van de zijde des ontvangers
alle kracht en verdienste uit; een bonus motus is echter volgens
Rome verdienstelijk en daarom voor het sacrament onnoodig; ja
zelfs de zeven praeparationes, die in volwassenen aan den doop
voorafgaan, hebben nog een <span lang="la" xml:lang="la">meritum de congruo</span> en zijn daarom
voor het sacrament overbodig; het sacrament werkt de genade
in elk, die niet opzettelijk zich verhardt, die geen positieve hindernis
in den weg legt, die negatief en passief er zich onder
verhoudt, Schwane, D. G. III 581. Harnack, D. G. III 479 f.
Bellarminus, de sacr. in genere II 1 sq. Simar, Dogm. 686. De
genade, die door de sacramenten meegedeeld wordt, is de <span lang="la" xml:lang="la">gratia
habitualis, infusa, sanctificans</span>, hetzij deze, gelijk in den doop,
voor het eerst wordt geschonken, of gelijk in de boete, na verlies
vernieuwd, of ook, als in de andere sacramenten, vermeerderd
wordt. Daarvan is nog onderscheiden de <span lang="la" xml:lang="la">gratia sacramentalis</span>, die
<span class="pagenum" id="Page_241">[241]</span>
aan de <span lang="la" xml:lang="la">gratia sanctificans</span> nog een <span lang="la" xml:lang="la">divinum
auxilium ad consequendum finem sacramenti</span> toevoegt, bij de verschillende sacramenten
verschillend is en in staat stelt, om dat speciale doel te
bereiken, dat aan ieder sacrament in het bijzonder eigen is,
Thomas, S. Theol. III qu. 62 art. 2. <a id="ct_266"></a>En eindelijk zijn er nog
drie sacramenten, doop, confirmatie en ordening, die, behalve deze
genade, nog een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> indrukken, Trid. VII c. 9.
De kerkvaders zeiden reeds, dat de doop een geestelijk teeken
en zegel was, dat op den doopeling afgedrukt werd; evenals een
teeken, dat een soldaat in de hand gebrand wordt, dezen altijd
kennen doet en verplichten blijft. Zoo drukt ook de doop een
<span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικη σφραγις</span>, nota, character, op, dat nooit verloren gaat,
Schwane, D. G. II 734. De scholastiek bracht ook dit leerpunt
tot verdere ontwikkeling. Zij omschreef het character als een
habitus of virtus, welke der ziel werd ingedrukt en den mensch
recht en macht gaf <span lang="la" xml:lang="la">ad cultum divinum</span>. Drie sacramenten toch
waren er, die den mensch inlijfden in een verschillenden hierarchischen
stand en hem onherroepelijk als lid daarvan voor God,
engelen en menschen deden kennen. De doop lijft in in den status
<span lang="la" xml:lang="la">fidei genitae</span>, scheidt de geloovigen van de ongeloovigen af en
maakt ons Christus als ons geestelijk hoofd gelijkvormig; de
confirmatie lijft in in den <span lang="la" xml:lang="la">status fidei roboratae</span>, scheidt de sterken
van de zwakken af en maakt ons tot strijders onder Christus als
koning; de ordening lijft in in den <span lang="la" xml:lang="la">status fidei multiplicatae</span>,
scheidt de priesters van de leeken en verheft hen tot gelijkvormigheid
aan Christus als hoogepriester. Het is een <span lang="la" xml:lang="la">signum
dispositivum, distinguitivum, configurativum, obligativum</span>, dat
den mensch Gode toewijdt, hem tot zijn dienst verplicht, en nooit,
zelfs niet in de verlorenen, uitgewischt wordt, Schwane, D. G.
III 592. Thomas, S. Th. III qu. 63. Bonaventura, Brevil. VI
6. Bellarminus, de sacr. II 18-22.</p>

<p id="ct_354">Deze leer werd door de Reformatie eenparig verworpen. Immers
leerde de Schrift duidelijk, dat de sacramenten teekenen en zegelen
van het genadeverbond zijn, dat zij alleen voor de geloovigen
bestemd zijn en dus altijd het geloof onderstellen, Mk. 16:16,
Hd. 8:37, 38, 9:11, 17, 18, 10:34, Rom. 4:11 enz. Dan
alleen, wanneer het geloof aanwezig is, zijn zij middelen in Gods
hand, om de onzichtbare goederen der genade te beteekenen en
te verzegelen, Hd. 2:38, 22:16, Ef. 5:26. Voorts maakt de
<span class="pagenum" id="Page_242">[242]</span>
Schrift volstrekt geen onderscheid tusschen de gratia sanctificans,
welke in het sacrament wordt geschonken, en eene daarvan verschillende,
speciale gratia sacramentalis; want de genade, die
in het sacrament verzegeld wordt, is geen mindere maar ook
geen andere, dan die door het woord in het geloof wordt geschonken
en die allereerst in de vergevende, daarna ook in de heiligende
genade bestaat. En eindelijk is er in de Schrift met geen woord
van een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> sprake, dat door doop, confirmatie
en ordening ingedrukt wordt; de teksten, 2 Cor. 1:22, Ef. 1:13,
4:30, waarop Bellarminus, t. a. p. c. 22 zich beroept,
handelen wel van eene verzegeling der geloovigen door den
H. Geest tot de toekomstige zaligheid, maar gewagen van geen
sacrament, waaraan die verzegeling gebonden is, noch van een
afzonderlijke habitus of virtus, waarin die verzegeling zou bestaan.
Al is het dan ook waar, dat God een iegelijk houdt aan en
oordeelt naar de mate der genade, die hem geschonken is, toch
is daarmede geen juridische aanhoorigheid aan de kerk van Rome
of eenige andere kerk ingedrukt, Calvijn, Antid. 7, 9. <a id="ct_498"></a>De Lutherschen
zijn later van hun oorspronkelijk standpunt wel in
zoover afgeweken, als zij de wedergeboorte bij kinderen lieten
bewerken door den doop en ongeloovigen in het avondmaal het
vleesch en bloed corporeel lieten nuttigen. Maar toch handhaafden
zij daarbij ten allen tijde, dat in volwassenen het geloof tot een
heilzame ontvangst van het sacrament beslist van noode was.
Daarmede kwamen de Protestanten voor de taak te staan, om,
in weerwil dat de werking der sacramenten van het geloof afhing,
hun objectief, reëel karakter te handhaven. Bij de Roomschen en
ook bij de Lutherschen schijnt dit karakter beter bewaard, omdat
de genadewerking in woord en sacrament geincorporeerd is. Daarentegen
verkeeren de Gereformeerden schijnbaar in eene dubbele
moeilijkheid. Ten eerste toch leeren zij, dat de genade door God
wordt uitgedeeld niet <span lang="la" xml:lang="la">per verbum et sacramentum</span> maar alleen
<span lang="la" xml:lang="la">cum verbo et sacramento</span>. En ten tweede houden zij staande, dat
eene vocatio externa tot zaligheid onvoldoende is, dat bij de
roeping door het woord eene roeping door den H. Geest bijkomen
moet, en dat dus per consequentiam het sacrament zonder meer,
zonder bijzondere werking des H. Geestes in het hart der geloovigen,
aan zijn doel niet beantwoordt. Toch is hiermede de realiteit
en objectiviteit van het sacrament in het minst niet te niet gedaan.
<span class="pagenum" id="Page_243">[243]</span>
Want 1<sup>o</sup> de band tusschen teeken en beteekende zaak in het
sacrament is geen andere maar ook geen mindere dan die, welke
tusschen het woord des evangelies en den persoon van Christus
bestaat. Wie het woord geloovig aanneemt, krijgt waarlijk naar
Gods belofte Christus tot zijn deel; en evenzoo, wie het sacrament
geloovig ontvangt, ontvangt op diezelfde wijze en naar diezelfde
belofte Gods den ganschen Christus met al zijne weldaden en
goederen. Wie daarentegen het woord door ongeloof verwerpt,
verwerpt daarmede Christus zelven, al is het dat hij het woord
gehoord en zelfs historisch aangenomen heeft; en op dezelfde
wijze, wie het sacrament versmaadt, versmaadt daarmede Christus
zelven; al ontvangt hij het teeken, hij wordt niet deelachtig de
beteekende zaak. Eén regel geldt voor beide; objectief blijft de
band voor woord en sacrament met Christus bestaan; want die
band is door God zelven gelegd. Hij heeft gezegd: indien iemand
mijn woord en mijn sacrament geloovig ontvangt, hij zal niet
verloren gaan in der eeuwigheid. <a id="ct_499"></a>2<sup>o</sup> Roomschen en Lutherschen
verzekeren aan het sacrament geen andere, betere realiteit, dan
die er ook naar Geref. belijdenis aan toekomt. Immers is er tot
zaligheid niet anders maar ook niet minder en meer noodig dan
de gansche Christus, die in woord en sacrament aangeboden en
door het geloof aangenomen wordt; en men kan niets schrikkelijkers
doen, dan dienzelfden Christus in en met het woord en
sacrament verwerpen. Of ongeloovigen dan corporeel en locaal in de
teekenen van brood en wijn het eigen vleesch en bloed van Christus
eten, doet aan de objectiviteit van het sacrament niets af, is geheel
onnut, en strekt ook niet tot verzwaring van het oordeel, want
de zedelijke verwerping, d. i. het ongeloof is de groote zonde.
De genade Gods in Christus is van geestelijke natuur en kan
daarom alleen geestelijk aangenomen worden. 3<sup>o</sup> Ook de Lutherschen
durven bij volwassenen den eisch des geloofs voor de
ontvangst van het sacrament niet laten varen. Bij kinderen laten
zij evenals de Roomschen de wedergeboorte door den doop tot
stand komen, maar kinderen vormen eene eigene categorie, die
volgens Geref. belijdenis in geen enkel opzicht in ongunstiger
conditie verkeert dan volgens Luthersche en Roomsche confessie. Bij
volwassenen echter is het geloof vereischte. En zelfs de Roomschen
eischen in dat geval, dat de ontvanger van het sacrament geen
hindernis in den weg leggen zal. Volgens beiden werkt dus het
<span class="pagenum" id="Page_244">[244]</span>
sacrament niet absoluut <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>. Er zijn gevallen, waarin
het sacrament niet werkt, d. i. geen genade schenkt, en toch zijn
objectief karakter behoudt. De scholastiek leerde nog eenparig,
dat <span lang="la" xml:lang="la">qui sine fide vel ficte accedunt, sacramentum, non rem, suscipiunt</span>,
<ins id="cor_17" title="Lomhardus">Lombardus</ins>, Sent. IV dist. 4. En de Roomsche theologie
handelt nog altijd over de vraag, of het sacrament, dat eerst
door een obex verworpen werd, ook later zijne werking nog kan
doen, Schwane D. G. IV 371. Jansen, Prael. Theol. III 330.
De genadewerking gaat volgens geen enkele belijdenis altijd
tegelijk met het sacrament gepaard. En toch wordt desniettemin
de objectiviteit, en de band van teeken en beteekende zaak gehandhaafd.
4<sup>o</sup> Roomschen en Lutherschen staan ten slotte voor
dezelfde moeilijkheid als de Gereformeerden, dat is, voor de
vraag, wanneer en in welk geval de sacramenten den ontvangers
tot heil verstrekken en genade hun meedeelen. De vraag is
dezelfde, als die vroeger bij de roeping door het evangelie zich
voordeed. Daar werd zij beantwoord in dezen zin, dat bij de
vocatio externa eene vocatio interna bijkomen moest. En niet
anders is het bij het sacrament. De door Roomschen en Lutherschen
geleerde unio sacramentalis, hoe innig ook, is toch niet,
zonder meer, in staat, om de genade mede te deelen, want dan
zou zij haar altijd en overal en in alle gevallen moeten mededeelen.
Er moet bij de volwassenen van den kant van het subject
iets bijkomen; de obex moet weggenomen en het geloof moet er
voor in de plaats gesteld worden. Objectief is het sacrament
wel voldoende; in het sacrament wordt even reëel als in het
woord de gansche Christus geschonken. Maar in het subject is
noodig, dat zijn verstand verlicht, zijn wil gebogen wordt, om
het sacrament waarlijk te verstaan en aan te nemen. Zegt men,
dat het ongeloof de schuld is van het subject, dan spreekt men
de waarheid, maar noemt men de laatste en diepste oorzaak van
het onderscheid niet, hetwelk bij het gebruiken van het sacrament,
evenals bij het hooren van het woord, waar te nemen valt.
En daarom zeiden de Gereformeerden, dat al wordt Christus wel
ter dege objectief, waarlijk en ernstig aan alle gebruikers van
het sacrament aangeboden gelijk in het woord aan allen die het
hooren, er toch subjectief eene werking des H. Geestes noodig
was, om de ware kracht van het sacrament te genieten. <span lang="la" xml:lang="la">Non
omnibus promiscue, sed electis Dei tantum, ad quos interior et
<span class="pagenum" id="Page_245">[245]</span>
efficax Spiritus operatio pervenit, prosunt signa</span>, Cons. Tigur. bij
Niemeyer 209. <a id="ct_760"></a>5<sup>o</sup> Voor de geloovigen, voor hen, die de sacramenten
in het geloof ontvangen en genieten, zijn zij teekenen en
zegelen van het verbond der genade. Met het oog op de velen,
die het sacrament ontvangen en toch niet gelooven, werd reeds
door Gomarus, disp. de sacr. § 31. Essenius, Comp. Theol. dogm.
XI 6. Kantt. op 1 Cor. 7:14, tusschen een in- en uitwendig
verbond onderscheid gemaakt. En toen de staat der kerk hoe
langer hoe meer een scheiding en tegenstelling tusschen beide
aanwees, gaf deze distinctie tot telkens herhaalden twist aanleiding.
Aan de eene zijde werd beweerd, dat er in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> een uitwendig
verbond had bestaan maar dat er nu alleen een inwendig
verbond was (C. Vitringa, Labadie enz.); aan de andere zijde
zeiden velen, dat er ook thans nog een uitwendig verbond bestond,
waarin allen, die belijdenis deden, deelgenooten waren en op de
sacramenten recht en aanspraak hadden (Swarte, van Eerde,
Janssonius). En tusschen beiden stonden zij in, die uit- en inwendig
verbond op min of meer gelukkige wijze trachtten te vereenigen
(Koelman, Appelius, Bachiene, Kessler), cf. Vitringa VI 361-398.
Inderdaad weten de oudere theologen en belijdenisschriften
van zulk eene scheiding niets af. In- en uitwendig verbond
zijn evenmin twee verbonden, als onzichtbare en zichtbare kerk
twee kerken zijn. En de sacramenten kunnen daarom niet alleen
zijn teekenen en zegelen van een uitwendig verbond, waarop ook
„onergerlijke onbegenadigden” recht zouden hebben. Zij zijn geen
bevestiging alleen van de sententie des evangelies, dat, wie gelooft,
zalig wordt, maar zij zijn voor de geloovigen zegelen van het
gansche genadeverbond, van al zijne beloften, van den ganschen
Christus en al zijne weldaden. Zij verzekeren daarom niet maar
eene algemeene waarheid, doch zij zijn zegelen aan de belofte:
Ik ben uw God en uws zaads God; zij stellen ons voor, zoowel
hetgene God ons te verstaan geeft door zijn woord als hetgene
Hij inwendig doet in onze harten, bondig en vast makende de
zaligheid, die Hij ons mededeelt, Ned. Gel. 33; zij geven ons
ze beter te verstaan en verzegelen ons, dat God ons van wege
het eenige slachtoffer van Christus, aan het kruis volbracht,
vergeving der zonden en het eeuwige leven uit genade schenkt,
Cat. Heid. 66v. Daarmede is niet ontkend, dat zij, die het
sacrament zonder geloof ontvangen, niet eenige tijdelijke vrucht
<span class="pagenum" id="Page_246">[246]</span>
daarvan zouden genieten, want God is rijk in barmhartigheid
en schenkt zelfs vele weldaden aan hen, die zijn woord en sacrament
in ongeloof verwerpen, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 491v. Maar de volle,
ware vrucht der sacramenten is, evenals die van het woord, alleen
voor de geloovigen. Zij worden er door verzekerd van hunne
zaligheid.</p>

<p>Uit dit alles volgt de waarde der sacramenten. Noodzakelijk
zijn zij niet op zichzelf, want God behoefde ze niet in te stellen;
en zijn verbond en genade, zijn woord en belofte zijn, als die
van een waarachtig God, vast genoeg, dan dat zij de bevestiging
der sacramenten van noode zouden hebben, Calvijn, Inst. IV 14,
3. 6. Noodzakelijk zijn zij ook niet in absoluten zin ter zaligheid,
want de Schrift bindt de zaligheid alleen aan het geloof, Joh.
3:16, Mk 16:16, en Roomschen en Lutherschen, ofschoon
schijnbaar de volstrekte noodzakelijkheid leerende en daarom den
nooddoop verdedigende, houden dit in de practijk niet vol en
zeggen bijv. met Augustinus, dat in het geval van den moordenaar
aan het kruis de bloeddoop den waterdoop vervangt. Niet privatio
maar <span lang="la" xml:lang="la">contemptus sacramenti</span> maakt schuldig voor God. Maar
desniettemin hebben dé sacramenten groote waarde. Omdat wij
geen geesten maar zinnelijke, aardsche schepselen zijn, die het
geestelijke niet anders dan onder zinnelijke vormen kunnen verstaan,
heeft God de sacramenten ingesteld, opdat wij door het
zien van die teekenen een beter inzicht zouden verkrijgen in zijne
weldaden, een krachtiger bevestiging zouden ontvangen van zijne
beloften en alzoo in ons geloof zouden gesteund en versterkt
worden. De sacramenten werken het geloof niet, maar zij versterken
het, gelijk de trouwring de liefde. Zij storten geen physische
genade in, maar schenken den ganschen Christus, dien de geloovigen
reeds bezitten door het woord, doch zij schenken hun
dienzelfden Christus op eene andere wijze en langs een anderen weg
en versterken het geloof. En voorts vernieuwen zij der geloovigen
verbond met God, sterken hen in de gemeenschap van Christus,
sluiten hen onderling te nauwer aaneen, zonderen hen af van de
wereld, en betuigen aan engelen en menschen, dat zij het volk
Gods, de gemeente van Christus, de communio sanctorum zijn,
M. Vitringa VI 422. 437.</p>

<p class="sep1" id="lmn_51-7"><ins title="6.">7.</ins> Het getal der sacramenten wordt zeer verschillend bepaald,
<span class="pagenum" id="Page_247">[247]</span>
alnaarmate het begrip sacrament enger of ruimer genomen wordt.
Als met Augustinus gezegd wordt: <span lang="la" xml:lang="la">omne signum sacrum est
sacramentum</span>, wordt het getal zeer uitgebreid. En ook als met
Calvijn onder sacramenten al die teekenen worden verstaan, welke
God ooit aan menschen gaf, om hen te vergewissen van de waarheid
zijner beloften, geeft de H. Schrift ons eene gansche reeks
van sacramenten, Inst. IV 14, 18. De Gereformeerden telden er
dan ook vele op, vooral toen later de leer der verbonden uitgewerkt
werd en ieder verbond en elke verbondsbedeeling het
noodig getal sacramenten hebben moest. Zoo telde men soms in
het werkverbond vóór den val, ofschoon er toen toch eigenlijk
van geen middelen der <i>genade</i> sprake kon zijn, den sabbat en
het paradijs, den boom der kennis en den boom des levens als
sacramenten op. En in de Oudtestamentische bedeeling van het
genadeverbond werden niet alleen besnijdenis en pascha, maar
dikwerf ook de uitdrijving uit het paradijs, het maken van rokken,
de offerande van Abel, de boog van Noach, de doorgang door
de Roode Zee, het manna, het water uit de rots, de koperen
slang, Aarons staf, Gideons vlies, Hiskia’s zonnewijzer enz. als
sacramenten beschouwd, Polanus, Synt. Theol. VI 50-54. Witsius.
Oec. foed. I 6. IV 7. 10. Moor V 258-267. Aan de N. Test.
sacramenten toegekomen, vatte men echter het begrip terstond
in enger zin op en beperkte hun getal tot twee, al is het,
dat Calvijn de handoplegging, Inst. IV 14, 20 en Luther en
Melanchton de absolutie, Symb. B. ed. Müller 173. 202 soms nog
een sacrament noemden. <a id="ct_677"></a>Rome echter breidde het getal sacramenten
tot zeven uit en voerde daarnaast nog een groot getal van zoogenaamde
sacramentalia in. Het onderscheid tusschen beide bestaat
daarin, dat de sacramenten door God, de sacramentaliën door de
kerk zijn ingesteld; gene werken door de van God hun verleende
kracht, deze door de voorbede en zegening der kerk; de eerste
bewerken onmiddellijk des menschen innerlijke heiliging, de laatsten
dragen daartoe slechts bij door het verleenen van ondergeschikte
genaden en het bewaren voor tijdelijke onheilen; de
sacramenten zijn noodzakelijk krachtens Gods gebod, de sacramentaliën
zijn door de kerk als nuttig en heilzaam aanbevolen.
Tot de sacramentaliën behooren voorwerpen als kerken, altaren,
priesterlijke kleederen, kelken, klokken, water, olie, zout, brood,
wijn, palmen enz., die door de kerk gewijd en voor het
<span class="pagenum" id="Page_248">[248]</span>
godsdienstig gebruik worden afgezonderd, en voorts de handelingen
van bezweren en zegenen, welke de kerk aanwendt, om zaken en
personen aan den boosaardigen invloed des duivels te onttrekken
en op het heilig erf der kerk over te brengen. <a id="ct_529"></a>Voor Rome toch
is de schepping van veel lagere orde dan de herschepping; de
schepping is natuur, de herschepping is genade, d. w. z. <span lang="la" xml:lang="la">elevatio
naturae</span>; de wereld draagt een profaan karakter en staat bovendien
onder invloed van Satan; al wat daarom uit de wereld in
den dienst der kerk overgaat, moet aan de macht van den duivel
onttrokken en tot den dienst van God gewijd en gezegend worden.
Terwijl alzoo de sacramentaliën de groote omheining vormen, die
de kerk scheiden van de wereld, zijn de sacramenten de middelen,
waardoor God de leden der kerk inwendig heiligt, de bovennatuurlijke
genade meedeelt en zijne natuur deelachtig maakt.
Zij zijn de middelen tot verlossing en opheffing van de gansche
zichtbare schepping, welke in de vier elementen, die zij gebruiken,
n.l. water, olie, brood en wijn, gerepresenteerd wordt, en zijn
zeven in getal, omdat zij, het getal der Godheid met het getal
der wereld verbindend, door de bovennatuurlijke genade de gansche
schepping heiligen en tot den dienst Gods wijden. <a id="ct_312"></a>De doop, door
Christus ingesteld, Mt. 28:19, neemt niet alleen alle schuld en
straf der zonde weg, maar bevrijdt ook van de smet der zonde,
plant het beginsel der genade en heiligheid, de kiem des nieuwen
levens door de wedergeboorte in de ziel in, en maakt alzoo den
mensch tot een levend lid van Christus’ mystieke lichaam en
neemt hem op in de gemeenschap met den drieëenigen God.
Gelijk Adam door het donum superadditum in eene hoogere
wereld, in het rijk der genade, intrad, zoo wordt de gedoopte
in den stand der bovennatuurlijke heiligheid verheven. Maar
evenals Adam de geschonken genade door zijn vrijen wil te bewaren
had, zoo moet ook de Christen door zijn vrijen wil de
doopsgenade zich toeeigenen. <a id="ct_778"></a>Om hem daartoe kracht te schenken,
dient het tweede sacrament, de confirmatie of het vormsel. De
Roomschen kunnen niet bewijzen, dat Christus dit sacrament
ingesteld en aan de apostelen bevolen heeft, maar zij moeten dit
toch gelooven omdat de kerk het zegt, en beroepen zich daarom
op Hd. 8:15, 19:6, Hebr. 6:2, waar alleen sprake is van
buitengewone gaven des H. Geestes, die door de apostelen met
handoplegging werden medegedeeld, gelijk uit Hd. 8:18, 10:44,
<span class="pagenum" id="Page_249">[249]</span>
45 cf. 1 Cor. 14:1, 15, 37 duidelijk blijkt. Behalve in
handoplegging bestaat het vormsel voorts in zalving en in het
uitspreken van eene formule door den bisschop, welke aan de
H. Schrift geheel onbekend en eerst langzamerhand in de kerk
ingevoerd is. Volgens Rome verleent dit sacrament nu aan de
gedoopte kinderen, als zij tot het gebruik hunner rede gekomen
zijn, de kracht des H. Geestes, om het in den doop ontvangen
leven der genade te bewaren en het geloof standvastig met woord
en daad te belijden. <a id="ct_513"></a>Deze kracht des nieuwen levens wordt gevoed
en versterkt door <a id="ct_218"></a>het derde sacrament, dat des altaars of der
eucharistie genoemd, waarin Christus zelf met zijne Goddelijke
en menschelijke natuur tegenwoordig is, zich op onbloedige wijze
voor de zonden opoffert en zijn waarachtig lichaam en bloed aan
de communicanten tot voeding hunner ziel te genieten geeft.
<a id="ct_260"></a>Omdat echter het leven der genade bij ’s menschen zwakheid door
allerlei zonde schade kan lijden en verloren kan gaan, heeft
Christus een vierde sacrament, dat der boete, ingesteld, ten einde
zijne heiligmakende genade te herstellen of te vernieuwen. Voor
de instelling door Christus beroept Rome zich op de macht, welke
Christus aan zijne apostelen verleend heeft om zonden te vergeven,
Mt. 16:19, 18:18, Joh. 20:22, 23. Nu staat deze lastgeving
van Christus wel vast, maar met geen woord wordt gezegd, dat
zij het karakter draagt van een sacrament; een teeken ontbreekt
eraan en Rome weet niet anders te zeggen dan dat het berouw,
de belijdenis en de genegenheid om te voldoen het teeken in dit
sacrament der boete zijn. Het sacrament der boete is dan ook
bij Rome een rechtbank geworden, waarin de priester de in de
biecht beleden zonden, naar den maatstaf der <span lang="la" xml:lang="la">libri poenitentiales</span>
beoordeelt en, ofschoon van de schuld en de eeuwige straf vrijsprekend,
toch met allerlei tijdelijke straffen op aarde of in het
vagevuur boeten doet, die echter dan weer door aflaten kunnen
worden kwijtgescholden. <a id="ct_548"></a>Het sacrament van het heilig oliesel
dient niet tot genezing van den kranke, gelijk de aangevoerde
bewijsplaats Jak. 4:14 zou doen verwachten, maar tot voorbereiding
van den stervende voor den dood; de zalving met heilige
olijfolie duidt de zalving des H. Geestes, de mededeeling der
genade aan, die de ziel van hare gebreken bevrijdt en tot den
laatsten strijd de noodige kracht verleent. <a id="ct_410"></a>Bij deze vijf sacramenten
komen dan nog het sacrament der ordening, dat den priester
<span class="pagenum" id="Page_250">[250]</span>
door eene ambtelijke gave des H. Geestes van den leek onderscheidt
en hem de macht schenkt, om in de mis brood en wijn in het
lichaam en bloed van Christus te veranderen en den berouwhebbenden
zondaar in Christus’ naam de zonden te vergeven; en
het sacrament des huwelijks, dat den echtelijken staat naar het
woord van Ef. 5:25 tot een afbeeldsel van de vereeniging tusschen
Christus en zijne gemeente maakt, daartoe de gehuwden
niet alleen door natuurlijke banden maar door bovennatuurlijke
genade aan elkander verbindt en hun de kracht schenkt, om in
wederzijdsche liefde te volharden tot den dood en hunne kinderen
in de vreeze Gods op te voeden. Cf. Lombardus, Sent. IV Thomas,
S. Theol. III qu. 65 sq. Trid. Sess. 7. 13. 14. 21-24. Catech.
Rom. pars II. Bellarminus, Controv. Tom. III enz.</p>

<p>Van Protestantsche zijde is dit zevental sacramenten soms
bovenmate verheerlijkt, bijv. door Leibniz, Syst. der Theol. Mainz
1825 S. 195 f. Goethe, <span lang="de" xml:lang="de">Aus meinem Leben</span> II 179. Vilmar,
Dogm. II 227. Bilderdijk, Opstellen I 61. Brieven IV 68. 174
V 42 enz. Zelfs kwam er telkens hier en daar een streven op,
om het aantal sacramenten en ceremoniën uit te breiden en de
Protestantsche kerken met den symbolischen ritus van Rome te
verrijken. Toch bestaat er geen reden, om op begrip en getal
van Rome’s sacramenten jaloersch te zijn. Bij alle waardeering
van het schoone, dat er zich in uitspreekt, is toch voor den
Protestantschen Christen dit reeds van te voren beslissend, dat
voor de vijf door Rome aan doop en avondmaal toegevoegde
sacramenten het Schriftuurlijk bewijs ontbreekt. Soms wordt dit
van Roomsche zijde openhartig erkend. Zoo zegt bijv. Deharbe,
Verklaring der Kath. Geloofs- en Zedeleer IV 174 van het
vormsel, dat wij nergens lezen, dat Christus dit sacrament ingesteld
of aan zijne discipelen verordend heeft het toe te dienen.
En dit geldt in dezelfde mate van biecht en laatste oliesel,
van huwelijk en priesterwijding. Maar afgedacht hiervan, wat
bereikt Rome met al deze sacramenten? Het schijnt, dat de
schat en de uitdeeling der genade bij Rome buitengewoon rijk
is, maar feitelijk is deze zoo arm, dat telkens slechts een klein
gedeelte der zonden en straffen vergeven wordt en vergeven
kan worden en dat er telkens een nieuw sacrament van noode
is, om genade mede te deelen en van straffen te ontslaan. Ja,
al heeft men doop en avondmaal, boete en laatste oliesel genoten,
<span class="pagenum" id="Page_251">[251]</span>
dan blijft toch nog na dit leven een boetedoening in het vagevuur
noodig. <a id="ct_817"></a>Zonden en straffen worden door Rome zoo eindeloos verdeeld
en gesplitst, dat alle sacramenten saam met de aflaten
erbij daarvan nog niet volkomen bevrijden kunnen. Hier staat
wel tegenover dat de heiligen het zoover kunnen brengen, dat
zij zelfs over verdienen en den <span lang="la" xml:lang="la">thesaurus meritorum</span> vermeerderen.
Maar dat is uitzondering; het is slechts mogelijk voor heiligen,
die behalve de praecepta de consilia volbrengen en een uitsluitend
religieus leven leiden, en verschaft hunzelven geen zekerheid of
troost. De gewone Roomsche Christen, die te midden der wereld
leeft, verkeert in nog grootere mate in onzekerheid; hij blijft
tot zelfs na zijn dood toe tegenover God staan als tegenover een
Rechter, aan wien hij te voldoen en dien hij nog door allerlei
boetedoeningen te verzoenen heeft. Zijn genadestaat is nooit zeker
en vast; altijd verkeert hij in vreeze of hij er zich wel in bevindt
en niet het volgend oogenblik eruit vallen zal. En deze onzekerheid
wordt in het minst niet daardoor weggenomen, dat de
sacramenten werken <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>. Want ofschoon doop, confirmatie
en ordening een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> schenken, de heiligende
genade, die de sacramenten mededeelen, is toch altijd weer verliesbaar;
hare ontvangst is bij boete, communie, laatste oliesel,
huwelijk van berouwvolle stemming afhankelijk; en ook, waar
zij geschonken wordt, bevrijdt zij niet van alle straf; <span lang="la" xml:lang="la">satisfactio
operis</span> blijft er altijd nog noodig, tot na dit leven in het vagevuur
toe. En wat soort van genade is het, welke de Roomsche Christen
in het sacrament ontvangt? Geen genade der vergeving en der
aanneming tot kinderen, maar eene genade, die als een donum
superadditum aan de natuur toegevoegd wordt, die nooit één
wordt met den mensch, en hem daarom òf het klooster binnendrijft
òf in de wereld een dualistisch leven doet leiden. Daartegenover
heeft de Protestantsche Christen aan het woord en aan de
twee door Christus ingestelde sacramenten genoeg. Hij heeft
daarin, indien hij ze in het geloof aanneemt, den ganschen Christus,
den vollen schat zijner verdiensten, de volkomene gerechtigheid
en heiligheid, de onverbrekelijke gemeenschap met God. Van
alle schuld is hij bevrijd, van alle straf ontheven. In den doop
is hij daarvan verzekerd en in het avondmaal wordt hij voortdurend
in dat geloof versterkt en bevestigd. Zoo heeft hij geen
aparte genade in confirmatie, boete en laatste oliesel meer van
<span class="pagenum" id="Page_252">[252]</span>
noode, want door woord, doop en avondmaal ontvangt hij alle
genade, welke hij in leven en sterven, voor tijd en eeuwigheid
behoeft. Zijn eenige troost is, dat hij het eigendom van Christus
is; in dien troost leeft, in dien troost sterft hij. Christus heeft
alles voor hem volbracht; van hem wordt geen boete of straf
geeischt, noch in dit noch in het toekomende leven. En al deze
genade, die de Christen ontvangt, staat zoo weinig boven de
natuur of tegen haar over, dat zij veeleer al het natuurlijke
vernieuwt en heiligt. Als hij huwt, heeft hij daarom geen nieuwe,
sacramenteele genade van noode, want het huwelijk is krachtens
zijn oorsprong heilig, en behoeft dus niet boven zijne instelling
verheven maar moet slechts in zijne natuurlijke ordening hersteld
en vernieuwd worden. Of als hij een opzienersambt begeert, wordt
hij niet door een sacramenteele genade in een bijzonderen stand
ingelijfd maar van Gods wege tot een dienst in zijne kerk geroepen
en daartoe door dezelfde genade van Christus bekwaamd.
In doop en avondmaal bezit de Protestantsche Christen oneindig
meer dan de Roomsche in zijne zeven sacramenten; want niet
het aantal sacramenten beslist maar de instelling van Christus
en de volheid van genade, welke Hij erin meedeelt. Cf. over de
Roomsche sacramenten: Calvijn, Inst. IV 19. Chamier, Panstr.
cath. Loc. IV lib. 4. Synopsis pur. theol. disp. 47. Turretinus,
Theol. El. XIX qu. 31. Moor V 330 sq. Gerhard, Loc. XIX
60 sq. Hase, Prot. Polemik<sup>5</sup> 414 f. Tschackert, Evang. Polemik
67 f. enz.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="para_52">§ 52. <span class="smcap">De Doop.</span></h3>

<p id="lmn_52-1" class="sep1">1. De doop in het N. Test. werd in de dagen des O. Verbonds
voorbereid door de besnijdenis, die door God uitdrukkelijk aan
Abraham werd voorgeschreven, Gen. 17:10v. Volgens Herodotus
II 36. 104 kwam de besnijding ook bij de Egyptenaren, Pheniciërs
en Syriërs voor. De Gereformeerden, bijv. Witsius, Aegypt.
III 6, 11. 12, Marck, Med. Theol. 29, 8, trachtten dit getuigenis
wel te weerleggen of ook aan te toonen, dat deze volken haar
van Israel hadden overgenomen. Maar dit gevoelen is onhoudbaar.
Bij de Egyptenaren was zij reeds in overoude tijden, althans voor
<span class="pagenum" id="Page_253">[253]</span>
de priesters, in gebruik. En nieuwere ethnologische onderzoekingen
hebben boven allen twijfel in het licht gesteld, dat de besnijdenis
eene plechtigheid is, die bij tal van volken in Azië, Amerika,
Afrika en zelfs Australië voorkomt, Delitzsch op Gen. 17. Art.
Beschneidung in Herzog<sup>3</sup>. Glassberg, <span lang="de" xml:lang="de">Die Beschneidung in ihrer
geschichtl. ethnogr. relig. u. medic. <ins id="cor_18" title="Bedentung">Bedeutung</ins></span>, Berlin Boas 1896.
Evenals God bij de instelling van tempel en priesterschap, van
offer en altaar, van wetten en ordeningen onder Israel bij bestaande
gebruiken onder andere volken zich aansluit, zoo doet Hij ook
bij de besnijdenis. Hij neemt ze als het ware over, maar geeft
er eene andere, eene sacramenteele beteekenis aan. Want onder
de volken kwam wel de lichamelijke besnijdenis voor, maar zij
droeg daar geenzins het karakter van een sacrament. Ook werd
ze daar dikwerf, gelijk bij de Egyptenaren, alleen aan enkele
personen, en gewoonlijk niet in de eerste levensdagen maar op
lateren leeftijd, voltrokken. Als God echter bij Abraham de besnijdenis
instelt, dan beveelt Hij, dat al wat mannelijk is besneden
zal worden, zoowel de dienstknecht als de zoon des huizes; dat
die besnijdenis plaats hebben moet ten achtsten dage; en dat zij
dient als teeken des verbonds, zoodat wie haar niet ontvangt, een
verbondbreker is en uit het midden van zijn volk moet worden
uitgeroeid. Al moge de besnijdenis dus ook een sanitaire maatregel
zijn, zij vindt daarin toch onder Israel haar doel niet; hier
strekt zij tot teeken en bevestiging van het verbond der genade,
welks ééne, groote, allesomvattende belofte is: Ik zal uw God
zijn en de God van uw zaad, Gen. 17:7. Bepaaldelijk is zij een
zegel van twee weldaden van dat verbond, van de gerechtigheid
des geloofs, Rom. 4:11, en van de besnijdenis des harten, Deut.
10:16, 30:6, Jer. 4:4, Rom. 2:28, 29, Col. 2:11, dat is,
van de rechtvaardigmaking of vergeving der zonden en van de
wedergeboorte of heiligmaking. Niet dat zij deze weldaden werktuigelijk
schenkt, want uitwendige besnijdenis zonder die des
harten is zonder waarde, Hd. 7:51, Rom. 2:28, 29; 3:21, 30,
1 Cor. 7:19, zij is een zegel van de gerechtigheid des geloofs
en onderstelt dus het geloof. Toen de Joden hoe langer hoe meer
hunne eigene gerechtigheid uit de wet zochten op te richten,
werden zij evengoed als de Heidenen en in weerwil van hunne
uitwendige besnijdenis verdoemelijk voor God, Rom. 3:21. <a id="ct_305"></a>Daarom
stelde God reeds vóór het openbaar optreden van Jezus door
<span class="pagenum" id="Page_254">[254]</span>
Johannes den waterdoop in. Ook deze doop was niet iets nieuws,
evenmin als oudtijds de besnijdenis. Heel de oudheid schreef in
den godsdienst aan het water eene symbolische beteekenis toe.
Het water van Eufraat, Indus, Ganges had eene verzoenende,
heiligende kracht. Bij Grieken en Romeinen waren bij allerlei
gelegenheden, bijv. bij inwijding in de mysteriën, wasschingen
voorgeschreven, Pfanner, Syst. Theol. gent. 346. Ook onder Israel
waren reeds langen tijd vóór de Goddelijke instelling van den
doop allerlei wasschingen in gebruik, Schürer, Gesch. des jüd.
Volkes<sup>3</sup> II 481, en voor de proselyten was behalve besnijdenis
en offer ook een doop noodig, om in de gemeente te worden
opgenomen, ib. III 129. Maar sacrament, teeken en zegel van
genade, wordt deze doop toch eerst door de instelling Gods.
Het N. Test. leert dan ook uitdrukkelijk, dat er een <span lang="grc" xml:lang="grc">ρημα θεου</span>
tot Johannes uitging om te doopen, Luk. 3:2, 3, dat God hem
daartoe zond, Joh. 1:33, dat zijn doop niet <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐξ ἀνθρωπων</span> maar
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐς οὐρανου</span> was, Mt. 21:25, en dat de tollenaren, die zich lieten
doopen, God rechtvaardigden, terwijl de farizeën en wetgeleerden,
den doop van Johannes weigerende, den raad Gods verwierpen,
Luk. 7:29, 30. Met dien doop predikte Johannes aan de Joden
van zijn tijd, dat zij, schoon besneden en de proselyten doopende,
zelven schuldig en onrein waren en den doop van noode hadden,
om in te gaan in het koninkrijk der hemelen. De doop van
Johannes was dus eene aanklacht tegen, eene veroordeeling van
de Joden, eene prediking van hunne verdoemelijkheid, maar —men
vergete het niet— hij was ook nog iets meer. Hij was het
onomstootelijk bewijs, dat God zijn verbond gedacht en zijne
belofte vervulde. Niettegenstaande de Joden schuldig en onrein
waren, er was toch vergeving bij God; en deze zou nu nog rijker
zich gaan openbaren dan in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> Johannes de
Dooper is daarom ook niet te beschouwen als de laatste der
des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> profeten, want al de profeten en de wet hebben tot Johannes
toe, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἑως Ιωαννου</span>, geprofeteerd, Mt. 11:13, maar als de
aankondiger van het komende Godsrijk, Mt. 3:2, als de prediker
van het naderend evangelie, Luk. 3:18, als de wegbereider van
Christus, Mk. 1:2, als de getuige van het opgaande licht,
Joh. 1:7, 29, 34, 36 cf. Mt. 3:11, Mk. 1:7, Luk. 3:16,
Hd. 19:4, die straks voor den meerdere plaats maakt en zijne
jongeren naar dezen henenleidt, Joh. 1:35v., 3:27v. Met dezen
<span class="pagenum" id="Page_255">[255]</span>
inhoud van zijne prediking komt zijn doop overeen. Het was een
<span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμα μετανοιας εἰς ἀφεοιν ἁμαρτιων</span>, Mk. 1:4, hetgeen
niet beteekent, dat Johannes’ doop slechts tot de later door
Christus te ontvangen vergeving voorbereidde (Meyer), maar zeer
bepaald, dat hij in den weg van bekeering de vergeving schonk.
Immers het heet op dezelfde wijze in Hd. 2:38 van den christelijken
doop, dat hij geschiedde <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς ἀφεσιν ἁμαρτιων</span>, omdat
men door den doop als teeken en zegel de vergeving verkrijgt.
Voorts is Jezus zelf met den doop van Johannes gedoopt, maakt
tusschen den doop, door zijne jongeren bediend, en dien van
Johannes hoegenaamd geen onderscheid, Joh. 3:22, 23, 4:1,
neemt de door Johannes gedoopte jongeren eenvoudig over,
zonder hen te herdoopen, Joh. 1:37, Hd. 18:25, en stelt in
Mt. 28:19 geen anderen of nieuwen doop in, maar breidt hem
alleen tot alle volken uit. Op deze gronden werd door Gereformeerden,
Calvijn, Inst. IV 15, 7. 8. Mastricht, Theol. VII 4, 17.
Turretinus, Theol. El. XIX 16, M. Vitringa VII 52 en Lutherschen,
Gerhard, Loc. XX 15 sq. 43 sq. bij gradueel verschil
toch de wezenlijke identiteit van den Johanneischen en den christelijken
doop vastgehouden. Maar deze werd bestreden door de
Roomschen, Thomas, S. Theol. III qu. 66 art. 4. Trid. sess. VII
can. 1. Bellarminus, de bapt. I 5, door de Anabaptisten, Socinianen,
Arminianen en door vele nieuwere theologen, Schleiermacher,
Chr. Gl. § 136, 1. Steitz in Herzog<sup>1</sup> 15, 468. Höfling, Das
Sakr. der Taufe I 26 f. van Oosterzee, Dogm. § 87, 2 enz. Er
zijn ook inderdaad tegen de identiteit gewichtige bezwaren in te
brengen. Ten eerste wordt aan Mt. 3:11, Mk. 1:8, Luk. 3:16
de bedenking ontleend, dat de doop van Johannes en de christelijke
doop tegenover elkander staan als water- en als Geestes- en vuurdoop.
Maar Hd. 1:5 leert duidelijk, dat Johannes hier niet zijn
doop tegen den christelijken doop, maar tegen den overdrachtelijk
zoo genoemden doop des H. Geestes op den pinksterdag
overstelt. De eigenlijke christelijke doop is immers ook een doop
met water, beteekenend de afwassching der zonden, en de doop
van Johannes was eveneens een doop met water, maar die tevens
verzegelde de bekeering en vergeving. Beide doopen komen dus
in teeken en beteekende zaak geheel overeen. Anders zou er ook
het ongerijmde uit volgen, dat niet alleen de doop van Johannes,
maar ook de doop, dien Jezus zelf vóór den pinksterdag door
<span class="pagenum" id="Page_256">[256]</span>
zijne discipelen bedienen liet, niets dan een doop met water ware
geweest. En dat durven zelfs de bestrijders van de identiteit van
den doop van Johannes en van Christus niet aan. Zij zeggen
gewoonlijk, dat de christelijke doop òf reeds bij Jezus’ doop door
Johannes òf bij het doopen van Jezus zelf door zijne discipelen
ingesteld is. Maar beide doopen, zoowel die van Jezus als die
van Johannes, waren onderscheiden van dien Geestesdoop, die
op den pinksterdag plaats hebben zou, al beteekenden en verzegelden
zij beide ook dezelfde weldaden van bekeering en vergeving
der zonden. Maar nu wordt toch weer —en dat is het
tweede bezwaar tegen de bovenbedoelde identiteit— de Geestesdoop
van den pinksterdag met den christelijken waterdoop in
verband gebracht. Volgens <a id="ct_52"></a>Hd. 19:1-7 toch trof Paulus te
Efeze eenige discipelen aan, die gedoopt waren <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου
βαπτισμα</span>, die <span lang="grc" xml:lang="grc">μαθηται</span> en
<span lang="grc" xml:lang="grc">πιστευσαντες</span> heetten en toch den
H. Geest niet ontvangen hadden en zelfs niet wisten, <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ πνευμα
ἁγιον ἐστιν</span>. Door Paulus beter aangaande de prediking van
Johannes onderricht, lieten zij zich doopen <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα του
κυριου Ιησον</span>, en de handen opleggen en ontvingen alzoo den H.
Geest en begonnen te spreken in tongen en te profeteeren. Uit
dit laatste blijkt, dat bij <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευμα ἁγιον</span> hier, evenals 8:15, 10:44,
11:15, 15:8 aan de Geestesgave der glossolalie en profetie
moet worden gedacht; deze hadden de discipelen in Efeze niet
ontvangen en zij hadden er zelfs niet van gehoord. De doop gaf
niet altijd die gave, niet alleen die van Johannes niet maar ook
niet die van Jezus. Want in Hd. 8:15 lezen wij, dat de geloovigen
in Samaria wel gedoopt waren <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀυομα του κυριου
Ιησου</span>, maar nog geen van allen den H. Geest ontvangen hadden
en dien eerst verkregen door handoplegging der apostelen. En
evenzoo laat Hd. 19:6 deze gave niet een gevolg zijn van den
doop maar van de handoplegging. Doch het vreemde in Hd. 19
is, dat de discipelen in Efeze vóór deze handoplegging in den
naam van den Heere Jezus gedoopt werden. Paulus moet dus
den doop, dien zij ontvangen hadden, niet als een waren, echten
doop hebben erkend. Zij waren gedoopt <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου βαπτισμα</span>.
De doop van Johannes was wel goed, want hij doopte den doop
der bekeering tot geloof in Christus. Maar onder de discipelen
van Johannes, die bij hem gebleven en niet tot Jezus waren
overgegaan, was er allerlei dwaling binnengeslopen, ook aangaande
<span class="pagenum" id="Page_257">[257]</span>
den doop; en zoo moesten de discipelen in Efeze niet op nieuw
maar voor de eerste maal in Jezus’ naam gedoopt worden, want
hun doop tot den naam van Johannes was geen ware doop, niet
de echte christelijke en ook niet de echte, oorspronkelijke Johanneische
doop. Cf. Baldensperger, Der Prolog des vierten Evang.
Freiburg Mohr 1898, die meent, dat heel de proloog van Joh. 1
tegen deze Baptisten of volgelingen van Johannes den Dooper
geschreven is.</p>

<p id="lmn_52-2" class="sep1">2. De Goddelijke instelling van den doop valt dus reeds bij
Johannes, maar Jezus heeft hem, na hem zelf ondergaan te
hebben, overgenomen, door zijne jongeren laten bedienen, Joh. 3:22,
4:1, en in <a id="ct_30"></a>Mt. 28:19 voor alle geloovigen uit alle volken
verplichtend gesteld. De laatste plaats wordt door velen als
onecht beschouwd, wijl in den apostolischen tijd de doop nog
plaats had in den naam van Jezus en de trinitarische formule
eerst van later dagteekening is; en zelfs zijn er, die beweren,
dat Jezus den doop heel niet voor zijne gemeente ingesteld heeft.
Daartegen bestaan echter allerlei bezwaren. Het is wel niet voor
ontkenning vatbaar, dat Jezus zelf den doop van Johannes zich
heeft laten toedienen en dezen daarmede erkend heeft; Hij leidt
hem, waar hij er uitdrukkelijk over spreekt, uit een bevel Gods
af, Mt. 21:25. Ook is er geen grond om te ontkennen, dat Jezus
den doop heeft overgenomen en hem, zoo niet zelf, dan toch door
zijne jongeren heeft bediend, Joh. 3:22, 26, 4:1, 2, want Jezus
trad met dezelfde prediking op als Johannes, n.l. van de nabijheid
van het koninkrijk der hemelen en stelde voor den ingang
daarvan dezelfde eischen, n.l. geloof en bekeering, Mk. 1:15;
het lag dus voor de hand, dat Hij evenals Johannes den doop
der bekeering toedienen liet aan een ieder, die tot den engeren
kring van zijne discipelen wilde behooren. In Joh. 3:5 is wel
niet van den doop sprake, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 501, maar de plaats bewijst
toch, dat de Geestesmeedeeling in de gemeente beschouwd werd
als hebbende haar symbool in het water. Naarmate de tegenstelling
van het Joodsche volk met Hem en zijne jongeren grooter
werd, werd een acte van afzondering eenerzijds en van opname
in de gemeente van Jezus anderzijds te meer noodzakelijk. De
doop als inlijving in de christelijke gemeente moet ook wel door
Jezus zelf gewild en bedoeld zijn, wijl anders niet te verklaren
<span class="pagenum" id="Page_258">[258]</span>
zou zijn, dat hij terstond, zonder eenigen strijd, in alle christelijke
gemeenten, zoowel in die uit de Joden als uit de Heidenen, is
ingevoerd en toegepast, Hd. 2:38, 41, 8:12, 13, 16, 38, 9:18
enz. Rom. 6:3-5, 1 Cor. 1:13-17, Gal. 3:27, Ef. 5:26
enz. In 1 Cor. 1:17 zegt Paulus wel, dat Christus hem niet
gezonden heeft, om te doopen, maar om het evangelie te verkondigen.
Doch dit bewijst hoegenaamd niet, dat Paulus den
doop gering schat of onnoodig acht; Rom. 6 en andere plaatsen
leeren dit wel anders. Jezus zelf heeft echter ook den doop niet
bediend maar liet hem bedienen. En zoo ook hield Paulus zich
voornamelijk met de prediking van het evangelie bezig en liet
het doopen en andere werkzaamheden bij de stichting en den
opbouw der gemeenten aan zijne medearbeiders over.</p>

<p id="ct_53">Nu heet de doop wel in den eersten tijd een doop <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν τῳ
ὀνοματι</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα Ιησου</span>, Rom. 6:3, 1 Cor. 1:13,
Gal. 3:27, Hd. 2:38, 8:16, 10:48, 19:5, maar daarmede
is volstrekt niet gezegd, dat de doop met die bepaalde formule
bediend werd. Immers zegt Paulus in <a id="ct_59"></a>1 Cor. 10:2, dat de
Israelieten <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς τον Μωυσην</span>, in 1 Cor. 1:13, dat de geloovigen te
Corinthe niet <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα Παυλου</span>, in 1 Cor. 12:13, dat zij
<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς ἑν σωμα</span> gedoopt werden, en in Hd. 19:3 zeiden de discipelen
te Efeze, dat zij <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου βαπτισμα</span> waren gedoopt; in
alwelke gevallen niemand aan eene formule denkt, die bij den doop
werd uitgesproken. De uitdrukking: in den naam van Jezus, is
niet als formule bedoeld, maar is omschrijving van het karakter
van den christelijken doop, Zahn, Einl. in das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> II 309. De
Israelieten lieten zich, uitgaande uit Egypte, in de wolk en in
de zee doopen <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς τον Μωυσην</span>, in betrekking tot Mozes, zoodat
zij hem erkenden als hun redder en verlosser, op hem hun
vertrouwen stelden en zich door hem lieten leiden. De discipelen
te Efeze waren gedoopt <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου βαπτισμα</span> en hadden
zich daardoor bij Johannes aangesloten. En zoo ook is en heet de
christelijke doop een doop in of tot den naam van Jezus, omdat
hij de geloovigen in zijne gemeenschap stelt en alleen op Hem
al hun vertrouwen richt. Ditzelfde is nu ook bedoeld, als Jezus
<a id="ct_31"></a>Mt. 28:19 zegt, dat zijne discipelen gedoopt moeten worden
<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα του πατρος και του υἱου και του ἁγιου πνευματος</span>.
Hij schrijft hier niet aan de apostelen voor, wat zij bij de bediening
des doops <i>zeggen</i>, maar wat zij <i>doen</i> moeten; de
<span class="pagenum" id="Page_259">[259]</span>
christelijke doop is en moet zijn eene inlijving in de gemeenschap
met dien God, die zich als Vader, Zoon en Geest heeft geopenbaard.
De naam duidt God in zijne openbaring aan, en de hoogste
openbaring Gods bestaat daarin, dat Hij zich kennen doet en
noemen laat als Vader, Zoon en Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 63v. Het gedoopt
worden in dien naam geeft dus niet maar te kennen, dat men
op last of bevel Gods of tot belijdenis van zijn naam gedoopt
wordt; immers kan de uitdrukking: in den naam, met den persoon
zelf worden afgewisseld, gelijk Paulus ook spreekt van gedoopt
worden <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς Χριστον</span>, Rom. 6:3, Gal. 3:27. Maar het geeft te
kennen, dat de doopeling in betrekking tot en in gemeenschap
met dien God gesteld wordt, die zich als Vader, Zoon en Geest
heeft geopenbaard, en nu op grond daarvan ook verplicht wordt,
om dien naam te belijden en te verheerlijken. Cf. Julius Böhmer,
<span lang="de" xml:lang="de">Das biblische „im Namen”. Eine sprachwiss. Untersuchung über
das hebr.</span> <span lang="hbo" xml:lang="hbo">בְּשֵׁם</span> <span lang="de" xml:lang="de">und seine griech.
Aequivalente</span>, Giessen Ricker 1898. Ofschoon Jezus echter na zijne opstanding den doop als
eene inlijving in de gemeenschap met Vader, Zoon en Geest
omschreven had, lag het voor de hand, dat hij in den eersten
tijd meest met den persoon van Christus in verband werd gebracht.
Het kwam bij de intrede in de gemeente allereerst aan
op bekeering en op geloof in Christus, om in dien weg vergeving
van zonden te erlangen, en daarvan was de doop het teeken en
bewijs. Daarom heet de doop in de Hand. nog even als bij Johannes
een <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμα μετανοιας εἰς ἀφεσιν ἁμαρτιων</span>, Hd. 2:38,
22:16. Maar er kwam in den eersten tijd nog iets anders bij.
Johannes en ook Jezus zelf hadden dezen doop der bekeering
gesteld tegenover den Geestesdoop, die op den pinksterdag plaats
hebben zou. Deze Geestesdoop was volstrekt niet aan den waterdoop,
den doop der bekeering tot vergeving der zonden, gebonden,
want in Hd. 2:33 ontvangen alle discipelen dien Geest zonder
doop; in Hd. 9:17, 10:44 worden de gaven des Geestes aan
Paulus, Cornelius e. a. reeds geschonken vóór den doop, cf. 11:15-17;
in Hd. 8:1, 9:17, 19:6 wordt glossolalie en profetie
niet door den doop maar door de handoplegging verleend. Maar
toch was voor degenen, die buiten stonden, de doop der bekeering
de gewone weg, waarlangs zij ook de gaven des Geestes konden
ontvangen, Hd. 2:38, 19:5, 6. Deze verbinding was echter
tijdelijk; glossolalie en profetie waren niet de eigenlijke weldaden
<span class="pagenum" id="Page_260">[260]</span>
van den doop; de christelijke doop bleef wezenlijk een doop der
bekeering en des geloofs in Christus tot vergeving der zonden.
Zoo wordt hij ook overal in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> verstaan en beschreven.
Petrus zegt <a id="ct_79"></a>1 Petr. 3:21, dat, gelijk Noach en de zijnen door
het water, dat de ark droeg, behouden zijn van den dood, zoo
de geloovigen van het verderf gered zijn door den doop; maar
die doop moet dan worden opgevat, niet als <span lang="grc" xml:lang="grc">σαρκος ἀποθεσις
ρυπου</span>, niet gelijk hij uitwendig ons afleggen doet de onreinheid
des vleesches, maar als <span lang="grc" xml:lang="grc">συνειδησεως ἀγαθης ἐπερωτημα εἰς θεον,
δι’ ἀναστασεως Ιησου Χριστου</span>, d. i. waarschijnlijk, de bede tot God
om een goed, van schuld bevrijd, geweten, hetgeen de doop alleen
is en wezen kan door de opstanding van Jezus Christus als bewijs
van onze rechtvaardigmaking, Rom. 4:25. Dezelfde opvatting keert
in den brief aan de Hebr. terug; deze rekent wel de <span lang="grc" xml:lang="grc">διδαχη
βαπτισμων</span>, d. i. niet de leer van den christelijken doop maar
van de wasschingen in het algemeen, waarvan een rechte beschouwing
voor Joodsche Christenen dringend noodig was, cf. 9:10,
tot de grondbeginselen van het Christendom, maar onderscheidt
in den christelijken doop twee elementen: de wassching des
lichaams met rein water en de reiniging des harten van een
kwaad, beschuldigend, geweten, 10:22, 23. Van eene andere
zijde wordt de doop door Paulus beschouwd; hij brengt hem niet
zoozeer met de rechtvaardigmaking als wel met de heiligmaking
in verband. Als indalen in en opkomen uit het water is de doop
een afbeelding en onderpand van het treden in gemeenschap met
Christus, met zijn dood en met zijne opstanding, Rom. 6:3-6,
Col. 2:12. Zoovelen dan in Christus, in zijne gemeenschap, gedoopt
zijn, die hebben Christus aangedaan, Christus zich toegeeigend,
zoodat zij nu in Christus zijn, Hem toebehooren, Gal. 3:27-29,
in nieuwigheid des levens wandelen, Rom. 6:4, 6v.,
Ef. 5:26, Gode leven, Rom. 6:11, 13, ja het leven van Christus
zelven in zich dragen, Gal. 2:20. En even als zij door den doop
in gemeenschap met Christus getreden zijn, zoo ook met zijne
gemeente, die zijn lichaam is; zij zijn allen door éénen Geest
tot één lichaam gedoopt, 1 Cor. 12:13, Rom. 12:5. De waterdoop
is bij Paulus tegelijk Geestesdoop, maar niet een doop met
de geestelijke gaven der glossolalie en profetie, doch met den
Geest als beginsel des nieuwen levens. Gedoopte menschen zijn
nieuwe, geestelijke menschen, <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικοι</span>. Maar deze vernieuwing
<span class="pagenum" id="Page_261">[261]</span>
des menschen door den H. Geest in den doop staat niet los
naast en komt niet toevallig bij de rechtvaardigmaking uit het
geloof. Zij vallen samen; de Corinthiërs zijn op hetzelfde oogenblik
afgewasschen, geheiligd en gerechtvaardigd in den naam van den
Heere Jezus en door den Geest onzes Gods, 1 Cor. 6:11, cf.
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 531. In den doop zijn al deze weldaden saamgevoegd
en aan de geloovigen geschonken, hetgeen echter niet wegneemt,
dat de Corinthiërs, trots hun doop, door Paulus nog <span lang="grc" xml:lang="grc">σαρκικοι,
νηπιοι ἐν Χριστῳ</span> genoemd en voor mogelijken afval ernstig worden
gewaarschuwd, 1 Cor. 3:1, 3, 10:1-12. Cf. Bossert, <span lang="de" xml:lang="de">Die
Bedeutung der Taufe <ins id="cor_19" title="in">im</ins> <abbr title="Neuen Testament">N. T.</abbr></span>, Zeits.
f. k. Wiss. u. k. Leben 1888 S. 339 f. Ehlers, <span lang="de" xml:lang="de">Das
<abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> und die Taufe</span> 1890. Holtzmann, Neut. Theol. I 378 II 178.</p>

<p id="lmn_52-3" class="sep1">3. Eene vaststaande leer over en een algemeen geldende ritus
bij den doop wordt in de oude christelijke kerk nog niet aangetroffen.
Maar toch kent Didache 7, 1 reeds de trinitarische
formule, terwijl Hermas, Vis. III 7 nog spreekt van een doop
in den naam des Heeren, of hem, Sim. IX 16, een zegel noemt
van den Zone Gods, dat het leven geeft. De werkingen van den
doop zijn vooral vergeving van de verledene zonden en een nieuw,
bovennatuurlijk, eeuwig leven door den H. Geest, Justinus, Apol.
I 61. Tertullianus, de baptismo 4. 5. Cypr. de grat. 3. 4. Greg.
Naz. Or. 40, 3 sq. Hoewel duidelijk gezegd wordt, dat het water
in den doop zijne natuur behoudt, wordt de verbinding van teeken
en beteekende zaak mystisch opgevat; <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ τις ἐστιν ἐν τῳ ὑδατι
χαρις, οὐκ ἐκ της φυσεως ἐστι του ἱδατος, ἀλλ’ ἐκ της του
πνευματος παρουσιας</span>, Basil. de spir. sancto c. 15. <span lang="grc" xml:lang="grc">Λι’ ἐκεινου
του ἱδατος ἡ θεια χαρις την αἰωνιον δωρειται ζωην</span>, Theodoretus,
qu. 26 in Gen., bij Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμα</span>, cf. Tert. de bapt. 4.
De doop wordt daarom ook met allerlei aan de mysteriën ontleende
namen aangeduid, <span lang="grc" xml:lang="grc">φωτισμος, μυστηριον τελετη, τελειωσις,
μυησις, μυσταγωγια</span>, en wordt beschouwd als <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀχημα προς οὐρανον,
ὀχημα προς θεον, κλεις οὐρανων βασιλειας</span>, Schwane, D. G. II
735. Hatch, Griech. u. Christ. 219. Suicerus s. v. En toen sedert
de tweede eeuw de godsdienstoefening uiteenviel in een openbaar en
bijzonder deel, nam de bediening van doop en avondmaal hoe langer
hoe meer een mysterieus, alleen voor de ingewijden verstaanbaar
karakter aan. <a id="ct_313"></a>Door het catechumenaat voorafgegaan, werd de
<span class="pagenum" id="Page_262">[262]</span>
doop zelf met allerlei symbolische handelingen omringd, zooals de
presentatie van den doopeling door peetouders, het afleggen van
belijdenis, het blazen op het aangezicht en de teekening met het
kruis, het leggen van gewijd zout in den mond van den doopeling,
het exorcisme, de driemaal herhaalde indompeling of besprenging,
de zalving met het chrisma, het geven van een nieuwen naam, de
omhanging met een wit kleed, de overreiking van eene brandende
kaars, de opname in de gemeente, de broederkus, en soms daarna
terstond de viering van het avondmaal, Suicerus s. v. Moeller-von
Schubert, Kirchengesch. I<sup>2</sup> 339, cf. Catech. Rom. II 2 qu.
45 sq. Bellarminus, de bapt. c. 24-27. Terwijl dus in den
apostolischen tijd de doop terstond op de bekeering volgde en
op de eenvoudigste wijze bediend werd, Hd. 2:38, 41, 8:12,
36, 10:47 enz., werd hij van de tweede eeuw af in een altijd
meer zich uitbreidend ritueel gehuld en in een magisch en mystisch
genademiddel veranderd. Zelfs <a id="ct_91"></a>Augustinus bevorderde de
ontwikkeling van de leer des doops in dezen geest, al is het
ook, dat hij bij volwassenen voor eene heilzame werking van den
doop voorafgaand geloof en bekeering vereischte. Want ten eerste
zegt hij, dat de doop de vergeving der zonden en de wedergeboorte
slechts geeft binnen de kerk; het sacrament is een sacrament
van Christus en door Hem aan zijne kerk gegeven; ketters
en scheurmakers kunnen het wel medenemen buiten de kerk,
maar dan is het een gestolen en wederrechtelijk bezeten goed en
oefent daarom geen heilzame werking uit, maar strekt ad perniciem,
de unit. eccl. 68 de bapt. 3, 13. 5, 7 sq. <a id="ct_94"></a>Ten tweede
schijnt hij bij kinderen eene heilzame werking van den doop ex
opere operato te leeren; ongedoopt stervende kinderen gaan verloren,
de anima I 9. III 12. de pecc. mer. I 20. de nat. et gr.
8., maar bij hen, die gedoopt worden, vervangt de doop zelf of
de voorbede der kerk of het geloof der ouders het geloof, dat
zij zelven nog niet oefenen kunnen, de pecc. mer. I 19. 34 sq.
En ten derde schrijft Augustinus aan den doop in elk geval de
werking van een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> toe, waardoor de gedoopten
rechtens Christus en zijne kerk toebehooren en desnoods met dwang
onder hare hoede mogen worden teruggebracht, de bapt. V 21
VI 1. c. epist. Parmen. II 16, cf. Dorner, Augustinus 248 f.
Schwane, D. G. II 744 f. Harnack, D. G. III 143 f. De scholastiek
bleef eerst nog wel bij Augustinus staan en erkende, dat
<span class="pagenum" id="Page_263">[263]</span>
de doop bij volwassenen het geloof onderstelde en ook niet volstrekt
ter zaligheid noodzakelijk was. Maar zij bewoog zich toch hoe
langer hoe meer in deze richting, dat zij het sacrament ex opere
operato liet werken, en de subjectieve vereischten steeds meer
aan beteekenis verliezen deed, Lombardus, Sent. IV dist. 3-6,
Thomas, S. Theol. III qu. 66-71. Bonaventura, Brevil. VI 7.
Schwane, D. G. III 605-622. Harnack, D. G. III 478 f. Zoo
werd de leer des doops bij Rome voorbereid, die in het kort
hierop neerkomt: de doop is het eerste sacrament, de deur tot
het geestelijk leven, de ingang tot de kerk; hij geeft de eerste
bovennatuurlijke genade, die door de andere sacramenten ondersteld
en vermeerderd wordt en is daarom ter zaligheid volstrekt
noodzakelijk, behalve in enkele gevallen, waarin hij door een
baptismus sanguinis of flaminis (voti) vervangen kan worden.
Hij moet daarom ook zoo spoedig mogelijk en in geval van nood
door leeken of niet-christenen bediend worden. Door dien doop
toch worden meegedeeld: 1<sup>o</sup> het <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span>, dat iemand
onder de jurisdictie der kerk brengt, 2<sup>o</sup> de vergiffenis van alle
zonden, zoo erf-, als dadelijke zonden, die vóór den doop zijn
bedreven en kwijtschelding van alle eeuwige en ook van alle
tijdelijke straffen, voorzoover zij opera satisfactionis, maar niet,
voorzoover zij natuurlijke straffen der zonden zijn, 3<sup>o</sup> de geestelijke
vernieuwing en heiliging van den mensch, door de instorting der
heiligmakende genade en de bovennatuurlijke deugden van geloof,
hoop en liefde, zoodat de smet der erfzonde ganschelijk wordt te
niet gedaan en slechts de van nature aan den mensch als physisch
wezen eigene concupiscentia overblijft, die echter zelve geen zonde
is doch wel aanleiding tot zondigen worden kan. 4<sup>o</sup> De inlijving
in de gemeenschap der heiligen en in de zichtbare kerk der geloovigen.
Deze werkingen oefent de doop daardoor uit, dat onder
het uitspreken der bekende formule het woord Gods of de kracht
des H. Geestes zich op geheimvolle wijze met het water verbindt
en dit tot een <span lang="la" xml:lang="la">aqua viva et efficax</span>, tot een uterus maternus van
den nieuwen mensch maakt. Feitelijk worden dan ook door het
sacrament des doops wedergeboren niet alleen alle kinderen, maar
ook alle volwassenen, die aan de zeven praeparationes hebben
voldaan en geen obex in den weg stellen. Cf. Conc. Flor. bij
Denzinger n. 591. Trid. VI 4. VII de bapt. XIV de poenit. 2,
Cat. Rom. II 2. Bellarminus, de sacr. bapt. c. 1-27. Oswald,
<span class="pagenum" id="Page_264">[264]</span>
Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. I<sup>2</sup> 141 f. enz., en voor de leer
der Grieksche kerk, Damasc., de fide orthod. IV 14. Conf.
orth. qu. 102. 103. Conf. Dosith. decr. 16. Kattenbusch, Vergl.
Conf. I 400 f.</p>

<p id="lmn_52-4" class="sep1">4. De strijd, die door de Reformatie tegen de sacramentsleer
van Rome werd aangebonden, concentreerde zich niet om den
doop maar om het avondmaal. De Duitsche Hervormers waren
zelfs van meening, dat de doop in het pausdom vrij wel ongeschonden
was bewaard en namen hem daarom met geringe wijziging
over. <a id="ct_500"></a>Vele ceremoniën, die langzamerhand aan den doop waren
toegevoegd, bleven ook bij de Lutherschen in gebruik, zooals
naamgeving, kruisteeken, excorcisme, peterschap, handoplegging,
witte kleeding, zegening enz. Voorts leerde <a id="ct_143"></a>Luther in zijne beide
Catechismi en in de Smalc. artikelen, dat het woord der instelling
het water van den doop maakte tot een <span lang="la" xml:lang="la">divina, coelestis, sancta
et salutifera aqua</span>; wel verwierp hij het gevoelen van Thomas
en de Dominicanen, die het woord der instelling miskenden en
God eene virtus spiritualis aan het water lieten mededeelen;
maar hij nam toch eene objectieve, reëele vereeniging van het
woord en het water aan; de doop is <span lang="la" xml:lang="la">verbum Dei cum mersione
in aquam, aqua divino mandato comprehensa et verbo Dei obsignata</span>;
het water in den doop is, gelijk Luther het elders in
zijn <span lang="de" xml:lang="de">Sermon von der Taufe</span> uitdrukte, <span lang="de" xml:lang="de">durch
die göttliche Majestät ganz durchgöttet</span>, gelijk het ijzer door het vuur verhit wordt.
Latere dogmatici werkten dit uit en leerden, dat door het woord
der instelling de <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span>, d. i. tota trinitas of sanguis
Christi of Spiritus sanctus zich met de materia terrestris, d. i.
het water zoo verbond, dat God in, cum en <span lang="la" xml:lang="la">per aquam baptismi,
non seorsim et actione peculiari sed conjunctim cum aqua baptismi
et per eam, una atque indivisa actione</span> de wedergeboorte
werkte. En eindelijk liet Luther in den eersten tijd de heilzame
werking van den doop wel altijd afhangen van het geloof, waarmede
de weldaden van den doop werden aangenomen, maar later
legde hij hoe langer hoe meer op het objectief karakter van den
doop nadruk, en zeide niet meer, dat de kinderen geloovigen zijn
of kunnen zijn, doch liet den kinderdoop alleen rusten op Gods
bevel. De Lutherschen leerden daarom later, dat de heilzame
werking van den doop bij volwassenen wel van het geloof, althans
<span class="pagenum" id="Page_265">[265]</span>
van eene passiva capacitas afhangt en dus, indien het geloof
aanwezig is, in obsignatio en confirmatio bestaat; <a id="ct_762"></a>maar bij kinderen
werkt de doop de wedergeboorte, is hij <span lang="la" xml:lang="la">medium ordinarium
regenerationis et mundationis a peccatis</span>, echter toch altijd zoo,
dat wel de schuld en macht maar niet de geheele smet der zonde
wordt weggenomen; de <span lang="la" xml:lang="la">radix aut fomes peccati</span> blijft. Cf. Symb.
B. ed. Müller 30. 40. 163. 320. 361. 384. 485. 768. 780.
Luther bij Köstlin, Luthers Theol. II 507 f., en Harnack, D. G.
III 748. Melanchton, Loc. de baptismo. Gerhard, Loc. XX.
Quenstedt, Theol. IV 106-176. Hollaz, Ex. theol. 1077-1103.
Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 54. <a id="ct_381"></a>De Gereformeerden echter
verwierpen niet alleen de meeste ceremoniën, die allengs met den
doop verbonden waren en keerden tot den eenvoud der H. Schrift
terug. Maar zij gingen ook uit van de gedachte en trachtten deze
vast te houden, dat de doop voor de geloovigen was ingesteld
en dus het geloof niet werkte maar versterkte. Daardoor kwamen
zij bij den kinderdoop voor eene dubbele moeilijkheid te staan.
Ten eerste moesten zij, voornamelijk tegenover de Anabaptisten
maar dan voorts ook tegenover Roomschen en Lutherschen aantoonen,
dat de kinderen der geloovigen ook reeds vóór den doop
als geloovigen te beschouwen waren en als zoodanig behoorden
gedoopt te wezen. En ten andere waren zij verplicht een antwoord
te geven op de vraag, waarin bij de kinderen de genadewerking
des doops bestond, daar zij, als nog niet tot hun verstand gekomen
zijnde en dus nog niet de fides actualis bezittende, ook moeilijk
in dit geloof konden versterkt en bevestigd worden. Aan de
laatste vraag werd echter gewoonlijk weinig aandacht gewijd; men
bepaalde er zich in het algemeen toe, om te zeggen, dat de doop
voor de ouders een bewijs was, dat hun zaad in het verbond
Gods was opgenomen, voor de kinderen later bij hun opwassen
tot een rijken troost en zegen was, en ook reeds in hun onbewusten
staat hun een recht gaf op de goederen van het genadeverbond,
Witsius, Misc. Sacra II 648-667. De eerste vraag
werd echter van den aanvang af zeer verschillend beantwoord.
Voor het recht van den kinderdoop beriep men zich eenparig op
de H. Schrift, bepaaldelijk op hare leer aangaande het genadeverbond.
Naar den regel van dat verbond moesten de kinderen
en ook de volwassenen beoordeeld worden; geloof en bekeering
geven geen recht op den doop, maar alleen het verbond. De
<span class="pagenum" id="Page_266">[266]</span>
kinderen, uit geloovige ouders geboren, waren geen heidensche
kinderen, lagen niet onder den toorn Gods, verkeerden niet onder
de macht van Satan, zoodat er eerst een exorcisme bij hen moest
plaats hebben. Maar zij waren vóór den doop reeds kinderen des
verbonds; de doop was daarom ook niet absoluut tot zaligheid
noodig, en aan nooddoop bestond er geen behoefte. Zoodra men
echter nadacht over wat dit begrepen zijn van de kinderen in
het genadeverbond inhield, ging men uiteen. <a id="ct_301"></a>Er waren er, die
de eenheid van verkiezing en verbond zoo lang en zoo nauw
mogelijk wenschten vast te houden; zij beweerden daarom, dat
alle kinderen, uit geloovige ouders geboren, naar het oordeel der
liefde voor wedergeboren gehouden moesten worden, totdat zij in
leer of leven duidelijk het tegendeel openbaarden, of dat althans
de uitverkoren kinderkens in den regel reeds vóór den doop of
zelfs reeds vóór de geboorte door Gods Geest waren wedergeboren,
a Lasco, Ursinus, Acronius, Voetius, Witsius e. a. Maar anderen,
lettend op de bezwaren der practijk, die zoo dikwerf leert, dat
gedoopte kinderen opgroeien, zonder eenig teeken van geestelijk
leven te toonen, durfden van deze wedergeboorte vóór den doop
geen regel maken. Zij erkenden wel allen zonder uitzondering,
dat Gods genade niet aan de middelen gebonden is en ook in
het hart van jonge kinderen de wedergeboorte kan werken, maar
zij lieten in het midden, of die wedergeboorte bij de uitverkoren
kinderkens vóór of onder of ook, soms zelfs vele jaren, na den
doop plaats heeft, Calvijn, Beza, Zanchius, Bucanus, Walaeus,
Amesius, Heidegger, Turretinus e. a. Deze voorstelling kreeg de
overhand, toen de kerk door verwaarloozing der tucht tot verval
kwam. Verkiezing en kerk, in- en uitwendige zijde des verbonds,
vroeger zooveel mogelijk verbonden maar sedert Gomarus hoe
langer hoe meer onderscheiden, vielen steeds verder uit elkaar;
in de ecclesia vormde zich eene ecclesiola. De doop werd daarom
allengs geheel van de wedergeboorte losgemaakt, en, wijl men
hem toch voor de kinderen wilde handhaven, opgevat en gerechtvaardigd
als een sacrament der kerk en onderpand van het zaad
der geloovigen in het algemeen, of als eene bevestiging van de
objectieve, conditioneele belofte des evangelies, of als bewijs van
gemeenschap aan het uitwendig genadeverbond, of als waarborg
van eene verliesbare, met de zaligheid niet onverbrekelijk verbondene,
en later door persoonlijk geloof te bevestigen
<span class="pagenum" id="Page_267">[267]</span>
wedergeboorte, of als een opvoedingsmiddel, dat de gedoopten op later
leeftijd tot oprechte bekeering aanspoort. Cf. Voetius, Disp. II
408 sq. Witsius, Misc. Sacra II 611-618. G. Kramer, Het
verband van doop en wedergeboorte, Breukelen 1897. De strijd
ontbrandde daarbij telkens weer op het punt van het doopsformulier.
Sommigen verstonden de uitdrukking: in Christus geheiligd
zijn, van de inwendige vernieuwing door den H. Geest en hadden
daarom bezwaar, om deze vraag van het doopsformulier voor te
leggen aan ouders, die hun kind nog wel ten doop presenteerden
maar overigens om God noch zijn gebod zich bekommerden;
onder pietistischen invloed hechtten zij aan de uitwendige doopshandeling
hoe langer hoe minder waarde, drongen op persoonlijke
bekeering aan en trokken zich in den engen kring der gezelschappen
terug, Lodenstein, Gentman, Koelman, Brakonier, van de Putt,
Kelderman, Vos e. a. bij Proost, Jod. van Lodenstein 1880 bl.
160. 229. Ypey en Dermout, Gesch. der N. H. Kerk III 261-263.
Ypey, Gesch. der Chr. Kerk in de achttiende Eeuw VI
164. M. Vitringa VII 108. 115 sq. Moor V 489. Anderen verstonden
de uitdrukking in objectieven, verbondmatigen zin, zagen
in den doop niets meer dan een teeken van het uitwendig verbond,
waarop een historisch geloof en een onergerlijk leven
voldoende recht gaven, Ostervald, Comp. Theol. II 6, 4, 4.
Vernet, Christ. Onderw. 300. en vooral Janssonius en van Eerde
tegen Appelius, cf. M. Vitringa VI 426 sq. 498 sq. VII 125 sq.</p>

<p id="ct_641">Zoo werd in de Gereformeerde kerken zelve de doop schier
geheel van zijne waarde beroofd en feitelijk die doopsleer ingevoerd,
welke in de eeuw der Hervorming reeds door Socinianen
en Anabaptisten en later door Remonstranten en Rationalisten
gehuldigd werd. Dezen komen toch bij alle onderling verschil
daarin overeen, dat de doop niet als zegel der genade van
Gods zijde maar in de eerste plaats als belijdenisacte van
’s menschen zijde waarde heeft. De doop werkt niets en geeft
niets, maar is alleen een symbool van den overgang uit het
Joden- en Heidendom tot het Christendom, een teeken van
geloof en bekeering, een belofte van gehoorzaamheid en daarom
òf in het geheel niet door Christus als een blijvend sacrament
ingesteld òf in elk geval voor kinderen hoogstens geoorloofd
en nuttig, doch niet noodzakelijk en geboden; <a id="ct_629"></a>de Kwakers
gingen zelfs zoo ver, dat zij den waterdoop geheel verwierpen en
<span class="pagenum" id="Page_268">[268]</span>
alleen den doop des Geestes erkenden, en de Rationalisten streden
erover, of de doop, die toch niet meer dan een plechtig zinnebeeld
was, niet beter kon worden afgeschaft, cf. M. Vitringa VII 297-415.
Strauss, Dogm. II 549-558. Wegscheider, Instit § 171.
172. Kant, Religion ed. Rosenkranz 233. Het moderne Protestantisme
staat nog op dit standpunt en maakt den doop facultatief,
Scholten, Initia 247, Ehlers, <span lang="de" xml:lang="de">Das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr>
und die Taufe</span>, Giessen 1890; en bij vele anderen werkt de geringschatting van het
sacrament daarin na, dat het zwaartepunt uit den doop in de
later volgende, steeds plechtiger ingerichte aanneming en bevestiging
van leden verlegd wordt. Maar daartegenover werd in deze
eeuw van verschillende zijden weer eene poging beproefd, om het
objectief karakter van den doop te handhaven. <a id="ct_163"></a>Schleiermacher
zag in den doop wel allereerst eene handeling der kerk, waardoor
zij den geloovige in hare gemeenschap opneemt, maar dan vervolgens
daarin tegelijk eene opneming in de levensgemeenschap
met Christus, Chr. Gl. § 136-138, cf. Schweizer, Chr. Gl. § 171.
Lipsius, Dogm. § 846. <a id="ct_535"></a>Anderen plaatsten weder de genadedaad
Gods in het sacrament op den voorgrond en leerden, dat de
doop geen wedergeboorte onderstelt maar toch de kracht der
wedergeboorte of deze zelve verleent, een aanknooping is van den
liefdeband van Christus’ zijde en den grondslag legt voor alle latere,
echter dan slechts in den weg des geloofs te verkrijgene weldaden,
Philippi, Kirchl. Gl. V 2, 83 f. Kahnis, Luth. Dogm. II 333.
Dorner, Chr. Gl. II 832. Frank, Chr. Wahrheit II 266 f.
Althaus, <span lang="de" xml:lang="de">Die Heilsbedeutung der Taufe im <abbr title="Neuen Testament">N. T.</abbr></span>
Gütersloh 1898. H. Cremer, <span lang="de" xml:lang="de">Wesen und Wirkung der Taufgnade</span>, ib. 1899. W.
Schmidt, Dogm. II 461. Oosterzee, Dogm. § 138 9v. Vele Lutheranen
keerden zelfs tot de oude leer terug, dat de H. Geest
in en door het water des doops de wedergeboorte werkt en
lieten deze niet alleen in eene geestelijke vernieuwing maar ook
in de inplanting van eene hemelsche lichaamlijkheid bestaan,
Vilmar, Dogm. II 233. Martensen, Dogm. 398 f. Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das
Sakrament der Taufe</span> I 17 f. Thomasius, <span lang="de" xml:lang="de">Christi Person u.
Werk</span> II 297 f. <a id="ct_741"></a>In Engeland trad het Tractarianisme op met de
leer van een baptismal regeneration, daarin bestaande, dat de
kinderen door den doop zoo werden vernieuwd, dat zij later zelfstandig
de genade door het geloof konden aannemen, Newman,
<span lang="en" xml:lang="en">Lectures on Justification</span> 1838, Waterland, Works, Oxford 1843
<span class="pagenum" id="Page_269">[269]</span>
IV 425-458 cf. Hodge, Syst. Theol. III 591-604 en Cunningham,
Historical Theol. II 133-142. Ryle, Knots untied, 11<sup>th</sup> ed.
London Hunt 1886 p. 105-196. <a id="ct_132"></a>Hier te lande trachtte Dr. Kuyper
het objectief karakter van den doop te handhaven, door er eene
bijzondere genade aan toe te kennen. Deze bestaat niet in de
wedergeboorte, welke bij den doop ondersteld wordt en dus niet
meer behoeft geschonken te worden, maar in eene bijzondere,
anders niet te verkrijgen weldaad, n.l. in de inlijving in het
lichaam van Christus, of liever in de inplanting in ons geloof
van de hebbelijkheid of den drang, om niet op onszelf te staan,
maar om ons één te voelen met heel het lichaam van Christus,
Heraut 646v.</p>

<p id="lmn_52-5" class="sep1">5. De meeste kerken kennen tegenwoordig den doop bijna
niet anders dan als kinderdoop. Behalve op het gebied der zending
en in de baptistische genootschappen komt de doop van volwassenen
niet anders dan als uitzondering voor. Toch is in de Schrift
het omgekeerde het geval; van den kinderdoop spreekt zij nergens
met zoovele woorden, altijd gaat zij van den bejaardendoop uit;
en ook de christelijke confessies en theologen zijn haar daarin
altijd in zooverre gevolgd, als zij van den doop van volwassenen
hun uitgangspunt namen en daarna eerst tot den kinderdoop overgingen.
Deze doop werd nu op Gods bevel door Johannes en daarna
door Jezus ingesteld, omdat de gansche wereld voor God verdoemelijk
was. Dat gold niet alleen van de Heidenen, maar ook
van de Joden, die immers hunne eigene gerechtigheid zochten
op te richten uit de werken der wet en daarom niet kwamen
tot de wet der rechtvaardigheid, Rom. 9:31. Reeds de profeten
verkondigden toch, dat God, die getrouw is en zijns verbonds
gedenkt, in de toekomst aan Israel bekeering en leven, een nieuw
hart en een nieuwen geest zou geven, alle zonden hun vergeven,
zijn Geest op hen uitstorten, rein water op hen sprengen en van
alle onreinigheden hen reinigen zou, Hos. 6:2, Joel 2:28, 29,
Mich. 7:18-20, Jes. 1:16, 40v., Jer 31:31-34, 33:8,
Ezech. 11:17-20, 36:25-28, 37:1-14, 39:29, Zach.
13:1 enz. Wedergeboorte, bekeering, geloof was noodig, zoo
voor Israel als de Heidenen, om in te gaan in het koninkrijk der
hemelen en aan zijne goederen deel te krijgen. Johannes en Jezus
traden met die prediking op, en wie haar aannamen, werden gedoopt.
<span class="pagenum" id="Page_270">[270]</span>
Aan den doop ging dus de aanbieding en de aanneming van het
woord des evangelies vooraf. De Schrift laat er niet den minsten
twijfel over bestaan, dat de doop uitsluitend voor geloovigen
ingesteld is. Er worden geen andere personen gedoopt, dan die
belijdenis doen van hunne zonden en bewijs geven van bekeering
en geloof, Mt. 3:2, 6, Hd. 2:37, 38, 8:12, 37, 18:8; de
doop heet daarom een doop der bekeering, opdat men in dien
weg de vergeving der zonden erlange, Mk. 1:4, Hd. 13:24;
in <a id="ct_32"></a>Mt. 28:19 duiden de beide participia <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτιζοντες</span> en
<span lang="grc" xml:lang="grc">διδασκοντες</span> wel den weg aan, waarin het
<span lang="grc" xml:lang="grc">μαθητευειν παντα τα
ἐθνη</span> volbracht moet worden, maar het doopen in den naam des
Vaders, des Zoons en des H. Geestes onderstelt juist de voorafgaande
prediking van en het geloof in dien naam, gelijk dit
Mk. 16:15, 16 ook duidelijk uitgesproken wordt en in Joh.
4:1 het discipelen maken aan het doopen voorafgaat; het zijn
kinderen Gods door het geloof in Christus Jezus, die door den
doop Christus hebben aangedaan, Gal. 3:26, 27. Zoolang er van
den doop der volwassenen sprake is, bestaat er hierover tusschen
de christelijke kerken geen verschil; geen enkele kerk doopt een
volwassene zonder voorafgaand onderricht in de waarheid, zonder
te voren afgelegde belijdenis des geloofs. <a id="ct_314"></a>Zelfs Rome erkent, dat
in den volwassene de zeven praeparationes aan den doop moeten
voorafgaan, en maakt niet de objectieve geldigheid maar toch de
subjectieve werking van eene intentio virtualis als conditio sine
qua non in den ontvanger afhankelijk, Trid. VI c. 5. 7. Catech.
Rom. II 2 qu. 30. 44. Maar Rome heeft hoe langer hoe meer
deze subjectieve voorwaarden in den ontvanger verzwakt, en het
zwaartepunt uit het woord en het geloof in het sacrament verlegd;
dit sacrament toch werkt ex opere operato, zonder in den ontvanger
iets anders te eischen dan een negatief <span lang="la" xml:lang="la">obicem non ponere</span>;
evenals de zonden, worden de weldaden der genade door Rome
eindeloos gesplitst, in stukjes en beetjes hier en hiernamaals uitgedeeld;
het is altijd hetzelfde denkbeeld van hierarchie, dat hier
in de leer der genade, evenals overal elders, zijn invloed gevoelen
doet. Daarom leert Rome dan ook, dat prediking en geloof slechts
praeparatoire beteekenis hebben; de eigenlijke, heiligmakende, bovennatuurlijke
genade wordt alleen medegedeeld door het sacrament
van den doop, dat daarom, behalve in enkele gevallen, waarin
het door den baptismus sanguinis of flaminis vervangen wordt,
<span class="pagenum" id="Page_271">[271]</span>
voor alle menschen, volwassenen en kinderen, ter zaligheid volstrekt
noodzakelijk is. <a id="ct_640"></a>De Reformatie heeft daartegenover dit
Schriftuurlijk beginsel gesteld, dat het sacrament geen enkele
weldaad meedeelt of meedeelen kan, welke de geloovige niet
reeds bezit door zijn vertrouwen op het woord Gods. Het geloof
alleen, afgedacht van alle sacrament, stelt in het bezit en genot
van alle weldaden des heils. Indien nu de doop dit geloof onderstelt,
blijft er geen enkele weldaad meer over, die door den doop
nog aan den geloovige zou kunnen medegedeeld worden. <a id="ct_501"></a>De doop
kan niet anders dan de weldaden, die door het geloof ontvangen
zijn, beteekenen en verzegelen en daardoor het geloof versterken,
Ned. Gel. art. 33. 34. Heid. Cat. qu. 69. Ook de Lutherschen
stemmen dit toe voor den doop der volwassenen, die vooraf wedergeboren
zijn en belijdenis deden van hun geloof; evenals het
geloof en de gave des H. Geestes door de prediking des woords
in de wedergeborenen vermeerderd wordt, <span lang="la" xml:lang="la">ita quoqae idem fit per
baptismum, quin et baptismus donum regenerationis in illis
efficaciter obsignat</span>, Gerhard, Loc. XX 123. Quenstedt IV 145.
Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. 400. 407. Er is hier een Protestantsch
beginsel mede gemoeid; wie aan den doop eene mededeeling
van genade toeschrijft, welke door het woord en het geloof
niet verkregen kan worden, zet voor de Roomsche sacramentsleer
de deur open.</p>

<p>De forma des doops bestaat in een door God gelegd verband
tusschen een zichtbaar teeken en een onzichtbaar geestelijk goed.
Als teeken doet het water dienst, Mt. 3:6, Hd. 8:36, dat niet
toevallig of willekeurig maar om zijne treffende overeenkomst
met de beteekende zaak gekozen is. Wat het onreine, vervuilende
en verstikkende stof is voor het lichaam, dat is de zonde voor
de ziel; en gelijk water de onreinheid des lichaams afwascht,
zoo reinigt het bloed van Christus van alle zonden. Schier bij
alle volken en in alle godsdiensten heeft daarom het water eene
rijke, symbolische beteekenis; dienst doende bij allerlei wasschingen,
schaduwde het de geestelijke reiniging af, welke ieder
mensch behoeft, om te verkeeren in de gemeenschap met God;
in den Oudtest. eeredienst nam het water eene breede plaats in,
Ex. 30:18-20, 40:30, Lev. 6:28, 8:6, 11:32, 15:12, Num.
8:7, 19:7v. enz., en de profeten stelden de geestelijke reiniging
van het volk als eene besprenging met water voor, Ezech. 36:25,
<span class="pagenum" id="Page_272">[272]</span>
37:23, Zach. 13:1. Uit zichzelf en van nature, d. i. krachtens
den aard, dien God er bij de schepping aan gaf, is het water
dus uitnemend geschikt, om in den doop de afwassching der
zonden en de geestelijke vernieuwing af te beelden en te verzekeren.
Daarom is het ook niet noodig, gelijk Rome beweert, dat
het doopwater te voren op Paasch- of Pinkster-Zaterdag gewijd
en met olie gemengd zij, Catech. Rom. II 2 qu. 47. Veel minder
mag met de Paulicianen het gebruik van het water nagelaten
worden, wijl Christus het levende water is, of met andere secten
de doop door inbranding van een merkteeken of door geeseling
ten bloede toe vervangen worden, Moor V 409-411. Zelfs is
het overbodig, om met Beza en anderen toe te geven, dat, als
water ontbreekt eene andere vloeistof gebruikt mag worden, want
zulk een geval is zoo goed als onmogelijk, M. Vitringa VII 14.
<a id="ct_549"></a>In den eersten tijd bestond de handeling van het doopen daarin,
dat de doopeling in het water ondergedompeld en na een oogenblik
daaruit weer opgetrokken werd. Het grieksche woord <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτιζω</span>
wijst daar reeds op, want het beteekent letterlijk doopen, indoopen,
Joh. 13:26, en geeft ook dan, wanneer het in ruimer zin voor
wasschen, Mt. 15:2, Mk. 7:4, Luk. 11:38, Hebr. 9:10 of
overdrachtelijk, Mt. 3:11, 20:22, Hd. 1:5 enz. wordt gebezigd,
zulk eene handeling te kennen, waarbij de persoon of zaak, die
gedoopt wordt, geheel en al wordt ondergedompeld en gereinigd.
Voorts toonen de gevallen, welke de Schrift verhaalt, duidelijk
aan, dat de doop in den apostolischen tijd bij wijze van onderdompeling
plaats had, Mt. 3:6, Joh. 3:23, Hd. 8:38. En
eindelijk is de phraseologia sacramentalis geheel en al op deze
wijze van doopsbediening gebouwd, Rom. 6:3, 4, Gal. 3:27,
Col. 2:12. <a id="ct_246"></a>Eeuwenlang is de immersio dan ook in de christelijke
kerk in gebruik gebleven; de Grieksche kerk houdt er nog aan
vast, besprenging (adspersio) of liever begieting (infusio) kwam
in oude tijden alleen voor, als er geen water genoeg was, Didache
c. 7, of als kranken op hun leger gedoopt moesten worden (baptismus
clinicorum); Cyprianus, Ep. 69, 12, verdedigde in dit
laatste geval de adspersio of perfusio met beroep op Ezech. 36:25,
maar overigens spreken de kerkvaders altijd van den doop als
van eene onderdompeling in het water, Suicerus, s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναδυω</span>.
Paus Stephanus II stond in 754 den doop per infusionem in
geval van noodzakelijkheid bij kinderen en kranken toe, maar
<span class="pagenum" id="Page_273">[273]</span>
een concilie van het jaar 816 schreef nog aan de priesters voor,
<span lang="la" xml:lang="la">ut non effundant aquam super capita infantium sed semper mergantur
in lavacro</span>. Thomas zeide, <span lang="la" xml:lang="la">tutius est baptizare per immersionem,
quia hoc habet usus communis</span>, S. Theol. III qu. 66
art. 7. Het Concilie van Ravenna 1311 liet de keuze tusschen
immersio en superfusio vrij. Tot de 13<sup>e</sup> eeuw toe komt dus in
het Westen de indompeling nog naast de besprenging voor; dan
echter wordt de laatste hoe langer hoe meer algemeen. Als in
het gekerstend Europa de bejaardendoop uitzondering en de kinderdoop
regel werd, kwam er niet uit dogmatische maar uit
hygiënische overwegingen ook verandering in de wijze van doopsbediening;
kinderen waren in zekeren zin allen in <span lang="la" xml:lang="la">infirmitate
positi</span>. De Hervormers sloten zich bij dit gebruik aan; Luther
gaf aan onderdompeling de voorkeur, Calvijn hield de vraag voor
een adiaphoron, maar de Anabaptisten maakten er een beginsel
van en keerden daarom tot de immersio terug. En dit is het,
wat alleen bestreden dient te worden. Er is geen twijfel aan, of
de onderdompeling was oudtijds algemeen in gebruik, is nog
geoorloofd en doet de rijke beteekenis van den doop ook beter
dan de besprenging uitkomen. Maar er is hier geen beginsel van
te maken. Want 1<sup>o</sup> het water is niet het bloed van Christus
zelf en bewerkt niet zelf de afwassching der zonden, maar is
daarvan een teeken en zegel; zoo kan het bij den doop dus niet
aankomen op de hoeveelheid waters, die op den doopeling uitgestort
of in welke hij gedompeld wordt. 2<sup>o</sup> De geestelijke weldaad,
die door den doop wordt afgebeeld, wordt niet alleen eene
afwassching der zonden maar ook eene besprenging met rein
water en met het bloed van Christus genoemd, Ezech. 36:25,
Hebr. 12:24, 1 Petr. 1:2, cf. Ex. 24:6, 29:16, 20. 3<sup>o</sup> Schoon
de onderdompeling eeuwenlang in gebruik bleef, werd toch van
de oudste tijden af in gevallen van noodzakelijkheid de besprenging
geoorloofd geacht; nooit dacht de christelijke kerk eraan,
om den doop als ongeldig te beschouwen, alleen omdat hij bij
wijze van besprenging was toegediend; en de voorstanders der
onderdompeling deinzen meestal in de practijk zelven voor deze
consequentie terug. 4<sup>o</sup> Hoewel, in weerwil van de van oude tijden
af gebruikelijke immersio triplex, Did. c. 7, met Gregorius M.
is vast te houden: <span lang="la" xml:lang="la">utrum unica an trina ablutio fiat, nihil
referre existimandum est</span>, Catech. Rom. II 2 qu. 14, toch mag
<span class="pagenum" id="Page_274">[274]</span>
de besprenging niet in zoo geringe mate geschieden, dat alle
denkbeeld van afwassching teloor gaat. Evenals het avondmaal,
hoe ook ingekrompen, een maaltijd blijven moet, behoort ook in
de besprenging met het doopwater de symboliek der afwassching
behouden te worden. Cf. Calvijn, Inst. IV 15, 19. Voetius, Pol.
Eccl. I 683-694. Moor V 413-421. M. Vitringa VII 16-30.
Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> I 46-60. De Hoop Scheffer,
Overzicht der gesch. van den doop bij onderdompeling, Amst. 1882.</p>

<p id="lmn_52-6" class="sep1">6. Dit water wordt tot een sacrament door het woord der
instelling. In de Schrift wordt de doop nu eens omschreven als
een doop in den naam van Christus, Hd. 2:38, 8:16, 10:48,
19:5 cf. Rom. 6:3, 1 Cor. 1:13-15, 6:11, Gal. 3:27 en
dan weer als een <a id="ct_33"></a>doop in den naam des Vaders, des Zoons en
des H. Geestes, Mt. 28:19. Deze uitdrukkingen bedoelen niet,
eene formule aan de hand te geven, welke bij den doop moet
uitgesproken worden, maar zij beschrijven het wezen van den
christelijken doop; deze moet zijn een doop in den naam van
Christus en dus in den naam van God Drieëenig. Dat zij niet
als eene formule bedoeld zijn, blijkt daaruit, dat bij besnijdenis
en pascha, bij den doop van Johannes en bij het avondmaal van
zulk eene formule geen sprake is. Maar zeker werd er bij het
bedienen en ontvangen van den doop reeds van den aanvang af
het een of ander gesproken; er werd belijdenis van zonden. Mt.
3:6, en van het geloof in Christus, Hd. 8:37, afgelegd, cf.
1 Tim. 6:12. Daarvoor kwam spoedig uit den aard der zaak
eene vaststaande formule in gebruik, die aan de instellingswoorden
in Mt. 28:19 werd ontleend. De Didache spreekt van de Christenen
als <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισθεντες εἰς ὀνομα κυριου</span>, 9:5 maar kent toch
reeds de trinitarische formule, 7, 1. 3, cf. Justinus, Apol. I 61.
Hoewel nu een doop in den naam van Christus of met de belijdenis,
dat Jezus Christus de Zone Gods is, Hd. 8:37 in den
eersten tijd volkomen voldoende was, moest toch later, toen allerlei
ketterijen opkwamen, juist tot handhaving van het christelijk
karakter van den doop de trinitarische formule hoe langer hoe
meer als noodzakelijk beschouwd worden, cf. Cypr. Ep. 73,
16-18 en andere kerkvaders bij Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμος</span>. Maar
ook deze trinitarische formule luidt in de verschillende kerken
niet gelijk. <a id="ct_382"></a>De Grieksche kerk bedient zich van de woorden:
<span class="pagenum" id="Page_275">[275]</span>
<span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτιζεται ὁ δουλος του θεου ὁ δεινα εἰς το ὀνομα του πατρος—ἀμην,
και του υἱου—ἀμην, και του ἁγιου πνευματος—ἀμην,
νυν και εἰς τους αἰωνας των αἰωνων</span>. <a id="ct_315"></a>Hoewel de Latijnsche
kerk den alzoo bedienden doop erkent, bezigt zij zelve toch
de formule: <span lang="la" xml:lang="la">ego te baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus
Sancti</span>, Catech. Rom. II 2 qu. 10. 11, en de Protestantsche
kerken namen gewoonlijk deze over. De Syrische en Armenische
kerken hebben weer eene formule, die zoowel van de Grieksche als
van de Latijnsche afwijkt, Höfling, Das Sakr. der Taufe I 44. Alles
bewijst, dat de geldigheid van den doop op zichzelf niet afhangt
van de letterlijke woorden, die daarbij door den bedienaar gesproken
zijn. De trinitarische formule is alleen noodig geworden,
om ketterij te weren, om waarborg te geven, dat de doop, die
bediend werd, de ware, christelijke doop is, en om gewenschte
vastheid te brengen in het liturgisch gebruik. Daarbij is het nog
van belang op te merken, dat de trinitarische doopsformule geen
magische kracht bezit, om het water in het bloed van Christus
te veranderen. De Gereformeerden ontkennen dit niet alleen, maar
ook de Grieksche, Roomsche en Luthersche kerk spreken bij den
doop anders dan bij het avondmaal. Bij dit laatste sacrament
valt op de recitatio van de woorden der instelling, op hun consecratorische
kracht, en op de daardoor teweeggebrachte trans-
of consubstantiatie de nadruk. Maar al spreekt men bij den doop
ook van eene divina virtus, die aan het water medegedeeld is,
van aqua vivida, sancta, divina, van eene <span lang="la" xml:lang="la">regeneratio per aquam
in verbo</span>, zoo zegt toch zelfs de Catech. Rom., dat de instellingswoorden
klaar en duidelijk, tot onderwijs voor het volk, moeten
uitgesproken worden, II 2, 10, en ontkent, dat er bij den doop
eene transsubstantiatie, eene verandering van het water in het
bloed van Christus plaats heeft, II 4, 9. De unio sacramentalis
is hier dus eene andere dan bij het avondmaal. Zeker blijft er
ook dan nog verschil. Roomschen en Lutherschen denken zich de
werking des H. Geestes bij den doop als heengaande per aquam.
De Gereformeerden verwerpen deze locale, physische vereeniging
en nemen in plaats daarvan een verband aan, gelijk aan dat bij
het woord. Evenals de H. Geest wel werkt cum verbo maar
zijne kracht en werking niet besluit binnen het woord, zoo is het
ook bij het water van den doop. In <a id="ct_69"></a>Ef. 5:26 zijn de woorden
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν ρηματι</span> niet, gelijk de Lutherschen willen, eene nadere
<span class="pagenum" id="Page_276">[276]</span>
bepaling van <span lang="grc" xml:lang="grc">λοντρῳ</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱδατος</span>,
want dan hadden zij het artikel vóór zich vereischt: <span lang="grc" xml:lang="grc">τῳ</span> of
<span lang="grc" xml:lang="grc">του ἐν ρηματι</span>. Maar zij behooren bij
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἁγιαση</span>: Christus heiligde zijne gemeente door het woord des
evangelies, terwijl Hij ze reinigde door het bad des waters. Paulus
onderscheidt hier juist de werking van Christus door het woord
van die door het water, evenals dat ook geschiedt in Hebr. 10:22
en 1 Petr. 3:21. Niet de dienaar en niet het water, maar
Christus heiligt en geeft de beteekende zaak, Mt. 3:11, 1 Cor.
6:11, Hebr. 9:14, 1 Joh. 1:7. Als het water des doops de
wedergeboorte bewerkte, had Paulus in 1 Cor. 1:14 niet kunnen
zeggen, dat Christus hem niet zond, om te doopen, maar om het
evangelie te verkondigen. Doch hoezeer er verschil is over de
wijze, waarop teeken en beteekende zaak in den doop verbonden
zijn, er is overeenstemming ten aanzien van de realiteit dier
verbinding. Ook de Gereformeerde kerk belijdt, dat Christus in
den doop aan een iegelijk, die hem in den geloove ontvangt,
toezegt en verzekert, dat hij zoo zekerlijk met Zijn bloed en
Geest van de onreinheid der ziel is gewasschen, als hij uitwendig
met het water, hetwelk de onzuiverheid des lichaams pleegt weg
te nemen, gewasschen is, Heid. Catech. 69.</p>

<p>Ook over de weldaden, die in den doop aan de volwassen
geloovigen geschonken worden, bestaat er in hoofdzaak overeenstemming.
Zij zijn alle begrepen in de gemeenschap met den
drieëenigen God, in welke de geloovige door den doop wordt
ingelijfd, Mt. 28:19. De Vader betuigt ons in den doop, dat
Hij met ons een eeuwig verbond der genade opricht, en ons tot
zijne kinderen en erfgenamen aanneemt, Gen. 17:7, 10, Hd. 2:39.
De Zoon verzegelt ons, dat Hij ons wascht in zijn bloed en ons
inlijft in de gemeenschap zijns doods en zijner wederopstanding,
Rom. 6:3, Gal. 3:27. De H. Geest verzegelt ons, dat Hij in
ons woont en ons tot lidmaten van Christus heiligt, 1 Cor. 6:11,
12:13, Tit. 3:5. Nader uitgewerkt, zijn deze weldaden: 1<sup>o</sup> de
rechtvaardigmaking of de vergeving der zonden, Mk. 1:4, Hd.
2:38, 22:16, 1 Petr. 3:21, Hebr. 10:22. <a id="ct_118"></a>Doedes meent, dat
deze weldaad niet bij den doop maar eerst bij het avondmaal in
aanmerking komt, wijl de doop een doop der bekeering <i>tot</i> vergeving
der zonden wordt genoemd, Leer der Zaligheid 326. Maar
deze opvatting wordt door Hd. 22:16, 1 Petr. 3:21, Hebr. 10:22
duidelijk weersproken; de bekeering is wel de weg, waarlangs
<span class="pagenum" id="Page_277">[277]</span>
de door Christus verworven vergeving in ons bezit en genot komt,
maar de doop is juist van die in den weg van bekeering verkregen
vergeving bewijs en onderpand; immers gaat de belijdenis
der zonden en het rechtvaardigend geloof aan den doop vooraf.
In den doop worden daarom ook alle zonden met al haar schuld
en straf vergeven, niet alleen de verledene maar ook de tegenwoordige
en toekomstige, want de rechtvaardigmaking is eene
juridische daad, eene verandering van staat en daarom in eens,
volkomen en voorgoed tot stand gebracht, cf. III 548. 2<sup>o</sup> De
wedergeboorte, bekeering, afsterving van den ouden en opstanding
van den nieuwen mensch door gemeenschap aan den dood en de
opstanding van Christus, Mk. 1:4, Rom. 6:2-10, 1 Cor. 6:11,
Ef. 5:26, Col. 2:12. <a id="ct_316"></a>Volgens Rome wordt in den doop diezelfde
genade teruggeschonken, welke Adam als donum superadditum
ontving maar door de zonde verloor. <a id="ct_277"></a>Evenals nu in Adam als
homo naturalis ook vóór den val de concupiscentia woonde, die
door het donum superadditum beteugeld werd, zoo is dit bij
den gedoopte het geval. De concupiscentia blijft in hem, maar
deze is op zichzelve geen zonde en den mensch als bestaande uit
vleesch en geest, van nature eigen. Alleen kan ze gemakkelijk
aanleiding tot zonde worden, als de mensch, in plaats van door
de bovennatuurlijke genade zich te laten leiden, naar haar luistert
en haar inwilligt. Doch afgedacht van dit gevaar, dat den gedoopte
altijd blijft dreigen, is hij door de genade, die hij in den
doop ontvangt, niet alleen van alle schuld maar ook van alle
smet der zonde bevrijd. <a id="ct_533"></a>Daartegenover sprak de Ned. Geloofsbel.
art. 15 uit: de erfzonde is ook zelfs door den doop niet ganschelijk
te niet gedaan noch geheel uitgeroeid (oorspr. in den
Walschen tekst van 1561: <span lang="fr" xml:lang="fr">et n’est pas aboli mesme par le
baptesme</span>, door de synode van 1566 vermeerderd met de woorden:
<span lang="fr" xml:lang="fr">ou desraciné du tout</span>). Hoewel velen met Doedes, Ned. Gel. 173
deze woorden afkeuren, zijn zij toch volkomen correct en met
de H. Schrift in overeenstemming. Immers leert deze in de boven
aangehaalde plaatsen zeer duidelijk, dat de doop, wel te verstaan
als teeken en zegel, den mensch wederbaart en vernieuwt, de
kracht der erfzonde in hem breekt, hem in nieuwigheid des levens
doet wandelen, doch zoo, dat de zonde nog altijd in zijn vleesch
blijft wonen en hem tegen zijn wil onder haar wet gevangen
neemt. De erfsmet wordt dus wel ten deele en in beginsel maar
<span class="pagenum" id="Page_278">[278]</span>
niet ganschelijk door den doop als sacrament te niet gedaan;
ofschoon zij den geloovige niet meer verdoemt, blijft zij toch nog
in hem tot aan den dood toe eene onzalige fontein van allerlei
zonde. 3<sup>o</sup> de gemeenschap, niet alleen met Christus zelven, maar
ook met de gemeente, die zijn lichaam is. De gedoopte wordt
behouden van het verkeerd geslacht, afgezonderd van de wereld,
Hd. 2:40, 41, tot een discipel van Jezus gemaakt, Mt. 28:19,
Joh. 4:1, in zijne gemeente ingelijfd, 1 Cor. 12:13, en dus ook
tot een wandel in oprechtheid, Gen. 17:1, en in nieuwigheid
des levens, Rom. 6, tot belijdenis van Gods naam en tot onderhouding
van Jezus’ geboden verplicht, Mt. 28:19. Al deze weldaden
zijn den gedoopte reeds geschonken vóór den doop in het
woord des evangelies; ze zijn zijnerzijds aangenomen door het
geloof; maar nu worden zij hem in den doop nog beteekend en
verzegeld. Het mag dus niet zoo voorgesteld, alsof in het geloof
vóór den doop slechts enkele of in elk geval niet alle weldaden
werden geschonken, en dat de ontbrekende dan nog in den doop
worden verleend. Want het woord bevat alle beloften en het
geloof neemt ze alle aan. Er is geen enkele genade, die niet door
het woord en alleen door het sacrament wordt uitgedeeld. Ook
de inlijving in het lichaam van Christus geschiedt door het geloof
en ontvangt in den doop haar teeken en zegel. De doopsgenade
bestaat en kan naar Schrift en Ger. belijdenis nergens anders in
bestaan dan in declaratio en confirmatio, Heid, Catech. 66. 69.
Cf. voorts Calvijn, Inst. IV 15. Martyr, Loci Comm. p. 435.
Polanus, Synt. p. 495. Bullinger, Huysboek 1612 fol. 254.
Ursinus, Explic. Cat. qu. 69 sq. enz.</p>

<p id="lmn_52-7" class="sep1">7. Tot zoover is er tusschen de christelijke kerken in hoofdzaak
overeenstemming in de leer des doops. Maar allerlei verschil
openbaart zich, zoodra de kinderdoop ter sprake komt. Van het
begin zijner invoering af tot op den huidigen dag toe wordt deze
door een aanzienlijk deel der Christenheid verworpen, vooral op
deze twee gronden, dat hij in de Schrift niet voorkomt en naar
zijne oorspronkelijke instelling altijd geloof en bekeering onderstelt,
welke in kinderen niet vallen of in elk geval niet geopenbaard
en onderkend kunnen worden, cf. William Wall, <span lang="en" xml:lang="en">The
history of Infant Baptism.</span>, 4 vol. new ed. Oxford 1836. A. H.
Newman, <span lang="en" xml:lang="en">A history of Antipaedobaptism from the rise of
<span class="pagenum" id="Page_279">[279]</span>
Paedobaptism</span>. to A. D. 1609. Philad. American Baptist Publication
Society 1897. Strong, Syst. Theol. 534-538. Inderdaad ontbreekt
ook tot den tijd van <a id="ct_171"></a>Tertullianus toe alle rechtstreeksch en
stellig getuigenis, dat de doop aan kinderen der geloovigen bediend
werd. Maar uit dit stilzwijgen mag toch niet te veel worden
afgeleid. Het spreekt vanzelf, dat in de eerste en tweede eeuw,
toen de christelijke kerk zich snel in de wereld uitbreidde, de
proselietendoop veel meer de aandacht trok dan de kinderdoop.
Eerst was de bejaardendoop de gewone, telkens voorkomende doop;
daarnaast kwam toen langzamerhand de kinderdoop op; en eindelijk,
toen de kerk gevestigd en het eene na het andere volk
gekerstend was, werd de kinderdoop regel en de proselietendoop,
behalve in Heidenlanden, uitzondering. Als Tertullianus dan ook
voor het eerst van den kinderdoop gewag maakt, de bapt. 18,
bestrijdt hij hem wel is waar, maar niet op grond daarvan, dat
hij eene nieuwigheid is en in den apostolischen tijd niet gebruikelijk,
maar omdat zijne overtuiging in het algemeen deze is,
dat <span lang="la" xml:lang="la">cunctatio baptismi utilior est. Si qui pondus intelligant baptismi,
magis timebunt consecutionem quam dilationem</span>. In deze
overtuiging stond Tertullianus niet alleen. Zoolang het Christendom
zich nog in de dorpen, steden en landen, waar het gevestigd was,
onder Heidenen uitbreiden kon en er dus altijd nog overgangen
plaats hadden, waren velen van meening, dat men niet beter doen
kon dan den doop zoo lang mogelijk uit te stellen, omdat men
anders gevaar liep, om later weer in zonden te vallen en de in
den doop ontvangen genade te verliezen. Maar Tertullianus was
de eenige, die deze beschouwing ook bij de kinderen der geloovigen
wilde laten gelden. De kerk, ook in Afrika, stoorde zich echter
aan deze bestrijding niet, en ging met den kinderdoop voort;
Origenes getuigt, dat de kinderdoop in zijne dagen algemeen in
gebruik en van de apostelen afkomstig was; en Cyprianus verdedigt
in overeenstemming met het in 256 te Carthago gehouden
concilie, dat de kinderdoop niet eerst op den achtsten maar reeds
op den tweeden of derden dag na de geboorte moet worden
bediend. Cf. Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> I 104 f. Zoodra de
kinderdoop regel en de bejaardendoop uitzondering werd, moest
natuurlijk zijne beteekenis nader in het licht gesteld en zijne
rechtmatigheid tegenover allerlei bestrijders verdedigd worden.
Dit geschiedde op verschillende manier. <a id="ct_617"></a>1<sup>o</sup> Toen Augustinus
<span class="pagenum" id="Page_280">[280]</span>
tegenover de Pelagianen de erfzonde en dus ook de noodzakelijkheid
van den doop voor kinderen verdedigde, moest hij zich rekenschap
geven van het recht, dat kinderen hadden op den doop. Belijdende,
dat de doop alleen voor geloovigen ingesteld was en toch
erkennende, dat kinderen niet zelf gelooven konden, deed hij
daarom een beroep op het geloof der ouders, die het kind ten
doop presenteerden en in zijne plaats antwoordden. <span lang="la" xml:lang="la">Pie recteque
creditur, prodesse parvulo eorum fidem, a quibus consecrandus
offertur</span>, de lib. arb. III 23. Kinderen van geloovigen moeten zelf
onder de geloovigen gerekend worden, want zij gelooven <span lang="la" xml:lang="la">fide
parentum. Credit in altero, qui peccavit in altero</span>, de verbis apost.
sermo de bapt. parv. c. Pelag. c. 14. En niet alleen ’t geloof der
ouders maar van heel de kerk komt hun ten goede: <span lang="la" xml:lang="la">offeruntur
quippe parvuli ad percipiendum spiritalem gratiam, non tam ab
eis quorum gestantur manibus, quamvis et ab ipsis, si et ipsi
boni fideles sunt, quam ab universa societate sanctorum atque
fidelium</span>, ad Bonif. ep. 25. Op dezen grond hebben de kinderen
der geloovigen volgens Augustinus recht op den doop, en in dien
doop worden zij zelven de vergeving der zonden en de wedergeboorte
deelachtig, echter met dien verstande, <span lang="la" xml:lang="la">quod baptizatur
parvulus, si ad rationales annos veniens non crediderit, nec se ab
illicitis concupiscentiis abstinuerit, nihil ei proderit quod parvus
accepit</span>, de pecc. mer. et rem. I 20, cf. Bibl. studii theol. Chrispin
1565 p. 115-128, en voorts dezelfde voorstelling bij theologen
van allerlei richting, Lombardus e. a. op Sent. IV dist. 4. Thomas,
S. Theol. III qu. 68 art. 9. Bonav. Brevil. VI 7. Catech.
Rom. II 2 qu. 27. 30. Bellarminus, de bapt. I 10. 11. Luther
bij Köstlin I 236. 352. II 88. Calvijn, C. R. VIII 483. 493.
Beza, Tract. theol. III 345 en vele anderen, Oecolampadius,
Zanchius, Perkins, Bucanus, Marlorat, Rivetus, Venema, Hartmann,
cf. M. Vitringa VII 136. Quenstedt, Theol. IV 148. C. Vitringa,
Observ. Sacrae II c. 6. Kalchreuter, <span lang="de" xml:lang="de">Der stellvertretende Glaube
und die Kindertaufe</span>, Jahrb. f. d. Th. 1866 S. 523-544. 2<sup>o</sup> Zulk
een <span lang="la" xml:lang="la">fides aliena</span> kan echter het gemis van persoonlijk geloof bij
het kind niet vergoeden en leidt daarom ongemerkt tot de leer
van eene wedergeboorte door den doop. Het geloof der ouders of
der kerk moge aan het kind recht geven, om gedoopt te worden,
in het kind zelf is toch niets vereischt dan hoogstens eene van
nature aanwezige capacitas passiva, een negatief obicem non ponere.
<span class="pagenum" id="Page_281">[281]</span>
<a id="ct_683"></a>Daarom ontvangt het kind, dat om zoo te zeggen door de gansche
kerk met gebeden aan God opgedragen wordt, in den doop zelf
de genade, die het behoeft. Maar die genade, welke het kind
ontvangt, wordt dan weer zeer verschillend omschreven. Sommige
scholastici zeiden, dat den kinderen bij den doop geen deugden
werden ingestort noch actu noch habitu noch radice, maar dat
deze hun later werden medegedeeld, wanneer zij opgroeiden, of
ook, wanneer zij stierven, geschonken werden bij de scheiding der
ziel van het lichaam; anderen meenden, dat de kinderen bij den
doop de deugden ontvingen, hetzij secundum radicem, of secundum
habitum, Comm. op Sent. IV dist. 4, bijv. Bonaventura ib. pars
2 art. 2 qu. 2. Thomas, S. Theol. III qu. 69 art. 6. Trente
stelde vast, dat de sacramenten des N. Test. de genade in zich
bevatten en allen mededeelen, die geen hindernis in den weg
stellen, zoodat ook de kinderen in den doop de genade en de
deugden ontvangen ex opere operato en niet van te voren geloovigen
zijn maar door den doop geloovigen worden, Trid. VII can.
6-8, de bapt. c. 13. 14. cf. Bellarminus, de bapt. I 10. 11.
<a id="ct_502"></a>De Lutherschen bestreden, dat de kinderen vóór den doop geloof
hadden en eveneens, dat zij in aliena fide werden gedoopt, maar
leerden, dat zij in den doop het geloof ontvingen, en wel niet
habitu of potentia slechts, doch zelfs actu. <span lang="la" xml:lang="la">Per baptismum et in
baptismo Spiritus S. fidem veram, salvificam, vivificam et <i>actualem</i>
accendit in infantibus, unde et infantes baptizati vere credunt</span>,
Quenstedt IV 147. <a id="ct_383"></a>Ook enkele Gereformeerde theologen Pareus,
Baronius, Forbesius à Corse, Davenant, Ward, de Brais in Saumur
e. a. leerden, dat aan alle kinderen in den doop eene zekere
genade van vergeving en wedergeboorte geschonken werd, welke,
wanneer zij jong stierven, voldoende ter zaligheid was, maar
anders hunnerzijds door persoonlijk geloof aanvaard en bevestigd
moest worden, cf. Witsius, <span lang="la" xml:lang="la">de efficacia baptismi in infantibus</span>,
Misc. Sacra II 618. Voetius, II Disp. 409. M. Vitringa VII 72.
En hiermede komt de leer der <span lang="en" xml:lang="en">High Churchmen</span> van een
<span lang="en" xml:lang="en">baptismal regeneration</span> overeen. 3<sup>o</sup> Maar deze leer wordt door vele
bezwaren gedrukt. De fides aliena, die eerst bij Augustinus e. a.
nog als eene herinnering aan het volgens de Schrift voor den
doop vereischte geloof gehandhaafd werd, wordt geheel overtollig,
als de doop ex opere operato de genade meedeelt en in het kind
niets anders dan eene capacitas passiva onderstelt. <a id="ct_763"></a>Wanneer
<span class="pagenum" id="Page_282">[282]</span>
kinderen dan reeds de genade des doops kunnen ontvangen, als
zij geen obex in den weg stellen, verdient het aanbeveling, om
zooveel mogelijk kinderen, ook heidensche, te doopen, want zij
zijn allen passief en dus allen vatbaar voor de ontvangst der
genade; de Scotistische school verdedigde dit dan ook tegenover
de Thomistische en bepaalde de practijk der Roomsche kerk,
Schwane, D. G. III 621. Ten tweede wordt de doop van zijn
Schriftuurlijk karakter beroofd, wijl hij losgemaakt wordt van het
geloof en het woord, ophoudt teeken en zegel van Gods beloften
te zijn, een zelfstandig, onafhankelijk, ex opere operato werkend
genademiddel wordt en zelfs onder de genademiddelen de eerste
en voornaamste plaats inneemt. En eindelijk worden de weldaden,
welke de doop mededeelt, eenerzijds overdreven en andererzijds
verzwakt. Want met het oog op de feiten, die Schrift en ervaring
aan de hand doen, kan niemand volhouden, dat alle gedoopte
kinderen later blijken geloovigen te zijn en zalig te worden. Zoo
moet men dan aannemen, dat de weldaden, in den doop geschonken,
verliesbaar zijn en later door persoonlijk geloof aanvaard
moeten worden. Zij zijn genoegzaam ter zaligheid voor jongstervende,
en ongenoegzaam voor opwassende kinderen, en plaatsen
deze laatste in een twijfelachtigen toestand tusschen geloovigen
en ongeloovigen in, Ex. v. h. Ontw. v. Tol. VI 282-287. VII
493-495. Moor V 489. Witsius t. a. p. De Gereformeerden
keerden daarom tot de Schrift terug en namen bij de verdediging
van den kinderdoop eenparig hun standpunt in het verbond der
genade, dat naar Gods belofte niet alleen de geloovigen maar
ook hun zaad omvatte. Niet wedergeboorte, geloof of bekeering,
en veel minder ons vermoeden dienaangaande, maar alleen het
verbond der genade gaf, beide bij volwassenen en bij kinderen,
recht op den doop, Calvijn, Inst. IV 16, 23. 24, cf. Kramer. Het
verband van doop en wedergeb. 122. Dit verbond was de vaste,
Schriftuurlijke, objectieve grond, waarop alle Gereformeerden gemeenschappelijk
en zonder onderscheid het recht van den kinderdoop
deden rusten; een anderen, dieperen, hechteren grond hadden zij
niet. Maar de <a id="ct_202"></a>Anabaptisten voerden altijd nog een tweede bewijs
tegen den kinderdoop aan; zij beweerden, niet alleen dat de kinderdoop
in de Schrift niet voorkwam, maar ook, dat kinderen
geen geloof en bekeering konden hebben of toonen en daarom
ook niet gedoopt mochten worden. Daartegenover betoogden de
<span class="pagenum" id="Page_283">[283]</span>
Gereformeerden, dat kinderen wel niet, gelijk de Lutherschen,
den <span lang="la" xml:lang="la">actus fidei</span>, maar toch zeer zeker den
<span lang="la" xml:lang="la">habitus fidei</span> konden
bezitten. Zij drukten zich zeer verschillend uit; men sprak van
<span lang="la" xml:lang="la">fides in semine, in radice, in inclinatione, in potentia, in habitu, in
principio, in virtute interna Spiritus</span>, van <span lang="la" xml:lang="la">semen regenerationis</span> enz.,
cf. M. Vitringa VII 134. Maar in de zaak zelve was er volkomen
overeenstemming. Alle Gereformeerden hielden op grond van de
Schrift, Jer. 1:5, Luk. 1:5 en overeenkomstig de katholiciteit
van de christelijke religie tegenover de Anabaptisten staande, dat
kinderkens evengoed als volwassenen door God in genade aangenomen,
door zijn Geest wedergeboren en met het zaad des geloofs
begiftigd konden worden. En hieraan hadden zij tegenover de
Anabaptisten genoeg. De onderlinge verschillen die zich voordeden,
zoodra zij hunne beginselen gingen uitwerken en toepassen, boven
<a href="#Page_226">bladz. 226</a>, traden bij deze gemeenschappelijke overtuiging op den
achtergrond.</p>

<p id="lmn_52-8" class="sep1">8. Het recht van den kinderdoop hangt uitsluitend daarvan
af, hoe de Schrift de kinderen der geloovigen beschouwt en dus
wil, dat wij ze beschouwen zullen. Als de Schrift over zulke
kinderen op dezelfde wijze als over volwassen geloovigen spreekt,
dan staat het recht en ook daarmede de plicht van den kinderdoop
vast; want wij mogen aan kinderen niet onthouden wat wij
aan volwassenen schenken. Bij den doop van kinderen is het dus
niet geoorloofd, om minder, doch evenmin, om meer dan bij den
doop van bejaarden te eischen. In het laatste geval zijn wij en
moeten wij naar de Schrift er mede tevreden zijn, dat iemand
zijn geloof belijdt. Nooit zijn wij volkomen zeker, dat iemand
geen huichelaar is en dus ongerechtigd het sacrament ontvangt;
maar daarover komt ons het oordeel niet toe, <span lang="la" xml:lang="la">de intimis non
judicat ecclesia</span>. Zoo is het ook bij den kinderdoop. Wie volstrekte
zekerheid wil, kan nooit eenig sacrament uitdeelen. De vraag is
alleen, of de zekerheid, dat wij in de kinderen der geloovigen
met geloovigen te doen hebben, dezelfde is als die, welke wij
bezitten aangaande hen, die op volwassen leeftijd hun geloof
belijden. Eene andere, sterkere zekerheid hebben wij niet noodig
en mogen wij niet eischen. Zoo de vraag gesteld, geeft de Schrift
een duidelijk antwoord. 1<sup>o</sup> Allereerst dient de bevreemding weggenomen,
dat het N. Test. nergens met zooveel woorden van den
<span class="pagenum" id="Page_284">[284]</span>
kinderdoop spreekt. Dit feit is daaruit te verklaren, dat de doop
van volwassenen in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> de regel en de kinderdoop,
zoo hij al voorkwam, uitzondering was. Het was de tijd, waarin
de christelijke kerk door overgang uit Jodendom en Heidendom
gesticht en uitgebreid werd. En het was juist die overgang, die
duidelijk in den doop afgebeeld werd. De bejaardendoop is daarom
de oorspronkelijke doop; de kinderdoop is afgeleid; gene moet
niet naar dezen, maar deze moet naar genen worden geconformeerd.
Daarmede vervalt het recht van den kinderdoop niet, noch ook
heeft het ter zijner handhaving naar Roomsche bewering de
traditie van noode; want ook wat bij wettige gevolgtrekking uit
de Schrift afgeleid wordt, is even bondig als wat er uitdrukkelijk
in vermeld staat. Zoo handelt de kerk ieder oogenblik in de bediening
des woords, in de practijk des levens, in de ontwikkeling
der leer; zij blijft nooit bij de letter staan maar leidt uit de
gegevens der Schrift onder de leiding des H. Geestes gevolgtrekkingen
en toepassingen af, die haar leven en ontwikkeling
mogelijk maken en bevorderen. En zoo handelt zij ook, als zij
van den bejaardendoop tot den kinderdoop overgaat. De Schrift
geeft den algemeenen regel aan, wanneer de doop mag en moet
worden toegepast, en de kerk past dezen regel concreet in het
leven toe. Zij behoeft nergens te zeggen, dat kinderen mogen
gedoopt worden; zij zegt genoeg, als zij kinderen beschouwt op
dezelfde wijze als volwassenen, die tot belijdenis des geloofs zijn
gekomen, en nooit gewag maakt van eene doopsbediening aan
zulke volwassenen, die uit Christenouders geboren waren. <a id="ct_245"></a>2<sup>o</sup> In
het O. Test. werd de besnijdenis bediend aan kinderen van het
mannelijk geslacht op den achtsten dag na hunne geboorte.
Volgens <a id="ct_70"></a>Col. 2:11, 12 is deze besnijdenis vervangen door den
doop. Immers de Colossers zijn, ofschoon Christenen uit de Heidenen,
evengoed besneden als de Joden. Maar zij zijn besneden,
niet met eene vleeschelijke, door handen verrichte besnijdenis,
welke bestaat in de uittrekking van het <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα της σαρκος</span>, van heel
de vleeschelijke, zondige natuur. En zij heeft plaats gehad in
Christus, door middel en uit kracht van de besnijdenis, welke
Christus zelf ten opzichte van de zonde in zijn dood heeft ondergaan,
op het oogenblik toen zij in den doop met Christus begraven
en opgewekt zijn. Door den dood van Christus heen, die eene
volkomene aflegging en overwinning van de zonde was en dus
<span class="pagenum" id="Page_285">[285]</span>
de idee van de besnijdenis ten volle realiseerde, is die besnijdenis
verouderd en in den doop tot hare antitypische vervulling gekomen.
De doop is dus meer dan de besnijdenis, niet in wezen maar in
graad; de besnijdenis wees naar den dood van Christus heen, de
doop wijst ernaar terug; gene eindigt, deze begint met dien dood.
Indien nu echter die besnijdenis reeds als teeken des verbonds
aan kinderen mocht en moest worden bediend, dan geldt dit a
fortiori van den doop, die niet armer maar veel rijker aan genade
is. Dat komt mede daarin uit, dat het sacrament des O. V. alleen
aan mannelijke, maar dat des N. V. ook aan vrouwelijke personen
wordt bediend; en ook de tegenstanders van den kinderdoop erkennen
in dit opzicht de rijkere genade van den doop. De zonde
draagt n.l. bij menschen het karakter van <span lang="grc" xml:lang="grc">σαρξ</span>; zij openbaart
zich vooral in de organen der voortplanting en toont daar hare
macht. De besnijdenis stelt dat in het licht, evenals ook de onreinheid
der vrouw na het baren. Maar Christus heeft door zijn
dood, die de ware besnijdenis is, alle zonde weggenomen, ook die,
welke aan de voortplanting kleeft; Hij heeft de vrouw in zelfstandige
betrekking tot zichzelven gesteld; Hij doet haar even
goed als den man in zijne genade deelen; in Hem is er geen
man of vrouw; en daarom worden beiden in den doop met
Christus begraven en tot een nieuw leven opgewekt. En eindelijk
blijkt de rijkere genade van het sacrament des N. V. ook nog
daarin, dat de besnijdenis eerst op den achtsten dag na de geboorte
mocht worden voltrokken, want de kinderen deelden zoolang nog
in de onreinheid der moeder; maar nu, in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>
hebben de kinderen van hunne geboorte af recht op den doop,
wijl zij van het eerste oogenblik van hun bestaan af deelen in
de genade van Christus. 3<sup>o</sup> De besnijdenis is lang niet het eenige
bewijs, dat het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> de kinderen beschouwt als deelgenooten des
verbonds. <a id="ct_761"></a>Heel de verbondsidee brengt deze beschouwing mede.
Daarin toch is het verbond van de verkiezing onderscheiden, dat
het aantoont, hoe deze zich langs organischen en historischen weg
realiseert. Het wordt nooit alleen met één enkel persoon gesloten
maar in dien enkele ook terstond met zijn zaad. Het omvat nooit
den persoon des geloovigen alleen, in het afgetrokkene, maar dien
persoon concreet, gelijk hij historisch bestaat en leeft, dus hem
niet alleen, maar ook al wat zijns is; hem voor zijn persoon niet
alleen maar hem ook als vader of moeder, met zijn gezin, met
<span class="pagenum" id="Page_286">[286]</span>
zijn geld en goed, met zijn invloed en macht enz., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 226.
Bepaaldelijk worden de kinderen in hem gerekend. Er is eene
gemeenschap van ouders en kinderen aan zonde en ellende, ib.
129v. Maar er is daartegenover ook door God eene gemeenschap
van ouders en kinderen aan genade en zegen gesteld. Kinderen
zijn een zegen en een erfdeel des Heeren, Ps. 127:3. Zij worden
altijd bij de ouders gerekend en met hen samengenomen; het
gaat hun samen wel, Ex. 20:6, Deut. 1:36, 39, 4:40, 5:29;
12:25, 28. Zij dienen samen den Heere, Deut. 6:2, 30:2,
31:12, 13, Jos. 24:15, Jer. 32:39, Ezech. 37:25, Zach. 10:9;
de daden en inzettingen Gods moeten door de ouders aan de
kinderen worden overgeleverd, Ex. 10:2, 12:24, 26, Deut. 4:9,
10, 40, 6:7, 11:19, 29:29, Jos. 4:6, 21, 22:24-27; het
verbond Gods met zijn weldaden en zegeningen zet zich voort
van kind tot kind en van geslacht tot geslacht, Gen. 9:12,
17:7, 9, Ex. 3:15, 12:17, 16:32, Deut. 7:9, Ps. 105:8 enz.
Genade is geen erfgoed maar zij wordt toch in den regel uitgedeeld
in de lijn der geslachten. <span lang="la" xml:lang="la">Piorum infantibus primus ad
salutem aditus est ipsa ex piis parentibus propagatio</span>, Beza, Resp.
ad coll. Mompelg. II 103 bij Gerhard, Loc. XX 211. 4<sup>o</sup> Deze
beschouwing gaat over in het N. Testament. Jezus treedt evenals
Johannes met de prediking op: bekeert u en gelooft het evangelie;
Hij neemt den doop van Johannes over en verkondigt daarin,
dat de Joden in weerwil van hunne besnijdenis bekeering en vergeving
van noode hebben; de tegenstelling wordt langzamerhand
zoo sterk, dat Jezus heel geen verwachting meer van zijn volk
heeft en het volk Hem verwerpt en hangt aan het kruis. <a id="ct_764"></a>En
toch desniettegenstaande blijft Hij de kinderen beschouwen als
kinderen des verbonds, Mt. 18:2v., 19:13v., 21:15v., Mk. 10:13v.,
Luk. 9:48, 18:15. Hij roept ze tot zich, omhelst hen,
legt hun de handen op, zegent ze, zegt dat hunner is het koninkrijk
der hemelen, stelt hen aan de volwassenen ten voorbeeld,
waarschuwt dezen, om hen te ergeren, zegt dat hunne engelen
over hen waken, en ziet in hun Hosannageroep eene vervulling
der profetie, dat God het spreken der kinderen tot een macht
heeft gemaakt, waardoor zij, die Hem haten, tot zwijgen worden
gebracht, en uit hun mond zich lof, <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰνον</span> naar de
<abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>, heeft
toebereid. 5<sup>o</sup> Van dezelfde gedachte gaan de apostelen uit. Het
verbond der genade, met Israel opgericht, is wel gewijzigd, wat
<span class="pagenum" id="Page_287">[287]</span>
de bedeeling betreft, maar in wezen hetzelfde gebleven, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a>
216v. De <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> is in de plaats getreden van het Oudtest.
Israel, zij is het volk Gods en God is haar God en Vader, Mt.
1:21, Luk. 1:17, Hd. 3:25, Rom. 9:25, 26, 11:16-21,
2 Cor. 6:16-18, Gal. 3:14-29, Ef. 2:12, 13, Tit. 2:14,
Hebr. 8:8-10, 1 Petr. 2:9, Op. 21:3. Evenals in het O. Test.,
zijn onder dat volk Gods ook de kinderen der geloovigen begrepen.
Immers, de gemeente des N. Test. is geen groep van
individuen, maar een organisme, een lichaam, een tempel en is
als zoodanig, als een volk, in de plaats van Israel getreden. Zij
is als een wilde olijfboom, terwijl eenige takken zijn afgehouwen,
op den stam van den tammen olijfboom geënt en alzoo zijn
wortel en vettigheid deelachtig geworden, Rom. 11:16, 17.
Daarom gaan soms gansche huisgezinnen tot het Christendom
over. Het huisgezin zelf is eene instelling Gods, een organisch
geheel, dat deelt in een gemeenschappelijken zegen of vloek.
Jezus’ discipelen brengen vrede aan het huis, dat zij binnengaan,
Luk. 10:5, en Hij zegt zelf, dat, als Zacheus gelooft, zijnen
huize zaligheid is geschied, Luk. 19:9. De apostelen leeren niet
alleen in den tempel maar verkondigen het evangelie van Christus
ook telkens in de huizen, Hd. 5:42, 20:20. Met het hoofd des
gezins wordt heel het huisgezin zalig, Hd. 11:14, 16:31, en
gansche huisgezinnen gelooven en worden gedoopt, Hd. 16:15,
34, 18:8, 1 Cor. 1:16. Hieruit is wel niet te bewijzen, dat de
kinderdoop reeds door de apostelen is toegepast, maar uit het
stilzwijgen is het tegendeel evenmin af te leiden; uit de vroege
invoering van den kinderdoop, uit de algemeene erkenning, die
hij terstond gevonden heeft, en uit het getuigenis van Origenes
volgt de mogelijkheid en zelfs de waarschijnlijkheid, dat hij reeds
was een apostolisch gebruik. Voorts zegt Petrus, dat de belofte
des O. V., dat God de God der geloovigen en van hun zaad zou
zijn, overgaat in de bedeeling des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>, <a id="ct_46"></a>Hd. 2:39. Wel geldt
dit allereerst de Joden, en is er van de Heidenen eerst sprake
in de woorden: en allen die daar verre zijn. Maar dit neemt niet
weg, dat de Joden, die zich tot Christus bekeeren, niet alleen
voor zichzelven maar ook voor hunne kinderen de belofte des
verbonds ontvangen; en de Heidenen, die tot het geloof komen,
deelen in dezelfde voorrechten en staan volgens heel het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
in geen enkel opzicht bij de geloovigen uit de Joden ten achteren.
<span class="pagenum" id="Page_288">[288]</span>
Volgens Paulus, <a id="ct_58"></a>1 Cor. 7:14, zijn zelfs de kinderen uit een
huisgezin, waarvan een der beide ouders geloovig is geworden,
heilig. Als zulk een geval zich voordeed, moest n.l. de geloovige
echtgenoot niet denken, dat hij het huwelijksleven met de wederhelft
niet voortzetten mocht. Integendeel, door het geloof van den
eenen echtgenoot, wordt heel het huwelijk, wordt ook de andere
echtgenoot geheiligd, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγιασται</span>. En dit bewijst Paulus daarmede,
dat immers de kinderen uit zulk een huwelijk niet <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀκαθαρτα</span>
maar <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁγια</span> zijn. Dat stond dus vast, was algemeen aangenomen
en kon daarom als argument dienst doen. Kinderen in een huisgezin,
waarvan vader of moeder geloovig is, worden gerekend
naar den geloovigen echtgenoot, zelfs al is deze de vrouw des
huizes. De christelijke belijdenis geeft in zulk een huis den toon
aan; zij is de maatstaf, waarnaar heel het gezin beoordeeld moet
worden; het geloof is het hoogere, dat over het lagere domineert.
De heiligheid, van welke Paulus hier spreekt, is niet als eene
subjectieve, inwendige, maar als eene objectieve, theocratische te
denken, want anders waren de kinderen en de man niet door de
geloovige moeder en vrouw maar door zichzelven heilig. Ook
denkt Paulus hier ganschelijk niet aan den kinderdoop, noch aan
iets, dat als een grond daarvoor dienst moet doen. Maar het is
er hem alleen om te doen, om aan te toonen, dat het christelijk
geloof de natuurlijke levensordeningen niet verbreekt maar bevestigt
en heiligt, cf. vs. 18-24. Voor den kinderdoop is deze
plaats echter in zoover van belang, als zij leert, dat heel een gezin
naar de belijdenis van den geloovigen echtgenoot gerekend wordt;
de geloovige heeft de roeping, om niet alleen voor zichzelf maar
met al wat het zijne is en met heel zijn gezin den Heere te
dienen. Daarom worden de kinderen der geloovigen door de apostelen
ook als Christenkinderen in den Heere vermaand, Hd. 26:22,
Ef. 6:1, Col. 3:20, 1 Joh. 2:13, 2 Tim. 3:15; ook
kleinen kennen den Heere, Hebr. 8:11, Openb. 11:18, 19:5,
en worden gesteld voor den troon, Op. 20:5. Van eene neutrale
opvoeding, die de kinderen op gevorderden leeftijd volkomen vrij
en zelfstandig wil laten kiezen, weet de H. Schrift niets af,
Trid. de bapt. c. 14. De kinderen der geloovigen zijn geen
Heidenen, zijn ook geen duivelskinderen, die nog, gelijk Roomschen
en Lutherschen leeren, bij den doop moeten geexorciseerd
worden; maar het zijn kinderen des verbonds, wien de belofte
<span class="pagenum" id="Page_289">[289]</span>
even goed als den volwassenen toekomt, zij zijn in het verbond
begrepen en zijn heilig non natura, Job 14:4, Ps. 51:7, Joh.
3:6, Ef. 2:3, <span lang="la" xml:lang="la">sed foederis privilegio</span>, Heid. Cat. 74. Can.
Dordr. I 17. 6<sup>o</sup> Dit alles klemt te meer, omdat de genade,
vooral in de bedeeling des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> veel overvloediger is dan de
zonde, Rom. 5:12-21. Indien de verwerping van den kinderdoop
enkel en alleen daaruit voortkwam, dat hij niet met letterlijke
woorden in de Schrift wordt geboden, zou zij met toegevendheid
te beoordeelen zijn. Maar gewoonlijk hangt zij met geheel andere
overwegingen saam en vloeit voort uit eene beperking der genade
en uit eene miskenning van de catholiciteit van het Christendom.
Immers stelt het <a id="ct_203"></a>Anabaptisme aan de genade, tenzij het de erfzonde
ontkent en wedergeboorte voor kinderen onnoodig acht,
een grens in den kinderlijken leeftijd, in het nog niet gekomen
zijn tot jaren des onderscheids, dat is dus, in wetten en ordeningen,
die door God zelven bij de schepping in de natuur zijn
vastgesteld. Zulke perken kent echter de genade niet. Onder het
O. Test. moge zij in zekeren zin binnen het volk van Israel
besloten zijn geweest; te midden van dat volk was zij zoo ruim
mogelijk. En in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is alle grens van volk en land, van
geslacht en leeftijd, volkomen uitgewischt. In Christus is geen
man of vrouw, geen Jood of Griek, geen kind of grijsaard, maar
alleen een nieuw schepsel. De Vader heeft de wereld liefgehad;
Christus is eene verzoening voor de geheele wereld en heeft ook
voor kinderen zijn bloed vergoten; en de H. Geest, die Jezus
ontvangen deed in Maria’s schoot en reeds van het eerste oogenblik
van hun bestaan af aan een Jeremia en Johannes geschonken
werd, heeft toegang tot ieder hart en wordt daarin door geen
leeftijd of jonkheid belemmerd. Kinderen kunnen daarom, gelijk
zij zonder hun weten der verdoemenis in Adam deelachtig zijn,
op diezelfde wijze weder in Christus tot genade aangenomen
worden. Al kunnen zij niet actu gelooven, zij kunnen toch wedergeboren
worden en daarin tevens het vermogen des geloofs ontvangen.
7<sup>o</sup> Door dit alles is het recht en dus ook de plicht van
den kinderdoop overvloedig betoogd. Want als kinderen der
geloovigen zoo te beschouwen zijn, als de Schrift ons leert, dan
hebben zij naar de Goddelijke instelling van den doop aanspraak
op dit sacrament, in dezelfde en zelfs in sterkere mate dan de
volwassenen, die belijdenis doen. Volstrekte zekerheid is er toch
<span class="pagenum" id="Page_290">[290]</span>
in geen van beide gevallen te verkrijgen. Bij de bejaarden kunnen
wij evenmin over het hart oordeelen als bij de kinderen. Er is
voor ons, die aan het uitwendige gebonden zijn, altijd slechts
mogelijk een oordeel der liefde. Naar dat oordeel houden wij
hen, die belijdenis doen, voor geloovigen en deelen hun de sacramenten
uit; en naar datzelfde oordeel rekenen wij de kinderen
der geloovigen tot de geloovigen zelven, omdat zij met hunne
ouders in het verbond der genade begrepen zijn. Zelfs is de waarschijnlijkheid,
dat de gedoopten ware geloovigen zijn, bij de
kinderen grooter dan bij de volwassenen. Want niet alleen sluipt
in eene baptistische kerk de verzwakking van de beteekenis van
den doop, de verwaarloozing der tucht en de doodende macht
van de gewoonte evengoed in als in eene kerk, die den kinderdoop
in practijk brengt; maar bijna de helft der menschen sterft weg,
voordat zij tot jaren des onderscheids zijn gekomen. Voor die
allen ligt er in de Schrift, inzoover zij in het verbond der genade
begrepen zijn, eene belofte des Heeren, welke zij niet met bewustheid
en vrijwillig verwerpen kunnen. Indien zij vóór den tijd,
dat zij dat doen kunnen, sterven, mogen godzalige ouders aan
hunne verkiezing en zaligheid niet twijfelen, Can. Dordr. I 17,
cf. Voetius, Disp. II 408. 417. M. Vitringa II 51. En zelfs bij
die kinderen, die opwassen, mag en moet zoolang naar het oordeel
der liefde, welke in de kerk van Christus heerschen moet, aan
hun zaligheid worden geloofd, als het tegendeel niet duidelijk
blijkt. Uit de kinderen der geloovigen wordt toch voortdurend
de gemeente, de vergadering der ware Christgeloovigen, gebouwd.
8<sup>o</sup> <a id="ct_302"></a>Daarbij mag echter nooit vergeten worden, dat dit zoowel
bij volwassenen als bij kinderen een oordeel der liefde is. Het
is geen onfeilbare uitspraak, die de zaligheid van elken gedoopte
vaststelt, maar alleen een regel, waarnaar de Schrift gebiedt,
dat wij in de practijk van het kerkelijk leven handelen zullen.
<a id="ct_785"></a>Grond voor den doop is niet het vermoeden, dat iemand wedergeboren
is en zelfs die wedergeboorte zelve niet, maar alleen het
verbond Gods. Op de subjectieve opinie van den dienaar des
woords over den geestelijken staat van den doopeling komt het
ganschelijk niet aan; of hij al dan niet voor zichzelven overtuigd
zij van de oprechtheid des geloofs bij den doopeling, hij heeft
daarmede niet te rekenen maar te handelen naar den geopenbaarden
wil Gods en den regel van zijn woord. Maar bovendien,
<span class="pagenum" id="Page_291">[291]</span>
het baat niets om de oogen te sluiten voor het feit, dat de doop
menigmaal toebediend wordt aan zulken, die later blijken niet
te wandelen in den weg des verbonds. Schrift en ervaring leeren
beide, dat niet alles Israel is wat Israel heet, dat er kaf is onder
het koren, dat er in het huis Gods niet alleen gouden en zilveren
maar ook aarden vaten zijn. Lang niet allen waren daarom wedergeboren,
toen zij den doop ontvingen. Zelfs is het niet te bewijzen,
dat de uitverkorenen altijd in hun jeugd, vóór den doop of zelfs
vóór de geboorte, door den H. Geest zijn wedergeboren; God is
vrij in de uitdeeling zijner genade en kan de vrucht van den doop
ook op veel later leeftijd genieten doen. Daarom blijft er ook
in de christelijke gemeente plaats voor de prediking van het
evangelie, van wedergeboorte, geloof en bekeering. De profeten,
Johannes de Dooper en Jezus zijn daarmede opgetreden te midden
van hun volk, dat toch het eigendom des Heeren was; en ook
de apostelen hebben het woord niet slechts bediend, om het
verborgen leven tot openbaring te brengen, maar het ook als een
zaad der wedergeboorte en als een middel tot werking des geloofs
gepredikt. 9<sup>o</sup> Toch mag daarom het wezen van den doop niet
afhankelijk gesteld worden van zijne uitwerking in het leven.
Evenals het oprechte geloof blijft wat het naar de beschrijving
van den Heid. Cat. 21 is, ook al vertoont de werkelijkheid er
allerlei afwijkingen en misvormingen van, zoo ook is de doop en
mag hij niet anders wezen dan wat de Schrift ervan leert. De
echte, wezenlijke, christelijke doop is die, welke aan geloovigen
toebediend wordt. Ofschoon de doop, evenals de uitwendige roeping,
ook voor de ongeloovigen nog menigen zegen afwerpt,
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 492, toch wordt zijne echte vrucht en volle kracht alleen
door de geloovigen genoten. Objectief blijft de doop, evenals het
woord, hetzelfde. Wie het woord, en zoo ook wie den doop in den
geloove ontvangt, krijgt werkelijk deel aan de beloften, die God
er mede verbonden heeft. God blijft zichzelf getrouw en schenkt
de zaligheid aan een iegelijk, die gelooft. Maar het geloof is niet
aller. Ten slotte wordt de vrucht van den doop alleen genoten
door hen, die uitverkoren zijn en daarom op ’s Heeren tijd ook
komen tot het geloof. In die uitkomst moeten allen berusten,
hetzij zij Roomsch of Protestant, Luthersch of Gereformeerd zijn.
<span lang="la" xml:lang="la">Sacramenta in solis electis efficiunt quod figurant</span>, zeide Augustinus
en de scholastiek sprak het hem na, cf. Lombardus, Thomas,
<span class="pagenum" id="Page_292">[292]</span>
Bonaventura op Sent. IV dist. 4, en voorts ook Calvijn op Ef. 5:26.
Inst. IV 14, 9. 10. C. R. VII 694. Beza, Tract. III 124. Voetius,
Disp. II 408. Westm. Conf. 28, 6. M. Vitringa VI 90. VII 378.
De uitverkorenen hebben het gegrepen maar de anderen zijn verhard
geworden. De kinderen der belofte worden voor het zaad gerekend.
10<sup>o</sup> De weldaden van den doop zijn bij kinderen dezelfde als bij
volwassenen, n.l. de vergeving der zonde, de wedergeboorte en
de inlijving in de gemeente van Christus. En deze worden niet
eerst in den doop geschonken maar zijn reeds door het geloof
het deel van hem, die overeenkomstig den wille Gods den doop
ontvangt. De doop schenkt geen enkele weldaad, welke niet in
het woord reeds beloofd en door het geloof werd aangenomen,
maar hij schenkt dezelfde weldaden als het woord slechts op
eene andere wijze en in een anderen vorm, zoodat het geloof,
naar de mate, welke God aan een iegelijk geschonken heeft, er
door bevestigd en versterkt wordt. Ook voor kinderen gaat deze
regel door. Want gelijk zij onbewust door den H. Geest wedergeboren
en met het geloofsvermogen begiftigd kunnen worden,
zoo kunnen zij ook door dienzelfden H. Geest buiten hun weten
in dat geloofsvermogen versterkt worden. Er is hier, als op zoo
menig terrein, eene geheimzinnige <span lang="de" xml:lang="de">Wechselwirkung</span>. Gelijk het
licht en het oog elkander onderstellen en steunen, zoo geniet
het geloof van het sacrament te meer naarmate het sterker is
en wordt er tevens in diezelfde mate door verzegeld en bekrachtigd.
De sacramenten nemen daarom voor den geloovige, als hij
opwast, niet langzamerhand in beteekenis af maar winnen voortdurend
voor hem aan waarde. Zij spreiden altijd schooner en
heerlijker voor het oog des geloofs den rijkdom van Gods genade
ten toon. Zij zijn voor ieder geloovige en voor heel de kerk een
bewijs van ontvangen genade, een teeken van Gods trouw, een
pleitgrond voor het gebed, een steunpilaar voor het geloof, eene
vermaning tot nieuwe gehoorzaamheid. Cf. over den kinderdoop:
Calvijn, Inst. IV c. 16. Ursinus, Tract. theol. 1584 p. 597-619.
Junius, Theses Theol. 52. G. J. Vossius, Disput. XX de
baptismo, disp. 13. C. Vitringa, Observ. Sacrae lib. II c. 6.
Turretinus, Theol. El. XIX qu. 20. Moor V 476. M. Vitringa
VII 99. Martensen, De Kinderdoop 1842. Wormser, De Kinderdoop
1853. Pieters en Kreulen, De Kinderdoop 1861. Van
Oosterzee, Dogm. § 138. Thym, De beteekenis van den Christ.
<span class="pagenum" id="Page_293">[293]</span>
doop en het goed recht van den Kinderdoop 1884. Kuyper,
Heraut 652v. Steitz art. Taufe in Herzog<sup>2</sup>. Bartels, <span lang="de" xml:lang="de">Die bibl.
Lehre v. d. Taufe in Gegensatz zur bapt. Entw.</span>, Jahrb. f. d.
Theol. 1874 S. 69 f. Boy. <span lang="de" xml:lang="de">Die Begründung der Kindertaufe</span>,
Neue Jahrb. f. deutsche Theol. 1895 S. 500-511. Lobstein,
<span lang="de" xml:lang="de">Zur Rechtf. der Kindertaufe</span>, Zeits. f. Theol. u. Kirche 1896 S.
278-298. Dorner, Chr. Dogm. II 818. 835 f., enz.</p>

<p id="lmn_52-9" class="sep1">9. Van dezen doop is Christus de bedienaar. En alleen als
Hij doopt en met het teeken ook de beteekende zaak schenkt,
is iemand waarlijk gedoopt. Maar bij de bediening van den doop
maakt Christus van menschen gebruik, wien hij de uitdeeling der
verborgenheden Gods opdraagt. Onder het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> was de besnijdenis
aan geen ambt gebonden; ieder Israeliet mocht ze voltrekken;
gewoonlijk deed het de huisvader, Gen. 17:23, in geval van
nood ook de moeder, Ex. 4:25, 1 Makk. 1:60, later gewoonlijk
de arts en tegenwoordig meest een bijzonder daarvoor aangestelde
mohel. Maar in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> wordt de doop alleen bediend door
zulken, die in het ambt zijn gesteld, Johannes, Mk. 1:4, Jezus’
discipelen, Joh. 4:2, de apostelen, Hd. 2:38, aan wie het
Mt. 28:19 door Christus bepaaldelijk was opgedragen, Philippus,
die in Jeruzalem diaken was maar later als evangelist optrad,
Hd. 21:8, en als zoodanig den doop bediende, Hd. 8:38,
Ananias, die aan Paulus de handen oplegde en hem waarschijnlijk
ook doopte, Hd. 9:17, 18, Paulus, die soms zelf doopte maar
overigens het doopen aan zijne medearbeiders overliet, wijl hij
als apostel der Heidenen in de eerste plaats geroepen was tot
verkondiging van het evangelie, 1 Cor. 1:14-17, cf. Hd. 10:48.
De bediening der sacramenten blijkt hieruit duidelijk, ondergeschikt
te zijn aan de prediking van het woord, maar daarmede
toch ten allen tijde verbonden te zijn geweest. Het sacrament
volgt het woord, en daarom ging het recht, om de sacramenten
te bedienen, van de apostelen en evangelisten vanzelf op de leeraars
over, op die presbyters, die arbeidden in het woord en de
leer. Toen deze leeraars later als bisschoppen werden beschouwd,
die in ambt van de presbyters onderscheiden en boven hen verheven
waren, werd de doopsbediening een recht van den bisschop
geacht, Tert. de bapt. c. 17. <a id="ct_542"></a>Maar de uitbreiding van de gemeenten
en ook de meer en meer ingang vindende beschouwing,
<span class="pagenum" id="Page_294">[294]</span>
dat de doop ter zaligheid volstrekt noodzakelijk was, leidden er
toe, dat de doop ook door presbyters, diakenen, parochi, en in
geval van nood zelfs door ieder mensch, die zijn verstand heeft,
bediend mocht worden. De Roomsche kerk erkent den doop, die
door een ketter, ja zelfs dien, die door een ongeloovige, door
een Jood of Heiden, bediend is, al is de vereischte <span lang="la" xml:lang="la">intentio faciendi
quod facit ecclesia</span> hier moeilijk aan te wijzen, en behoudt zich
daarin het recht, om op alle gedoopten het <span lang="la" xml:lang="la">cogite intrare</span> toe te
passen; alleen het <span lang="la" xml:lang="la">se ipsum baptizare</span> erkent zij niet. Om zeker
te gaan, heeft zij zelfs, indien er eenige twijfel bestaat of de
doop bediend of juist bediend is, den conditioneelen doop ingevoerd,
waarbij de dienaar zegt: <span lang="la" xml:lang="la">si non baptizatus es, ego te
baptizo</span> etc., cf. Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμος</span>. Comm. op Sent. IV
dist. 5. Thomas, S. Theol. III qu. 67. Trid. VII de bapt. 4.
Cat. Rom. II qu. 18. 23. 42. Bellarminus, de bapt. c. 7. Ook
andere kerken, zooals de Grieksche, de Luthersche enz. leeren
de noodzakelijkheid van den doop en stonden daarom in geval
van nood zijne bediening aan leeken toe. Maar ten slotte durven
zij geen van alle de consequentie aan, dat iemand enkel en alleen
daarom, dat hij geheel buiten <ins id="cor_20" title="zijue">zijne</ins> schuld ongedoopt stierf, verloren
zou gaan; allen laten uitzonderingen toe, waarin een baptismus
sanguinis of flaminis voldoet. <span lang="la" xml:lang="la">Conversio cordis potest
inesse non percepto baptismo, sed contempto baptismo non potest</span>,
Lombardus, Sent. IV 4, 4. De Conf. Aug. art. 9 zegt in den
lat. tekst wel van den doop, <span lang="la" xml:lang="la">quod sit necessarius ad salutem</span>
maar leert in den duitschen tekst alleen, <span lang="de" xml:lang="de">dass sie nöthig sei</span>. De
Luthersche theologen ontzeggen de zaligheid niet aan kinderen,
die buiten de schuld der ouders ongedoopt gestorven zijn, Quenstedt,
Theol. IV 164. En allen, die eene bijzondere genade door
den doop laten meedeelen, erkennen, dat deze ook wel op andere
wijze door God geschonken kan worden, Heraut 651. Daarom
oordeelden de Gereformeerden ook anders. De doop was immers
geen oorzaak maar teeken en zegel van de wedergeboorte, welke
God schenkt vóór en zonder het sacrament; geen enkele weldaad
werd door den doop verleend, die niet geschonken was door het
woord en aangenomen door het geloof. Zoo kon dus de doop niet
volstrekt noodzakelijk ter zaligheid zijn; niet de <span lang="la" xml:lang="la">privatio baptismi</span>
op zichzelve, maar de <span lang="la" xml:lang="la">contemptus baptismi</span> maakt schuldig voor
God. In Mk. 16:16 wordt daarom bij het tweede lid de doop
<span class="pagenum" id="Page_295">[295]</span>
weggelaten en in <a id="ct_41"></a>Joh. 3:5, welke plaats van de andere zijde
algemeen van den doop wordt verstaan, Trid. VII de bapt. c. 2.
Catech. Rom. II 2 qu. 31, is volgens Calvijn enz. van den doop
geen sprake, al wordt er misschien ook aan den doop gedacht,
want het water komt hier, evenals in Mt. 3:11 het vuur, als
symbool van de werkzaamheid des H. Geestes voor en wordt in
vs. 6 en 8 in het geheel niet meer genoemd. <a id="ct_308"></a>Daarom is er ook
geen reden, om van het apostolisch gebruik af te wijken en de
bediening des doops in gevallen van nood ook aan andere personen
dan de leeraars der gemeente toe te staan, Calvijn, Inst. IV 15,
20. Bucanus, Inst. 613. Perkins, Werken I 461. Voetius, Pol.
Eccl. I. 631. M. Vitringa VII 75. 163. Moor V 435. Daarom
waren de Gereformeerden er ook op gesteld, dat de doop steeds
bediend zou worden in het midden der gemeente. Hoewel in het
<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> de doopsbediening plaats had overal, waar maar water was,
Mt. 3:6, Joh. 3:23, Hd. 8:36, zoo werd het toch weldra,
toen de geloovigen eigen vergaderplaatsen kregen, gebruik, om
ze in deze te doen plaats hebben. Toch werd in gevallen van
nood, in wintertijd, bij ziekten, voor vorsten en aanzienlijke personen
eene uitzondering gemaakt en de doopsbediening in private
woningen toegestaan. Dit is zeker met den algemeenen regel, die
in de kerk gelden moet, in strijd. Al zijn er gevallen denkbaar,
waarin de bediening des doops in de huizen mag plaats hebben;
zij kunnen en mogen niet anders dan hooge uitzondering zijn,
staan niet aan den dienaar des woords alleen maar aan den ganschen
kerkeraad ter beoordeeling, en eischen ook dan zelfs, dat
de bediening niet plaats hebbe dan in bijzijn van den kerkeraad.
Want het komt bij de uitdeeling van het sacrament niet aan op het
gebouw, maar wel op de vergadering der gemeente. Het sacrament
is een bestanddeel van den openbaren eeredienst, is een goed, dat
door Christus aan zijne kerk is geschonken en moet daarom met
het woord openlijk in de gemeente bediend worden. Immers is
het sacrament steeds vereenigd met het woord; Christus zelf heeft
de bediening van den doop verbonden met die van het woord,
Mt. 28:19. Bij de planting der kerk onder eene niet-christelijke
bevolking kan de doop uit den aard der zaak niet terstond in het
midden van de vergadering der geloovigen plaats hebben. Maar
zoodra deze er is, moeten bediening van woord en sacrament in
haar worden overgebracht, want zij zijn een bestanddeel van den
<span class="pagenum" id="Page_296">[296]</span>
openbaren eeredienst en een goed der gemeente. Zoo werd in den
apostolischen tijd het avondmaal in het midden der gemeente
gevierd, 1 Cor. 11:20. En zoo behoort niet minder met den doop
te geschieden, die immers juist de inlijving in Christus en zijne
gemeente afbeeldt, 1 Cor. 12:13, en daarom het passendst in
de openbare vergadering der geloovigen bediend wordt, Calvijn,
Inst. IV 15, 16. Voetius, Pol. Eccl. I 726-730. Moor V 510-512.
M. Vitringa VII 171. Syn. Dordr. sess. 163. 175 K. O.
art. 56.</p>

<p id="ct_309">Over den tijd, waarop de doop bediend moest worden, heerschte
in de kerk geen gering verschil. De besnijdenis werd voltrokken
op den achtsten dag; de doop werd in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gewoonlijk terstond
bediend, als iemand geloofde en belijdenis deed, Mt. 3:6,
Hd. 2:41, 8:12, 36, 9:18, 10:47, 16:15, 33, 18:8. Maar
toen in het vervolg allerlei personen zich bij de kerk wilden
voegen, die met haar leer en leven ten eenenmale onbekend waren,
kwam reeds in de tweede eeuw het catechumenaat op, dat vervolgens
steeds meer geregeld werd en volgens de synode van
Elvira ± 300, twee jaren duren moest. Aan het einde daarvan
werden de catechumenen, liefst op een der groote feestdagen, op
plechtige wijze gedoopt en in de gemeente ingelijfd. Door de
gedachte geleid, dat de doop alleen de verledene zonden vergaf,
stelden velen zelfs den doop zoo lang mogelijk en tot op het
sterfbed toe uit. Maar de meer en meer in gebruik komende
kinderdoop en de leer van de volstrekte noodzakelijkheid van den
doop dreven de kerk toch in eene andere richting. Het werd
gewoonte, niet om den doop zoo lang mogelijk uit te stellen,
maar om hem zoo spoedig mogelijk na de geboorte te bedienen.
Eerst pleitten velen er nog voor, dat de doop bediend zou worden
in het derde of dertigste levensjaar; maar anderen zagen hem
het liefst bediend op den achtsten of op den veertigsten dag na
de geboorte; de synode van Carthago 252 onder voorzitterschap
van Cyprianus bepaalde reeds, dat de kinderen zoo spoedig mogelijk,
op den tweeden of derden dag na hunne geboorte, gedoopt
moesten worden, Cypr. Ep. 59; en dit werd spoedig algemeen
gebruik en voor eene apostolische gewoonte aangezien, cf. Suicerus,
s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">κλινικος</span>.
Schwane, D. G. I 378. II 755. Moeller-Schubert, Kirchengesch. I 338. De Grieksche kerk heeft
geen bepaling over den tijd, maar stelt den doop toch gewoonlijk
<span class="pagenum" id="Page_297">[297]</span>
niet langer dan tot den achtsten dag uit en bedient hem in geval
van nood ook reeds vroeger, zelfs terstond na de geboorte. De
Roomsche kerk dringt er op aan, dat het kind zoo spoedig mogelijk
na de geboorte gedoopt worde, Trid. VII de bapt. c. 12.
Catech. Rom. II 2 qu. 28. <a id="ct_384"></a>Met dezen algemeenen regel stemmen
de Lutherschen, Gerhard, Loc. XX 245 en ook de Gereformeerden
in. De prov. synode van Dordrecht 1574 art. 57 verklaarde zelfs,
dat de affectie der ouderen, die den doop haarder kinderen begeeren
uit te stellen, ter tijd toe, dat de moeders zelve hare
kinderen presenteren, ofte op de gevaders lange wagten, en is
geen wettelyke oorzake om den doop uit te stellen. Maar geen
andere synode nam deze uitspraak over. Ofschoon alle noodeloos
uitstel afgekeurd en telkens op spoedige presentatie van het kind
ten doop aangedrongen wordt, is het toch volstrekt de bedoeling
van de kerkordeningen niet, om, als zij alleen spreken van de
vaders, de moeders uit te sluiten, maar om het stelsel van getuigen
tegen te gaan en dezen niet de plaats der vaders te laten
innemen, cf. Bucanus, Inst. 634. Bullinger, Huysboek 1612 f.
249 f. Synopsis pur. theol. 44, 52. Voetius, Pol. eccl. I 724.
Moor V 512. M. Vitringa VII 176. <a id="ct_317"></a>Het stelsel van doopgetuigen,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναδοχοι</span>, <span lang="la" xml:lang="la">sponsores, fidejussores, susceptores,
compatres, commatres, patrini, matrinae, patres et matres spirituales</span>, kwam op,
toen de kinderdoop algemeen gebruik werd, en wordt reeds door
Tertullianus, de bapt. 18, vermeld. Er waren nu personen van
noode, die in de plaats van het kind belijdenis deden en de gebruikelijke
vragen beantwoordden; die als het ware als borgen,
sponsores, voor het kind optraden, en beloofden, om het later
op den grondslag van den doop christelijk op te voeden. Zij waren
de vertegenwoordigers der kerk, die immers zelve eigenlijk in
haar geheel het kind ten doop houdt en het draagt met haar
gebed. Nu lag het voor de hand, om de ouders als zulke sponsores
bij den doop van het kind te laten optreden. En in den
eersten tijd geschiedde dit ook alzoo. Maar langzamerhand werden
vaderschap en peterschap naast elkander gesteld, evenals geboorte
en wedergeboorte, natuurlijke en geestelijke verwantschap. Ouders
waren vanzelf al verplicht tot christelijke opvoeding van hun
kind en schenen eene bijzondere gelofte daartoe niet meer op
zich te kunnen nemen. Zij waren de natuurlijke ouders van het
kind, maar het peterschap was eene gansch andere geestelijke
<span class="pagenum" id="Page_298">[298]</span>
verwantschap, en werd daarom allengs een <span lang="la" xml:lang="la">impedimentum matrimonii</span>
tusschen de susceptores eener- en den doopeling en zijne ouders
anderzijds en ook tusschen hen zelven. Het concilie van Mainz 813
verbood dan ook reeds: <span lang="la" xml:lang="la">nullus proprium filium vel filiam de fonte
baptismatis suscipiat</span>, cf. Catech. Rom. II 2 qu. 20-24. Maar
deze zelfde Catechismus moest reeds klagen, dat deze dienst in de
kerk zoo verwaarloosd was, <span lang="la" xml:lang="la">ut nudum tantum hujus functionis
nomen relictum sit</span>. <a id="ct_385"></a>Lutherschen en Gereformeerden achtten dit
stelsel van doopgetuigen volstrekt niet noodzakelijk, dewijl het
in de Schrift niet voorgeschreven of vermeld was, maar hielden
het toch gewoonlijk voor een adiaphoron, dat soms wel van eenig
nut kon zijn, Gerhard, Loc. XX 267. Buddeus, Inst. p. 1071.
Dordsche Kerkenorde 57. Synopsis pur. theol. 44, 54. Bucanus,
Inst. theol. 640. Voetius, Pol. eccl. I 704. Moor V 509. M.
Vitringa VII 159. Maar de Gereformeerden legden er toch vooral
nadruk op, dat in de eerste plaats de <i>ouders</i> de vragen bij den
doop zouden beantwoorden en als susceptores en sponsores voor
hun kind zouden optreden, en eischten, dat als er getuigen
werden genomen, dezen van zuivere belijdenis en wandel zouden
zijn. Calvijn, Op. ed. Amst. IX 142. Hooyer, Oude Kerkenordeningen
bl. 7. 11. 17. 46. 69. 105. 153. 205. 265. 314. 344.
456. Daar komt nog bij, dat in de Roomsche kerk de peters
en meters dienst moeten doen, om het kind in de leer des geloofs
te onderwijzen, wijl de pastoors, zooals de Catech. Rom. II 2 qu.
20 zegt, er geen tijd voor hebben. Maar de Gereformeerde kerk
voerde op voorgang van Calvijn de catechese der gedoopte jeugd
in en droeg deze aan de leeraar op. Zoo is in eene goed ingerichte
Gereformeerde kerk het stelsel van getuigen, dat overigens spoedig
in een nudum nomen ontaardde, behalve in enkele bijzondere
gevallen overbodig en onnoodig geworden en practisch ook zoo
goed als verdwenen. Cf. Suicerus, s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναδοχοι</span>. Höfling,
<span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> II 4-20. Steitz in Herzog<sup>2</sup> 15, 247.</p>

<p>Heel deze leer des doops, gelijk zij door de Gereformeerden
ontwikkeld werd, stelt in het licht, hoe eng zij zich aansloten
bij de H. Schrift. Des te meer verdient het de aandacht, dat zij
desniettemin of liever juist daarom in hunne erkenning en bediening
van den doop alle sectarisme wisten te vermijden en eene
echt-christelijke ruimte van hart en breedte van opvatting bewaarden.
<a id="ct_310"></a>In overeenstemming met de katholieke kerk in haar strijd
<span class="pagenum" id="Page_299">[299]</span>
tegen de Afrikaansche kerken leerden ook de Gereformeerden
eenparig, dat de ketterdoop, mits bediend in den naam van God
drieëenig, erkend moest worden; maar wijl zij de doopsformule
niet magisch opvatten en den doop niet losmaakten van kerk en
ambt, voegden zij er de nadere beperking aan toe, dat hij bediend
moest zijn door een in eene christelijke gemeente erkenden dienaar.
Cf. Dr. G. van Goor, De strijd over den Ketterdoop. Utr. 1872.
Herzog<sup>2</sup> art. Ketzertaufe. Calvijn bij Herzog, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben Joh.
Calvins</span> II 486. Voetius, Pol. eccl. I 631-645. Turretinus, Th.
El. XIX qu. 15. Moor V 443-453. Syn. Dordr. 1574 vr. 10.
Midd. 1578 vr. 29. Dordr. 1618 sess. 162. <a id="ct_311"></a>En van den doop
sloten zij wel uit alle zaken en voorwerpen, alle doode, omgekomene
of nog slechts ten deele geboren personen, alle monstra,
alle kinderen ook van Heidensche ouders, die gevangen genomen
waren, Syn. Dordr. 1618 sess. 18. 19, maar zij lieten tot den
doop toe alle kinderen, die na den dood hunner ouders of als
vondelingen in christelijke familiën waren opgenomen, die uit een
onwettig huwelijk of uit excommunicati, schismatieken, ketters
geboren waren, indien er maar eenige grond voor het vermoeden
bestond, dat de lijn des verbonds niet geheel was afgebroken.
Voetius I 645-670. Moor V 500-509. M. Vitringa VII 95.
142-159. De Gereformeerden zijn eer van te ruime dan van te
enge erkenning en bediening des doops te beschuldigen. Maar
daardoor hebben zij toch op uitnemende wijze de eenheid en
catholiciteit der kerk van Christus op aarde gehandhaafd. Alle
christelijke kerken erkennen nog elkanders doop en spreken
daarmede feitelijk uit, dat in haar alle nog zooveel waarheid
aanwezig is, dat de mogelijkheid van zalig te worden niet is
uitgesloten. Er is ééne belijdenis, op welke zij alle gebouwd, één
geloof, dat zij alle deelachtig zijn. In weerwil van alle verschil
en strijd, erkennen allen toch één Heer, één geloof, één doop.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="para_53">§ 53. <span class="smcap">Het Avondmaal.</span></h3>

<p id="lmn_53-1" class="sep1">1. Bij den doop komt als tweede sacrament het avondmaal,
dat onder het O. Test. zijn voorbeeld in het pascha had. <a id="ct_547"></a>Evenals
bij de Heidenen, Num. 25:2 waren ook bij Israel met de offers
<span class="pagenum" id="Page_300">[300]</span>
dikwerf maaltijden verbonden. Soms werden de offers op het
brandofferaltaar geheel verbrand, maar bij andere werd slechts
een gedeelte verbrand en het overige voor gebruik bewaard, hetzij
door de priesters alleen bij het altaar, Lev. 2:3, 10, 6:16,
25-30, 7:1-10, 10:12, 13, ter verzoening, Num. 10:17;
hetzij door den dienstdoenden priester met zijne familie op eene
reine plaats tot zijn onderhoud, Lev. 7:12-14, 31-34, 10:14;
hetzij door den offeraar met zijne familie en gasten, mits levietisch
rein, en buiten het heiligdom, Lev. 7:19-21, Deut. 12:7, 12,
1 Sam. 9:13v., 2 Sam. 6:19. De beteekenis dezer maaltijden
was, dat God met zijn volk samenkwam en op grond van de
gebrachte en aangenomen offerande in vreugde zich met zijn volk
vereenigde. In dit heiligdom komt God tot de kinderen Israels
en woont onder hen, Ex. 20:24, 29:42-46, 33:7, Num. 11:25,
12:5, 17:4, Deut. 31:15; Hij is de gastheer, die een deel
der Hem gebrachte offerande afstaat en zijn volk ten maaltijd
noodigt; wie eraan deelnam, trad met Hem in verbond. Het
deelnemen aan de Heidensche offermaaltijden was daarom aan
Israel verboden, Ex. 34:15; het was <span lang="hbo" xml:lang="hbo">גצמד</span>, een zich verbinden
met, een zich aansluiten bij de valsche goden, Num. 25:3, 5,
Ps. 106:28; de apostelen verboden ze later aan de Christenen,
Hd. 15:29, 21:25, of waarschuwden er tegen om der zwakgeloovigen
wil, 1 Cor. 8:1v., 10:18v. Als zulke vereenigingen
van God met zijn volk en ook onderling, droegen deze maaltijden
een karakter van blijdschap en vreugde en gaven menigmaal wel
aanleiding tot brasserijen en dronkenschappen, 1 Sam. 1:13,
Jes. 28:8, Spr. 7:14, maar dienden andererzijds ook tot beelden
en onderpanden der hoogste vreugde in God, Deut. 27:7, Ps.
22:26v., Jes. 25:6, 62:8, 9, cf. art. <span lang="de" xml:lang="de">Opfermalzeiten</span> in Herzog<sup>2</sup>.
Zulk een offermaaltijd had er vooral bij het pascha plaats. Vele
Protestanten hielden tegenover Rome staande, dat het pascha
daarin geheel en al opging, Moor V 322. Witsius, Oec. foed. IV
9, 6. Maar dit is ongetwijfeld onjuist; het pascha was allereerst
een sacrificium en daarna een sacramentum. In Ex. 12:27, 34:25
heet het een <span lang="hbo" xml:lang="hbo">זֶבַח</span> voor den Heere; de handeling, die ermede
gepaard ging, heet <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עֲבֹדָה</span>, Ex. 12:26; en het vieren ervan wordt
Num. 9:7 een brengen van een <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קָרְבַּן</span> aan den Heere genoemd.
Voorts moest de huisvader, nadat hij vier dagen vóór het feest,
op den 10<sup>en</sup> Abib of Nisan, een eenjarig, mannelijk, volkomen
<span class="pagenum" id="Page_301">[301]</span>
lam heeft afgezonderd, dit op den 14<sup>en</sup> dier maand tusschen de
twee avonden slachten en van het bloed met een bosje hyzop
strijken aan de twee posten en den bovendorpel der huisdeur,
Ex. 12:3v. Dit bloed diende ter verzoening. Op zichzelf had
Israel evengoed als de Egyptenaren den dood verdiend; maar
het wordt toch niet als Egypte behandeld doch door den Heere
genadig uit den dood gered en uit het land der dienstbaarheid
verlost. Daarvoor moest het bloed ten teeken zijn. Als de Heere
dat bloed aan de huisdeur zag, was Hij verzoend, legde Hij zijn
toorn af en ging Hij sparend voorbij, (<span lang="hbo" xml:lang="hbo">פסח</span>, over iets heenschrijden,
voorbijgaan, Jes. 31:5, vandaar <span lang="hbo" xml:lang="hbo">פֶּסַח</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">πασχα</span>),
Ex. 12:13, 23, 27. Nog duidelijker blijkt het sacrificieel karakter van het pascha
uit de wijze, waarop het later in Kanaän gevierd wordt. Daar
wordt het lam niet meer door den huisvader maar door de
Levieten geslacht, 2 Chr. 30:16, 35:11, Ezr. 6:19; het bloed
wordt door de priesters op het altaar gesprengd, 2 Chron. 30:16,
35:11; de vetdeelen op het altaar verbrand, 2 Chron. 35:14;
en de maaltijd bij het heiligdom gehouden, Deut. 16:2. Maar
al is het pascha dus in de eerste plaats eene offerande, het gaat
daarin toch niet op, het wordt straks een maaltijd. Nadat het
lam tusschen de twee avonden op den 14<sup>en</sup> Abib geslacht en zijn
bloed aan de huisdeur gestreken of in later tijd op het altaar
gesprengd was, moest het, zonder dat er een been aan gebroken
werd, geheel, met hoofd, schenkels en ingewand aan het vuur
gebraden en daarna in denzelfden nacht van den 14<sup>en</sup> Abib met
ongezuurde brooden en bittere kruiden door allen, die in het huis
waren, dus ook door de vrouwen, doch niet door onbesneden
vreemdelingen, uitlanders of huurlingen, in haast, met omgorde
lenden, geschoeide voeten en een staf in de hand, in huis of later
bij het heiligdom gegeten en het overblijvende met vuur verbrand
worden, Ex. 12:1-28, 43-49, 13:3-9, 23:15, Lev. 23:5-14,
Num. 9:10-14, 28:16-25, Deut. 16:1v. Het pascha
nam daardoor in den Israelitischen cultus eene geheel bijzondere
plaats in; het was eene offerande maar ging daarna terstond in
een maaltijd over; tot de zondoffers behoorde het niet, want het
werd gegeten, noch ook tot de dankoffers, want aan den maaltijd
ging verzoening vooraf. Het is trouwens ook bij eene bijzondere
gelegenheid, vóór alle andere offers, door God ingesteld en draagt
een eigen natuur; het is eene offerande ter verzoening en een
<span class="pagenum" id="Page_302">[302]</span>
maaltijd der gemeenschap met God en met elkander; het is sacrificium
en sacramentum tegelijk. <a id="ct_220"></a>Het N. Test. kent aan dit pascha
eene typische beteekenis toe, zoodat het niet alleen eene herinnering
is aan de bevrijding uit Egypte maar ook een teeken en onderpand
van de verlossing uit het diensthuis der zonde en van de gemeenschap
met God in den beloofden Messias. Jezus heeft hier
zelf op gewezen, als Hij opzettelijk de instelling van het avondmaal
met de viering van het pascha in verband heeft gebracht. <a id="ct_730"></a>Maar
over de wijze, waarop Hij dat gedaan heeft, bestaat er geen klein
verschil. Sommigen beroepen zich op de Synoptici en zeggen, dat
Jezus op Donderdag den 14<sup>en</sup> Nisan met zijne discipelen het
eigenlijke pascha gebruikt en bij die gelegenheid het avondmaal
heeft ingesteld. Anderen houden het met Johannes, 12:1, 13:1,
2, 29, 18:28, 19:14, 31 en beweren, dat Jezus op Donderdag
den 13<sup>en</sup> Nisan een gewonen maaltijd met zijne discipelen gehouden
en daarbij hun de voeten gewasschen heeft, en dan op
den 14<sup>en</sup> Nisan, den eigenlijken dag des feestes, als het ware
paaschlam gestorven is. Hetzij men nu de Synoptici naar Johannes
of Johannes naar de Synoptici conformeere; of beiden onverzoend
naast elkander laat staan; of ook, op grond van de getuigenis
der Quartadecimanen in de tweede en derde eeuw, die voor hunne
practijk, om het christelijk paaschfeest in den avond van den 14<sup>en</sup>
Nisan te vieren, zich o. a. op den apostel Johannes beriepen, de
echtheid van het vierde evangelie ontkenne, cf. art. Passah,
Herzog<sup>2</sup> 11, 270. Meyer op Joh. 18:28. Schäfer, <span lang="de" xml:lang="de">Das Herrenmahl
nach Ursprung und Bedeutung</span> 1897 S. 53-99. Zahn, Einl. in
das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> II 309 f.; altijd is er in zoover overeenstemming, dat
Jezus op Donderdagavond met zijne discipelen een maaltijd gehouden
heeft, op Vrijdag gestorven en op Zondag opgestaan is.
Al ware nu deze maaltijd niet het gewone pascha van 14 Nisan
geweest maar daags te voren, op Donderdag 13 Nisan gehouden;
dan zou er toch niets tegen zijn om aan te nemen, dat Jezus,
die den volgenden dag sterven zou en dus het pascha niet op
den gewonen tijd met de Joden eten kon, het daags te voren
gebruikt en op deze wijze het avondmaal eraan verbonden had.
Want dit laatste is boven allen twijfel verheven. Zoowel Paulus,
1 Cor. 10:16, 11:24, 25 als de Synoptici laten Jezus het
avondmaal instellen in het nauwst verband met het pascha; aan
den paaschdisch ontleent hij het brood en den wijn, die als
<span class="pagenum" id="Page_303">[303]</span>
teekenen en zegelen bij het avondmaal dienst moeten doen; terwijl
Hij den doop terstond van Johannes overneemt, wacht Hij met
de instelling van het avondmaal tot het laatste paaschfeest en
doet dan den bondsmaaltijd des O. Verbonds in dien des N. Testaments
overgaan; en dit alles vindt bij Johannes geen tegenspraak,
omdat hij van de instelling van het avondmaal ganschelijk zwijgt.
<a id="ct_731"></a>En voorts is de datum van Jezus’ sterfdag op 14 of op 15 Nisan
volkomen onverschillig voor het feit, dat Jezus als het ware
paaschlam gestorven is. Want niet alleen het evangelie van Johannes
laat dit uitkomen, 19:33, 36; maar ook Paulus zegt
uitdrukkelijk in 1 Cor. 5:7, dat ons pascha, n.l. Christus, geslacht
is en dat daarom de geloovigen den ouden zuurdeesem der zonde
moeten uitzuiveren, en als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀζυμοι</span>, als nieuwe schepselen, onvermengd
met de ongerechtigheid, behooren te wandelen. En daarbij
komt nog, dat het lam, dat ter slachting geleid wordt, Jes. 53:7,
niet onwaarschijnlijk eene toespeling op het paaschlam bevat en
zoo in het N. Test. op Christus wordt toegepast, Joh. 1:29, 36,
Hd. 8:32, 1 Petr. 1:19, Op. 5:6 enz. Gelijk de besnijdenis
een voorbeeld was van den doop en door den dood van Christus
heen in dien doop overging, zoo wees het pascha vooruit naar het
avondmaal en werd daardoor naar het bevel van Christus vervangen.
Terwijl echter het pascha nog in de eerste plaats een
sacrificium was, heeft het avondmaal dit karakter geheel verloren.
Immers heeft de offerande, die in het pascha gebracht werd, in
den dood van Christus hare volkomen vervulling verkregen. En
het is op grond dier eenmaal volbrachte en volkomene offerande,
dat Christus de nieuwe bedeeling van het genadeverbond sticht
en zijne discipelen noodigt en sterkt aan zijnen heiligen disch.</p>

<p id="lmn_53-2" class="sep1">2. Nadat enkelen in vroeger tijd waren voorgegaan, is echter
in de laatste jaren door Jülicher, Spitta, Mensinga, Brandt,
Grafe e. a. de instelling van het avondmaal door Jezus zeer
ernstig bestreden. Als gronden voeren zij aan, dat de woorden:
doet dat tot mijne gedachtenis, bij Mattheus en Marcus ontbreken
en alleen als een vrij toevoegsel van Paulus in 1 Cor. 11:24, 25
en Luk. 22:19 voorkomen; dat sommige handschriften, vooral
D, in Luk. 22:19, 20 de woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">το ἱπερ .... ἐκχυννομενον</span>
weglaten en dus van een gegeven worden van het lichaam van
Christus, van een doen tot zijne gedachtenis en van den beker
<span class="pagenum" id="Page_304">[304]</span>
der dankzegging niets weten; dat het evangelie van Johannes er
geen melding van maakt en de andere berichten onderling sterk
afwijken; en vooral, dat Jezus brood en wijn niet met zijn dood
in verbinding kon brengen, veel minder ze als teekenen van zijn
lichaam en bloed te eten kon geven, maar dat deze voorstellingen
eerst konden opkomen, toen in de gemeente zich zekere beschouwing
over den persoon en over den dood van Jezus gevormd
had. Doch al deze argumenten zijn van weinig kracht. Immers
is het een feit, dat in den tijd, toen het evangelie van Johannes
geschreven werd, het avondmaal algemeen in de christelijke kerk
gevierd werd; de verzwijging der instelling kan daarom in geen
geval uit onkunde voortkomen. Evenzoo is het met Lukas; het
ontbreken der bovengenoemde woorden in cap. 22:19, 20 kan
niet onderstellen, dat men toentertijd dacht, dat er bij het laatste
avondmaal niets anders gebeurd was dan hetgeen vervat is in
deze woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">και λαβων ἀρτον εὐχαριστησας ἐκλασεν και ἐδωκεν
αὐτοις λεγων τουτο ἐστιν το σωμα μου</span>. Want dan zou de handeling,
die toen plaats greep, volkomen onbegrijpelijk zijn; de
tekst in Codex D onderstelt, dat er bij die gelegenheid meer is
geschied en gesproken en is daarom òf corrupt òf in het gunstigst
geval een onvolledig bericht van wat bij het laatste avondmaal
geschied is. Van den tijd van Johannes en Lukas kunnen wij
opklimmen tot dien van Paulus; en dan blijkt, dat deze apostel
van de onderstelling uitgaat, dat de christelijke kerk algemeen
het avondmaal als eene instelling van Christus kent en viert;
ja, hij zegt zelfs, dat hij hetgeen betrekking heeft op de instelling
van het avondmaal van den Heere ontvangen en aan de Corinthiërs
overgegeven heeft, <span lang="grc" xml:lang="grc">παρελαβον ἀπο του κυριου</span>, 1 Cor. 11:23.
De tijd, waarin Paulus dit onderricht niet <span lang="grc" xml:lang="grc">παρα</span> maar
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπο του κυριου</span>, van de zijde des Heeren ontving, valt ongetwijfeld saam
met dien van zijne bekeering, Hd. 9, en is alzoo slechts een
paar jaren verwijderd van den laatsten nacht, waarin Christus
zijn avondmaal ingesteld heeft. Daaruit volgt, dat reeds in de
allereerste jaren na Jezus’ dood de christelijke gemeente eenparig
met al de apostelen het avondmaal als eene instelling van Christus
gekend heeft. Dit is meer dan voldoende, om de waarheid dier
instelling boven allen redelijken twijfel te verheffen.</p>

<p>Eene andere vraag is echter, hoe Christus dit avondmaal ingesteld
en wat Hij ermede bedoeld heeft. En dan verdient het
<span class="pagenum" id="Page_305">[305]</span>
allereerst opmerking, dat Jezus zijn avondmaal bij gelegenheid
van den paaschmaaltijd ingesteld heeft. De viering van het pascha
was in Jezus’ tijd met allerlei ceremoniën uitgebreid en geschiedde
in het kort op de volgende wijze. Als het feest naderde, trokken
duizenden bij duizenden Israelieten naar Jeruzalem heen, kochten
daar een lam en lieten het in den namiddag van den 14<sup>en</sup> Nisan
door de Levieten in het voorhof slachten; priesters stonden
daarbij gereed, om het bloed in zilveren en gouden schalen op
te vangen, deze van den een aan den ander over te geven, en ze
ten slotte ineens over het altaar uit te gieten. Middelerwijl
werden, onder het zingen van het hallel door de Levieten, de
dieren opgehangen, van de ingewanden ontdaan en de offerstukken
door den priester in een vat naar het altaar gebracht. Daarna
namen zij, die het lam ter slachting hadden aangeboden en wier
getal gewoonlijk tusschen de tien en twintig man bedroeg, het
geslachte mede naar een private woning en braadden het aldaar,
zonder er een been aan te mogen breken. De maaltijd zelf begon
met het rondgaan van een beker en met dankzegging; dan werden
bittere kruiden en een schotel moes op tafel gebracht en genuttigd
en daarna het lam met ongezuurde koeken opgezet. Voordat
hiervan gegeten werd, verhaalde de huisvader of later een voorlezer
de geschiedenis van den uittocht, hieven de dischgenooten
het eerste gedeelte, Ps. 113-114, van het hallel, Ps. 113-118,
aan en ging de tweede beker rond. Daarna begon eerst de eigenlijke
maaltijd. Na afloop daarvan werd de derde beker door den huisvader
gezegend en met de dischgenooten uitgedronken. En het
geheel werd dan besloten met het inschenken van den vierden
beker, met het zingen van het tweede gedeelte van het hallel,
Ps. 115-118, met de zegening van den vierden beker door den
huisvader met de woorden van Ps. 118:26 en met de lediging
daarvan door de aanzittende gasten. Deze vier bekers waren bij
den maaltijd vereischt, maar soms ging nog een vijfde beker rond
onder het zingen van Ps. 120-137, cf. Keil. Arch. § 81. Herzog<sup>2</sup>
11, 268-270. Waarschijnlijk stelde Jezus nu het avondmaal
in, nadat het paaschlam gegeten was, <span lang="grc" xml:lang="grc">μετα το δειπνησαι</span>, Luk.
22:20, bij den derden beker, den beker der dankzegging. Hij
neemt daarbij van het gewone brood en den gewonen wijn, die bij
het pascha gebruikt waren, en brengt deze volgens het getuigenis
van alle vier berichten, Mt. 26:26-29, Mk. 14:22-25, Luk.
<span class="pagenum" id="Page_306">[306]</span>
22:19, 20, 1 Cor. 11:23-25 rechtstreeks met zijn dood in
verband. Er is geen enkele reden, om dit in twijfel te trekken;
Jezus wist en zag zijn dood vooruit en had de beteekenis daarvan
reeds meermalen aan zijne discipelen verklaard, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 354v.
Bepaaldelijk vat Hij hier zijn dood als offerande op; zoo toch
alleen zijn de woorden en handelingen te verklaren, die met de
instelling van het avondmaal gepaard gaan. Het pascha was zoo
even genuttigd, en dat pascha was de aanvang en grondslag
geweest van het verbond, dat God met Israël oprichtte in de
woestijn; immers deed het eerst, doordat het lam geslacht en
zijn bloed vergoten en op het altaar gesprengd was, dienst als
offerande der verzoening, en werd het daarna gebruikt tot een
offermaal om te beteekenen de gemeenschap van God met zijn
volk. Dit alles brengt Christus op zichzelf over; Hij is het ware
paaschlam, dat door zijn dood, door de breking van zijn lichaam
en door de vergieting van zijn bloed, de verzoening bewerkt bij
God en den grondslag legt van een nieuw verbond. Jezus wijst
dit duidelijk aan, door het avondmaal in te stellen bij gelegenheid
van het pascha, door te dien einde zich te bedienen van het
brood en den wijn van den paaschdisch, door het brood niet alleen
te nemen en te zegenen maar ook, volgens alle vier berichten, cf.
Hd. 2:42, te breken, en vooral ook door de woorden, die Hij
daarbij uitsprak. Onder het breken en uitdeelen des broods zeide
Hij: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το σωμα μου</span>, Mt. Mr.,
<span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το σωμα
μου, το ὑπερ ὑμων διδομενον</span>, Luk., of <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο μου ἐστιν το
σωμα το ὑπερ ὑμων</span>, Paulus (<span lang="grc" xml:lang="grc">κλωμενον</span> ontbreekt in de voornaamste
handschriften en wisselt in andere met <span lang="grc" xml:lang="grc">θρυπτομενον</span> en
<span lang="grc" xml:lang="grc">διδομενον</span> af). En bij het geven van den drinkbeker sprak Hij:
<span lang="grc" xml:lang="grc">πιετε ἐξ αὐτου παντες, τουτο γαρ ἐστιν το αἱμα μου της διαθηκης
το περι πολλων ἐκχυννομενον εἰς ἀφεσιν ἁμαρτιων</span>, Mt.,
<span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το αἱμα μου της διαθηκης το ἐκχυννομενον ὑπερ
πολλων</span>, Mr., <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο το ποτηριον ἐν τῳ ἁιματι μου το ὑπερ
ὑμων ἐκχυννομενον</span>, Luk., <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο το ποτηριον ἡ καινη διαθηκη
ἐν τῳ ἐμῳ αἱματι</span>, Paulus. De afwijkende lezingen bewijzen genoegzaam,
dat Jezus evenmin bij het avondmaal als bij den doop
eene vaststaande, onveranderlijke formule heeft voorgeschreven;
het is zelfs onmogelijk uit te maken, welke woorden letterlijk
door Jezus zelven bij die gelegenheid zijn uitgesproken; Hij heeft
niet bepaald, wat er bij het avondmaal gezegd moest worden,
<span class="pagenum" id="Page_307">[307]</span>
maar Hij heeft omschreven, wat het avondmaal was en wezen
moest. En dit is uit de vier berichten volkomen duidelijk. Jezus
heeft het brood en den wijn van den paaschdisch verheven tot
teekenen van zijn lichaam en bloed, en wel van dat lichaam en
dat bloed, gelijk het straks in den dood als eene offerande der
verzoening zou worden overgegeven. De bedenking, dat Jezus’
lichaam toch aan het kruis niet aan stukken gebroken is gelijk
het brood, en zijn bloed daar ook niet vergoten is als de wijn
bij het avondmaal en dat daarom deze beelden niet passen, is
van weinig kracht. Jezus gaat immers van het pascha en van de
O. Test. offerande uit, neemt de daarbij gebruikelijke handeling
en terminologie over en past deze toe op zijn dood. Daarom
voegen Lukas en Paulus aan de woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το σωμα
μου</span> de verklaring toe: <span lang="grc" xml:lang="grc">το ὑπερ ὑμων διδομενον</span> of alleen
<span lang="grc" xml:lang="grc">το ὑπερ ὑμων</span>. Hetzij Jezus deze woorden letterlijk zoo gesproken heeft
of niet; in dien zin heeft Hij het toch bedoeld, als Hij in het
brood een teeken van zijn lichaam aanwees. Het is een teeken
van het lichaam van Jezus, gelijk het in den dood ter verzoening
der zonden geofferd wordt. Vandaar ook, dat de beteekenis van
het tweede teeken in alle vier berichten zooveel breeder omschreven
wordt. In de offerande is de bloedstorting de hoofdzaak,
Hebr. 9:22. Het bloed van Christus, waarvan de wijn een teeken
is, is offerbloed, bloed der verzoening, dat voor velen vergoten
wordt, en daardoor aanvang en inwijding van een nieuw verbond.
Gelijk pascha en oud verbond, zoo behooren avondmaal en nieuw
verbond bij elkaar. De drinkbeker is daarom <span lang="grc" xml:lang="grc">το αἰμα μου της
διαθηκης</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ καινη διαθηκη ἐν τῳ αἰματι μου</span>, d. w. z. bondsbloed,
Ex. 24:8, hetwelk als offerbloed ter voltrekking van het
verbond met God noodig en dienstig was, of het verbond zelf,
dat door dat bloed, wijl bewerkende en medebrengende de vergeving
der zonden, tot stand komt en daarin rust. De discipelen
waren bedroefd, zagen tegen den dood van Christus op en begrepen
hem niet; maar Jezus verklaart hun hier bij de instelling van
het avondmaal, dat die dood hun nut is; daardoor komt toch
die vergeving en dat verbond tot stand, welke in het O. Test.
werden afgeschaduwd en voorspeld; de tijd der belofte is voorbij,
die der vervulling breekt aan; het oude is voorbijgegaan, ziet
het is alles nieuw geworden.</p>

<p>Maar Jezus laat het hier niet bij. Hij geeft in de teekenen van
<span class="pagenum" id="Page_308">[308]</span>
brood en wijn niet alleen eene verklaring van zijn dood, maar
Hij deelt die teekenen ook ter nuttiging aan zijne discipelen mede.
Volgens Mt. gebruikte Jezus uitdrukkelijk de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβετε,
φαγετε</span>, en <span lang="grc" xml:lang="grc">πιετε ἐξ αὐτου παντες</span>; en hoewel Marcus alleen het
woord <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβετε</span> vermeldt en Lukas en Paulus van al deze woorden
geen gewag maken, toch staat op grond van alle berichten vast,
dat Jezus het brood en den wijn niet alleen tot teekenen van zijn
lichaam en bloed verhief maar ze als zoodanig ook aan zijne
discipelen uitreikte en te genieten gaf. Nadat het pascha gebruikt
was, stelde Jezus een nieuwen maaltijd in, welks bestanddeelen
brood en wijn waren, niet op en voor zichzelf, maar als teekenen
van zijn gebroken lichaam en vergoten bloed. Er is hiertegen door
Spitta ingebracht, dat het eten van het gedoode lichaam van
Jezus en het drinken van zijn bloed „<span lang="la" xml:lang="la">ebenso schaurige wie für ein
israelitisches Bewustsein unverträgliche Gedanken</span>” zijn. En men
heeft daarom gemeend, dat, ook al heeft Jezus brood en wijn
als teekenen van zijn lichaam en bloed aangeduid, Hij ze toch
niet als zoodanig aan zijne discipelen heeft te genieten gegeven;
dat Hij alleen verklaard heeft, wat er straks met Hem geschieden
zou, maar niet, wat zijne discipelen ontvangen en genieten zouden;
dat het eten van Jezus lichaam en het drinken van zijn bloed
op dat oogenblik, toen Jezus zelf aan tafel zat, niet mogelijk
was; dat, indien dit genieten het eigenlijk karakter van het avondmaal
was, het avondmaal dan later na Jezus’ dood eene andere
natuur had dan bij de instelling; en dat het zoo weinig op het
nuttigen van brood en wijn als zulke teekenen aankomt, dat tot
het midden der tweede eeuw toe, althans in de kerken van Rome
en Efeze, het avondmaal niet met wijn maar met water werd
gevierd. Er ligt in deze tegenwerpingen een bestanddeel van waarheid.
Al wees het pascha in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> naar Christus heen, het
eten van het paaschlam was toch geen eten van Christus’ gebroken
lichaam, gelijk het genieten van het brood in het avondmaal
thans is. En het bloed werd wel bij de offeranden des O. Verb.
vergoten en gesprengd, maar het werd toch nooit gedronken. De
voorstelling, dat Jezus’ vleesch gegeten en zijn bloed gedronken
moest worden, was dan ook voor de Joden zoo vreemd, dat zij
er zich aan ergerden en Jezus verlieten, Joh. 6:52, 60, 66.
De instelling van het avondmaal geschiedt wel in aansluiting bij
de des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> offervoorstellingen maar gaat er toch weer boven uit.
<span class="pagenum" id="Page_309">[309]</span>
Het avondmaal is verwant aan maar niet identisch met het pascha.
Gelijk nieuw tot oud verbond, gelijk de offerande van Christus
tot die des O. Test., zoo staat avondmaal tot pascha. Het pascha
was een sacramentum op grond van een sacrificium maar in beide
deelen een schaduw en profetie van de goederen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> Nu
echter is door Christus de waarachtige en volkomene offerande
gebracht, en daarom is op grond van die offerande de gemeenschap
met God in het avondmaal veel rijker en voller, dan zij in de
dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> wezen kon. Het avondmaal is een maaltijd, de
wezenlijke maaltijd van God en zijn volk; een offermaal, het
offermaal bij uitnemendheid, waar de geloovigen Christus zelf
genieten, gelijk Hij voor hen gestorven is. Dat drukt Jezus daardoor
uit, dat Hij brood en wijn als teekenen van zijn gebroken
lichaam en vergoten bloed aan zijne discipelen te genieten geeft.
Hij geeft zich niet alleen <i>voor</i> de zijnen; Hij geeft zich ook <i>aan</i>
de zijnen. Drinkbeker en brood in het avondmaal zijn <span lang="grc" xml:lang="grc">κοινωνια
του αἰματος και του σωματος του Χριστου</span>, 1 Cor. 10:16. De
bovengenoemde tegenwerpingen hebben voorts nog in zooverre
kracht, als zij duidelijk aantoonen, dat een kapernaïtisch eten
en drinken van het lichaam en bloed van Christus ten eenenmale
uitgesloten is. Het avondmaal, dat Christus zelf, terwijl Hij aan
tafel zat, instelde, is hetzelfde als wat na zijn dood in de christelijke
kerk tot op den huidigen dag gevierd is. Brood en wijn
hebben geen betrekking op den persoon van Christus zonder meer,
maar bepaaldelijk op Christus als gekruisigde. Hij stelt daarin zijne
offerande ons voor oogen, maar doet ons die ook genieten. En
op dat genieten komt het in het avondmaal wel terdege aan.
Jezus <i>gaf</i> de teekenen van brood en wijn; Hij hield ze niet in
de hand, maar Hij deelde ze uit; Hij beval zijne discipelen, om
ze te nemen en te eten; en Hij voegde er volgens Lukas (alleen
bij het uitdeelen van het brood) en Paulus (ook bij het overgeven
van den drinkbeker) de woorden aan toe: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ποιειτε
εἰς την ἐμην ἀναμνησιν</span>. Dat deze woorden bij Mt. en Mk. ontbreken,
bewijst in het minst niet, dat zij òf door Jezus niet
gesproken òf in strijd met zijn bedoelen door Lukas en Paulus
eraan toegevoegd zijn. Want in het eten en drinken van het brood
en den wijn als teekenen van Jezus’ gebroken lichaam en vergoten
bloed ligt het doen tot zijne gedachtenis vanzelf opgesloten; het
eerste is zonder het laatste niet mogelijk. Deze woorden houden
<span class="pagenum" id="Page_310">[310]</span>
voorts niet in, dat het avondmaal slechts een herinneringsmaal is,
maar zij drukken uit, dat heel het avondmaal, hetwelk in zijn
wezen een offermaal is en eene gemeenschapsoefening met Christus,
geschieden moet tot gedachtenis aan Hem. Zij omschrijven niet
het wezen van het avondmaal maar onderstellen, dat Jezus straks
afwezend zal zijn en schrijven voor, dat dan toch het avondmaal
tot zijne gedachtenis, als eene voortdurende verkondiging van zijn
dood, 1 Cor. 11:26, gevierd moet worden. Daarom staan er bij
Paulus ook de woorden nog bij: zoo dikwijls als gij dit brood
zult eten en dezen drinkbeker zult drinken, 1 Cor. 11:25, 26.
Het avondmaal is door Christus ingesteld als een blijvend goed
voor zijne gemeente; het is een weldaad, aan alle andere weldaden
toegevoegd, om deze te beteekenen en te verzegelen. En
blijven zal het tot de wederkomst van Christus. Zijn dood moet
verkondigd worden, totdat Hij komt. Want het kruis is en blijft
in deze bedeeling de oorzaak aller zegeningen, het middelpunt
van de gedachtenis der gemeente. Jezus zeide zelf, dat Hij van
nu aan, van de instelling en het gebruik van het avondmaal af,
niet meer drinken zou van de vrucht des wijnstoks, totdat Hij
hem met zijne discipelen nieuw zou drinken in het koninkrijk
zijns Vaders, Mt. 26:29, Mk. 14:25, cf. Luk. 22:16, 18. Hij
ging immers naar den hemel, om zijne discipelen plaats te bereiden.
En eerst wanneer Hij wederkomt en zijne discipelen tot
zich genomen zal hebben, zal Hij met hen aanzitten aan de
bruiloftstafel des Lams en met hen drinken van den nieuwen wijn,
dien het Koninkrijk zijns Vaders in den nieuwen hemel en de
nieuwe aarde opleveren zal. Voor dien tusschentijd heeft Hij het
avondmaal ingesteld, tot eene gedachtenis aan zijn lijden, tot eene
verkondiging van zijn dood, tot een middel zijner rijke genade.
Cf. Cremer, art. <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl</span> I in Herzog<sup>3</sup> 1, 32-38 met de
daar aangehaalde litteratuur en voorts nog J. G. Boekenoogen,
De oorsprong des avondmaals, Amst. 1883. Rogaar, Het avondmaal
en zijne oorspronkelijke beteekenis, Gron. 1897. Schultzen,
<span lang="de" xml:lang="de">Das Abendmahl im N. T.</span>, Göttingen 1895. Josephson, <span lang="la" xml:lang="la">Das
<abbr title="Heilige Abendmahl und das Neue Testament">H. Ab. und das N. T.</abbr></span>, Gütersloh 1895. R. A. Hoffmann,
<span lang="de" xml:lang="de">Die Abendmahlsgedanken
Jesu Christi</span>, Königsberg 1896. Holtzheuer, <span lang="de" xml:lang="de">Das
<abbr title="Abendmahl">Ab.</abbr> und die neuere Kritik</span>, Berlin 1896. Schaefer,
<span lang="de" xml:lang="de">Das Herrenmahl
nach Ursprung und Bedeutung mit Rücksicht auf die neuesten
Forschungen</span>, Gütersloh 1897. Eichhorn, <span lang="la" xml:lang="la">Das
<abbr title="Abendmahl im Neuen Testament">Ab. im N. T.</abbr></span>,
<span class="pagenum" id="Page_311">[311]</span>
Leipzig 1898. Clemen, <span lang="de" xml:lang="de">Der Ursprung des <abbr title="heiligen Abendmahls">h. Ab.</abbr></span>
Leipzig 1898. W. Schmidt, Chr. Dogm. 1898 II 466. Lichtenstein, <span lang="de" xml:lang="de">Des
<abbr title="Apostel">Ap.</abbr> Paulus Ueberlieferung von der Einsetzung des
<abbr title="heiligen Abendmahls">h. Ab.</abbr></span> Berlin 1899.</p>

<p id="lmn_53-3" class="sep1"><a id="ct_185"></a>3. Dit avondmaal nam van den aanvang af in de christelijke
godsdienstoefening eene voorname plaats in. Het werd gewoonlijk
in eene bijzondere samenkomst der gemeente op den dag des
Heeren des avonds en in verbinding met een gewonen maaltijd
gevierd, boven <a href="#para_51">bl. 216</a>. Van de wijze dezer viering is ons weinig
bekend; alleen weten wij uit Did. 9. 10. 14, dat er eerst eene
belijdenis van zonden plaats had, daarna over den beker en over
het brood afzonderlijk een dankgebed werd uitgesproken, dan de
maaltijd gehouden en het geheel met eene dankzegging besloten
werd. Maar in de tweede eeuw kwam er allengs in heel de kerk
scheiding tusschen de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπαι</span> en de
<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>. De eerste gingen
haar eigen weg en ontaardden al spoedig, Zahn, art. Agapen in
Herzog<sup>3</sup>; en de tweede werd in de morgengodsdienstoefening
verlegd en met de bediening des woords in verbinding gebracht.
Daarmede gingen verschillende veranderingen gepaard. De ééne
godsdienstoefening werd spoedig in twee gedeelten gesplitst,
waarvan het eerste, de bediening des woords, ook voor catechumenen,
poenitenten en ongeloovigen openstond, maar het tweede,
de viering van het avondmaal, alleen voor de gedoopten toegankelijk
was. Dit laatste kreeg hoe langer hoe meer een mysterieus
karakter, boven <a href="#lmn_51-1a">bl. 217</a>; doop en avondmaal werden een
<span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>,
een sacramentum, Tert. adv. Marc. 4, 34, en door dezen naam
alsmede door allerlei bijkomende plechtigheden in een geheimzinnig
donker gehuld. Geheel verkeerd is het daarom ook, om
de opvattingen dier eerste tijden te interpreteeren naar de meeningen,
die in het Westen later, en vooral in de 16<sup>e</sup> eeuw gekoesterd
werden over de <span lang="la" xml:lang="la">unio sacramentalis</span>. De Schrift zeide,
dat het brood het lichaam en de wijn het bloed van Christus is,
en dit spraakgebruik werd overgenomen en door ieder op zijne
wijze verstaan en uitgelegd. Eene officieele interpretatie ontbrak;
strijd ontstond er niet over; en de vraag naar den aard dier
vereeniging van teeken en beteekende zaak kwam niet op; eene
realistische con- of transsubstantiatie lag even ver buiten het
bewustzijn van dien tijd als eene uitsluitend symbolische of figuratieve
beteekenis van het avondmaal. Symbool en zaak was voor
<span class="pagenum" id="Page_312">[312]</span>
het Oostersch denken veel inniger verbonden dan voor het Westersche;
wij verstaan, zegt Harnack, D. 6. I<sup>2</sup> 397 terecht, onder
symbool eene zaak, die niet is, wat zij beduidt, maar toen verstond
men veelmeer onder symbool eene zaak, die op eene of
andere wijze ook is, wat zij beduidt. Het stond van den aanvang
af in de christelijke kerk vast, dat brood en wijn het lichaam
en bloed van Christus waren; maar de wijze, waarop zij zich
beider vereeniging dachten, is niet klaar en daarom voor verschillende
uitlegging vatbaar. Dat geldt van Ignatius, Smyrn. 7.
Ef. 20. Justinus, Apol. I 66. Iren. adv. haer. IV 18, 5 en van
vele andere schrijvers. <a id="ct_222"></a>Maar de ontwikkeling der avondmaalsleer
werd vooral in verkeerde baan geleid door de toepassing der
offeridee. In het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> wordt wel de heiliging des lichaams,
Rom. 12:1, het gebed, Hebr. 13:15, cf. Op. 5:8, 8:3, de
weldadigheid en mededeelzaamheid, Hebr. 13:16, Phil. 4:18,
maar nooit het avondmaal eene offerande genoemd. Nu was echter
in den eersten tijd het avondmaal met een gewonen maaltijd
verbonden, en voor dien maaltijd brachten de meer gegoede gemeenteleden
de noodige ingrediënten mede, brood, wijn, olie, melk,
honing enz., die waarschijnlijk door de diakenen in ontvangst
genomen, voor den bisschop op hoofd- en bijtafels (de latere
zijaltaren) neergelegd, bij den maaltijd bediend en daarna tot
onderhoud van de dienaren en tot ondersteuning der armen bestemd
werden. Deze gaven kregen den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">προσφοραι</span>, oblationes,
<span lang="grc" xml:lang="grc">θυσιαι</span>, sacrificia, offeranden, en werden door den bisschop met
een dankgebed, <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>, gezegend. Deze opvatting werd op heel
het avondmaal overgedragen. Naar het dankgebed, dat over de
gaven gesproken werd, heette weldra het avondmaal zelf en ook
de beide avondmaalselementen <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>, Did. 9. Ign., Philad.
4. Smyrn. 7. 8. Justinus, Apol. I 66, en werd het ook spoedig
opgevat als eene offerande, die door de gemeente Gode toegebracht
werd, Did. <span lang="grc" xml:lang="grc">θυσια καθαρα</span>, reeds met beroep op Mal. 1:11. Dit
was nu nog zoolang vrij onschuldig, als het avondmaal werkelijk
als een maaltijd beschouwd en de dankzegging in naam van de
gansche gemeente gedaan werd; de inhoud der offerande was
niet het lichaam en bloed van Christus maar de door de gemeente
saamgebrachte gaven, zoodat men in den eersten tijd dus alleen
aan een dank- doch hoegenaamd niet aan een zoenoffer dacht.
Maar er lag toch een gevaarlijk element in, dat te zijner tijd
<span class="pagenum" id="Page_313">[313]</span>
verkeerd zou werken, vooral toen het door de clericale opvatting
van het ambt versterkt werd. Reeds Clemens vergelijkt de episcopi
en diaconi met de priesters en levieten des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, omschrijft hun
werkzaamheid als een <span lang="grc" xml:lang="grc">προσφερειν τα δωρα της ἐπισκοπης</span> en
brengt hun <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span> met de des
<abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> <span lang="grc" xml:lang="grc">θυσιαι</span> in verband, 1 Cor.
40-44. En toen avondmaal en agapae, de aanbieding van brood en
wijn voor het avondmaal en de bijdragen voor het onderhoud der
dienaren en de ondersteuning der behoeftigen uit elkander vielen,
kreeg het avondmaal hoe langer hoe meer het karakter van eene
offerande, die niet door de gemeente maar door den bisschop werd
gebracht, niet in hare aanbieding maar in zijne dankzegging en
wijding bestond, en niet op de gaven voor maar op de elementen van
het avondmaal betrekking had, Justinus, Dial. 41. 70. Iren. adv.
haer. IV 18, 5. Deze opvatting van het avondmaal als eene
offerande had nu weer invloed op de gedachte, welke men zich
vormde van de unio sacramentalis, gelijk omgekeerd deze op gene.
<a id="ct_742"></a>Naarmate de bisschop als priester, de dankzegging als wijding,
het avondmaal als een offer beschouwd werd, moest ook de realistische
vereeniging van brood en wijn met het lichaam en bloed
van Christus zich te sterker aanbevelen. De symbolische, spiritualistische
opvatting van Origenes, die in het wezen der zaak
ook bij Eusebius Caes., Basilius, Gregorius Naz. e. a. gevonden
wordt, maakt in verband met de Oostersche Christologie bij
Cyrillus, Gregorius Nyss., Chrysostomus en Johannes Damascenus
voor de realistische leer der <span lang="grc" xml:lang="grc">μεταβολη, μεταποιησις</span> of transformatie
plaats, welke dan later nog in de leer der <span lang="grc" xml:lang="grc">μετουσιωσις</span> of
transsubstantiatie overging, Damascenus, de fide orthod. IV 14.
Conf. orthod. qu. 107. Conf. Dosith. decr. 17, cf. Steitz, <span lang="de" xml:lang="de">Die
Abendmahlslehre der gr. K. in ihrer gesch. Entw.</span> Jahrb. f. d.
Theol. 1864 S. 409-481. 1865 S. 64-152. 399-463. 1866
S. 193-252. 1867 S. 211-286. 1868 S. 2-67. 649-700.
Kattenbusch, Vergl. Konf. I 410 f. Loofs, art. <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl</span> in
Herzog<sup>3</sup> 1, 38-57.</p>

<p>De ontwikkeling ging in het Westen veel langzamer, al leidde
zij later tot een zelfde resultaat. Cyprianus stelde wel het sacrificieel
karakter van het avondmaal sterk op den voorgrond maar
zag daarin toch slechts eene imitatie van wat Christus in waarheid
op Golgotha gedaan had, Ep. 63, 2. 14. En hoewel <a id="ct_96"></a>Augustinus
telkens in de taal der Schrift het brood het lichaam en den wijn
<span class="pagenum" id="Page_314">[314]</span>
het bloed van Christus noemt, toch is er bij hem nog niets te
vinden van de latere transsubstantiatie-theorie. Integendeel, Augustinus
maakt zoo sterk mogelijk onderscheid tusschen verbum en
elementum, <span lang="la" xml:lang="la">accedit verbum ad elementum et fit sacramentum</span>;
brood en wijn worden daarom sacramenten genoemd, <span lang="la" xml:lang="la">quia in eis
aliud videtur, aliud intelligitur</span>. Het teeken wordt wel dikwerf
met den naam van de beteekende zaak genoemd, maar dat komt,
wijl het er eene gelijkenis van vertoont. <span lang="la" xml:lang="la">Si enim sacramenta
quendam similitudinem earum rerum, quarum sacramenta sunt,
non haberent, omnino sacramenta non essent. Ex hac autem similitudine
plerumque etiam ipsarum rerum nomina accipiunt. Sicut
ergo secundum quendam modum sacramentum corporis Christi
corpus Christi est, sacramentum sanguinis Christi sanguis Christi
est, ita sacramentum fidei fides est</span>, Ep. 23 ad Bonif. Brood en
wijn zijn similitudines, signa, commemorationes van het lichaam
en bloed van Christus; <span lang="la" xml:lang="la">Dominus non dubitavit dicere: hoc est
corpus meum, cum signum daret corporis sui</span>, c. Adam. c. 12.
Christus is lichamelijk ook niet meer bij ons, maar is opgevaren
ten hemel; <span lang="la" xml:lang="la">secundum praesentiam majestatis semper habemus
Christum, secundum praesentiam carnis, recte dictum est discipulis:
me autem non semper habebitis</span>, tract. 1 in Ev. Joann.
Als Augustinus het avondmaal dan ook menigmaal een sacrificium
noemt, verstaat hij daaronder niet, dat Christus andermaal
in waarheid, zij het ook op onbloedige wijze, geofferd wordt;
maar dan noemt hij het zoo, wijl het eene gedachtenis is van
Christus’ offerande aan het kruis. <span lang="la" xml:lang="la">Hujus sacrificii caro et sanguis
ante adventum Christi per victimarum similitudinem promittebatur;
in passione Christi per ipsam veritatem reddebatur; post
ascensum Christi per sacramentum memoriae celebratur</span>, c. Faustum
20, 21. <span lang="la" xml:lang="la">Christus se ipsum obtulit holocaustum pro peccatis
nostris et ejus sacrificii similitudinem celebrandam in suae passionis
memoriam commendavit</span>, 83 qu. qu. 61. de doctr. chr. III
16. Of ook verstaat hij onder het lichaam van Christus, dat in
het avondmaal geofferd wordt, de gemeente. Hoe is, zoo vraagt
hij, het brood het lichaam van Christus? en hij antwoordt:
<span lang="la" xml:lang="la">corpus Christi si vis intelligere, apostolum audi dicentem fidelibus:
vos estis corpus Christi et membra. Si ergo vos estis corpus
Christi et membra, mysterium vestrum in mensa propositum est,
mysterium Dei accipitis</span>. En het brood is daar het teeken van,
<span class="pagenum" id="Page_315">[315]</span>
<span lang="la" xml:lang="la">quia panis non fit de uno grano sed de multis, Serm. ad infantes</span>,
cf. de civ. 10, 6. 22, 10. <a id="ct_219"></a>Daarom wordt Augustinus ook niet
moede, om te verzekeren, dat het gebruik van het avondmaal
op zichzelf niet voldoende is, dat het alleen voor de geloovigen
ten zegen maar voor anderen ten verderve is, dat het ware eten
van Christus’ lichaam in het gelooven bestaat: <span lang="la" xml:lang="la">crede et manducasti</span>,
Tract. 25 in Joann. en zoo passim, cf. Bibl. studii theol.
apud J. Crispinum 1565 p. 89-100. Dorner, Augustinus 263-276
enz. De leer van Augustinus hield door haar machtigen
invloed nog langen tijd de volle ontwikkeling der realistische
theorie tegen, en domineerde nog onder de karolingische theologen,
maar werd in den strijd van Ratramnus tegen Paschasius Radbertus
en later in dien van Berengarius tegen Lanfranc meer en
meer teruggedrongen en eindelijk geheel en al door de metabolische
theorie vervangen. <a id="ct_743"></a>Het woord transsubstantiatie ontmoeten wij
het eerst bij Hildebert van Tours † 1134, maar deze gebruikt
het in eene preek, zoodat het toen reeds vrij algemeen bekend
moet geweest zijn, cf. Deutsch in Schürer’s Theol. Lit. Z. 1898
col. 442. De zaak die er door uitgedrukt werd, stond reeds vroeger
vast. Berengarius moest 1079 de formule onderteekenen, <span lang="la" xml:lang="la">panem
et vinum... per mysterium sacrae orationis et verba nostri
Redemptoris substantialiter converti in veram et propriam ac
vivificatricem carnem et sanguinem Domini nostri J. C.</span> etc. En
het vierde Lateraanconcilie 1215 bepaalde, dat het lichaam en
bloed van Christus <span lang="la" xml:lang="la">in sacramento altaris sub speciebus panis et
vini veraciter continentur, transsubstantiatis pane in corpus et
vino in sanguinem potestate divina</span>, Denzinger, Enchir. 298. 357.
Dit dogma stelde aan den dialectischen geest der scholastiek een
reeks van problemen over aard, tijd en duur der verandering,
over de verhouding van substantie en accidentiën, over de wijze,
waarop Christus tegenwoordig was in beide elementen en in elk
gedeelte daarvan, over bewaring en aanbidding der hostie enz.,
Lombardus, Thomas, Bonaventura, Duns Scotus op Sent. IV dist.
8-13. Thomas, S. Theol. III qu. 73-83. c. Gent. IV 61-69.
Bonaventura, Brevil. VI 9, cf. Schwane, D. G. III 628-661.
Harnack, D. G. III 488-498 enz. <a id="ct_684"></a>Van het sacrament des avondmaals
leert dan Rome aldus: de teekenen in dit sacrament zijn
ongezuurd brood en met een weinig water vermengde wijn. Deze
elementen worden door het woord der consecratie veranderd in
<span class="pagenum" id="Page_316">[316]</span>
het eigen lichaam en bloed van Christus. Toen de Heiland n.l.
bij den laatsten maaltijd de woorden sprak: dit is mijn lichaam,
dit is mijn bloed; toen heeft Hij niet alleen voor deze ééne maal
brood en wijn in zijn lichaam en bloed doen veranderen, maar
Hij heeft tegelijk daarin zijne discipelen tot priesters aangesteld
en in de woorden, die Hij sprak, eene kracht gelegd tot verandering
der substantie van brood en wijn. De bediening van de
eucharistie is daarom het priesterlijk werk bij uitnemendheid en
mag nooit door een ander dan een geordend priester worden
waargenomen. Als de priester de woorden der consecratie uitspreekt,
verandert de substantie van brood en wijn in de substantie
van het lichaam en bloed van Christus. De lichamelijke tegenwoordigheid
van Christus in de eucharistie kan immers niet
daardoor tot stand komen, dat Christus den hemel verlaat en in
het sacrament gaat inwonen, want Christus is en blijft gezeten
aan de rechterhand des Vaders; noch ook kan zij door schepping
bewerkt worden, want dan ware het brood niet het eigen lichaam
van Christus, niet hetzelfde, waarmede Hij uit Maria geboren
en aan het kruis gestorven is; zij kan daarom alleen op die wijze
geschieden, dat de substantie van brood en wijn in de substantie
van Christus’ lichaam en bloed overgaat, ongeveer gelijk de spijze,
die wij nuttigen, omgezet wordt in een bestanddeel van ons
lichaam. De accidentia van brood en wijn, n.l. de vorm, smaak,
reuk, kleur en zelfs de voedende kracht, blijven wel na de consecratie,
maar zij inhaereeren niet meer in een subject; de substantie,
waarvan zij de eigenschappen waren, is weggenomen en
door eene gansch andere vervangen, van welke zij geen eigenschappen
zijn, maar die zij alleen door hun schijn bedekken voor
het oog. Wijl nu Christus’ lichaam en bloed niet van zijne menschelijke
natuur en deze niet van zijne Godheid is af te scheiden,
zoo is de gansche Christus in ieder element en in elk gedeelte
der beide elementen ten volle tegenwoordig. Daarom is het niet
noodig, al is het ook niet ongeoorloofd en soms toe te staan, dat
de eucharistie <span lang="la" xml:lang="la">sub utraque specie</span> genoten wordt, want in het
kleinste stukske brood is toch de gansche Christus aanwezig. En
deze Christus is in de elementen aanwezig van het oogenblik der
consecratie af tot den tijd toe dat zij verbruikt zijn, dus ook
ante en <span lang="la" xml:lang="la">extra omnem usum</span>. <a id="ct_514"></a>De eucharistie is daarom van alle
andere sacramenten onderscheiden. Want deze worden alle door
<span class="pagenum" id="Page_317">[317]</span>
het gebruik voltrokken; de doop bijv. is dan eerst een sacrament,
als de mensch er werkelijk door afgewasschen wordt. Maar dit
is met de eucharistie niet het geval. De formule, die hierbij
gesproken wordt, richt zich niet tot den ontvanger, maar richt
zich tot het element en dient, om dit element in het lichaam
en bloed van Christus te veranderen. Bij de eucharistie is dus
het gebruik, de communie, secundair; het behoort tot de perfectio
maar niet tot de necessitas van het sacrament. Het sacrament
der encharistie bestaat wezenlijk in de consecratie zelve, in de
daardoor teweeggebrachte transsubstantiatie, in de handeling van
den priester, dat is in de offerande. De eucharistie is bij Rome
niet alleen een sacramentum, zij is in de eerste plaats een sacrificium.
Toen Christus de woorden sprak: dit is mijn lichaam,
heeft Hij op datzelfde oogenblik zich Gode opgeofferd; en als
Hij zeide: doet dat tot mijne gedachtenis, heeft Hij daarin verordend
dat zijne priesters deze offerande herhalen zouden van
dag tot dag, Mal. 1:11. De offerande, die door den priester in
de mis geschiedt, is dezelfde als die volbracht werd aan het kruis;
zij is er maar geen beeld, symbool, herinnering van, maar zij is
er volkomen identisch mede, zij is geheel dezelfde offerande, alleen
met dit verschil, dat die aan het kruis eene bloedige en deze in
de mis eene onbloedige offerande is. Immers is het ook dezelfde
priester, die zich aan het kruis en die zich hier offert, want
Christus zelf is het, die door middel van den priester zich Gode
opoffert en daarom door zijn mond de woorden spreekt: dit is
mijn lichaam. Daarom is het misoffer niet alleen een lof- en
een dank-, maar ook een waarachtig zoenoffer, niet minder rijk
in werking en vrucht dan de offerande aan het kruis. <a id="ct_516"></a>Terwijl de
eucharistie als sacrament het geestelijk leven voedt, voor doodzonden
bewaart, tijdelijke straffen kwijtscheldt, de geloovigen
vereenigt en de toekomstige heerlijkheid waarborgt, bewerkt zij
als misoffer de kwijtschelding van tijdelijke straffen en de genade
der boete, niet alleen voor hen, die de mis bijwonen maar ook
voor de afwezigen; niet slechts voor de levenden maar ook voor
de boetenden in het vagevuur. De mis is het middelpunt van
den Roomschen cultus, <span lang="grc" xml:lang="grc">φρικτον μυστηριον</span>, tremendum mysterium.
En omdat de gansche Christus lichamelijk in de elementen van
brood en wijn aanwezig is, moeten deze zorgvuldig bewaard, in
een monstrans aan het volk ter aanbidding voorgehouden, op het
<span class="pagenum" id="Page_318">[318]</span>
festum corporis Christi in plechtige processie rondgedragen worden
en kunnen ze ook aan kranken in hunne woning bediend en aan
gestorvenen tot een viaticum medegegeven worden. Cf. Trident.
13. 21. 22. Catech. Rom. II 2 cap. 4. Bellarminus, de sacr.
eucharistiae 1. IV en de sacrificio missae, 1. II in deel III van
zijne Controversiae p. 150-376. Perrone, Prael. Theol. Lovan.
1841 VI 136-364. Möhler, Symbolik § 34. Jansen, Prael. theol.
dogm. III 408-596. Oswald, <span lang="de" xml:lang="de">Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr.
der Kath. Kirche</span> 2<sup>e</sup> Aufl. 1864 I 301-584. C. Pesch, Prael.
dogm. VI 238-399. Gihr. <span lang="de" xml:lang="de">Das h. Messopfer</span>, 6<sup>e</sup> Aufl. Freiburg
Herder 1897 enz.</p>

<p id="lmn_53-4" class="sep1">4. De Reformatie verwierp eenstemmig de Roomsche leer
van transsubstantiatie en misoffer, van asservatio, adoratio en
circumgestio der hostie, van kelkonthouding en het gebruik der
latijnsche taal, maar zij ging in de positieve opvatting van het
avondmaal spoedig uiteen. <a id="ct_144"></a>Luther leerde eerst, dat brood en wijn
teekenen en onderpanden waren van de vergeving der zonden,
welke door Christus’ dood verworven was en door het geloof
ontvangen werd. Maar spoedig kwam hij hierop terug en hield,
vooral sedert 1524 tegen Carlstadt en Zwingli, op grond van de
synecdochisch verklaarde instellingswoorden, staande, dat het
lichaam van Christus overeenkomstig den wil en de almacht Gods
en zijne eigene ubiquiteit reëel en substantiëel in, met en onder
het avondmaal tegenwoordig was, gelijk zijne Goddelijke in de
menschelijke natuur en gelijk de warmte in het ijzer, en daarom
ook lichamelijk door onwaardigen, zij het ook tot hun eigen
verderf, gegeten werd, Köstlin, Luthers Theol. I 163 f. 290 f.
II 116 f. 511 f. Deze leer ging over in de Luthersche belijdenisschriften,
ed. Müller S. 41. 164. 248. 320. 365. 499. 538. 645.
779, en werd door de dogmatici breeder uitgewerkt, Gerhard,
Loc. XXI. Quenstedt, Theol. IV 176-255. Hollaz, Ex. 1103-1141.
Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 55. Maar velen waren
reeds in de eeuw der Hervorming van een gansch ander gevoelen.
Op voorgang van Honius, cf. de Hoop Scheffer, Gesch. d. Kerkherv.
I 86v., vatte <a id="ct_179"></a>Zwingli de woorden der instelling figuurlijk
op en verklaarde het woordeke: is door beteekent, evenals ieder
dat telkens elders doet, bijv. Gen. 41:26, Joh. 10:9, 15:1.
Brood en wijn in het avondmaal zijn dus teekenen van en
<span class="pagenum" id="Page_319">[319]</span>
herinneringen aan den dood van Christus, en de geloovigen, hierop
vertrouwende, genieten in die teekenen het lichaam en bloed van
Christus. Zwingli bestrijdt beslist de lichamelijke tegenwoordigheid
van Christus in het avondmaal, maar hij ontkent daarmede volstrekt
niet, dat Christus op geestelijke wijze tegenwoordig is voor
het geloof. Integendeel, Christus wordt wel terdege in het avondmaal
genoten, gelijk Joh. 6 duidelijk leert, maar Christus is in
het avondmaal niet anders tegenwoordig en wordt daarin niet
anders genoten dan in het woord en door het geloof, dat is op
geestelijke wijze. Dit genieten van Christus bestaat in niets anders
dan in vertrouwen op zijn dood. <span lang="la" xml:lang="la">Spiritualiter edere corpus Christi
nihil est aliud quam spiritu ac mente niti misericordia et bonitate
Dei per Christum.</span> En wie zoo door het geloof Christus geniet
en dan ten avondmaal komt, die geniet Hem daar ook sacramentaliter
in de teekenen van brood en wijn. In het avondmaal
belijden wij daarom ons geloof, spreken wij uit, wat wij door
het geloof voortdurend aan Christus hebben en van Hem genieten;
en wij doen dat tot Christus’ gedachtenis, tot verkondiging van
en dankzegging voor zijne weldaden, Zwingli, Opera II 1 S. 426.
II 2 S. 1 f. III 239. 326. 459. IV 51. 68. Weldra kwam er
tusschen de Duitsche en Zwitsersche Reformatie scheuring en
twist, die door het religiegesprek te Marburg en door de bemiddelende
pogingen van Bucer van Geref. en Melanchton van
Luth. zijde niet bijgelegd werd. Men verstond elkander niet;
beiderzijds werd erkend, dat Christus waarachtig, met zijne Goddelijke
en menschelijke natuur, met zijn eigen lichaam en bloed
in het avondmaal aanwezig was en genoten werd, maar men
hechtte aan deze „waarachtige” tegenwoordigheid een verschillende
beteekenis. Toen <a id="ct_108"></a>Calvijn optrad, was er reeds aan geen
verzoening meer te denken, al nam hij ook met zijne leer van
het avondmaal een standpunt tusschen en boven beide partijen in.
Immers staat Calvijn beslist aan Zwingli’s zijde, inzoover hij alle
lichamelijke, plaatselijke, substantieele tegenwoordigheid van
Christus in de teekenen van brood en wijn ten eenenmale verwerpt;
zulk eene tegenwoordigheid toch is in strijd met de natuur
van een lichaam, met de waarachtige menschheid van Christus,
met zijne hemelvaart, met den aard der gemeenschap, die tusschen
Christus en de zijnen bestaat en van eene onnutte oralis
manducatio hemelsbreed verschilt. Maar verder voelt Calvijn zich
<span class="pagenum" id="Page_320">[320]</span>
door Zwingli niet bevredigd; hij heeft vooral twee dingen op
zijne avondmaalsleer tegen, 1<sup>o</sup> dat Zwingli de gave Gods in het
avondmaal al te zeer laat terugtreden achter hetgeen de geloovigen
daarin doen en dus het avondmaal eenzijdig opvat als eene
belijdenisacte, en 2<sup>o</sup> dat hij in het eten van Christus’ lichaam
niets anders en hoogers ziet dan het gelooven in zijn naam, het
vertrouwen op zijn dood. Daarom stelt Calvijn zich voorts aan
den kant van Luther en zegt, dat Christus, ofschoon niet lichamelijk
en plaatselijk, toch wel waarachtig en wezenlijk, met zijn
ganschen persoon, ook met zijn lichaam en bloed, in het avondmaal
tegenwoordig is en genoten wordt. Niet over het feit, alleen over
de wijze dier tegenwoordigheid bestaat er tusschen hem en Luther
verschil. En het eten van Christus’ lichaam in het avondmaal
gaat in het gelooven, in het vertrouwen op zijn dood niet op.
Het eten is niet met het gelooven één, al komt het altijd slechts
door het gelooven tot stand, maar het is er veeleer de vrucht
van, evenals in Ef. 3:17 het inwonen van Christus in ons wel
door het geloof geschiedt maar toch van dat geloof onderscheiden
is. Het is Calvijn blijkbaar te doen om de unio mystica, om de
gemeenschap der geloovigen met den ganschen persoon van Christus.
Deze komt nu niet eerst door het avondmaal tot stand, want
Christus is het brood onzer ziel reeds in het woord, maar ze
wordt ons toch in het avondmaal illustrius geschonken en in de
teekenen van brood en wijn verzegeld en bekrachtigd. In het
avondmaal is er eene gemeenschap niet alleen aan de weldaden
maar ook aan den persoon van Christus, en wederom niet alleen
aan zijne Goddelijke maar ook aan zijne menschelijke natuur,
aan zijn eigen lichaam en bloed; en deze gemeenschap wordt
een eten genoemd. Dit bestaat dus niet in een lichamelijk neerdalen
van Christus uit den hemel noch ook in eene <span lang="la" xml:lang="la">mixtura vel
transfusio carnis Christi cum anima nostra</span>, maar in eene verheffing
onzer harten hemelwaart, in eene vereeniging met Christus door
den H. Geest, in eene communio aan zijn lichaam, tengevolge
waarvan Christus <span lang="la" xml:lang="la">spirat e carnis suae substantia vitam in animas
nostras, imo propriam vitam in nos diffundit</span>, Inst. IV c. 17 en
voorts C. R. 37, 461-524. 681-688 enz. cf. mijn opstel over
Calvijns avondmaalsleer in de <i>Vrije Kerk</i> 1887 bl. 459-487.
De voorstelling van Calvijn is niet in elk opzicht duidelijk, vooral
niet wat de gemeenschap aan het eigen vleesch en bloed van
<span class="pagenum" id="Page_321">[321]</span>
Christus en het daaruit voortvloeiende leven betreft. Utenhove
verzocht hem daarom niet ten onrechte, om, wanneer hij handelde
over het avondmaal, van min of meer duistere uitdrukkingen
zich te onthouden, Pijper, Jan Utenhove, Leiden 1883 bl. 40.
<a id="ct_386"></a>En zoo was er ook in de belijdenis en leer van de Gereformeerde
kerken en theologen wel verschil van uitdrukking. Sommigen,
zooals Bucer, zochten toenadering tot de Luthersche voorstelling
en zeiden, dat het lichaam van Christus <span lang="la" xml:lang="la">substantialiter, quoad
substantiam</span>, in het avondmaal tegenwoordig was, M. Vitringa VIII
265. 299. Maar de hoofdgedachte van Calvijn, dat er in het
avondmaal door den H. Geest eene geestelijke gemeenschap geoefend
wordt met den persoon en dus ook met het lichaam en
bloed van Christus en dat de geloovigen daardoor gespijsd en
gelaafd worden ten eeuwigen leven, is in verschillende Geref.
belijdenisschriften overgenomen, Tigur. Gall. 36. Belg. 35. Cat.
Heid. 75-80. Scot. 21. Helv. II 21. Westmon. 29, en gemeengoed
geworden van de Geref. theologie, Beza, Tract. Theol. I 30.
206. 211. 259. II 121. III 148. Martyr, Loci Comm. 445. Zanchius,
Op. VII 387. VIII 517. Junius, Theses theol. disp. 52.
Ursinus, Tract theol. 359. a Lasco, Op. I 190. 549. Polanus,
Synt. theol. VI 56. Bucanus, Instit. theol. 649. enz., cf. M.
Vitringa VIII 1 p. 266. Heppe, Dogm. 471.</p>

<p>Maar er kwam toch al spoedig oppositie tegen deze Calvinistische
leer van het avondmaal. De uitdrukking in de Conf. Gall.
36, dat Christus ons voedt en levend maakt <span lang="fr" xml:lang="fr">de la substance de
son corps et de son sang</span>, wekte in de Zwitsersche kerken niet
geringe bedenking. Zij wendden zich ten jare 1572 tot de nationale
Synode in Frankrijk met verzoek om wijziging dezer woorden,
maar vonden geen gehoor. Toch bleef bij velen het bezwaar
bestaan, en dit nam toe, toen Bossuet in zijne <span lang="fr" xml:lang="fr">Exposition de la
doctrine de l’église cath. sur les matières de controverse</span> 1671
er sterkte in zocht voor de Roomsche leer van het avondmaal,
M. Vitringa VIII 1 p. 302 sq. Langzamerhand won de Zwingliaansche
opvatting weer veld, volgens welke het eten niets anders
dan gelooven en de gemeenschap met Christus niets anders dan
het aannemen zijner weldaden was, Ostervald, Verhandeling v. d.
geopenb. godsd. 1742 bl. 385. De verslapping der tucht werkte
deze veruitwendiging van het avondmaal in de hand en deed in
de sacramenten slechts teekenen zien van een uitwendig verbond,
<span class="pagenum" id="Page_322">[322]</span>
waarop alle onergerlijk levenden recht en aanspraak hadden,
Swarte, <a id="ct_119"></a>van Eerde, <a id="ct_128"></a>Janssonius, cf. Ypey en Dermout, Gesch. v. d.
Ned. Herv. Kerk III 612. <a id="ct_632"></a>Zoo werd de weg gebaand voor het
rationalisme, dat de gedachten van Socinianen, Remonstranten,
Mennonieten enz., cf. M. Vitringa VIII 2 p. 1014 sq. herhaalde
en in het avondmaal niets hoogers zag dan een gedachtenismaaltijd,
belijdenisacte, en zedelijk opvoedingsmiddel, Wegscheider,
Instit. § 178. 179. Door <a id="ct_162"></a>Schleiermacher, die niet alleen de leer
van de Roomschen, maar ook die van de Socinianen enz. verwierp
en die van Luther, Zwingli en Calvijn alle als rechtzinnig erkende,
ontwaakte er echter een streven, om het avondmaal als objectief
genademiddel te handhaven en er eene versterking aan toe te
kennen van de levensgemeenschap met Christus. Dit geschiedde
echter op zeer verschillende manieren. Sommigen gingen van het
avondmaal als eene symbolische handeling en belijdenisacte uit
maar voegden er aan toe, dat de geloovigen daarin betuigden,
dat zij Christus aannamen als voor zich gestorven, Doedes, Leer
der Zal. § 144v. Ned. Gel. 502. Heid. Catech. 352. Anderen
vatten het op als eene handeling der kerk, maar die naar Gods
bestel dienst doet, om langs ethischen en psychologischen weg
het geloof aan de vergeving der zonden en de gemeenschap met
God te versterken, Lipsius, Dogm. § 853. Biedermann, Chr.
Dogm. § 927. Pfleiderer, Grundniss § 156. <a id="ct_536"></a>Vele Vermittelungstheologen
verwerpen de Luthersche consubstantiatie en manducatio
oralis, en naderen de leer van Calvijn, als zij zeggen, dat Christus
op eene geestelijke wijze in het avondmaal tegenwoordig is, gelijk
als in het woord, en zichzelf en zijne weldaden, (vergeving, leven,
geestelijke kracht, zaligheid) aan den geloovige meedeelt, Kahnis,
Luth. Dogm. II 339. Dorner, Chr. Gl. II 848 f. Müller, Dogm.
Abhandl. 467. Ebrard, Dogm. § 545. Nitzsch, Ev. Dogm. 567-569.
Schmidt, Chr. Dogm. II 471. 478. De oud-luthersche leer
werd wederom voorgedragen door Scheibel, Rudelbach, Philippi,
Kirchl. Gl. V 2 S. 260 f. en door de neolutheranen nog aangevuld
met de theosophische voorstelling, dat Christus door brood
en wijn niet alleen de ziel maar ook rechtstreeks het lichaam
voedt, door de krankheden des lichaams te genezen en den
nieuwen mensch der opstanding te versterken, die in het verborgene
door den doop is geschapen, Martensen, Dogm. § 265.
Thomasius, Christi Person u. Werk II<sup>3</sup> 327. 341, Hofmann,
<span class="pagenum" id="Page_323">[323]</span>
<span lang="de" xml:lang="de">Schriftbeweis</span> II 2 S. 220. Vilmar, Dogm. II 245. Frank, Syst.
d. chr. Wahrh. II<sup>2</sup> 290. Rocholl, Spiritualismus und Realismus,
Neue Kirchl. Zeits. 1898, cf. Luther zelf bij Köstlin II 163.
516. In de Engelsche kerk eindelijk nam de ritualistische partij
meer en meer de leer en gebruiken van het avondmaal bij Rome
over, Wilberforce, <span lang="en" xml:lang="en">The Doctrine Of The Holy Eucharist</span> 1853.
Pusey, <span lang="en" xml:lang="en">The presence of Christ in the holy eucharist</span> 1853 cf.
Ryle, <span lang="en" xml:lang="en">Knots untied</span> 1886 p. 205. Williams,
<span lang="en" xml:lang="en">The crisis in the
Church of England</span>, Presb. and Ref. Rev. July 1899. Over de
geschiedenis der avondmaalsleer handelen voorts de dogmenhistorische
werken van Hagenbach, Münscher-v. Coelln, Harnack,
Schwane enz., de artikelen <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl, Transsubstantiation, Messe</span>
in Herzog<sup>2</sup>. <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl, Eucharistie</span> in Herzog<sup>3</sup>. Rückert, Das
h. Ab., sein Wesen u. seine Gesch. in d. alten Kirche 1856. Ebrard, Das Dogma
<span lang="de" xml:lang="de"><abbr title="vom heiligen Abendmahls und seine Geschichte">v. h. Ab. u. seine Gesch.</abbr></span> 2 Bde 1845/6.
Stahl, <span lang="de" xml:lang="de">Die luth. Kirche u. die Union</span>, Berlin 1859. Kahnis, Dogm.
II 360-438, en verdere litteratuur bij Dorner, Chr. Gl. II 848.
Luthardt, Komp. d. Dogm. § 72.</p>

<p id="lmn_53-5" class="sep1">5. In de Schrift wordt het avondmaal aangeduid met de
namen <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>, 1 Cor. 11:20,
<span lang="grc" xml:lang="grc">τραπεζα κυριου</span>, 1 Cor.
10:21, <span lang="grc" xml:lang="grc">κλασις ἀρτου</span>, Hd. 2:42, 20:7,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ποτηριον τον κυριου</span>,
1 Cor. 11:27, <span lang="grc" xml:lang="grc">ποτηριον της εὐλογιας</span>, 1 Cor. 10:16. En de
kerk voegde daaraan later nog vele andere toe, zooals <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span>,
omdat in den eersten tijd het avondmaal met een liefdemaaltijd
verbonden was; <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>, reeds bij Did. 9. Ign. Smyrn. 7. 8.
Just. M. Apol. I 66, omdat de geloovigen aan het avondmaal
God dankten voor de gaven zijner genade; <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐλογια</span>, omdat over
brood en wijn door dankzegging en lofprijzing Gods de zegen
uitgesproken werd; <span lang="grc" xml:lang="grc">συναξις, κοινωνια</span>, wijl de geloovigen, aan
het avondmaal samenkomende, gemeenschap oefenden met elkander;
<span lang="grc" xml:lang="grc">προσφορα, θυσια (ἁγια, πνευματικη, μυστικη, ἀναιμακτος</span> enz.),
omdat de geloovigen de ingrediënten tot den maaltijd meebrachten
en Gode offerden, of omdat het avondmaal een beeld en herinnering
was van de offerande van Christus aan het kruis; en voorts
nog <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον μυστικον, εἰωχια, ἐφοδιον</span>, viaticum,
<span lang="grc" xml:lang="grc">λατρεια, λειτουργια,
φρικτον μυστηριον</span>, <span lang="la" xml:lang="la">tremendum mysterium, sacramentum
corporis et sanguinis Domini, sacramentum altaris, missa</span>, ontleend
aan de missio catechumenorum na afloop van het didactisch deel
<span class="pagenum" id="Page_324">[324]</span>
der godsdienstoefening enz. Hoewel Luther nog van <span lang="la" xml:lang="la">sacramentum
altaris</span> bleef spreken, Art. Smalc. III 6. Cat. maj. 5, gaven de
Protestanten over het algemeen aan den naam <span lang="la" xml:lang="la">sacra coena</span> of
<span lang="la" xml:lang="la">coena Domini</span> de voorkeur en hielden ook daarin vast, dat het
avondmaal een wezenlijke maaltijd was. Sommige Roomsche
theologen, zooals Maldonatus op Mt. 26:25, merkten daartegen
wel op, dat de uitdrukking <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span> in 1 Cor. 11:20
niet op het avondmaal sloeg maar op den maaltijd, die na het
avondmaal gehouden en door de rijkere gemeenteleden aan de
armere aangeboden werd, M. Vitringa VIII 10; doch het avondmaal
werd niet vóór maar na den gewonen maaltijd gehouden,
vs. 21 en is onder de uitdrukking zoo niet alleen dan toch mede
begrepen. Maar al ware dit zelfs niet het geval, dan zou daarmede
de onjuistheid der benaming nog geenszins bewezen zijn.
Want het avondmaal is toch naar luid van de Schrift een wezenlijke
maaltijd. De verbinding met de agapae, de instelling bij
gelegenheid van het paaschmaal, de bestanddeelen van brood en
wijn, het eten en drinken daarvan—alles wijst erop, dat wij
in het avondmaal met een wezenlijken maaltijd te doen hebben,
en er dit karakter nooit aan mogen ontnemen. Maar het is een
<span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>, een maaltijd des Heeren. Jezus is er de insteller
van en volbracht ook daarin den wil des Vaders, welken
te doen zijne spijze was. Het avondmaal is evenals de doop van
Goddelijken oorsprong en moet dat zijn, om een sacrament te
kunnen wezen; want God alleen is uitdeeler der genade en Hij
alleen kan hare uitdeeling aan door Hem verordende middelen
binden. <a id="ct_223"></a>En Jezus stelt dit avondmaal bepaald als middelaar in;
Hij treedt erin op als profeet, die zijn dood verkondigt en verklaart;
Hij handelt erin als priester, die zichzelven voor de zijnen
overgegeven heeft aan het kruis; Hij komt erin voor als koning,
die vrij over de verworvene genade beschikt en haar onder de
teekenen van brood en wijn aan zijne discipelen te genieten geeft.
En gelijk de insteller, zoo is Hij ook de gastheer en de bedienaar
van het avondmaal; Hij neemt zelf het brood en den wijn, zegent
ze en deelt ze aan zijne jongeren uit. En gastheer en bedienaar
was Hij niet alleen, toen Hij lichamelijk met zijne discipelen
aanzat; maar is en blijft Hij overal en altijd, waar <i>zijn</i> maaltijd
gevierd wordt. Elk avondmaal, overeenkomstig zijne instelling
bediend, is een <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>. Want Christus is insteller niet
<span class="pagenum" id="Page_325">[325]</span>
alleen door voorbeeld maar ook door voorschrift. Het is een
maaltijd tot zijne gedachtenis, 1 Cor. 11:24, tot verkondiging
van zijn dood, vs. 26, tot gemeenschap aan het lichaam en bloed
van Christus, 1 Cor. 10:16, 21, 11:27. In het avondmaal komt
Christus met de gemeente en de gemeente met Christus samen,
getuigenis afleggend van hunne geestelijke gemeenschap, cf. Op.
3:20. De dienaar, die brood en wijn zegent en uitdeelt, doet
dit daarom in den naam van Christus en is slechts een instrument
in zijne hand. Omdat Paulus in 1 Cor. 10:16 in den pluralis
spreekt van hen, die den drinkbeker zegenen, en Tertullianus,
Exhort. ad cast. 7 zegt, <span lang="la" xml:lang="la">ubi ecclesiastici ordinis non est consessus,
et offert et tingit sacerdos, qui est ibi solus; sed et ubi tres,
ecclesia est, licet laici</span>, beweerden sommigen, zooals Grotius,
Salmasius, Episcopius e. a., dat, indien een priester of leeraar
ontbrak, het avondmaal ook door een gewoon lid der gemeente
bediend mocht worden. Maar deze meening mist genoegzamen
grond. In Mt. 28:19 wordt de bediening des doops tegelijk met
die des woords aan de apostelen opgedragen; zij met de leeraars
zijn uitdeelers der verborgenheden Gods, verkondigers van de
mysteriën, die God in het evangelie van Christus heeft geopenbaard,
1 Cor. 4:1; huisverzorgers Gods, die zijne genade hebben
uit te deelen, 1 Cor. 9:17, Tit. 1:7. Ongetwijfeld is bij deze
verborgenheden allereerst aan het woord des evangelies te denken.
Maar het sacrament volgt het woord en is altijd met het woord
verbonden. De apostelen in Jeruzalem oefenden aldaar den dienst
der gebeden en des woords, Hd. 6:4; bij de breking des broods,
Hd. 20:7, 11, voert Paulus het woord; het uitspreken van de
dankzegging bij het avondmaal was een deel van de bediening
des woords en alzoo aan den leeraar opgedragen, al wordt het
evenals het breken des broods in 1 Cor. 10:16 als eene handeling
der gemeente voorgesteld, Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span> 69. Volgens
Did. 10, 7 komt het <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστειν</span> dan ook aan de profeten toe,
volgens Ign. Smyrn. 8 aan den bisschop, volgens Just. Apol. I
65 aan den <span lang="grc" xml:lang="grc">προεστως</span>, terwijl de diakenen daarbij hun dienst
verleenden en brood en wijn aan de communicanten overgaven,
cf. Suicerus, s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">συναξις</span>,
Voetius, Pol. eccl. I 756-751. Moor V 638-641. M. Vitringa VIII 1 p. 327 sq.
Deze enge verbinding van de bediening des avondmaals met die
van het woord bewijst, dat de dienaar optreedt in den naam
<span class="pagenum" id="Page_326">[326]</span>
van Christus en als huisverzorger en uitdeeler zijner verborgenheden
werkzaam is. Het avondmaal is een maaltijd, waarvan
Christus de gastheer is.</p>

<p>Voorts komt de idee van maaltijd bij het avondmaal zeer sterk
uit in de spijze en den drank, welke er bij uitgedeeld en genoten
wordt. Evenmin als het water in den doop, zijn de teekenen van
brood en wijn in het avondmaal naar willekeur of toeval gekozen.
Bij de offeranden des <abbr title="Ouden Testaments">O. Test.</abbr> waren vleesch en bloed de hoofdzaak,
wijl zij typisch heenwezen naar de offerande van Christus aan het
kruis. Maar het avondmaal is zelf geen offerande doch eene gedachtenis
van de offerande aan het kruis en drukt de gemeenschap
der geloovigen aan die offerande uit. Daarom kiest Christus geen
vleesch en bloed maar brood en wijn tot spijze en drank in het
avondmaal, om te kennen te geven, dat het geen offerande maar een
maaltijd is, een maaltijd op grond van, ter herinnering aan, ter
gemeenschapsoefening met den gekruisten Christus. En daartoe zijn
de teekenen van brood en wijn bij uitnemendheid geschikt; zij waren
in het Oosten de gewone bestanddeelen van den maaltijd, zij zijn nog
gemakkelijk overal en ten allen tijde te verkrijgen, zij zijn de
voornaamste middelen tot versterking en verheuging van het hart
des menschen, Ps. 104:15, en zijn een sprekend symbool van
de gemeenschap der geloovigen met Christus en met elkander,
M. Vitringa VIII 1 p. 43. Daarbij is het onverschillig, of het
brood uit tarwe, rogge of gerst bestaat en de wijn eene witte of
roode kleur draagt; of het brood naar het gebruik der Grieksche
kerk gezuurd of naar dat der Roomsche kerk ongezuurd genoten
wordt; en of de wijn naar de leer der Armenische Christenen onvermengd
of naar de stellige uitspraak van Trente XX c. 7 met
water vermengd gebruikt wordt. Christus heeft van dit alles niets
bepaald of voorgeschreven. Zelfs aarzelden de Gereformeerden
niet te zeggen, dat, ingeval brood en wijn beslist ontbraken, ook
een andere spijze en drank, bijv. rijst en brood als teekenen in
het avondmaal gebruikt mochten worden, Voetius, Pol. Eccl. I
732. 738. Moor V 575. M. Vitringa VIII 1 p. 46. Maar daarmede
is willekeurige afwijking van de instelling van Christus nog
niet geoorloofd verklaard. Evenals in dezen tijd waren er ook in
de eerste eeuwen sommige Christenen (Tatianen, Severianen, Gnostieken,
Manicheën, Aquarii), die uit ascetisch beginsel bij het
avondmaal den wijn door water vervingen. Maar wij moeten niet
<span class="pagenum" id="Page_327">[327]</span>
wijzer zijn dan Christus, die uitdrukkelijk den wijn als teeken
van zijn bloed verordend heeft, en wiens gebod in dezen door
de christelijke kerk ten allen tijde is opgevolgd, M. Vitringa VIII
1 p. 71-78. Want de bewering van Harnack, dat de gewoonte,
om bij het avondmaal water te gebruiken, in de eerste en tweede
eeuw vrij algemeen was en nog in de vijfde eeuw bestreden moest
worden; en dat ook Paulus zelfs, sprekende van den drinkbeker,
niet beslist aan een beker met wijn denkt, is voldoende door Zahn,
<span lang="de" xml:lang="de">Brot und Wein im Abendmahl der alten Kirche</span>, Erlangen 1892
weerlegd, cf. ook W. Schmidt, Christl. Dogm. II 465. Evenzoo
is het gebruik der Roomsche en Luthersche Christenen af te
keuren, om het brood toe te dienen in den vorm van een ouwel
(oblie, oblata, wijl de geloovigen oudtijds zelf de benoodigdheden
tot het avondmaal aanboden; hostie, hostia, wijl het brood een
teeken is van de offerande van Christus). Want al is de quantiteit
van het brood evenmin als de qualiteit bepaald, toch moet het
karakter van een maaltijd behouden blijven en dit gaat bij het
gebruik van een kleinen, ronden ouwel schier geheel teloor,
Voetius, Pol. Eccl. I 733. M. Vitringa VIII 1 p. 49. <a id="ct_224"></a>Eindelijk
doet ook de plaats en de tijd, waarin het avondmaal ingesteld
en oudtijds gevierd werd, duidelijk uitkomen, dat het een wezenlijke
maaltijd is. Immers stelde Jezus het avondmaal in bij
gelegenheid dat Hij met zijne discipelen aanlag bij den paaschdisch.
En in den eersten tijd werd het avondmaal in verbinding met
een gewonen maaltijd, Hd. 20:7, 11, 1 Cor. 11:21, in de openbare
vergadering der gemeente, 1 Cor. 10:17, 11:18, 20, 21,
33, en dagelijks of althans elken rustdag, Hd. 2:46, 20:7,
gevierd. Eerst langzamerhand werd het avondmaal van de agapae
losgemaakt, uit de avond- naar de morgengodsdienstoefening verplaatst,
buiten de vergadering der gemeente ook aan kranken en
stervenden in hunne huizen bediend, als mis geheel en al buiten
en zonder eene samenkomst der gemeente gevierd, en het gebruik
van het avondmaal voor de geloovigen op drie, of op eene enkele
maal des jaars als minimum vastgesteld, Trid. sess. 13 can. 9.
<a id="ct_228"></a>Hoewel nu enkele Gereformeerden van oordeel waren, dat het
avondmaal in zeer bijzondere gevallen ook wel aan kranken in
hunne woning, maar dan toch in bijzijn van anderen, mocht bediend
worden, Calvijn bij Henry II 210. Voetius, Pol. Eccl. I 764,
hielden zij toch algemeen de gedachte vast, dat het als een deel
<span class="pagenum" id="Page_328">[328]</span>
van den cultus publicus in de vergadering der gemeente thuis
behoorde en niet privaat gevierd mocht worden. En al is de
practijk sterker gebleken dan de leer en de viering van het
avondmaal gewoonlijk tot zes of vier malen in het jaar beperkt,
Dordr. 1578 art. 73. Midd. 1581 art. 45. ’s Grav. 1586 art. 56.
Dordr. 1618 art. 63, toch was het oorspronkelijk de wensch van
Calvijn, om het minstens eenmaal per maand te vieren, Kampschulte,
Joh. Calvin I 460, cf. a Lasco, bij Dalton 383. Voetius,
Pol. Eccl. I 758-767. 801. 802. Moor V 660 sq. 671 sq.
M. Vitringa VIII 1 p. 406-414. <a id="ct_226"></a>Indien de doop als inlijving
in de christelijke kerk reeds in de openbare vergadering der geloovigen
behoort plaats te hebben, dan geldt dit nog veel meer
van het avondmaal, dat wezenlijk een <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον, συναξις</span>, convivium
is en niet alleen eene gemeenschap met Christus maar ook eene
gemeenschap der geloovigen insluit. Daarom concentreert zich de
bepaling van het karakter van het avondmaal ten slotte geheel
om de vraag, of het op een tafel dan wel op een altaar bediend
moet worden. Jezus en zijne discipelen zaten aan eene tafel aan,
toen zij het avondmaal gebruikten en ook de eerste Christenen
wisten van een altaar niets. Maar langzamerhand ging het onderscheid
tusschen de Oud- en de Nieuwtest. bedeeling teloor; de
vergaderplaats werd veranderd in een tempel, de dienaar in een
priester, het avondmaal in eene offerande, en de tafel in een
altaar. In de Roomsche en Grieksche kerk wordt geheel de cultus
door deze beschouwing beheerscht; de Anglikaansche kerk nam
ze grootendeels over en neigt er thans hoe langer hoe meer heen;
de Luthersche kerk behield het altaar en beschouwde het als een
adiaphoron. Maar de Gereformeerden herstelden het schriftuurlijk
denkbeeld van den maaltijd des Heeren ook in de tafel des avondmaals.
Immers bestaat het onderscheid tusschen den cultus des
<abbr title="Ouden en des Nieuwen">O. en des N.</abbr> Testaments daarin, dat tempel en altaar, priester
en offerande niet meer op aarde doch in de hemelen zijn. Het
Jeruzalem dat boven is, is ons aller moeder, Gal. 4:26; daar
is Christus, de eeuwige Hoogepriester, voor ons ingegaan, Hebr.
6:20, nadat Hij door ééne offerande eene eeuwige verlossing had
teweeggebracht, 9:12, om te verschijnen voor het aangezicht
Gods voor ons, 9:24; en daar hebben de Christenen hun heiligdom,
in hetwelk zij met vrijmoedigheid ingaan in het bloed van
Jezus, 4:16, 10:19, 12:22. Hier op aarde hebben wij slechts
<span class="pagenum" id="Page_329">[329]</span>
eene onderlinge bijeenkomst, waarin voor geen offerande plaats is,
10:25. Het eenige altaar der Christenen is het kruis, op hetwelk
Christus zijne offerande heeft gebracht, 13:10, cf. 7:27, 10:10.
Van dat altaar, dat is, van de daarop gebrachte offerande eten
zij, als ze door het geloof gemeenschap hebben aan Christus en
zijne weldaden. De geloovigen hebben geen andere offerande te
brengen, dan offeranden des lofs, dat is vrucht van lippen, die
zijnen naam prijzen, 13:15. Het avondmaal is een offermaal,
een maaltijd van de geloovigen met Christus op grond van zijne
offerande en daarom niet op een altaar maar op eene tafel te
bedienen. <span lang="la" xml:lang="la">Certissimum est, everti Christi crucem, simulac erigitur
altare</span>, Calvijn, Inst. IV 18, 3. Voetius, Pol. eccl. I 792. Moor
V 659. M. Vitringa VIII 1 p. 414. Herzog<sup>3</sup> art. Altar.</p>

<p id="lmn_53-6" class="sep1">6. Het avondmaal is dus een wezenlijke maaltijd, maar heeft
als zoodanig toch eene eigene, geestelijke beteekenis en bestemming.
Christus heeft het niet ingesteld, opdat het lichamelijk
maar opdat het geestelijk ons voeden zou. Voordat Hij brood en
wijn uitdeelt, zegent Hij beide en zegt, dat het brood zijn lichaam
en de wijn zijn bloed is; als zoodanig, als zijn verbroken lichaam
en vergoten bloed, moeten brood en wijn door zijne jongeren
genomen en genoten worden. De <span lang="la" xml:lang="la">materia sacramenti</span>, de beteekende
zaak in het avondmaal is dus het lichaam en bloed van Christus,
gelijk het in zijn offerdood voor zijne gemeente gebroken en vergoten
is tot vergeving der zonden, dat is de gekruiste en gestorven
Christus met al de door zijn dood verworvene weldaden
en zegeningen, <span lang="la" xml:lang="la">ipse Christus cum omnibus suis beneficiis</span>, Heppe,
Dogm. 466. 467. In de moreele, rationalistische opvatting van
het avondmaal komt deze beteekenis niet tot haar recht.
Immers 1<sup>o</sup> het avondmaal is ook wel een gedachtenismaaltijd,
maar het is dit eerst op grond daarvan, dat Christus brood en
wijn tot teekenen van zijn lichaam en bloed heeft ingesteld. Het
komt in de eerste plaats bij het avondmaal aan, niet op wat wij
doen, maar op hetgeen God doet. Vóór alles is het avondmaal
eene gave Gods, een weldaad van Christus, een middel voor
zijne genade. Indien het avondmaal niets dan een gedachtenismaal
en eene belijdenisacte ware, zou het ophouden een sacrament in
eigenlijken zin te zijn; slechts zijdelings en indirect ware het dan,
evenals het gebed een middel der genade te noemen. Het avondmaal
<span class="pagenum" id="Page_330">[330]</span>
staat echter met woord en doop op ééne lijn en is dus
allereerst, evenals deze, als een prediking en verzekering van Gods
genade aan ons te beschouwen. 2<sup>o</sup> Christus verheft brood en
wijn niet in het algemeen tot teekenen van zijn lichaam en bloed,
maar Hij doet dit bepaald ten aanzien van dat brood en dien wijn,
welke Hij in de hand houdt en aan zijne discipelen meedeelt.
En Hij zegt niet, dat zij in dat brood en dien wijn zijn lichaam
en bloed slechts hebben te zien, maar Hij verklaart uitdrukkelijk,
dat zij beide als zoodanig nemen, eten en drinken moeten. Hij
maakt er een maaltijd van, waarin de discipelen zijn lichaam en
bloed genieten en dus met Hem in de innigste gemeenschap
treden. Die gemeenschap bestaat niet daarin alleen, dat zij samen
aan ééne tafel aanzitten, maar zij eten van één brood en drinken
van één wijn; ja de gastheer biedt onder de teekenen van brood
en wijn zijn eigen lichaam en bloed tot spijze en drank van hunne
zielen aan. Dat is eene gemeenschap, welke die in een gedachtenismaal
en belijdenisacte zeer verre overtreft. Zij is geen herinnering
slechts aan, geen overdenking van Christus’ weldaden,
maar zij is een allerinnigst verband met Christus zelven, gelijk
de spijze en drank zich vereenigt met ons lichaam. 3<sup>o</sup> In het
avondmaal ontvangen wij wel geen andere en meerdere, maar
toch ook geen mindere weldaden dan in het woord. Nu heeft
Jezus, <a id="ct_42"></a>Joh. 6:47-58, uitdrukkelijk gezegd, dat wij in het woord
en door het geloof zijn vleesch eten en zijn bloed drinken en
alzoo het eeuwige leven ontvangen. Al is er nu in Joh. 6 niet
rechtstreeks van het avondmaal sprake, toch mag en kan het
dienen tot verklaring van dit tweede sacrament. Door het woord
en in het geloof krijgen wij zulk eene innige gemeenschap met
Christus, met zijn lichaam en bloed, als er ontstaat tusschen de
spijze en dien, die haar geniet. En dit is de leer niet alleen van
Joh. 6, maar van heel de Schrift. Het woord schenkt in letterlijken
zin die gemeenschap niet noch ook het geloof, maar God
heeft zich verbonden, om dengene, die zijn woord gelooft, zijne
gemeenschap in Christus en al de daaraan verbonden weldaden
mede te deelen. Terecht merkte daarom <a id="ct_109"></a>Calvijn tegen Zwingli op,
dat het eten van Christus’ lichaam en het drinken van zijn bloed
niet in het gelooven opgaat. Het gelooven is een middel, een
middel zelfs dat tijdelijk is en eens in aanschouwen overgaat,
maar de gemeenschap met Christus, die daardoor ontstaat, gaat
<span class="pagenum" id="Page_331">[331]</span>
veel dieper en duurt in eeuwigheid. Zij is eene <span lang="la" xml:lang="la">unio mystica</span>,
die ons slechts eenigszins duidelijk is te maken onder de beelden
van wijnstok en rank, hoofd en lichaam, bruidegom en bruid,
hoeksteen en gebouw, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 556. En het is deze unio
mystica, welke in het avondmaal beteekend en verzegeld wordt.</p>

<p id="ct_387">De christelijke kerk heeft deze unio mystica zoo goed als
eenparig in het avondmaal gehandhaafd; Grieksche en Roomsche,
Luthersche en Gereformeerde Christenen zijn daarin met elkander
eenstemmig, dat er in het avondmaal eene objectieve en reëele
mededeeling plaats heeft van den persoon en de weldaden van
Christus aan een iegelijk, die gelooft. Maar onderling verschillen
zij zeer over de wijze, waarop die mededeeling geschiedt. De
eerstgenoemden zijn niet tevreden, tenzij het lichaam en bloed
van Christus ook physisch en locaal in de teekenen aanwezig zij
en door den lichamelijken mond ontvangen en genoten worde.
De Gereformeerden echter leeren, dat Christus in het avondmaal
wel waarachtig en wezenlijk aan de geloovigen medegedeeld wordt,
maar op eene geestelijke wijze en zoo, dat Hij alleen door den
mond des geloofs ontvangen en genoten kon worden. En daarvoor
levert de Schrift overvloedige bewijzen. 1<sup>o</sup> In de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο
ἐστι το σωμα μου</span> kan het subject <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο</span> op niets anders slaan
dan op het brood, hetwelk Jezus in de hand houdt. Het praedicaat
is <span lang="grc" xml:lang="grc">το σωμα μου</span>, en duidt daarmede op het eigen lichaam
van Christus, dat Hij uit Maria aangenomen en voor de zijnen
in den dood heeft overgegeven. De copula is <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐστι</span>, welke door
Jezus in het arameesch in het geheel niet is uitgesproken maar
in elk geval twee disparate begrippen, brood en lichaam, verbindt
en dus geen copula van het werkelijk <i>zijn</i> kàn wezen. Zoo moet
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐστι</span> hier dus significatieve, figuratieve beteekenis hebben, want
<span lang="la" xml:lang="la">disparatum de disparate non potest praedicari nisi figurate</span>. De
zin bevat een tropus, en deze ligt niet in het subject of in het
praedicaat, maar gelijk Zwingli juist inzag, in de copula <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐστι</span>,
evenals dat in de Schrift zoo dikwerf het geval is, bijv. Gen.
17:13, 41:26, 27, Ex. 12:11, Ezech. 5:5, Luk. 12:1, Joh.
10:9, 15:1, enz. Gal. 4:24, 1 Cor. 10:4, Hebr. 10:20, Op.
1:20 enz. En dat bij de instellingswoorden zulk een tropus moet
aangenomen worden, wordt ten overvloede nog daaruit bewezen,
dat Jezus volgens Lukas en Paulus bij het tweede teeken niet
zegt: deze wijn, maar deze drinkbeker is het nieuwe testament
<span class="pagenum" id="Page_332">[332]</span>
in mijn bloed. Zelfs de Roomschen en Lutherschen zijn gedwongen,
hier een tropus aan te nemen. 2<sup>o</sup> Wanneer het subject <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο</span> niet
slaat op het natuurlijk brood en op den natuurlijken wijn, maar
reeds op de substantie van Jezus’ lichaam en bloed, welke onder
den vorm of binnen in de teekenen van brood en wijn verborgen
zijn, dan zijn brood en wijn reeds in Jezus’ lichaam en bloed
veranderd of hebben zij deze reeds in zich opgenomen, voordat
de woorden: dit is mijn lichaam, dit is mijn bloed, uitgesproken
zijn en verliezen zij al de kracht en waarde, welke Roomschen
en Lutherschen eraan toekennen. Immers is de trans- of consubstantiatie
dan niet door die woorden tot stand gekomen maar
reeds daaraan voorafgegaan; en de woorden, waarop zooveel
nadruk ligt, houden niets dan eene verklaring in van wat reeds
bestaat en vroeger tot stand kwam. Moeilijk, ja onmogelijk is
dan te zeggen, wanneer en hoe de trans- of consubstantiatie tot
stand kwam; want wel is er van voorafgaande zegening en dankzegging
sprake, maar de inhoud daarvan is met geen enkel woord
vermeld; wij weten volstrekt niet, wat Jezus daarin gezegd heeft
en dus ook niet, wat wij moeten zeggen, om de trans- en consubstantiatie
tot stand te doen komen. En bovendien, als Paulus
1 Cor. 10:16 zegt: de drinkbeker, dien wij zegenen, is gemeenschap
aan het bloed van Christus, dan gaat hij van de veronderstelling
uit, dat de drinkbeker wijn en geen bloed bevat, want
anders konden wij hem niet zegenen, en dat hij als zoodanig, als
wijn bevattende, door de zegening gemeenschap is aan Christus’
bloed. 3<sup>o</sup> De woorden, die Jezus bij de instelling van het avondmaal
gesproken heeft, zijn als geen vaststaande formule bedoeld.
Dat blijkt daaruit, dat Mattheus, Marcus, Lukas en Paulus ze
in verschillende lezing weergeven en dat het liturgisch gebruik
der christelijke kerken onderling allerlei afwijking vertoont. Volgens
de Grieksche kerk behoort de zoogenaamde epiklese, de
aanroeping van den H. Geest, wezenlijk tot de woorden der
consecratie, Schwane, D. G. II 810. Kattenbusch, Vergl. Conf.
I 413, terwijl volgens Rome de transsubstantiatie tot stand komt
door het uitspreken der woorden: <span lang="la" xml:lang="la">hoc enim est corpus meum</span>,
waarbij het woordeke enim willekeurig is ingevoegd en de woorden:
dat voor u verbroken wordt, willekeurig zijn weggelaten.
Veel minder is nog te bewijzen, dat de woorden —onderstel,
dat vaststond, welke bepaald te bezigen waren— eene
<span class="pagenum" id="Page_333">[333]</span>
consecratorische, operatieve, conversieve kracht bezitten. Want Jezus
zegt niet: dit <i>wordt</i>, maar: dit is mijn lichaam en heeft dus
reeds te voren het brood van het gemeene gebruik afgezonderd
en door zegening en dankzegging voor een hooger doel bestemd.
4<sup>o</sup> Toen Jezus het avondmaal instelde, zat Hij lichamelijk met
zijne discipelen aan den disch. Dezen konden daarom niet op de
gedachte komen, dat zij met den lichamelijken mond Jezus’ eigen
lichaam en bloed genoten en konden nog veel minder dat lichaam
zelf eten en dat bloed drinken. Het baat niets, om met Philippi
te zeggen, dat zij <span lang="de" xml:lang="de">über das Mass ihres gewöhnlichen Verständnisses
durch den erleuchtenden Geist emporgehohen wurden</span>, K.
Gl. V 2 S. 451, of met Hollaz, Ex. theol. 1119, dat Jezus
<span lang="la" xml:lang="la">naturali modo</span> aan tafel zat maar sacramentaliter zich te eten gaf.
Want niet alleen staat hier niets van in de Schrift, maar de
vraag loopt juist over de wijze, waarop Jezus bij het eerste
avondmaal zijn lichaam en bloed te genieten gaf en mag niet met
een petitio principii beantwoord worden. Indien de wijze, waarop
Roomschen en Lutherschen met hunne trans- en consubstantiatie
zich dit genieten van Jezus’ lichaam en bloed voorstellen, door
het eerste avondmaal uitgesloten of daarbij niet anders dan door
een beroep op een wonder of door allerlei uitvluchten, waarvoor
de Schrift geen grond biedt, kan gehandhaafd worden, dan behoort
zij door den Christen, die aan Gods woord zich onderwerpt,
te worden losgelaten. En indien bij het eerste avondmaal geen
trans- of consubstantiatie en geen manducatio oralis plaats had, dan
mag zij ook niet aangenomen worden bij het avondmaal, dat de
christelijke kerk na Jezus’ dood op zijn bevel en naar zijne instelling
viert. 5<sup>o</sup> Evenzeer toch als met zijn lichamelijk aanzitten
aan den disch, is de trans- en consubstantiatie thans met zijne
lichamelijke hemelvaart en met zijn plaatselijk verblijf in den
hemel in strijd. Indien toch brood en wijn bij het avondmaal in
Jezus’ lichaam en bloed veranderd worden of deze in zich opnemen,
moet dat lichaam uit den hemel neerdalen of reeds, naar
de Luthersche ubiquiteitsleer, cf. Kübel, art. <span lang="de" xml:lang="de">Ubiquität</span> in Herzog<sup>2</sup>,
van te voren overal aanwezig zijn. In het laatste geval is
er toch nog weer een acte noodig, waardoor de tegenwoordigheid
van Christus’ lichaam in het avondmaal op eene bijzondere wijze
teweeggebracht wordt, want de ubiquiteit is daarvoor uiteraard
niet voldoende; en daarom zeiden Luther, Brenz e. a., dat het
<span class="pagenum" id="Page_334">[334]</span>
nog iets anders is, <span lang="de" xml:lang="de">wenn Gott da ist und wenn er <i>dir</i> da ist.
Dann aber ist er <i>dir</i> da, wenn er sein Wort dazu tut und bindet
sich damit an und spricht: hie sollst du mich finden</span>, bij Kübel,
art. <span lang="de" xml:lang="de">Ubiquität</span> in Herzog<sup>2</sup> 16, 123. 128. <a id="ct_537"></a>Het woord
bewerkt dus bij Rome en bij Luther eene zoodanige tegenwoordigheid van
Christus’ lichaam en bloed in het avondmaal, dat Hij niet alleen
lichamelijk in den hemel maar ook op aarde, in de teekenen van
brood en wijn aanwezig is. En deze tegenwoordigheid van Christus
in het avondmaal wordt bovendien dan nog zoo gedacht, dat
Christus geheel, niet alleen naar zijne Goddelijke maar ook naar
zijne menschelijke natuur, aanwezig is in elk avondmaal, waar
en wanneer het gevierd wordt; dat Hij met zijne gansche Goddelijke
en menschelijke natuur aanwezig is in elk teeken van het
avondmaal, ja in elk deeltje van het brood en in elken druppel
van den wijn, <span lang="la" xml:lang="la">totus in tota hostia et in qualibet parte</span>. Dit nu
is eene eindelooze multiplicatie van Christus, die met de leer der
Schrift over zijne menschelijke natuur, over zijne hemelvaart en
over zijn verblijf in den hemel in lijnrechten strijd is. Want zeker
is die menschelijke natuur bij de opstanding en de hemelvaart
verheerlijkt maar daarom niet van hare wezenlijke eigenschappen
van eindigheid en beperktheid beroofd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 414v. Jezus stelt
juist het avondmaal tot zijne gedachtenis in, omdat Hij heengaat
en straks niet meer lichamelijk bij zijne jongeren zal zijn, gelijk
Hij elders ook uitdrukkelijk verklaart, Mt. 26:11. En bij de
hemelvaart voer Hij henen en werd Hij opgenomen, Hd. 1:9-11,
in den hemel, die eene plaats is, Joh. 14:2, 4, 17:24, Hd. 7:56,
Col. 3:1, Ef. 4:10, Hebr. 7:26, om daar te blijven tot
zijne parousie, Hd. 1:11, Phil. 3:20, 1 Thess. 1:10, 4:16.
6<sup>o</sup> Maar al ware Christus in het avondmaal lichamelijk en plaatselijk
tegenwoordig, men ziet niet in, waartoe dit noodig en
dienstig is. Het nut der manducatio oralis is op geenerlei wijze
aan te toonen, cf. Köstlin, Luthers’ Theol. II 516. Onderstel al,
dat wij met den lichamelijken mond Jezus’ eigen lichaam eten,
wat bate hebben wij daarvan? Het komt toch in het avondmaal
daarop aan, dat onze ziel, dat ons geestelijk leven gevoed en
versterkt wordt. En dit kan uit den aard der zaak niet geschieden
door het eten van Christus’ lichaam met den lichamelijken mond;
want wat wij daarmede eten, gaat deels in bestanddeelen van ons
lichaam over en wordt deels uitgeworpen. Nieuwere theologen
<span class="pagenum" id="Page_335">[335]</span>
zijn daarom op de gedachte gekomen, dat de manducatio oralis
van Christus’ lichaam de kiem van een nieuw, van een opstandingslichaam
in ons plantte. Maar deze voorstelling druischt
geheel tegen de Schrift in en is vrucht van eene valsche theosophie.
Toch, als deze vrucht niet aan het eten van Christus’ lichaam
verbonden is, is er geen andere aan te wijzen. De manducatio
oralis is onnut en ijdel en in den grond, hoezeer men het bestrijde,
kapernaïtisch. De Kapernaieten konden zich geen ander eten van
Jezus’ vleesch voorstellen dan met den lichamelijken mond, Joh.
6:41, 52. En al nemen Roomschen en Lutherschen wel terdege
een geestelijk eten van Jezus’ lichaam aan, zij verbinden dit toch
met, zij maken het toch afhankelijk van het lichamelijk eten,
zonder de wijze van die verbinding of den aard dier afhankelijkheid
ook maar eenigszins duidelijk te maken. Jezus bedoelde
echter in de gansche rede, die Hij tegen de Kapernaieten houdt,
niet anders dan een geestelijk eten, een eten door het geloof en
maakt van een lichamelijk eten geen oogenblik gewag.</p>

<p>Al de hiermede genoemde bezwaren gelden tegen Roomsche en
Luthersche leer beide; tegen de eerste komen er dan nog de volgende
bij. 7<sup>o</sup> De transsubstantiatie wordt door het getuigenis onzer
zintuigen, door gezicht en tastzin, door reuk en smaak beslist weersproken.
En onze zintuigen hebben hierbij recht van meespreken,
omdat brood en wijn onder hun bereik vallen en door hen kunnen
en mogen beoordeeld worden. Zij zijn ook, indien zij nauwkeurig
waarnemen, hier evengoed als elders te vertrouwen, omdat anders
het sceptisch nominalisme voor de deur staat en alle zekerheid
des geloofs en der wetenschap verdwijnt. Ook Rome moet dan
ook voor hunne getuigenis wijken maar heeft erop gevonden, dat
de substantia verandert en de accidentia dezelfde blijven. Hoe
dit te denken zij, blijft onbeantwoord. Te Kana werd het water
wijn, maar zoo dat substantie en accidentiën veranderden. Accidentiën
kunnen ook niet van de substantie gescheiden en als in
zichzelve rustend gedacht worden, want zij houden dan op accidentiën
te zijn en worden zelve substanties. Bovendien, in het
brood en den wijn van het avondmaal blijven alle accidentiën
onveranderd, zoowel die door reuk en smaak als die door gezicht
en tastzin worden waargenomen; zwaarte, vastheid, kleur, verderfelijkheid,
voedingskracht enz., alles blijft; wat rest er dan voor
de substantie nog, dat veranderen kan en veranderd is? 8<sup>o</sup> De
<span class="pagenum" id="Page_336">[336]</span>
transsubstantiatie strijdt met het tweetal teekenen, dat door Jezus
bij het avondmaal verordend is. <a id="ct_559"></a>Hoewel ook vroeger soms bij
bediening van het avondmaal in private woningen, aan kranken,
aan gevangenen, aan anachoreten, aan virgines abstemiae, en in
missis praesanctificatorum alleen het teeken des broods werd
uitgereikt, en omgekeerd aan onmondigen, gelijk thans nog in de
Grieksche kerk, alleen de wijn werd toebediend; kwam toch eerst
sedert de twaalfde eeuw de gewoonte in zwang, om de kelk aan
de leeken te onthouden, en verhief pas het concilie te Constanz
1415, deze gewoonte tot kerkelijke wet. In weerwil van de oppositie,
die er door de Hussieten en de Hervormingsgezinden
tegen gevoerd werd, hechtte ook het concilie te Trente aan de
kelkonthouding hare goedkeuring en werd daartoe geleid <span lang="la" xml:lang="la">gravibus
et justis causis</span>, Sess. 21. De synode noemt deze redenen niet op,
maar ze zijn toch licht te bevroeden. Behalve door den tegenzin
van sommigen, om met anderen uit één beker te drinken, den
afkeer van wijn, het gevaar van te storten en zoo het sacrament
te onteeren enz., werd de Roomsche kerk tot deze kelkonthouding
vooral bewogen door de zucht, om den priesterstand boven de
leeken te verheffen, en door de overtuiging, dat elk teeken en
elk deel daarvan in den ganschen Christus veranderd was, Oswald,
Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. I 501. De transsubstantiatie
maakt een tweede teeken in het avondmaal geheel overbodig; in
het brood alleen en zelfs in het kleinste stukske daarvan is reeds
de gansche stof der genade vervat. Daardoor komt de Roomsche
kerk met een rechtstreeksch gebod van Christus, Mt. 26:27 in
strijd, waartegen haar beroep op de conjunctie <span lang="grc" xml:lang="grc">ἠ</span> in 1 Cor. 11:27
niets baat, en tegelijk, naar haar eigen bekentenis, met de gewoonte
der christelijke kerk in de eerste eeuwen. Zij weet zich
alleen te verdedigen met de bewering, dat zij macht bezit, om
bij de uitdeeling der sacramenten te werk te gaan gelijk zij goedvindt,
Trid. sess. 21 c. 2. Omgekeerd is de instelling van het
avondmaal onder twee teekenen een sterk bewijs, dat de transsubstantiatie
niet de leer der Schrift is. Samen toch stellen zij
ons den gekruisten Christus voor oogen en deelen Hem aan de
geloovigen mede, niet op lichamelijke maar op geestelijke wijze,
niet in en onder maar tegelijk met de teekenen; zij vormen saam
één sacrament, als beelden en onderpanden van het ééne geestelijk
goed, de gemeenschap aan Christus en zijne weldaden. <a id="ct_515"></a>9<sup>o</sup> De
<span class="pagenum" id="Page_337">[337]</span>
transsubstantiatie wordt eindelijk nog weerlegd door de afgodische
practijken, die haar gevolgd zijn. Al is de mis voorbereid door
de offer- en priesteridee, welke reeds vroeg met het avondmaal
in verbinding werd gebracht, zij is toch wezenlijk gebouwd op de
eerst in de Middeleeuwen uitgewerkte transsubstantiatieleer. En
deze wordt evenzeer door de asservatio, adoratio en circumgestio
ondersteld. Door de leer van de wezensverandering is het avondmaal
in de mis overgegaan, en daardoor van zijn oorspronkelijk
karakter geheel en al beroofd. Ofschoon de communio trots allerlei
beperking is blijven bestaan, is toch de mis het middelpunt van
den Roomschen cultus geworden. Zij is dan ook niets minder
dan de volledigste uitwerking van de Roomsche gedachte, dat
de kerk met haar priesterschap de middelares der zaligheid, de
voortdurend op aarde zich realiseerende Godmensch is. In de mis
herhaalt Christus altijd door en telkens opnieuw zijne offerande
aan het kruis; Hij offert zich daarin wezenlijk en waarachtig,
zij het ook op onbloedige wijze, en bewerkt daardoor bij God,
dat de vruchten van zijne offerande aan het kruis, die daar slechts
gansch in het algemeen en in het afgetrokkene verworven zijn,
nu toegepast worden, cf. Trid. 22 c. 1, aan allen, die in de gemeenschap
der kerk leven, hetzij op aarde hetzij in het vagevuur,
hetzij zij bij de mis tegenwoordig of afwezig zijn, hetzij zij haar
begeeren voor zichzelven of voor anderen, voor geestelijke of
lichamelijke nooddruft, tot vergeving van zonden en tot voorkoming
of afwending van krankheid en ongeval, droogte en overstrooming,
oorlog en veepest enz. Dat heeft Rome van het
avondmaal van onzen Heere Jezus Christus gemaakt! Aan gronden,
die toch bij zulk een gewichtig leerstuk als de mis in
overvloed aanwezig en onwankelbaar hecht zouden moeten zijn,
ontbreekt het geheel en al. In <a id="ct_2"></a>Gen. 14:18, waar Melchizedek
aan Abraham brood en wijn ter verkwikking aanbiedt, is met
geen woord van eene offerande sprake, al volgt er ook terstond
op, niet: want, maar: en hij (Melchizedek) was een priester des
allerhoogsten Gods. <a id="ct_9"></a>Mal. 1:11 handelt misschien niet eens van
de toekomst; maar ook indien dit het geval is, beschrijft déze
plaats slechts in Oudtest. vormen, dat des Heeren naam groot
zal zijn onder de Heidenen en dat hem reukwerk en een rein
offer (<span lang="hbo" xml:lang="hbo">מִנְחָה</span>, offergave in het algemeen) gebracht zal worden; en
deze vormen zijn in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> juist door het gebed en door de
<span class="pagenum" id="Page_338">[338]</span>
geestelijke offerande der geloovigen vervangen, Rom. 12:1. Bij
de instelling van het avondmaal zeide Jezus wel: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ποιειτε
εἰς την ἐμην ἀναμνησιν</span>, <a id="ct_37"></a>Luk. 22:19, maar dat Jezus daarbij
het avondmaal als een offer instelde en de discipelen tot priesters
verhief, is in deze woorden in het minst niet begrepen en wordt
zeker daarmede niet bewezen, dat het hebr. <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עשׂה</span> en het lat.
<span lang="la" xml:lang="la">facere</span> wel eens in de beteekenis van offeren gebruikt wordt. In
<a id="ct_61"></a>1 Cor. 10:21 stelt Paulus de tafel des Heeren tegenover de tafel
der duivelen; maar omdat de tafel der duivelen een altaar was,
volgt daaruit nog in geenen deele, dat ook de tafel des Heeren
een altaar is, waarop geofferd moet worden. Dit zijn de voornaamste
en sterkste bewijzen, welke de Roomschen uit de Schrift
voor hunne leer van de mis kunnen bijbrengen. En weinig sterker
is hun beroep op de kerkvaders, want zij vergeten daarbij, dat
dezen, op het avondmaal de offeridee toepassende, daaraan een
gansch anderen zin hechtten dan Rome er later mede verbond.
En tegenover al deze schijnargumenten staat eene reeks van
bewijzen, die het onschriftuurlijk karakter van de mis in het
helderste licht stellen. Aan de instelling en de in de apostolische
kerk gebruikelijke viering van het avondmaal is al wat op de mis
gelijkt ten eenenmale vreemd. <a id="ct_546"></a>De eeuwigheid van Christus’ priesterschap,
Hebr. 5:6, 7:17, 21-25, en de volkomenheid zijner
kruisofferande, Hebr. 7:27, 9:12, 28, 10:10, 12, 14 maken
eene, zij het ook onbloedige, herhaling van zijne zelfofferande
overbodig en ongeoorloofd; alle weldaden der genade, vergeving,
heiligmaking, verlossing, de gansche zaligheid, zijn verworven
door de offerande aan het kruis en kunnen noch behoeven te
worden aangevuld. Ja, wijl Christus eenmaal aan het kruis zich
geofferd en in den dood heeft overgegeven, kan Hij dit zelfs voor
de tweede maal niet meer doen, zijne offerande in den dood is
voor geen herhaling vatbaar, Hebr. 9:26-28. Zijne priesterlijke
werkzaamheid duurt wel in den hemel nog voort, maar bestaat
toch niet in eenige zoenofferande doch in zijne voorbede en verschijning
voor Gods aangezicht ten gunste van zijn volk, Hebr.
7:25, 9:24; en in die voorbede en verschijning voor Gods aangezicht
werkt de offerande, aan het kruis volbracht, altijd ten
behoeve der zijnen door. <a id="ct_776"></a>Omdat Christus zelf in den hemel leeft,
om voor de geloovigen te bidden en in die voorbede zijne offerande
doorwerken laat, daarom is er voor de herhaling zijner offerande
<span class="pagenum" id="Page_339">[339]</span>
op aarde geen plaats, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 419v. Zijn staat van verhooging,
zijne verhevenheid boven alle lijden, smart en dood, zijne koninklijke
heerschappij als hoofd der gemeente zijn in lijnrechten strijd met
een sacrificium propitiatorium en impetratorium, dat Hij nog op
aarde iederen dag en op duizenden plaatsen te brengen zou hebben.
Hoezeer Rome dan ook bewere, dat de onbloedige offerande
de bloedige aan het kruis niet verzwakt maar werkzaam maakt,
feitelijk is zij toch eene verloochening van de eenige offerande
aan het kruis; want een offer, dat niets anders dan de vruchten
van een ander offer genieten doet, is eene tastbare ongerijmdheid.
Indien de offerande aan het kruis genoegzaam is, zijn andere
overbodig; indien deze noodig zijn, is de eerste onvolkomen. En
dit wordt bevestigd door de Roomsche practijk; de aandacht van
den geloovige wordt van Christus en zijn kruis afgeleid en naar
den priester en zijne mis heengeleid. Voor de minste genade is
de Roomsche Christen van den priester en van de kerk afhankelijk.
Hen kan hij geen oogenblik ontberen. In theorie wordt vastgehouden,
dat Christus alle genade verworven heeft; maar in de
practijk wordt de genade successief, bij stukjes en beetjes, door
den priester toebedeeld. Het avondmaal is in de handen van
Rome geworden tot een <span lang="la" xml:lang="la">tremendum mysterium</span>, dat de geloovigen
in den staat der onmondigheid houdt, hen voor hun gansche leven
en welzijn aan de hierarchische priesterschap bindt en hen in
afgodische adoratie neerknielen doet voor een God van eigen
maaksel. Cf. tegen de leer van trans- en consubstantiatie: Calvijn,
Inst. IV 18. Beza, Tract. theol. I 211 sq. 507 sq. III 148 sq.
Martyr, Loci Comm. IV c. 12. Ursinus op Heid. Cat. 78-80
en Tract. theol. 359-596. Chamier, Panstr. Cath. IV l. 6.
Amesius, <span lang="la" xml:lang="la">Bellarminus enervatus</span> l. IV. Rivetus, Op. III 339-376.
Turretinus, Theol. El. XIX qu. 21. M. Vitringa VIII 769. Art.
Messe e. a. in Herzog<sup>2</sup>. Hase, Prot. Polemik<sup>5</sup> 488-535 enz.</p>

<p id="lmn_53-7" class="sep1">7. Beter nog dan de Lutherschen, hebben de Gereformeerden
het avondmaal van de Roomsche inmengselen gezuiverd en in zijn
oorspronkelijke beteekenis hersteld. Het avondmaal was naar de
instelling van Christus een maaltijd, een wezenlijke maaltijd,
waarin brood en wijn gebruikt werden als spijze en drank tot
versterking des lichaams, en bovenal als teekenen en zegelen
dienst deden tot gemeenschapsoefening met den gekruisten Christus.
<span class="pagenum" id="Page_340">[340]</span>
<a id="ct_221"></a>Het is een gewone, natuurlijke maar tevens een buitengewone,
geestelijke maaltijd, waarin Christus de gastheer zijn eigen gekruiste
lichaam en vergoten bloed tot voeding onzer zielen aanbiedt.
Daarom is in dien maaltijd, welken Christus ingesteld
heeft, alles belangrijk; niets erin is zonder beteekenis; alles heeft
een diepen zin. Ten eerste zijn de teekenen van brood en wijn
niet willekeurig gekozen maar bij uitnemendheid geschikt, om
ons een denkbeeld te geven van de geestelijke spijze en drank,
welke Christus in zijn dood voor onze zielen heeft bereid. Ten
tweede zijn al de handelingen van beteekenis, welke Jezus bij de
instelling van het avondmaal verricht. Hij neemt het brood en
den wijn niet zooals eerst bij het pascha, uit de hand van anderen
over, <span lang="grc" xml:lang="grc">δεξαμενος</span>, Luk. 22:17, maar Hij neemt ze zelf van den
disch, <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβων</span>, vs. 19, ten bewijze dat Hij de gastheer is en de
spijze en den drank beschikt. Hij zegent (<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐλογησας</span>, Mt. 26:26,
Mk. 14:22, afwisselend bij den drinkbeker met <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστησας</span>,
Mt. 26:27, Mk. 14:23, terwijl Luk. 22:19, 20 en Paulus,
1 Cor. 11:24, 25 alleen <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστησας</span> hebben) het brood en
later evenzoo den drinkbeker; onder dien zegen is niet te verstaan,
dat Christus over brood en wijn van God een zegen vraagt, maar
de verwisseling met <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστησας</span> bewijst, dat Jezus God zegent,
d. i. prijst en dankt voor de gaven, die door Hem geschonken
zijn. De inhoud van die lofprijzing en dankzegging wordt niet
vermeld, maar had zeker wel betrekking op de gaven der schepping,
in brood en wijn vertegenwoordigd, en voorts vooral op de
gaven der genade, die door den dood van Christus verworven
zouden worden en in zijn lichaam en bloed aan de discipelen
werden aangeboden. Door die dankzegging reeds werden brood
en wijn van het gemeene gebruik afgezonderd en voor een hooger
doel bestemd, en werden tevens de discipelen voorbereid voor een
recht verstaan van de beteekenisvolle woorden, dit is mijn
lichaam enz., die Jezus straks ter verklaring uitspreken zou.
Voorts brak Jezus het brood, waarin de Gereformeerden terecht
eene handeling zagen, welke wel niet tot de essentia maar toch
tot de integritas sacramenti behoorde; want niet alleen wordt dit
breken in alle vier berichten vermeld, maar het gansche avondmaal
wordt er naar genoemd, Hd. 2:42; gelijk het breken van
het brood noodig is, om het voor de gasten genietbaar te maken,
zoo moet Christus zijn lichaam in den dood geven, opdat het
<span class="pagenum" id="Page_341">[341]</span>
eene spijze voor onze zielen zij, Joh. 6:51, 12:24. Eindelijk
deelt Jezus zelf het brood en den wijn aan zijne discipelen uit,
opdat zij daarvan eten en drinken zouden; Hij doet het met de
uitdrukkelijke woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβετε, φαγετε, πιετε ἐξ αὐτου παντες</span>,
die de Roomsche mis zonder communicanten ten sterkste veroordeelen;
de communio behoort tot het wezen des avondmaals.
Ten derde zijn de woorden belangrijk, welke Jezus bij het uitdeelen
van brood en wijn uitspreekt; als Hij het brood aan zijne
discipelen gaf, zeide Hij: dit is mijn lichaam, dat voor u gegeven
is, Luk. 22:19; en bij het uitreiken van den drinkbeker sprak
Hij: deze drinkbeker is mijn bondsbloed, of het nieuwe testament
in mijn bloed, dat voor u of voor velen vergoten is tot vergeving
der zonden. Dat deze woorden eene consecratorische, operatieve
kracht bezitten, vindt in den tekst der berichten hoegenaamd
geen steun. Maar nadat Jezus door de dankzegging brood en wijn
van het gemeene gebruik afgezonderd, voor een hooger doel bestemd
en zijne discipelen voorbereid heeft, spreekt Hij nu de
woorden: dit is mijn lichaam en bloed. Hij zegt niet: dit brood
worde mijn lichaam; Hij gebiedt en beveelt niet, maar Hij verklaart
en licht toe. Het is immers een zinnebeeldige handeling,
die Hij verricht; een geestelijke maaltijd, dien Hij instelt. En
van dien maaltijd is zijn lichaam en bloed, gelijk het in den dood
wordt overgegeven, de spijze en de drank. Al de teekenen, handelingen
en woorden in het avondmaal zijn daarhenen gericht,
dat zij ons geloof op de offerande van Jezus Christus aan het
kruis, als op den eenigen grond onzer zaligheid, wijzen. Toch
gaat daarom het avondmaal niet op in een maaltijd ter gedachtenis
aan Christus en zijne weldaden. Onder de teekenen van
brood en wijn geeft Jezus immers zijn eigen lichaam en bloed
te genieten; de avondmaalsdisch brengt eene waarachtige gemeenschap
tusschen Christus en de geloovigen tot stand, eene
gemeenschap niet alleen aan de weldaden maar ook en vóór alles
aan den persoon van Christus, zoowel naar zijne menschelijke als
naar zijne Goddelijke natuur.</p>

<p id="ct_388">Over de realiteit dier gemeenschap is er tusschen Roomsche,
Luthersche en Gereformeerde Christenen geen verschil; te dezen
opzichte staan zij samen tegenover Zwingli geschaard. Maar wel
verschillen zij onderling over den aard dier gemeenschap en
over de wijze, waarop zij in het avondmaal genoten wordt.
<span class="pagenum" id="Page_342">[342]</span>
Roomschen en Lutherschen meenen, dat zij niet anders waarlijk
en ten volle tot stand kan komen, tenzij zij Christus lichamelijk
uit den hemel op aarde laten dalen en zijn lichaam en
bloed, niet alleen geestelijk, maar ook met den lichamelijken
mond eten en drinken. Daartegenover heeft <a id="ct_110"></a>Calvijn van den
beginne af en altijd weer op nieuw er den nadruk op gelegd,
dat de gemeenschap der geloovigen met Christus, ook naar zijne
menschelijke natuur, geestelijk is van aard, en dat zij tot stand
komt, niet doordat Christus lichamelijk naar beneden daalt, maar
daardoor, dat wij geestelijk onze harten opwaarts naar den hemel
verheffen, waar Jezus Christus is, onze voorspraak, ter rechterhand
zijns hemelschen Vaders. En deze leer steunt op de Schrift
en komt met den aard der <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> bedeeling overeen. Want 1<sup>o</sup> de
gemeenschap van Christus en de geloovigen is wel zoo innig en
onverbreekbaar, dat zij schier in geen woorden uit te drukken
en alleen onder beelden, zooals van hoofd en lichaam, wijnstok
en rank, bruidegom en bruid, eenigermate te verduidelijken is.
Maar zij is toch geen pantheistische vermenging of vereenzelviging,
geen overvloeiing der substantie, geen wezenseenheid als
van de drie personen in de drieëenheid, geen personeele vereeniging
als van de twee naturen in Christus. Christus en de geloovigen
blijven onderscheiden; hun persoonlijkheid wordt gehandhaafd; <a id="ct_751"></a>de
unio mystica is eene vereeniging van personen, zij het dan ook
niet alleen naar hun wil en gezindheid, maar ook naar hun wezen
en natuur. <a id="ct_344"></a>2<sup>o</sup> Deze gemeenschap wordt bewerkt door den H. Geest,
die in Christus als het hoofd en in de geloovigen als zijne leden
woont. Een andere weg, om die gemeenschap deelachtig te worden,
is er niet. Eene physische vereeniging, gelijk trans- en consubstantiatie
met de daaraan verbonden manducatio oralis tot stand
wil doen komen, is geheel ijdel en onnut. Alleen de H. Geest,
die de Geest Gods en de Geest van Christus is, kan menschen
met Christus zoo vereenigen, dat zij aan zijn persoon en weldaden
deel hebben en door geen dood of graf, door geen wereld of
satan van Hem te scheiden zijn. En daarom is die gemeenschap
ook altijd geestelijk van aard. Zij omvat ook wel de menschelijke
natuur van Christus en de geloovigen naar hunne lichamen. Want
Christus is als middelaar niet zonder zijne menschelijke natuur
te denken en Hij kocht de geloovigen niet alleen naar hun ziel
maar ook naar hun lichaam. Doch de vereeniging blijft geestelijk
<span class="pagenum" id="Page_343">[343]</span>
van aard, wijl zij niet anders dan door den H. Geest tot stand
komt. 3<sup>o</sup> De gemeenschap met Christus, die in het avondmaal
versterkt wordt, is geen andere, dan die ook door het genademiddel
des woords tot stand komt. Het sacrament voegt geen enkele
genade toe aan die, welke in het woord aangeboden wordt; het
versterkt en bevestigt alleen, wat uit het woord door het geloof
is aangenomen. Wanneer Roomschen en Lutherschen dus inbrengen,
dat de gemeenschap met Christus in het avondmaal volgens de
Geref. opvatting geen waarachtige gemeenschap is met het eigen
lichaam en bloed van Christus, dan dient daartegen alleen te
worden opgemerkt, dat de gemeenschap, in het avondmaal verzekerd,
geen andere is noch zijn kan dan die door het woord.
Volkomen op dezelfde wijze, als de mensch door het geloof Christus
wordt ingelijfd, wordt hij ook in die gemeenschap door het
avondmaal versterkt en bevestigd. Eene andere, hoogere gemeenschap
is er niet. Wie het woord gelooft, wordt Christus’ eigendom
naar lijf en ziel; en wie het avondmaal in den geloove ontvangt,
wordt daarvan vergewist en verzekerd. Het sacrament schenkt
geen andere genade maar schenkt dezelfde genade, tot versterking
des geloofs, slechts op eene andere wijze. 4<sup>o</sup> Ook bij de Gereformeerden
is Christus dus wel waarlijk en wezenlijk, met zijne
Goddelijke en menschelijke natuur in het avondmaal tegenwoordig,
doch op geen andere wijze dan Hij tegenwoordig is in het evangelie.
Hij is niet lichamelijk in brood en wijn besloten evenmin
als in het verkondigde woord, maar wie het teeken geloovig
aanneemt, ontvangt naar de ordinantie Gods waarachtig gemeenschap
aan den ganschen Christus. Niet in en onder, maar met
het teeken schenkt Christus de beteekende zaak, dat is, zichzelven
met al zijne weldaden. Want terwijl bij Roomschen en Lutherschen
de genade iets zakelijks en passiefs is, dat zelfs lichamelijk door
den ongeloovige ontvangen wordt, is het bij de Gereformeerden
de persoonlijke, levende Christus zelf, die in het avondmaal zich
als geestelijke spijze aan de geloovigen mededeelt, Müller, Dogm.
Abh. 458. Tegenwoordig is Hij dus volgens de Gereformeerden
in het avondmaal niet minder, maar veel sterker en waarachtiger
dan volgens Rome en Luther, want Hij is tegenwoordig, niet
physisch, locaal binnen de teekenen maar geestelijk, als de handelende
Christus zelf, in de harten der geloovigen, <span lang="la" xml:lang="la">Aliud est
praesentem Christi substantiam, ut nos vivificet, in pane sistere;
<span class="pagenum" id="Page_344">[344]</span>
aliud vivificam esse Christi carnem, quia ex ejus substantia
vita in animas nostras profluit</span>, Calvijn, adv. Westph. bij Müller
443 cf. Conf. Angl. 28 en Ryle, <span lang="en" xml:lang="en">Knots untied</span> 235-254.
<a id="ct_355"></a>5<sup>o</sup> Daarom is geloof voor de ontvangst van het sacrament onmisbaar
vereischte. De waarheid van het sacrament hangt wel
van dat geloof niet af. Want evenals bij het woord, heeft God
bij het avondmaal zich verbonden, om Christus en zijne weldaden
waarlijk te schenken aan een iegelijk, die gelooft. Maar de ongeloovige
ontvangt uiteraard slechts het teeken, gelijk hij bij het
woord alleen de klanken hoort en niet de zaak zelve, die erdoor
aangeduid wordt, deelachtig wordt. Om aan de beloften en weldaden
van woord en sacrament deel te krijgen, is daarom eene
werking des H. Geestes in het hart des menschen van noode;
en het is juist deze werking des Geestes, die buiten en in het
avondmaal de gemeenschap met Christus tot stand brengt en in
stand houdt. 6<sup>o</sup> De weldaden, die in het avondmaal genoten
worden, zijn hieruit gemakkelijk af te leiden. Op den voorgrond
staat de versterking der gemeenschap met Christus. De geloovige
is die gemeenschap reeds door het geloof deelachtig en ontvangt
in het avondmaal geen andere, dan die hij door het geloof reeds
geniet. Maar als Christus zelf door de hand des dienaars hem
onder de teekenen van brood en wijn zijn lichaam te eten en
zijn bloed te drinken geeft, dan wordt Hij door den H. Geest
in die gemeenschap versterkt en bevestigd, en altijd inniger naar
lichaam en ziel met den ganschen Christus beide naar zijne Goddelijke
en naar zijne menschelijke natuur vereenigd. Want <span lang="la" xml:lang="la">manducatio
corporis Christi nihil aliud est, quam arctissima cum
Christo conjunctio</span>, Junius, Theses theol. 52, 7. <a id="ct_232"></a>Van den doop is
daarbij het avondmaal hierin onderscheiden, dat de doop het
sacrament is van de inlijving, het avondmaal het sacrament van
de opwassing in de gemeenschap met Christus. Door den doop
worden wij met Christus in zijnen dood begraven en in zijne
opstanding opgewekt, en zijn wij dus passief; maar in het avondmaal
treden wij zelf handelend op, eten het lichaam en drinken
het bloed van Christus en worden alzoo door zijne gemeenschap
gevoed ten eeuwigen leven. Maar indien wij deel hebben aan den
persoon van Christus, dan hebben wij het vanzelf ook aan al
zijne weldaden. Onder deze wordt de vergeving der zonden in de
Schrift in de eerste plaats en met den meesten nadruk genoemd.
<span class="pagenum" id="Page_345">[345]</span>
In het avondmaal geeft Christus zijn lichaam en bloed tot spijze
onzer zielen, maar dat lichaam en bloed is zulk eene spijze niet,
<span lang="la" xml:lang="la">quia est corporea substantia, quo modo esset cibus corporalis sed
quatenus corpus Christi est datum pro mundi vita</span>, Junius t. a. p.
Daarom wordt lichaam en bloed afzonderlijk, ieder onder een
eigen teeken, in het avondmaal voor oogen gesteld. Daarom zegt
Christus uitdrukkelijk, dat zijn lichaam gegeven en zijn bloed
vergoten wordt tot vergeving der zonden. Daarom wordt de beteekenis
van het bloed in de instellingswoorden nog breeder
toegelicht en verklaard dan die van het lichaam, want het is
het bloed, dat op het altaar voor de zonden verzoening doet. Al
is Christus thans dan ook verheerlijkt, de gemeenschap, die door
het geloof tot stand komt en in het avondmaal versterkt wordt,
is en blijft eene gemeenschap aan zijn gekruiste lichaam en aan
zijn vergoten bloed. Op het standpunt der trans- en consubstantiatie
is dit onmogelijk; daar treedt de gestorven Christus achter
den verheerlijkten terug. Maar indien het eten van Christus’
lichaam en het drinken van zijn bloed gelijk staat met <span lang="la" xml:lang="la">intima
nostri cum Christo conjunctio</span>, Bucanus, Inst. theol. 677, dan is
deze en elke andere weldaad uitsluitend eene vrucht van den
dood van Christus en worden wij daarom alleen uit Christus
gevoed, wijl Hij voor ons gekruisigd is. En onder de weldaden,
die Christus door zijn dood verwierf, staat dan de vergeving der
zonden bovenaan. Ook deze weldaad wordt in het avondmaal niet
voor de eerste maal geschonken; want de Christen bezit haar
reeds door het geloof en heeft daarvan in den doop het teeken
en zegel ontvangen. Onjuist is het daarom, de verschillende genaden
met Rome over de sacramenten zoo te verdeelen, dat telkens in
ieder sacrament eene bijzondere groep van zonden vergeven en
eene bijzondere genade geschonken wordt, want de vergeving,
welke het woord, de doop en het avondmaal ons aanbiedt, is
altijd dezelfde. De vergeving, welke in het avondmaal medegedeeld
wordt, heeft daarom volstrekt niet alleen op culpae quotidianae,
op peccata venialia betrekking, Trid. sess. 13 c. 2. 22
c. 1. Maar het is dezelfde volle, rijke weldaad van vergeving,
welke in het woord wordt aangeboden, door het geloof wordt
aangenomen en door het sacrament van doop en avondmaal beteekend
en verzegeld wordt. Bij deze weldaad komt het duidelijk
uit, dat het sacrament geen enkele nieuwe genade aan het woord
<span class="pagenum" id="Page_346">[346]</span>
toevoegt; het geeft dezelfde genade alleen, om onzer zwakheid
wil, op eene andere wijze, opdat wij vastelijk gelooven en van
allen twijfel genezen zouden worden. Bij deze weldaad der vergeving
komt die van het eeuwige leven. Het avondmaal is een
geestelijke maaltijd, waar Christus onze zielen voedt met zijn
gekruist lichaam en vergoten bloed. Het eten en drinken daarvan
dient tot versterking van het geestelijke, eeuwige leven, want
wie het vleesch van den Zoon des menschen eet en zijn bloed
drinkt heeft het eeuwige leven en wordt opgewekt ten uitersten
dage, Joh. 6:54. Duidelijk blijkt hieruit, dat het eeuwige leven
eene weldaad is, die aan den ganschen mensch geschonken wordt,
niet alleen naar zijne ziel maar ook naar zijn lichaam. Ten onrechte
is hieruit door sommigen afgeleid, dat er uit Christus’
lichaam, dat in het avondmaal genoten wordt, eene rechtstreeksche
werking op ons lichaam uitgaat, zoodat dit van allerlei krankheid
en zwakte genezen en in beginsel tot een nieuw opstandingslichaam
herschapen wordt. <a id="ct_538"></a>Het is te begrijpen, dat men vooral op Luthersch
standpunt tot dit gevoelen kwam; want indien de manducatis
oralis <i>deze</i> nuttigheid niet heeft, heeft zij in ’t geheel
geen waarde. Toch leert de H. Schrift dienaangaande niets. In
<a id="ct_62"></a>1 Cor. 11:30 zegt Paulus wel, dat er tengevolge van het
schromelijk misbruik van het avondmaal in Corinthe vele krankheden
en sterfgevallen voorkwamen; maar dit is duidelijk een
<span lang="grc" xml:lang="grc">κριμα</span>, vs. 29, een straf, die God op dit misbruik van het
avondmaal liet intreden, en bewijst hoegenaamd niet, dat gebruik
of een geloovig gebruik van het avondmaal ook strekt tot genezing
van de krankheden des lichaams. Bovendien, Joh. 6 mag wel
gebezigd worden tot illustratie van het avondmaal, maar handelt
er niet rechtstreeks over; en ook dit hoofdstuk leert alleen, dat
wie door het geloof, ook zonder het avondmaal, Christus’ vleesch
eet en zijn bloed drinkt, het eeuwige leven heeft en opgewekt
zal worden ten uitersten dage, cf. 6:40. Volstrekt dus niet alleen
door de manducatio oralis, maar in het algemeen door het geloof
wordt de mensch het eeuwige leven en de hope der opstanding
deelachtig. De H. Geest, die in de geloovigen woont, is het
zekerste onderpand voor de opstanding des lichaams en den dag
der verlossing, Rom. 8:11, Ef. 1:14, 4:30. Maar deze Geest
van Christus bedient zich dan wel van het avondmaal, om den
geloovige te versterken in de hope des eeuwigen levens en der
<span class="pagenum" id="Page_347">[347]</span>
zalige opstanding aan het einde der dagen. <span lang="de" xml:lang="de">Denn wo die Seele
genesen ist, da ist dem Leibe auch geholfen</span>, Luther bij Müller,
Dogm. Abh. 419. <span lang="la" xml:lang="la">Praesentia corporis affert non modo indubitatam
vitae aeternae fiduciam animis nostris, sed de carnis etiam nostrae
immortalitate securos nos reddit, siquidem ab immortali ejus
carne jam vivificatur et quodammodo ejus immortalitati communicat</span>,
Calvijn, Inst. IV 17, 32, cf. ook bij Ebrard, Dogm. v. h.
Ab. II 460, en voorts Philippi, K. Gl. V 2 S. 282 f. Müller,
Dogm. Abh. 417. In dezen zin mag het avondmaal heeten
<span lang="grc" xml:lang="grc">φαρμακον ἀθανασιας</span>, Ign. Ef. 20. Eindelijk strekt het avondmaal
nog als gedachtenisviering en verkondiging van Christus’ dood
tot belijdenis van ons geloof tegenover de wereld en tot versterking
van de gemeenschap der geloovigen onderling. In <a id="ct_60"></a>1 Cor. 10:17
betoogt de apostel, dat het brood wel moet zijn gemeenschap
aan het lichaam van Christus, want hoe konden anders de
geloovigen, die op zichzelf beschouwd velen zijn, één zijn? Die
eenheid komt alleen daardoor tot stand, dat zij in het ééne brood
gemeenschap hebben aan het ééne lichaam van Christus. De geloovigen
zijn één in Christus en daarom ook onderling. Gelijk
uit vele graankorrels één brood gebakken wordt en uit vele beziën,
saamgeperst zijnde, één wijn en drank vliet, zoo zijn allen, die
door het waarachtig geloof Christus ingelijfd zijn, te zamen één
lichaam; en dat belijden zij aan het avondmaal tegenover de
wereld, die hunne eenheid niet kent.</p>

<p id="lmn_53-8" class="sep1">8. Evenals de doop, is het avondmaal alleen voor de geloovigen
ingesteld. Jezus gebruikte het alleen met zijne discipelen.
Of Judas daarbij nog tegenwoordig was dan wel vóór de inzetting
des avondmaals de zaal heeft verlaten, is niet met zekerheid te
zeggen. Mt. 26:21-25, Mk. 14:18-21, Joh. 13:21-35
geven den indruk, dat Judas vóór dien tijd is heengegaan, maar
Luk. 22:21-23 verhaalt de ontdekking van Judas als verrader
na de instelling van het avondmaal in vs. 19. 20. Het is echter
mogelijk, dat Lukas zich hierbij niet aan de chronologische orde
houdt. Maar hoe dit zij, dogmatisch belang heeft de vraag niet.
Indien Judas het avondmaal gebruikte, dan zat hij aan als discipel
van Jezus; dat was hij, zoo deed hij zich voor, wat hij innerlijk
in zijn hart tegen Jezus overlegde, bleef voor zijne eigene rekening.
M. Vitringa VIII 347. Evenzoo werd later het avondmaal
<span class="pagenum" id="Page_348">[348]</span>
uitsluitend in den kring der gemeente door de geloovigen gevierd,
Hd. 2:42, 20:7. Ongeloovigen hadden wel toegang tot de vergadering
der gemeente, waarin het woord werd bediend, 1 Cor.
14:22-24, maar waren uitgesloten van die, waarin de agapae
werden gehouden en het avondmaal werd gevierd, 1 Cor. 11:18,
20, 33. <a id="ct_225"></a>Zoo bleef het ook, toen allengs in de tweede eeuw het
avondmaal van de agapae werd losgemaakt en in dezelfde vergadering
als de bediening des woords des morgens plaats had.
Het eerste deel was voor allen toegankelijk, maar het tweede
deel nam eerst een aanvang, als ongeloovigen, catechumenen,
geëxcommuniceerden enz. verwijderd waren. In dit tweede gedeelte
der godsdienstoefening werden de sacramenten bediend; en het
was oude en algemeen verbreide gewoonte, dat zij, die na beeindiging
van het catechumenaat gedoopt werden, terstond daarop
het avondmaal ontvingen. <a id="ct_230"></a>Toen de kinderdoop in gebruik kwam,
werd deze gewoonte ook bij de kinderen gevolgd en bovendien
aangedrongen door de heerschende exegese van Joh. 6:53, volgens
welke dit vers van het avondmaal gold en dit sacrament dus
even noodzakelijk ter zaligheid was als de doop. In het Westen
sleet echter deze gewoonte vooral sedert de twaalfde eeuw weer
uit en werd zij allengs door verschillende synoden onnoodig
verklaard, cf. Trid. 21 c. 4. Maar in de Grieksche en andere
Oostersche kerken bleef ze bestaan en wordt nog heden ten dage
aan pasgedoopte kinderen het avondmaal bediend in den vorm
van een in wijn gedoopt stukske brood, Art. <span lang="de" xml:lang="de">Kinderkommunion</span>
in Herzog<sup>2</sup> 7, 671. M. Vitringa VIII 368. 612. Maar de magische
opvatting van het avondmaal had nog erger misbruiken ten gevolge.
De oorspronkelijke eenvoud ging onder allerlei plechtige
ceremoniën teloor. Niet alleen door zelfbeproeving, maar ook door
vasten, wassching der handen, kleeding enz. moesten zich de
communicanten voor het avondmaal voorbereiden. Het brood werd
eerst met de bloote hand, later in een linnen doekje of een gouden
bakje, en nog later, sedert de elfde eeuw, met den mond en in
knielende houding bij het altaar van den priester aangenomen.
Het geconsacreerde brood werd niet alleen genoten door de communicanten
in de kerk, maar ook aan de kranken in hunne woning
bediend, als een viaticum aan stervenden medegegeven en tot
afwering van allerlei rampen en verkrijging van allerlei zegeningen
en weldaden nuttig geacht. <a id="ct_517"></a>Niet alleen tot de levenden maar ook
<span class="pagenum" id="Page_349">[349]</span>
tot de dooden strekte de werking van het sacrament zich uit.
Reeds van ouds bestond het gebruik, om niet alleen voor zichzelf
maar ook voor gestorven verwanten op hun sterfdag offergaven
te brengen en voor hunne ziel te bidden. En toen nu de leer van
het vagevuur door Gregorius M. was vastgesteld, het avondmaal
als eene offerande van het eigen lichaam en bloed van Christus
werd opgevat en de deelneming der gemeente hoe langer hoe
minder werd, toen stond het weldra vast, dat de mis niet alleen
voor aan- of afwezige levenden maar ook voor de gestorvenen in
het vagevuur vermindering van boetedoeningen en tijdelijke straffen
bewerken kon, M. Vitringa VIII 733. Herzog<sup>2</sup> 9, 623 f. Al deze
verbasteringen maakten terugkeer tot de H. Schrift noodzakelijk,
volgens welke het avondmaal een maaltijd is, zonder aanzittende
gasten niet bestaanbaar, en uitsluitend voor geloovigen bestemd.
Om zuiver te gaan en de Schrift te dezen opzichte ten volle tot
haar recht te laten komen, stelden de Gereformeerden gewoonlijk
twee vragen: 1<sup>o</sup> wie recht op het avondmaal hebben en ertoe
moeten naderen, en 2<sup>o</sup> wie door de kerk tot het avondmaal moeten
worden toegelaten of daarvan moeten geweerd worden, Heid. Cat.
81. 82. De eerste vraag handelt over den plicht der communicanten,
de tweede over den plicht der kerk en van hare dienaren. Op de
laatste vraag werd ten antwoord gegeven en kon het antwoord
naar de H. Schrift niet anders luiden, dan dat de kerk van het
avondmaal had te weren, allen, die zich met hunne belijdenis en hun
leven als ongeloovige en goddelooze menschen aanstellen. Het
avondmaal is een goed der kerk, door Christus aan zijne gemeente
gegeven en dus alleen te genieten door huisgenooten des geloofs.
Ongedoopten, ongeloovigen, ketters, scheurmakers, openbare zondaren,
geëxcommuniceerden waren daardoor vanzelf buitengesloten.
Maar het getal dergenen, die op het avondmaal recht hadden,
werd nog veel meer beperkt. Ten eerste werd door de verwerping
van mis en vagevuur ook de bediening van het avondmaal voor
de gestorvenen afgeschaft. In de Schrift komt iets dergelijks dan
ook met geen enkel woord voor. Wel spreekt Paulus <a id="ct_64"></a>1 Cor. 15:29
van zulken, die zich <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπερ των νεκρων</span> lieten doopen. Maar ook
al moest (wat echter volstrekt niet bewezen is, cf. Cremer<sup>3</sup>, 156)
deze plaats zoo worden verstaan, dat er in dien tijd Christenen waren,
die zich ten nutte van ongedoopt gestorven vrienden lieten doopen,
dan nog bedient de apostel zich van dit gebruik niet anders dan
<span class="pagenum" id="Page_350">[350]</span>
als een bewijs voor de opstanding en laat hij het zonder goed- of
afkeuring staan. De kerk heeft den doop voor de dooden, die
bij enkele secten in gebruik was, op het concilie te Carthago 397
beslist veroordeeld en kan er daarom geen argument aan ontleenen
voor de bediening van het avondmaal ten nutte van gestorvenen.
<a id="ct_229"></a>Ten tweede hadden vele Gereformeerden er bezwaar
tegen, dat het avondmaal buiten de openbare vergadering der
geloovigen in eene private woning aan kranken en stervenden zou
worden bediend, Musculus, Bullinger, Beza, Danaeus, Aretius enz.,
de Geref. kerken van Frankrijk, Schotland, Nederland enz. En
wel stonden anderen, zooals Calvijn, Oecolampadius, Martyr,
Zanchius, de kerken van Engeland, Polen, Hongarije enz. dit
soms toe. Maar ook dan beperkten zij het toch gewoonlijk zoo,
dat er eene kleine vergadering van geloovigen bij tegenwoordig
moest zijn en daardoor alle aanleiding tot superstitie voorkomen
of vermeden werd, Voetius, Pol. Eccl. I 758. M. Vitringa VIII
356. Moor V 660. <a id="ct_231"></a>Ten derde zijn ook de kinderen van het
avondmaal uitgesloten. Trente veroordeelde alleen de noodzakelijkheid,
maar niet de geoorloofdheid van het avondmaal voor kinderen.
En op dat standpunt plaatste zich van de Gereformeerden
ook <a id="ct_146"></a>Musculus in zijne <span lang="la" xml:lang="la">Loci Communes</span> p. 471-473. Hij voerde
daarvoor deze gronden aan, dat wie de beteekende zaak bezit
ook recht heeft op het teeken; dat kinderen, die blijkens den
doop de genade der wedergeboorte kunnen ontvangen ook zonder
bewustzijn in dat geestelijk leven gevoed kunnen worden; dat
Christus de zaligmaker van heel zijne gemeente, ook van de
kinderen is en hen allen spijst en drenkt met zijn lichaam en
bloed; dat de vermaning tot zelfbeproeving 1 Cor. 11:26-29
niet als algemeene eisch door den apostel is bedoeld. Maar al
deze gronden verliezen hun gewicht tegenover deze overwegingen:
1<sup>o</sup> in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> was er een groot verschil tusschen besnijdenis
en pascha. De besnijdenis was voor alle kinderen van het manlijk
geslacht voorgeschreven, maar het pascha werd, niet terstond bij
de instelling, maar later in Palestina bij den tempel te Jeruzalem
gevierd; zeer jonge kinderen waren er dus vanzelf van uitgesloten.
<a id="ct_233"></a>2<sup>o</sup>&nbsp;Evenzoo is er een groot onderscheid tusschen doop en avondmaal.
De doop is het sacrament der wedergeboorte, waarbij de
mensch passief is; het avondmaal is het sacrament van de opwassing
in de gemeenschap van Christus, van de voeding des
<span class="pagenum" id="Page_351">[351]</span>
geestelijken levens en onderstelt bewust, handelend optreden bij
dien, die het ontvangt. 3<sup>o</sup> Christus stelde het avondmaal te
midden zijner jongeren in, zeide tot hen allen: neemt, eet, drinkt,
en onderstelt, dat zij het brood en den wijn uit zijne hand aannemen.
En Paulus zegt, dat de gemeente te Corinthe samenkwam
om te eten en geeft geen anderen indruk, dan dat alleen bewuste,
volwassen personen aan het avondmaal deelnemen. 4<sup>o</sup> In 1 Cor.
11:26-29 stelt de apostel bepaald den eisch, dat men voor
het avondmaal zichzelf beproeve, opdat men het lichaam des
Heeren kunne onderscheiden en niet onwaardiglijk ete en drinke.
Deze eisch is gansch algemeen gesteld, tot alle deelnemers aan
het avondmaal gericht en sluit daarom vanzelf de kinderen uit.
5<sup>o</sup> Onthouding van het avondmaal aan de kinderen doet hen geen
enkele weldaad van het verbond der genade derven. Dit ware
wel het geval, wanneer hun de doop werd onthouden. Want dit
kan niet doen dan wie meent, dat de kinderen buiten het verbond
der genade staan. Maar met het avondmaal is het anders gesteld.
Wie aan kinderen den doop maar niet het avondmaal bedient,
erkent, dat zij in het verbond en alle weldaden daarvan deelachtig
zijn. Hij onthoudt hun slechts eene bijzondere <i>wijze</i>, waarop
dezelfde weldaden beteekend en verzegeld worden, wijl deze aan
hun leeftijd niet past. Het avondmaal geeft toch geen enkele
weldaad, welke niet te voren reeds in het woord en den doop door
het geloof werd geschonken.</p>

<p>Dit onderscheid tusschen doop en avondmaal maakte al spoedig
eene voorbereiding voor de waardige ontvangst van het tweede
sacrament noodzakelijk. In den apostolischen tijd, toen er in den
regel slechts volwassenen gedoopt werden, was er zulk eene voorbereiding
nog niet. Wie het woord des evangelies hoorde en
aannam, werd terstond gedoopt en tot het avondmaal toegelaten.
Doch toen in de volgende eeuw de overgangen tot het Christendom
talrijker maar ook minder betrouwbaar werden, kwam allengs
het catechumenaat op, dat eerst voor den doop en later, na het
algemeen worden van den kinderdoop, voor het avondmaal moest
voorbereiden. <a id="ct_779"></a>In de Roomsche kerk ging deze voorbereiding allengs
geheel op in het sacrament van het vormsel, dat uit de oorspronkelijk
met den doop verbonden handoplegging zich ontwikkelde
en met eene zalving zich verbond. <a id="ct_263"></a>De Reformatie verwierp dit
sacrament, wijl het in de Schrift geen grond had, en stelde er
<span class="pagenum" id="Page_352">[352]</span>
de catechese en de openbare belijdenis voor in de plaats, cf.
Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> II 347 f. Bachmann,
<span lang="de" xml:lang="de">Die Gesch. der Einführung der Confirmation</span>,
Berlin 1852. Caspari, <span lang="de" xml:lang="de">Die evang.
Confirmation vornehmlich in der luth. K. Erl. 1890. Art.</span> in
Herzog<sup>2</sup> 8, 143. Daardoor werd de overgang gemaakt van den
doop tot het avondmaal en de kerk tevens voor verbastering
behoed. Calvijn wilde, dat, als een kind genoegzaam in den catechismus
onderwezen was, het openbaar in de gemeente belijdenis
van zijn geloof zou doen, bij Bachmann t. a. p. 70. à Lasco
wenschte, dat kinderen, die veertien jaren oud geworden waren,
belijdenis voor de gemeente zouden doen en den volgenden Zondag
aan het avondmaal zouden gaan; maar wie slecht leefden, werden
vermaand en eindelijk, bij gebleven hardnekkigheid, op achttien- of
twintigjarigen leeftijd van de gemeente afgesneden, ib. 115.
De Ned. Kerkenordeningen schrijven evenzoo een belijdenis voor
den kerkeraad of in het midden der gemeente voor, en spreken
soms nog van een voorafgaand onderzoek voor den kerkeraad.
Deze theorie liep zuiver: de kinderen der geloovigen worden als
geloovigen gedoopt, dan in de waarheid onderwezen, bij voldoend
onderzoek en na openbare belijdenis tot het avondmaal toegelaten
of bij onchristelijke leer of ongeregelden wandel na herhaalde
vermaning uit de gemeente verwijderd. Naar deze leer is nog
ons kerkelijk leven in te richten, al stuit zij ieder oogenblik op
bezwaren der practijk. Want piëtisme en rationalisme zijn altijd
geneigd om te scheiden wat God heeft saamgevoegd en met
minachting van het sacrament op persoonlijke bekeering of op
kerkelijke aanneming of bevestiging den nadruk te leggen. Maar
de regel des verbonds is deze, dat de kerk hare jeugdige leden,
die als kinderen des verbonds geboren en door den doop haar
ingelijfd zijn, opvoede tot zelfstandige, persoonlijke belijdenis en
op dien grond hen toelate tot het avondmaal. Over het hart
oordeelt zij niet en kan zij niet oordeelen. Terwijl zij dus eenerzijds
van het avondmaal allen weert, die met belijdenis of leven zich
als ongeloovige en goddelooze menschen aanstellen, laat zij aan
de andere zijde nimmer van de ernstige prediking af, dat het
avondmaal alleen is ingesteld voor hen, die zichzelven vanwege
hunne zonden mishagen, nochtans vertrouwen, dat deze hun om
Christus’ wil vergeven zijn en ook begeeren hoe langer hoe meer
hun geloof te sterken en hun leven te beteren.</p>

<hr class="hr16" />

</div>

<div class="npage" id="Page_353">

<h2 id="para_54" class="nobreak" style="margin-top: 1em;">
<span class="smcap">Hoofdstuk XI.</span><br />
<b>Over de Laatste Dingen.</b></h2>

<hr class="hr8" />

<h3>§ 54. <span class="smcap">De tusschentoestand.</span></h3>

<p id="lmn_54-1" class="sep1">1. Gelijk oorsprong en wezen, zoo is ook het einde der dingen
ons onbekend. Op de vraag: waarheen, geeft de wetenschap een
evenmin bevredigend antwoord als op die, vanwaar alle dingen zijn.
En toch heeft de religie dringend behoefte, om iets te weten van
de bestemming van den enkelen mensch, van menschheid en wereld.
Alle volken hebben daarover dan ook eene of andere gedachte
en alle godsdiensten bevatten eene soort van eschatologie. <a id="ct_554"></a>Wel
zijn er nog, die beweren, dat het geloof aan de onsterfelijkheid
der ziel oorspronkelijk volstrekt niet aan alle menschen eigen is
en nog heden ten dage, bijv. bij de Weddas op Ceylon, bij de
indische Seelongs e. a. ontbreekt, Büchner, Kraft und Stoff<sup>16</sup> 423.
Häckel, <span lang="de" xml:lang="de">Die Welträthsel</span>, Bonn 1899 S. 223. Op het standpunt
der evolutie kan ook het geloof aan God, aan het zelfstandig
bestaan der ziel en aan hare onsterfelijkheid geen oorspronkelijk
bestanddeel der menschelijke natuur hebben uitgemaakt, maar
moet het langzamerhand en toevallig door allerlei omstandigheden
ontstaan en ontwikkeld zijn. Voorvadervereering, liefde tot afgestorven
bloedverwanten, levenslust en de wensch tot levensverlenging,
hoop op betere levensverhoudingen aan de andere zijde des
grafs, vrees voor straf en hoop op belooning enz. zijn dan de
oorzaken geweest, die het onsterfelijkheidsgeloof allengs hebben
doen opkomen. Maar daartegenover getuigen de meeste en de
beste beoefenaars van de geschiedenis der godsdiensten, dat het
geloof aan de onsterfelijkheid bij alle volken voorkomt en een
<span class="pagenum" id="Page_354">[354]</span>
bestanddeel is ook van de laagste en ruwste godsdiensten. Wij
treffen het overal en op iederen trap van ontwikkeling aan, waar
geen wijsgeerige twijfelingen het ondermijnd of andere oorzaken
het op den achtergrond gedrongen hebben en overal is het ook
met den godsdienst verbonden, Tiele, Inl. tot de godsdienstwetenschap,
tweede reeks Amst. 1899 bl. 97. Peschel, <span lang="de" xml:lang="de">Volkerkunde</span><sup>5</sup>
257. Men kan zelfs zeggen, dat dit geloof oorspronkelijk iets zeer
natuurlijks was. Evenals de auteur van het paradijsverhaal in
Genesis, zegt Tiele, t. a. p. bl. 197, gaan de volken allen uit
van de overtuiging, dat de mensch van nature onsterfelijk is en
dat niet de onsterfelijkheid bewezen, maar de dood moet verklaard
worden. De dood schijnt iets tegennatuurlijks. Er moet wat gebeurd
zijn, waardoor iets zoo onlogisch in de wereld kwam. De
sagen van allerlei volken, verschillend in afkomst en ontwikkeling,
drukken dat denkbeeld uit. Er was een tijd, dat er noch ziekte
noch dood was op aarde. De „eenvoudige natuurmensch” kan
zelfs nog niet gelooven aan den dood, als hij hem ziet voor zijne
oogen. Het is een slaap, zegt hij, een toestand van bewusteloosheid;
de geest heeft het lichaam verlaten maar kan nog terugkeeren.
Daarom wacht hij nog eenige dagen, om te zien of dit
niet geschieden zal. En als de geest van den doode niet terugkeert,
houdt men het ervoor, dat hij slechts verdwenen is, om ergens,
waar ook, in een ander lichaam in te gaan of met de bovenaardsche
geesten te verkeeren. De vormen, waarin dit leven der
ziel na den dood werd voorgesteld, waren zeer verschillend en
werden dikwerf ook met elkander verbonden en vermengd. Nu
eens dacht men, dat de zielen na den dood in de nabijheid van
het graf bleven voortleven en tot haar bestaan de voortdurende
verzorging der bloedverwanten behoefden, of ook in de onderwereld,
in den hades, ver verwijderd van goden en menschen, een treurig,
schimachtig leven leidden. Dan weder geloofde men, dat de zielen
der afgestorvenen, evenals zij soms reeds vóór haar wonen in het
menschelijk lichaam allerlei gedaanteverwisselingen hadden ondergaan,
zoo ook na het verlaten daarvan nog een tijd lang in andere
lichamen van dieren en menschen moesten vertoeven, om zich te
louteren, de volmaaktheid te bereiken en in de Godheid of in
een bewusteloos Nirvana op te gaan. Of ook werd geleerd, dat
de zielen terstond na den dood in het Goddelijk gericht kwamen,
en indien zij het goede gedaan hadden, over de gevaarlijke
<span class="pagenum" id="Page_355">[355]</span>
doodenbrug ingingen in het land der zaligen, waar zij leefden in
gemeenschap der goden, of ook, indien zij het kwade hadden
gedaan, neerstortten in eene plaats van eeuwige duisternis en
pijniging. Cf. het tweede deel van C. W. Flügge, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des
Glaubens an Unsterblichkeit, Auferstehung, Gericht und Vergeltung</span>,
Leipzig 1795. Spiess, <span lang="de" xml:lang="de">Entwicklungsgesch. der Vorstellungen
vom Zustande nach dem Tode auf Grund vergl. Religionsforschung</span>
1877. Knabenhauer, <span lang="de" xml:lang="de">Das Zeugniss des Menschengeschlechts
über die Unsterblichkeit der Seele</span>, Freib. 1878. Merschmann,
<span lang="de" xml:lang="de">Die Idee der Unsterblichkeit in ihrer gesch. Entw.</span>, Berlin 1870.
Pfleiderer, Religionsphilos. 1896 S. 625 f. Runze, art. <span lang="de" xml:lang="de">Unsterblichkeit</span>
in Herzog<sup>2</sup> 16, 189 vooral 198 f. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Die Psychologie
des Unsterblichkeitsglaubens und der Unsterblichkeitsleugnung</span>,
Berlin 1894.</p>

<p>De leer van de persoonlijke onsterfelijkheid ging uit de religie
over in de philosophie. Nadat Pythagoras, Heraclitus en Empedocles
reeds waren voorgegaan, trachtte vooral <a id="ct_152"></a>Plato zijn religieus
geloof aan de onsterfelijkheid in den Phaedo met philosophische
redeneeringen te staven. Zijne bewijzen komen hierop neer, dat
de ziel, die de kennis der ideeën uit de herinnering put, reeds
vóór haar wonen in het lichaam bestaan heeft en zoo ook na het
verlaten van dat lichaam voortbestaan zal; dat zij door haar
denkende beschouwing van de eeuwige ideeën aan het goddelijke
wezen verwant en door hare beheersching van het lichaam en zijne
begeerten als iets zelfstandigs en eenvoudigs verre boven het
lichaam verheven is; en vooral, dat zij als principe des levens
en met het leven identisch, niet als niet-levend en vergankelijk
gedacht worden kan. Met deze leer over de onsterfelijkheid der
ziel verbindt hij dan allerlei voorstellingen over voorbestaan, val,
vereeniging met het lichaam, oordeel, zielsverhuizing, die voor
een voornaam deel een mythisch karakter dragen en ook door
Plato zelven zeker niet alle in wetenschappelijken zin bedoeld zijn.
Hoewel andere wijsgeeren, zooals Democritus, Epicurus, Lucretius
de onsterfelijkheid der ziel bestreden of er zich, gelijk Aristoteles,
niet beslist over uitspraken, had de leer van Plato op theologie
en philosophie een verbazend grooten invloed. De mythische bestanddeelen
van praeëxistentie, metempsychose enz. vonden dikwerf
bij sectarische richtingen ingang. En de theologie wijdde onder
Plato’s invloed aan de onsterfelijkheid der ziel veel grooter
<span class="pagenum" id="Page_356">[356]</span>
aandacht dan de H. Schrift. De leer van de natuurlijke onsterfelijkheid
der ziel werd een articulus mixtus, welks waarheid nog meer uit
de rede dan uit de openbaring werd betoogd, Tert., de an. 22.
Orig., de princ. VI 36. Iren., adv. haer. II 34 enz., bij de Geref.,
Heppe, Dogm. 166. Toch bleef er altijd eenig verschil. <a id="ct_472"></a>Het
besef stierf nooit geheel en al uit, dat de H. Schrift aan leven
en dood, behalve eene physische, ook steeds eene religieus-ethische
beteekenis hecht. Leven is bij haar nooit alleen voortbestaan en
dood is nimmer aan vernietiging gelijk, maar leven sluit in gemeenschap
met God en dood is gemis van zijne genade en gunst.
Vandaar dat de kerkvaders telkens zeggen, dat Christus gekomen
is, om ons de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀθανασια</span> te schenken en het soms den schijn
hebben kan, alsof zij de natuurlijke onsterfelijkheid der ziel
loochenden. En daar kwam nog bij, dat men Plato’s leer van de
praeëxistentie, dat is van de ongeschapenheid der ziel bestrijden
moest en om die reden soms bezwaar maakte, om de ziel van
nature onsterfelijk te noemen, wijl God alleen onsterfelijk was
door zichzelven en de ziel slechts onsterfelijk kon wezen door zijn
wil, Just. Dial. 5. Theophylus, ad Autol. II 27. <a id="ct_556"></a>Dit moet men
in het oog houden bij het onderzoek, of er onder de kerkvaders
ook voorstanders waren van de conditioneele onsterfelijkheid.
Want al leerde ook een enkele, zooals Arnobius, eene vernietiging
der booze zielen en al nam Tatianus aan, dat de ziel bij den
dood met het lichaam stierf, om aan het einde der dagen wederom
op te staan, het geloof was toch algemeen, dat de ziel krachtens
de door God haar geschonken natuur onsterfelijk was, Münscher-
v. Coelln, D. G. I 333 f. Harnack, D. G. I 449. Dr. Jonker,
Theol. Studiën I 167v. Atzberger, Gesch. d. christl. Eschat.
118 f. 187 f. 222 f. 338 f. 577 f. Ook in de wijsbegeerte behield
Plato’s leer van de onsterfelijkheid eene belangrijke plaats.
<a id="ct_114"></a>Cartesius vatte geest en stof, ziel en lichaam op als twee gescheiden
substantiën, die ieder haar eigen attribuut hadden, n.l.
denken en uitgebreidheid, ieder voor zichzelf konden bestaan en
daarom niet anders dan mechanisch vereenigd konden zijn. <a id="ct_168"></a>Spinoza
nam deze zelfde twee attributen aan maar beschouwde ze als
verschijningsvormen der ééne, eeuwige, oneindige substantie, als
twee zijden van dezelfde zaak, die niet uit elkander kunnen vallen
maar altijd bij elkaar zijn als subject en object, als beeld en
tegenbeeld, als idea en res. Voor de onsterfelijkheid was er in
<span class="pagenum" id="Page_357">[357]</span>
zijn stelsel geen plaats, en hij had er ook geen behoefte aan,
want <span lang="la" xml:lang="la">quamvis nesciremus, mentem nostram aeternam esse, pietatem
et religionem et absolute omnia, quae ad animositatem et generositatem
referri ostendimus in quarta parte, prima haberemus</span>,
Eth. V 41. De wijsbegeerte der achttiende eeuw was echter
Spinoza niet genegen; zij droeg een deistisch karakter, vergenoegde
zich met de trilogie van God, deugd en onsterfelijkheid
en achtte van deze drie de laatste nog de meeste. Op voorgang
van Leibniz, Wolf, Mendelssohn e. a. werd hare waarheid met
allerlei metaphysische, theologische, kosmische, moreele en historische
bewijzen betoogd en met sentimenteele beschouwingen
over een zalig herkennen en wederzien aan gene zijde des grafs
aangedrongen, litt. bij Bretschneider, Syst. Entw. 824. De uitspraak
van den dichter in Ps. 73:25 werd naar het woord van Strauss
omgezet in deze andere: <span lang="de" xml:lang="de">wenn ich nur mein Ich in Sicherkeit
habe, so frage ich nichts nach Gott und Welt</span>. Aan die zekerheid
werd echter door <a id="ct_131"></a>Kant een einde gemaakt, doordat hij de ongenoegzaamheid
aantoonde van alle bewijzen, voor de onsterfelijkheid
der ziel aangevoerd, en deze alleen aannemelijk achtte als postulaat
der practische rede. <a id="ct_164"></a>Schleiermacher stelde tegenover de egoistische
wenschen van het rationalisme zijn woord: <span lang="de" xml:lang="de">wer nicht gelernt hat,
mehr zu sein als er selbst, der verliert wenig, wenn er sich selbst
verliert</span>, en kende geen andere en hoogere onsterfelijkheid, dan
om <span lang="de" xml:lang="de">mitten in der Endlichkeit eins zu werden mit dem Unendlichen
und ewig zu sein in jedem Augenblick, Reden über die
Religion</span> II, cf. Chr. Gl. § 158, 1. En de idealistische philosophie
van Fichte, Schelling, Hegel, liet voor de onsterfelijkheid der
ziel in ’t geheel geen plaats over, al aarzelde zij, om op dit punt
haar intieme gedachte open uit te spreken. Het boek van Fr.
Richter, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre Von Den Letzten Dingen</span> 1833, bracht echter
de consequentie van Hegels stelsel aan het licht en baande, in
weerwil van veler tegenspraak, den weg tot het materialisme,
dat reeds luide door Feuerbach gepredikt en later door Vogt,
Moleschott, Büchner, Häckel e. a. met zoogenaamd natuurwetenschappelijke
argumenten gesteund werd. Op de philosophie
hebben deze redeneeringen zooveel indruk gemaakt, dat zij de
onsterfelijkheid der ziel geheel prijs geeft, Strauss, Chr. Gl. II
738. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Der alte und der neue Glaube</span><sup>2</sup> 123 f. Schopenhauer,
Die Welt u. s. w. I 330. Hartmann, Religionsphilos. II 232, of
<span class="pagenum" id="Page_358">[358]</span>
hoogstens hare mogelijkheid betoogt en slechts van eene hope der
onsterfelijkheid spreekt, Hoekstra, De hoop der onsterfelijkheid
1867. Rauwenhoff, Wijsbeg. v. d. godsd. 811. Ook theologen
hechten dikwerf aan de bewijzen voor de onsterfelijkheid der ziel
slechts geringe of in het geheel geen waarde, Vilmar, Dogm. II
295. Runze in Herzog<sup>2</sup> 16, 211 f. Frank, Chr. Wahrheit II 437 f.
Maar tegenover hen staan nog altijd vele mannen van naam, die
alle of sommige of althans een enkel van de bewijzen sterk genoeg
achten, om daarop een vast geloof aan de onsterfelijkheid der
ziel te bouwen, Weisse, Philos. Dogm. § 952-972. Fichte, <span lang="de" xml:lang="de">Die
Idee der Persönl. u. d. indiv. Fortdauer</span> 1834. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Die Seelenfortdauer
u. die Weltstellung des Menschen</span> 1867. Göschel, <span lang="de" xml:lang="de">Von
den Beweisen für die Unsterbl. der menschl. Seele</span> 1835. Art.
<span lang="de" xml:lang="de">Unsterblichkeit</span> in Herzog<sup>1 en 2</sup>. Kahnis, Dogm. II 485 f. Dorner,
Gl. II 916 f. Luthardt, Komp. d. Dogm. § 75. W. Schmidt,
Christl. Dogm. 492 f. Doedes, Leer v. God 248. Oosterzee,
Dogm. § 68 enz.</p>

<p id="lmn_54-2" class="sep1">2. De bewijzen voor de onsterfelijkheid der ziel, aan historie
en rede ontleend, geven geen afdoende zekerheid maar zijn toch
niet van belang ontbloot. In de eerste plaats is het al van beteekenis,
dat het geloof aan de onsterfelijkheid bij alle volken,
op iederen trap van ontwikkeling voorkomt. De consensus gentium
is hier even sterk als bij het geloof aan God, Cic. Tusc. I 3.
De verschillende overwegingen, waaruit men het geloof aan de
onsterfelijkheid afgeleid heeft, zooals bijv. uit de vrees voor den
dood en den dorst naar het leven, de ervaringen van droom en
extase, het raadsel van den dood en de onmogelijkheid, om zich
eene absolute vernietiging van het denkend wezen des menschen
voor te stellen, de vrees voor straf en de hoop op belooning, cf.
Herzog<sup>2</sup> 16, 206-211, kunnen het geloof aan de onsterfelijkheid
wel aposteriori steunen en bevestigen, maar zij geven geen bevredigende
verklaring van zijn ontstaan. Ook waar dergelijke
overwegingen ontbreken of waardeloos worden geacht, komt toch
het geloof aan de onsterfelijkheid voor. De wensch, om voort te
bestaan, is dikwerf bij vele menschen zwakker dan die, dat met
den dood aan het bestaan een einde kwame. De hoop op belooning
verklaart het geloof niet bij hen, die alle zelfzucht afgestorven
zijn en in de gemeenschap met God de hoogste zaligheid hebben
<span class="pagenum" id="Page_359">[359]</span>
gevonden. De gedachte aan vergelding is vreemd aan de voorstellingen
van het voortbestaan als een schaduwachtig schimmenleven.
Het raadsel van den dood doet niet, dan bij hooge
uitzondering, tot de onsterfelijkheid van dieren en planten besluiten.
En de ervaringen van droom en extase dooven het besef niet uit
van het wezenlijk onderscheid, dat tusschen deze verschijnselen
en het sterven bestaat. Veeleer hebben wij bij dit geloof aan de
onsterfelijkheid der ziel evenals bij dat aan het bestaan van God
met eene overtuiging te doen, die niet uit nadenken en redeneering
verkregen is maar aan alle reflectie voorafgaat en spontaan uit
de menschelijke natuur opkomt. Het is vanzelf sprekend en natuurlijk
en wordt overal aangetroffen, waar geen wijsgeerige twijfelingen
het ondermijnd hebben. Met het bewustzijn van het eigen,
zelfstandig, individueel bestaan ontwaakt ook dat van den persoonlijken
voortduur. Het zelfbewustzijn, niet het afgetrokken
zelfbewustzijn, waarvan de psychologie handelt, maar het zelfbewustzijn
van den mensch als persoonlijk, zelfstandig, redelijk,
zedelijk, godsdienstig wezen sluit overal en altijd het geloof aan
de onsterfelijkheid in, dat daarom ook geen bloote wensch of
begeerte, geen conclusie uit praemissen is, maar een machtig,
onuitroeibaar, tegen alle redeneering en bestrijding zich handhavend
getuigenis der menschelijke natuur zelve. En de zoogenaamde
bewijzen voor de onsterfelijkheid zijn niets anders dan verschillende
pogingen, welke dit geloof in den weg der redeneering aanwendt,
om zich denkende eenigermate rekenschap van zichzelf te geven,
zonder dat het daarvan ooit in werkelijkheid afhangt of zichzelf
afhankelijk maakt. Daarin ligt hun kracht en tegelijkertijd hun
zwakheid; getuigenissen zijn het van, geen gronden voor het
geloof; het weten blijft verre achter het gelooven terug.</p>

<p id="ct_560">Het <i>ontologisch</i> bewijs, dat uit de idee der onsterfelijkheid tot
hare waarheid besluit, overbrugt, evenmin als het ontologisch
bewijs voor het bestaan van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 53, de klove, die het
denken scheidt van het zijn. Het formuleert alleen het besef,
dat het geloof aan onsterfelijkheid bij den mensch geen willekeur
of toeval is, maar met zijne natuur is gegeven en in zedelijken
zin voor hem noodzakelijk is. De mensch ontleent de idee der
onsterfelijkheid niet aan de wereld om hen heen, want deze predikt
hem niets dan vergankelijkheid en dood; maar zij wordt hem
opgedrongen door zijn eigen natuur. Gelijk God zich niet onbetuigd
<span class="pagenum" id="Page_360">[360]</span>
laat maar tot ons spreekt uit al de werken zijner handen,
zoo dringt zich aan den mensch uit zijn eigen wezen de overtuiging
op, dat hij niet vergaat als de dieren des velds. En dat
beoogt het ontologisch bewijs aan te toonen; het overschrijdt de
grens van het denken tot het zijn niet, maar het geeft uiting
aan de algemeenheid, de noodzakelijkheid en de aprioriteit van
het onsterfelijkheidsgeloof. <a id="ct_510"></a>Een stap verder gaat het <i>metaphysisch</i>
bewijs, dat uit de natuur der ziel tot hare onsterfelijkheid concludeert.
Het kan dit echter doen en doet het op verschillende
wijzen. Men kan er op wijzen, dat de ziel als principe des levens
en met het leven identisch, onaantastbaar is voor den dood; of
dat zij blijkens de eenheid van het zelfbewustzijn, eene ondeelbare,
eenvoudige eenheid vormt, alle samenstelling mist en daarom
voor geen ontbinding vatbaar is; of dat zij, onder alle wisselingen
van de stof en alle veranderingen van het lichaam, wederom
blijkens het zelfbewustzijn steeds met zichzelf identisch blijft en
dus een van het lichaam onafhankelijk, zelfstandig bestaan en
leven geniet; en langs deze verschillende wegen kan men dan
trachten te komen tot het besluit, dat de ziel onsterfelijk is.
Maar er zijn tegen dit argument zeer ernstige bezwaren ingebracht.
Al is de ziel ook een actief, levend principe, zij is toch nooit
met het leven zelf identisch. God alleen is het leven zelf; Hij
alleen is onsterfelijk, 1 Tim. 6:16. Indien de ziel blijft voortbestaan,
kan dat alleen geschieden door Gods alomtegenwoordige
en almachtige kracht. De ziel is een schepsel, en dus beperkt,
eindig, relatief, nooit van alle passiviteit en samenstelling, van
alle verandering en wisseling volkomen vrij. Trouwens, wij zien
het voor onze oogen, dat zij verandert, toeneemt of afneemt in
kennis en kracht, afhankelijk is van het lichaam en allerlei invloeden
ondergaat. En de subjectieve eenheid en identiteit van
het ik bewijst volstrekt niet de objectieve eenheid en eenvoudigheid
der ziel of zou, indien zij deze bewees, ook de onsterfelijkheid
van planten of althans van dieren bewijzen, gelijk deze dan ook
consequent door Leibniz, Bonnet, Bilderdijk e. a. aangenomen
werd. Maar tegenover deze bedenkingen staat het onwedersprekelijk
feit, dat het leven uit mechanische stofwisseling niet is te verklaren
en op een eigen principe terugwijst. <span lang="la" xml:lang="la">Omne vivum ex vivo</span>
is nog heden ten dage het laatste woord der wetenschap. En wat
van het leven in het algemeen geldt, geldt in nog sterkere mate
<span class="pagenum" id="Page_361">[361]</span>
van het bewuste leven; de primitiefste gewaarwording is reeds
door eene ondempbare klove van elke zenuwtrilling gescheiden.
Wij treden daarmede eene gansch nieuwe, hoogere wereld in, die
wezenlijk verschilt van die der zinnelijke, tastbare, weeg- en
meetbare dingen. Dat het leven en zoo ook het bewuste leven
aan de zinnelijke wereld gebonden en met haar ten nauwste vereenigd
is, was reeds lang bekend en is waarlijk geen ontdekking
der nieuwere wetenschap te noemen. Maar dat het in de zinnelijke
wereld zijn oorzaak heeft, is wel menigmaal beweerd maar tot
dusver door niemand bewezen. Het metaphysisch bewijs behoudt
zijne waarde, voorzoover het uit de eigensoortige psychische verschijnselen
tot een van de stof onderscheiden, zelfstandig, geestelijk
principe besluit. Toch blijft dan nog altijd het bezwaar bestaan,
dat op dezelfde wijze bij planten of althans bij dieren geredeneerd
en geconcludeerd worden kan, en dat hunne onsterfelijkheid toch
niet aannemelijk is. Daarom moet aan het metaphysisch vervolgens
het <a id="ct_206"></a><i>anthropologisch</i> bewijs worden toegevoegd, dat uit het
eigenaardige van het psychisch leven van den mensch tot een
van dieren en planten onderscheiden geestelijk bestaan besluit.
De ziel van het dier, ofschoon ook eenvoudig en zelfstandig tegenover
de wisseling der stof, is op het zinnelijke gericht; zij is
beperkt binnen het eindige; zij leeft in het tegenwoordige; zij is
zoo gebonden aan het lichaam, dat zij daarbuiten niet kan bestaan.
Maar de mensch heeft niet alleen gewaarwording en waarneming,
maar ook verstand en rede; door het denken gaat hij boven de
zinnelijke, stoffelijke, eindige wereld uit; hij verheft zich tot het
ideale, het logische, tot het ware, goede en schoone, dat met de
oogen niet gezien en de handen niet getast worden kan; hij zoekt een
duurzaam, eeuwig geluk, een hoogste goed, dat deze wereld hem
niet schenken kan, en is door dit alles burger en inwoner van
een ander, hooger rijk dan dat der natuur. Het redelijk, zedelijk,
godsdienstig bewustzijn van den mensch duidt op een psychisch
bestaan, dat boven de zienlijke wereld uitgaat; wat krachtens
zijne natuur het eeuwige zoekt, moet voor de eeuwigheid bestemd
zijn. <a id="ct_520"></a>Daarbij komt nog het <i>moreele</i> en het <i>vergeldingsbewijs</i>, dat
de disharmonie aantoont, die er in dit leven tusschen ethos en
physis bestaat, en daaruit tot een ander leven besluit, waarin
beide verzoend zijn. Men brenge hiertegen niet in, dat dit bewijs
op egoisme berust en dat de deugd haar loon en de zonde haar
<span class="pagenum" id="Page_362">[362]</span>
straf in zichzelve draagt, Spinoza, Eth. V 41. 42. Strauss, Gl.
II 706 f. Want dit wisten de vromen van alle eeuwen wel, dat
God om zichzelf gediend worden moest en niet om eenig loon,
cf. ook Calvijn, Inst. III 2, 26. 16, 2. Maar desniettemin hielden
zij staande dat zij, indien zij alleen in dit leven op Christus
waren hopende, de ellendigste van alle menschen zouden zijn,
1 Cor. 15:17, 19, 30, 32. Want er is hier volstrekt niet de
bevrediging van een zelfzuchtig verlangen in het spel, maar er is
hiermede niet minder gemoeid dan de heerschappij en de triumf
van het recht. De vraag, die aan het moreele bewijs ten grondslag
ligt, is deze: zal aan het einde het goede of het kwade, God of
Satan, Christus of Antichrist het winnen? De historie geeft daarop
geen afdoend antwoord. Van het standpunt van het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span> is
er geen bevredigende verklaring der wereld mogelijk; dan is er
maar al te veel grond voor pessimistische vertwijfeling. En daarom
eischt het rechtsgevoel, hetwelk de rechtvaardige God zelf diep
in des menschen hart heeft geplant, dat er rechtsherstel kome
aan het einde der dagen, dat er harmonie zij tusschen deugd en
geluk, tusschen zonde en straf, dat de waarheid het eeuwiglijk
winne van de leugen en het licht van de duisternis. Al is terecht
gezegd, dat <span lang="fr" xml:lang="fr">le néant fut toujours l’horizon des mauvaises consciences</span>,
zelfs zij, die van een leven na dit leven niets goeds te
hopen hebben, worden door hun rechtsbesef van de noodzakelijkheid
van dit rechtsherstel overtuigd. Indien het recht niet zegepraalt
aan het einde, dan is er geen recht. En indien God ten
slotte niet blijkt, de overwinnaar van Satan te zijn, is het leven
de moeite van het leven niet waard. Niet een egoistische wensch,
maar een diep rechtsgevoel, de dorst naar harmonie, verlangen
naar de volkomene verheerlijking Gods, in wien heiligheid en
zaligheid één zijn, komt in het moreele bewijs tot uiting. Zelfs
de kunst profeteert van zulk eene toekomst, als zij het ideaal in
zichtbare gestalte ons voorstelt. Al deze bewijzen, en nog meer die,
welke aan ’s menschen volmakingsvatbaarheid, aan zijne zedelijke
persoonlijkheid, aan de vele onbewoonde sterren, aan de spiritistische
verschijningen enz. worden ontleend, zijn geen bewijzen in
dien zin, dat zij alle tegenspraak tot zwijgen brengen, maar zij
zijn toch getuigenissen en aanduidingen, dat het onsterfelijkheidsgeloof
gansch natuurlijk en spontaan uit de menschelijke natuur
zelve opkomt. Wie het ontkent en bestrijdt, doet zijne eigene natuur
<span class="pagenum" id="Page_363">[363]</span>
geweld aan. <span lang="de" xml:lang="de">Der Gedanke an die Unsterblichkeit ist schon der
erste Akt der Unsterblichkeit</span>, Von Baer bij Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod,
Fortleben und Auferstehung</span><sup>3</sup> 1879 S. 93.</p>

<p id="lmn_54-3" class="sep1">3. Hoeveel waarde deze indicaties ook hebben mogen, welke
natuur en geschiedenis ons bieden voor het geloof aan de onsterfelijkheid
der ziel, de Schrift neemt ten opzichte van deze leer
een standpunt in, dat bij de eerste kennisneming niet anders dan
bevreemden kan. De onsterfelijkheid der ziel schijnt van de grootste
beteekenis te zijn voor godsdienst en leven; en de Schrift maakt
er nooit met even zoovele woorden gewag van; zij kondigt haar
nooit als een Goddelijke openbaring af en stelt haar nergens op
den voorgrond; en nog veel minder stelt zij ooit eenige poging
in het werk, om hare waarheid te betoogen of deze tegenover hare
tegensprekers te handhaven. Het is daarom te verklaren, dat er
vroeger en later velen beweerd hebben, dat de leer van de onsterfelijkheid
der ziel in het Oude Testament, of althans in de oudste
boeken daarvan in het geheel niet voortkwam en eerst van buiten af
onder Israel ingevoerd werd, cf. Oehler, <span lang="de" xml:lang="de">Unsterblichkeit</span> in Herzog<sup>1</sup>
21, 409 f. Himpel, <span lang="de" xml:lang="de">Die Unsterblichkeitslehre der
<abbr title="Alten Testament">A. T.</abbr></span> 1857.
Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Eschatologie</span>, Freib. 1890 S. 17. <a id="ct_297"></a>Maar
langzamerhand is men hiervan toch teruggekeerd, en tegenwoordig
erkent men algemeen, dat Israel evenals alle volken wel terdege
aan een voortbestaan na den dood heeft geloofd. Zelfs hebben
<a id="ct_169"></a>Stade, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des Volkes Israel</span> I 387-427 en
<span lang="de" xml:lang="de">Ueber die altt. Vorstellungen vom Zustande nach dem Tode</span> 1877, voorts
<a id="ct_147"></a>Oort, De doodenvereering bij de Israelieten, Theol. Tijdschr. 1881 bl.
358-363 en vooral <a id="ct_165"></a>Fr. Schwally, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben nach dem Tode
nach den Vorstellungen des alten Israel u. s. w.</span> Giessen 1892
trachten te betoogen, dat oudtijds onder Israel evenals bij de
andere volken de dooden vereerd werden, en dus ongetwijfeld
gedacht werden te bestaan. De bewijzen daarvoor ontleenden zij
aan het bij een sterfgeval gebruikelijke ritueel, zooals het inscheuren
van kleederen en dragen van rouwgewaad, het bedekken
van gelaat en hoofd, het afleggen van sieraden, bijzondere haardracht
en zelfverminking, het werpen met stof en asch, het nietwasschen
en zalven, het vasten en maaltijd houden, het aanheffen
van klaagzangen en het brengen van offers, al welke gebruiken
niet anders dan uit vroegere doodenvereering verklaarbaar zouden
<span class="pagenum" id="Page_364">[364]</span>
zijn. Maar Schwally t. a. p. 75 moet zelf erkennen, <span lang="de" xml:lang="de">dass in der
Zeit, als Israel in die Geschichte eintritt, die animistische Naturreligion
im Princip bereits überwunden ist</span>. En tegen zijne afleiding
van de rouwgebruiken uit een oorspronkelijk animisme, heeft
Joh. Frey, <span lang="de" xml:lang="de">Tod, Seelenglaube und Seelenkult im alten Israel</span>,
Leipzig 1898, zulke ernstige bezwaren in het midden gebracht,
dat de hypothese van oorspronkelijken doodencultus bij Israel
eerst door andere en nieuwe bewijzen aannemelijk kan worden
gemaakt. <a id="ct_421"></a>Toch is het duidelijk, dat er in Israel een groot onderscheid
was tusschen den volksgodsdienst, die allerlei bijgeloovige
en afgodische bestanddeelen bevatte, en den dienst van Ihvh, die
door Mozes en zijne volgelingen voorgestaan werd. Het Jahvisme
heeft dien volksgodsdienst eensdeels tegengestaan, verboden en
uitgeroeid, maar heeft anderzijds ook verschillende godsdienstige
voorstellingen en gebruiken, die op zichzelf niet verkeerd waren,
stil laten bestaan of overgenomen en gesanctioneerd, cf. Wildeboer,
Jahvedienst en volksreligie in Israel 1898. Bij zijne openbaring
aan Israel heeft God zich aangesloten bij de historische omstandigheden,
onder welke het leefde; de genade deed de natuur niet
teniet maar heeft ze vernieuwd en geheiligd. <a id="ct_240"></a>Zoo is het ook
gegaan met het volksgeloof aan het voortbestaan na den dood.
Reeds de gewoonte van het begraven en de groote beteekenis,
die daaraan gehecht werd, is van dat geloof een bewijs. Verbranding
der lijken was in Israel niet inheemsch; zij had alleen
plaats na voltrokken doodstraf, Gen. 38:24, Lev. 20:14, 21:9,
Jos. 7:15, 25; uit 1 Sam. 31:12 en Am. 6:10 laat zich niets
afleiden, wijl de tekst misschien gecorrumpeerd is of anders slechts
van op zichzelf staande gevallen bericht; en 2 Chr. 16:14, 21:19,
Jer. 34:5 handelen alleen van het verbranden van welriekende
specerijen bij het begraven. Begrafenis werd echter op
hoogen prijs gesteld en wordt daarom telkens in het O. Test.
afzonderlijk vermeld; onbegraven te blijven, was eene groote
schande, 1 Sam. 17:44, 46, 1 Kon. 14:11, 13, 16:4, 2 Kon.
9:10, Ps. 79:3, Pred. 6:3, Jes. 14:19, 20, Jer. 7:33, 8:1,
9:22, 16:6, 25:33, Ezech. 29:5. Een gestorvene behoort niet
meer in het land der levenden; zijn onbegraven lijkt wekt afschuw
op; het vergoten bloed roept om wraak, Gen. 4:10, 37:26,
Job 16:18, Jes. 26:21, Ezech. 24:7, wijl het bloed de zetel
der ziel is, Lev. 17:11; en daarom moet het gestorvene bedekt,
<span class="pagenum" id="Page_365">[365]</span>
verborgen, aan het oog onttrokken worden. <a id="ct_701"></a>Door den dood komen
alle zielen in het doodenrijk, in den Scheol, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שׁאול</span>, een woord,
dat van onzekere afleiding is en volgens sommigen komt van <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שׁאל</span>,
vragen, eischen, of ook invorderen, tot beslissing brengen, volgens
anderen van <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שׁעל‏‎, ‎‏שׁול</span>, slap zijn, naar beneden hangen, zinken,
Delitzsch, Neuer Comm. über die Genesis 444. Atzberger, Christl.
Eschat. 24. Deze Scheol bevindt zich in de diepte der aarde,
zoodat men erin nederdaalt, Num. 16:30, Ps. 30:4, 10, 55:16,
Jes. 38:18, behoort tot de onderste plaatsen der aarde, Ps. 63:10,
Ezech. 26:20, 31:14, 32:18, ligt nog beneden de wateren en
de grondvesten der bergen, Deut. 32:22, Job 26:5, Jes. 14:15,
en wordt daarom meermalen door het attribuut <span lang="hbo" xml:lang="hbo">תַּחְתִּית</span>, onderste,
versterkt, Deut. 32:22, Ps. 86:13, 88:7. Daarom staat de
Scheol ook met het graf of den kuil, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קֶבֶר</span> of
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">בּוֹר</span>, in nauw verband;
beide zijn niet identisch, want gestorvenen, die niet begraven
zijn, bevinden zich toch in den Scheol, Gen. 37:33, 35, Num.
16:32; maar evenals lichaam en ziel den éénen mensch vormen
en ook na den dood nog in eenige wederkeerige relatie gedacht
worden, zoo zijn graf en Scheol niet los van elkander te denken.
Beide behooren tot de onderste plaatsen der aarde, worden voorgesteld
als de woning der dooden, en wisselen met elkander
herhaaldelijk af; de Scheol is het ééne groote graf, dat alle
graven der gestorvenen omvat; het rijk der dooden, de onderwereld,
en daarom ten onrechte in onze Statenvertaling dikwerf
door hel overgezet. De Scheol toch is de plaats, waar alle gestorvenen
zonder uitzondering saam komen, 1 Kon. 2:2, Job 3:13v.,
30:23, Ps. 89:49, Jes. 14:9v., Ezech. 32:18, Hab. 2:5,
en waaruit terugkeer niet dan alleen door een wonder mogelijk
is, 1 Kon. 17:22, 2 Kon. 4:34, 13:21; het doodenrijk is als
het ware eene stad, die van gegrendelde poorten is voorzien,
Ps. 9:14, 107:18, Job 17:16 (tot de grendels der onderwereld
daalt mijne hope af), 38:17, Jes. 38:10, Mt. 16:18, en door
haar macht, Ps. 49:16, 89:49, Hos. 13:14, alle menschen als
in een kerker gevangen houdt, Jes. 24:22. <a id="ct_95"></a>De Scheol is een
eeuwig huis, Pred. 12:5; de vijanden van Israel, die er in
nedergestort zijn, kunnen niet wederopstaan, Jes. 26:14; wie in
het graf daalt, komt niet weder op, Job 7:9, 10, 14:7-12,
16:22. Lijnrecht staat dit doodenrijk daarom tegen het land der
levenden over, Job 28:13, Spr. 15:24, Ezech. 26:20, 32:23v.
<span class="pagenum" id="Page_366">[366]</span>
Wel worden de gestorvenen als bestaande en levende gedacht;
zij worden dikwerf zoo voorgesteld en beschreven, als zij hier op
aarde zich vertoonden, en worden daarom ook door elkander herkend,
en bij de ontmoeting ontroerd, 1 Sam. 18:14, Jes. 14:9v.,
Ezech. 32:18v. Ook is er sprake van binnenste, diep naar binnen
gelegen kameren in den Scheol, Spr. 7:27, Ezech. 32:23, en
bestaat er in zoover onder de gestorvenen onderscheid, als elk
tot zijne vaderen, Gen. 15:15, Richt. 2:10, of tot zijn volk,
Gen. 25:8, 17, 35:29, 49:29 verzameld wordt, en de onbesnedenen
bij elkander worden gelegd, Ezech. 32:19. Maar
overigens wordt de Scheol altijd van zijne negatieve zijde, in
tegenstelling met de aarde als het land der levenden, beschreven.
Hij is het gebied der duisternis en der doodsschaduw, Job 10:21,
22, Ps. 88:13, 143:3, de plaats des verderfs, ja het verderf
zelf, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֲבַדּוֹן</span>, Job 26:6, 28:22, 31:12, Ps. 88:12, Spr. 27:20,
zonder ordeningen, d. i. zonder vaste omtrekken en klare onderscheidingen,
Job 10:22, een land der rust, der stilte, der vergetelheid,
Job 3:13, 17, 18, Ps. 115:17, waar God en menschen
niet meer te zien zijn, Jes. 38:11, God niet meer geprezen en
gedankt, Ps. 6:6, 115:17, zijne deugden niet meer verkondigd,
Ps. 88:6, 12, 13, Jes. 38:18, 19, en zijne wonderen niet meer
aanschouwd worden, Ps. 88:11, 13, waar de dooden niet met
al weten, geen werk meer doen, geen berekening meer maken,
geen wijsheid en wetenschap meer bezitten en hoegenaamd geen
deel meer hebben aan al wat onder de zon geschiedt, Pred. 9:5,
6, 10. Zij zijn <span lang="hbo" xml:lang="hbo">רְפָאִים</span>, van het adjectief <span lang="hbo" xml:lang="hbo">רָפֶה</span>,
slap, Job 26:5, Spr. 2:18, 9:18, 21:6, Ps. 88:11, Jes. 14:9, verzwakt,
Jes. 14:10, zonder kracht, Ps. 88:5.</p>

<p>Heel deze voorstelling van den Scheol is gevormd van uit het
standpunt van dit aardsche bestaan, en geldt slechts in tegenstelling
met den rijkdom van leven, welken de mensch hier op aarde
geniet. Dan is het sterven inderdaad eene verbreking van alle
aardsche banden, een dood-zijn voor het rijke leven op aarde,
een rusten, een slapen, een stil-zijn, een niet-zijn in betrekking
tot de dingen aan deze zijde des grafs. De toestand in den Scheol
is geen vernietiging van het bestaan, maar toch eene vreeselijke
levensvermindering, eene berooving van al wat in dit leven de
vreugde des levens uitmaakt. Voor eene beschouwing, die alleen
het lichaam sterven laat en zich troost met de onsterfelijkheid der
<span class="pagenum" id="Page_367">[367]</span>
ziel, is in het O. Test. geen plaats. <a id="ct_473"></a>De gansche mensch sterft,
als bij den dood de geest, Ps. 146:4, Pred. 12:7, of de ziel,
Gen. 35:18, 2 Sam. 1:9, 1 Kon. 17:21, Jon. 4:3, uit den
mensch uitgaat. Niet alleen zijn lichaam maar ook zijne ziel
verkeert in den staat des doods en behoort der onderwereld toe;
daarom kan er ook van een sterven der ziel gesproken worden,
Gen. 37:21, Num. 23:10, Deut. 22:20, Richt. 16:30, Job
36:14, Ps. 78:50, en van verontreiniging door aanraking van
de ziel van een doode, d. i. van een lijk, Lev. 19:28, 21:11,
22:4, Num. 5:2, 6:6, 9:6, 7, 10, Deut. 14:1, Hagg. 2:13.
<a id="ct_291"></a>Gelijk de gansche mensch in den weg der gehoorzaamheid voor
het leven bestemd was, zoo vervalt hij ook door zijne overtreding
geheel, naar ziel en lichaam beide, aan den dood, Gen. 2:17.
Deze gedachte moest diep ingeprent worden in het bewustzijn der
menschheid; en het werd ook in de oudheid door alle volken
beseft, dat de dood eene straf is, dat hij iets onnatuurlijks is,
met het wezen en de bestemming des menschen in strijd. De
openbaring, welke God aan Israel gaf, sluit zich daarbij dan ook
aan; zij laat haar bestaan en neemt haar over, gelijk zij zoovele
gebruiken en ceremoniën overneemt (offerande, priesterschap, besnijdenis
enz.); alleen reinigt zij haar van de onreine elementen,
die er zich bij de volken allengs mede verbonden hadden, zooals
de zelfverminking, Lev. 19:28, 21:5, Deut. 14:1 en het dooden
vragen, Lev. 19:31, 20:6, 27, Deut. 18:10, 11. Maar de openbaring
doet nog iets anders en meer. Zij handhaaft en versterkt
niet alleen de tegenstelling, die er tusschen het leven en den
dood bestaat, maar zij brengt in dit leven zelf eene nog scherpere
tegenstelling aan. Dit leven toch is het ware leven niet, omdat
het een zondig, onrein, door lijden gekweld en voor den dood
bestemd leven is. Het wordt eerst leven in waren zin en krijgt
eerst een wezenlijken levensinhoud door den dienst van Ihvh en
in de gemeenschap met God. Geheel in overeenstemming met de
toenmalige bedeeling des genadeverbonds en met de verkiezing
van Israel tot volk van God, denkt het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> het verband tusschen
godsvrucht en leven zoo, dat gene in een lang leven op aarde
haar vrucht en haar loon ontvangt, Ex. 20:12, Deut. 5:16, 29,
6:2, 11:9, 22:7, 30:16, 32:47 enz. In de algemeen bekende,
natuurlijke tegenstelling van leven en dood weeft zich eene andere,
zedelijke, geestelijke tegenstelling in, die n.l. tusschen een leven
<span class="pagenum" id="Page_368">[368]</span>
in den dienst der zonde en een leven in de vreeze des Heeren.
Aan het kwade is de dood, aan het goede is het leven verbonden.
Deut. 30:15. Zij, die met geweld de wijsgeerige leer van de
onsterfelijkheid der ziel in het Oude Testament hebben willen
vinden, hebben de openbaring Gods aan Israel niet verstaan en
Westersche, rationalistische ideeën ingelegd in de religie van het
Oostersche volk. Veelmeer naar waarheid zegt Pfleiderer, <span lang="de" xml:lang="de">Religionsphilos.</span>
626: <span lang="de" xml:lang="de">was man oft für eine Schwäche der prophetischen
Jahvereligion Israels gehalten hat</span> (n.l. dat het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> er zoo
geringe plaats in bekleedt), <span lang="de" xml:lang="de">ist in Wahrheit ihre
<ins id="cor_21" title="anszeichnende">auszeichnende</ins>
Stärke gewesen; der lebendige Gott, der in geschichtlichen Thaten
sich offenbart, hat nichts gemein mit den Schatten des Scheol</span>.
De God van Israel is niet een God der dooden maar der levenden.
Daarom richtte de verwachting van het vrome Israel zich schier
uitsluitend op de aardsche toekomst des volks, op de verwerkelijking
van het Godsrijk. De vraag naar de toekomst van de
individueele personen in den Scheol trad daarbij geheel op den
achtergrond. God, volk en land waren onlosmakelijk met elkander
verbonden, en de individuën waren in dat verbond opgenomen en
werden daarnaar gerekend. Eerst als Israel na de ballingschap
eene godsdienstige gemeente wordt en de religie zich individualiseert,
dan dringt de vraag naar ieders toekomstig lot zich op
den voorgrond; de geestelijke tegenstelling, welke de openbaring
in de natuurlijke ingeweven had, werkte door; de onderscheiding
van rechtvaardigen en goddeloozen verving hoe langer hoe meer
die van Israel en de volken, en zette zich voort ook aan de
overzijde des grafs. De gegevens daarvoor waren trouwens ook
reeds in de openbaring van vroeger tijd aanwezig. De mensch,
die God dient, blijft leven, Gen. 2:17; aan de onderhouding
zijner geboden is het leven verbonden, Lev. 18:5, Deut. 30:20;
zijn woord is het leven, Deut. 8:3, 32:47. In de Spreuken
wordt onder leven wel dikwerf lengte van dagen verstaan, 2:18,
3:16, 10:30; maar opmerkelijk is toch, dat zij dood en Scheol
meestal alleen in verband brengen met de goddeloozen, 2:18,
5:5, 7:27, 9:18, en daartegen het leven schier uitsluitend aan
de rechtvaardigen toekennen. De wijsheid, de gerechtigheid, de
vreeze des Heeren is de weg ten leven, 8:35, 36, 11:19, 12:28,
13:14, 14:27, 19:23; de goddelooze wordt omgestooten,
als hem ongeluk treft, maar de rechtvaardige behoudt ook in
<a id="Page_369"></a><span class="pagenum">[369]</span>
zijn dood nog vertrouwen en troost, 14:32. Zalig is hij, die Ihvh
tot zijn God heeft, Deut. 33:29, Ps. 1:1, 2:12, 32:1, 2,
33:12, 34:9 enz., ook in de zwaarste tegenspoeden, Ps. 73:25-28,
Hab. 3:17-19; daarentegen komen de goddeloozen
om en nemen een einde, ook al genieten zij tijdelijk nog zooveel
voorspoed, Ps. 73:18-20. Van dit standpunt uit verwachten
de vromen niet alleen bevrijding van druk en tegenspoed in den
tijd, maar dringen zij met het oog des geloofs ook menigmaal
door tot de overzijde des grafs en verwachten een zalig leven in
de gemeenschap met God. De plaatsen, die hiervoor gewoonlijk
bijgebracht worden, Gen. 49:18, Job 14:13-15, 16:16-21,
19:25-27, Ps. 16:9-11, 17:15, 49:16, 73:23-26,
139:18 zijn van onzekere uitlegging, en slaan volgens velen
alleen op tijdelijke redding van den dood. Maar al zou dit ook
het geval zijn, heel het Oude Testament leert, dat God Schepper
is van hemel en aarde, dat zijne macht geen grenzen kent en dat
Hij ook volstrekte heerschappij bezit over leven en dood. Het is
God de Heere, die den mensch het leven heeft geschonken,
Gen. 1:26, 2:7, en nog iederen mensch, gelijk al wat bestaat,
schept en onderhoudt, Job 32:8, 33:4, 34:14, Ps. 104:29,
Pred. 12:7. Hij verbindt vrijmachtig aan zijne wet het leven
en bepaalt op hare overtreding den dood, Gen. 2:17, Lev. 18:5,
Deut. 30:20, 32:47. Hij woont in den hemel maar is ook met
zijn Geest in den Scheol tegenwoordig, Ps. 139:7, 8. Scheol en
abaddon liggen naakt en open voor den Heere uitgebreid, evenals
de harten der menschenkinderen, Job 26:6, 38:17, Spr. 15:11.
De Heere doodt, behoudt in het leven en maakt levend, doet in
den Scheol nederdalen en daaruit weder opkomen, Deut. 32:39,
1 Sam. 2:6, 2 Kon. 5:7. Hij heeft uitwegen voor den dood,
kan bevrijden, als de dood reeds dreigt, Ps. 68:21, Jes. 38:5,
Jer. 15:20, Dan. 3:26, enz., kan Henoch en Elia zonder den
dood tot zich nemen, Gen. 5:24, 2 Kon. 2:11, en gestorvenen in
het leven terug doen keeren, 1 Kon. 17:22, 2 Kon. 4:34, 13:21.
Hij kan den dood te niet doen en door opwekking van de dooden
over diens macht volkomen triumfeeren, Job 14:13-15, 19:25-27,
Hos. 6:2, 13:14, Jes. 25:8, 26:19, Ezech. 37:11,
12, Dan. 12:2. Cf. over de onsterfelijkheid in het <abbr title="Oude Testament">Oude Test.</abbr>,
behalve Oort, Schwally, Frey, Stade ook nog Oehler, Theol. des
<abbr title="Alten Testaments">A. T.</abbr> § 78. 245 f. en art. Unsterbl. in Herzog<sup>1</sup>. Schultz, Alttest.
<span class="pagenum" id="Page_370">[370]</span>
Theol.<sup>4</sup> 697 f. Schmend, Altt. Rel. 112 f. 497 f. 504 f. Atzberger,
Die christl. Eschat. 1890 S. 15 f. Bertholet, <span lang="de" xml:lang="de">Die israel.
Vorstellungen vom Zustande nach dem Tode</span>, Freiburg 1899.
Matthes, Rouw en doodenvereering bij de Israel. Theol. Tijdschrift
1900.</p>

<p id="lmn_54-4" class="sep1">4. Deze leer des Ouden Testaments ging in de latere Joodsche
litteratuur wel niet geheel verloren, maar zij werd toch door
allerlei uitheemsche elementen gewijzigd en uitgebreid. In het
algemeen komen de geschriften dezer categorie daarin overeen,
dat zij den godsdienst meer individualistisch opvatten, onder den
invloed van de idee der vergelding reeds terstond bij den dood
eene voorloopige scheiding laten intreden tusschen rechtvaardigen
en goddeloozen, en van de verschillende plaatsen, waar dezen
zich ophouden, eene meer uitgewerkte beschrijving geven. Toch
zijn zij duidelijk in twee groepen, eene Palestijnsche en eene
Alexandrijnsche, in te deelen. De eerstgenoemde, waartoe vooral
de apocriefe geschriften van de Makkabeën, Baruch, 4 Ezra,
Henoch, het Testament der twaalf patriarchen enz. behooren,
schrijven aan den tusschentoestand slechts een voorloopig karakter
toe. Wel nemen ook zij reeds vreemde bestanddeelen op en leeren
eene zekere scheiding tusschen rechtvaardigen en goddeloozen
terstond bij den dood. De Apocalypse van Henoch plaatst den
Scheol in het Westen, beschrijft hem als door stroomen doorsneden
en omgeven, en onderscheidt er vier afdeelingen in, twee
voor de goeden en twee voor de boozen, 17:5, 6, 22:2v.;
bovendien neemt zij nog een paradijs aan, dat hoog boven en
aan de einden der aarde gelegen is en terstond bij hun sterven
de verblijfplaats werd van Henoch en Elia, 12:1, 87:3, 89:52
en het ook worden zal voor allen, die in hunne wegen wandelen,
71:16, 17. Maar het zwaartepunt ligt toch bij al de schrijvers
dezer groep in de universeele eschatologie, in de komst van den
Messias en de oprichting van het Godsrijk aan het einde der
dagen. Tot zoolang worden de zielen der afgestorvenen in den
hades, zij het ook in verschillende afdeelingen en in voorloopig
onderscheiden lot, bewaard als in <span lang="grc" xml:lang="grc">ταμιεια</span>,
<span lang="la" xml:lang="la">promptuaria animarum</span>,
Apoc. Baruch 21:23, 4 Ezr. 4:35, 5:37; rustende en slapende
wachten zij het laatste oordeel af, 4 Ezr. 7:32-35. Apoc.
Baruch 21:24, 23:4, 30:2. Maar de geschriften van de tweede
<span class="pagenum" id="Page_371">[371]</span>
groep, zooals de Spreuken van Jezus Sirach, het boek der Wijsheid,
Philo, Flavius Josephus enz., leggen juist op de individueele
eschatologie nadruk en laten daarbij de komst van den Messias,
de opstanding, het eindgericht en het Godsrijk op aarde geheel
in de schaduw treden of spreken er zelfs met geen woord van.
Hoofddogma is de onsterfelijkheid der ziel, die volgens Philo
praeëxistent was, van wege haar val tijdelijk in den kerker van
het lichaam werd opgesloten en al naarmate van haar gedrag
na den dood in andere lichamen verhuist, of in elk geval terstond
na het sterven de definitieve beslissing van haar lot ontvangt,
Sir. 1:12, 7:17, 18:24, 41:12, Wijsh. 1:8, 9, 3:1-10,
en naar den heiligen hemel of naar den donkeren hades gaat,
Josephus, Bell. Jud. III 8, 5. Ten tijde van Christus kruisten
daarom bij het volk van Israel allerlei eschatologische denkbeelden
dooreen. <a id="ct_604"></a>De Phariseën geloofden aan een voortbestaan
en eene voorloopige vergelding na den dood, maar hielden daarbij
vast de verwachting van den Messias, van de opstanding der
dooden, zoo niet van alle menschen dan toch van de rechtvaardigen,
en de oprichting van het Godsrijk op aarde. <a id="ct_700"></a>De Sadduceën
loochenden de opstanding, Mt. 22:23, Mk. 12:18, Luk. 20:27,
Hd. 23:8, en volgens Josephus, Bell. Jud. II 8, 14. Ant. XVIII
1, 4 ook de vergelding na den dood en de onsterfelijkheid. De
<a id="ct_335"></a>Esseners namen, volgens Josephus, Bell. Jud. II 8, 11, aan, dat
het lichaam sterfelijk maar de ziel onsterfelijk was. De zielen
woonden oorspronkelijk in den fijnsten aether, maar werden door
zinlijken lust bevangen en in lichamen geplaatst, waaruit zij
dan weer door den dood worden bevrijd. De goede zielen ontvangen
een zalig leven aan gene zijde van den oceaan in eene
plaats, die door geen regen, sneeuw of hitte wordt geplaagd,
maar de slechte moeten in een duister, koud oord altijddurende
pijnen lijden. Cf. Gröbler, <span lang="de" xml:lang="de">Die Ansichten über
<abbr title="Unsterblichkeit und Auferstehung">Unsterbl. u. Auferst.</abbr>
in der <abbr title="jüdischen Literatur">jüd. Lit.</abbr> der beiden letzten Jahrh. v. Chr.</span>, Stud. u. Krit.
1879 S. 651-700. Wünsche, <span lang="de" xml:lang="de">Die Vorst. v. Zustande nach dem
Tode nach Apokr., Talmud u. Kirchenvätern</span>, Jahrb. f. prot.
Theol. 1880 S. 355-383. 435-523. Weber, Syst. der altsyn.
pal. Theol. 322 f. Oehler in Herzog<sup>1</sup> 21, 424 f. Runze in
Herzog<sup>2</sup> 16, 193. Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de"><abbr title="Christliche Eschatologie">Christl.
Eschatol.</abbr></span> 96-156. Schwally, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben nach d. Tode</span> 131-192.</p>

<p>Op het voetspoor van wet en profeten, wijdt het <abbr title="Nieuwe Testament">N. Test.</abbr> veel
<span class="pagenum" id="Page_372">[372]</span>
meer aandacht aan de algemeene dan aan de bijzondere eschatologie.
Toch is het onjuist, zoowel om met Episcopius, Op. II
2 p. 455, Limborch, Theol. Christ. VI 10, 4, Oertel, Hades S.
4-6, Schleiermacher, Chr. Gl. § 159, 2, Hofmann, <span lang="de" xml:lang="de">Schriftbeweis</span>
III 462 te beweren, dat de Schrift over den tusschentoestand
zoo goed als niets zegt of althans geene voor ons geldende leer
bevat, als om met Kliefoth, Eschatologie 37 het er voor te houden,
dat het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> daarover waarschijnlijk alles zegt, wat erover te
zeggen valt. Immers ontbreekt het niet aan uitspraken, die over
den tusschentoestand zooveel licht verspreiden, als ons in en voor
dit leven van noode is. <a id="ct_292"></a>Sterker nog dan het Oude, doet het
<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> uitkomen, dat de dood een gevolg en straf der zonde is,
Kom. 5:12, 6:23, 8:10, 1 Cor. 15:21; en die dood strekt
zich tot alle menschen uit, 1 Cor. 15:22, Hebr. 9:27; slechts
een enkele, als Henoch, is weggenomen, opdat hij den dood niet
zien zoude, Hebr. 11:5; en ook zij, die de parousie van Christus
beleven, worden ineens veranderd zonder tusschenkomst van den
dood, 1 Cor. 15:51, 1 Thess. 4:14-17, cf. Joh. 21:22, 23,
zoodat Christus oordeelen zal niet alleen de dooden maar ook de
levenden, Hd. 10:42, 2 Tim. 4:1, 1 Petr. 4:5. Maar die dood
is het einde des menschen niet; de ziel kan niet gedood worden,
Mt. 10:28, het lichaam wordt eens weder opgewekt, Joh. 5:28,
29, Hd. 23:6, Op. 20:12, 13 en de geloovigen zijn zelfs een
eeuwig leven deelachtig, dat niet sterven kan, Joh. 3:36, 11:25.
<a id="ct_399"></a>Alle gestorvenen bevinden zich tot de opstanding toe ook volgens
het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> in den hades, die het rijk der dooden is. In <a id="ct_12"></a>Mt. 11:23
geeft de <span lang="grc" xml:lang="grc">καταβασις ἑως ᾁδου</span> te kennen, dat het trotsche
Kapernaum ten diepste vernederd zal worden. In <a id="ct_18"></a>Mt. 16:18
belooft Jezus aan zijne gemeente, dat de <span lang="grc" xml:lang="grc">πυλαι ᾁδου</span> over haar
geen macht zullen hebben, dat de dood over haar niet triumfeeren
zal. Volgens <a id="ct_35"></a>Luk. 16:23 wordt de arme Lazarus door de engelen
gedragen in Abrahams schoot en komt de rijke man terstond
door den dood en de begrafenis in den hades; waarbij het dan
niet te bewijzen is, dat hades reeds hetzelfde is als plaats der
pijniging, wijl deze eerst aangeduid wordt door de nadere bijvoeging:
<span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπαρχων ἐν βασανοις</span>. Ook Jezus is, zoolang Hij in
den staat des doods verkeerde, in den hades geweest, ook al werd
Hij niet door hem gehouden, Hd. 2:27, 31; Hij daalde immers
neder <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς τα κατωτερα της γης</span>, Ef. 4:9. En zoo zijn alle
<span class="pagenum" id="Page_373">[373]</span>
gestorvenen <span lang="grc" xml:lang="grc">καταχθονιοι</span>, Phil. 2:10; niet alleen de goddeloozen
maar ook de geloovigen bevinden zich na den dood in den hades,
zij zijn <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι ἐν Χριστῳ</span>, 1 Thess. 4:16, cf. 1 Cor. 15:18, 23;
bij de opstanding geven de zee, de dood en de hades al de dooden
weer, die in hen waren, opdat zij geoordeeld worden naar hunne
werken, Op. 20:13; de hades volgt met en na den dood, zoodat
de dood altijd eene verplaatsing in den hades teweegbrengt, Op.
6:8. Deze opvatting, dat ook de geloovigen volgens de Schrift
van den dood tot de opstanding toe in den hades zijn, wordt
versterkt door de uitdrukking <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναστασις ἐκ νεκρων</span>, Mt. 17:9,
Mk. 6:14, Luk. 16:30, Joh. 20:9 enz., <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκ των νεκρων</span>, Ef.
5:14, dat is, niet uit den dood, maar uit de dooden, uit het
rijk der afgestorvenen. Dit gemeenschappelijk zich bevinden in
den staat des doods sluit echter niet uit, dat het lot van geloovigen
en ongeloovigen daar reeds zeer onderscheiden is. Ook
het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> sprak deze gedachte al uit, maar veel klaarder treedt
zij ons in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> tegemoet. Volgens de gelijkenis in Luk. 16
wordt de arme Lazarus door de engelen gedragen in Abrahams
schoot, waarmede te kennen gegeven wordt, dat Lazarus in den
hemel, waar immers de engelen wonen, in de nabijheid van en
in de gemeenschap met Abraham de zaligheid geniet, cf. Mt. 8:11.
<a id="ct_590"></a>Aan een zijner medekruiselingen belooft Jezus, dat hij heden
met Hem in het paradijs zal zijn, <a id="ct_40"></a>Luk. 23:43. Het woord paradijs
is van Perzischen oorsprong en duidt in het algemeen een tuin,
een lusthof aan, Neh. 2:8, Pred. 2:5, Hoogl. 4:13; de <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>
bezigde het als vertaling van den hof in Gen. 2:8-15; de
Joden gaven er de plaats mede te kennen, waar God aan de
rechtvaardigen na hun dood zijne gemeenschap schenkt, Weber,
Syst. der alts. pal. Theol. 330. Ongetwijfeld is ook volgens het
<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> het paradijs, evenals de schoot Abrahams, in den hemel
te denken; kort nadat Jezus aan den moordenaar beloofd had,
dat hij heden met Hem in het paradijs zou zijn, beval Hij zijn
geest in de handen zijns Vaders, Luk. 23:46; in 2 Cor. 12:2, 4
wisselt het paradijs met den derden hemel af; in Op. 2:7,
12:2 duidt het de plaats aan, waar in de toekomst God onder
zijn volk wonen zal. Daarmede in overeenstemming leert het
evangelie van Johannes, dat de geloovigen, die hier op aarde
reeds het beginsel des eeuwigen levens hebben en aan het gericht
Gods zijn ontkomen, 3:15-21, 5:24, eene gemeenschap met
<span class="pagenum" id="Page_374">[374]</span>
Christus deelachtig zijn, die noch door zijn heengaan, 12:32,
14:23, noch door den dood, 11:25, 26 wordt verbroken, en
eens in een eeuwig bijeenzijn voltooid wordt, 6:39, 14:3, 19,
16:16, 17:24. Stervende bidt Stephanus, dat de Heere Jezus
zijnen geest bij zich in den hemel opneme, Hd. 7:59. Paulus
weet, dat de geloovige een leven deelachtig is, hetwelk boven
den dood verheven is, Rom. 8:10, en dat niets, ook geen dood,
hem scheiden kan van de liefde Gods in Christus, 8:38, 14:8,
1 Thess. 5:10; ofschoon hij nog een tijd lang in het vleesch
moet blijven om der gemeenten wil, verlangt hij toch ontbonden
te worden en met Christus te zijn, Phil. 1:23, 2 Cor. 5:8.
Volgens Op. 6:8, 7:9, bevinden zich de zielen der martelaren
bij Christus onder het voor den troon Gods in den tempel des
hemels staande brandofferaltaar, cf. 2:7, 10, 17, 26, 3:4, 5,
12, 31, 8:3, 9:13, 14:13, 15:2, 16:17, en ook Hebr. 11:10,
16, 12:23. En evenals de geloovigen reeds terstond na den dood
bij Christus in den hemel eene voorloopige zaligheid genieten,
zoo komen de ongeloovigen, zoodra zij gestorven zijn, in eene
plaats der pijniging. De rijke man was in de pijn, toen hij in
den hades zijne oogen ophief, Luk. 16:23. De ongeloovigen, die
Christus verwerpen, blijven onder den toorn Gods en zijn reeds
op aarde geoordeeld, Joh. 3:18, 36, en hebben terstond na den
dood met alle menschen een oordeel te wachten, Hebr. 9:27.
<span id="lmn_54-4a">Maar toch</span> is deze plaats der pijniging nog niet met de
<span lang="grc" xml:lang="grc">γεεννα</span>
of de <span lang="grc" xml:lang="grc">λιμνη του πυρος</span> identisch, want de gehenna is de plaats
van het onuitblusselijke en eeuwige vuur, dat den duivelen bereid
is, Mk. 9:43, 47, 48, Mt. 18:8, 25:4, 46, en de poel des
vuurs is nog niet de tegenwoordige, maar wel de toekomstige
strafplaats van het wereldrijk en den valschen profeet, Op. 19:20,
van Satan, Op. 20:10 en van alle goddeloozen, Op. 21:8, cf.
2 Petr. 2:17, Jud. 13. Veeleer worden zij allen nu in eene
<span lang="grc" xml:lang="grc">φυλακη</span>, 1 Petr. 3:19, of in den
<a id="ct_181"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">ἀβυσσος</span>, Luk. 8:31, cf.
Mt. 8:29, Rom. 10:7, Op. 9:1, 2, 11, 11:7, 17:8, 20:1,
3 voor het laatste oordeel en den poel des vuurs bewaard,
2 Petr. 2:17, Jud. 6. 13. Dit onderscheid in den tusschentoestand
der goeden en der boozen strijdt niet daarmede, dat zij allen te
zamen zich in den hades bevinden, want alle gestorvenen zijn als
zoodanig <span lang="grc" xml:lang="grc">καταχθονιοι</span>, behooren vóór de opstanding nog tot het
rijk der dooden, en worden eerst door die opstanding volkomen,
<span class="pagenum" id="Page_375">[375]</span>
naar ziel en lichaam beide, van de heerschappij des doods bevrijd,
1 Cor. 15:52-55, Op. 20:14. Cf. Cremer s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁδης, ἀβυσσος,
γεεννα</span> enz. en voorts over de Nieuwtest. eschatologie in het
algemeen, behalve de bekende werken van Weiss, Holtzmann e. a.
over <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> theologie, Briet, De Eschatologie of leer der toek.
dingen volgens de Schriften des N. V. 2 deelen, Tiel 1857/58.
Haupt, <span lang="de" xml:lang="de">Die eschatol. Aussagen Jesu in den synopt. Evang.</span>,
Berlin 1895. Schwartzkopff, <span lang="de" xml:lang="de">Die Weissagungen Jesu Christi von
seinem Tode, seiner Auferstehung und Widerkunft und ihrer
Erfüllung</span>, Gött. 1895. Kabisch, <span lang="de" xml:lang="de">Die Eschatologie des Paulus in
ihrem Zusammenhange mit dem Gesammtbegriff des Paulinismus</span>,
Gött. 1893. Teichmann, <span lang="de" xml:lang="de">Die paulin. Voraussetzungen von Auferstehung
und Gericht und ihre Beziehung zur jüd. Apokalyptik</span>,
Freiburg 1896. Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Eschatologie in den Stadien
ihrer Offenbarung im <abbr title="Alten und Neuen Testament">A. u. N. T.</abbr></span>, Freiburg 1890 S. 190 f.</p>

<p id="lmn_54-5" class="sep1">5. In den eersten tijd bepaalde de christelijke theologie zich
tot deze eenvoudige gegevens der H. Schrift. <a id="ct_93"></a>De apostolische
vaders hebben nog geen leer over den tusschentoestand en zijn
algemeen van oordeel, dat de vromen bij het sterven terstond
de hemelsche zaligheid en de goddeloozen de helsche straf deelachtig
worden. Burnet in zijn <span lang="la" xml:lang="la">tractatus de statu mortuorum et
resurgentium</span> 1727 en anderen na hem, zooals Blondel, Ernesti,
Baumgarten-Crusius enz. trachtten wel aan te toonen, dat de
oudste christelijke schrijvers de eigenlijke zaligheid der geloovigen
eerst na het wereldgericht een aanvang lieten nemen, maar zij
konden daarvoor geen afdoende bewijzen bijbrengen, Atzberger,
<span lang="de" xml:lang="de">Gesch. der christl. Eschatologie innerhalb der vornicän. Zeit</span>,
Freiburg Herder 1896 S. 75-99. Eerst toen de parousie van
Christus niet zoo spoedig kwam, als aanvankelijk algemeen verwacht
werd, en verschillende ketters de leer der laatste dingen
misvormden of bestreden, begon men over den tusschentoestand
meer met opzet na te denken. <a id="ct_320"></a>Het Ebionitisme trachtte de nationale
voorrechten van Israel tot nadeel van het christelijk
universalisme vast te houden en was daarom over het algemeen
chiliastisch gezind; <a id="ct_392"></a>het Gnosticisme verwierp krachtens zijn dualistisch
beginsel heel de christelijke eschatologie en had geen
andere verwachting dan de bevrijding des geestes van de materie,
en zijne terstond bij den dood plaats hebbende opname in het
<span class="pagenum" id="Page_376">[376]</span>
Goddelijk pleroma, Atzberger, ib. 172-218. De christelijke
theologie werd daardoor genoodzaakt, zich helderder rekenschap
te geven van het karakter van den tusschentoestand en van zijn
verband, zoowel met dit leven als met den eindtoestand na het
laatste oordeel. <a id="ct_129"></a>Justinus zeide reeds, dat de zielen der vromen
na den dood in eene betere en die der onrechtvaardigen in eene
slechtere plaats vertoefden, om den tijd van het gericht af te
wachten, dial. c. Tryph. 5, en veroordeelde het als eene onchristelijke
leer, dat er geen opstanding der dooden is en dat de
zielen terstond bij den dood in den hemel worden opgenomen,
ib. 80. Volgens <a id="ct_127"></a>Irenaeus komen de zielen der vromen bij den
dood niet terstond in hemel, paradijs of stad Gods, welke na
het laatste oordeel drie onderscheidene woonplaatsen der rechtvaardigen
zullen zijn, adv. haer. V 36, maar in eene onzichtbare,
door God bepaalde plaats, waar zij de opstanding en de daarna
volgende aanschouwing Gods afwachten, want Christus vertoefde
ook eerst drie dagen daar, waar de dooden waren, in <span lang="la" xml:lang="la">inferioribus
terrae</span>, om zijne heilige dooden eruit te verlossen, en werd, na
alzoo de <span lang="la" xml:lang="la">lex mortuorum</span> vervuld te hebben, opgewekt en in den
hemel opgenomen, V 31. Daar, in de schaduw des doods, in den
hades, ontvangt ieder mensch <span lang="la" xml:lang="la">dignam habitationem, etiam ante
judicium</span>, de vrome waarschijnlijk in den schoot Abrahams, die
dus eene afdeeling van den hades is, II 34. Dezelfde voorstelling
van verschillende receptacula in den hades, waar de gestorvenen
de eindbeslissing ten jongsten dage afwachten, treffen wij ook aan
bij Hippolytus, Tertullianus, Novatianus, Commodianus, Victorinus,
Lactantius, Hilarius, Ambrosius, Cyrillus, en ook nog bij
Augustinus, Enchir. 109. 110, cf. Atzberger t. a. p. 275 f.
301 f. Schwane, D. G. II 585. Maar naarmate de parousie van
Christus terugweek in een ver verschiet, viel het te moeilijker,
om de oude voorstelling van den hades te handhaven en het
verblijf aldaar voor een korten, voorloopigen, min of meer neutralen
toestand te houden. Voor de martelaren maakte men reeds
vroeg eene uitzondering; dezen waren volgens Irenaeus, Tertullianus
e. a. terstond na hun dood den hemel ingegaan en tot de
aanschouwing Gods toegelaten. De hadesvaart van Christus werd
in verband daarmede zoo geduid, dat zij de geloovigen, die vóór
Christus’ offerande gestorven waren, uit den <span lang="la" xml:lang="la">limbus patrum</span> had
bevrijd en naar den hemel had overgebracht. En de leer van de
<span class="pagenum" id="Page_377">[377]</span>
noodzakelijkheid en de verdienstelijkheid der goede werken, die
meer en meer in de kerk indrong, leidde vanzelf tot de gedachte,
dat zij, die heel hun leven in bijzonderen zin Gode hadden gewijd,
nu ook bij hun dood terstond de hemelsche zaligheid waardig
waren. Zoo werd de hades allengs van zijne bewoners beroofd.
Wel bleven nog de ongeloovigen over, maar dit had juist ten
gevolge, dat de hades hoe langer hoe meer als strafplaats beschouwd
en met den tartarus of de gehenna vereenzelvigd werd.
Van de Christenen konden alleen zij nog een tijd lang in den
hades vertoeven, die het hier op aarde niet zoover in heiligmaking
hadden gebracht, dat zij bij hun sterven onverwijld de hemelsche
heerlijkheid konden ingaan. <a id="ct_755"></a>Daarmede werd allengs de gedachte
van een louteringsvuur in verband gebracht, die het eerst door
<a id="ct_150"></a>Origenes werd uitgesproken. Volgens hem waren alle straffen
geneesmiddelen, <span lang="grc" xml:lang="grc">φαρμακα</span>, en heel de hades, de gehenna inbegrepen,
eene plaats der reiniging, c. Cels. III 75. VI 25. 26;
en bepaaldelijk werden de zonden verteerd en de menschen gereinigd
door het <span lang="grc" xml:lang="grc">πυρ καθαρσιον</span>, dat aan het einde van deze
bedeeling de wereld in vlam zetten zou, ib. VI 12. 13. 21. 64.
V 15. 16. Op het voetspoor van Origenes namen daarom de
Grieksche theologen later aan, dat de zielen van vele afgestorvenen
nog wel smarten moesten lijden en daarvan alleen door de
voorbeden en offeranden der levenden konden worden verlost,
Conf. orth. qu. 64-68, maar zij hielden toch bezwaar tegen een
bijzonder reinigingsvuur, gelijk de Westersche kerk dat leerde;
eerst op het concilie te Florence deed men op dit punt eenige
concessie, Münscher-v. Coelln, D. G. II 313. Schwane, D. G. II
587 III 486. Kattenbusch, Vergl. Conf. I 327. In het Westen
daarentegen werd het reinigingsvuur, waarvan Origenes gesproken
had, uit het eindgericht naar den tusschentoestand overgebracht.
Augustinus zeide soms, dat na de algemeene opstanding of bij
het laatste oordeel nog eenige <span lang="la" xml:lang="la">poenae purgatoriae</span> werden opgelegd,
de civ. XX 25. XXI 24. Maar toch laat hij de ontwikkeling
van het Godsrijk gewoonlijk met het laatste oordeel sluiten, en
acht het daarom niet onmogelijk, <span lang="la" xml:lang="la">nonnullos fideles per ignem
quendam purgatorium, quanto magis minusve bona pereuntia
dilexerunt, tanto tardius citiusve salvari</span>, Enchir. 69. <a id="ct_686"></a>Caesarius van
Arles en Gregorius Magnus werkten dit zoo uit, dat bepaaldelijk
de <span lang="la" xml:lang="la">peccata venialia</span> hier of hiernamaals konden worden geboet.
<span class="pagenum" id="Page_378">[378]</span>
En toen met deze leer de reeds door Tertullianus, de monog.
10. 11, de exhort. cast. 11 vermelde kerkelijke practijk, om voor
de gestorvenen voorbeden en offeranden te doen, in verband werd
gebracht, was het dogma van het vagevuur voltooid. De scholastiek
gaf er breeder ontwikkeling aan, Lombardus e. a. op
Sent. IV 21. Thomas, S. Theol. appendix qu. 2. Bonaventura,
Brevil. VII 2. 3; het concilie te Florence 1439 en te Trente,
sess. 6 can. 30. sess. 22 c. 2 can. 3. sess. 25 stelde het vast,
en de latere theologie gaf er voor het godsdienstig en kerkelijk
leven eene steeds grootere beteekenis aan. Volgens de Roomsche
leer komen de zielen der verdoemden terstond in de hel (gehenna,
abyssus, infernus), waar zij met de onreine geesten in een eeuwig
en onuitblusschelijk vuur gepijnigd worden. De zielen dergenen,
die na ontvangst van den doop niet meer door de zonde besmet
zijn of van die smet hier of hiernamaals gereinigd zijn, worden
onverwijld in den hemel opgenomen en aanschouwen daar het
aangezicht Gods, zij het ook naar gelang van hunne verdiensten
in onderscheidene mate van volmaaktheid, bij Denzinger n. 870.
875. <a id="ct_484"></a>Door de nederdaling van Christus ter helle zijn ook de
zielen der heiligen, die vóór dien tijd gestorven waren, uit den
<span lang="la" xml:lang="la">limbus patrum</span> (schoot Abrahams) naar den hemel overgebracht.
<a id="ct_482"></a>Ongedoopt stervende kinderen, over wier lot reeds door de kerkvaders
nu eens zachter dan harder geoordeeld werd, worden naar
den infernus verwezen, waar echter de straffen zeer ongelijk zijn,
bij Denzinger ib., en komen volgens de meest gewone voorstelling
in eene bijzondere afdeeling (<span lang="la" xml:lang="la">limbus infantum</span>), waar zij alleen
eene <span lang="la" xml:lang="la">aeterna poena damni</span>, maar niet een
<span lang="la" xml:lang="la">poena sensus</span> lijden,
Lombardus, Thomas, Bonaventura op Sent. II dist. 33. Thomas,
S. Theol. suppl. qu. 69 art. 4. Maar zij, die, na in den doop
of ook wederom in de boete de heiligmakende genade ontvangen
te hebben, aan peccata venialia zich schuldig maken en de daarvoor
bepaalde tijdelijke straffen in dit leven niet hebben kunnen
voldoen, zijn niet zuiver genoeg, om terstond te worden toegelaten
tot de zalige aanschouwing van God in den hemel; zij
komen in eene plaats tusschen hemel en hel in, niet om nieuwe
deugden en verdiensten te verwerven, maar om de hindernissen
op te ruimen, welke aan hare intrede in den hemel in den weg
liggen. Daartoe worden zij in het eerste moment na het sterven
door een acte van berouw, <span lang="la" xml:lang="la">per actum peccato veniali contrariae
<span class="pagenum" id="Page_379">[379]</span>
dispositionis</span>, van de schuld der vergefelijke zonden bevrijd en
hebben zij vervolgens nog de tijdelijke straffen te dragen, die
ook na vergeving op die zonden gesteld blijven. Het purgatorium
(vagevuur van vagen, vegen, d. i. reinigen, zuiveren) is daarom
geen plaats der bekeering, der beproeving, der heiliging, maar
eene strafplaats, in welke het meestal stoffelijk gedachte vuur
dienst doet, om idealiter, door de voorstelling van de smart,
reinigend op de „arme zielen” in te werken. Bovendien kan de
kerk krachtens de gemeenschap der heiligen deze lijdende zielen
ter hulp komen en haar straf verzachten en verkorten door voorbeden,
misoffers, goede werken en aflaten. Wel weet niemand,
welke zielen bepaald in het vagevuur komen, hoelang zij er blijven
moeten en onder welke voorwaarden harerzijds de gebeden en
offeranden der levenden haar ten goede komen; maar deze onzekerheid
doet aan den cultus der gestorvenen geen schade. Want
hoe langer hoe meer geldt als regel, dat op enkele uitzonderingen
na, zooals martelaars en bijzondere heiligen, de groote massa der
geloovigen eerst in het vagevuur komt. In elk geval zijn zij de
levenden, die ook door dat purgatorium heen naar den hemel
moeten gaan, ver vooruit; arme zielen eenerzijds, zijn zij toch,
van een anderen kant beschouwd, gebenedijde zielen, die met de
engelen en de zaligen door de levenden in nood om hulp worden
aangeroepen. Cf. Catech. Rom. I c. 6 qu. 3. Bellarminus, de
purgatorio, Controv. II 228-269. Perrone, Prael. III 309.
Möhler, Symbolik § 23. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup> 1869 S. 81.
Simar, Dogm. § 164. Atzberger, Chr. Eschatologie 269. Deharbe,
Kath. geloofs- en zedeleer II 328. Jansen, Prael. III 975.</p>

<p id="lmn_54-6" class="sep1">6. De Reformatie zag in dit vagevuur eene beperking van de
verdiensten van Christus en leerde krachtens haar beginsel van
de rechtvaardiging uit het geloof alleen, dat de mensch terstond
na een <span lang="la" xml:lang="la">judicium particulare</span> in
<span lang="la" xml:lang="la">agone mortis</span> inging in de zaligheid
des hemels of in het verderf der hel. <a id="ct_506"></a>Luther zelf stelde den
tusschentoestand der vromen nog dikwerf als een slaap voor,
waarin zij rustig en stil de toekomst des Heeren verbeidden,
Köstlin, Luthers Theol. II 568; maar latere Luthersche theologen
wischten het onderscheid van tusschentoestand en eindtoestand
schier geheel uit en zeiden, dat de zielen der vromen terstond
na den dood eene <span lang="la" xml:lang="la">plena et essentialis beatitudo</span> genoten en die
<span class="pagenum" id="Page_380">[380]</span>
der goddeloozen terstond eene <span lang="la" xml:lang="la">perfecta ac consummata damnatio</span>
ontvingen, Quenstedt, Theol. IV 540. 567. Gerhard, Loc. XXVI
§ 160. 191. Schmid, Dogm. der ev. luth. K. § 63. <a id="ct_389"></a>In hoofdzaak
was dat nu ook wel het gevoelen der Gereformeerden, Catech.
Heid. 57. 58. Ned. Gel. 37. Helv. II 26. Westm. c. 32. Junius,
Theses theol. 55. 56. Voetius, Disp. V 533-539. Maar gewoonlijk
lieten zij toch beter dan de Lutherschen het verschil uitkomen,
dat in den toestand der gestorvenen vóór en na den jongsten
dag bestond. <a id="ct_111"></a>Calvijn zeide in zijn geschrift over de psychopannychie,
dat schoot Abrahams niet anders wilde zeggen, dan dat
de zielen der vromen na den dood vollen vrede zullen genieten,
dat haar dan echter nog tot den opstandingsdag toe iets blijft
ontbreken, n.l. <span lang="la" xml:lang="la">summa et perfecta Dei gloria, ad quam semper
aspirant</span>, en dat onze zaligheid dus altijd <span lang="la" xml:lang="la">in cursu</span>
bleef <span lang="la" xml:lang="la">usque ad diem illum, qui omnem cursum claudit et terminabit</span>, C. R.
33, 177-232, cf. Inst. III 25, 6, en voorts, schoon meestal iets
zwakker zich uitdrukkende, Ned. Gel. 37. Synops. pur. theol. 40.
17. Witsius, Oec. foed. III 14, 33, Heidegger, Corpus Theol. 28,
38. Anderen gingen nog verder en namen een bepaalden tusschentoestand
aan. <a id="ct_113"></a>Lud. Cappellus zeide, dat de zielen der vromen na
den dood in een toestand kwamen, die wel zalig heeten kon in
vergelijking met dien hier op aarde, maar die <span lang="la" xml:lang="la">longe diversus</span> was
van die zaligheid, welke na de opstanding een aanvang nam;
immers bestond de tusschentoestand bijna geheel <span lang="la" xml:lang="la">in spe atque
exspectatione futurae gloriae, non vero in ipsa gloriae fruitione</span>.
En evenzoo kwamen de zielen der goddeloozen na den dood in
een toestand, waarin zij de vastbepaalde toekomstige straf in
angst en vreeze afwachtten, maar toch die straf zelve nog niet
leden, want <span lang="la" xml:lang="la">exspectatio supplicii non est ipsum supplicium</span>. En
zoo dachten in hoofdzaak ook William Sherlock, Thomas Burnet
en vele andere Engelsche theologen, en onder de Lutherschen
Calixtus, Hornejus, Zeltner, Tresenreuter, J. H. Ursinus e. a.,
cf. M. Vitringa IV 63-69. Zelfs keerden sedert de vorige eeuw
in de Protestantsche theologie al de gedachten terug, die vroeger
door Heidenen en Christenen, door philosofen en theologen over
den tusschentoestand waren uitgesproken. <a id="ct_757"></a>De leer van het Roomsche
purgatorium werd weer opgenomen door vele mystici en pietisten,
zooals Böhme, Antoinette Bourignon, Poiret, Dippel, Petersen,
Arnold, Schermer enz., cf. M. Vitringa IV 81. 82, en voorts door
<span class="pagenum" id="Page_381">[381]</span>
Leibniz, <span lang="de" xml:lang="de">Syst. der Theol.</span> 1825 S. 340, Lessing,
<span lang="de" xml:lang="de">Erziehung des
Menschengeschl.</span>, J. F. v. Meyer, <span lang="de" xml:lang="de">Blätter f. höhere Wahrheit</span>
VI 233. Jung-Stilling, <span lang="de" xml:lang="de">Theorie der Geisterkunde</span> § 211. Lange,
Dogm. II 1250 f. Rothe, Ethik § 793-795. Martensen, Dogm.
§ 276. 277. Dorner, Gl. II 952 f. Oosterzee, Dogm. § 142 enz.
<span id="ct_477">In navolging</span> van enkele oud-christelijke schrijvers, leerden de
Socinianen, dat, gelijk de lichamen tot de aarde, zoo de zielen
tot God terugkeerden en bij Hem tot de opstanding toe een
bestaan leidden zonder waarneming of gedachte, zonder lust of
onlust, Fock, Der Socin. 714 f. <a id="ct_818"></a>Nauw daarmede verwant was
de leer van een zieleslaap, welke vroeger reeds door enkele
ketters, later door de Anabaptisten werd voorgestaan en sedert
de vorige eeuw weer bij Artobe, Heyn, Sulzer, cf. Bretschneider,
Dogm. II 395, bij Fries, Jahrb. f. d. Theol. 1856. Ulrici, <span lang="de" xml:lang="de">Gott
und die Natur</span><sup>2</sup> 332 f. en bij de Irvingianen ingang vond. Door
anderen werd deze leer van de psychopannychie zoo gewijzigd,
dat de zielen wel een inwendig bewustzijn behielden maar van
het verkeer met de buitenwereld waren afgesloten, Episcopius,
Op. II 2, 455. Limborch, Theol. Christ. VI 10, 8. J. Müller,
<span lang="de" xml:lang="de">Lehre v. d. Sünde</span> II 402-408. Martensen, Dogm. § 276.
Ebrard, Dogm. § 570. Dorner, Gl. II 952 f. Frank, Chr. Wahrh.
II 460. Anderen vermeden deze leer van den zieleslaap door aan
te nemen, dat de zielen bij de aflegging van het stoffelijk omhulsel
den organisch en grondvorm van het lichaam behielden, of
ook, dat zij na den dood een nieuw, uit allerfijnste stof samengesteld
lichaam ontvingen, waardoor zij met de buitenwereld in
gemeenschap konden blijven, Paracelsus, Helmont, Böhme, Oetinger,
Ph. M. Hahn, Swedenborg, Priestley, Schott, Jean Paul, cf.
Bretschneider, Dogm. II 396, en voorts Rothe, Ethik § 111 f.
793 f. Hamberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die Rationalität der himml. Leiblichkeit</span>,
Jahrb. f. d. Th. 1863. Delitzsch, Bibl. Psych. 426 f. Martensen,
Dogm. § 276. Ulrici, Gott u. die Natur<sup>2</sup> 333. Güder, <span lang="de" xml:lang="de">Lehre v.
d. Erscheinung Christi unter den Todten</span> 321 f. Splittgerber,
<span lang="la" xml:lang="la">Tod, Fortleben u. Auferst.</span><sup>3</sup> 45 f. Rinck,
<span lang="de" xml:lang="de">Vom Zustande nach
dem Tode</span> 1885 S. 114 f. Mühe, <span lang="la" xml:lang="la">Das enthüllte Geheimniss der
Zukunft</span><sup>3</sup> 14 f. Nitzsch, Ev. Dogm. 619. Grétillat, <span lang="fr" xml:lang="fr">Théol. syst.</span>
IV 548 enz. <a id="ct_821"></a>Zelfs zijn er, die tot de oude leer der zielsverhuizing
zijn teruggekeerd en haar in dezen vorm hebben aangeprezen,
dat de zielen door voortgezette overgangen uit het eene in het
<span class="pagenum" id="Page_382">[382]</span>
andere menschelijke lichaam allengs de volmaaktheid deelachtig
worden, Lessing, Erz. d. Mensch., Schlosser, Ungern-Sternberg,
Dr. D. Burger, De Plat. leer der zielsverhuizing, Amersf. 1877,
Carl Andresen, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre v. d. Wiedergeburt auf theist. Grundlage</span>,
2<sup>e</sup> Aufl. Hamburg 1899, die de reincarnatie in Joh. 3:3-17 geleerd
vindt, en anderen bij M. Vitringa IV 95-97. Bretschneider,
Dogm. II 388. Spiess, <span lang="de" xml:lang="de">Entw. Gesch. der Vorstellungen vom Zustande
nach d. Tode</span> 1877 S. 31. Falke, <span lang="la" xml:lang="la">Die Lehre v. d. ewigen
Verdammnis</span>, 1892 S. 59 f. <a id="ct_338"></a>De idee van ontwikkeling is tegenwoordig
zoo de allesbeheerschende, dat zij ook op den toestand aan de
overzijde des grafs wordt toegepast. <a id="ct_486"></a>De leer van den <span lang="la" xml:lang="la">limbus
patrum</span> werd wederom overgenomen door Martensen, Dogm. § 277.
Delitzsch, Bibl. Psych. 407 f. Vilmar, Dogm. II 290. Splittgerber
t. a. p. 110 f. Cremer, <span lang="de" xml:lang="de">Ueber den Zustand nach dem Tode</span> 1883
S. 9 f. <span id="lmn_54-6d">De meening</span>, dat er in den tusschentoestand nog prediking
van het evangelie en mogelijkheid van bekeering is, is een lievelingsdenkbeeld
der nieuwe theologie, Lange II 1250 f. Rothe
§ 796. 797. Delitzsch 413. Martensen § 277. Dorner II 952 f.
Ebrard § 576. Cremer t. a. p. 48. 62 f. Kliefoth, Eschatologie
97-113. Falke t. a. p. 152 f. Krauss, Lehre v. d. Offenbarung
112. Rinck t. a. p. 79-88. Mühe t. a. p. 30 f. Grétillat IV 540.
549. Oosterzee § 142. Doedes, Ned. Gel. 521 enz. Zelfs vatten
velen heel het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> als eene voortgaande loutering op,
waarvan het resultaat is, dat sommigen mogelijk eeuwig verloren
gaan (hypothetisch universalisme), of dat degenen, die in het
kwade volharden, ten slotte vernietigd worden (conditioneele onsterfelijkheid)
of dat aan het einde allen behouden worden (apocatastasis),
cf. § 56.</p>

<p id="lmn_54-7" class="sep1">7. De geschiedenis van den tusschentoestand bewijst, dat het
den theoloog en den mensch in het algemeen moeite kost, om
zich te houden binnen de grenzen der H. Schrift en niet wijs te
zijn boven hetgeen men behoort wijs te zijn. De gegevens, welke
de H. Schrift over den tusschentoestand bevat, zijn genoegzaam
voor het leven, maar laten vele vragen, die er kunnen oprijzen
in het nieuwsgierig verstand, onbeantwoord. Indien men deze toch
wil oplossen, kan men niet anders dan den weg van gissingen
betreden, en loopt men gevaar, om het Goddelijk getuigenis door
vindingen van menschelijke wijsheid teniet te doen. Reeds terstond
<span class="pagenum" id="Page_383">[383]</span>
komt dit uit bij het spreken over dood en onsterfelijkheid. De
wijsbegeerte handelt hierover op eene gansch andere wijze dan
de H. Schrift. Gene acht den dood iets natuurlijks en meent aan
de onsterfelijkheid, dat is aan het voortbestaan der ziel genoeg
te hebben. <a id="ct_293"></a>Maar de Schrift oordeelt gansch anders. De dood is
niet natuurlijk, maar heeft zijn oorzaak in de overtreding van
Gods gebod, Gen. 2:17, in den duivel, inzoover deze door zijne
verleiding den mensch vallen en sterven deed, Joh. 8:44, in de
zonde zelve, wijl zij ontbindend inwerkt op heel het menschelijk
leven en als het ware den dood uit zichzelve voortbrengt, Jak.
1:15, in het oordeel Gods, wijl Hij de zonde met den dood
bezoldigt, Rom. 6:23. En die dood is in de Schrift nooit met
vernietiging, met niet-zijn identisch, maar bestaat altijd in verbreking
der harmonie, in afsnijding van de verschillende levensverhoudingen,
waarin een schepsel overeenkomstig zijne natuur
geplaatst is, in terugkeer tot het elementaire, chaotische zijn, dat
aan den ganschen kosmos, althans logisch, ten grondslag ligt.
Volgens Herbert Spencer bestaat leven in voortdurende aanpassing
van in- aan uitwendige verhoudingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 416. Al is met deze
bepaling het wezen des levens geenszins verklaard, toch is het
waar, dat het leven te rijker is, naarmate de verhoudingen,
waarin het tot zijne omgeving staat, meerder in aantal en gezonder
van nature zijn. Het hoogste schepsel is daarom de mensch;
krachtens zijne schepping staat hij met natuur en menschenwereld,
zienlijke en onzienlijke dingen, hemel en aarde, God en engelen
in verband. En hij leeft, indien hij en naarmate hij tot deze
gansche omgeving in de rechte, door God gewilde verhouding
staat, cf. Drummond, <span lang="de" xml:lang="de">Das Naturgesetz in der Geisteswelt</span> S. 121 f.
Dood is daarom in zijn wezen en in zijn ganschen omvang verstoring,
verbreking van al deze verhoudingen, waarin de mensch
oorspronkelijk gestaan heeft en nog steeds behoort te staan.
Zijne oorzaak is daarom geen andere en kan geen andere zijn dan
de zonde, dat is verstoring der rechte verhouding tot en verbreking
der levensgemeenschap met God. De zonde heeft den dood in dezen
zin niet maar ten gevolge doch valt er mede samen; zonde is
dood, dood in geestelijken zin; wie de zonde doet, staat daarmede
in hetzelfde oogenblik tegen God over, is dood voor God en
Goddelijke dingen, heeft aan de kennis zijner wegen geen lust,
wendt zich in vijandschap en haat van Hem af. En wijl deze
<span class="pagenum" id="Page_384">[384]</span>
verhouding tot God, dit geschapen zijn naar zijn beeld en gelijkenis,
geen donum superadditum is maar tot ’s menschen wezen
behoort en een centraal karakter draagt, moet de verstoring van
deze verhouding verwoestend inwerken op alle andere verhoudingen,
waarin de mensch tot zichzelven, tot zijne medemenschen, tot de
natuur, tot de engelen, tot de gansche schepping stond. De
zonde had eigenlijk naar haar aard, op hetzelfde oogenblik, dat
zij bedreven werd, den vollen, ganschen dood ten gevolge moeten
hebben, Gen. 2:17, terugkeer van heel den kosmos tot zijn
chaotisch bestaan.</p>

<p>Maar God is tusschen beide getreden en heeft de macht der
zonde en des doods verbroken. Wel ligt, gelijk Schelling zeide,
aan al het bestaande een irrationeele rest ten grondslag. Alwat
aan zichzelf wordt overgelaten, gaat tot ontbinding over. De
natuur, die niet gecultiveerd wordt, verwildert; de mensch, die
niet opgevoed wordt, ontaardt; het volk, dat buiten de beschaving
komt te staan, verbastert. Van nature staat alles in en buiten
den mensch in vijandschap tegen elkander over. Verstand en wil,
geweten en neiging, plicht en begeerte, ziel en lichaam, de mensch
en zijn naaste, menschen- en dieren- en engelenwereld, allen bevinden
zich op voet van oorlog tegen elkaar en verkeeren in een
staat van ontbinding en ondergang. <a id="ct_398"></a>Maar toch is God met zijne
genade tusschen beide getreden, eerst met zijne algemeene genade,
om de macht van zonde en dood te beteugelen, dan met zijne
bijzondere genade, om ze te breken en te overwinnen. <a id="ct_475"></a>De lichamelijke
dood wordt niet alleen uitgesteld en door allerlei maatregelen
eene menschelijke existentie en ontwikkeling mogelijk
gemaakt; maar Christus behaalt door zijn kruis principieel over
zonde en dood de overwinning en brengt het leven en de onsterfelijkheid
aan het licht, Rom. 5:12v., 1 Cor. 15:45, Hebr. 2:14,
2 Tim. 1:10, Op. 1:18, 20:14, zoodat wie in Hem gelooft
het eeuwige leven heeft en niet sterven zal in der eeuwigheid,
Joh. 3:36, 5:24, 8:51, 52, 11:25. Dit leven nu is het en
deze onsterfelijkheid, welke in de H. Schrift op den voorgrond
treedt. De onsterfelijkheid in wijsgeerigen zin, het voortbestaan
der ziel na den dood, heeft bij haar een ondergeschikte waarde;
zij ontkent haar niet maar zij leert ze ook niet opzettelijk en is
allerminst, gelijk het deisme meende, daartoe gegeven, dat zij ons
deze onsterfelijkheid als eene der gewichtigste godsdienstige
<span class="pagenum" id="Page_385">[385]</span>
waarheden bekend maken zou. Immers is deze waarheid den mensch
genoegzaam van nature bekend. Wat de Schrift ons had te leeren,
was dit, dat naakt bestaan, louter zijn zonder meer nog geen
leven is, gelijk het bij menschen hoort en aan menschen past.
Dat is het niet aan deze, en dat is het nog veel minder aan de
overzijde des grafs. Hier op aarde staat het leven van den mensch,
ook van dengene, die de gemeenschap Gods mist, nog in velerlei
verhoudingen en ontvangt daardoor eenigen inhoud en waarde.
Maar als dit alles wegvalt en al deze banden verbroken worden,
dan zinkt het leven tot een arm, ledig, inhoudloos, schaduwachtig
bestaan terug. Van deze zijde vat het Oude Testament het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span>
gewoonlijk in het oog. Sterven is een uittreden uit dit leven, een
verbreken van <i>alle</i> banden met <i>deze</i> wereld; de dood is in betrekking
tot het leven dezerzijds een niet-zijn, een rusten, een slapen, in
één woord een volkomen dood-zijn voor het gansche rijke, vreugdevolle
leven op aarde. De dooden hebben geen deel meer voor
eeuwig aan al wat onder de zon geschiedt, Pred. 9:5, 6. <a id="ct_702"></a>In het
begrip van den Scheol staat de negatie van dit aardsche leven
en werken op den voorgrond en vormt er zoo niet het eenige,
dan toch het voornaamste bestanddeel van. Of er nu in den Scheol
voor dit volkomen afgebroken aardsche leven een ander in de
plaats komt en de gestorvenen aldaar naar eene andere zijde in
nieuwe verhoudingen treden, wordt in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> slechts enkele
malen uitgesproken, als het geloofsoog der vromen door de schaduwen
des doods heendringt tot het eeuwige leven in de gemeenschap
met God. Genoeg was het op het standpunt der des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr>
openbaring, dat de groote gedachte werd ingedragen in het menschelijk
bewustzijn, dat het waarachtige leven alleen gevonden
wordt in de gemeenschap met God. De angst der hel bleef
evengoed als de vreugde des hemels voor den geloovige van den
ouden dag in nevelen gehuld. Eerst toen Christus gestorven en
opgestaan was, werd het leven in onverderfelijkheid aan het
licht gebracht. Christus heeft niet de onsterfelijkheid in wijsgeerigen
zin, het voortbestaan der zielen na den dood, verworven of
geopenbaard. Maar Hij heeft het door de zonde uitgemergelde
en ontledigde leven van den mensch hier en hiernamaals weer
met den positieven inhoud van Gods gemeenschap, met vrede en
vreugde en zaligheid gevuld. De dood is geen dood meer voor wie
in Christus Jezus is, doch een doorgang tot het eeuwige leven, en
<span class="pagenum" id="Page_386">[386]</span>
het graf eene geheiligde rustplaats tot den morgen der opstanding.</p>

<p id="lmn_54-8" class="sep1">8. Wie deze leer der Schrift over de onsterfelijkheid uit het
oog verliest, komt tot allerlei dwalingen. Wij kunnen ons toch
van een zuiveren geest, van zijn bestaan en leven en werkzaamheid
geen voorstelling maken. Van God, die louter geest is, vermogen
wij niet anders te spreken dan op anthropomorphistische wijze,
waarin trouwens de Schrift zelve ons voorgaat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 65v. De
engelen zijn geestelijke wezens, maar worden menschelijk voorgesteld
en nemen bij verschijning dikwerf menschelijke lichamen
aan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">ib.</a> 435v. En menschen zijn niet alleen lichamelijke wezens,
maar alle hunne werkzaamheden zijn aan het lichaam gebonden
en van het lichaam afhankelijk; niet alleen de vegetatieve en
animale maar ook de intellectueele werkzaamheden van denken
en willen. Al zijn de hersenen niet de oorzaak van het hooger
ken- en begeervermogen, zij zijn er toch de drager en het orgaan
van; elke storing in de hersens heeft een abnormale werking van
de anima rationalis ten gevolge. Wijl het lichaam geen kerker
der ziel is maar tot het wezen van den mensch behoort, kunnen
wij van het leven en werken eener van het lichaam gescheidene
ziel geen voorstelling vormen en zijn daarom licht tot vermoedens
en gissingen geneigd. Drie hypothesen zijn er daarom in hoofdzaak
uitgedacht, om het bestaan der zielen na den dood eenigszins
begrijpelijk te maken.</p>

<p id="ct_819">Ten eerste hebben velen onder de Heidenen en ook onder de
Christenen gemeend, dat de zielen, na van het lichaam gescheiden
te zijn, niet anders dan een slapend leven konden leiden. Inderdaad
is de verandering, die bij den dood intreedt, van buitengewone
beteekenis. Heel de inhoud van ons zieleleven toch is aan de
buitenwereld ontleend, alle kennis begint met de zinnelijke waarneming,
heel onze denkvorm is stoffelijk; zelfs van de geestelijke
dingen spreken wij in woorden, die oorspronkelijk eene zinlijke
beteekenis hadden. Als de dood nu, gelijk de Schrift leert, eene
plotselinge, gewelddadige, algeheele en volstrekte breuke met de
<span lang="de" xml:lang="de">diesseitige</span> wereld is, dan schijnt er werkelijk geen andere mogelijkheid
te bestaan, dan dat de ziel voor de buitenwereld
volkomen gesloten wordt, al haar inhoud verliest en als het ware
in zichzelve terugzinkt. In den slaap trekt de ziel zich ook uit
de buitenwereld terug en breekt het verkeer met haar af; maar
<span class="pagenum" id="Page_387">[387]</span>
zij doet dit bij den slaap toch slechts in betrekkelijken zin, daar
zij in verband met het lichaam blijft staan en het rijke leven
behoudt, dat zij uit de wereld zich verworven heeft; zelfs blijft
zij daar, zij het ook op verwarde wijze, in den droom mede
werkzaam. En niettemin, welk eene verandering brengt de slaap
reeds in het menschelijk leven aan; ken- en begeervermogen
staken hunne werkzaamheid; het bewustzijn staat stil; alle gewaarwording
en waarneming houdt op; slechts het vegetatieve leven
zet zijn geregelden arbeid voort. Hoeveel te meer zal dan alle
werkzaamheid der ziel ophouden, wanneer de dood intreedt en
alle banden met deze wereld ten eenenmale verbreekt! Alles
schijnt er dus voor te pleiten, dat de zielen na den dood in een
slapenden, bewusteloozen toestand verkeeren. En de H. Schrift
is er, naar zich oppervlakkig laat aanzien, zooverre van af, dat
zij deze leer van den zieleslaap veroordeelt, dat zij veeleer haar
aanprijst en begunstigt. Immers noemt zij niet alleen in het Oude,
maar ook in het Nieuwe Test. het sterven meermalen een slapen,
Deut. 31:16, Jer. 51:39, 57, Dan. 12:2, Mt. 9:24, Joh. 11:11,
1 Cor. 7:39, 11:30, 15:6, 18, 20, 51, 1 Thess. 4:13-15,
2 Petr. 3:4 enz.; de Scheol is een land der stilte, der rust,
der vergetelheid, waar geen deel meer is voor eeuwig aan al wat
onder de zon geschiedt, boven <a href="#ct_95">bl. 366</a>; Jezus spreekt van den
nacht des doods, waarin niemand werken kan, Joh. 9:4; en
nergens maakt de Schrift er eenig gewag van, dat de uit den
dood in het leven teruggekeerden, zooals Lazarus e. a., iets verhaald
hebben van hetgeen zij in den tusschentoestand gezien of
gehoord hebben. Toch zijn al deze redeneeringen niet in staat,
om de leer der psychopannychie te bewijzen. Want 1<sup>o</sup> is het
duidelijk, dat de afhankelijkheid der ziel van het lichaam toch
hare zelfstandigheid niet uitsluit. De buitenwereld moge de aanleiding
zijn voor het ontwaken van ons zelfbewustzijn en de eerste
bron onzer kennis; het denken moge aan de hersens gebonden
zijn en daarin zijn zetel en orgaan hebben; het is onbewezen
en onbewijsbaar, dat het psychische leven van den mensch in de
physische verschijnselen zijn bron en oorsprong vindt. Het denken
en kennen zijn werkzaamheden der ziel; niet het oor hoort en
het oog ziet, maar het is het psychische Ik van den mensch,
dat hoort door het oor en ziet door het oog; het lichaam is een
instrument van den geest. Daarom is er ook niets ongerijmds in
<span class="pagenum" id="Page_388">[388]</span>
om te denken, dat de ziel desnoods zonder het lichaam hare
werkzaamheden voortzetten kan. Trouwens, wie aan den geest als
zoodanig het bewuste leven zou willen ontzeggen, zou ertoe moeten
komen, om bewustzijn en wil ook bij God en de engelen onmogelijk
te achten. Want al spreken wij van God op menschelijke
wijze en al stellen wij ons de engelen dikwerf lichamelijk voor,
zij zijn toch in zichzelven geest en niettemin bewustzijn en wil
deelachtig. 2<sup>o</sup> De Schrift leert zoo duidelijk mogelijk, dat de
dood eene totale breuke is met dit gansche aardsche leven en in
zoover een slapen, een rusten, een stilzwijgen is. De toestand des
doods is een slaap, de gestorvene slaapt, omdat het verkeer
met de <span lang="de" xml:lang="de">diesseitige</span> wereld opgehouden heeft; maar nergens zegt
de Schrift, dat de ziel van den gestorvene slaapt; integendeel
stelt zij deze altijd na den dood als meer of minder bewust voor;
en als de openbaring voortgaat, treedt het hoe langer hoe duidelijker
in het licht, dat, terwijl in den dood alle relaties tot
deze wereld worden afgesneden, er terstond daarvoor andere verhoudingen
tot eene andere wereld in de plaats treden. De groote
gedachte der Schrift, dat aan den dienst des Heeren het leven
en aan zijne verwerping de dood verbonden is, werpt haar schijnsel
ook over de andere zijde des grafs. Terwijl de rijke man terstond
na zijn dood in de pijn verkeert, wordt de arme Lazarus gedragen
in Abrahams schoot, Luk. 16:23. En al de geloovigen, die
immers hier reeds op aarde een eeuwig leven deelachtig zijn,
verliezen dit niet door den dood, Joh. 11:25, 26, maar genieten
het na den dood veel rijker en zaliger in de gemeenschap met
Christus, Luk. 23:43, Hd. 7:59, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23,
Op. 6:8, 7:9. Het inwonen in het lichaam is juist een uitwonen
van den Heere, en het sterven dus de weg tot eene nadere
en nauwere gemeenschap met Christus. 3<sup>o</sup> Daarbij behoeft het
niet te verwonderen, dat de door opstanding in het leven teruggekeerden
niets vermelden van wat zij aan gene zijde des grafs
hebben gezien en gehoord. Want afgedacht van de mogelijkheid,
dat zij wel het een en ander hebben medegedeeld, hetwelk in de
Schrift niet is opgeteekend, is het allerwaarschijnlijkst, dat zij
ons niets hebben mogen en kunnen berichten van hunne ervaringen
aan de overzijde des grafs. Wij hebben aan Mozes en de
profeten genoeg, Luk. 16:29; en Paulus kon, nadat hij opgetrokken
was geweest in den derden hemel, niet anders zeggen,
<span class="pagenum" id="Page_389">[389]</span>
dan dat hij onuitsprekelijke woorden had gehoord, welke het
een mensch niet geoorloofd is te spreken. Cf. tegen de leer van
den zieleslaap: Tertullianus, de an. 58. Calvijn, Psychopannychia,
C. R. 33, 177-232. Bullinger, Huisboek Dec. 4 serm. 10.
Cloppenburg, Op. II 413-417. Voetius, Disp. I 832-835.
Witsius, Oec. foed. III 14, 18-22. Gerdesius, Exerc. Acad.
592 sq. Moor VI 594-602. M. Vitringa IV 82-86. Gerhard,
Loc. XXVI 293. Delitzsch, Bibl. Psych. 419. Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod,
Fortleben und Auferstehung</span><sup>3</sup> 102. Rinck, <span lang="de" xml:lang="de">Vom Zustande nach
dem Tode</span> 1885 S. 19. Kliefoth, <span lang="de" xml:lang="de">Christl. Eschatologie</span> 1886 S.
66. Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Eschatol.</span> 212.</p>

<p id="lmn_54-9" class="sep1">9. Anderen zijn van meening, dat de zielen na den dood eene
nieuwe lichamelijkheid ontvangen en daardoor weer met de buitenwereld
in gemeenschap kunnen treden, boven <a href="#ct_477">bl. 381</a>. Voor dit
gevoelen beroept men zich daarop, dat van het leven en de
werkzaamheid der ziel zonder lichaam geen voorstelling te vormen
is, en voorts op die plaatsen der Schrift, welke aan de zielen der
gestorvenen eene zekere lichaamlijkheid schijnen toe te kennen.
De bewoners van het doodenrijk worden juist zoo beschreven, als
zij er op aarde hebben uitgezien. Samuel wordt voorgesteld als
een oud man en met een mantel bekleed, 1 Sam. 28:14; de
koningen der Heidenen zitten op tronen en gaan den koning van
Babel tegemoet, Jes. 14:9; de Heidenen liggen er als onbesnedenen
neer, Ezech. 31:18, 32:19v. Jezus spreekt bij de
gestorvenen nog van oogen en vingers en tong, Luk. 16:23, 24.
Paulus verwacht, dat, zoo het aardsche huis des tabernakels
gebroken wordt, hij een gebouw van God hebben zal en niet
ontkleed maar overkleed zal worden, 2 Cor. 5:1-4. En Johannes
zag eene groote schare, staande voor den troon en het Lam,
bekleed met lange, witte kleederen en met palmtakken in hunne
handen, Openb. 6:11, 7:9. Maar 1<sup>o</sup> is uit deze spreekwijze der
H. Schrift niets af te leiden voor de lichamelijkheid der zielen
na den dood. Want zij kan van God en de engelen, van de zielen
in het doodenrijk, van de vreugde in den hemel en de smart in
de hel niet anders spreken dan in menschelijke taal, onder beelden,
die aan aardsche toestanden en verhoudingen zijn ontleend. Maar
daarnaast verklaart zij toch duidelijk en beslist, dat God geest
is en dat de engelen geesten zijn, en geeft daarmede den regel
<span class="pagenum" id="Page_390">[390]</span>
aan de hand, waarnaar al deze anthropomorphe spreekwijzen
moeten worden opgevat. En zoo doet zij ook in betrekking tot
de gestorvenen. Zij kan van hen niet anders spreken dan als van
menschen van vleesch en bloed, maar zegt daarnaast, dat zij,
terwijl hun lichaam rust in het graf, zielen, geesten zijn, Pred.
12:7, Ezech. 37:5, Luk. 23:46, Hd. 7:59, Hebr. 12:23,
1 Petr. 3:19, Op. 6:9, 20:4. Aan deze duidelijke uitspraken
hebben wij ons te houden. Wie desniettemin aan de zielen een
soort lichaam toeschrijft, moet er ook toe komen, om met de
theosophen God en de engelen zich in zekeren zin lichamelijk
voor te stellen. 2<sup>o</sup> De sterkste plaats, die voor eene <span lang="de" xml:lang="de">Zwischenleiblichkeit</span>
der zielen spreekt, is <a id="ct_67"></a>2 Cor. 5:1-4. Maar ook deze
tekst verliest bij gezonde uitlegging al zijne bewijskracht. Want
over de hoofdgedachte, welke Paulus hier uitspreekt, is geen
verschil; de apostel weet dat hij, wanneer zijn aardsche lichaam
ontbonden wordt, een gebouw uit God heeft; maar hij zucht
toch en is bezwaard in dit lichaam, wijl hij opziet tegen den
dood, en zou daarom liever wenschen, niet van dit lichaam ontkleed,
maar in eens naar ziel en lichaam tegelijk door de hemelsche
woonstede overkleed te worden, opdat het sterfelijke door het
leven verslonden werd. Al is dit echter ook zijn liefste wensch,
hij weet, dat hij na verbreking van dit aardsche lichaam, al
is het ook dat hij van het lichaam ontkleed wordt (de lezing
in vs. 3 <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ γε και ἐκδυσαμενοι</span> verdient m. i. boven
<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰπερ</span> of
<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ γε και ἐνδυσαμενοι</span> de voorkeur), toch daarom niet naakt bevonden
zal worden maar bij den Heere zal inwonen, vs. 1. 3. 8.
Indien dit echter de hoofdgedachte is, dan kan bij de woonstede
uit God niet aan het opstandingslichaam en nog veel minder aan
een tusschenlichaam gedacht worden. Want Paulus verlangt juist,
om zonder te sterven, terwijl hij het aardsche lichaam behoudt,
met die woonstede uit God overkleed te worden; het opstandingslichaam
nu staat niet naast het aardsche lichaam en wordt er
niet over heen aangetrokken, maar komt door Gods machtwoord
eruit voort of gaat er bij degenen, die levend overblijven, door
verandering in over, 1 Cor. 45:42, 51; en van een tusschenlichaam
is er nog veel minder sprake, wijl Paulus dan niet minder
dan drie lichamen kennen zou, die het een over het ander achtereenvolgens
zouden worden aangetrokken. Holtzmann, Neut. Theol.
II 199 zegt daarom terecht: <span lang="de" xml:lang="de">von einem Zwischenleib redet man
<span class="pagenum" id="Page_391">[391]</span>
am besten gar nicht mehr, Paulus kennt zwei, nicht drei</span> <span lang="grc" xml:lang="grc">σωματα</span>
die echter dan ook niet dualistisch na en naast elkander te stellen
zijn. Om deze reden kan de <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκοδομη ἐκ Θεον</span> niets anders zijn
dan de als een plaats en tegelijk als een kleed gedachte hemelsche
heerlijkheid, het eeuwige licht, waarin God zelf woont, 1 Tim.
6:16, hetwelk uit God, zonder handen gemaakt, uit en in den
hemel is, en waarin de geloovigen bij het sterven of bij de opstanding
worden overgezet, cf. Col. 1:12, Joh. 14:2, 17:24.
Eindelijk 3<sup>o</sup> is de lichaamlijkheid, welke men aan de zielen na
den dood toeschrijft, een begrip, waarbij zich niets bepaalds laat
denken en waarover de meeningen dan ook zeer verre uiteenloopen.
<a id="ct_117"></a>Delitzsch neemt op zijn trichotomisch standpunt aan, dat de ziel
dezen dienst van het tusschenlichaam voor den geest vervult.
De ziel staat bij hem tusschen geest en stof in; zij is het uit
den geest afgeleide levensbeginsel van het lichaam, de lichamelijke,
uitwendige bekleeding van den geest en toch ook weer de onstoffelijke,
inwendige zijde van het lichaam. Güder leert, dat de
kracht, die ons aardsche lichaam organiseerde, behouden blijft en
aan de overzijde des grafs uit de daar aanwezige elementen een
nieuw lichaam vormt. Splittgeber zegt, dat de organische grondvorm
van het lichaam met de ziel medegaat en haar in den
tusschentoestand eene onvolkomene, voorloopige lichamelijkheid
geeft. Binck is van meening, dat het Nervenleib, een fijn, inwendig
lichaam, dat de drager van het zieleleven is, de ziel na den dood
vergezelt en bij de wedergeborenen door den Geest Gods overkleed
en door de bestraling van het verheerlijkt lichaam van Christus
tot een Zwischenleib gevormd wordt, terwijl het bij de goddeloozen
meer en meer van zonde en duisternis doortrokken wordt enz.
Maar wat men er ook van zegge, het blijft er even onduidelijk
om. Wij kennen niets anders dan geest en stof; eene immaterielle
Leiblichkeit is eene tegenstrijdigheid, die ter kwader ure uit de
theosophie in de christelijke theologie is overgebracht en het
valsche dualisme van geest en stof, van thesis en antithesis, te
vergeefs door eene ondenkbare synthesis tracht te verzoenen, cf.
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 193. 537.</p>

<p id="lmn_54-10" class="sep1">10. In de derde plaats zijn er velen, die meenen, dat de
zielen na den dood nog in eenig verband tot het aardsche leven
blijven staan. Bij vele volken heerschte de gedachte, dat de zielen
<span class="pagenum" id="Page_392">[392]</span>
na den dood in de nabijheid van het graf bleven, en ook de
Joden meenden, dat zij nog een tijd lang na het sterven om het
lijk bleven zweven en verklaarden daaruit, dat de tooveres te
Endor den geest van Samuel nog oproepen kon, Weber, Syst.
der altsyn. pal. Theol. 324. <a id="ct_296"></a>Wijd verbreid was het gebruik, om
den gestorvenen voedsel, wapenen, bezittingen, soms zelfs ook
zijne vrouwen en slaven in het graf mede te geven; en gewoonlijk
werd deze vereering der gestorvenen niet tot den dag der begrafenis
of den rouwtijd beperkt, maar ook daarna voortgezet en in den
gewonen, privaten of publieken, cultus opgenomen. <a id="ct_765"></a>Vereerd werden
niet alleen de dooden in het algemeen, maar ook de gestorven
bloedverwanten, de ouders en voorouders; de vaders en hoofden
van den stam; de heroën van het volk; de vorsten en koningen
des lands, soms reeds bij hun leven; en in het Buddhisme en
den Islam ook de heiligen. De cultus bestond daarin, dat men
hun graven onderhield, hun lijken verzorgde (bijv. door balseming),
van tijd tot tijd bloemen en spijzen op hun graf nederlegde, aan
hun beelden en reliquiën hulde bewees, maaltijden en spelen ter
hunner eere aanrichtte, gebeden tot hen opzond en hun offeranden
bracht. Tusschen de vereering van deze gestorven menschen en
van de goden maakte men daarbij dikwerf, zooals in Perzië, Indië,
Griekenland wel onderscheid, maar niettemin was de doodencultus
een voornaam bestanddeel van den godsdienst. Met hunne vereering
bedoelde men ten deele, om hun zelf ter hulpe te komen, maar
vooral ook, om het onheil, dat zij stichten konden, af te weren
en hun zegen en bijstand, hetzij op gewone, hetzij op buitengewone
wijze, door orakels en wonderen, zich te verzekeren, cf. Ch. de
la Saussaye, Lehrb. der Religionsgesch. I 79-87. Alle deze
elementen drongen reeds van de tweede eeuw af ook in den
christelijken cultus door. <a id="ct_687"></a>Gelijk in het Buddhisme de monniken
en in den Islam de mystici, zoo werden in de christelijke kerk
de martelaren spoedig voorwerp van godsdienstige vereering; op
de plaats, waar zij gestorven of hunne reliquiën bijgezet waren,
werden altaren, kapellen, kerken gebouwd; daar kwamen vooral
op de sterfdagen (dies natales) der martelaren, de geloovigen
samen, om hunne gedachtenis te vieren door vigiliën en psalmgezang,
door het lezen der acta martyrum en het aanhooren van
eene prediking ter hunner eere en vooral ook door het celebreeren
der heilige eucharistie. En na de vierde eeuw breidde deze cultus
<span class="pagenum" id="Page_393">[393]</span>
van Maria, de engelen, de patriarchen, de profeten en de martelaars
ook tot bisschoppen, monniken, kluizenaars, confessores,
virgines en tot allerlei heiligen en tot hunne reliquiën en beelden
zich uit, Schwane D. G. I 389 f. II 620 f.; en in weerwil van
alle verzet zoowel in als buiten de Roomsche kerk, heeft zij zich
niet alleen tot op dezen dag toe staande gehouden maar neemt
zij nog altijd op schrikbarende wijze toe en dringt de aanbidding
van den éénen waarachtigen God en van Jezus Christus, dien
Hij gezonden heeft, hoe langer hoe meer op den achtergrond.
Rome viert in dezen cultus op practische wijze de gemeenschap
der heiligen. De ééne christelijke kerk heeft drie afdeelingen, de
ecclesia triumphans in den hemel, de ecclesia patiens in het
vagevuur, en de ecclesia militans op aarde. Het aandeel, dat de
ecclesia patiens in deze gemeenschap neemt, bestaat daarin, dat
de zaligen in den hemel met hunne voorbeden de arme zielen in
het vagevuur te hulp komen; dat de kerk op aarde de straffen
dier zielen door gebeden, aalmoezen, goede werken, aflaten en
vooral door het misoffer verzacht en verkort; en eindelijk ook
nog daarin, dat de zielen in het vagevuur, die in elk geval de
meeste leden der strijdende kerk ver vooruit zijn, en daarom
aangeroepen mogen worden, de geloovigen op aarde door hare
voorbeden helpen en sterken. Dit laatste element, hoewel ook reeds
in de gemeenschap met de ecclesia patiens hoe langer hoe breeder
plaats innemend, vormt toch het hoofdbestanddeel van de gemeenschap
der strijdende met de triumfeerende kerk. De zaligen in
den hemel zijn, evenals de engelen, de volmaakte, bovennatuurlijke
heiligheid deelachtig; en daarom zijn zij objecten van aanbidding
en vereering. In die heiligheid deelen zij niet allen in dezelfde
mate; evenals de engelen, vormen zij eene geestelijke hierarchie;
bovenaan staat Maria en na haar volgen de patriarchen, de profeten,
de apostelen, de martelaren, de confessores enz. Het is
eene dalende reeks, maar in allen blinkt iets van de Goddelijke
deugden uit. En daarin deelt dan ook al wat met de heiligen in
eenig verband heeft gestaan of nog staat, hun lichaam, ledematen,
kleederen, woning, beeltenis enz. <a id="ct_318"></a>En in dezelfde mate, als iets
dichter bij God staat en meer zijne heiligheid deelachtig is, is
het voorwerp van godsdienstige vereering. Ook in deze is er dus
allerlei verschil. <a id="ct_467"></a>Er is latria, die alleen Gode toekomt; de menschelijke
natuur van Christus en al hare leden, bijv. het heilige
<span class="pagenum" id="Page_394">[394]</span>
hart, is wel niet per se en propter se maar toch in se voorwerp
van latria; Maria heeft aanspraak op hyperdulia; de heiligen op
dulia; hun reliquien op cultus religiosus relativus enz.; tot <span lang="la" xml:lang="la">sunt
species adorationis, quot sunt species excellentiae, adoratio est
diversa pro diversitate excellentiae</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 451v. III 262. 300.
De vereering der heiligen bestaat over het algemeen in gebeden,
vasten, waken, feestdagen, gaven, bedevaarten, processies enz.,
en heeft ten doel, om door hunne voorbeden de gunst van God
te verwerven en een of andere weldaad van Hem te verkrijgen.
Maar deze vereering en voorbede is niet alleen generaal, doch
ook particulier; er zijn bepaalde heiligen voor bepaalde volken,
familiën, personen, en er zijn bijzondere heiligen voor de onderscheidene
nooden en behoeften. De heilige George is de schutspatroon
van Engeland, Jakobus van Spanje, Stephanus van
Hongarije; de schilders vereeren den heiligen Lukas, de timmerlieden
Jozef, de schoenmakers Crispinus; de heilige Sebastiaan
helpt vooral in pest, Ottilia bij oogziekte, Antonius, in geval men
iets verloren heeft; zelfs dieren hebben hun beschermheilige, de
ganzen worden bijzonder door den heiligen Gallus en de schapen
door den heiligen Wendelinus bewaard enz. Cf. Trid. sess. 25 en
andere kerkelijke bepalingen bij Denzinger 243. 273. 866 enz.
Catech. Rom. III 2 qu. 4-14. Hieronymus, <span lang="la" xml:lang="la">Contra Vigilantium</span>
bij Migne XXXIII 339-452. Damascenus, de imaginibus, Id.
de fide orthod. IV 15. 16. Lombardus e. a. op Sent. IV dist. 45.
Thomas, S. Theol. II 2 qu. 83 art. 11. Suppl. qu. 71. 72.
Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de ecclesia triumphante sive de gloria et cultu
sanctorum</span>, Controv. II 269-368. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup> 121-233.
Atzberger, Die christl. Eschatol. 263-269 enz. Vele van
deze voorstellingen zijn telkens ook in de Protestantsche theologie
teruggekeerd. <a id="ct_328"></a>De Lutherschen gaven toe, dat de engelen en ook
de heiligen bidden <span lang="la" xml:lang="la">pro ecclesia universa in genere</span>, Apol. conf. 21.
Art. Smalc. II 2. Evenals Hugo Grotius reeds vroeger in zijn
<span lang="la" xml:lang="la">Votum pro pace</span> de aanroeping der heiligen verdedigd had, zoo
nam Leibniz later deze en zelfs de vereering van beelden en
reliquiën in bescherming, Syst. der Theol. 1825 S. 116-195.
Het ritualisme in Engeland gaat denzelfden kant uit, Ryle, Knots
<ins id="cor_22" title="unitied">united</ins> p. 491 etc. Vele theologen nemen aan, dat er na den
dood een zeker verband tusschen de ziel en het lichaam blijft
bestaan, Beck, Seelenlehre 40 f. Delitzsch, Bibl. Psych. 444 f.,
<span class="pagenum" id="Page_395">[395]</span>
dat de zielen nog eenig verkeer met de aarde onderhouden, van
de gewichtigste gebeurtenissen kennis dragen, voor ons bidden
en zegenend op ons nederzien, Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod, Fortleben und
Auferstehung</span> 157 f. <a id="ct_348"></a>In de vorige eeuw meenden velen, zooals
Swedenborg, Jung-Stilling, Oberlin in direct verkeer met de
afgestorven geesten te staan, cf. vooral J. C. Wötzel, <span lang="de" xml:lang="de">Meiner
Gattin wirkliche Erscheinung nach ihrem Tode</span>, Chemnitz 1804.
De mogelijkheid van hunne verschijningen werd en wordt nog
door velen erkend, zooals door Kant, <span lang="de" xml:lang="de">Träume eines Geistersehers</span>,
Lessing, Dramaturgie, J. H. Fichte, Anthropologie, Jung-Stilling,
Theorie der Geisterkunde 1808. Kerner, <span lang="de" xml:lang="de">Die Seherin von Prevorst</span>
1829. Eschenmayer, <span lang="de" xml:lang="de">Das Mysterium des inneren Lebens, erläutert
aus der Gesch. der Seherin van Prevorst</span> 1830. <a id="ct_715"></a>Daarbij is sedert
1848 het spiritisme gekomen, dat zich opzettelijk in rapport met
de geestenwereld tracht te stellen en werkelijke openbaringen
(door teekens, slagen, schrift, psychographie), werkingen (opheffen
en verplaatsen van meubels, ontbinden van knoopen, bespelen
van muziekinstrumenten) en verschijningen (materialisaties) van
geesten meent ontvangen te hebben. Van de rijke litteratuur van
het spiritisme zij alleen genoemd het werk van den Russischen
staatsraad Alexander Atsakow, dat al het materiaal bevat en
getiteld is: <span lang="de" xml:lang="de">Animismus und Spiritismus</span> 2 B<sup>de</sup>, Leipzig Mutze
1894.</p>

<p id="ct_298">Om nu met het laatste te beginnen, verdient het 1<sup>o</sup> de aandacht,
dat bijgeloovige practijken bij alle volken voorkomen, ook bij die,
met welke Israel in aanraking kwam, zooals de Egyptenaren,
Gen. 41:8, Ex. 7:11, de Kananieten, Deut. 18:9, 14, de Babyloniërs,
Dan. 1:20, 2:2 enz. Ook onder Israel drongen ze
door en werden menigmaal druk beoefend, 1 Sam. 28:9, 2 Kon.
21:6, Jes. 2:6. Tot deze practijken behoorde ook het vragen
der dooden, en zij, die zich daarmede bezig hielden, heetten
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֹבוֹת</span> of <span lang="hbo" xml:lang="hbo">יִדְּעֹנִים</span>. <a id="ct_781"></a>Het woord
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">אוב</span> geeft eerst te kennen den waarzeggenden
geest, die in iemand woont, Lev. 20:27, dien iemand
bezit, <a id="ct_3"></a>1 Sam. 28:7, 8, die door iemand ondervraagd wordt,
1 Sam. 28:8, door wien iemand een doode doet opkomen, 1 Sam.
28:9, en die, gelijk men zich van de dooden voorstelde, op
fluisterende, geheimzinnige wijze orakels verkondigt, Jes. 8:19,
19:3, 29:4; en duidt dan vervolgens den waarzegger zelven
aan, 1 Sam. 28:3, 9, 2 Kon. 21:6, 2 Chron. 33:6, <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>
<span class="pagenum" id="Page_396">[396]</span>
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐγγαστρομυθος</span>, buikspreker. Het andere woord,
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">ידענים</span>, wetenden,
wijzen, is maar eene nadere bepaling van <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֹבוֹת</span> en duidde eerst
de waarzeggende personen aan en daarna den waarzeggenden
geest, die in hen was, Lev. 19:31, 20:6, 27, Jes. 19:3. Dit
waarzeggen kon geschieden op velerlei wijze, maar o. a. ook door
het vragen van dooden, Deut. 18:11, cf. Stade, Gesch. des Volkes
Israel I 443 f. 505. Schwally, Das Leben nach dem Tode 69 f.
<a id="ct_349"></a>Maar wet en profetie verklaarden zich daar beslist tegen, en
riepen het volk tot den Heere, tot zijn openbaring en getuigenis
terug, Ex. 22:18, Lev. 19:26, 31, 20:6, 27, Deut. 18:11,
1 Sam. 28:19, Jes. 8:19, 47:9-15, Jer. 27:9, 29:8, Micha
3:7, 5:11, Neh. 3:4, Mal. 3:5; en het Nieuwe Testament
drukt daarop zijn zegel, Luk. 16:29, Hd. 8:9v., 13:6v., 19:13v.,
Gal. 5:20, Ef. 5:11, Op. 9:21, 21:8, 22:15. Zelfs is
het 2<sup>o</sup> onbewijsbaar, dat de H. Schrift de mogelijkheid van het
oproepen en verschijnen der gestorvenen aanneemt. Wel hebben
er soms door Gods wondere macht doodenopwekkingen plaats,
en erkent de Schrift daemonische krachten en werkingen, die
menschelijk vermogen te boven gaan, Deut. 13:1, 2, Mt. 24:24,
2 Thess. 2:9, Op. 13:13-15. Maar nergens leert zij de mogelijkheid
of de werkelijkheid van eene doodenverschijning. De
eenige plaats, welke hiertegen aangevoerd kan worden, is 1 Sam. <ins id="cor_23" title="18">28</ins>,
waar Saul tot de tooveres te Endor de toevlucht neemt; want
de verschijning van Mozes en Elia met Christus op den berg der
verheerlijking Mt. 17, Luk. 9, is zonder menschelijke bemiddeling
door God alleen bewerkt. Maar al is de rationalistische verklaring
te verwerpen, welke in deze geschiedenis niets anders ziet dan
eene opzettelijke bedriegerij van de vrouw; eene objectieve, reëele
verschijning van Samuel is evenmin aan te nemen. Want Saul
ziet Samuel niet, vs. 14; de vrouw ziet hem wel maar verkeert
in hypnotischen toestand, vs. 12, en zij ziet hem, gelijk hij er
bij zijn leven uitzag, als een oud man en in een profetenmantel
gehuld, vs. 14. De schrik der vrouw, vs. 12, had dan ook zijne
oorzaak niet daarin, dat zij tegen hare verwachting in Samuel
werkelijk zag, maar hierin, dat zij, Samuel ziende, in haar hypnotischen
toestand ook terstond Saul den koning herkende en
voor hem vreesde. Nadat Saul onder den indruk gebracht is,
dat een onderaardsch, geestelijk wezen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אלהים</span>, uit de aarde opgekomen
en Samuel zelf verschenen was, spreekt deze uit en
<span class="pagenum" id="Page_397">[397]</span>
door de vrouw tot Saul en kondigt hem het oordeel aan. Er is
niets in 1 Sam. 28, wat boven de bekende verschijnselen van
hypnotisme en somnambulisme uitgaat en niet op dezelfde wijze
te verklaren is. <a id="ct_716"></a>3<sup>o</sup> Daar zijn er echter velen, die juist uit de
verschijnselen van hypnotisme, somnambulisme, spiritisme enz.
tot de werking van geesten meenen te moeten besluiten. Maar
deze hypothese schijnt vooralsnog volstrekt niet gerechtvaardigd.
Afgedacht van de vele bedriegerijen, die op dit gebied hebben
plaats gehad, is hetgeen van verschijning en werking der geesten
verhaald wordt zoo kinderachtig en nietsbeteekenend, dat de
bemoeienis der geestenwereld er volstrekt niet voor aangenomen
behoeft te worden. Daarmede wordt niet ontkend, dat er allerlei
verschijnselen zich voordoen, die nog niet verklaard zijn; maar
deze zijn alle van dien aard (zooals bijv. het plotseling kennen
en spreken van vreemde talen, clairvoyance, hypnose, suggestie,
<span lang="en" xml:lang="en">secondsight</span>, voorgevoel, wetenschap van hetgeen op hetzelfde
oogenblik elders gebeurt, telepathie enz.), dat zij door de hypothese
der geestenverschijning hoegenaamd niet duidelijker worden.
Wanneer wij daarbij nog bedenken, dat de mensch bij zijne
waarnemingen gebonden is aan en beperkt is binnen een bepaald
aantal aethertrillingen, zoodat eenige wijziging daarin hem een
gansch ander beeld der wereld zou vertoonen en hij zelf een diep
en rijk zieleleven bezit, dat in het zelfbewustzijn maar zeer ten
deele tot verschijning komt, cf. mijne Beginselen der Psychologie
70v. 78v.; dan ligt er binnen de grenzen van het Diesseits voor
het occultisme nog zulk een uitgestrekt terrein open, dat wij
vooreerst tot de inwerking der geestenwereld nog geen toevlucht
behoeven te nemen. Cf. Kirchner, <span lang="de" xml:lang="de">Der Spiritismus, die Narrheit
unseres Zeitalters</span>, Berlin Habel 1883. Ed. v. Hartmann, <span lang="de" xml:lang="de">Der
Spiritismus</span>, Leipzig Friedrich 1885. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Die Geisterhypothese
des Spiritismus und seine Phantome</span>, ib. 1891. Voorts gaat 4<sup>o</sup>
heel de Schrift van de gedachte uit, dat de dood eene totale
breuke is met het leven aan deze zijde des grafs. Wel behouden
de gestorvenen herinnering aan hetgeen hier op aarde met hen
gebeurd is. De rijke man en de arme Lazarus weten, wie en wat
zij hier geweest zijn en in welke omgeving zij geleefd hebben,
Luk. 16. In het laatste gericht zijn de menschen zich bewust
van wat zij op aarde gedaan hebben, Mt. 7:22. De werken volgen
hen na, die in den Heere gestorven zijn, Op. 14:13. Wat wij
<span class="pagenum" id="Page_398">[398]</span>
hier op aarde gedaan hebben, wordt ons zedelijk eigendom en
gaat met ons mede in den dood. Ook is er geen twijfel aan, dat
de gestorvenen herkennen, die zij op aarde gekend hebben; de
onderaardsche bewoners begroeten spottend den koning van Babel,
Jes. 14; de machtige helden spreken uit het midden van den
Scheol Egypte’s vorst en volk toe, Ezech. 32; de rijke man kent
Lazarus, Luk. 16. De vrienden, die wij hier door weldoen ons
verwerven, ontvangen ons eens met vreugde in de eeuwige tabernakelen,
Luk. 16:9. Maar overigens stelt de Schrift het altijd
zoo voor, dat de gemeenschap met deze aarde bij den dood totaal
verbroken wordt. De gestorvenen hebben geen deel meer in alles,
wat onder de zon geschiedt, Pred. 9:5, 6, 10. Of hunne kinderen
tot eere komen of in armoede vervallen, zij weten het niet, Job
14:21. Abraham weet niet van de kinderen Israels en Jakob
kent hen niet, en daarom roepen zij tot den Heere, die immers
hun Vader is, Jes. 63:16. Van een verkeer der gestorvenen met
de levenden is nergens sprake; zij behooren tot een ander rijk,
dat van de aarde totaal gescheiden is. Ook Hebr. 11:1 leert
niet, dat de wolke van getuigen ons ziet en gadeslaat in onzen
strijd. Want de <span lang="grc" xml:lang="grc">μαρτυρες</span> daar zijn geen ooggetuigen van onzen
strijd maar geloofsgetuigen, die dienen tot onze bemoediging.
<a id="ct_329"></a>5<sup>o</sup> Daarom is er ook voor aanroeping en vereering der heiligen
geen plaats. <a id="ct_777"></a>Op zichzelf is er niets vreemds of onbehoorlijks in
de gedachte, dat engelen en zaligen voor de menschen op aarde
voorbede doen; eene belangstelling in de geschiedenis der strijdende
kerk, eene generale voorbede werd ook menigmaal door
de Protestanten wel aangenomen. Maar des te opmerkelijker is
het, dat de Schrift, die van voorbede der menschen op aarde
zoo dikwerf gewag maakt en ze bepaald aanbeveelt en voorschrijft,
Mt. 6:9v., Rom. 15:30, Ef. 6:18, 19, Col. 1:2, 3, 1 Tim.
2:2, en bovendien leert, dat God anderen dikwerf spaart om der
uitverkorenen wil en op hunne voorbede, Gen. 18:23v., Ex. 32:11v.,
Num. 14:13v., Ezech. 14:14, 20, Mt. 24:22 enz., van
eene voorbede der engelen en der zaligen voor de op aarde
levenden nooit met een enkel woord spreekt. Ten aanzien van de
voorbede der engelen is dit reeds vroeger bewezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 449v.,
en van de voorbede der zaligen geven de Roomschen het zelven
toe, dat zij in de Schrift niet voorkomt, cf. bijv. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup>
132; alleen 2 Makk. 15:12-14 maakt melding van
<span class="pagenum" id="Page_399">[399]</span>
een voorbede van Onias en Jeremia voor hun volk in een droomgezicht
aan Judas en bewijst alleen, dat de Joden in dien tijd
van de voorbede der zalige afgestorvenen overtuigd waren. 6<sup>o</sup>
Nog minder grond is er voor de aanroeping en vereering der
heiligen. De H. Schrift zegt wel, dat de geloovigen op aarde
elkanders voorbede mogen inroepen, Num. 21:7, Jer. 42:2,
1 Thess. 5:25, maar gewaagt nergens van een verzoek tot de
afgestorvenen om hunne voorbede; en engelen en menschen weren
uitdrukkelijk alle godsdienstige vereering van zich af, die alleen
Gode toekomt, Deut. 6:13, 10:20, Mt. 4:10, Hd. 14:10,
Col. 2:18, 19, Op. 19:10, 22:9, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 451v. Ook van
de vereering der reliquiën is geen sprake; al verricht God er
soms wonderen door, 2 Kon. 13:21, Mt. 9:21, Luk. 6:19,
Hd. 5:15, 19:12, zij mogen niet zijn voorwerp van vereering,
Deut. 34:6, 2 Kon. 18:4, 2 Cor. 5:16. Oswald t. a. p. 143
rekent de invocatie en veneratie der heiligen dan ook tot de
<span lang="de" xml:lang="de">Traditionsdogmen</span>. Ook al wordt eene generale voorbede der
heiligen voor de geloovigen op aarde toegegeven, dan volgt daaruit
nog in het minst niet, dat zij daartoe mogen aangeroepen en
vereerd worden. Want wel is een verzoek om iemands voorbede
op zichzelf volstrekt niet ongeoorloofd, en heeft dan ook telkens
onder de geloovigen plaats. Maar zulk een verzoek onderstelt
steeds een of ander middel van verkeer, en moet mondeling of
schriftelijk kunnen worden overgebracht. En dat juist ontbreekt
hier en is ook met de leer der Schrift over den toestand der
afgestorvenen in lijnrechten strijd. Rome durft daarom ook niet
zeggen, dat de aanroeping en vereering der heiligen geboden en
noodzakelijk is, maar spreekt alleen uit, <span lang="la" xml:lang="la">bonum atque utile esse,
suppliciter eos invocare</span>, Trid. sess. 25. De theologie weet hoegenaamd
niet duidelijk te maken, hoe de heiligen van onze
gebeden kennis bekomen, en draagt allerlei gissingen voor. Sommigen
meenen, dat zij hun door de engelen, die hier telkens op
aarde komen, worden medegedeeld, of dat de heiligen evenals
de engelen zich wondersnel verplaatsen kunnen en <span lang="la" xml:lang="la">quodam modo
ubique</span> zijn; anderen zijn van oordeel, dat de heiligen door
God zelven van den inhoud onzer gebeden in kennis worden
gesteld, of alle dingen, die zij noodig hebben te weten, in het
Goddelijk bewustzijn aanschouwen; en ook zijn er, die zeggen,
dat het niet noodig is, dat zij alles weten, mits zij maar gansch
<span class="pagenum" id="Page_400">[400]</span>
in het algemeen van onze behoeften kennis dragen, of ook, dat
wij over de wijze, waarop zij van onze gebeden kennis bekomen,
ons niet hebben te bekommeren, Thomas S. Theol. II 2 qu. 83
art. 4. Suppl. qu. 72 art. 1. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup> 139. Daarbij
komt nog, dat de Roomschen volstrekt niet met zekerheid weten,
wie van de afgestorvenen in den hemel zijn en tot de volmaakte
heiligen behooren. De vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> verkeerden eerst in den
<span lang="la" xml:lang="la">limbus patrum</span> en werden wel door Christus in den hemel overgebracht,
maar staan toch te ver van ons af, om veel door ons
te worden aangeroepen, Oswald t. a. p. 132. 167. Van enkele
vromen in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, zooals Maria, de apostelen, en ook van de
latere martelaren neemt Rome wel aan, dat zij in den hemel
zijn opgenomen. Maar dat zijn enkelen, en vergissing is hierbij
niet uitgesloten. In vroegere tijden was het de stem des volks,
die aan een gestorvene het praedicaat der heiligheid toekende;
en daarbij kwam het voor, dat mannen, die dit praedicaat bezaten,
het weder verloren, gelijk bijv. Clemens Alexandrinus door Benedictus
XIV. <a id="ct_262"></a>Om deze dwalingen te voorkomen, is daarom sedert
Alexander III en Innocentius III de kerkelijke verklaring van
iemands heiligheid, dat is de canonisatie, een recht geworden
van den apostolischen stoel. Echter is het hierbij wederom eene
vraag, of de paus in deze canonisatie onfeilbaar is al dan niet.
En al moge dit ook het geval zijn, uit den aard der zaak maakt
de paus er een spaarzaam gebruik van. Verreweg de meeste
heiligen worden aangeroepen en vereerd, zonder dat men nauwkeurig
weet, of zij in den hemel dan wel in het vagevuur vertoeven.
Men moet zich daarom met eene zedelijke overtuiging
tevreden stellen, voorts bedenken, dat eene mogelijke vergissing
geen schadelijke gevolgen meebrengt, en veiligheidshalve de aanroeping
ook maar tot de „arme zielen” in het vagevuur uitstrekken,
gelijk in de practijk steeds meer en meer geschiedt, Oswald t. a. p.
148. 164. <a id="ct_319"></a>De aanroeping der heiligen is 7<sup>o</sup> bij Rome volstrekt
niet alleen meer een verzoek om hunne voorbede (ora pro nobis),
maar is allengs overgegaan in eene adoratie en veneratie; <a id="ct_468"></a>de
heiligen zijn object van een cultus religiosus, zij het ook, dat
deze geen latria maar dulia heet. Nu is er geen twijfel aan, dat
wij aan de engelen en zaligen eerbiedige hulde zouden moeten
bewijzen, indien wij hen ontmoetten en eenig verkeer met hen
hadden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 455. Maar juist dit laatste komt niet voor. En
<span class="pagenum" id="Page_401">[401]</span>
daarom loopt alle aanroeping der engelen en der zaligen op eene
godsdienstige vereering uit, die door den naam van dulia niet
goedgemaakt wordt, ib. 451v. Op den weg, dien Rome met deze
vereering van het schepsel bewandelt, is er geen stilstand. De
heiligheid wordt door Rome gedacht als een donum superadditum,
als iets substantieels, dat aan alle schepselen in verschillende
mate kan meegedeeld worden, en in diezelfde mate dan godsdienstig
vereerd mag worden. Voorzoover een persoon of zaak deel
hebben aan de Goddelijke heiligheid, hebben zij aanspraak op een
cultus religiosus. Allereerst deelen daarin dus Maria, de apostelen,
de martelaren, de heiligen, maar voorts allen en alles, wat met
dezen in aanraking geweest is of nog met hen in betrekking
staat, dus ook reliquiën, beelden, woonplaatsen enz. Naar dit
beginsel kan alle schepsel godsdienstig vereerd worden, <span lang="la" xml:lang="la">quod et
quatenus respectum habeat ad Deum</span>, tot zelfs de handen der
soldaten, die Jezus grepen, en de lippen van Judas, die hem
kusten, toe, Voetius, Disp. III 880. 896. In elk geval is niet in
te zien, waarom de heiligen, die op aarde zijn, niet reeds door
de Roomsche Christenen aangeroepen en vereerd worden, en onder
hen dan vooral de paus, die de heilige bij uitnemendheid is. <span lang="de" xml:lang="de">Es
spricht an sich nichts dagegen, dass auch die Heiligkeit auf
Erden religiös <ins id="cor_24" title="venerirt">veneriert</ins> werde. Wäre man also von der Gottseligkeit
einer Person vollkommen überzeugt, so durfte sie an sich
wohl eine Verehrung geniessen, wie sie den Heiligen im Himmel
zukommt. In einzelnen Fällen mag es privatim geschehen sein
und geschieht vielleicht noch</span>, Oswald t. a. p. 157. Wat er door
Oswald nog tegen aangevoerd wordt, is aan de utiliteit ontleend
en doet zien, dat de vereering der levende heiligen, bepaaldelijk
van den paus, bij Rome slechts eene quaestie is van tijd. De
gemeenschap der heiligen ontaardt in eene onderlinge veneratie,
die den middelaar Gods en der menschen op den achtergrond
dringt.</p>

<p id="lmn_54-11" class="sep1">11. Tot dusverre was er alleen sprake van, of de afgestorvenen
nog in eenig rechtstreeksch verkeer met de aarde staan;
thans komt de vraag aan de orde, of de H. Schrift ons iets leert
van de nieuwe verhoudingen en toestanden, in welke de gestorvenen
zich bevinden aan gene zijde des grafs. Veel is het niet,
wat de Schrift ons daarover bericht. Toch zijn reeds in het Oude
<span class="pagenum" id="Page_402">[402]</span>
Test. de lijnen aanwezig, die doorgetrokken, leiden tot een onderscheid
in den toestand van rechtvaardigen en goddeloozen na den
dood. De vreeze des Heeren is de weg ten leven, maar de goddeloozen
komen om en nemen een einde, boven <a href="#Page_369">bl. 369</a>. En
volgens het Nieuwe Test. komt de rijke man terstond in eene
plaats der pijniging, welke echter nog niet met de gehenna of
den abyssus identisch is. Waar deze plaats te zoeken is, wordt
in de Schrift niet vermeld. Wel wordt de scheol, de hades, de
gehenna, de abyssus altijd voorgesteld als beneden ons zich bevindende.
Maar dit kan en mag toch niet in topographischen zin
worden verstaan. Want de begrippen boven en beneden zijn,
locaal genomen, zeer relatief en hebben in dit verband slechts
eene ethische beteekenis; wij plaatsen het rijk der duisternis
vanzelf lijnrecht tegenover dat des lichts en zoeken volgens eene
natuurlijke symboliek het eerste beneden en het tweede boven
ons. Alle bepaling van de strafplaats der gestorvenen, in de aarde,
onder de aarde, in de zee, in de zon, in de lucht of op eene der
planeten is niets meer dan eene gissing. Alleen kan gezegd worden,
dat het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> niet alleen een toestand maar ook eene plaats
is, want zielen mogen niet circumscriptive in tijd en ruimte zijn,
zij zijn toch nog veel minder eeuwig en alomtegenwoordig en
moeten ergens zijn en ook eene successie van tijdsmomenten
hebben. Overigens is het meer in overeenstemming met de weinige
gegevens, welke de Schrift ons biedt, om van alle bepaling van
de strafplaats der dooden af te zien; <span lang="grc" xml:lang="grc">μη ζητωμεν που ἐστι,
ἀλλα πως αὐτην φυγοιμεν</span> (Chrysostomus). Even weinig weten
wij van den toestand af, waarin de ongeloovigen en goddeloozen
zich bevinden na den dood tot het laatste gericht toe. Alleen
kunnen wij met zekerheid zeggen, dat, wanneer de toorn Gods
hier reeds op de ongeloovigen blijft, deze na den dood terstond
veel zwaarder moet gevoeld worden, wijl alle afleiding van het
aardsche leven ontbreekt en het naakte bestaan met niets dan
het bewustzijn en het gevoel van dien toorn gevuld wordt. <a id="ct_339"></a>De
vraag is echter opgeworpen, of er voor dezulken, die hier op
aarde het evangelie niet of slechts zeer gebrekkig hebben gehoord,
aan de overzijde des grafs nog niet eene gelegenheid zal bestaan,
om zich te bekeeren en te gelooven in Christus. De eersten, die
in de christelijke kerk daarop een toestemmend antwoord gaven,
waren Clemens, Strom. VI 6 en Origenes, c. Cels. II 44. Zij
<span class="pagenum" id="Page_403">[403]</span>
leidden uit 1 Petr. 3:18, 19 af, dat Christus en ook de apostelen
aan de gestorvenen in den hades, die er vatbaar voor waren, het
evangelie hadden verkondigd. Hoewel dit gevoelen nu door
Augustinus, de haeresi c. 79 en anderen weerlegd en de nederdaling
van Christus ter helle gewoonlijk anders opgevat werd,
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 378v., keerde het toch telkens terug en vond het vooral
in deze eeuw, waarin men een helder besef kreeg van de groote
menigte en de snelle uitbreiding der niet-Christenen, bij zeer velen
ingang, boven <a href="#ct_486">bl. 382</a>. Inderdaad is het een feit van de grootste
beteekenis, dat er millioenen menschen geweest zijn en nog zijn,
die van den weg der zaligheid in Christus nooit eenige kennis
hebben gedragen en dus ook nooit in de gelegenheid zijn gesteld,
om Hem met een geloovig hart aan te nemen of met beslistheid
van wil te verwerpen. Tot de ongeloovigen in engeren zin zijn
dezen niet te rekenen, en de Schrift zegt zelve, dat zij naar een
anderen maatstaf beoordeeld worden dan Joden en Christenen,
Mt. 10:15, 11:20-24, Luk. 10:12-25, 12:47, 48, Joh.
15:22, 24, Rom. 2:12, 2 Petr. 2:20-22.</p>

<p>Toch volgt daaruit in het minst niet, dat er ook eene prediking
des evangelies is of moet zijn aan de overzijde des grafs. Want
1<sup>o</sup> de Schrift spreekt daarvan met geen enkel woord. Vele plaatsen,
die er wel eens voor bijgebracht zijn, zooals Mt. 12:40, Joh. 20:17,
Hd. 2:24, 27, 31, 13:29, 30, 34-37, 1 Tim. 3:16, hebben niet
de minste kracht van bewijs en handelen volstrekt niet van eene
prediking van Christus in de hel. Ook <a id="ct_5"></a>Ezech. 16:53-63 opent
hierop geen uitzicht; er wordt daar door den Heere beloofd, dat
Hij Jeruzalem, in weerwil van de gruwelen, die zij bedreven
heeft en die erger zijn dan die van hare zusters, Sodom en Samaria,
toch in het einde weder herstellen en in genade aannemen
zal. Om echter alle valsch vertrouwen op Gods belofte en alle
zelfverheffing bij Israel weg te nemen, wordt er bijgevoegd, dat
de Heere niet alleen de gevangenis van Jeruzalem maar ook die
van Sodom en Samaria wenden zal, vs. 53, zoodat ook deze
terugkeeren zullen tot haren vorigen staat. Hieruit hebben sommigen
besloten tot eene mogelijkheid van bekeering in den tusschentoestand;
want Sodom en hare zusteren, d. i. de andere
steden in het Siddimdal, waren in Ezechiels dagen allen reeds
lang verdelgd en konden dus niet in haren vorigen staat hersteld
en door God in genade aangenomen worden, indien hare vroegere
<span class="pagenum" id="Page_404">[404]</span>
inwoners niet in den scheol door de prediking van het woord
Gods tot bekeering kwamen. Maar deze gedachte ligt verre buiten
den tekst. De Heere belooft hier alleen, dat Hij Jeruzalem in
weerwil van haar hoererij toch weer in genade aannemen zal;
en dat niet alleen, maar ook Sodom en Samaria, die bepaald,
blijkens vs. 61, typen zijn van al de heidensche volken, zullen
in haar vorigen staat worden hersteld, d. w. z. de toekomst zal
deze zijn, dat Jeruzalem hersteld en de heidensche steden haar
onderworpen zullen wezen. Van eene prediking en bekeering in
den Scheol en van eene opstanding en terugkeer der vroegere
bewoners is geen sprake. 2<sup>o</sup> De eenige plaatsen, waarop men
zich voor eene prediking van het evangelie in den hades met
schijn van recht beroepen kan, zijn <a id="ct_78"></a>1 Petr. 3:19-21 en 4:6.
Maar ook deze teksten bevatten niet, wat men er in lezen wil.
Ook al zou daar sprake zijn van eene prediking, welke Christus
na zijne opstanding tot de tijdgenooten van Noach in den hades
hield, dan zou alleen dit feit daarmede vaststaan maar geenszins
recht geven tot de leer, dat er in den hades eene voortdurende
verkondiging van het evangelie plaats had aan allen, die het op
aarde niet hebben gehoord. Want immers de tijdgenooten van
Noach waren juist niet zoodanige menschen, die het woord Gods
nooit tijdens hun leven op aarde hadden gehoord; zij hadden
het woord van Noach, den prediker der gerechtigheid, in moedwillige
boosheid versmaad en waren der stemme des Heeren in
volle bewustheid ongehoorzaam geweest. Met hen was het dus
een gansch bijzonder geval, dat tot geen verdere conclusiën recht
geeft; de aoristus <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκηρυξεν</span> wijst ook aan, dat deze prediking
door Christus maar eenmaal is geschied. Voorts kan deze prediking
geen verkondiging van het evangelie tot zaligheid zijn
geweest, want als men bedenkt, hoe streng de Schrift steeds over
alle goddeloozen oordeelt en hoe zij het geslacht der menschen
tijdens Noach altijd beschrijft als overgegeven tot alle boosheid
en ongerechtigheid, dan wordt de gedachte ongerijmd, dat Christus
juist aan hen in onderscheiding van zoovele anderen het evangelie
der zaligheid zou hebben verkondigd. Hoogstens kan er dan sprake
zijn van eene plechtige bekendmaking van zijn triumf aan de
bewoners der onderwereld, gelijk de oude Lutherschen den tekst
verklaarden. Bovendien is er aan zulk eene voortdurende prediking
van het evangelie in den hades allerlei moeilijkheid verbonden.
<span class="pagenum" id="Page_405">[405]</span>
Volgens 1 Petr. 3:18, 19 heeft Christus, bepaaldelijk nadat Hij
levendgemaakt en opgestaan was, die prediking gehouden. Is Hij
dan met zijn lichaam plaatselijk naar den hades gegaan? Wanneer
heeft Hij dat gedaan? Hoelang heeft Hij er vertoefd? En
laat dit alles nu mogelijk zijn, hoe onwaarschijnlijk het op zichzelf
al zij, wie brengt die prediking dan in den hades na dien tijd
en nu altijd door? Is er dan ook eene kerk in de onderwereld?
Is daar eene zending, eene roeping, eene ordening? Zijn het
menschen of engelen, zijn het de apostelen of andere dienaren
des woords, die na hun dood daar het evangelie verkondigen?
De leer van eene <span lang="de" xml:lang="de">Missionsanstalt</span> in den hades komt op allerlei
manier met de Schrift in strijd. Maar zij vindt ook, gelijk vroeger
reeds werd aangetoond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 422 cf. 379, in 1 Petr. 3:18-22
hoegenaamd geen steun. Daar wordt alleen gezegd, dat Christus,
na zijne opstanding, levendgemaakt zijnde als Geest, naar den
hemel is gegaan en door deze zijne hemelvaart aan de geesten
in de gevangenis gepredikt en de engelen, machten en krachten
aan zich onderdanig gemaakt heeft. Evenmin is er in <a id="ct_80"></a>1 Petr. 4:6
van zulk eene prediking des evangelies in den hades sprake.
Reeds de aoristus <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐηγγελισθη</span> doet denken, niet aan eene voortdurende
prediking maar aan een bepaald feit. Die verkondiging
van het evangelie had eenmaal plaats, en wel met het doel, dat
zij, die haar hoorden, naar der menschen wijze in het vleesch
geoordeeld zouden worden, d. i. sterven zouden, maar naar de
wijze Gods in den geest leven zouden. De prediking van het
evangelie ging dus aan het sterven vooraf; de <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span> zijn zij, die
nu dood zijn, maar die bij hun leven het evangelie hoorden. De
reden, waarom Petrus deze menschen <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span> noemt, ligt in het
voorgaande vers. Daar werd gezegd, dat Christus gereed staat,
om te oordeelen de levenden en de dooden. Welnu, evenals aan
de levenden thans, zoo werd vroeger aan hen, die thans dood
zijn, het evangelie verkondigd, opdat zij, ja nog wel sterven
zouden in het vleesch, maar toch nu reeds in den geest bij God
leven zouden. 3<sup>o</sup> Met deze bezwaren, aan de Schrift ontleend,
valt reeds geheel de leer van de prediking van het evangelie in
den tusschentoestand. Want indien de Schrift ze niet behelst,
staat het der christelijke theologie niet vrij, haar desniettemin
voor te dragen. Maar er zijn toch ook nog vele andere bedenkingen.
Aangenomen, dat het evangelie in den hades nog gepredikt
<span class="pagenum" id="Page_406">[406]</span>
wordt, gaat die prediking uit tot allen zonder onderscheid?
Gewoonlijk zegt men van neen en laat het alleen brengen tot
diegenen, die het hier op aarde niet leerden kennen. Dit is nu
niet alleen met hunne exegese van 1 Petr. 3:18-22 in strijd,
want <i>indien</i> daar sprake is van eene evangelieprediking van
Christus in den hades, dan heeft deze daar juist plaats tot zulken,
die het evangelie door Noach wel hadden gehoord, maar ook
doet het dan vanzelf de vraag oprijzen, of het leven hier op aarde
voor die prediking van het evangelie in den hades totaal onverschillig
is. Ook hierop durft men begrijpelijkerwijze in den regel
geen ontkennend antwoord geven, want dan ware dit leven geheel
zonder waarde of beteekenis. Daarom zegt men gewoonlijk met
Clemens en Origenes, dat het evangelie in den tusschentoestand
alleen gebracht wordt aan zulken, die vatbaar voor bekeering
zijn, die zich hier op aarde door hunne houding tegenover de
<span lang="la" xml:lang="la">vocatio realis</span> voor het geloovig aannemen van het evangelie
hebben geprepareerd, cf. bijv. ook Ebrard, Dogm. § 576. Feitelijk
wordt daarmede het zwaartepunt toch weer in dit leven verlegd
en brengt de evangelieverkondiging in den hades slechts aan het
licht, wat hier op aarde reeds in de harten verborgen was. Dat
is, de beslissing over zaligheid en verderf staat niet bij het
evangelie maar bij de vocatio realis, bij de wet. En dit is in
het wezen der zaak hetzelfde gevoelen, dat ook door de Pelagianen,
de Socinianen, de Deïsten enz. omhelsd werd, n.l. dat er drie
wegen tot de zaligheid zijn, de lex naturae, de lex Mosaica en
de lex Christi. 4<sup>o</sup> Daarbij komt nog, dat de leer van eene evangelieprediking
in den hades van allerlei onjuiste onderstellingen
uitgaat. Er ligt n.l. aan ten grondslag, dat het Gods bedoeling
is, om alle menschen te zaligen; dat de prediking van het evangelie
volstrekt universeel moet zijn; dat alle menschen persoonlijk en
individueel voor de keuze vóór of tegen het evangelie moeten
geplaatst worden; dat de beslissing bij die keuze staat in de
macht van den mensch; dat erf- en dadelijke zonden niet genoegzaam
zijn om te verdoemen maar dat alleen het besliste ongeloof
ten opzichte van het evangelie het eeuwig verderf waardig
maakt enz. Al deze onderstellingen zijn in strijd met besliste
uitspraken der Schrift en maken de leer van de evangelieprediking
in den tusschentoestand onaannemelijk. En als dan ten slotte
gevraagd wordt, of het niet hard is te gelooven, dat allen, die
<span class="pagenum" id="Page_407">[407]</span>
hier op aarde geheel buiten hun schuld het evangelie niet hoorden,
verloren gaan, dan dient daarop ten antwoord: <i>a.</i> dat in deze
hoogernstige zaak niet ons gevoel maar Gods woord beslist;
<i>b.</i> dat de leer van eene evangelieprediking aan de gestorvenen
deze hardheid in het minst niet verzacht, wijl zij alleen ten goede
komt aan hen, die zich hier op aarde reeds voldoende voor het
geloof hadden toebereid; <i>c.</i> dat zij de hardheid nog toenemen
doet, wijl zij aan het belang van de millioenen kinderkens, die
jong sterven, niet denkt en hen feitelijk buiten de mogelijkheid
plaatst om zalig te worden; en <i>d.</i> dat zij niet rekent met de
vrijmacht en de almacht Gods, welke ook behouden kan zonder
de uitwendige prediking des woords, alleen door de inwendige
roeping en de wedergeboorte des H. Geestes.</p>

<p id="lmn_54-12" class="sep1">12. De toestand der gestorven geloovigen, die hier op aarde
nog niet de volmaakte heiligheid hebben bereikt, wordt door Rome
gedacht als eene reiniging der zielen door de straffe des vuurs.
Het denkbeeld van zulk een louteringstoestand is van heidenschen
oorsprong en kwam vooral in twee vormen voor. <a id="ct_820"></a>De leer der
zielsverhuizing, die bij de Indiërs, de Egyptenaren, de Grieken,
de Joden enz. wordt aangetroffen, houdt in, dat de ziel, voordat
zij in het menschelijk lichaam kwam, reeds in andere lichamen
heeft gewoond en ook, nadat zij het menschelijk lichaam verlaten
heeft, in nieuwe organismen ingaat, om zich te louteren en eindelijk
de volmaaktheid te bereiken. Deze leer is echter te zeer met de
Schrift in strijd, dan dat zij ooit binnen de grenzen van het
Christendom anders dan bij enkele secten en individueele personen
instemming verwerven kon. Immers gaat zij uit van de gedachte,
dat de zielen praeëxistent zijn, oorspronkelijk geen lichaam bezaten
en indifferent tegenover alle lichamen staan. Voorts strijdt zij
met de leer der verlossing, die door Christus volbracht is en
beschouwt de reiniging en volmaking als het eigen werk van den
mensch. En eindelijk maakt zij in het geheel niet duidelijk, hoe
de zielen, door telkens in andere lichamen over te gaan, van de
zonden bevrijd en tot de heiligheid opgeleid zouden kunnen worden,
cf. M. Vitringa IV 87-97. Moor II 1081. Bretschneider,
Syst. Entw. 846. Spiess, <span lang="de" xml:lang="de">Entwicklungsgesch. der Vorst. v. Zustande
nach dem Tode</span> 31. 558. J. F. von Meyer, <span lang="de" xml:lang="de">Blätter für höhere
Wahrheit</span> 1830 I 244-299 enz. <a id="ct_758"></a>Meer invloed op de christelijke
<span class="pagenum" id="Page_408">[408]</span>
theologie had de andere voorstelling, dat de zielen na den dood
nog een tijd lang door allerlei straffen gereinigd moeten worden,
om eerst daarna deel aan de hoogste zaligheid te verkrijgen. In
het Parzisme vinden wij het geloof, dat er na de algemeene opstanding
eene driedaagsche loutering volgt in vloeiend metaal,
welke voor de goeden zacht maar voor de boozen zeer pijnlijk is,
Saussaye, Rel. Gesch. II 51. De Joden leerden, dat alleen de
volmaakt rechtvaardigen terstond naar den hemel gingen; de
anderen werden naar Gehinnom verwezen, dat volgens sommigen
voor alle menschen maar in elk geval voor de Joden een purgatorium
was, Weber, Syst. 327. Sedert Origenes drong deze voorstelling
ook onder de Christenen door en leidde daar tot de leer
van het Roomsche vagevuur of van eene door vele Protestanten
aangenomene louteringsperiode, boven <a href="#ct_757">bl. 381</a>. Bij het eerste
hooren heeft deze gedachte veel aantrekkelijks. De geloovigen
toch zijn in het moment van hun sterven allen nog met zonde
behept; zelfs de allerheiligsten bezitten nog maar een klein
beginsel der volmaakte gehoorzaamheid. Deze zonde, welke den
geloovigen aankleeft, zetelt voorts niet in het lichaam maar in
de ziel, welke daarom in den hemel niet kan ingaan, tenzij zij
vooraf niet alleen van de schuld der zonde bevrijd maar ook
van haar smet volkomen gereinigd zij. Het laat zich moeilijk
denken, hoe deze reiniging door of bij den dood plotseling tot
stand kon komen. Want niet alleen gaat de heiligmaking in dit
leven langzaam voort, maar op elk gebied zien wij geen plotselinge
overgangen, doch geleidelijken wasdom en ontwikkeling. Alles
pleit er dus voor, dat de zielen der geloovigen na den dood
eene loutering moeten ondergaan, om daarna eerst in den hemel
opgenomen en tot de aanschouwing Gods toegelaten te worden.</p>

<p>Doch welke menschelijke redeneering zulk een vagevuur ook
aanbevele, het eerste en op zichzelf reeds afdoende bezwaar is,
dat de Schrift er nergens van spreekt. Wel halen de Roomschen
eenige teksten aan, maar geen van alle bewijst den dienst, die
ervan verlangd wordt. <a id="ct_10"></a>Mt. 5:22 spreekt met geen woord van
een purgatorium maar wel van de gehenna, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 99. Bij de
<span lang="grc" xml:lang="grc">φυλακη</span> in Mt. 5:25 aan het vagevuur te denken, is willekeur;
veeleer is zij een beeld van de gehenna, want wie erin komt, is
vooraf door den rechter veroordeeld en heeft nooit gelegenheid
meer, om de schuld af te doen en de gevangenis te verlaten;
<span class="pagenum" id="Page_409">[409]</span>
het <span lang="grc" xml:lang="grc">ἑως</span> in vs. 26 geeft een onbereikbaren termijn aan, cf. 18:30,
34. In <a id="ct_13"></a>Mt. 12:32 zegt Jezus, dat de lastering tegen den H. Geest
noch in deze noch in de toekomende eeuw vergeven zal worden.
De woorden: noch in de toekomende eeuw, dienen alleen, om de
onvergefelijkheid van de lastering tegen den H. Geest te versterken
en behoeven daarom geenszins te onderstellen, dat sommige zonden
ook na dit leven nog vergeven kunnen worden. Maar ook al ware
dit zoo, dan zou deze tekst toch nog niets voor de leer van het
vagevuur bewijzen, want hier is van vergeving der zonde sprake,
terwijl het vagevuur juist geene plaats is voor vergeving maar
alleen een oord voor afbetaling van tijdelijke straffen; en de tekst
spreekt van vergeving in de toekomende eeuw, dat is de tijd na
de parousie, terwijl het vagevuur valt vóór die parousie en met
het laatste gericht ophoudt te bestaan. Volgens <a id="ct_55"></a>1 Cor. 3:12-15
zal het werk van de dienaren der gemeente in den dag van
Christus’ parousie de proef moeten doorstaan; wie op het fundament
Christus goud, zilver, kostelijke steenen zal gebouwd hebben, d. i.
wie in zijn ambt en dienst goed, deugdelijk werk verricht heeft,
die zal wel in zijn werk beproefd worden, maar wijl dat werk
bestand blijkt tegen het vuur des gerichts, zal hij loon ontvangen;
wie daarentegen op het fundament hout, stroo, stoppelen gebouwd
heeft, welke tegen het vuur niet bestand zijn, die zal gestraft
worden, zijn loon verliezen, al is het ook, dat hijzelf door het
vuur des gerichts heen behouden wordt. Inderdaad wordt hier
dus gesproken van een <span lang="la" xml:lang="la">ignis revelatorius</span>, vs. 13, een
<span lang="la" xml:lang="la">ignis probatorius</span>,
vs. 13 en een <span lang="la" xml:lang="la">ignis exarsorius</span>, vs. 15; maar Paulus
stelt zoo het vuur des gerichts voor in de toekomst van Christus
en heeft daarom juist voor een vagevuur geen plaats, dat thans
de geloovigen reinigen en vóór het laatste gericht eindigen zou.
Andere teksten zijn er niet, waarop Rome zich voor de leer van
het purgatorium, al ware het alleen met eenigen schijn van
recht, beroepen kan. Slechts ééne plaats in de apocriefe boeken
des O. Test., n.l. 2 Makk. 12:42-46 leert, dat de Joden van
dien tijd offeranden en gebeden voor de in zonden gestorvenen
noodig en goed achtten, hetgeen trouwens ook van elders bekend
is. Maar des te meer verdient het de opmerkzaamheid, dat dit
onder de Joden bestaande volksgeloof noch in het Oude, noch
in het Nieuwe Testament vermeld en veel minder goedgekeurd
wordt. <a id="ct_633"></a>2<sup>o</sup> De leer van het vagevuur hangt ten nauwste saam met
<span class="pagenum" id="Page_410">[410]</span>
die over de rechtvaardigmaking. Rome verstaat daaronder de
instorting der bovennatuurlijke, heiligmakende genade, welke dan
den mensch in staat stelt, om goede werken te doen en daardoor
het eeuwige leven te verdienen. Deze genade is echter voor vermeerdering
en vermindering vatbaar; wie door doodzonde ze
verliest en dan sterft, is verloren, wie het door het houden van
praecepta en consilia in de ure des stervens tot de volmaaktheid
bracht, gaat terstond den hemel binnen; maar wie de schuld en
de tijdelijke straf voor eene vergefelijke zonde nog heeft te voldoen
of wie, na de door eene doodzonde verloren gratia infusa in de
boete te hebben terugontvangen, toch bij zijn dood nog achterstallig
was in het afbetalen der tijdelijke straffen, wordt naar
het vagevuur verwezen en blijft daar, totdat hij den laatsten
penning heeft betaald. De rechtvaardigmaking, de heiligmaking,
de heerlijkmaking is bij Rome het werk van den mensch zelf,
zij het ook op grond van de hem ingestorte bovennatuurlijke
genade; als hij deze ontvangen heeft, moet hij zichzelf het eeuwige
leven en de zalige aanschouwing Gods in den hemel naar een
<span lang="la" xml:lang="la">meritum ex condigno</span> waardig maken; en indien hij het dus hier
op aarde zoover niet brengt, moet hij, evenals de Heidenen zich
dit voorstelden, het aangevangen werk hiernamaals voortzetten
zoolang, totdat hij de volmaaktheid heeft bereikt. Maar de Reformatie
leerde uit de Schrift weer kennen de rechtvaardigmaking
des zondaars door het geloof en moest daarom komen tot de
verwerping van het louteringsvuur. Christus heeft alles volbracht,
niet alleen de straf gedragen maar ook door zijne wetsonderhouding
voor ons het eeuwige leven verworven. En al die weldaden,
welke Christus door zijn lijden en sterven verworven heeft en die
in Hem gansch volmaakt gereed liggen, worden terstond het deel
van iemand, als hij in waarheid gelooft. Wie gelooft, <i>heeft</i> het
eeuwige leven. In de rechtvaardigmaking wordt den mensch niet
alleen toegerekend de verdienste van Christus’ lijdelijke maar ook
van zijn dadelijke gehoorzaamheid. Hij ontvangt in die weldaad
niet alleen de vergeving, de straffeloosheid, en komt er niet door
in den stand van Adam vóór den val, die met de hem geschonken
kracht de wet onderhouden en het eeuwige leven verdienen moest.
Maar hij heeft ook op grond van Christus’ volmaakte gehoorzaamheid
terstond recht op het eeuwige leven; de heilige werken,
die Christus heeft volbracht, worden hem toegekend; hij heeft
<span class="pagenum" id="Page_411">[411]</span>
door wetsvolbrenging niet het eeuwige leven te verdienen maar
doet goede werken uit het beginsel des eeuwigen levens, dat
hem reeds in het geloof is geschonken. De <a id="ct_403"></a>heiligmaking is hier
dus geen zelfvoorbereiding voor den hemel, geen zelfvolmaking,
maar niets anders dan de ontplooiing in den geloovige van wat
hij in Christus reeds heeft, een wandelen in de goede werken,
welke God in Christus voorbereid heeft, Ef. 2:10. God behoeft
dus niet te wachten op eenige meerdere goede werken, eer hij
den geloovige in den hemel opnemen kan, want in Christus is
die hemel terstond geopend voor een iegelijk, die gelooft. <a id="ct_295"></a>Wie
gelooft, die heeft vergeving en eeuwig leven, die is „rijp” voor
den hemel, en behoeft noch hier noch hiernamaals door een purgatorium
heen. Zelfs het lijden, dat hij hier op aarde menigmaal
nog en zelfs ten gevolge der zonde te dragen heeft, is geen straf,
geen boete, geen afbetaling van een eisch der wet, maar eene
vaderlijke kastijding, die tot zijne opvoeding dient. 3<sup>o</sup> De eenige
vraag op reformatorisch standpunt is dus deze: wanneer komt de
geloovige in het volle bezit van de hem geschonken weldaden
van Christus. Wie gelooft, ontvangt deze terstond in juridischen
zin; hij heeft in Christus recht op alle goederen des verbonds,
op de gansche zaligheid. Maar deze wordt op aarde toch nog
niet in zijn volle bezit gesteld; wanneer heeft dit dan plaats,
wanneer houdt de geloovige op een pelgrim te zijn en komt hij
in het vaderland aan? <a id="ct_404"></a>Daarop heeft de Schrift maar één antwoord:
bij den dood. Nergens stelt zij ons de vromen voor, als
nog na den dood door straf of lijden der zonde gekweld. Altijd
spreken de vromen hunne zekere verwachting uit, dat met den
dood het einde van hun pelgrimsbaan en de ingang in het eeuwige,
zalige leven des hemels bereikt is, Ps. 73:23, 24, Luk. 23:43,
Hd. 7:59, 2 Cor. 5:1, Phil. 1:23, 2 Tim. 4:7. Na den dood
is er geen heiligmaking meer, maar treedt er een toestand van
heiligheid in, waarin de geesten der volmaakte rechtvaardigen,
Hebr. 12:23, bekleed zijn met lange, witte kleederen en staan voor
den troon en voor het Lam, Op. 7:9, 14. Van den bescheiden
de Saci van Port-Royal wordt verhaald, dat hij altijd stond in
de vreeze Gods en daarom niet op eene onmiddellijke zaligheid
na den dood durfde hopen maar stervende uitriep: <span lang="fr" xml:lang="fr">o bienheureux
purgatoire!</span> Maar zulk een gemoedstoestand is aan de vromen des
<abbr title="Ouden en Nieuwen">O. en N.</abbr> Verbonds geheel vreemd en is alleen daaruit te verklaren,
<span class="pagenum" id="Page_412">[412]</span>
dat iemand, ziende op zichzelven, geen oog heeft op het volbrachte
werk van Christus. 4<sup>o</sup> Op welke wijze de toestand van heiligheid
terstond bij den dood van den geloovige intreedt, is natuurlijk
niet te begrijpen noch duidelijk te beschrijven. Ook de wedergeboorte
en de heiligmaking, welke hier op aarde door den
H. Geest gewerkt wordt, is eene geheimenis. Maar zonder twijfel
doet daarbij de dood als een middel dienst. Niet in den zin van
het platonisch dualisme, als ware de bevrijding van het lichaam
zonder meer reeds de heiliging der ziel, want de zonde heeft
haar zetel juist in de ziel. Noch ook in den zin van het sentimenteel
rationalisme, dat den mensch door den dood, als een bode
des vredes, tot een engel laat worden, want de dood is op zichzelf
eene openbaring van Gods toorn en eene bezoldiging der zonde.
Maar wel naar de meening der H. Schrift, die in den dood voor
den geloovige een afsterven van de zonde ziet. Immers, alle
kastijding dient den geloovigen tot hun nut, opdat zij de Goddelijke
heiligheid deelachtig worden, Hebr. 12:10. Wie evenals
Christus om der zonde wil aan het vleesch lijdt, die houdt op
van de zonde, 1 Petr. 4:1. Maar dit geldt vooral van den dood.
De ethische dood, d. i. het sterven in gemeenschap met Christus
aan de zonde, heeft ten gevolge, dat iemand van de zonde gerechtvaardigd
en der zonde dood is en voortaan Gode leeft in
Christus, Rom. 6:6-11, 8:10, 1 Petr. 2:24. En deze ethische
dood voleindt zich in den physischen dood, Rom. 7:24, 2 Cor.
5:1, Phil. 1:21, 23. De dood is eene geweldige verandering,
eene verbreking van alle banden met dit aardsche leven, en een
intreden in eene nieuwe wereld met gansch andere verhoudingen
en toestanden. Er is niets vreemds in, dat God, gelijk van alle
lijden, zoo van den dood zich bedient, om de ziel van den geloovige
te heiligen en van alle smet der zonde te reinigen. Hiertegen
geldt niet als bezwaar, dat zulk eene heiliging mechanisch is
en met een sprong geschiedt, want de dood is de grootste sprong,
dien iemand maken kan, eene plotselinge verplaatsing van den
geloovige in de tegenwoordigheid van Christus, en daardoor eene
algeheele verderving van den uitwendigen en eene totale vernieuwing
van den inwendigen mensch. 5<sup>o</sup> Daarbij komt, dat de
leer van het vagevuur deze heiliging van den geloovige hoegenaamd
niet begrijpelijker maakt. Want vooreerst moet ook de
Roomsche theologie aan den dood nog eene soortgelijke critische
<span class="pagenum" id="Page_413">[413]</span>
beteekenis toekennen als de Protestantsche. Het vagevuur toch
is geen plaats, waar nog zonden vergeven worden, maar alleen
een oord, waar overgebleven tijdelijke straffen kunnen afbetaald
worden. Wie dus peccata venialia begaan heeft en daarvoor in
dit leven geen vergeving ontving, moet deze in den dood deelachtig
worden; en zoo leeren de Roomsche theologen dan ook,
dat de in vergefelijke zonden stervende ziel terstond in den dood
vergeving der schuld ontvangt, om dan in het vagevuur de
daarvoor bepaalde tijdelijke straffen te voldoen, Oswald, Eschat.<sup>2</sup>
87. Vervolgens is niet in te zien, op welke wijze het purgatorium
de heiliging der zielen bewerkt. Afgedacht daarvan, dat het
vagevuur door de Roomschen meest beschreven wordt als een
materieel vuur, dat daarom niet dan idealiter op de ziel inwerken
kan, rijst vanzelf de vraag, hoe pijn zonder meer heiligen kan.
Dat ware wel mogelijk, indien door middel van die pijniging
berouw, verootmoediging, bekeering, geloof, liefde enz. in de ziel
mocht gewerkt worden. Maar dat mag op Roomsch standpunt
niet aangenomen worden. Want het purgatorium is geen <span lang="de" xml:lang="de">Missionsanstalt</span>,
geen bekeeringsinstituut, geen school ter heiligmaking,
maar eene strafplaats, waar alleen tijdelijke straffen afbetaald
worden. De arme zielen kunnen dus eenerzijds niet meer zondigen
en nieuwe schuld op zich laden, en andererzijds kunnen zij zich
ook niet verbeteren, want alle verbetering sluit bij Rome verdienste
in en in het vagevuur kan niet meer verdiend worden.
Van den toestand der arme zielen in het vagevuur is dus geen
goede voorstelling te maken. Indien zij nog te denken zijn als
meer of minder door de zonde besmet, dan is het op Roomsch
standpunt niet te begrijpen, dat zij niet nog zondigen en zelfs
de ontvangen genade wederom geheel verliezen kunnen. Is dit
uitgesloten, dan zijn de zielen in zichzelve rein en heilig en
hebben zij alleen nog enkele tijdelijke straffen te dragen, welke
zij op aarde niet konden voldoen, waarbij het dan weer onbegrijpelijk
is, dat volmaakte rechtvaardigen nog tijdelijk buiten
den hemel gesloten en aan de pijniging van het vagevuur kunnen
worden overgegeven. En in beide gevallen blijft het een raadsel,
hoe het vagevuur een <span lang="la" xml:lang="la">ignis purgatorius</span> kan zijn; het is niets
anders dan een <span lang="la" xml:lang="la">ignis vindicativus</span>. Oswald t. a. p. 116 zegt terecht,
dat dit louterend karakter van het vagevuur tot de <span lang="la" xml:lang="la">quaestiones
difficiliores</span> behoort! Eindelijk zijn er nog verschillende vragen,
<span class="pagenum" id="Page_414">[414]</span>
waarop de leer van het vagevuur het antwoord schuldig blijft.
De vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> gingen volgens het Roomsche geloof naar
den limbus patrum; is deze limbus als een purgatorium te denken,
of was voor hen geen vagevuur noodig? En hoe worden zij
gelouterd, die korten tijd vóór de parousie sterven en daarom
niet meer in het vagevuur kunnen komen, wijl dit met het einde
dezer wereld ophoudt te bestaan? De zielen van de in vroeger
eeuwen gestorvenen hebben het veel zwaarder te verantwoorden,
dan die later in het vagevuur komen, want de mogelijke duur
van de pijniging in het purgatorium wordt hoe langer hoe korter.
Hoe is dit op Roomsch standpunt overeen te brengen met de
gerechtigheid Gods en met de louteringsbehoefte der zielen?
Indien men zegt, dat naarmate het einde der wereld nadert, de
heiliging te meer in het lijden van den tegenwoordigen tijd en
in den dood verlegd wordt, dan ondermijnt men de leer van het
vagevuur op bedenkelijke wijze en nadert men het standpunt, dat
de Reformatie tegenover dit Roomsche leerstuk innam. <a id="ct_775"></a>6<sup>o</sup> Indien
de leer van het vagevuur onhoudbaar is, dan vervalt daarmede
ook vanzelf alle offerande en gebed voor de afgestorvenen. Vereering
der dooden door offers en gebeden was bij de Heidenen
gewoon. Voorbede voor de afgestorvenen kwam later onder de
Joden in gebruik, 2 Makk. 12:40-45 en bleef dit tot den
huidigen dag, Schwally, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben nach dem Tode</span> 188-190.
In de christelijke kerk kwam spoedig de gewoonte op, om de
gestorvenen pax, lux, refrigerium toe te wenschen en hunner in
de gebeden en bij de avondmaalsviering te gedenken. In den
eersten tijd had dit plaats ten aanzien van alle in den Heere
gestorvenen zonder onderscheid en werden deze oblationes en
sacrificia alleen gevierd <span lang="la" xml:lang="la">ob commemorationes eorum</span>, Cypr. Ep. 12,
2. 39, 3. Const. Ap. VI 30. VIII 13. 41-44. Maar langzamerhand
werd er onderscheid gemaakt tusschen die zielen, welke
terstond in den hemel werden opgenomen en andere, die nog een
tijdlang in het purgatorium vertoeven moesten. De gemeenschap
met de eerste werd daarop allengs geoefend door aanroeping en
yereering, die met de tweede door voorbeden, goede werken,
aflaten en zielmissen, cf. Trid. sess. 22 c. 2. 3. en sess. 25.
Bellarminus, de purg. II 15-18. Perrone, Prael. VI 289. VIII
29. Simar, Dogm. 900. Jansen, Prael. <ins id="cor_25" title="III1">III 1</ins> 030 enz. In den oudkatholieken
zin, als bede tot God, dat Hij de zaligheid der in
<span class="pagenum" id="Page_415">[415]</span>
Christus ontslapenen vermeerderen en hunne gebeden voor de
levenden aannemen mocht, en tevens als gedachtenisviering van
en gemeenschapsoefening met de afgestorvenen, werd de voorbede
voor de dooden ook goedgekeurd door de Grieken, M. Vitringa
VIII 509, vele Anglikanen, ib. 515, de Lutherschen, ib. IV 79,
Grotius, ib. 80 en door vele nieuwere theologen, Franz, <span lang="de" xml:lang="de">das
Gebet für die Todten in seinem Zusammenhang mit Kultus und
Lehre nach dem Schriften des h. Augustinus</span>, Nordhausen Büchting
1857. K. M. Leibbrand, <span lang="de" xml:lang="de">Das Gebet für die Todten in der evang.
Kirche zulässig und recht</span>, Stuttgart 1864. Maar de Gereformeerden
verwierpen de voorbede voor de afgestorvenen, wijl hun lot bij
den dood onveranderlijk beslist was, Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ταφη</span>. Vossius,
<span lang="la" xml:lang="la">Disp. de orationibus et oblationibus pro defunctis</span>, Op. VI 458 sq.
Rivetus in zijne polemiek tegen Grotius, Op. III 962. 1026.
Moor V 30-32. In Oud of Nieuw Testament is er dan ook met
geen woord van zulk eene voorbede sprake. De eenige plaats,
waarop men zich beroepen kan, is <a id="ct_65"></a>1 Cor. 15:29, waar Paulus
melding maakt van zulken, die zich lieten doopen <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπερ νεκρων</span>.
Er is hier echter niet uit af te leiden, dat zulk een doop door
de levenden ondergaan werd, opdat hij den gestorvenen ten goede
zou komen. Want er is geen enkel bewijs, dat zoodanig gebruik
in den tijd van Paulus of later voorkwam. Wel melden Tertullianus
e. a., dat deze gewoonte bij de volgelingen van Cerinthus
en Marcion gevonden werd, maar ten eerste is de juistheid van
dit bericht volstrekt niet boven allen twijfel verheven, en ten
andere zou er uit volgen, dat het een kettersch gebruik was,
hetwelk in de christelijke kerk nooit bestaan heeft of ingang
vond. Wie dezen tekst wilde laten gelden als bewijs voor het
recht, om voor de dooden te bidden, zou allereerst beginnen
moeten, om levenden ten behoeve der gestorvenen te doopen.
Paulus zegt echter ook niet, dat de levenden zich voor de dooden
lieten doopen, opdat die doop den gestorvenen ten goede zou
komen. De dooden worden door Paulus voorgesteld als het motief,
waarom de levenden zich lieten doopen. Omdat zij, die in Christus
ontslapen waren, zouden opstaan, daarom lieten hunnentwege,
hunshalve de levende geloovigen zich doopen. De apostel spreekt
geen andere gedachte uit dan deze, dat de doop het geloof aan
de opstanding van Christus en de geloovigen onderstelt; neem
de opstanding weg en de doop wordt eene ijdele ceremonie. De
<span class="pagenum" id="Page_416">[416]</span>
voorbede voor de afgestorvenen vindt daarom niet den minsten
grond in de Schrift, gelijk trouwens Tertullianus reeds erkende.
Want nadat hij de cor. mil. c. 3 gesproken had van verschillende
kerkelijke gebruiken en daarbij ook van de offeranden voor afgestorvenen,
voegde hij er in c. 4 aan toe: <span lang="la" xml:lang="la">harum et aliarum
ejusmodi disciplinarum, si legem expostules scripturarum, nullam
invenies; traditio tibi praetenditur auctrix, consuetudo confirmatrix,
et fides observatrix</span>, cf. ook Bellarminus, de missa II c. 7. Oswald,
Eschat. 95. Omdat er geen praeceptum Patris is, moet men zich
vergenoegen met de institutio matris, d. i. der kerk, die alzoo
weder naast en boven Gods Woord komt te staan. Wijl alzoo
de voorbede der afgestorvenen voor de Schrift niet kan bestaan,
komt de vraag naar hare nuttigheid en troost niet meer te pas.
Toch zijn ook deze moeilijk aanwijsbaar. Want al schijnt het
schoon, dat levenden door hunne voorbeden de afgestorvenen
helpen kunnen en kunnen goedmaken, wat zij misschien tegenover
hen tijdens hun leven hebben misdreven; feitelijk leidt deze
kerkelijke practijk de christelijke vroomheid in een gansch verkeerd
spoor. Zij doet het voorkomen, alsof in strijd met Mt. 8:22
zorg voor de dooden van hooger waarde is dan liefde tot de
levenden; zij schrijft aan eigen werken en gebeden eene verdienstelijke,
satisfactorische kracht toe, welke haar werking zelfs
oefent aan de overzijde des grafs en daar den gestorvenen ten
goede kan komen; zij is gebouwd op en bevorderlijk aan de leer
van het vagevuur, welke eenerzijds, vooral bij de rijken, de zorgeloosheid
voedt en ter andere zijde de onzekerheid der geloovigen
bestendigt; zij verzwakt in het christelijk bewustzijn het geloof
aan de genoegzaamheid der offerande en voorbede van Christus.
Cf. tegen het purgatorium: Calvijn, Inst. III 5. Polanus, Synt.
Theol. VII 25. Chamier, Panstr. Cath. T. III lib. 26. Amesius,
Bellarminus enervatus, T. II lib. 5. Voetius, Disp. II 1240.
Forbesius a Corse, Instruct. hist. theol. lib. XIII. Gerhard, Loc.
XXVI 181 sq. Quenstedt, Theol. IV 555. Kliefoth, Eschatologie,
82 f. Charles H. H. Wright, <span lang="en" xml:lang="en">The intermediate state and prayers
for the dead, examined in the light of Scripture and of ancient
Jewish and Christian literature</span>, London Nisbet 1900.</p>

<p id="lmn_54-13" class="sep1">13. Al is er voor eene vereering der heiligen en eene voorbede
voor de afgestorvenen geen plaats, er is en blijft toch eene
<span class="pagenum" id="Page_417">[417]</span>
onverbrekelijke gemeenschap tusschen de strijdende kerk op aarde
en de triumfeerende in den hemel. De geloovigen op aarde zijn,
toen zij Christen werden, toegetreden tot het hemelsche Jeruzalem,
dat boven en aller moeder is; tot de vele duizenden van
engelen, die aldaar God dienen en loven; tot de gemeente der
eerstgeborenen, d. i. van de vromen des O. Verbonds, die in de
hemelen opgeschreven zijn en daar het burgerrecht hebben ontvangen;
tot de geesten der rechtvaardigen, d. i. van de Christenen,
die reeds ontslapen zijn en de volmaaktheid, de voleindiging,
hebben bereikt; tot Christus, den middelaar des Nieuwen Testaments
en tot God, den rechter van alle schepselen, <a id="ct_77"></a>Hebr. 12:22-24.
Deze gemeenschap sluit niet in, dat er een rechtstreeksch
verkeer moet bestaan tusschen de leden der strijdende en der
triumfeerende kerk; want ofschoon dit ook ontbreekt tusschen
de verschillende menschen en volken in de onderscheidene tijden
en plaatsen, is toch de menschheid een organisme, uit éénen
bloede gesproten. De persoonlijke omgang, dien elk geloovige hier
op aarde heeft, is tot weinige personen beperkt, maar desniettemin
is hij lid van de ééne, heilige, algemeene, christelijke kerk. De
eenheid, die alle geloovigen, zoowel de gestorvene als de levende,
saam verbindt, ligt in Christus, en door Hem in de gemeenschap
met denzelfden Vader, in het bezit van denzelfden Geest, in het
deelgenootschap aan dezelfde goederen des verbonds. De liefde,
die blijft, ook als geloof en hope verdwijnen, houdt alle geloovigen
met Christus en onderling verbonden. En die liefde uit
zich onzerzijds daarin, dat wij de heiligen, die ons voorgegaan
zijn, met eerbied gedenken, dat wij waardiglijk van hen spreken,
dat wij hen navolgen in geloof en goede werken, en door hun
voorbeeld aangespoord met lijdzaamheid loopen de loopbaan, die
ons voorgesteld is, dat wij één met hen ons gevoelen en leven
in de verwachting, van tot hen te gaan, dat wij met hen en alle
schepselen den naam des Heeren grootmaken. <a id="ct_791"></a>Onder de vormen,
waarin de gemeenschap van de strijdende met de triumfeerende
kerk zich openbaart, neemt de hope des wederziens eene breede
plaats in. Er is door het rationalisme daarvan schrikkelijk misbruik
gemaakt; het scheen, alsof de zaligheid des hemels niet
in de gemeenschap met Christus maar in de sentimenteele genieting
van elkanders bijzijn gelegen was. Maar desniettemin ligt
er eene goede, ware gedachte in. De hope op het wederzien aan
<span class="pagenum" id="Page_418">[418]</span>
de overzijde des grafs is volkomen natuurlijk, echt menschelijk
en ook in overeenstemming met de H. Schrift. Want deze leert
geen naakte onsterfelijkheid van schimachtige zielen, maar eeuwig
leven van individueele menschen. Wedergeboorte wischt de individualiteit,
de persoonlijkheid, het karakter niet uit maar heiligt
ze en stelt ze in dienst van Gods naam. De gemeente is de
nieuwe menschheid, welke allerlei schakeering en onderscheid in
zich draagt en in de eenheid de rijkste verscheidenheid openbaart.
De vreugde des hemels ligt daarom wel allereerst in de gemeenschap
met Christus, maar vervolgens toch ook in de gemeenschap
der zaligen onderling. En evenmin als deze op aarde, schoon zij
hier altijd gebrekkig is, inbreuk maakt op de gemeenschap der
geloovigen met Christus, maar deze veeleer bevestigt en verrijkt,
alzoo is het ook in den hemel. Het hoogste, wat Paulus wenschte,
was ontbonden te zijn en met Christus te wezen, Phil. 1:23,
1 Thess. 4:17. Maar Jezus stelt zelf de vreugde des hemels
voor onder het beeld van een maaltijd, waar allen aanzitten met
Abraham, Izak en Jakob, Mt. 8:11, cf. Luk. 13:28. De hope
op het wederzien is daarom op zichzelve niet verkeerd, indien
zij maar ondergeschikt blijft aan het verlangen naar de gemeenschap
van Christus. En andererzijds is het ook geen ongerijmde
gedachte, dat de zaligen in den hemel verlangen naar de geloovigen,
die op aarde zijn. Immers behouden zij de herinnering aan
de personen en toestanden, die zij op aarde gekend hebben, Luk.
16:27-31. De zielen onder het altaar roepen om wraak over
het vergoten bloed, Op. 6:10. De bruid, d. i. de gansche gemeente
zoowel in den hemel als op aarde, bidt om de komst van
den Heere Jezus, Op. 22:17. Al geeft de Schrift ons geen recht
om te gelooven, dat de zaligen in den hemel alles weten, wat
hier op aarde gebeurt, toch is het waarschijnlijk, dat zij van de
strijdende kerk op aarde minstens evenveel weten als deze van
hen. En dat weinige, gevoegd bij de kennis, die zij uit de herinnering
bezitten en die misschien telkens door mededeelingen
van engelen en pas ontslapenen uitgebreid wordt, is genoegzaam,
om hen steeds met belangstelling te doen denken aan deze aarde
en aan de machtige worsteling, die hier gestreden wordt. Daarbij
komt nog, dat de toestand der zaligen in den hemel, hoe heerlijk
ook, toch om verschillende redenen nog een voorloopig karakter
draagt. Immers zijn zij thans alleen in den hemel en tot dien
<span class="pagenum" id="Page_419">[419]</span>
hemel beperkt, en nog niet in het bezit der aarde, wier erfenis
hun met die des hemels toegezegd is. Voorts zijn zij verstoken
van het lichaam, en dit lichaamloos bestaan is niet, gelijk het
dualisme meenen moet, eene winst maar een verlies, geen vermeerdering
maar vermindering van zijn, wijl het lichaam tot
het wezen van den mensch behoort. En eindelijk kan het deel
niet volmaakt zijn zonder het geheel; eerst in de gemeenschap
van al de heiligen wordt de volheid van Christus’ liefde gekend,
Ef. 3:18; de eene groep van geloovigen kan zonder de andere
de voleindiging niet bereiken, Hebr. 11:40. Daarom is er bij
de zaligen in den hemel ook nog plaats voor geloof en hope,
voor verlangen en gebed, Op. 6:10, 22:17. Evenals de geloovigen
op aarde strekken zij zich uit naar de wederkomst van
Christus, de opstanding der dooden en de wederoprichting aller
dingen. Dan eerst is het einde bereikt, 1 Cor. 15:24. Deze gedachte
staat in de Schrift zoozeer op den voorgrond, dat de
tusschentoestand tot eene korte spanne tijds inkrimpt, die bij het
eindgericht in het geheel niet in aanmerking komt. Nergens wordt
gezegd, dat ook hetgeen door de gestorvenen in dien tusschentoestand
wordt verricht, in den laatsten dag voor den rechterstoel
van Christus geoordeeld zal worden. Het oordeel gaat uitsluitend
over wat in het lichaam geschied is, hetzij goed hetzij kwaad,
2 Cor. 5:10; het judicium universale is in zoover met het
judicium particulare identisch. Daaruit is echter nog niet met
Kliefoth, Eschatologie 61-66 af te leiden, dat de zielen na den
dood buiten tijd en ruimte leven en van alle ontwikkeling of
vooruitgang verstoken zijn. Want al is er zeker geen ontwikkeling,
gelijk die op aarde, en al is er nog veel minder aan eene mogelijke
verandering ten goede of ten kwade te denken, toch is
een waarachtig bestaan en leven der zielen zonder activiteit niet
mogelijk, tenzij men ze in bewustloozen slaap verzonken acht.
Want de gestorvenen blijven eindige en beperkte wezens en kunnen
niet anders bestaan dan in ruimte en tijd. De afmetingen der
ruimte en de berekeningen van den tijd zijn zonder twijfel aan
gene zijde des grafs geheel andere dan hier op aarde, waar mijlen
en uren onze maatstaf zijn. Maar ook de zielen, die daar wonen,
worden niet eeuwig en alomtegenwoordig als God; zij moeten,
evenals de engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 438, een ubi definitivum hebben,
kunnen niet op twee plaatsen tegelijk zijn en zijn altijd ergens
<span class="pagenum" id="Page_420">[420]</span>
op eene bepaalde plaats, in het paradijs, in den hemel enz. En
evenzoo zijn zij niet boven allen tijdvorm, dat is boven alle
successie van oogenblikken verheven, want zij hebben een verleden,
dat zij zich herinneren, een heden waarin zij leven, en eene toekomst,
die zij te gemoet gaan. De rijke man weet, dat zijne
broeders nog leven, Luk. 16:28; de zielen onder het altaar zien
uit naar den dag der wrake, Op. 6:10; de bruid verlangt naar
de komst van Christus, Op. 22:17; zij, die uit de verdrukking
gekomen zijn, dienen God dag en nacht, Op. 7:15; en die het
beest hebben aangebeden, hebben geen rust dag en nacht, Op.
14:11.</p>

<p>Indien nu de zielen in eenigen vorm van ruimte en tijd
bestaan, kunnen zij ook niet zonder alle werkzaamheid gedacht
worden. Wel zegt Jezus, dat in den nacht des doods niemand
werken kan, Joh. 9:4, en wordt de hemelsche zaligheid dikwerf
in de Schrift als een rusten voorgesteld, Hebr. 4:9, Op. 14:13.
Maar evenmin als het met elkander strijdt, dat God rust van
zijn scheppingswerk, Gen. 2:2 en toch altijd werkt, Joh. 5:17,
of dat Christus zijn werk op aarde had volbracht, Joh. 17:4
en toch in den hemel plaats voor de zijnen bereidt, Joh. 14:3;
evenmin sluit het een het ander uit, dat de geloovigen rusten
van hunne werken en toch God dienen in zijnen tempel. Hun
werk op aarde is af, maar daarom hebben zij in den hemel nog
wel andere werken te doen. De Schrift leert dit duidelijk. Die
in den Heere ontslapen zijn, zijn bij Jezus, Phil. 1:23, staan
voor den troon Gods en van het Lam, Op. 7:9, 15, roepen en
bidden, loven en dienen, Op. 6:10, 7:10, 15, 22:17. Trouwens,
als zij bewustheid hebben en God, Christus, de engelen, elkander
kennen, dan oefenen zij daarmede vanzelf werkzaamheden uit van
verstand en van wil, nemen toe in kennis en worden bevestigd
in liefde. Als Paulus zeggen kan, dat de geloovigen op aarde,
door de heerlijkheid des Heeren in den spiegel van zijn woord
te aanschouwen, naar zijn beeld in gedaante veranderd worden
van heerlijkheid tot heerlijkheid, 2 Cor. 3:18; hoeveel te meer
zal dat dan het geval zijn, als zij toegelaten worden tot zijne
onmiddellijke tegenwoordigheid en Hem zien van aangezicht tot
aangezicht? Verandering van staat is er niet; er is ook geen
ontwikkeling in aardschen zin; zelfs geen heiligmaking, gelijk
in de strijdende kerk, want de heiligheid zelve is aller deel.
<span class="pagenum" id="Page_421">[421]</span>
Maar gelijk Adam vóór den val en Christus als mensch, schoon
volkomen heilig, toch toenemen konden in genade en wijsheid, zoo
is er in den hemel eene voortgaande bevestiging van staat, een
altijd meer gelijkvormig worden den beelde des Zoons, een nimmer
eindigend opwassen in de kennis en liefde van God. En daarbij
heeft ieder zijn eigen taak en plaats. <a id="ct_485"></a>De Roomschen nemen aan,
dat de vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> na hun dood in den limbus patrum
vertoefden en daaruit eerst door Christus bij zijne nederdaling
ter helle werden bevrijd; en tevens meenen zij, dat de ongedoopt
stervende kinderen noch in de hel noch in den hemel maar in
een afzonderlijk receptaculum, den limbus infantum, worden opgenomen.
Maar voor geen van beide receptacula is er grond in
de Schrift. Wel spreekt het vanzelf, dat wie de eenheid des
genadeverbonds uit het oog verliest en de weldaden, door Christus
verworven, opvat als eene nieuwe substantie, die vroeger niet
bestond, de vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> in den limbus patrum moet laten
wachten op deze verwerving en mededeeling van Christus’ weldaden.
Maar wie de eenheid des verbonds erkent, en de weldaden
van Christus opvat als de goede gunste Gods, die met het oog
op Christus reeds vóór zijn lijden en sterven kon worden uitgedeeld,
die heeft aan geen limbus patrum behoefte. De weg naar
de hemelsche zaligheid was onder het <abbr title="Oude">O.</abbr> dezelfde als onder het
<abbr title="Nieuwe Testament">N. Test.</abbr>, al is er ook verschil in het licht, waarbij de geloovigen
toen en nu wandelen, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 196v. 211v.
<a id="ct_483"></a>En evenzoo is er aan de overzijde des grafs geen plaats voor een limbus infantum;
want de kinderen des verbonds, gedoopt of ongedoopt, gaan
stervende ten hemel in; en over het lot der andere is ons zoo
weinig geopenbaard, dat wij het best doen van een stellig oordeel
ons te onthouden, cf. B. B. Warfield, <span lang="en" xml:lang="en">The development of the
doctrine of infant salvation</span>, in zijn <span lang="en" xml:lang="en">Two Studies in the history of
doctrine</span>, New-York 1897. <a id="ct_393"></a>Maar toch ligt er in den limbus patrum
en infantum deze ware gedachte, dat er verschillende graden zijn
zoowel in de straf der goddeloozen als in de zaligheid der vromen.
Er is onderscheid van rang en werkzaamheid in de wereld der
engelen. Er is verscheidenheid onder alle schepselen en het rijkst
onder de menschen. Er is verschil van plaats en taak in de
gemeente van Christus; aan ieder geloovige wordt hier op aarde
een eigen gave geschonken en een eigen taak opgedragen. En bij
den dood volgen ieders werken dengene na, die in den Heere
<span class="pagenum" id="Page_422">[422]</span>
ontslaapt. Zonder twijfel wordt deze verscheidenheid in den hemel
niet uitgewischt maar integendeel van al het zondige gereinigd
en op het rijkst vermenigvuldigd, Luk. 19:17-19. Toch ontneemt
dit verschil in graad niets aan de zaligheid, welke elk
naar zijne mate geniet. Want allen wonen in bij denzelfden Heere,
2 Cor. 5:8, zijn opgenomen in denzelfden hemel, Op. 7:9, genieten
dezelfde rust, Hebr. 4:9 en vinden hun vreugde in denzelfden
dienst van God, Op. 7:15.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="para_55">§ 55. <span class="smcap">De Wederkomst van Christus.</span></h3>

<p id="lmn_55-1" class="sep1">1. Gelijk het den mensch gezet is, om eenmaal te sterven,
zoo moet er ook eens een einde komen aan de geschiedenis der
wereld. Niet alleen de religie, ook de wetenschap was daarvan
ten allen tijde overtuigd. Enkelen, zooals Aristoteles in de oudheid
en Czolbe, Friedrich Mohr e. a. in den nieuweren tijd, hebben
wel gemeend, dat deze wereld eeuwig was en geen begin noch
einde had. Maar de onhoudbaarheid dezer meening wordt thans
algemeen toegestemd; er zijn vele overwegingen, die den eindigen
duur der wereld boven allen twijfel verheffen. De omdraaiingssnelheid
der aarde neemt volgens berekening minstens ééne seconde
in 600,000 jaren af; hoe weinig dit ook zij, het brengt na billioenen
van jaren toch op aarde een omkeer in de verhouding
van dag en nacht teweeg, welke aan alle leven een einde maakt.
Voorts wordt de rotatie der aarde voortdurend door den invloed
van ebbe en vloed vertraagd, wijl deze de deelen der aarde
verplaatst en den voorraad kinetische energie vermindert; de
aarde nadert daarom steeds de zon en moet eindelijk in haar
verdwijnen. Vervolgens is de ruimte, waarin de planeten zich
bewegen, niet volstrekt ledig, maar met aether of verdunde lucht
gevuld, die, hoe zwak dan ook, de beweging tegenhoudt, de omdraaiingssnelheid
vermindert, de baan der planeten doet inkrimpen
en ze alzoo steeds meer in de nabijheid der zon doet komen.
Verder kan ook de zon niet altijd duren; hetzij zij hare warmte
produceere door invallende meteorieten of door voortdurende inkrimping
of door chemische werkingen, zij verbruikt die warmte
allengs, verkleint haar omvang, trekt zich saam en gaat haar
<span class="pagenum" id="Page_423">[423]</span>
einde te gemoet; volgens Thompson zou de middellijn der zon
jaarlijks 35 meter afnemen en zou zij, daar zij reeds 20 millioen
jaren geschenen had, nog slechts een 10 millioen jaren kunnen
bestaan. Kinetische energie toch kan zich wel in warmte omzetten,
maar warmte niet meer in kinetische energie, tenzij zij uitstroome
op een kouder lichaam. Als de temperatuur dus eens overal gelijk
zal zijn, houdt de omzetting van warmte op en is het einde der
dingen bereikt. De vraag is dus maar, wie van beide, de zon of
de aarde, het het langst uithouden zal; indien de zon, dan wordt
de aarde ten slotte door haar verslonden en eindigt alles met
verbranding; indien de aarde, dan houdt eens alle warmte op
en gaat het leven onder in den dood der verstijving. Daarbij
komen nog allerlei andere gronden voor de eindigheid der wereld;
het water der aarde moet wegens zijne chemische verwantschap
met de mineralen steeds afnemen; water en zuurstof worden almeer
aan vaste stoffen verbonden; de producten der aarde, steenkolen,
hout, turf, voedingsmiddelen, verminderen; de aarde, hoe rijk ook,
raakt eenmaal uitgeput, en dit te spoediger, naarmate het menschelijk
geslacht toeneemt en het gevaar van overbevolking dreigt.
Voor eene optimistische verwachting aangaande de toekomst is
er daarom op het standpunt der wetenschap volstrekt geen plaats.
Toch hebben velen zich daaraan overgegeven en van een gestadigen
vooruitgang en een toekomstig paradijs der menschheid in
het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span> gedroomd. Humanisten en materialisten wedijveren
met elkander in het koesteren van dergelijke illusiën, achten
door het principe der kosmische evolutie hunne broodprofetieën
gewaarborgd en oordeelen, dat door de vermeerdering van ideale
goederen, zooals wetenschap, kunst, zedelijkheid, of door den
vooruitgang in stoffelijke welvaart, door overvloed van voedsel
en deksel en kleeding, het geluk der menschheid eenmaal ten
volle bereikt worden zal. Kant, Lessing, Herder, Fichte, Schelling
enz., achtten eene toekomst aanstaande, waarin het ethische
Godsrijk allen omvatten, de Aufklärung aller deel en de humaniteit
het beginsel van aller leven zou zijn. Zelfs Darwin spreekt aan
het slot van zijn boek over het Ontstaan der soorten en in het
laatste hoofdstuk van zijne Afstamming des menschen de hope
uit, dat de mensch, die van zijn dierlijken oorsprong thans reeds
zoo hoog is opgeklommen, eene nog hooger bestemming in eene
verwijderde toekomst tegemoet gaat. In die toekomst zal volgens
<span class="pagenum" id="Page_424">[424]</span>
Pierson, Eene Levensbeschouwing 269, het huwelijk door de
edelsten niet meer worden begeerd, maar zal de man met de
vrouw als met zijne zuster verkeeren en de wellust niet meer
de dood van den levenslust zijn, of zal volgens anderen het
huwelijk bij een hoogbeschaafd volk mettertijd den vorm van
een dubbelhuwelijk aannemen en twee vrienden gezamenlijk twee
vrouwen huwen. Nog buitensporiger zijn de verwachtingen van
de socialisten, deze chiliasten van het ongeloof, die meenen, dat
in den toekomststaat naar hun model alle zonde en strijd verdwenen
en een onbezorgd, tevreden leven aller voorrecht zal zijn.
Maar, gelijk gezegd is, veel grond bestaat er voor zulke verwachtingen
niet. En al zou er ook een tijd van meerdere welvaart
en grooter geluk voor de menschheid aanbreken, wat zou het
voordeel daarvan zijn, als toch alle ontwikkeling, gelijk de wetenschap
leert, ten slotte moest ondergaan in den dood? Fr. van
Hellwald weet aan het slot van zijne <span lang="de" xml:lang="de">Kulturgeschichte</span> op de
vraag, waartoe alles geweest is, waartoe ook de mensch met zijn
worstelen en streven, zijn beschaving en ontwikkeling bestaan
heeft, niet het minste antwoord te geven. En Otto Henne-Am
Rhyn eindigt zijne <span lang="de" xml:lang="de">Kulturgeschichte</span> met de voorspelling, dat heel
de menschheid met haar cultuur eens spoorloos verdwijnen zal;
<span lang="de" xml:lang="de">einst wird Alles, was wir gethan, nirgends mehr aufzufinden sein</span>;
en hij kan zich daartegenover alleen troosten met de gedachte,
dat het nog langen tijd duren zal, eer het zoover is. Wie zonder
God en zonder Christus leeft, en alles van het
<span lang="de" xml:lang="de"><ins id="cor_26" title="Deisseits">Diesseits</ins></span>, van
immanente, kosmische krachten verwachten moet, is ook zonder
hope in de wereld. Zelfs de cultuur is niet eindeloos te denken.
Milliarden van jaren kunnen in het verleden of in de toekomst
der wereld wel willekeurig aangenomen maar niet concreet, gevuld
met geschiedenis, gedacht worden. Als bijv. de menschheid eens
duizend millioen jaren oud werd, zou een leerboek over de
wereldgeschiedenis, dat eene eeuw op tien bladzijden afhandelde,
niet minder dan tweehonderdduizend deelen vormen, elk deel
gerekend op vijfhonderd bladzijden, of nog twintigduizend deelen,
als aan elke eeuw slechts ééne bladzijde, of nog vijfhonderd
deelen, indien aan elke eeuw niet meer dan één regel gewijd
werd. En zoo zou het zijn met al wat den inhoud onzer cultuur
vormt. De mensch en de menschheid zijn eindig, en daarom is
ook hunne beschaving niet eindeloos te denken. Een oneindige
<span class="pagenum" id="Page_425">[425]</span>
tijd is zoowel voor de aarde als voor ons geslacht eene ongerijmdheid,
die nog tastbaarder is dan de dwaasheid van de millioenen
van jaren, uit heidensche mythologieën ons bekend. <a id="ct_599"></a>Op
het standpunt der wetenschap is er veel meer grond, om het
pessimisme van Schopenhauer en Ed. von Hartmann aan te nemen,
dat de verlossing der wereld stelt in de bestrijding van den
alogischen wil door de logische voorstelling, in de absolute Willensverneinung,
dat is in de vernietiging der wereld zelve. Maar
ook dan is er niet de minste waarborg, dat de absolute wil niet
tot een ander wereldproces overgaat en tot in het oneindige toe
altijd weer van voren aan begint. Vele Grieksche wijsgeeren
hielden het ervoor, dat aan deze wereld vele andere voorafgegaan
waren en op haar vele andere zouden volgen; zelfs waren de
Pythagoreërs en de Stoicijnen van oordeel, dat alles precies zoo
terugkeeren zou, als het op deze wereld bestond en in vroegere
bestaan had; en ook thans zijn velen, bijv. Haeckel, <span lang="de" xml:lang="de">Die Welträthsel</span>
430, tot dergelijke gevoelens teruggekeerd, ofschoon Windelband,
<span lang="de" xml:lang="de">Geschichte und Naturwissenschaft</span>, Strassburg 1900 S. 22
het terecht eene pijnlijke gedachte noemt, dat <span lang="de" xml:lang="de">in der periodischen
Wiederkehr aller Dingen auch die Persönlichkeit mit allem ihrem
Thun und Leiden wiederkehren soll</span>. Cf. Lange, Gesch. des Materialismus<sup>4</sup>
552 f. Pesch, <span lang="de" xml:lang="de">Die grossen Welträthsel</span><sup>2</sup> II 352 f.
Mühlhäusser, <span lang="de" xml:lang="de">Die Zukunft der Menschheit</span> Heilbron 1881. Reiff,
<span lang="de" xml:lang="de">Die Zukunft der Welt</span><sup>2</sup> Basel 1875. Fürer,
<span lang="de" xml:lang="de">Weltende und Endgericht</span>,
Gütersloh 1896. Siebeck, Religionsphilos. 1893 S. 399-427.
Caro, <span lang="fr" xml:lang="fr">La question du progrès</span>, in zijne
<span lang="fr" xml:lang="fr">Problèmes de morale
sociale</span>, Paris 1887 p. 251. Orr, Christian View 369.</p>

<p id="lmn_55-2" class="sep1">2. De religie heeft zich nooit met deze idee van eene eindelooze
ontwikkeling of van een algeheelen ondergang der wereld
verzoend. Verschillende redenen hielden haar van het overnemen
dezer wijsgeerige theorieën terug. Immers is het voor geen tegenspraak
vatbaar, dat al dergelijke voorstellingen aan de waarde
der persoonlijkheid tekort doen en deze opofferen aan het geheel.
Voorts miskennen zij de beteekenis van het godsdienstig-zedelijk
leven en stellen dit verre beneden de cultuur. En eindelijk bouwen
zij voor het heden en voor de toekomst alleen op de krachten,
die in den kosmos immanent zijn en rekenen hoegenaamd niet
met eene Goddelijke macht, die de wereld bestuurt en haar ten
<span class="pagenum" id="Page_426">[426]</span>
slotte door rechtstreeksche ingrijping beantwoorden doet aan het
door haar gestelde doel. Alle godsdiensten hebben daarom eene
andere verwachting voor de toekomst. Zij kennen alle in meer
of minder duidelijke mate een strijd van het goede en kwade;
alle koesteren zij de hope van de zegepraal van het goede, waarbij
de deugdzamen beloond en de goddeloozen gestraft worden; en
meestal achten zij die toekomst ook niet anders bereikbaar dan
door eene openbaring van bovennatuurlijke krachten, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a>
229. <a id="ct_592"></a>In de perzische religie werd zelfs aan het einde der derde
wereldperiode de verschijning van den derden zoon van Zarathustra,
Sosiosh, verwacht, die een duizendjarig vrederijk inleiden en het
verlossingswerk van zijn vader voltooien zou, Saussaye, Religionsgesch.
II 51. Hartmann, Rel. I 239. Herzog<sup>2</sup> 11, 239. <a id="ct_416"></a>En onder
de Mohammedanen kwam naast het geloof aan de wederkomst
van Jezus ook langzamerhand de verwachting van een Mahdi op,
die de geloovigen weder in den gouden tijd van de „vier rechtvaardige
Khalifs” terugvoeren zou, Dr. C. Snouck Hurgronje,
<span lang="de" xml:lang="de">Der Mahdi, Separatabdruck von der</span> „<span lang="fr" xml:lang="fr">Revue Coloniale
Internationale</span>” 1885. <a id="ct_419"></a>Bij Israel werd de verwachting aangaande de
toekomst gebouwd op den grondslag van het verbond, dat God
met Abraham en zijn zaad had opgericht. Dit verbond toch draagt
een eeuwig karakter en wordt door ’s menschen ontrouw niet teniet
gedaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 195. Reeds in de wet betuigt God herhaaldelijk
aan het volk van Israel, dat Hij, wanneer het zijn
verbond overtreedt, het met de zwaarste straffen bezoeken maar
zich daarna toch weer zijner ontfermen zal. Als Israel om zijne
zonden onder de volken verstrooid en zijn land verwoest zal zijn,
dan zal de Heere in dien tijd door het aannemen van andere
volken Israel tot jaloerschheid verwekken en daarna het bekeeren
en terugvoeren in zijn land, het zegenen met allerlei geestelijke
en stoffelijke zegeningen en wrake doen over al zijne vijanden,
Lev. 26, Deut. 4:23-31, 30:1-10, 32:15-43. Na de
belofte aan Davids huis, dat het bestendig en zijn stoel vast zou
zijn tot in eeuwigheid, 2 Sam. 7:16, 23:5, 1 Chr. 17:14,
krijgt in de verwachting aangaande Israels toekomst dit element
hoe langer hoe meer beteekenis, dat de bekeering en het herstel
van Israel niet anders zal tot stand komen dan door den gezalfden
koning uit Davids geslacht. In de profetie worden deze gedachten
breeder ontwikkeld en nemen zij, ondanks de eigenaardigheid,
<span class="pagenum" id="Page_427">[427]</span>
die zij bij elk der profeten dragen, steeds vaster vormen aan.</p>

<p id="ct_279">In de verwachting, welke het Oude <abbr title="Testament">Test.</abbr> koestert aangaande de
toekomst van het volk Gods, zijn de volgende momenten duidelijk te
onderscheiden. Alle profeten verkondigen 1<sup>o</sup> aan Israel en Juda <i>een
dag des gerichts en der straf</i>. De <span lang="hbo" xml:lang="hbo">יום יהוה</span>, dat is, de tijd, waarin
de Heere zich over zijn volk ontfermen en zich aan zijne vijanden
wreken zal, werd door de profeten gansch anders dan door het
volk opgevat. Het volk misbruikte deze verwachting en dacht,
dat Ihvh het, afgedacht van zijn geestelijken toestand, tegen alle
gevaar beschermen zou, Am. 5:18, 6:13, Jer. 29, Ezech. 33:23v.
Maar de profeten zeiden, dat de dag des Heeren ook voor
Israel een dag des gerichts zou zijn; het volk zou in ballingschap
gaan en zijn land aan de verwoesting worden prijs gegeven, Am.
2:4v., 5:16, 18, 27, 6:14 enz., Hos. 1:6, 2:11, 3:4, 8:13,
9:3, 6, 10:6, 11:5, 13:12, 14:1, Joël 2:1v., Mich. 3:12,
4:10, 7:13, Zef. 1:1-18, Hab. 1:5-11, Jes. 2:11v., 5:5v.,
7:18v., Jer. 1:11-16 enz. Maar toch, die straf is 2<sup>o</sup> <i>tijdelijk</i>.
Er komt een einde aan na vele dagen, Hos. 3:3, na enkele
dagen, dat is na een korten tijd, 6:2, na zeventig jaren, Jer.
25:12, 29:10, na driehonderd en negentig jaren voor Israel en
veertig jaren voor Juda, Ezech. 4:4v. God kastijdt zijn volk met
mate, Jes. 27:7v., Jer. 30:11, Hij verlaat het slechts voor een
kleinen tijd; zijn toorn is klein, maar zijne goedertierenheid is
eeuwig, Jes. 54:7, 8. Hij heeft zijn volk lief met eene eeuwige
liefde, en zal zich daarom weder ontfermen, Mich. 7:19, Jer.
31:3, 20. Hij kan zijn volk niet verderven, al schudt Hij het
ook als in eene zeef, Am. 9:8, 9. Zijn berouw is in Hem ontstoken,
Hos. 11:8. Hij gedenkt zijn verbond, Ezech. 16:60.
Hij zal zijn volk verlossen, niet om Israels wil, maar om zijns
naams wil, om zijn roem onder de Heidenen, Deut. 32:27,
Jes. 43:25, 48:9, Ezech. 36:22. <a id="ct_509"></a>Aan het einde van den straftijd
zendt God 3<sup>o</sup> <i>den Messias</i> uit Davids huis. Obadja spreekt
nog in het algemeen van heilanden, die de op Zion ontkomene
gemeente beschermen, vs. 17, 21, cf. Jer. 23:4, 33:17, 20,
21, 22, 26. Amos zegt, dat God na het gericht over Israel de
vervallen hut van David weer oprichten zal, 9:11. Hosea verwacht,
dat de kinderen Israels zich bekeeren zullen en den Heere
zoeken en ook David hunnen koning, 1:11, 3:5, cf. Jer. 30:9,
Ezech. 34:23, 24, 37:22-24. Micha profeteert, dat Israel niet
<span class="pagenum" id="Page_428">[428]</span>
eerder uit de macht der vijanden verlost zal worden, voordat uit
het Davidisch koningshuis te Bethlehem de Heerscher geboren
zal zijn, 5:1, 2. Dat Hij niet uit Jeruzalem maar, evenals David
zelf, uit Bethlehem zal voortkomen, bewijst, dat het Davidisch
koningshuis den troon verloren heeft en tot een staat van nederheid
vervallen is. Jesaja zegt dan ook, dat er een rijsje zal
voortkomen uit den afgehouwen tronk van Isaï, 11:1, 2, en
Ezechiël drukt dezelfde gedachte aldus uit, dat de Heere van
den oppersten tak des hoogen ceders een klein, teeder takje
nemen zal, 17:22. God zal hem als eene spruite aan Davids huis
doen uitspruiten, Jes. 4:2, Jer. 23:5, 6, 33:14-17, zoodat
hij daarnaar ook den naam van Spruite draagt, Zach. 3:8, 6:12.
In Israels lijdenstijd geboren, zal deze Davidide opgroeien in
armoedige omstandigheden, Jes. 7:14-17; Hij is een koning,
maar rechtvaardig, zachtmoedig, nederig en daarom rijdende op
het veulen eener ezelin, Zach. 9:9; met de koninklijke verbindt
hij de profetische, Deut. 18:15, Jes. 11:2, 40-66, Mal. 4:5
en de priesterlijke waardigheid, Jes. 53, Jer. 30:21, Zach. 3,
6:13, Ps. 110; het rijk, dat Hij komt stichten, is een rijk van
gerechtigheid en vrede, Jes. 11, 40-66, Mich. 5:9, Ps. 72,
110; Hij is en verwerft zelf de gerechtigheid en het heil voor
zijn volk, Jes. 11, 42, 53, Jer. 23:5, 6, Ps. 72 enz. Zijne verschijning
heeft daarom niet eerst plaats na den dag des gerichts,
maar gaat daaraan vooraf; Juda wordt eerst verlost, als God
aan David eene spruite schenken zal, Jes. 9:1-16, 11:1v.,
Jer. 23:5, 6, 33:14-17. Tot de weldaden 4<sup>o</sup>, die door dezen
Gezalfde aan zijn volk geschonken zullen worden, behoort allereerst
de <i>terugkeer</i> uit het land der ballingschap. Land, volk,
koning en God behooren bijeen; het herstel van Israel begint
daarom met terugkeer uit de ballingschap, Am. 9:14, Hos. 11:11,
Mich. 4:6, Joel 3:1, Jes. 11:11, Jer. 3:18, Ezech. 11:17
enz. Die terugkeer zal volgens de schildering van Jesaja
buitengewoon heerlijk zijn; de wildernis zal bloeien als eene roos,
bergen zullen geslecht en dalen gevuld worden; er zal een gebaande
weg zijn, waarop ook de blinde niet dwalen kan, 35:1-9,
41:17-20, 42:15, 16, 43:19, 20 enz. In dien terugkeer zal
zoowel Israel als Juda deelen, Am. 9:9-15, Hos. 1:11, 14:2-9,
Jes. 11:13, Jer. 3:6, 18, 31:27, 32:37-40, Ezech.
37:17, 47:13, 21, 48:1-7, 23-29. Maar aan deze
<span class="pagenum" id="Page_429">[429]</span>
verwachting beantwoordde de terugkeer uit de Babylonische gevangenschap
slechts zeer ten deele. De na-exilische profeten zien
daarom in dien terugkeer slechts een begin van de vervulling
der beloften, maken hunne verwachting los van een terugkeer
uit de ballingschap, en spreken, behalve Zach. 8:13, niet meer
van de tien stammen; de teruggekeerden beschouwden zich als
de vertegenwoordiging van het gansche Israel, Ezr. 6:17. Trouwens
vatten al de profeten 5<sup>o</sup> den terugkeer uit de ballingschap
tevens in ethischen zin, als eene <i>bekeering</i> van Israel, op. Vergadering
uit de volken en besnijdenis des harten gaan saam,
Deut. 30:3-6. Lang niet allen zullen terugkeeren en zich bekeeren
tot den Heere; velen, de meesten zullen in het gericht,
dat de dag van Ihvh ook over Israel brengen zal, omkomen.
De Heere zal het huis Jakobs wel niet ganschelijk verderven,
maar Hij zal het toch schudden als in een zeef en de zondaars
doen sterven door het zwaard, Am. 9:8-10. Als de Heere Israel
en Juda wederbrengt, zal Hij hen eerst in de woestijn leiden en
daar met hen richten en de goddeloozen uitzuiveren, Hos. 2:13,
Ezech. 20:34v. Vele mannen zullen dan vallen, zoodat zeven
vrouwen éénen man zullen aangrijpen, Jes. 3:25-4:1. De verdelging
is vastelijk besloten, slechts een overblijfsel zal wederkeeren,
Jes. 4:13, 6:13, 7:3, 10:21, 11:11. De Heere zal
de kinderen Israels dorschen en dan één bij één oplezen, Jes. 27:12.
Hij zal de hoogmoedigen verdoen, maar een arm en ellendig
volk doen overblijven, Zeph. 3: 21, en zijn werk in het leven
behouden, Hab. 3:2. Eén uit eene stad en twee uit een geslacht
zullen wedergebracht, Jer. 3:14, twee deelen zullen uitgeroeid
maar het derde deel gelouterd worden, Zach. 13:8, 9. Maar
deze overgeblevenen zullen dan den Heere tot een heilig volk
zijn, dat Hij zich ondertrouwt in eeuwigheid, Hos. 1:10, 12,
2:15, 18, 22, Jes. 4:3, 4, 11:9. De Heere vergeeft hun alle
ongerechtigheid, wascht hen van al hunne onreinheid, geeft hun
een nieuw hart, stort zijnen Geest op allen uit, doet alle afgoderij
en tooverij uit haar midden verdwijnen, en richt een nieuw verbond
met hen op, Mich. 5:11-14, Joel 2:28, Jes. 44:21-23,
43:25, Jer. 31:31, Ezech. 11:19, 36:25-28, 37:14,
Zach. 13:2 enz. Een onreine zal er onder hen niet meer zijn,
Jes. 52:1, 11, 12; allen zijn zij rechtvaardigen, Jes. 60:21,
die, door God geleerd, Hem kennen, op zijn naam vertrouwen
<span class="pagenum" id="Page_430">[430]</span>
en geen onrecht doen of leugen spreken, Jes. 54:13, Jer. 31:31,
Zeph. 3:12, 13. Alles zal er heilig zijn, tot zelfs de bellen der
paarden toe, Zach. 14:20, 21. Want de heerlijkheid des Heeren
is over hen opgegaan, Zach. 2:5, Jes. 60:1, en God zelf woont
onder hen, Ob. 21, Joel 3:17, Hos. 2:22, Zach. 2:10, 8:8 enz.
Deze geestelijke weldaden sluiten 6<sup>o</sup> voor de Oudtest. profetie
de verwachting in van <i>het herstel van tempel en eeredienst</i>.
Volgens Obadja zal er op Sion ontkoming zijn; daar wonen de
heilanden, die Israel beschermen en zijne vijanden richten zullen,
vs. 17, 21. Joel profeteert, dat de Heere wonen zal op Sion,
zijnen heiligen berg en dat Jeruzalem eene heiligheid zal zijn,
die niet meer voor vreemden toegankelijk en eeuwig van duur
zal zijn, 3:17, 20. Amos verwacht, dat de steden van Palestina
herbouwd en bewoond en Israel er nimmermeer uit verdreven
zal worden, 9:14, 15. Micha verkondigt, dat, al zal Sion ook
als een akker geploegd en Jeruzalem tot een steenhoop worden,
3:12, toch de berg van het huis des Heeren vastgesteld zal
zijn op den top der bergen, dat uit Sion de wet zal uitgaan en
des Heeren woord uit Jeruzalem, en dat de Heere op Sion wonen
zal, 4:1, 2, 7, 7:11. Dezelfde gedachte wordt door Jesaja uitgesproken,
2:2, die er voorts nog aan toevoegt, dat Sion en
Jeruzalem, koningschap en priesterschap, tempel en altaar, offeranden
en feestdagen hersteld zullen worden, 28:16, 30:19,
33:5, 35:10, 52:1, 56:6, 7, 60:7, 61:6, 66:20-23.
Evenzoo verwacht Jeremia, dat Jeruzalem herbouwd, des Heeren
troon aldaar gevestigd, en de eeredienst in den tempel vernieuwd
zal worden, 3:16, 17, 30:18, 31:38, 33:18,21. Haggaï
voorspelt, dat de heerlijkheid van den tweeden tempel grooter
zal zijn dan die van den eersten, 2:6-10, en Zacharia verkondigt,
dat Jeruzalem herbouwd en uitgebreid, dat priesterschap
en tempel vernieuwd zal worden en dat God in Jeruzalem te
midden van zijn volk wonen zal, 1:17, 2:1-5, 3:1-8, 6:9-15,
8:3v. Maar door geen der profeten wordt dit beeld der
toekomst zoo minutieus uitgewerkt als door <a id="ct_7"></a>Ezechiël. Nadat hij
in hoofdst. 34-37 gezegd heeft, dat Israel en Juda weder door
den Heere vergaderd, als één volk onder den eenigen herder uit
Davids huis Hem ten eigendom aangenomen en met een nieuw
hart en een nieuwen geest begiftigd zal worden, en dan in hoofdst.
38 en 39 voorspeld heeft, dat Israel, in zijn land teruggekeerd,
<span class="pagenum" id="Page_431">[431]</span>
nog één laatsten aanval van Gog uit Magog heeft te doorstaan,
geeft hij in hoofdst. 40-48 eene uitgewerkte teekening van het
Palestina der toekomst. Het land aan de westzijde van den Jordaan
zal door evenwijdige lijnen verdeeld worden in bijna gelijke
strooken. De bovenste zeven worden bewoond door de stammen
Dan, Aser, Naftali, Manasse, Efraïm, Ruben, Juda, en de benedenste
vijf door Benjamin, Simeon, Issaschar, Zebulon en Gad.
Tusschen deze bovenste en benedenste deelen des lands wordt
eene strook lands afgezonderd voor den Heere. In het midden
van deze 25000 el breede en lange strook ligt een hooge berg;
en daarop is de met de heerlijkheid des Heeren vervulde tempel
gebouwd, die 500 el in het vierkant bedraagt en door eene
ruimte van 500 el aan elke zijde is omringd. Daaromheen ontvangen
de priesters, die allen zonen Zadoks moeten zijn, in het
zuiden en de Levieten in het noorden hun woonplaats van 25000
el lengte en 10000 el breedte, terwijl in het oosten en westen
een gedeelte van de heilige strook toegewezen wordt aan den vorst.
De stad Jeruzalem is van den tempel gescheiden en ligt ten
zuiden van het land, dat den priesters is toegewezen, in eene
vlakte van 25000 el lengte en 5000 el breedte. Aan elke zijde
van de stad bevinden zich in den muur drie poorten, naar het
getal der stammen Israels. Op de groote feesten komt heel Israel
naar den tempel om te offeren, maar aan de Heidenen is de toegang
tot den tempel verboden. Indien Israel zoo naar Gods inzettingen
leeft, zal het rijken zegen genieten; van onder den dorpel van de
tempeldeur stroomt eene beek, die voortdurend zich verdiept,
het land vruchtbaar en zelfs het water der doode zee gezond
maakt; en aan hare oevers staat geboomte, welks vruchten tot
spijze en welks bladeren tot genezing dienen.</p>

<p id="lmn_55-2c">Bij deze geestelijke weldaden komen 7<sup>o</sup> allerlei <i>stoffelijke zegeningen</i>.
Israel zal onder den vredevorst uit Davids huis in
veiligheid wonen. Oorlog zal er niet meer zijn; boog en zwaard
worden verbroken, Hos. 2:17, paarden en wagenen verdaan,
vestingen vernield, Mich. 5:9, 19, zwaarden tot spaden en
spiesen tot sikkelen geslagen, en allen zullen neerzitten onder
hun wijnstok en vijgeboom, Jes. 2:4, Mich. 4:3, 4, want het
koninkrijk is des Heeren en Hij is hunne sterkte, Ob. 21, Joel
3:16, 17. Het land zal eene buitengewone vruchtbaarheid ontvangen,
zoodat de bergen van zoeten wijn druipen en de heuvelen
<span class="pagenum" id="Page_432">[432]</span>
van melk vlieten; eene fontein, uitgaande uit het huis des Heeren
zal het dorre land bevochtigen en de woestijn in een Eden herscheppen;
het boos gedierte zal verdreven zijn, vijanden zullen
den oogst niet meer rooven, en alle geboomte, te rechter tijd
door malschen regen verkwikt, zal overvloedig vruchten dragen,
Am. 9:13, 14, Hos. 2:17, 20, 21, 14:6, Joel 3:18, Jes. 32:15-20,
51:3, 60:17, 18, 62:8, 9, 65:9, 22, Jer. 31:6,
12-14, Ezech. 34:14, 25, 26, 29, 36:29, 47:1-12, Zach.
8:12, 14:8, 10. Er zal zelfs een groote omkeer in heel de
natuur plaats hebben; de dieren ontvangen een anderen aard,
Jes. 11:6-8, 65:25, hemel en aarde worden vernieuwd en
de vorige dingen niet meer gedacht, Jes. 34:4, 51:6, 65:17,
66:22; zon en maan worden veranderd, het licht der maan wordt
als de zon en het licht der zon wordt zevenvoudig versterkt,
Jes. 30:26; ja zon en maan houden op, het wordt een eenige
dag, want de Heere zal zijn tot een eeuwig licht, Jes. 60:19, 20,
Zach. 14:6, 7. En ook in de menschenwereld zal de verandering
groot zijn. Als Israel vergaderd zal zijn, zal Palestina van menschen
deunen, Mich. 2:12, 13; het zaad der kinderen Israels
zal zijn als het zand der zee, en vooral zal dat van Davids huis
en van de levieten vermenigvuldigd worden, Hos. 1:10, Jes. 9:2,
Jer. 3:16, 33:22. Vanwege de veelheid der menschen en der
beesten zal Jeruzalem niet te meten zijn en dorpsgewijze bewoond
moeten worden, Zach. 2:1-4. Deze wonderbare vermeerdering
heeft verschillende oorzaken. Vele Israelieten zullen, als een
gedeelte reeds teruggebracht is, naar Jeruzalem komen en in den
zegen Israels willen deelen, Zach. 2:4-9, 8:7, 8, Jer. 3:14,
16, 18; ja, als de boden des Heeren dien zegen onder de Heidenen
bekend maken, zullen dezen de onder hen nog wonende
Israelieten in wagenen en draagstoelen, met paarden, muildieren
en snelle loopers naar Jeruzalem brengen, Jes. 66:19, 20.
Voorts zullen ook de gestorven Israelieten in die zegeningen
deelen. Heel Israel kan gezegd worden, uit den dood in het
leven te zijn wedergebracht, Hos. 6:2, 13:14, Jes. 25:8,
Ezech. 37:1-14, maar bepaaldelijk verkondigen Jesaja, 26:19
en Daniel, 12:2, dat ook de verslagen Israelieten zullen opstaan
en althans voor een deel ten eeuwigen leven zullen ontwaken.
En eindelijk zullen ook alle burgers van het Godsrijk een hoogen
ouderdom bereiken. Er zal daar niet meer zijn een zuigeling van
<span class="pagenum" id="Page_433">[433]</span>
slechts weinige dagen, noch een oud man, die zijne dagen niet
vol maakt, want wie sterft als een knaap zal honderd jaren oud
worden, en de zondaar, die honderd jaren oud sterft, zal geacht
worden, om zijne zonde door een vloek getroffen en daarom zoo
vroeg gestorven te zijn, <a id="ct_4"></a>Jes. 65:20, cf. Zach. 8:4, 5. Ook zal
er geen ziekte meer wezen en geen rouw en gekrijt, 25:8, 30:19,
65:19, ja de Heere zal den dood vernietigen en verslinden
tot overwinning, 25:8. Eindelijk 8<sup>o</sup> zullen in dien zegen van het
Godsrijk ook de <i>Heidenen</i> deelen. Door heel de Oudtest. profetie
loopt de gedachte, dat God het bloed zijner knechten aan zijne
vijanden wreken zal. Aan verschillende volken, Philistea, Tyrus,
Moab, Ammon, Edom, Assur, Babel, kondigen daarom de profeten
Gods oordeelen aan. Maar die oordeelen strekken toch niet tot
verderf maar tot behoud der Heidenen; in Abrahams zaad worden
alle volken der aarde gezegend. Wel treedt bij den eenen profeet
meer de politieke zijde van deze onderwerping van de Heidenen
onder Israel op den voorgrond, en bij een ander de godsdienstige,
geestelijke zijde. Maar allen verwachten toch, dat de heerschappij
van den Messias zich tot alle volken uitbreiden zal, cf. Ps. 2,
21, 24, 45, 46, 47, 48, 68, 72, 86, 89, 96, 98 enz. Israel zal
de Heidenen erfelijk bezitten, Am. 9:12, Ob. 17-21; zij zullen
wel geoordeeld worden, Joel 3:2-15, maar alwie den naam
des Heeren zal aanroepen, zal behouden worden, want op Zion
is ontkoming, 2:32. De Heerscher uit Bethlehem zal groot zijn
tot aan de einden der aarde en Israel tegen zijne vijanden beschermen,
Mich. 5:3v., maar de Heidenen zullen toch naar Zion
gaan, om des Heeren wegen te leeren, 4:1, 2. Nadat de Heere
alle goden der volken verdelgd heeft, Zef. 2:4-11, 3:8, zullen
de eilanden der Heidenen zich voor Hem buigen, en zal Hij allen
volken reine lippen geven, om zijnen naam aan te roepen, 2:11,
3:9. Ethiopië zal den Heere geschenken brengen in Zion, Jes.
18:7, Egyptenaren en Assyriërs zullen Hem dienen, 19:18-25,
Tyrus zal haar loon den Heere afstaan, 23:15-18, en allen
volken zal Hij op Zion een vetten maaltijd bereiden, 25:6-10;
ja de knecht des Heeren zal ook tot een licht der Heidenen zijn,
de heerlijkheid des Heeren door zijne boden ook onder de volken
der aarde bekend maken, en ook door dezen gediend worden;
het huis des Heeren zal een bedehuis zijn voor alle volken;
allen zullen daar offers brengen, den Heere aanbidden en naar
<span class="pagenum" id="Page_434">[434]</span>
zijnen naam zich noemen, en Israels kudde weiden en zijne akkers
bouwen, terwijl de Israelieten zich als priesters geheel aan den
dienst van Ihvh wijden kunnen, 40-66 passim. Als Israel hersteld
en Jeruzalem des Heeren troon zal zijn, zullen aldaar alle Heidenen
om den naam des Heeren vergaderd worden, zich in den
Heere zegenen en in Hem zich beroemen, Jer. 3:17, 4:2, 16:19-21,
33:9. Alle volken zullen aan het eind erkennen, dat
de Heere God is, Ezech. 16:61, 17:24, 25:5v., 26:6, 28:22,
29:6, 30:8v. Alle Heidenen zullen hunne kostbaarheden naar
Jeruzalem brengen en het huis des Heeren met heerlijkheid vervullen,
Hagg. 2:7-10. Zij zullen komen en zeggen: laat ons
heengaan, om te smeeken het aangezicht des Heeren; en tien
mannen zullen de slip van een Joodschen man grijpen en met
hem willen gaan, omdat God met hem is, Zach. 2:11, 8:20-23,
14:16-19. Het volk der heiligen ontvangt de heerschappij
over alle natiën der aarde, Dan. 7:14, 27. Cf. de litteratuur,
opgenoemd <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 232 en voor de Messiaansche verwachtingen
bij de Joden in Jezus’ tijd: Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes im
Zeitalter J. Chr.</span> 3<sup>te</sup> Aufl. II 496-556.</p>

<p id="lmn_55-3" class="sep1">3. Deze Messiaansche verwachtingen des Ouden Testaments
dragen, gelijk ieder terstond inziet, een zeer eigenaardig karakter;
zij bepalen zich tot eene toekomstige zaligheid op aarde. In het
<abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> moge een enkele maal de geloovige zijne hope uitspreken,
dat hij na zijn dood in eeuwige heerlijkheid zal worden opgenomen,
deze verwachting is individueel en staat op zichzelve;
doorgaans richt het oog der profetie zich naar die toekomst heen,
waarin het volk Israels onder den koning uit Davids huis veilig
in Palestina wonen en over alle natiën der aarde heerschen zal.
Van eene opneming der geloovigen aan het einde der tijden in
den hemel der heerlijkheid is geen sprake, de zaligheid wordt
niet in den hemel maar op aarde verwacht. In verband daarmede
kent de Oudtest. profetie slechts ééne komst van den Messias.
Wel weet zij, dat de Gezalfde uit Davids huis geboren zal
worden, als dit huis tot verval gekomen is, en dat Hij aan het
lijden van zijn volk deel zal hebben, ja dat Hij als knecht des
Heeren voor zijn volk lijden en zijne ongerechtigheden dragen zal;
Hij zal een gansch ander koning zijn dan de vorsten der aarde,
nederig, zachtmoedig, recht doende, zijn volk beschermende; Hij
<span class="pagenum" id="Page_435">[435]</span>
zal niet alleen koning maar tevens profeet en priester zijn. Maar
de Oudtest. profetie scheidt in het leven van den Messias den
staat der vernedering en den staat der verhooging <ins id="cor_27" title="nimmen">nimmer</ins> vanéén;
zij vat beide in één beeld saam; zij onderscheidt geen eerste en
tweede komst en stelt de laatste, die ten gerichte is, niet geruimen
tijd na de eerste, welke ter behoudenis strekt. Het is
ééne komst, waarbij de Messias aan zijn volk de gerechtigheid
en de zaligheid schenkt en het tot heerschappij brengt over alle
volken der aarde. <a id="ct_462"></a>Het rijk, dat Hij komt stichten, is daarom ook
het voltooide Godsrijk. Zelf zal Hij wel als koning over zijn volk
regeeren maar Hij is dan toch niets meer dan een theocratisch
koning, die niet eigenmachtig heerscht maar in volstrekten zin
Gods regeering verwezenlijkt. De Oudtest. profetie maakt geen
onderscheid tusschen eene Christus- en eene Godsregeering; zij
verwacht niet, dat de Messias uit Davids huis, na tijdelijk geregeerd
te hebben, zijn koninkrijk Gode overdraagt; zij houdt de
toekomst, welke zij schildert in het Messiaansche rijk, niet voor
een tusschentoestand, die aan het einde voor eene Godsregeering
in den hemel plaats moet maken; zij beschouwt het Messiaansche
rijk als den eindtoestand en laat duidelijk het gericht over de
vijanden, het afslaan van den laatsten aanval, de verandering der
natuur, de opstanding uit de dooden aan de stichting en bevestiging
van dit rijk voorafgaan. En dit rijk wordt door alle profeten
geschetst in verven en kleuren, onder vormen en beelden, welke
alle ontleend zijn aan de historische omstandigheden, onder welke
zij leefden. Palestina zal hernomen, Jeruzalem herbouwd, de
tempel met zijn offerdienst hersteld, Edom en Moab en Ammon,
Assur en Babel onderworpen, aan alle burgers een lang leven,
een rustig nederzitten onder wijnstok en vijgeboom geschonken
worden; het beeld der toekomst is door en door Oudtestamentisch,
het is geheel en al historisch en nationaal bepaald. Maar in die
aardsche, zinnelijke vormen legt de profetie een eeuwigen inhoud;
de schaal wordt drager van eene onvergankelijke kern, die ook
in het O. Test. er soms door henenbreekt. Terugkeer uit de
ballingschap en waarachtige bekeering vallen samen; de religieuse
en de politieke zijde van Israels overwinning over de vijanden
zijn ten nauwste verbonden; de Messias is een aardsch vorst
maar ook een eeuwig koning, een koning der gerechtigheid, een
eeuwig vader voor zijn volk, een vredevorst, een priesterkoning;
<span class="pagenum" id="Page_436">[436]</span>
de vijanden worden aan Israel onderworpen maar erkennen daarin,
dat de Heere God is en dienen Hem in zijnen tempel; deze
tempel met zijn priesterschap en offerdienst zijn het zichtbaar
bewijs, dat alle burgers des rijks met een nieuw hart en een
nieuwen geest den Heere dienen en wandelen in zijne wegen; en
de buitengewone vruchtbaarheid des lands onderstelt eene gansche
verandering der natuur, de schepping van een nieuwen hemel en
eene nieuwe aarde, waarin gerechtigheid woont.</p>

<p id="ct_424">Het latere Jodendom bracht in deze Oudtest. verwachtingen
allerlei wijzigingen aan. Van zijne politieke heerschappij beroofd
en onder de volken verstrooid, begon het meer en meer rekening
te houden met het toekomstig lot der individuen en breidde zijn
gezichtskring tot de menschheid en tot heel de wereld uit. Israel
zou wel eenmaal op grond van zijne eigene, wettische gerechtigheid
door den Messias tot eene politieke heerschappij over alle
volken gebracht worden; maar dit Messiaansche rijk droeg een
voorloopig, tijdelijk karakter en zou aan het einde plaats maken
voor een rijk Gods, voor eene zaligheid der rechtvaardigen in
den hemel, welke door de opstanding aller menschen en door het
algemeene wereldgericht werd ingeleid. De politieke en de religieuse
zijde, welke in het profetische beeld der toekomst ten
nauwste vereenigd waren, werden op die wijze uiteengerukt. Israel
verwachtte in Jezus’ dagen een zinnelijk, aardsch Messiasrijk,
welks toestand in de vormen en beelden der Oudtest. profetie
beschreven werd. Maar deze beelden en vormen werden nu in
letterlijken zin opgevat; de schaal werd met de kern, de zaak
met het beeld, het wezen met den vorm verwisseld; het Messiaansche
rijk werd een politieke heerschappij van Israel over de
volken, eene periode van uitwendigen voorspoed en bloei. En aan
het einde daarvan had eerst na de algemeene opstanding het
wereldgericht plaats, waarbij een ieder geoordeeld werd naar zijne
werken en òf de zaligheid in den hemel tot loon òf de pijniging
in de gehenna tot straf voor zijne daden ontving. <a id="ct_270"></a>Op die wijze
ontstond de leer van het Chiliasme. Wel blijft een groot gedeelte
der joodsche apocriefe litteratuur nog bij de Oudtest. verwachtingen
staan. Maar dikwerf, vooral in de Apoc. van Baruch en
in het vierde boek van Ezra, komt toch de voorstelling voor,
dat de heerlijkheid van het Messiaansche rijk de laatste en de
hoogste niet is, maar na een bepaalden tijd, die menigmaal
<span class="pagenum" id="Page_437">[437]</span>
berekend en in den Talmud bijv. op 400 of op 1000 jaren gesteld
wordt, voor de hemelsche zaligheid van het Godsrijk plaats
maken zal. Het Chiliasme is dus niet van christelijken maar van
joodschen en voorts ook van perzischen oorsprong, boven <a href="#ct_592">bl. 426</a>.
Het berust altijd op een compromis tusschen de verwachtingen
van eene aardsche en van eene hemelsche zaligheid en tracht de
Oudtest. profetie in dien zin tot haar recht te laten komen, dat
het door haar een aardsch Messiasrijk voorspeld acht, hetwelk na
een bestemden tijd door het Godsrijk vervangen zal worden. De
sterkte van het Chiliasme schijnt nu wel het Oude Testament te
zijn, maar feitelijk is dit niet zoo; het Oude Testament is beslist
niet chiliastisch, het teekent in het Messiasrijk het voltooide
Godsrijk, dat zonder einde is en eeuwig duurt, Dan. 2:44, en
dat door gericht, opstanding en wereldvernieuwing voorafgegaan
wordt. Desniettemin vond het bij de Joden en ook bij vele Christenen
geloof en kwam telkens weer op, als de wereld hare Gode vijandige
macht ontwikkelde en de kerk deed lijden onder vervolging
en druk. In den oudsten tijd treffen wij het aan bij Cerinthus,
in het testament der XII patriarchen, bij de Ebionieten, bij
Barnabas, Papias, Irenaeus, Hippolytus, Apollinaris, Commodianus,
Lactantius, Victorinus. Maar het Montanisme maande tot voorzichtigheid;
Gnostieken, Alexandrijnsche theologen en vooral ook
Augustinus bestreden het ten sterkste, en de veranderde toestand
der kerk, die de wereldmacht overwonnen had en zichzelve hoe
langer hoe meer voor het Godsrijk op aarde hield, deed het langzamerhand
geheel uitsterven. Bij vernieuwing kwam het op vóór
en tijdens de Reformatie, toen velen Rome als de valsche hoer
en den paus als den antichrist gingen beschouwen; het herleefde
bij de Wederdoopers, de Davidjoristen, de Socinianen, en stierf
sedert niet meer uit, ofschoon de officieele kerken het verwierpen.
De politieke beroeringen, de godsdienstoorlogen, de vervolgingen,
de sectarische bewegingen schonken er telkens nieuw leven aan.
In Boheme werd het gepredikt door Paul Felgenhauer en Comenius;
in Duitschland door Jakob Böhme, Ezechiel Meth, Gichtel,
Petersen, Horche, Spener, J. Lange, S. König; in Engeland door
Joh. Archer, Newton, Joseph Mede, Jane Leade en vele Independenten;
in Nederland door Labadie, Ant. Bourignon, Poiret enz.
Zelfs Gereformeerde theologen neigden tot een gematigd Chiliasme,
zooals Piscator, Alsted, Jurieu, Burnet, Whiston, Serarius,
<span class="pagenum" id="Page_438">[438]</span>
Coccejus, Groenewegen, Jac. Alting, d’Outrein, Vitringa, Brakel,
Jungius, Mommers e. a., cf. H. Brinck, Toetssteen der waarheid
en meeningen 1691 bl. 656v. Voetius, Disp. II 1266-1272.
Maresius, Syst. Theol. VIII 38. Moor VI 155. M. Vitringa IX.
Marck, <span lang="la" xml:lang="la">Exspectatio gloriae futurae Jesu Christi</span>, 2 tomi, L. B.
1730. In de 18<sup>e</sup> en 19<sup>e</sup> eeuw vond het onder den druk der
maatschappelijke en staatkundige revolutiën niet alleen ingang
bij de Swedenborgianen, de Darbysten, de Irvingianen, de Mormonen,
de Adventisten enz., maar werd het na de realistische
richting, ingeslagen door Bengel, Oetinger, Ph. M. Hahn, J. M.
Hahn, Hasenkamp, Menken, Jung-Stilling, J. F. von Meyer enz.,
ook omhelsd door vele theologen in de kerken der Reformatie,
zooals Rothe, Theol. Ethik § 586 f. Hofmann, Weiss. u. Erf. II
372 f. Delitzsch, Die bibl. proph. Theol. 6 f. Beck, Christl. Gl.
II. Auberlen, <span lang="de" xml:lang="de">Der Prophet Daniel und die Offenb. Joh.</span> 2<sup>e</sup> Aufl.
1857 S. 372 f. Martensen, Dogm. § 280. Lange, Dogm. II 1271 f.
Luthardt, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre v. d. letzten Dingen<sup>3</sup></span> 1885. Komp. d.
Dogm. § 76. Frank, Chr. Wahrh. II 463 f. Vilmar, Dogm. II
307. Ebrard, Dogm. § 572 f. Oosterzee, Dogm. § 146. Saussaye,
cf. mijne Theol. v. Ch. d. l. S. 71. Bogue, Redevoeringen over
het duizendj. rijk, Gron. 1825. Guers, Israels toekomst en herstel
benevens eene schets van het duizendj. rijk Amst. 1863. John
Cumming, De groote verdrukking Amst. 1861. Id. De verlossing
nabij 1862. Id. De duizendj. rust 1863. Id. Beschouwingen over
het duizendj. rijk 1866 enz. Seiss, De komende Christus, Brussel
1892. Art. Chiliasmus in Herzog<sup>3</sup> 3, 805-817 en de daar
aangehaalde litt.</p>

<p id="lmn_55-4" class="sep1">4. De grondgedachten van het Chiliasme zijn vrijwel bij allen
dezelfde; zij komen hierop neer, dat er eene tweeërlei wederkomst
van Christus en eene dubbele opstanding te onderscheiden valt;
dat Christus bij zijne eerste wederkomst de antichristelijke macht
overwinnen, den Satan binden, de gestorven geloovigen opwekken,
de gemeente, inzonderheid de gemeente van het bekeerde en naar
Palestina teruggebrachte Israel rondom zich vergaderen, van uit
die gemeente over de wereld heerschen en voor zijn volk een
tijdperk van geestelijken bloei en stoffelijke welvaart zal doen
aanbreken; en dat Hij aan het einde van dien tijd nog eenmaal
wederkomen zal, om alle menschen uit den dood op te wekken,
<span class="pagenum" id="Page_439">[439]</span>
voor zijn richterstoel te oordeelen en hun eeuwig lot te bepalen.
Maar deze grondgedachten laten toch allerlei wijzigingen toe.
De aanvang van het duizendjarig rijk werd verschillend bepaald;
op voorgang van den brief van Barnabas leerden vele kerkvaders
en later ook de Coccejanen, dat het beginnen zou met het zevende
millennium der wereld; de Fifth-monarchmen lieten het aanvangen
na den val van het vierde wereldrijk; Hippolytus stelde zijn begin
in het jaar 500, Groenewegen in 1700, Whiston in 1715 en later
in 1766, Jurieu in 1785, Bengel in 1836, Stilling in 1816 enz.
De duur werd bepaald op 400 (4 Ezra) of 500 (Evang. van
Nicodemus) of duizend (Talmud enz.) of tweemaal duizend (Bengel)
of slechts 7 (Darby) of ook een onbepaald aantal jaren, zoodat
het getal in Op. 20:2, 3 symbolisch opgevat wordt (Rothe,
Martensen, Lange enz.). Enkelen meenen, dat er voor de oprichting
van het duizendjarig rijk geen wederkomst van Christus (Kurtz);
of althans geen zichtbare wederkomst (Darby), of eene slechts
voor de geloovigen zichtbare wederkomst (Irving) zal plaats hebben,
en dat er geen opstanding der geloovigen vóór het millennium
behoort aangenomen te worden (Bengel). Velen nemen wel aan,
dat Christus na zijne eerste wederkomst op aarde blijft, maar
anderen zijn van meening, dat Hij slechts even verschijnt, om
zijn rijk op te richten en daarna weder in den hemel zich terugtrekt.
De regeering van Christus in het millennium geschiedt
volgens Piscator, Alsted enz. van uit den hemel. In die heerschappij
deelen dan de opgestane martelaren, die of in den hemel
werden opgenomen (Piscator) of op aarde achterbleven (Alsted),
of al de opgestane geloovigen, die hier op aarde blijven (Justinus,
Irenaeus enz.) of die Christus bij zijne verschijning in de wolken
tegemoet gevoerd worden in de lucht (Irving), of vooral het volk
Israel. Want doorgaans verwachten de chiliasten eene volksbekeering
van Israel, en de meesten stellen zich voor, dat het
bekeerde Israel naar Palestina zal teruggebracht worden en daar
de voornaamste burgers van het duizendjarig rijk zullen zijn
(Jurieu, Oetinger, Hofmann, Auberlen enz.). Als men een blijven
van Christus op aarde na zijne eerste wederkomst aanneemt,
bepaalt men gewoonlijk het herbouwde Jeruzalem als zijne woonplaats,
hoewel de Montanisten indertijd aan Pepuza en de Mormonen
thans aan hun Zoutzeedal denken. Herstel van tempel en
altaar, van priesterschap en offerande werd in den regel, als al
<span class="pagenum" id="Page_440">[440]</span>
te duidelijk met het Nieuwe Testament in strijd, verworpen,
maar vond toch nog verdediging bij de Ebionieten en in den
nieuweren tijd bij Serarius, Oetinger, Hess e. a. Van karakter
en toestand van het duizendjarig rijk maakt men zich zeer verschillende
voorstellingen. Soms wordt het beschreven als een rijk
van zinnelijke genietingen (Cerinthus, Ebionieten enz.); dan weer
wordt het meer geestelijk opgevat, en alle genot van spijze en
drank, alle huwelijk en voortplanting eruit verwijderd (Burnet,
Lavater, Rothe, Ebrard). Meestentijds wordt het millennium beschouwd
als een overgangstoestand tusschen het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span> en het
<span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span>; het is een rijk, waarin de geloovigen voor de aanschouwing
Gods worden voorbereid (Irenaeus); waarin zij rust en vrede
genieten, zonder nog geheel van de zonde verlost en boven den
dood verheven te zijn; waarin de natuur (Irenaeus) en ook de
menschen (Lactantius) buitengewoon vruchtbaar zullen zijn; en
waarin naar eene later geliefkoosde gedachte de gemeente vooral
haar zendingswerk aan de menschheid volbrengen zal (Lavater,
Ebrard, Auberlen enz.). Al deze wijzigingen formuleeren even
zoovele bezwaren tegen het Chiliasme; reeds voor de profetie van
het Oude Testament, waarop het zich bij voorkeur beroept, kan
het niet bestaan. Want, behalve dat, gelijk boven reeds gezegd
is, het Oude Testament in het Messiaansche rijk geen voorloopigen,
tijdelijken toestand maar het eindresultaat der wereldgeschiedenis
ziet, maakt het Chiliasme in de verklaring der profetie
aan de grootste willekeur zich schuldig. Het verdubbelt de
wederkomst van Christus en de opstanding der dooden, zonder
dat het Oude Testament daar iets van weet. Het mist alle regel
en methode bij de uitlegging en maakt willekeurig halt, naar de
subjectieve meening van den interpreet. De profeten verkondigen
allen even luide en even krachtig, niet alleen de bekeering van
Israel en van de volken, maar ook den terugkeer naar Palestina,
den herbouw van Jeruzalem, het herstel van tempel, priesterschap
en offerdienst enz. En het is niets dan willekeur, den eenen trek
van dit beeld letterlijk en den anderen geestelijk op te vatten.
Het is één beeld der toekomst, dat de profetie ons teekent. En
dit beeld is òf letterlijk te nemen, gelijk het zich geeft, maar
dan breekt men met het Christendom en valt in het Jodendom
terug; òf er is van dit beeld eene gansch andere verklaring te
geven, dan het Chiliasme beproeft. Zulk eene verklaring wordt
<span class="pagenum" id="Page_441">[441]</span>
door de Schrift zelve ons aan de hand gedaan en moet door ons
aan haar worden ontleend.</p>

<p id="lmn_55-5" class="sep1">5. Reeds in het Oude Test. zijn er vele aanwijzingen voor
eene andere en betere verklaring, dan het Chiliasme van de profetische
verwachtingen biedt. Zelfs de moderne geschiedbeschouwing
van Israel erkent, dat het Jahvisme der profeten door zijn zedelijk
karakter zich onderscheidt van de natuurgodsdiensten en allengs
aan de godsdienstige wetten en gebruiken onder Israel een geestelijke
beteekenis heeft geschonken. De ware besnijdenis is die
des harten, Deut. 10:16, 30:6, Jer. 4:4; de offeranden, die
Gode aangenaam zijn, zijn een gebroken hart en een verslagen
geest, 1 Sam. 15:22, Ps. 40:7, 50:8v., 51:19, Hos. 6:6,
Am. 5:21v., Mich. 6:6v., Jes. 1:11v., Jer. 6:20, 7:21v. enz.;
het ware vasten is het losmaken van de strikken der goddeloosheid,
Jes. 58:3v., Jer. 14:12; voor een groot deel is de strijd
der profeten tegen den uitwendigen, eigengerechtigen cultus van
het volk gericht. <a id="ct_626"></a>Het wezen van de bedeeling der toekomst bestaat
dan ook daarin, dat de Heere een nieuw verbond met zijn
volk zal oprichten, dat Hij hun een nieuw hart zal schenken en
daarin zijne wet zal schrijven en dat Hij op allen zijnen Geest
zal uitstorten, zoodat zij Hem liefhebben met hun gansche hart
en in zijne wegen wandelen, Deut. 30:6, Jer. 31:32, 32:38v.,
Ezech. 11:19, 36:26, Joel 2:28, Zach. 12:10. En wel wordt
nu die toekomst geschilderd in beelden, aan de historische omstandigheden
ontleend, zoodat Zion en Jeruzalem, tempel en altaar,
offerande en priesterschap daarin eene groote plaats blijven innemen.
Maar 1<sup>o</sup> bedenke men, dat ook wij hetzelfde doen en
van God en Goddelijke zaken, van geestelijke en hemelsche dingen
niet anders kunnen spreken dan in aardsche, zinnelijke vormen.
De Oudtest. eeredienst is door God ook daartoe ingesteld, opdat
wij niet in eigengemaakte maar in door Hemzelf ons gegeven,
juiste beelden van de hemelsche dingen naar waarheid zouden
kunnen spreken. Het Nieuwe Test. neemt daarom ook dit spraakgebruik
over en gewaagt in het toekomstige Godsrijk van Zion
en Jeruzalem, van tempel en altaar, van profeten en priesters;
het aardsche is een beeld van het hemelsche, <span lang="de" xml:lang="de">Alles Vergängliche
ist nur ein Gleichniss</span>. Men vergete 2<sup>o</sup> niet, dat alle profetie poezie
is, die naar haar eigen natuur verklaard moet worden. De fout
<span class="pagenum" id="Page_442">[442]</span>
van de vroeger heerschende exegese bestond niet in hare vergeestelijking
zonder meer, maar wel daarin, dat zij alle tot illustratie
dienende détails in een geestelijken zin wilde omzetten en daarbij,
evenals bij de gelijkenissen van Jezus, de hoofdgedachte dikwerf
uit het oog verloor. Als er bijv. gezegd wordt, dat de Heere een
rijsje verwekken zal uit den afgehouwen tronk van Isaï, dat Hij
den berg Zions verheffen zal op den top der bergen, dat Hij van
de verbannenen één uit eene stad en twee uit een geslacht zal
wederbrengen, dat Hij rein water op allen sprengen en hen van
hunne zonden reinigen zal, dat Hij de bergen van zoeten wijn
zal doen druipen en de heuvelen zal doen vlieten van melk enz.,
dan gevoelt elk, dat hij hierin met eene poëtische beschrijving
te doen heeft, die niet letterlijk kan of mag worden opgevat.
De realistische verklaring komt hier met zichzelve in strijd en
miskent het karakter der profetie. Ook is het 3<sup>o</sup> onjuist, dat de
profeten zelf het onderscheid van zaak en beeld zich volstrekt
niet bewust zouden geweest zijn. Niet alleen zijn de bovengenoemde
poëtische omschrijvingen zonder twijfel door de profeten als beeld
opgevat, maar met de namen van Sodom, Gomorra, Edom, Moab,
Philistea, Egypte, Assur, Babel duiden zij meermalen de macht
der Heidenwereld aan, die eens aan Israel onderworpen zal worden
en in zijne zegeningen zal deelen, Ob. 16, 17, Jes. 34:5, Ezech.
16:46v., Dan. 2, 7v., Zach. 14:21. Zion is dikwerf de naam
voor het volk, voor de gemeente Gods, Jes. 49:14, 50:1, 51:3,
52:1, 54:1. En al kan de Oudtest. profetie zich het toekomstige
Godsrijk niet voorstellen zonder tempel en offerande, toch gaat
zij telkens boven alle nationale en aardsche verhoudingen uit en
verkondigt zij, dat er geen ark des verbonds meer wezen zal,
wijl heel Jeruzalem Gods troon is, Jer. 3:16, 17, dat het rijk
van den Messias eeuwig zal zijn en de gansche wereld omvatten,
Ps. 2:8, 72:8, 17, Dan. 2:44, dat alle inwoners profeten en
priesters zullen zijn, Jes. 54:13, 61:6, Jer. 31:31, dat alle
onreinheid en zonde, alle krankheid en dood er gebannen zal
zijn, 25:8, 33:24, 52:1, 11, Zach. 14:20, 21, Ps. 104:35,
dat het gesticht zal worden in een nieuwen hemel en op eene
nieuwe aarde, en geen zon of maan meer noodig zal hebben,
Jes. 60:19, 20, 65:17, 66:22. Zelfs het realistische toekomstbeeld
van <a id="ct_8"></a>Ezechiel bevat elementen, die eene symbolische verklaring
noodzakelijk maken; de gelijke deelen, die aan alle
<span class="pagenum" id="Page_443">[443]</span>
stammen, schoon zeer onderscheiden in getalsterkte, worden
toegewezen; de afgepaste strooken, die voor priesters, levieten
en vorst bestemd zijn; de scheiding van tempel en stad, de hooge
ligging van den tempel op een berg en de beek, die van onder
den dorpel van de oostelijke tempeldeur naar de doode zee stroomt;
en ten slotte de kunstmatige ineenzetting en de practische onuitvoerbaarheid,
zij verzetten zich tegen eene zoogenaamd realistische
uitlegging. <a id="ct_574"></a>Eindelijk 4<sup>o</sup> is het bij de exegese des Ouden
Testaments de vraag niet, of de profeten zich geheel of ten deele
bewust waren van het symbolisch karakter hunner voorspellingen,
want zelfs in het woord van klassieke schrijvers ligt meer, dan
zijzelven erbij gedacht of ermede bedoeld hebben. Maar wel is
het de vraag, wat de Geest van Christus, die in hen was, ermede
betuigden en openbaren wilde. Dat nu wordt uitgemaakt door
het Nieuwe Testament, dat de voltooiing, de vervulling en daarom
de verklaring van het Oude is, want in de vrucht wordt de
natuur van den boom openbaar. Zelfs de moderne kritiek erkent,
dat niet het Jodendom maar dat het Christendom de volle verwezenlijking
is van de religie der profeten.</p>

<p>Hierover kan toch geen twijfel bestaan, dat het N. Testament
zichzelf beschouwt als de geestelijke en dus als de volkomene
en waarachtige vervulling van het Oude Testament. Het vergeestelijken
van het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, mits in goeden zin verstaan, is niet een
uitvindsel van de christelijke theologie, maar heeft in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
zelf een aanvang genomen. Het vergeestelijkte Oude Testament,
dat is, het Oude Testament van zijn tijdelijken, zinnelijken vorm
ontdaan, is het Nieuwe Testament. <a id="ct_236"></a>De eigenaardigheid van de
oude bedeeling was juist, dat het verbond der genade onder aanschouwelijke
beelden voorgesteld en in nationale, zinnelijke vormen
ingekleed werd. Zonde werd gesymboliseerd in de levietische
onreinheid. Verzoening kwam tot stand door de offerande van een
geslacht dier. Reiniging werd afgeschaduwd in lichamelijke wasschingen.
Gemeenschap met God was gebonden aan het opgaan
naar Jeruzalem. Behoefte aan Gods gunst en nabijheid uitte zich
in een verlangen naar zijne voorhoven. Het eeuwige leven werd
gedacht als een lang leven op aarde enz. Al het geestelijke,
hemelsche en eeuwige werd overeenkomstig de vatbaarheid van
Israel, dat als een kind onder de tucht der wet was gesteld, in
aardsche schaduwen gehuld. Ofschoon de groote massa des volks
<span class="pagenum" id="Page_444">[444]</span>
dikwerf bij die uitwendige vormen staan bleef, evenals vele
Christenen in het sacrament aan het teeken blijven hangen,
drongen de vrome Israelieten met hunne harten wel tot de geestelijke
kern door, die in de schaal verborgen was, maar toch
zagen ook zij dat geestelijke niet anders dan in schaduw en beeld.
Daarom zegt het Nieuwe Testament, dat het Oude was <span lang="grc" xml:lang="grc">σκια των
μελλοντων, το δε σωμα Χριστου</span>, Col. 2:17, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑποδειγμα και
σκια των ἐπουρανιων</span>, Hebr. 8:5. De schaduw is het lichaam
niet, maar wijst toch heen naar het lichaam, en valt weg, als
dit zelf gekomen is. <a id="ct_780"></a>Het Nieuwe Testament is de waarheid, het
wezen, de kern, de eigenlijke inhoud van het Oude Testament;
<span lang="la" xml:lang="la">Vetus Test. in Novo patet, Novum Test. in Vetere latet</span>. Daarom
is er in het N. Test. zoo telkens van de waarheid sprake. Tegenover
de wet, die door Mozes is gegeven, staat de waarheid, die
in Jezus Christus geworden is, Joh. 1:14, 17. Hij is de waarheid,
Joh. 14:6; de Geest, dien Hij uitzond, is de Geest der waarheid,
Joh. 16:13, 1 Joh. 5:6; het woord Gods, dat Hij predikte, is
het woord der waarheid, Joh. 17:17; het onder het O. Test.
beloofde en afgeschaduwde heilsgoed is in Christus als eeuwige,
waarachtige realiteit voor allen openbaar geworden; alle beloften
Gods zijn in Hem ja en amen, 2 Cor. 1:20; het Oude Testament
is niet afgeschaft maar is in de nieuwe bedeeling tot zijne vervulling
gekomen en komt daarin nog altijd door tot vervulling
tot op de parousie van Christus toe. Christus is daarom de ware
profeet, priester en koning; de echte knecht des Heeren, het
ware zoenoffer, Rom. 3:25, de ware besnijdenis, Col. 2:11, het
ware pascha, 1 Cor. 5:7, de waarachtige offerande, Ef. 5:2,
en zijne gemeente is het ware zaad Abrahams, het ware Israel,
het ware volk Gods, Mt. 1:21, Luk. 1:17, Rom. 9:25, 26,
2 Cor. 6:16-18, Gal. 3:29, Tit. 2:14, Hebr. 8:8-10,
Jak. 1:1, 18, 1 Petr. 2:9, Op. 21:3, 12, de ware tempel
Gods, 1 Cor. 3:16, 2 Cor. 6:16, Ef. 2:22, 2 Thess. 2:4,
Hebr. 8:2, het ware Zion en Jeruzalem, Gal. 4:26, Hebr. 12:22,
Op. 3:12, 21:2, 10; haar geestelijke offerande is de ware
godsdienst, Joh. 4:24, Rom. 12:1, Phil. 3:3, 4:18, cf.
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 217. Alle begrippen des Ouden Testaments leggen hun
uitwendige, nationaal-israelietische beteekenis af en worden in hun
geestelijken, eeuwigen zin openbaar; het semietische behoeft niet
meer door ons, gelijk Bunsen wilde, in het japhetische te worden
<span class="pagenum" id="Page_445">[445]</span>
overgezet; het N. Test. zelf heeft aan de particularistische ideeën
des <abbr title="Ouden Testaments">O. Test.</abbr> eene universalistische, kosmische beteekenis gegeven.
Geheel verkeerd is dus de beschouwing van het Chiliasme, volgens
welke het N. Test. met de gemeente uit de Heidenen een
intermezzo is, een zijweg, die door God is ingeslagen, omdat
Israel zijn Messias verwierp, zoodat de eigenlijke voortzetting en
vervulling des Ouden Testaments eerst bij de tweede komst van
Christus een aanvang zou nemen. Veeleer is het omgekeerde
waar. Niet het Nieuwe, maar het Oude Testament is een tusschenbedrijf.
Het verbond met Israel is tijdelijk, de wet is tusschen
de belofte aan Abraham en hare vervulling in Christus ingeschoven,
opdat zij de misdaad vermeerderen en als een tuchtmeester
tot Christus opleiden zou, Rom. 5:20, Gal. 3:19.
Daarom gaat Paulus altijd tot Abraham terug, Rom. 4:11v.,
Gal. 3:6v., en knoopt aan de belofte, die tot hem is geschied,
zijn evangelie vast. Abraham is de vader van de geloovigen, van
alle geloovigen, niet alleen uit de Joden maar ook uit de Heidenen,
Rom. 4:11; de kinderen der belofte zijn zijn zaad;
Rom. 9:6-8; de zegening van Abraham komt in Christus tot
de Heidenen, Gal. 3:14; wie van Christus zijn, zijn Abrahams
zaad en naar de beloftenis erfgenamen, Gal. 3:29. Het volk
van Israel is in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. Test.</abbr> tijdelijk verkoren, opdat
het heil straks in de volheid des tijds aan heel de wereld ten
goede zou komen. Israel is niet verkoren tot schade maar ten
bate der volken. De belofte aan Adam en Noach had van haar
eerste begin af eene universalistische strekking en heeft deze,
na haar tijdelijke, wettische gedaante onder Israel te hebben
afgelegd, in Christus ten volle voor alle natiën geopenbaard.
Het voorhangsel is gescheurd, de scheidsmuur is gevallen, het
handschrift der wet is aan het kruis genageld; en nu zijn de
geloovigen uit de Heidenen met die uit de Joden medeërfgenamen,
medeburgers der heiligen, huisgenooten Gods, nabij geworden in
Christus, en op hetzelfde fundament van apostelen en profeten
gebouwd, Ef. 1:9-11, 2:11-22. Het Nieuwe Testament is
daarom geen intermezzo, geen tusschenbedrijf, geen zijweg, geen
afbuiging van de lijn des O. Verbonds, maar het lang te voren
beoogde doel, de directe voortzetting, de waarachtige vervulling
van het Oude Testament. Het Chiliasme, anders oordeelende,
komt met het Christendom zelf in conflict. Principieel beschouwd,
<span class="pagenum" id="Page_446">[446]</span>
is het met het Judaisme één en moet er toe komen, om aan het
Christendom, aan den historischen persoon van Christus, aan zijn
lijden en sterven, eene tijdelijke, voorbijgaande waarde toe te
kennen en de eigenlijke zaligheid eerst te verwachten van Christus’
tweede komst, van zijne verschijning in heerlijkheid. Evenals het
Judaisme, maakt het het geestelijke aan het stoffelijke, het ethische
aan het physische ondergeschikt, stijft de Joden in hun vleeschelijke
gezindheid, verontschuldigt hunne verwerping van den Messias,
verzwaart het deksel, dat op hun aangezicht ligt bij het lezen
des Ouden Testaments, en bevordert de inbeelding, dat de vleeschelijke
afstammeling van Abraham nog als zoodanig een prerogatief
zal hebben in het koninkrijk der hemelen. De Schrift
echter zegt, dat de ware lezing en verklaring van het O. Test.
te vinden is bij hem, die tot den Heere Christus is bekeerd,
2 Cor. 3:14-16, dat die een Jood is, die het in het verborgene
is en de besnijdenis des harten deelachtig, Rom. 2:29, dat er
in Christus geen man of vrouw, geen Jood of Griek is, maar
dat zij allen één zijn in Christus Jezus, 1 Cor. 12:13, Gal. 3:28,
Col. 3:11. De Jood, die Christen wordt, was niet maar
werd door zijn geloof een kind van Abraham, Gal. 3:29. Cf.
tegen het Chiliasme: Augustinus, de civ. XX c. 6-9. Luther
bij Köstlin II 564 f. Gerhard, Loc. XXIX c. 7. Quenstedt, Theol.
IV 649. Calvijn, Inst. III 25, 5. Walaeus, Op. I 537-554.
Voetius, Disp. II 1248-1272. Turretinus, Theol. El. XX qu 3.
Moor VI 149-162. Hengstenberg in zijn comm. op de Openb.
van Johannes. Keil op Ezechiel 1868 S. 495 f. Kliefoth, Eschatologie
1886 S. 147 f. Philippi, Kirchl. Gl. VI 214 f. Hodge,
Syst. Theol. III 805-812. 861-866. Kuyper, Heraut 981-1003
enz.</p>

<p id="lmn_55-6" class="sep1">6. Ofschoon hiermede in het algemeen het resultaat reeds
volkomen vaststaat, dat het Nieuwe Testament antichiliastisch
is, Kuenen, Prof. II 271, moet dit toch nog in bijzonderheden
nader worden aangetoond. Het Chiliasme sluit de verwachting in,
dat er tegen de wederkomst van Christus eene volksbekeering
van Israel zal plaats hebben, dat de Joden dan naar Palestina
terug zullen keeren, en vandaar uit onder Christus over de volken
heerschen zullen. Daarbij is er onder de chiliasten verschil over,
of de bekeering aan den terugkeer of deze aan gene zal voorafgaan,
<span class="pagenum" id="Page_447">[447]</span>
cf. bijv. Guers, Israels toekomst en herstel 171. Wijl het
moeilijk te denken is, dat de verstrooide Joden eerst successief
bekeerd worden en dan samen het plan opvatten, om naar Palestina
te gaan, meenen sommigen, dat de Joden eerst langzamerhand
naar Kanaän terugkeeren en daar dan later gezamenlijk
tot Christus zullen bekeerd worden, of trachten anderen beide
gevoelens zoo te vereenigen, dat er eerst een groot deel van de
Joden naar Palestina trekken, en dat dezen, na eerst stad en
tempel en eeredienst hersteld te hebben en daarna tot Christus
bekeerd te zijn, langzamerhand door hunne andere volksgenooten
gevolgd worden. En zij wijzen erop, dat deze verwachting aanvankelijk
reeds vervuld wordt. Er zijn reeds duizenden Joden in
Palestina; de Oostersche quaestie gaat hare oplossing tegemoet,
want Turkije dankt zijn bestaan alleen aan den onderlingen naijver
der groote mogendheden; en wordt Turkije eenmaal vernietigd,
dan is er alle kans, dat Palestina toegewezen wordt aan de Joden,
aan wie het rechtmatig toekomt; voorts werkt er in vele Joden,
gelijk uit het in laatsten tijd opgetreden Zionisme blijkt, een
verlangen, om naar Palestina terug te keeren en daar een zelfstandig
rijk te vormen; en eindelijk maakt de groote verbetering
der verkeermiddelen, die men reeds in Nah. 2:3, 4, Jes. 11:16,
66:20 voorspeld acht, zulk een terugkeer ook eenvoudig en
gemakkelijk. Hoe men nu ook oordeele over deze politieke combinatiën,
het Nieuwe Testament biedt aan zulk eene verwachting
niet den minsten steun. Toen de volheid des tijds gekomen was,
stonden de Joden, als volk beschouwd, met de Heidenen op ééne
lijn; zij waren samen verdoemelijk voor God, omdat zij eene
eigene gerechtigheid uit de wet zochten op te richten en de gerechtigheid,
die uit het geloof is, verwierpen, Rom. 3:21.
<a id="ct_306"></a>Daarom zond God Johannes tot hen met den doop der bekeering
en liet het hun daarin aanzeggen, dat zij, schoon besneden zijnde
en proselieten doopende, zelven schuldig en onrein stonden voor
zijn aangezicht en evengoed als de Heidenen de wedergeboorte
en de bekeering van noode hadden, om in te gaan in het koninkrijk
der hemelen. Door den doop zonderde Johannes de ware
Israelieten reeds van de massa des volks af. En Jezus ging op
dit voetspoor voort; Hij nam den doop van Johannes over en
liet hem bedienen door zijne discipelen. <a id="ct_464"></a>Wel trad Hij evenals
Johannes aanvankelijk op met de prediking, dat het koninkrijk
<span class="pagenum" id="Page_448">[448]</span>
Gods nabij was gekomen. Maar Hij vatte dat koninkrijk gansch
anders dan zijne tijdgenooten op; Hij verstond er niet onder eene
politieke, maar eene religieus-ethische heerschappij en leerde, dat
geen vleeschelijke afstamming uit Abraham maar alleen wedergeboorte
uit water en geest den toegang tot dat koninkrijk der
hemelen ontsloot, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 232v. Daardoor vergaderde Hij allengs
rondom zich eene schare van discipelen, die zich onderscheidde
en afzonderde van het volk der Joden. <a id="ct_327"></a>En dezen waren de ware
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, het echte volk Gods, gelijk Israel dat had behooren
te zijn maar nu in zijne verwerping van den Messias betoonde
niet te wezen. Deze scheiding tusschen het volk der Joden en
de Nieuwtest. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> werd hoe langer hoe scherper. Wel waren
er velen, die in Christus geloofden, maar het volk, geleid door
de Phariseën en Schriftgeleerden, verwierp Hem. Ofschoon voor
sommigen tot eene opstanding, was Hij voor velen tot een val
en tot een teeken, dat weersproken werd, Luk. 2:34. Hij kwam
tot het zijne, maar de zijnen hebben Hem niet aangenomen,
Joh. 1:11. Jezus zegt zelf, dat een profeet niet geëerd is in
zijn vaderland, Mt. 13:17. Telkens ervaart Hij, dat de Joden
niet tot Hem komen willen, Joh. 5:37-47, 6:64; Hij getuigt,
dat zij in hunne zonden zullen sterven, 8:21, dat zij kinderen
des duivels zijn, 8:44, planten, niet door den Vader geplant,
Mt. 15:13, 14 en ziet in hun ongeloof geen toevallige, onvoorziene
omstandigheid maar vervulling der profetie, Mt. 13:13v.,
Joh. 12:37v. Doch niet alleen heeft Jezus van de Joden in het
heden niets te hopen, ook in de toekomst verwacht Hij niets
voor hen. Integendeel Hij kondigt de geheele verwoesting van
stad en tempel aan, zoodat er geen steen op den ander zal gelaten
worden, Joh. 2:18-21, Mt. 22:7, 23:37-39, 24:1v.,
Mk. 13, Luk. 21:6v. Bij zijn intocht in Jeruzalem weent Hij
over de stad, Luk. 19:41-44. Des Maandags vóór zijn dood
vloekt hij op den weg naar Bethanië den vijgeboom, die daarin,
dat hij nog geen vruchten maar wel reeds bladeren had, een
beeld was van het schijnvrome, eigengerechtige Israel, en sprak,
dat niemand eenige vrucht meer van hem eten zou in der eeuwigheid,
Mk. 11:12-14. Bij zijn kruisgang beveelt Hij de vrouwen,
niet over Hem maar over Jeruzalem te weenen, Luk. 23:28.
Zelfs predikt Hij, dat de zaligheid, door Israel verworpen, het
deel der Heidenen zal worden. Het koninkrijk Gods zal Israel
<span class="pagenum" id="Page_449">[449]</span>
ontnomen en aan een ander volk gegeven worden, dat zijne vruchten
voortbrengt, Mt. 21:43; de wijngaard wordt aan andere landlieden
verhuurd. Mt. 21:41; tot de bruiloft worden geroepen
degenen, die op de uitgangen der wegen zijn, Mt. 22:9; de
verloren zoon gaat vóór den oudsten zoon, Luk. 15. En zoo zegt
Hij, dat velen zullen komen van Oosten en Westen en met
Abraham, Izak en Jakob zullen aanzitten in het koninkrijk der
hemelen, Mt. 8:10-12; dat Hij nog andere schapen heeft, die
van dezen stal niet zijn, Joh. 10:16; en verblijdt er zich over,
dat, als eenige Grieken Hem begeeren te zien, Hij nu als een
tarwegraan in de aarde vallen en sterven en alzoo veel vrucht
zal dragen, Joh. 12:24. Na zijne opstanding beveelt Hij dan
ook aan zijne discipelen, om het evangelie te prediken aan alle
volken, Mt. 28:18. En eenzelfde oordeel over Israel treffen wij
bij alle apostelen aan. Wel moeten zij als Jezus’ getuigen van
Jeruzalem uit hun arbeid beginnen, maar dan hem voortzetten
tot aan het uiterste der aarde, Hd. 1:8. Petrus brengt daarom
het evangelie terstond aan de Joden, Hd. 2:14, 3:19, 5:31,
doch ziet in een gezicht, dat voortaan niemand onrein is, maar
dat Gode aangenaam is een iegelijk, die Hem vreest, uit wat
volk hij ook voortkome, Hd. 10:35, 43. Paulus begint zijne
prediking altijd eerst bij de Joden, maar keert zich, als dezen
het verwerpen, tot de Heidenen, Hd. 13:46, 18:6, 28:25-28.
Eerst den Jood, maar ook den Griek, is de regel, dien hij op
zijne zendingsreizen in acht neemt, Rom. 1:16, 1 Cor. 1:21-24.
Immers, Joden en Heidenen zijn beide verdoemelijk voor God
en hebben hetzelfde evangelie van noode, Rom. 3:19v. Er is
slechts voor allen één weg tot de zaligheid, n.l. het geloof, gelijk
dat reeds vóór de wet door Abraham geoefend en hem tot gerechtigheid
gerekend is, Rom. 4, Gal. 3. Wie van de Joden
Christus verwerpen, zijn geen ware, echte Joden, Rom. 2:28, 29;
zij zijn niet de besnijding maar de versnijding, Phil. 3:2, zij
zijn ongeregelden, ijdelheidsprekers, verleiders van zinnen, wien
men den mond moet stoppen, Tit. 1:10, 11; zij hebben den
Heere Jezus en hunne eigene profeten gedood, zij vervolgen de
geloovigen, zij behagen God niet en zijn allen menschen tegen,
zij verhinderen de apostelen, om tot de Heidenen te spreken, en
maken de mate hunner zonden vol, zoodat de toorn over hen
tot zijn uiterste grens gekomen is en thans zich over hen ontlaadt,
<span class="pagenum" id="Page_450">[450]</span>
1 Thess. 2:14-16. De Joden, die de gemeente van Smyrna
lasteren, zeggen wel, dat zij Joden zijn, maar zij zijn het niet,
zij zijn veelmeer eene synagoge des satans, Op. 2:9, 3:9. Echte
Joden, ware kinderen Abrahams zijn zij, die in Christus gelooven,
Rom. 9:8, Gal. 3:29 enz. Zoo oordeelt het N. Test. over de
Joden; de gemeente der geloovigen heeft in alle opzichten het
nationale, vleeschelijke Israel vervangen; het Oude Testament is
in het Nieuwe vervuld.</p>

<p id="lmn_55-7" class="sep1">7. Slechts enkele plaatsen schijnen met deze doorgaande leer
der Schrift in strijd te zijn en iets anders in te houden. De
eerste plaats is <a id="ct_24"></a>Mt. 23:37-39, <a id="ct_34"></a>Luk. 13:33-35, waar Jezus
tot de inwoners van Jeruzalem zegt, dat hun huis woest gelaten
zal worden, en dat zij Hem niet zullen zien, totdat zij zullen
zeggen: gezegend is Hij, die komt in den naam des Heeren.
Hier spreekt Jezus inderdaad de verwachting uit, dat de Joden
Hem eenmaal, n.l. bij zijne wederkomst, als Messias erkennen
zullen. Wanneer nu van elders een duizendjarig rijk en eene
daarmede samenvallende bekeering van Israel vaststond, zou deze
plaats daarnaar verklaard kunnen worden. Maar wijl dit niet het
geval is, ook niet in Op. 20, gelijk later blijken zal, kan hier
alleen gedacht worden aan de Messiaserkenning der Joden bij
Christus’ wederkomst ten oordeele. En zoolang, zegt Jezus uitdrukkelijk,
zal Jeruzalem woest gelaten worden; een herbouw
van stad en tempel wordt dus in elk geval door Jezus vóór zijne
wederkomst niet verwacht. Ten tweede komt <a id="ct_36"></a>Luk. 21:24 in
aanmerking, waar Jezus zegt, dat Jeruzalem van de Heidenen
vertreden zal worden, totdat de tijden der Heidenen vervuld
zullen zijn. De conjunctie <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀχρι οὑ</span> sluit nog niet in, dat bij het
aanbreken van den daardoor aangeduiden termijn het tegenovergestelde,
n.l. het herbouwd en bewoond worden van Jeruzalem
door de Joden plaats hebben zal. Maar ook al ware dit zoo, dan
zegt Jezus daarmede nog niet, dat aan de vertreding van Jeruzalem
een einde zal komen vóór zijne parousie, want Hij gaat
terstond, na het oordeel over Jeruzalem te hebben uitgesproken,
tot de bespreking van de teekenen vóór en bij zijne wederkomst
over, Luk. 21:25v.; de tijden der Heidenen duren tot zijne
wederkomst voort. Wederom, indien het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> eene tweevoudige
wederkomst van Christus leerde, zou deze plaats in overeenstemming
<span class="pagenum" id="Page_451">[451]</span>
daarmede kunnen worden uitgelegd, maar het zal <ins id="cor_28" title="strak">straks</ins>
duidelijk worden, dat daarvoor geen grond in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> aanwezig
is. De derde tekst, die hier ter sprake komt, is <a id="ct_47"></a>Hd. 3:19-21.
Daar vermaant Petrus de Joden tot bekeering, opdat hunne zonden
uitgewischt worden en opdat <span lang="grc" xml:lang="grc">καιροι ἀναψυξεως</span>, tijdpunten van
verkwikking, mogen komen van de zijde van het aangezicht des
Heeren en Hij, n.l. God, den voor u (de Joden) bestemden
Christus Jezus zenden zal, welken de hemel moet opnemen tot
de tijden van de wederoprichting aller dingen. Sommigen meenen,
dat de tijden der verkwikking, waarvan hier gesproken wordt,
dan zullen aanbreken, wanneer het Joodsche volk bekeerd wordt
en alle dingen weer naar hun oorspronkelijke bestemming in het
duizendjarig rijk worden opgericht, en dat zij dan duren zullen
tot de tweede wederkomst van Jezus toe. Maar tegen deze uitlegging
bestaat groot bezwaar. De <span lang="grc" xml:lang="grc">χρονοι ἀποκαταστασεως παντων</span>
zijn moeilijk te verstaan van de herstelling der natuurlijke en
zedelijke verhoudingen, die door de Chiliasten in het millennium
verwacht wordt, want er staat duidelijk, dat deze tijden het
eindpunt zijn van het verblijf van Jezus in den hemel; tot zoo
lang vertoeft Jezus dus aan ’s Vaders rechterhand, en wijl de
Schrift slechts ééne wederkomst van Christus kent, vallen de
tijden van de wederoprichting aller dingen met de voleindiging
der wereld saam; bovendien is <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποκαταστασις παντων</span> veel te
sterke uitdrukking voor dat herstel van het Joodsche rijk, dat
het Chiliasme verwacht. De tijden der verkwikking zijn daarom
niet identisch met maar gaan aan de tijden van de wederoprichting
aller dingen vooraf. Want Petrus geeft een tweeledig doel aan
van de bekeering der Joden, opdat tijden van verkwikking voor
hen aanbreken en opdat God hun den voor hen bestemden Christus
zenden moge. De tijden der verkwikking vallen vóór de wederkomst
van Christus en slaan dan òf op den geestelijken vrede,
die het gevolg is van bekeering en vergeving der zonden, òf op
bepaalde toekomstige tijden van Goddelijken zegen en gunst. Het
laatste is het waarschijnlijkste, omdat de tijden der verkwikking
niet onmiddellijk met de uitwissching der zonden maar met de
zending van Christus in verband worden gebracht. En de gedachte,
welke Petrus hier uitspreekt, is dan deze: bekeert u, o
Joden, tot uitwissching uwer zonden, opdat er ook voor u als
volk, die Christus overgeleverd, verloochend en gedood hebt, vs.
<span class="pagenum" id="Page_452">[452]</span>
13-15, tijden van verkwikking van Gods aangezicht mogen aanbreken
en God daarna van den hemel zenden moge dien Christus,
die in de eerste plaats voor u bestemd en daarom ook het eerst
tot u gekomen is, vs. 26, om ook u ten heil alle dingen weder
op te richten. Of zulke tijden ooit voor de Joden zullen aanbreken,
zegt Petrus niet; dat hangt af van hunne bekeering, en
of deze te wachten is, wordt hier met geen woord vermeld.</p>

<p>De laatste plaats is <a id="ct_54"></a>Rom. 11:11-32. In Rom. 9-11 behandelt
Paulus het ontzaglijk probleem, hoe Gods belofte aan
Israel te rijmen is met de verwerping van het evangelie door de
overgroote meerderheid van Israel. De apostel geeft daarop in
de eerste plaats ten antwoord, dat de belofte Gods niet het
vleeschelijk maar het geestelijk zaad van Abraham geldt en werkt
dit in den breede uit, Rom. 9 en 10. En ten tweede merkt hij
op, dat God ook onder Israel nog altijd zijne uitverkorenen heeft,
en dus dat volk niet verstooten heeft; hij zelf is daarvoor ten
bewijs en velen met hem; hoevelen er ook verhard en verblind
zijn, de uitverkorenen hebben de zaligheid toch verkregen, er is
steeds een overblijfsel naar de verkiezing der genade, Rom. 11:1-10.
Maar deze verharding, die over het grootste gedeelte van
Israel gekomen is, is toch Gods einddoel niet; veeleer is zij in
zijne hand een middel, om de zaligheid tot de Heidenen te
brengen, opdat dezen, die zaligheid in het geloof aannemende,
op hun beurt Israel weder tot jaloerschheid mogen verwekken,
11:11-15. Na de geloovigen uit de Heidenen vermaand te
hebben, om zich hierop niet te verheffen, vs. 16-24, werkt
Paulus deze gedachte nog nader uit en zegt, dat over een deel
van Israel de verharding gekomen is, totdat het pleroma der
Heidenen, het volle getal der uit hun midden voor de zaligheid
bestemden, vervuld zal zijn. En op die wijze zal gansch Israel
naar Gods belofte zalig worden. De ongeloovige Joden zijn dus
nu wel door God gehaat in betrekking tot het evangelie, opdat
de door hen verworpene zaligheid tot de Heidenen zou komen;
maar naar de verkiezing zijn zij beminden om der vaderen wil,
want Gods beloften zijn onberouwelijk. Zooals het dus met de
Heidenen is gegaan, zal het ook met de verharde Joden gaan;
de Heidenen waren eerst ongehoorzaam en zijn nu ontfermd geworden,
en zoo ook zijn de Joden nu ongehoorzaam, opdat zij door
de barmhartigheid, aan de Heidenen bewezen, ook barmhartigheid
<span class="pagenum" id="Page_453">[453]</span>
ontvangen mogen. Want God heeft allen, Heidenen en Joden,
onder de zonde besloten, opdat Hij hun allen barmhartig zou
zijn, vs. 25-32. De meeste uitleggers meenen, dat de vraag,
of God zijn volk verstooten heeft, 11:1, niet ten volle daarmede
beantwoord is, dat God onder Israel altijd zijne uitverkorenen
houdt, die successief in den loop der eeuwen worden toegebracht,
11:1-10, en zij oordeelen daarom, dat al hetgeen in hoofdst.
11 volgt, niet maar eene nadere explicatie, doch eene aanvulling
van het in vs. 1-10 gegeven antwoord is, een nieuw antwoord,
dat eerst ten volle de bedenking ontzenuwt, alsof God zijn volk
verstooten zou hebben. Onder <span lang="grc" xml:lang="grc">πας Ισραηλ</span> in vs. 26 verstaan zij
daarom het volksgeheel van Israel, dat in de laatste dagen bekeerd
zal worden. Maar hoe algemeen deze verklaring ook zij,
er bestaan gewichtige bezwaren tegen. <i>a.</i> Indien het de bedoeling
van den apostel ware, om in 11:25-32 een nieuw, aanvullend
antwoord te geven, zou hij zijne redeneering aan het einde met
haar begin en uitgangspunt in strijd brengen. Immers heeft hij
9:6v. gezegd, dat de beloften Gods niet uitgevallen zijn, omdat
zij het geestelijk zaad van Abraham gelden, en in dit geestelijk
zaad nog altijd door hare vervulling erlangen, 11:1-10. A priori
is het zeer onwaarschijnlijk, dat Paulus later op deze redeneering
teruggekomen zou zijn en haar in dezen zin zou aangevuld en
verbeterd hebben, dat de beloften Gods in deze zaliging van het
geestelijk Israel niet ten volle tot hare vervulling komen maar
dan eerst volledig verwezenlijkt worden, wanneer in den laatsten
tijd eene volksbekeering van Israel plaats heeft. <i>b.</i> In elk geval
is er in hoofdst. 9:1-10:11 met geen enkel woord van zulk
eene verwachting voor het volk van Israel sprake, en er is geen
enkele uitdrukking, die haar vermoeden doet en voorbereidt. En
ook hoofdst. 11:11-24 bevat nog niets, wat op zoodanige verwachting
heenwijst. Wel wordt 11:11-15 in dien zin door velen
opgevat. Maar ook al zijn deze woorden niet hypothetisch, als
een element in de redeneering maar als beschrijving van een
feit te verstaan, dan behelzen zij toch alleen deze gedachte: het
verwerpen van Christus door Israel is voor de Heidenen een
groot gewin geweest, want daardoor is de door Christus’ dood
tot stand gekomene verzoening het deel der Heidenen geworden;
een veel grooter gewin zal dan de aanneming van Israel door
God voor de Heidenen zijn, want als Israel zijn pleroma, zijn
<span class="pagenum" id="Page_454">[454]</span>
volle getal van uitverkorenen, zal bereikt hebben, en ook het
pleroma der Heidenen ingegaan is, dan zal dat het leven uit de
dooden, de opstanding uit de dooden van de nieuwe menschheid
ten gevolge hebben. Aan Israels <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡττωμα</span> dankt middelijkerwijze
de Heidenwereld haar verzoening, aan Israels <span lang="grc" xml:lang="grc">πληρωμα</span> dankt zij
eens haar leven uit de dooden. <i>c.</i> Indien Paulus in 11:25 een
nieuw feit wilde mededeelen, bevreemdt de wijze ten zeerste,
waarop hij dit doet. Hij zegt toch niet: <i>en dan</i>, <i>daarna</i>, n. l.
nadat de volheid der Heidenen is ingegaan, zal gansch Israël, maar:
<span lang="grc" xml:lang="grc">και οὑτως πας Ισραῃλ σωθησεται</span>, en <i>op die wijze</i> zal gansch
Israel zalig worden. Dat kan niet anders beteekenen dan: op die
wijze, als in de vorige verzen beschreven is. Vlak vooraf, in vs.
24, heeft Paulus gezegd, dat de verharding altijd maar <i>voor een
deel</i>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπο μερους</span> over Israel gekomen is. De geloovigen uit de
Heidenen konden wel gaan denken, evenals Israel vroeger, dat
zij alleen het uitverkoren volk van God waren, en dat Israel
geheel verworpen was. Maar Paulus zegt, dat dit niet zoo is.
Neen, Israel is niet als zoodanig verworpen; er is onder hen
altijd een overblijfsel naar de verkiezing der genade; er zijn wel
eenige takken afgebroken, waarvoor de wilde olijfboom van de
Heidenwereld in de plaats is gekomen, maar de stam van den
tammen olijfboom is gebleven; de verharding is maar <i>voor een
deel</i> over Israel gekomen; terwijl het pleroma uit de Heidenen
ingaat, wordt ook het pleroma uit Israel toegebracht; en op die
wijze wordt gansch Israel zalig. <i>d.</i> Dit feit, n.l. dat de verharding
maar <i>voor een deel</i> over Israel gekomen is, noemt Paulus
een <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>, 11:25. Elders noemt hij zoo dikwerf het feit,
dat de Heidenen thans medeërfgenamen en medeburgers der
heiligen en huisgenooten Gods zijn, en hier duidt hij met hetzelfde
woord het feit aan, dat de Joden maar voor een deel verhard
zijn en dat God vele uitverkorenen voortdurend uit hen tot zijne
gemeente toebrengt. Want die <i>gedeeltelijke</i> verharding zal duren,
totdat het pleroma der Heidenen zal ingegaan zijn. Nooit, tot
aan het einde der tijden toe, zal God zijn oude volk ganschelijk
verwerpen; altijd zal naast een deel uit de Heidenwereld ook een
deel uit Israel tot het geloof in Christus worden gebracht. De
Heidenen maar ook de Joden hadden zoo gansch anders verdiend.
Doch dit is het groote mysterium, dat God rijk is in barmhartigheid,
dat Hij uit alle volk, ook uit het volk der Joden, dat Hem
<span class="pagenum" id="Page_455">[455]</span>
verwierp, zijne uitverkorenen vergadert, dat Hij allen onder de
zonde besloot, opdat Hij allen barmhartig zou zijn. Dat mysterium
brengt den apostel in verrukking en doet hem bewonderend de
diepte van Gods wijsheid en kennis aanbidden, 11:33-36.
<i>e.</i> <span lang="grc" xml:lang="grc">Πας Ισραηλ</span> in 11:25 is dus niet het volk van Israel, dat aan
de einden der dagen in massa bekeerd zal worden; het is ook
niet de gemeente uit Joden en Heidenen saam, maar het is het
pleroma, dat in den loop der eeuwen uit Israel toegebracht wordt.
Israel blijft als volk, zoo voorspelt Paulus, naast de Heidenen
bestaan; het zal niet ondergaan noch van de aarde verdwijnen;
het blijft tot het einde der eeuwen, levert zijn pleroma voor het
Godsrijk evengoed als de Heidenen, en behoudt voor dat Godsrijk
zijn bijzondere taak en plaats; uit <i>alle</i> volken en natiën en tongen
wordt de gemeente Gods vergaderd. <i>f.</i> Hoe groot dat pleroma
uit Israel zijn zal, berekent Paulus niet. Het is best mogelijk,
dat het getal der uitverkorenen uit Israel in de laatste tijden
veel grooter zal zijn, dan het in Paulus’ of in latere of in onze
dagen was; er is geen enkele reden, om dit te ontkennen; veeleer
doet de verbreiding van het evangelie onder alle volken verwachten,
dat zoowel uit Israel als uit de Heidenen een steeds
grooter aantal zalig zal worden. Maar dat bedoelt Paulus niet
te zeggen; hij telt niet, maar hij weegt. Uit de Heidenwereld
zal het volle pleroma komen, en ook uit Israel, en dat pleroma
zal <span lang="grc" xml:lang="grc">πας Ισραηλ</span> zijn. In dat pleroma wordt gansch Israel behouden,
zooals in de gemeente in haar geheel de gansche menschheid
wordt gered. <i>g.</i> Eene andere bekeering van Israel, dan op
de door Paulus aangegeven wijze laat zich ook moeilijk denken.
Wat toch is eene volksbekeering, en hoe en wanneer zal zij bij
Israel plaats hebben? Er is natuurlijk niets tegen, veeleer pleit
het feit van het voortbestaan van het volk Israels in verband
met de profetie ervoor, dat er ook uit Israel nog een zeer groot
getal tot het geloof in Christus worden gebracht; maar hoe groot
dit getal ook zij, het blijft een overblijfsel naar de verkiezing
der genade. Ook de sterkste chiliast zal toch niet denken, dat
eenmaal aan het einde alle Joden zonder uitzondering zullen
worden bekeerd. En ook al nam hij dat aan, meenende, dat zoo
alleen Rom. 11:25 ten volle vervuld werd, dan zou zulk eene
volksbekeering aan het einde toch nog niet ten goede komen aan
de millioenen Joden, die door de eeuwen heen tot op dien eindtijd
<span class="pagenum" id="Page_456">[456]</span>
toe in ongeloof en verharding zijn weggestorven. Indien men
werkelijk meent, dat Gods belofte aan Israel dan alleen waarlijk
vervuld wordt, wanneer niet een <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκλογη</span> uit het volk, maar het
volk zelf toegebracht wordt, dan komt men met de geschiedenis
in conflict. Altijd, alle eeuwen door, ook in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>,
toen het nationale Israel Gods volk was, was het slechts een
klein deel des volks, dat in waarheid God diende en vreesde.
En zoo is het niet alleen bij de Joden, maar zoo is het ook bij
de Heidenen. Altijd is het een overblijfsel naar de verkiezing
der genade, dat uit de Christenvolken de zaligheid in Christus
deelachtig wordt. Bovendien blijft er voor zulk eene volksbekeering
van Israel, als de Chiliasten verwachten, in Paulus’ schets van
de toekomst geen plaats over. Hij zegt toch uitdrukkelijk, dat
de verharding over een deel van Israel gekomen is, <i>totdat</i> het
pleroma der Heidenen is ingegaan, en dat niet <i>daarna</i> maar dat
<i>op die wijze</i> gansch Israel zalig wordt, Rom. 11:25, 26. De
verharding over een deel van Israel duurt dus zoolang, totdat
het pleroma uit de Heidenwereld toegebracht is, en volgens de
Chiliasten moet dan daarna de volksbekeering van Israel vallen.
Maar ligt er dan nog eene tijdruimte tusschen het ingaan van
het pleroma der Heidenwereld en het einde der eeuwen? Zoo ja,
zijn er in dien tijd dan ook nog Heidensche volken, en wordt er
uit hen geen enkele meer bekeerd? Het ingaan van het pleroma
der Heidenen laat zich niet denken als tijdelijk voorafgaande aan
het zalig worden van gansch Israel. Rom. 11:26 noemt geen
nieuw feit, dat <i>na</i> het ingaan van de volheid der Heidenen plaats
grijpt. Maar het ingaan van de volheid der Heidenen en het zalig
worden van gansch Israel loopen parallel, omdat de verharding
maar voor een deel over Israel gekomen is. Ten slotte merke
men nog op, dat, al zou Paulus aan het einde ook eene volksbekeering
van Israel verwachten, hij toch met geen woord melding
maakt van een terugkeer der Joden naar Palestina, van een
herbouw van stad en tempel, van eene zichtbare Christusregeering;
in zijn toekomstbeeld is voor dat alles geen plaats. Cf. over de
bekeering der Joden, behalve de commentaren op Rom. 11, Voetius,
Disp. II 124 sq. Witsius, Oec. foed. IV 15, 20-32. Moor VI
127-130. Hodge, Syst. Theol. III 805. Kliefoth, Eschatologie
147.</p>

<p id="lmn_55-8" class="sep1"><span class="pagenum" id="Page_457">[457]</span>
8. Bij het bespreken van de verwachtingen, welke het N. Test.
in de toekomst koestert ten aanzien van het volk Israels, werd
nog in het midden gelaten, of het N. Test. misschien op andere
plaatsen dan de daar ter sprake gebrachte een tusschenstaat leert
tusschen deze bedeeling en de voleinding der eeuwen. Indien dit,
zoo werd erkend, het geval was, dan konden Mt. 23:37-39,
Luk. 21:24 en Hd. 3:19-21, ofschoon zij op zichzelve tot
het aannemen van zulk een overgangstijd volstrekt geen aanleiding
gaven, toch in dien geest worden opgevat en verklaard. Thans
komt daarom de vraag aan de orde, of er volgens Jezus en de
apostelen voor de gemeente een tijd van macht en heerlijkheid
te wachten is, welke aan de algemeene opstanding en het wereldgericht
voorafgaat. Indien dit zoo ware, zouden wij daarvan
duidelijk melding verwachten in de eschatologische rede, welke
Jezus in de laatste dagen van zijn leven tot zijne jongeren hield,
<a id="ct_25"></a>Mt. 24, Mk. 13, Luk. 21. Maar er is daarin geen woord, zelfs
geen zinspeling op zulk een rijk vervat. De Chiliasten trachten
hun millennium wel op de eene of andere plaats in deze rede
in te lasschen, en zeggen bijv., dat de eerste komst van Christus
in Mt. 24:27 en de tweede komst in vs. 30 vermeld wordt,
maar deze exegese mist toch allen grond. In zijne eschatologische
rede geeft Jezus antwoord op twee vragen, die zijne discipelen
Hem doen, n.l. wanneer de dingen geschieden zullen, die Hij
aangaande Jeruzalem gesproken heeft, n.l. dat er van den tempel
geen steen op den ander gelaten zal worden, en welk het teeken
zal zijn van zijne toekomst en van de voleinding der wereld.
Jezus beantwoordt eerst de eerste vraag, en wel zoo, dat Hij
eerst handelt over de voorteekenen, Mk. 13:1-8, cf. Mt. 24:1-8,
Luk. 21:5-11, daarna over het lot der jongeren, Mk. 13:9-13,
cf. Mt. 24:9-14, Luk. 21:12-18, en eindelijk over
de catastrophe in Judea, Mk. 13:14-23, cf. Mt. 24:15-26,
Luk. 21:20-24. De tweede vraag naar de parousie van Jezus
en de voleinding der wereld wordt beantwoord in Mk. 13:24-31,
cf. Mt. 24:29-35, Luk. 21:25-33; en daarbij sluit Jezus
zijne parousie terstond bij de verwoesting van Jeruzalem aan; in
den val dezer stad ziet Hij de aankondiging en de voorbereiding
van de voleinding der wereld; Mt. 24:29 <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐθεως</span>, Mk. 13:24
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν ἐκειναις ταις ἡμεραις</span>. Hij zegt zelfs, dat dit geslacht geenszins
zal voorbijgaan, totdat alle deze dingen geschied zullen zijn,
<span class="pagenum" id="Page_458">[458]</span>
Mt. 24:34, Mk. 13:30, Luk. 21:32. Hoe nu deze verwachting
van zijn spoedige, terstond na de verwoesting van Jeruzalem volgende
parousie bij Jezus ook te verstaan zij (waarover straks nader);
in elk geval blijkt duidelijk, dat er in deze rede geen plaats is
voor een duizendjarig rijk. Jezus somt eerst, Mk. 13:1-8, eenige
algemeene voorteekenen op, waaraan de discipelen zien kunnen,
dat alles saam, n.l. de verwoesting van Jeruzalem en het einde
der wereld nadert; en deze signa communia zijn: het opstaan
van valsche Christussen, oorlogen en geruchten van oorlogen,
beroering en opstand der volken met aardbeving, hongersnood enz.,
voorts de prediking van het evangelie in de geheele wereld tot
een getuigenis aller volken, Mk. 13:10, en eindelijk, als voorspel
van het einddrama, hetgeen voorvalt in Judea en Jeruzalem,
Mk. 13:14-23. Daarna volgen de aan de parousie onmiddellijk
voorafgaande voorteekenen, de signa propria, n.l. verduistering
van zon en maan, nedervallen der sterren, beweging van de krachten
in de hemelen, Mk. 13:24, 25. Met de parousie van Christus
is dan onmiddellijk het gericht, de scheiding van goeden en
boozen, de voleinding der wereld verbonden, Mk. 13:26, 27.
Daarmee komt overeen, wat Jezus zegt in Mt. 13:37-43 en
47-50; het saam opgroeien van onkruid en tarwe, en het saambrengen
van allerlei soorten van visschen duurt voort tot de
voleinding der eeuwen, tot den tijd van den oogst en van het
wereldgericht toe. Jezus kent maar twee aeonen, de tegenwoordige
en de toekomende. In de tegenwoordige eeuw hebben zijne discipelen
niet anders dan verdrukking en vervolging te wachten
en moeten zij alles om zijnentwil verlaten. Nergens voorspelt
Jezus aan zijne jongeren eene heerlijke toekomst op aarde vóór de
voleinding der wereld; integendeel, zooals het Hem gegaan is, zal
het ook zijne gemeente gaan; een discipel is niet boven zijn meester
en een dienstknecht niet boven zijn heer; eerst in de toekomende
eeuw ontvangen zijne jongeren alles met het eeuwige leven terug,
Mt. 5:3-12, 8:19, 20, 10:16-42, 16:24-27, 19:27-30,
Joh. 16:2, 33, 17:14, 15 enz. Als dan ook de jongeren in
Hd. 1:6 aan Jezus vragen, of Hij in dezen tijd aan Israel het
koninkrijk weder oprichten zal, dan ontkent Hij niet maar geeft
stilzwijgend toe, dat dit eens geschieden zal; doch Hij zegt, dat
de Vader de tijden of gelegenheden daarvoor in zijne eigene macht
gesteld heeft, en dat de discipelen in dezen tijd de roeping hebben,
<span class="pagenum" id="Page_459">[459]</span>
om als zijne getuigen op te treden van Jeruzalem uit tot aan het
uiterste der aarde. In dezen zelfden geest spreekt heel het Nieuwe
Testament, dat vanuit het standpunt der kruisgemeente geschreven
is. De geloovigen, die niet vele wijzen en machtigen en edelen
zijn, 1 Cor. 1:27, hebben hier op aarde niets dan lijden en verdrukking
te wachten, Rom. 8:36, Phil. 1:29, zij zijn gasten
en vreemdelingen, Hebr. 11:13, hun burgerschap is in de hemelen,
Phil. 3:20, zij merken niet aan de dingen, die men ziet, 2 Cor.
4:18, maar bedenken de dingen, die boven zijn, Col. 3:2, zij
hebben hier geen blijvende stad maar zoeken de toekomende,
Hebr. 13:14. Maar zij zijn toch in hope zalig, Rom. 8:24, en
weten, dat, indien zij met Christus lijden, zij ook met Hem zullen
verheerlijkt worden, Rom. 6:8, 8:17, Col. 3:4. Daarom strekken
zij zich met heel het zuchtend schepsel reikhalzend uit naar
de toekomst van Christus en naar de openbaring van de heerlijkheid
der kinderen Gods, Rom. 8:19, 1 Cor. 15:48v. enz., tegen welke
heerlijkheid het lijden van den tegenwoordigen tijd niet opweegt,
Rom. 8:18, 2 Cor. 4:17. Nergens straalt in het N. Test. eenige
hope door, dat de gemeente van Christus nog eenmaal hier op
aarde tot macht en heerschappij zal komen. Het hoogste, dat zij
zich voorstelt, is, dat zij onder de koningen en allen die in
hoogheid zijn een gerust en stil leven leiden moge in alle godzaligheid
en eerbaarheid, Rom. 13:1v., 1 Tim. 2:2. En daarom
beveelt het N. Test. niet in de eerste plaats die deugden aan,
welke tot overwinning der wereld in staat stellen, maar noemt,
ofschoon alle valsche ascetisme vermijdende, Rom. 14:14, 1 Tim.
4:4, 5, Tit. 1:15, als vruchten des Geestes de deugden van
liefde, blijdschap, vrede, lankmoedigheid, goedertierenheid, goedheid,
geloof, zachtmoedigheid, matigheid, Gal. 5:22, Ef. 4:32,
1 Thess. 5:14v., 1 Petr. 3:8v., 2 Petr. 1:5-7, 1 Joh. 2:15
enz.</p>

<p>Zelfs is het de doorgaande verwachting des N. Test., dat,
naarmate het evangelie des kruises zich verbreidt, ook de vijandschap
der wereld openbaar wordt. Christus is bestemd, om voor
velen tot eene opstanding maar ook voor velen tot een val te
zijn en hunne vijandige overleggingen tot openbaring te brengen;
Hij is tot eene crisis in de wereld gekomen, opdat degenen, die
niet zien, zien mogen en die zien, blind worden, Mt. 21:44,
Luk. 2:34, Joh. 3:19-21, 3:39, Rom. 9:32, 33, 1 Cor. 1:23,
<span class="pagenum" id="Page_460">[460]</span>
2 Cor. 2:16, Hebr. 4:12, 1 Petr. 2:7, 8. In de laatste tijden,
in de dagen, die aan de wederkomst van Christus voorafgaan,
zal de goddeloosheid der menschen tot eene schrikbarende hoogte
stijgen; de dagen van Noach keeren terug; wellust, zingenot,
losbandigheid, geldzucht, ongeloof, hoogmoed, spotternij, lastering
zullen op schrikkelijke wijze uitbreken, Mt. 24:37v., Luk. 17:26v.,
2 Tim. 3:1, 2 Petr. 3:3, Jud. 18; ook onder de belijders
zal de afval groot zijn; de verleiding zal zoo machtig worden,
dat zij zelfs, indien het mogelijk ware, de uitverkorenen ten val
zou brengen; de liefde zal bij velen verkoelen en de waakzaamheid
zoo afnemen, dat de wijze met de dwaze maagden in slaap vallen;
het zal zulk een algemeene afval worden, dat Jezus de vraag
kan doen, of de Zoon des menschen bij zijne komst nog geloof
op aarde vinden zal, Mt. 24:24, 44v., 25:1v., Luk. 18:8,
1 Tim. 4:1. Het boek der <a id="ct_82"></a>Openbaring van Johannes stemt
daarmede overeen. De brieven aan de zeven gemeenten behandelen
wel concrete toestanden, gelijk zij toenmaals in die kerken bestonden
en zijn wel allereerst aan die gemeenten gericht, om ze
tot waakzaamheid aan te sporen en ze voor te bereiden op de
aanstaande vervolgingen en de wederkomst van Christus. Maar
zij hebben toch duidelijk eene veel verdere strekking. Het zevental,
dat in de Openbaring steeds zoo groote beteekenis heeft, wijst
daar reeds op; het is het getal der volkomenheid en doet de
zeven gemeenten, die uit de vele gemeenten in Klein-Azië hier
zijn uitgelezen, voorkomen als typen van de gansche christelijke
kerk. De brieven, door Johannes aan haar gericht, hebben niet
eerst afzonderlijk bestaan, en zijn niet elk voor zich eerst aan de
respectieve gemeente verzonden, maar zij behooren bijeen, zijn te
zamen opgesteld en bij elkander gevoegd, en zijn aan de gansche
kerk gericht; alwie ooren heeft, hoore wat de Geest tot al de
gemeenten zegt. Maar al hebben de brieven dus ongetwijfeld eene
beteekenis, die zich veel verder uitstrekt dan tot de zeven met
name genoemde, toenmaals in Klein-Azië bestaande gemeenten,
toch is deze niet hierin gelegen, dat zij opeenvolgende perioden
in de historie van Jezus’ gemeente zouden beschrijven en een
klein compendium der gansche kerkgeschiedenis zouden zijn. Maar
zij teekenen kerkelijke toestanden, die toenmaals aanwezig waren
en die tevens typisch zijn voor de gansche kerk van Christus,
die dus telkens in de kerk zich kunnen voordoen en die vooral
<span class="pagenum" id="Page_461">[461]</span>
terugkeeren zullen aan het einde der dagen. Want het is duidelijk,
dat zij allen geschreven zijn onder den indruk van de aanstaande
vervolging en de spoedige wederkomst van Christus. Alle bevatten
zij eene heenwijzing naar de parousie, en sporen met het oog
daarop de gemeenten tot waakzaamheid en getrouwheid aan. Zij
dienen, om de Christenheid, die meer en meer der wereld gelijkvormig
werd, tot de eerste liefde terug te roepen, uit de onverschilligheid
te doen opwaken, en met het oog op de kroon, die
haar wacht, aan te gorden tot den strijd en met onbezweken
trouw te doen volharden tot den dood. Want de dag des Heeren
nadert; nadat Johannes eerst de toestanden beschreven heeft, die
er in zijn tijd, en later, vooral tegen het wereldeinde, in de kerk
van Christus bestaan, gaat hij ertoe over, om te vermelden, wat
daarna geschieden zal, 4:1. Het boek van Gods raadsbesluit
over het einde der dingen wordt in den hemel door het Lam
geopend, hoofdst. 4 en 5, en in het bijzonder dat door een engel
aan Johannes vertoond, wat betrekking heeft op den allerlaatsten
tijd, hoofdst. 10, en alle volken der aarde aangaat, 10:11.
Beurtelings verplaatst Johannes ons nu op aarde en in den hemel.
In den hemel, daar is reeds alles beslist en bepaald, daar wordt
reeds eere gebracht aan God en het Lam, als ware de strijd reeds
gestreden en de overwinning behaald, hoofdst. 4 en 5; daar zijn
de zielen der martelaren reeds in lange witte kleederen gekleed
en wachten nog slechts op de vervulling van hun getal, 6:9-11;
daar ziet Johannes reeds proleptisch de gansche schare der verlosten
staande voor den troon, 7:9-19; daar zijn de gebeden
der heiligen door God reeds verhoord, 8:1-4; daar zijn reeds,
ook proleptisch, opgenomen de 144000, die verzegeld waren,
7:1-8, als eerstelingen de anderen voorgaan, 14:1-5, en over
het beest en zijn beeld de overwinning hebben behaald, 15:1-4;
daar brengt de gansche schare der verlosten reeds heerlijkheid
en eere aan God, wijl de bruiloft des Lams is gekomen, 19:1-8.
De gemeente op aarde behoeft dus niet bang te zijn voor de
gerichten, waarmede God aan het einde de wereld bezoekt. De
144000 dienstknechten Gods uit alle geslachten der kinderen
Israels worden van te voren verzegeld, 7:1-8; de tempel en het
altaar en degenen, die daarin aanbidden, worden niet aan de
Heidenen overgegeven en de twee getuigen, die aldaar geprofeteerd
hebben, worden wel gedood maar ook opgewekt en in den hemel
<span class="pagenum" id="Page_462">[462]</span>
opgenomen, 11:1-12, en de christelijke gemeente, schoon om
Christus’ wil door Satan vervolgd, vindt in de woestijn eene
schuilplaats, 12:1-14. In beginsel is de strijd reeds beslist.
Want Christus is in den hemel opgenomen, 12:5; en Satan is
door Michael en zijne engelen overwonnen en uit den hemel op
aarde geworpen, 12:7-11. Thans heeft hij op aarde nog slechts
een kleinen tijd, 12:12. Maar dien tijd maakt hij zich ten nutte.
Hij veroorzaakt het opkomen van het beest uit de zee of den
afgrond, 13:1, 11:7, 17:8, en geeft er macht en heerlijkheid
aan. Dit beest is het Romeinsche keizerrijk, 13:1-10, wordt
door een ander beest, het beest van de aarde, dat is, den valschen
profeet, de valsche religie, den antichrist gesteund, 13:11-18,
realiseert zich ten volle in één persoon, die zelf daarom het beest
heeten kan, 13:3, 12, 18, 17:8, 10, 11 en heeft zijn centrum
in de stad Babylon, dat is Rome, de groote hoer, welke over
alle volken heerscht, hoofdst. 17 en 18. Maar al deze machtsontwikkeling
is ijdel. Door de ontsluiting der zeven zegelen, door
het blazen der zeven bazuinen, door het uitgieten der zeven fiolen
openbaart God zijn toorn, bezoekt Hij natuur en menschheid met
zijne oordeelen, en bereidt Hij het eindgericht voor. Eerst valt
Babel, hoofdst. 18. Dan verschijnt Christus, 19:11-16, overwint
het beest uit de zee en het beest van de aarde, 19-21 en straks
ook den Satan, <a id="ct_86"></a>20:1-3.</p>

<p id="lmn_55-9" class="sep1">9. Nu is het zeer bevreemdend, dat deze laatste overwinning
over Satan in twee tempo’s geschiedt. Eerst wordt hij voor duizend
jaren gebonden en in den afgrond geworpen, en daarna verleidt
hij opnieuw de volken, voert krijg tegen de gemeente en wordt
dan voorgoed overwonnen en geworpen in den poel van vuur en
sulfer, 20:1-10. De voorstanders van het Chiliasme vinden,
behalve in het Oude Testament, in deze pericoop hun sterksten
steun en de tegenstanders zijn er in niet geringe mate verlegen
mede en hebben er al hun exegetische kunst aan beproefd. De
gedachte, dat er na de overwinning van het wereldrijk nog een
laatste aanval van de volken moest afgeslagen worden, is ongetwijfeld
door Johannes aan <a id="ct_6"></a>Ezechiel ontleend. Deze profeet verwacht,
dat Israel, nadat het in zijn land zal zijn wedergekeerd
en daar zeker wonen zal, nog eenmaal aangevallen zal worden
door Gog van het land Magog, vorst van Rosch, Meschech en
<span class="pagenum" id="Page_463">[463]</span>
Tubal, dat is door het volk der Scythen, in verbinding met
allerlei andere volken uit het noorden, oosten en zuiden. De
aanval eindigt echter daarmede, dat God zelf deze volken op de
bergen Israels in zijn toorn verdelgen zal, c. 38 en 39. In hoofdst.
38:17 zegt de Heere, dat Hij van die volken reeds vroeger door
den dienst zijner profeten gesproken heeft. En inderdaad verkondigden
reeds vroegere profeten, dat niet alleen die historische
volken, in wier midden Israel leefde en met wie het in aanraking
kwam, maar ook alle veraf wonende Heidenen door den Heere
in zijnen dag gericht zouden worden, Joel 2:32, 3:2, 11v.,
Mich. 4:5, 11, 5:6-8, Jes. 25:5-8, 26:21, Jer. 12:14-16,
30:23, 24. Zeer duidelijk komt soortgelijke profetie bij
Zacharia voor, die in hoofdst. 12-14 schetst, hoe tegen den dag
des Heeren Jeruzalem door de volken belegerd, en deze dan door
den Heere gericht zullen worden. En Daniel ziet niet alleen in
Antiochus Epiphanes de belichaming van het Gode vijandige
wereldrijk, maar verwacht ook, dat deze Gode vijandige macht
nog eenmaal zich verheffen en alzoo voor het gericht rijp worden
zal, 11:40v. Tweeërlei was dus de verwachting der profetie,
eerst van eene overwinning van het volk Gods over de volken,
in wier midden het woonde, en daarna van een zegepraal over
de volken, die tot dusver nog niet verschenen waren op het tooneel
der wereldgeschiedenis. Deze dubbele verwachting ging over in
de apocriefe litteratuur, Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes</span> II<sup>3</sup> 532.
551, maar ook in het Nieuwe Testament. Natuurlijk staat de
eerste verwachting op den voorgrond. De verschijning van Christus
roept het antichristelijk beginsel wakker. Jezus spreekt van <span lang="grc" xml:lang="grc">ψευδοπροφηται</span>
en <span lang="grc" xml:lang="grc">ψευδοχριστοι</span>, die zich stellen zullen tegenover Hem
en zijn rijk, Mt. 7:15, 24:5, 24, Mk. 13:21, 22, Luk. 17:23.
Om het ongeduld der Thessalonicensen bij hunne verwachting
van Jezus’ spoedige wederkomst te temperen, wijst Paulus er in
<a id="ct_72"></a>2 Thess. 2 op, dat die dag van Christus niet aanbreekt, tenzij
eerst kome de apostasie en geopenbaard worde de mensch der
zonde. Deze kan nu nog niet komen, wijl er iets is, wat hem
wederhoudt. Wel is thans ook reeds werkzaam <span lang="grc" xml:lang="grc">το μυστηριον της
ἀνομιας</span>, maar toch kan de mensch der zonde niet komen, voordat
hij, die hem wederhoudt, uit het midden weggedaan zij. Daarna
eerst zal de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομος</span> geopenbaard maar ook aanstonds door Jezus
teniet gedaan worden. De Apocalypse ziet de antichristelijke macht
<span class="pagenum" id="Page_464">[464]</span>
belichaamd in het beest uit de zee, dat is, het Romeinsche rijk,
hetwelk de stad Rome tot centrum en een bepaalden keizer tot
hoofd heeft, en daarbenevens in het beest van de aarde, dat is,
de valsche profetie, welke tot huldiging van het wereldrijk en
zijn keizer verleidt. <a id="ct_207"></a>Dezen tegenstander van Christus noemt Johannes
in zijne brieven dan het eerst met den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">αντιχριστος</span>,
in 1 Joh. 2:18 waarschijnlijk zelfs zonder artikel; en
hij ziet zijn wezen gerealiseerd in hen, die de komst van Christus
in het vleesch principieel loochenen, 1 Joh. 2:22. 4:2, 3,
2 Joh. 7. De voorstellingen van den antichrist zijn in de Schrift
dus verschillend. Daniel ziet zijn type in Antiochus Epiphanes;
Jezus maakt het antichristelijk beginsel los uit de Oudtest. tegenstelling
van Israel en de volken en ziet het belichaamd in vele
valsche Christussen en vele valsche profeten, die opstaan zullen
na en tegen Hem; Paulus laat den mensen der zonde opkomen
uit eene algemeene apostasie en noemt hem den <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομος</span> en den
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀντικειμενος</span>, n.l. van Christus, maar teekent hem ook, met
trekken aan Daniel ontleend, als dengene, die zich verheft boven
alles, wat God heet en wat door menschen vereerd wordt, zoodat
hij in Gods tempel als een God zich nederzet en als een God
zich vertoont. Johannes in zijne brieven acht den antichrist gekomen
in de ketters zijner dagen. En de Apocalypse ziet zijne
macht zich ontwikkelen in het wereldrijk, dat door de valsche
profetie wordt gesteund. Daaruit blijkt, dat bij den antichrist
niet uitsluitend aan één persoon of aan eene groep van personen,
bijv. de ketters der eerste eeuwen, het Romeinsche rijk, Nero,
de Joden, Mohammed, den paus, Napoleon enz., gedacht moet
worden. De Schrift leert duidelijk, dat de antichristelijke macht
hare geschiedenis heeft, in verschillende tijden op verschillende
wijzen zich openbaart en ten slotte zich volledig ontwikkelt in
een algemeenen afval en verbreking van alle natuurlijke en zedelijke
banden, die thans nog zulk eene apostasie tegenhouden, en zich
dan belichaamt in een wereldrijk, dat de valsche kerk in dienst
neemt en in de vergoding van het hoofd van dat rijk zichzelf
apotheoseert. Aan deze antichristelijke macht in haar hoogste en
laatste ontwikkeling maakt dan Christus zelf door zijne verschijning
een einde. Cf. de nieuwere litt. over den antichrist:
Lünemann in zijn comm. op Thess., 3<sup>te</sup> Aufl. S. 219-225.
Rinck, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre der H. S. von Antichrist</span>. 1867. Boehmer,
<span class="pagenum" id="Page_465">[465]</span>
<span lang="de" xml:lang="de">Zur Lehre vom Antichrist</span>, Jahrb. f. d. Th. 1859 S. 405-467
F. Philippi, <span lang="de" xml:lang="de">Die bibl. kirchl. Lehre v. Antichrist</span> 1877. Kliefoth,
Eschatologie 205 f. Renan, <span lang="fr" xml:lang="fr">L’antéchrist</span> 1877. Bousset,
<span lang="de" xml:lang="de">Der Antichrist</span> 1877. Wadstein,
<span lang="de" xml:lang="de">Die eschatol. Ideengruppe Antichrist,
Weltsabbat, Weltende und Weltgericht</span>, Leipzig 1896. Ebbes,
<span lang="de" xml:lang="de">Der Antichrist in den Schriften des <abbr title="Neuen Testaments">N. T.</abbr></span>
(Theol. Arb. aus d. rhein. westf. Pred. Verein. N. F. Heft 1 S. 1-57). Art. in
Herzog<sup>3</sup> van Seuffert.</p>

<p>Maar daarmede is nog niet de volledige overwinning behaald.
Het antichristelijk beginsel kan uiteraard alleen optreden onder
die natiën, die het evangelie gekend en ten slotte in bewuste en
opzettelijke vijandschap verworpen hebben. Maar er zijn altijd
geweest, er zijn nog en er zullen tot het einde der dagen volken
zijn, die, als afgesneden takken, buiten de geschiedenis en de
cultuur der menschheid staan. Wel zegt Jezus, <a id="ct_26"></a>Mt. 24:14, dat
het einde eerst komt, nadat het evangelie in heel de bewoonde
wereld gepredikt is tot een getuigenis allen volken. Maar deze
profetie sluit toch niet in, dat het Christendom eens onder alle
volken de heerschende godsdienst zal zijn, of dat het aan ieder
mensch, hoofd voor hoofd, bekend zal wezen; want de historie
leert, dat millioenen menschen en tal van volken, ook in de
eeuwen na Christus’ komst op aarde, weggestorven zijn, zonder
eenige kennis van het evangelie te hebben gehad. Maar Jezus’
woord houdt alleen in, dat de prediking van het evangelie tot
alle volken doordringen zal en bepaalt geenszins nauwkeurig de
mate, waarin, noch de grens, tot welke dit geschieden zal. De
profetie vervult zich ook niet in eens maar successief door den
loop der eeuwen heen, zoodat vele volken, die eertijds in het
licht des evangelies wandelden, later daarvan weer beroofd zijn
geworden. Terwijl in deze negentiende eeuw het evangelie onder
de Heidenen zich verbreidt, neemt onder de Christenvolken de
afval hand over hand toe. En daarom is het meer dan waarschijnlijk,
dat tegen den tijd van de parousie wederom vele volken
op aarde van de kennis van Christus verstoken zullen zijn. En
met dit feit rekent het twintigste hoofdstuk van Johannes’ Openbaring.
Omdat daar sprake is van eene duizendjarige binding van
Satan en van een gedurende dien tijd leven en heerschen der
martelaren met Christus, hebben velen gemeend, dat hier klaar
en onwedersprekelijk het zoogenaamde duizendjarig rijk werd
<span class="pagenum" id="Page_466">[466]</span>
geleerd. Maar feitelijk is dit een verklaren van Op. 20, niet naar
de analogie der Schrift, maar naar de analogie der apocriefe
litteratuur. Op. 20 bevat op zichzelf niets van al wat tot het
wezen van het chiliastisch geloof behoort. Immers, 1<sup>o</sup> er wordt
met geen enkel woord melding gemaakt van eene bekeering en
een terugkeer der Joden, van een herbouw der stad Jeruzalem,
van een herstel van tempel en eeredienst, van eene aanvankelijke
vernieuwing der aarde. Veeleer is dit alles buitengesloten. Want
ook al zouden de 144000 in hoofdst. 7 van het pleroma uit
Israel te verstaan en van die in 14:1 onderscheiden zijn, dan
ware daarmede toch niets anders en niets meer bedoeld, dan dat
ook vele Christenen uit de Joden in de groote verdrukking zullen
staande blijven en onder de schare voor Gods troon een eigen
plaats zullen innemen; maar er wordt volstrekt niet gezegd, dat
zij opstaan en in Jeruzalem wonen zullen. De Christenen zijn de
echte Joden, en de Joden, die zich verharden in hun ongeloof,
zijn eene synagoge des Satans, 2:9. Al heet misschien het
aardsche Jeruzalem nog eene enkele maal de heilige stad en de
tempel aldaar de tempel Gods, 11:1, 2, toch wordt dat Jeruzalem
in geestelijken zin Sodom en Egypte genoemd, 11:8; het
echte Jeruzalem is boven, 3:12, 21:2, 10, en daar is ook de
tempel Gods, 3:12, 7:15, 11:19 enz., en de ark, 11:19 en
het altaar, 6:9, 8:3, 5, 9:13, 14:18, 16:7. En dat Jeruzalem
daalt niet reeds in Op. 20 maar eerst in Op. 21 op aarde neer.
2<sup>o</sup> Het leven en heerschen der in de groote verdrukking trouw
gebleven geloovigen heeft niet op aarde maar in den hemel plaats.
Van de aarde is met geen woord sprake. Johannes ziet den engel,
die Satan bindt, uit den hemel opkomen, 20:1; de tronen, die
hij aanschouwt, 20:4, bevinden zich in den hemel, 4:4, 11:16;
en de zielen der martelaren worden door Johannes hier, 20:4,
evenals overal elders in den hemel gezien, 6:9, 7:9, 14, 15,
11:12, 14:1-5, 18:20, 19:1-8. De geloovigen zijn reeds
op aarde door Christus Gode tot koningen en priesters gemaakt,
1:6; zij zijn dit in den hemel, 5:10, en verwachten, dat zij
het eenmaal ook op aarde zullen zijn, 5:10, maar deze verwachting
wordt eerst in het nieuwe Jeruzalem, dat van boven
neerdaalt, vervuld; dan zullen zij koningen zijn in der eeuwigheid,
22:5. Thans echter, in den hemel, is hun koningschap tijdelijk,
het duurt duizend jaren. 3<sup>o</sup> Ook weet Johannes niet van eene
<span class="pagenum" id="Page_467">[467]</span>
eerste lichamelijke opstanding, die aan het duizendjarig rijk
vooraf zou gaan, en eene tweede, die daarop volgen zou. Nergens
wordt in de Schrift zulk eene eerste opstanding geleerd. Wel is
er sprake van eene geestelijke opstanding uit de zonde, Joh. 4:25,
26, Rom. 6:4 enz. Ook is er eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναστασις ἐκ νεκρων</span>,
die op enkele gevallen ziet, zooals de opstanding van Christus,
1 Petr. 1:3, cf. Hd. 26:23, 1 Cor. 15:23, of alleen op de
geloovigen betrekking heeft, Luk. 20:35, 36, Hd. 4:2, maar
in dit geval volstrekt niet temporeel door een duizendjarig rijk
van de algemeene <span lang="grc" xml:lang="grc">αναστασις νεκρων</span> onderscheiden is, Mt. 22:31,
Joh. 5:28, 29, Hd. 24:15, 1 Cor. 15:13, 42. Wel heeft men
dit in <a id="ct_63"></a>1 Cor. 15:20-28 en <a id="ct_71"></a>1 Thess. 4:13-18 meenen te
vinden, maar ten onrechte. In 1 Cor. 15:20-28 handelt Paulus
zeer zeker alleen van de opstanding der geloovigen, terwijl hij
van die der goddeloozen hier in het geheel niet spreekt en niet
behoeft te spreken; maar van die opstanding der geloovigen zegt
hij duidelijk, dat zij plaats hebben zal bij de parousie van
Christus en dat daarna het einde zal zijn, waarin Hij het koninkrijk
den Vader overgeeft, vs. 23, 24. Men zou uit deze plaats
op zichzelve wel kunnen afleiden, dat er geen opstanding der
goddeloozen volgens Paulus is, maar onmogelijk, dat deze door
een duizendjarig rijk van die der geloovigen gescheiden is. Want
op de opstanding der geloovigen volgt terstond het einde en de
overgave van het koninkrijk, omdat alle vijanden overwonnen zijn
en de laatste vijand, dat is de dood, te niet gedaan is. Evenmin
staat er iets van zulk eene eerste, lichamelijke opstanding der
geloovigen in 1 Thess. 4:13-18. In Thessalonica maakte men
zich ongerust over het lot dergenen, die in Christus gestorven
waren. Van welken aard die ongerustheid was, weten wij niet.
De Chiliasten meenen, dat de Thessalonicensen niet twijfelden aan
de opstanding en het eeuwig leven der in Christus ontslapenen,
maar dat zij aan twee opstandingen geloofden, eene vóór en eene
na het duizendjarig rijk, en nu bezorgd waren, dat de reeds gestorven
geloovigen eerst bij de tweede opstanding zouden opstaan
en dus geen deel zouden hebben aan de heerlijkheid van het
duizendjarig rijk. Maar deze meening is ver gezocht en vindt
hoegenaamd geen steun in den tekst; indien er eene eerste opstanding
der geloovigen was, zou men juist verwachten, dat de gemeente
in Thessalonica zich niet bezorgd maakte over het lot der gestorvenen,
<span class="pagenum" id="Page_468">[468]</span>
want dezen zouden dan immers juist in het voorrecht dier
eerste opstanding deelen. En indien men antwoordt, dat men dat
juist in Thessalonica niet wist, dat er eene eerste opstanding der
geloovigen was, dan had de apostel hun dat eenvoudig met een
paar woorden kunnen zeggen. Maar dat doet hij in het geheel
niet; hij spreekt niet van eene eerste en eene tweede opstanding;
hij betoogt alleen, dat de geloovigen, die bij Jezus’ komst nog
levend overgebleven zijn, niets zullen vóór hebben bij hen, die
reeds vroeger in Christus ontslapen zijn. Waarin de Thessalonicensen
meenden, dat de laatsten bij de eersten zouden achterstaan,
is ons onbekend. Maar dit doet er ook niet toe; het feit staat
vast, dat men zoo in Thessalonica oordeelde. En daartegenover
zegt Paulus nu, dat dit niet het geval is, want God zal de
ontslapen geloovigen door middel van Jezus, die hen opwekken
zal, terstond met Hem (met Jezus) doen zijn in zijne toekomst,
zoodat Hij hen als het ware meebrengt, en de levend overgebleven
geloovigen zullen hen volstrekt niet vooruit zijn, want de opstanding
der dooden gaat vooraf, en daarna worden alle geloovigen, zoowel
de opgestane als de veranderde geloovigen, te zamen opgenomen
in de wolken, den Heere tegemoet. De tekst bevat dus niets van
eene eerste en eene tweede opstanding. Indien nu nergens in de
Schrift zulk eene tweeërlei opstanding voorkomt, zal men wel
doen, ze niet al te spoedig in Op. 20 te vinden. En werkelijk
komt ze daar ook niet voor. Er staat daar in vers 4 en 5 alleen
dit, dat de zielen der in de groote verdrukking trouw gebleven
geloovigen als koningen met Christus duizend jaren leven en
heerschen en dat dit de eerste opstanding is. Johannes zegt
duidelijk, dat hij de zielen, <span lang="grc" xml:lang="grc">τας ψυχας</span>, van de martelaren zag,
cf. 6:9, en maakt van opstanding hunner lichamen geen melding.
Hij zegt voorts, dat die zielen, niet opstonden of opgewekt werden
of in het leven ingingen, maar dat zij <i>leefden</i> en dat zij terstond
als koningen met Christus leefden en heerschten duizend jaren.
Hij spreekt verder van de overige dooden, <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ λοιποι των νεκρων</span>,
en onderstelt dus, dat de geloovigen, wier zielen hij in den hemel
zag, ook nog in zekeren zin tot de dooden behooren, maar toch
leefden en heerschten; daartegenover zegt hij van de overige dooden,
niet, gelijk in de Statenvertaling staat, dat zij niet weder levend
werden, maar dat zij <i>niet</i> leefden, <span lang="grc" xml:lang="grc">οὐκ ἐζησαν</span>. En hij voegt er
eindelijk met nadruk aan toe, dat dit leven en heerschen van de
<span class="pagenum" id="Page_469">[469]</span>
zielen der getrouw gebleven geloovigen in tegenstelling met het
niet leven der overige dooden de eerste opstanding is. Men voelt
als het ware de tegenstelling: dàt is niet de eerste opstanding,
die door sommigen, ook reeds in Johannes’ dagen, aangenomen
werd, alsof er eene lichamelijke opstanding der geloovigen aan het
duizendjarig rijk vooraf zou gaan; maar de eerste opstanding
bestaat in het leven en heerschen der getrouw gebleven geloovigen
in den hemel met Christus. De geloovigen, aan wie Johannes
schrijft en die straks de verdrukking tegemoet gaan, moeten niet
denken, dat zij eerst zalig zullen worden aan het einde der dagen.
Neen, zalig zijn de dooden, die in den Heere sterven <i>van nu aan</i>,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπαρτι</span>, 14:13; zij ontvangen terstond rust van hun moeiten;
zij worden aanstonds bij hun sterven gekroond; zij leven en heerschen
met Christus in den hemel van het eerste oogenblik na hun
dood af; en daarom kunnen zij gemoedigd de verdrukking tegengaan,
de kroon des levens ligt voor hen gereed, 2:10. Johannes
herhaalt hier, 20:4, 5, in het kort, wat hij vroeger aan de zeven
gemeenten geschreven heeft. De beloften, welke daar aan de
geloovigen, indien zij volhardden tot het einde, gegeven werden,
kwamen alle hierop neer, dat wie overwint, gekroond zou worden.
Wie overwint, ontvangt te eten van den boom des levens, 2:7,
van het verborgen manna, 2:17, krijgt macht over de Heidenen,
2:26, ontvangt de morgenster, 2:28, wordt bekleed met witte
kleederen, 3:5, wordt gemaakt tot een pilaar in Gods tempel,
3:12, houdt avondmaal met Jezus, 3:20. In één woord, die
overwint, Ik zal hem geven met mij te zitten in mijnen troon,
2:21. Wat Johannes eerst in de belofte zag, ziet hij thans in
hoofdst. 20 in de vervulling; zij, die trouw blijven tot den dood,
leven en heerschen terstond met Christus in zijnen troon in den
hemel; en <i>dat</i> is de <i>eerste</i> opstanding. Maar Johannes voegt er
nog iets aan toe, en bevestigt daarmede de boven gegeven verklaring.
Hij zegt namelijk: zalig en heilig is hij, die deel heeft
in de eerste opstanding; over hem heeft de tweede dood geen
macht, maar zij zullen priesters Gods en Christi zijn, en met
Hem heerschen de duizend jaren. De tweede dood is volgens
20:14 niets anders dan het geworpen worden in den poel des
vuurs. Wat nu het lot der in vs. 5 genoemde overige dooden
moge zijn, in elk geval zijn de getrouw gebleven geloovigen, die
met Christus leven en heerschen, voor dien tweeden dood gevrijwaard.
<span class="pagenum" id="Page_470">[470]</span>
Zij hebben reeds de kroon des levens en eten reeds van
het manna des levens, en behoeven dus voor het later volgend
gericht niet te vreezen; wie overwint, zal van den tweeden dood,
die bij het eindgericht intreedt, niet beschadigd worden, 2:11.
Indien Johannes de eerste opstanding in chiliastischen zin verstond,
als eene lichamelijke opstanding der geloovigen vóór het
duizendjarig rijk, dan had hij zulk eene vertroosting aan de geloovigen
niet behoeven te geven. Hij had dan kunnen volstaan
met te zeggen, dat zij nog vóór het duizendjarig rijk zouden
opstaan. Maar neen, de geloovigen blijven nog tot het eindgericht
toe in zekeren zin tot de dooden behooren; doch geen nood,
indien zij volharden tot het einde, dan worden zij terstond gekroond
en kunnen, ook al heerscht de <i>eerste</i> dood nog over hunne
lichamen, door den <i>tweeden</i> dood niet beschadigd worden.</p>

<p id="lmn_55-10" class="sep1">10. Tegen deze verklaring kan men echter inbrengen, dat
Johannes toch duidelijk spreekt van eene duizendjarige heerschappij
der geloovigen met Christus, zij het ook in den hemel,
en dat hij deze plaatst na de wederkomst van Christus, 19:11-16
en den val van het wereldrijk en van den valschen profeet,
19:20. Toch weegt deze bedenking niet zoo zwaar als het lijkt.
Want 1<sup>o</sup> de plaatsing van het visioen in Op. 20 na dat in hoofdst.
19 beslist op zichzelf hoegenaamd nog niet over de chronologische
volgorde. In het algemeen kan de kunst van het woord, in onderscheiding
bijv. van de schilderkunst, datgene wat gelijktijdig
plaats heeft, slechts successief, het een na het ander, verhalen.
De Schrift maakt hierop geene uitzondering en verhaalt dikwerf
na elkaar, wat in de werkelijkheid naast elkaar voorkomt. Bij
de profeten gebeurt het menigmaal, dat zij successief zien en
beschrijven, wat gelijktijdig of ook zelfs in eene gansch andere
orde plaats grijpt of plaats grijpen zal. Vooral is dat, gelijk meer
en meer erkend wordt, in het boek der Openbaring het geval.
De brieven aan de zeven gemeenten zijn geen beschrijvingen van
in diezelfde orde op elkander volgende kerkelijke toestanden. De
zeven zegelen, de zeven bazuinen en de zeven fiolen vormen geen
chronologische reeks maar loopen parallel en voeren ons telkens
tot aan het einde, tot de laatste worsteling van de antichristelijke
macht. En zoo is er op zichzelf niets tegen om aan te nemen,
dat hetgeen in Op. 20 verhaald wordt evenwijdig loopt met de
<span class="pagenum" id="Page_471">[471]</span>
gebeurtenissen der vroegere hoofdstukken. 2<sup>o</sup> Erkend dient te
worden, dat Johannes bij het wereldrijk, dat hij teekent, denkt
aan het Romeinsche imperium. De profetie, in het Oude en ook
in het Nieuwe Testament beweegt zich niet hoog in de lucht
maar staat op historischen bodem en ziet in de concrete machten,
in wier midden zij leeft, de worsteling belichaamd van het wereldrijk
tegen het rijk van God. Het boek Daniel bijv. loopt tot
Antiochus Epiphanes toe en ziet in hem de personificatie der
vijandschap tegen God en zijn volk. En zoo ook ontleent Johannes
de trekken voor zijn wereldrijk aan het Romeinsche keizerrijk
zijner dagen. Ofschoon al wat te voren geschreven is, ook tot onze
leering geschreven is, zoo is toch de Openbaring van Johannes
in de eerste plaats een troostboek voor de kruisgemeente van zijn
tijd, om haar aan te sporen tot volharding in den strijd en om
haar te bemoedigen door het gezicht van de kroon, die haar wacht.
Indien Johannes voor zichzelven gemeend heeft, dat in het Romeinsche
keizerrijk de allerlaatste ontwikkeling van het wereldrijk
was opgetreden en dat Christus binnen enkele jaren komen zou,
om daaraan een einde te maken, dan zou daarin niets ongewoons
te vinden zijn, niets dat in strijd ware met den geest der profetie.
Wij zijn niet aan Johannes’ persoonlijke meening, maar aan het
woord zijner profetie gebonden; en de profetie, die haar licht
over de geschiedenis werpt, wordt op haar beurt ook door de
historie verklaard en onthuld. 3<sup>o</sup> Indien Johannes werkelijk voor
zichzelven geloofd heeft, dat het Romeinsche keizerrijk binnen
enkele jaren door de verschijning van Christus te niet gedaan
zou worden, dan heeft hij in elk geval gemeend, dat de geschiedenis
der wereld daarmede nog niet was afgeloopen, want in dat
geval ware er voor de heerschappij van de geloovigen met Christus
in den hemel daarnaast geen plaats en moest deze eerst na dien
tijd aanvangen. Maar deze <span lang="de" xml:lang="de">zeitgeschichtliche</span> opvatting geeft,
hoeveel waars zij ook moge bevatten, niet de volledige gedachte
van Johannes’ Openbaring weer. Want duidelijk blijkt, dat in
hoofdst. 19 de geschiedenis der wereld haar einde heeft bereikt.
Babel is gevallen, hoofdst. 18, God heerscht als koning, 19:6,
de bruiloft des Lams is gekomen, 19:7-9, Christus is verschenen,
19:11-16, de laatste strijd van alle koningen der
aarde en van hunne heirlegers is gestreden, 19:17-19, het
wereldrijk en de valsche profeet zijn vernietigd en geworpen in
<span class="pagenum" id="Page_472">[472]</span>
den poel des vuurs, die als de tweede dood eerst geopend wordt
na het gericht, 19:20, cf. 20:14, en de overigen werden gedood,
19:21. Het 19<sup>e</sup> hoofdstuk loopt dus duidelijk door tot datzelfde
wereldeinde, dat in 20:10-15 geteekend wordt. Er is geen stof
meer voor het vervolg der wereldgeschiedenis. De <span lang="de" xml:lang="de">zeitgeschichtliche</span>
exegese laat de herkomst der volken, die in 20:3, 8 optreden,
onverklaard of komt anders met 19:17-21 in strijd.
Gelijk echter de brieven aan de zeven gemeenten en evenzoo de
zeven zegelen, bazuinen en fiolen allereerst zien op de toestanden en
gebeurtenissen in Johannes’ dagen doch dan eene verdere strekking
hebben voor de kerk aller eeuwen en voor heel de geschiedenis
der wereld, zoo geldt het ook van het wereldrijk, in de Openbaring
geteekend, dat het zijn type heeft in het Romeinsche keizerrijk
der eerste eeuwen maar daarin toch nog niet zijn volle realiseering
ontvangt. Het verheft zich telkens weer en moet altijd opnieuw
bezwijken voor de verschijning van Christus, totdat het eindelijk
zijne uiterste krachten inspant, zich in eene laatste reusachtige
worsteling uitput en dan voorgoed door de komst van Christus
vernietigd wordt. 4<sup>o</sup> Indien deze opvatting juist is, bedoelt het
visioen van Joh. 20 niet, om ons te verhalen, wat in chronologische
orde na het in Op. 19 gebeurde voorvallen zal, maar heeft
het eene zelfstandige plaats en bericht ons, wat met het voorafgaande
parallel loopt. Er is n.l. tweeërlei uiteinde van de geschiedenis
der wereld te verhalen, een van de historische volken,
waaronder het Christendom optreedt, en een ander van de wilde
volken, die, gelijk Op. 20:8 zoo duidelijk zegt, in de vier hoeken
der aarde wonen, en dus buiten het centrum van de geschiedenis
en de cultuur der menschheid hebben geleefd. Onder gene kon
alleen het wereldrijk en de valsche profetie optreden, want het
antichristendom onderstelt de bekendheid met het evangelie; deze
brengen het alleen tot een woesten aanval op de gemeente van
Christus. Maar het is toch dezelfde Satan, die ginds en hier werkt.
Telkens als hij onder de cultuurdragende volken teruggedrongen
en verslagen wordt, organiseert hij in de wilde volken een nieuw
instrument tot den strijd tegen Christus. Eerst is hij uit den
hemel geworpen; daarna werkt hij op aarde en richt er tegen
Christus zijn wereldrijk op; en eindelijk laat hij de wilde volken
verschijnen op de breedte der aarde, om den laatsten strijd tegen
Christus te strijden. Maar dit alles niet in tijdrekenkundigen doch
<span class="pagenum" id="Page_473">[473]</span>
in logischen, geestelijken zin. 5<sup>o</sup> De duizend jaren zijn een symbolisch
getal, gelijk thans algemeen erkend wordt; zij staan
tegenover de weinige dagen, gedurende welke de getrouw gebleven
geloovigen hier op aarde verdrukt en vervolgd zijn geworden,
12:14, maar ook tegenover de voltooide heerlijkheid, die eeuwig
is, 22:5. Zij zijn eene aanduiding van de heilige, zalige rust der
gestorven geloovigen in den hemel bij Christus en tevens van het
verlangen, waarmede zij uitzien naar den dag der wrake van hun
bloed, 6:9, terwijl op aarde de strijd van wereldrijk en volkerenwereld
tegen Christus nog voortduurt. En als Johannes dan in
Op. 20:1-9 de geschiedenis der wilde volken verhaald heeft
tot dat einde toe, waarop ook die der cultuurdragende volken in
19:17-21 is uitgeloopen, dan wordt de draad van beide visioenen
opgenomen en het allerlaatste einde der gansche wereldgeschiedenis
verhaald. Daar, in 19:21, werden de menschen gedood door het
zwaard van Christus; hier in 20:9, worden zij verteerd door vuur
uit den hemel. Maar nadat wereldrijk, valsche profeet en Satan
veroordeeld en in den poel geworpen zijn, 19:20, 20:10, staan
alle dooden op en worden geoordeeld naar hunne werken, 20:11-15.</p>

<p id="lmn_55-11" class="sep1">11. De dusver ontwikkelde leer der Schrift stelt duidelijk in
het licht, dat de gang en de uitkomst der wereldgeschiedenis eene
gansch andere is, dan menschen haar gewoonlijk zich voorstellen.
Indien ergens, dan geldt het bovenal ten aanzien van het einde
der dingen, dat Gods wegen hooger dan onze wegen zijn, en zijne
gedachten hooger dan onze gedachten. Het koninkrijk Gods, ofschoon
gelijk aan een mostaardzaad en een zuurdeesem en een zaad, dat
uitspruit en lang wordt buiten weten en toedoen des menschen,
Mt. 13:31, 33, Mk. 4:27, bereikt toch zijne voltooiing niet in
den weg van geleidelijke ontwikkeling of van een ethisch proces.
Veeleer loopt de geschiedenis der menschheid, zoowel bij de cultuurdragende
als bij de cultuurlooze volken, volgens het onwraakbaar
getuigenis der Schrift uit op eene algemeene apostasie en
op eene ontzettende laatste worsteling van alle satanische machten
tegen God en zijn rijk. Maar dan is ook het einde daar; de
wereld heeft in den tijd en met de macht, haar door God geschonken,
niet anders gedaan dan, evenals in de dagen van Noach, zich
rijp gemaakt voor het gericht; op het hoogtepunt van haar macht,
<span class="pagenum" id="Page_474">[474]</span>
stort zij plotseling bij de verschijning van Christus ineen. Eene
catastrophe, eene ingrijpende daad Gods maakt ten slotte aan de
heerschappij van Satan hier op aarde een einde en brengt de voltooiing
van het onbewegelijk koninkrijk der hemelen tot stand.
Gelijk bij den geloovige de volmaaktheid niet vrucht is van eene
langzaam voortgaande heiligmaking maar terstond na het sterven
bij hen intreedt, zoo ook komt de volmaking van menschheid en
wereld niet langzamerhand maar plotseling door de verschijning
van Christus tot stand. Bepaaldelijk is het Christus, die door den
Vader aangewezen is, om aan de geschiedenis van menschheid en
wereld een einde te maken. En Hij is daartoe aangewezen, omdat
Hij de Zaligmaker, de volkomene Zaligmaker is. De arbeid, dien
Hij op aarde volbracht, is maar een stuk van het groote werk der
verlossing, dat Hij op zich genomen heeft; en de tijd, dien Hij
hier doorbracht, is maar een klein gedeelte van de eeuwen, over
wie Hij als Heer en Koning aangesteld is. Van eeuwigheid gezalfd
door den Vader, is Hij zijne profetische, priesterlijke en koninklijke
werkzaamheid terstond beginnen uit te oefenen, nadat de
zonde in de wereld gekomen was; Hij zette die werkzaamheid
voort door al de wentelende eeuwen heen; en Hij zal ze eenmaal
voltooien aan het einde der tijden. Wat Hij op aarde door zijn
lijden en sterven verwierf, dat past Hij van uit den hemel door
de kracht van zijn woord en de werking zijns Geestes toe; en
wat Hij alzoo toegepast heeft, dat handhaaft en beschermt Hij
tegen alle aanvallen van Satan, om het eens aan het einde, gansch
volkomen, zonder vlek of rimpel, voor te stellen aan zijnen Vader,
die in de hemelen is. De wederkomst van Christus ten oordeele
is daarom niet een willekeurig toevoegsel, dat van zijn voorafgaand
werk losgemaakt en op zichzelf gesteld kan worden; maar
zij vormt van dat werk een noodzakelijk, onmisbaar bestanddeel,
zij brengt dat werk tot zijne voltooiing en zet er de kroon op;
zij is de laatste en hoogste trap in den staat zijner verhooging.
Omdat Christus de Zaligmaker der wereld is, komt Hij eenmaal
weder als haar Rechter; de <span lang="grc" xml:lang="grc">κρισις</span>, welke Hij door zijne eerste
komst teweeg bracht, voleindt Hij bij zijn tweede komst; de
Vader gaf Hem macht, om <span lang="grc" xml:lang="grc">κρισιν ποιειν</span>, wijl Hij Zoon des menschen
is, Joh. 5:27. De eschatologie wortelt daarom in de Christologie
en is zelve Christologie, leer van den eindelijken, volkomen
triumf van Christus en van zijn rijk over al zijne vijanden. Zelfs
<span class="pagenum" id="Page_475">[475]</span>
kunnen wij met de Schrift nog verder teruggaan. <a id="ct_703"></a>De Zoon is
niet alleen vanwege de zonde mediator reconciliationis, maar ook
afgedacht van de zonde mediator unionis tusschen God en zijn
schepsel. Hij is niet alleen de causa exemplaris, maar ook de
causa finalis van de schepping; de wereld heeft in den Zoon haar
grondslag en voorbeeld en daarom heeft zij in Hem ook haar
doel; zij is door Hem en ook tot Hem geschapen, Col. 1:16.
Omdat de schepping zijn werk is, kan en mag zij geen buit van
Satan blijven; de <i>Zoon</i> is Hoofd, Heer en Erfgenaam aller dingen.
Saamgevat in den Zoon, onder Hem als Hoofd vergaderd, keeren
de schepselen weer tot den Vader, de fontein aller goeden, terug,
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 408. De tweede komst van Christus wordt dus door zijn
eerste geeischt; zij is in deze begrepen, vloeit er te harer tijd
noodzakelijk uit voort, brengt ze tot haar volle uitwerking en
voltooiing en werd daarom door de <abbr title="Oudtestamentische">Oudtest.</abbr> profetie met de eerste
komst in één beeld samengevat. En niet slechts hangt de tweede
komst met de eerste idealiter en logisch saam, maar er bestaat
tusschen beide ook een reëel verband. Gelijk het Oude Testament
een voortdurend komen van God tot zijn volk was, totdat Hij in
Christus lichamelijk onder hen wonen ging; zoo ook is de bedeeling
des Nieuwen Testaments een altijd door komen van Christus
tot zijn erfdeel, om het eindelijk voorgoed in zijn bezit te nemen.
Christus is niet alleen degene, die in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">Ouden Test.</abbr>
komen zou en in de volheid des tijds gekomen is; maar Hij is
ook de komende, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὁ ἐρχομενος</span>, en degene, die komen zal,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ὁ ἐρχομενος
ἡξει</span>, Hebr. 10:37, cf. Op. 1:4, 8 enz. De tweede komst
van Christus is het complement der eerste.</p>

<p id="lmn_55-12" class="sep1">12. Dit ideëele en reëele verband van Christus’ eerste en
tweede komst verklaart ook de wijze, waarop in het N. Test.
over den tijd zijner parousie gesproken wordt. Eene gansche reeks
van plaatsen stelt deze parousie zeer nabij. Jezus knoopt de profetie
van de voleinding der eeuwen onmiddellijk vast aan die van de
verwoesting van Jeruzalem, Mt. 24:29 c. parall. Paulus acht
het mogelijk, dat hij en zijne medegeloovigen de parousie van
Christus nog beleven zullen, 1 Thess. 4:15, 1 Cor. 15:51. En
alle apostelen zeggen, dat zij zijn in den laatsten tijd, dat de
toekomst des Heeren nabij is, en ontleenen daaraan eene drangrede
tot waakzaamheid, Rom. 13:11, 1 Cor. 10:11, Hebr. 3:14,
<span class="pagenum" id="Page_476">[476]</span>
6:11, 10:25, 37, Jak. 5:7-9, 1 Petr. 1:6, 20, 4:17,
5:10, 1 Joh. 2:18, Op. 1:3, 3:11, 20, 22:7, 10, 12, 20.
Er is in de opvatting van deze <abbr title="Nieuwtestamentische">Nieuwtest.</abbr> verwachting aangaande
de spoedige wederkomst van Christus zoowel aan de eene als
aan de andere zijde gedwaald. Het N. Testament bevat volstrekt
geen leer over den tijd van Christus’ wederkomst. Het stelt in
geenen deele vast, dat die wederkomst nog vóór of onmiddellijk
na de verwoesting van Jeruzalem plaats hebben zal. Wel is dit
door velen uit Mt. 10:23, <a id="ct_20"></a>16:28, 24:34, <a id="ct_29"></a>26:64 c. parall.
afgeleid, maar ten onrechte. Want het is voor geen redelijken
twijfel vatbaar, dat Jezus van zijn komen in verschillenden zin
heeft gesproken. In <a id="ct_43"></a>Joh. 14:18-24, cf. 16:16-24 spreekt
Hij tot zijne discipelen van zijn komen in den Geest na den
pinksterdag of volgens andere uitleggers van zijn komen na de
opstanding, wanneer Hij weder voor een kleinen tijd aan zijne
jongeren verschijnen zal. In Mt. 26:64 bevestigde Jezus voor den
hoogen raad niet alleen zijn Messiasschap met een eed, maar
zeide Hij ook, dat Hij hen hiervan overtuigen zou, doordat zij
Hem van nu aan, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπαρτι</span>, zouden zien zitten aan de rechterhand
van Gods kracht en zouden zien komen op de wolken des hemels.
Van een dergelijk komen in zijne heerlijkheid is ook elders sprake.
Mt. 16:28, cf. Mk. 9:1, Luk. 9:27, verheft dit boven alle
bedenking. Jezus zegt daar, dat sommigen van zijne omstanders
den dood niet zullen smaken, totdat zij den Zoon des menschen
hebben zien komen in zijn koninkrijk. Vlak vooraf had Hij vermaand,
om vooral op redding der ziel bedacht te zijn; en Hij
drong deze vermaning aan, met te zeggen, dat de Zoon des menschen
komen zou, met Goddelijke heerlijkheid bekleed, en dan
een ieder naar zijne werken zou vergelden. Maar zóó lang, voegt
Hij er in vs. 28 als het ware verklarend aan toe, zal dit zelfs
niet duren, want nog voordat al zijne omstanders gestorven zijn,
komt de Zoon des menschen reeds in zijn koninkrijk, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν τῃ
βασιλειᾳ αὐτου</span>, dat is, met de koninklijke macht en waardigheid,
welke de Vader Hem geven zal. Door zijne opstanding en hemelvaart
toch wordt Christus van den Vader tot Hoofd, Koning,
Heer aangesteld, Hd. 2:33, 5:31; en van dat oogenblik af
komt Hij voortdurend in zijne koninklijke waardigheid, naarmate
zijn koninkrijk op aarde gesticht en uitgebreid wordt. En daarom
wordt in Mk. 9:1 en Luk. 9:27 de uitdrukking alzoo verklaard,
<span class="pagenum" id="Page_477">[477]</span>
dat velen den dood niet smaken zullen, totdat zij het koninkrijk
Gods hebben gezien of hebben zien komen in kracht. Op dezelfde
wijze is <a id="ct_11"></a>Mt. 10:23 te verklaren: de discipelen zouden hunne
rondreis door de steden Israels niet volbracht hebben, totdat
de Zoon des menschen komen zou; ofschoon het komen hier
in het geheel niet nader verklaard wordt, kan toch onmogelijk
de parousie bedoeld zijn, wijl Jezus dan met zichzelf in tegenspraak
zou komen; in <a id="ct_112"></a>Mt. 24 laat Hij zijne parousie in elk
geval volgen op de verwoesting van Jeruzalem. Hoe lang zij
na deze ontzettende gebeurtenis plaats hebben zou, wordt door
Jezus niet gezegd. Wel bindt Hij ze in zijne profetie onmiddelijk
aan den val van Jeruzalem vast; de vertaling van <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐθεως</span>
in <a id="ct_27"></a>Mt. 24:29 door <i>plotseling</i> in plaats van door <i>terstond</i>, ook
door van Leeuwen, De Parousie-verwachting in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> Utrecht
1898 bl. 37 voorgestaan, brengt daarin geen verandering, want
er staat duidelijk bij, dat de teekenen der parousie een aanvang
zullen nemen <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐθεως</span> na de verdrukking dier dagen, in die
dagen, na die verdrukking, Mk. 13:24, cf. Luk. 21:25-27.
Dit wordt bevestigd door <a id="ct_28"></a>Mt. 24:34 cf. Mk. 13:29, Luk. 21:32,
waar Jezus zegt, dat dit geslacht niet zal voorbijgaan, totdat
al deze dingen geschied zijn. De woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ γενεα αὑτη</span> kunnen
niet verstaan worden van het volk der Joden, maar slaan ongetwijfeld
op het toen levend geslacht, cf. Cremer s. v. Daarentegen
is het duidelijk, dat de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> niet de parousie
zelve insluiten, maar alleen doelen op de teekenen, die haar
voorafgaan en aankondigen. Immers, nadat Jezus de verwoesting
van Jeruzalem en de voorteekenen en zijne wederkomst en zelfs
de bijeenvergadering zijner uitverkorenen door de engelen voorspeld
en dus zijne eschatologische rede eigenlijk geeindigd heeft,
gaat Hij in vers 32 er toe over, om haar practisch toe te passen
en zegt Hij, dat, evenals het uitspruiten der bladeren bij den
vijgeboom den zomer aankondigt, zoo ook <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> voorteekenen
daarvan zijn, dat het einde nabij is of dat de Messias nabij
is voor de deur. Hier slaat <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> zonder eenigen twijfel
op de voorteekenen der parousie, niet op deze zelve, want anders
ware het ongerijmd om te zeggen, dat, wanneer <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span>
geschieden zullen, het einde eerst nabij is. In vers 34 hebben
de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> denzelfden zin; en Jezus zegt dus niet,
dat zijne parousie nog binnen den tijd van het thans levend
<span class="pagenum" id="Page_478">[478]</span>
geslacht zal plaats hebben, maar dat hare voorteekenen en aankondigingen,
gelijk die in de verwoesting van Jeruzalem en de daarbij
plaats hebbende gebeurtenissen te zien zouden zijn, nog in den
tijd van het thans levend geslacht een aanvang zouden nemen.
En daarvan is Jezus zoo zeker, dat Hij zegt, dat hemel en aarde
wel zullen voorbijgaan, maar dat zijne woorden geenszins zullen
voorbijgaan. Doch overigens onthoudt Jezus zich van alle nadere
tijdsbepaling. Het is Hem niet te doen, om zijne discipelen het
juiste tijdstip van zijne parousie te doen weten, maar om hen tot
waakzaamheid aan te sporen. En daarom zegt Hij niet, wanneer
Hij komen zal, maar wat de teekenen der tijden zijn, die zijne
komst aankondigen. Het letten op de teekenen der tijden is voor
Jezus’ discipelen plicht; het berekenen van den juisten tijd zijner
komst is hun verboden en ook onmogelijk. Het eerste eischt, dat
Jezus zijn licht late vallen op de gebeurtenissen, die plaats zullen
hebben; en zoo doet Hij dan ook, evenals vóór Hem al de profeten
en na Hem al zijne apostelen gedaan hebben. Daarom zegt
Hij ook niet, dat er tusschen de verwoesting van Jeruzalem en
zijne parousie nog vele eeuwen verloopen zouden; dat zou de
vermaning tot waakzaamheid terstond weder krachteloos hebben
gemaakt. Evenals de profetie ten allen tijde doet, kondigt Jezus
in de gebeurtenissen van zijn tijd de nadering van het einde aan.
En de apostelen volgen zijn voorbeeld en teekenen ons in de ketterij
en leugen, in de oordeelen en gerichten, in Jeruzalems val en
Rome’s imperium de voorboden van Christus’ wederkomst en de
aanvankelijke vervulling zijner profetie. Want alle geloovigen
behooren ten allen tijde zoo te leven, alsof de komst van Christus
aanstaande ware. <span lang="de" xml:lang="de">Die Nähe der Parusie ist gewissermaassen nur
ein anderer Ausdruck für die absolute Gewissheit derselben</span>,
Baldensperger bij Holtzmann, Neut. Theol. I 312. Maar daarom
is ook het tweede, dat is, het berekenen van het juiste tijdstip
der parousie, den Christenen niet betamend. Immers heeft Jezus
dit met opzet gansch onbeslist gelaten. Zijn komst zal plotseling,
onverwacht, verrassend wezen evenals die van een dief in den
nacht, Mt. 24:43, Luk. 12:39, cf. als een valstrik, Luk. 21:35.
Er moeten vele dingen geschieden, eer het einde daar is, Mt.
24:6. Het evangelie moet in de geheele wereld gepredikt zijn,
Mt. 24:14. De bruidegom vertoeft en de heer der dienstknechten
vertrok buitenslands voor een langen tijd, Mt. 25:5, 13, 19.
<span class="pagenum" id="Page_479">[479]</span>
Onkruid en tarwe moeten samen opgroeien tot den dag des oogstes,
Mt. 13:30. Het mostaardzaad moet tot een boom worden, en
de zuurdeesem alles doorzuren, Mt. 13:32, 33. Ja, Jezus zegt
uitdrukkelijk, bij gelegenheid dat Hij over zijne parousie handelt,
dat de dag en de ure van zijne komst aan niemand, aan engelen
noch menschen, ja zelfs niet aan den Zoon bekend is, Mk. 13:32,
en getuigt nog na zijne opstanding, dat de Vader de tijden
en gelegenheden voor de oprichting van zijn koninkrijk in zijne
macht heeft gesteld, Hd. 1:7. En desgelijks spreken al de apostelen;
Christus komt als een dief in den nacht, 1 Thess. 5:1,
2, 2 Petr. 3:10, Op. 3:3, 16:15; Hij verschijnt niet, dan nadat
eerst de antichrist gekomen zij, 2 Thess. 2:2v.; de opstanding
heeft plaats in eene vaste orde, eerst van Christus, daarna die
van de geloovigen in zijne toekomst, 1 Cor. 15:23; en die toekomst
toeft, wijl de Heere een anderen maatstaf voor den tijd
heeft dan wij en in zijne lankmoedigheid wil, dat allen tot bekeering
komen, 2 Petr. 3:8, 9.</p>

<p id="ct_790">Even sober als over den tijd spreekt de H. Schrift over de
wijze van Jezus’ wederkomst. De tweede komst van Christus
wordt in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> dikwerf aangeduid met den naam van
<span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια</span>,
hetzij absoluut, Mt. 24:3, hetzij nader omschreven als <span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια
του υἱου του ἀνθρωπου</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια του κυριου ἡμων Ιησου
Χριστου</span>, Mt. 24:27, 37, 39, 1 Thess. 3:13, 4:15, 5:23 enz.,
of <span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια της του θεου ἡμερας</span>, 2 Petr. 3:12. Het woord
sluit eigenlijk niet het begrip van wederkomst in, maar duidt
aan, dat Jezus, na een tijd lang afwezig en verborgen te zijn
geweest, Hd. 3:21, Col. 3:3, 4, en daarna op nieuw gekomen
te zijn, Mt. 16:27, 24:30 enz., cf. Luk. 19:12, 15, weder
aanwezig en tegenwoordig zal zijn en dan aanwezig zal blijven.
Daarom wisselt het ook af met <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπιφανεια</span>, Mt. 24:30, 1 Tim.
6:14, Tit. 2:13, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποκαλυψις</span>, Luk. 17:30, 1 Cor. 1:7,
2 Thess. 1:7, 1 Petr. 1:7, 13, <span lang="grc" xml:lang="grc">φανερωσις</span>, Col. 3:4, 1 Petr.
5:4, 1 Joh. 2:28; in 2 Thess. 2:8 wordt zelfs gesproken van
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ ἐπιφανεια της παρουσιας αὐτου</span>. Deze parousie is een werk
Gods, in zoover deze zijnen Christus zenden zal en daarvoor de
tijden en gelegenheden bepaalt, Hd. 1:7, 3:20, 1 Tim. 6:14-16,
maar zij is ook eene daad van Christus zelven, als Zoon des
menschen, wien door den Vader het oordeel gegeven is en die
als koning heerschen moet, totdat alle vijanden onder zijne voeten
<span class="pagenum" id="Page_480">[480]</span>
gelegd zijn, Joh. 5:27, 1 Cor. 15:25. Wijl Hij bij zijn heengaan
van de aarde opgenomen is in den hemel, komt Hij bij
zijne parousie van den hemel weer, Phil. 3:20, 1 Thess. 1:10,
2 Thess. 1:7, Op. 19:11; en gelijk eene wolk Hem bij zijne
hemelvaart opnam en verbergde voor het oog zijner discipelen,
Hd. 1:9, zoo wordt Hij in Oudtestamentische taal ook beschreven
als wederkeerende op wolken des hemels, die als een zegewagen
Hem heendragen naar deze aarde, Mt. 24:30, 26:64, Mk. 13:26,
14:62, Luk. 21:27, Op. 1:7, 14:14. Immers keert Hij
niet weer in dienstknechtsgestalte, maar met groote kracht en
met zijne en zijns Vaders heerlijkheid, Mt. 16:27, 24:30, Mk.
8:38, 13:26, Luk. 22:27, Col. 3:3, 4, 2 Thess. 1:9, 10,
Tit. 2:13, als een Koning der koningen en Heer der heeren,
Op. 17:14, 19:11-16, omgeven door zijne engelen, Mt. 16:27,
25:31, Mk. 8:38, Luk. 9:26, 2 Thess. 1:7, Op. 19:14,
door zijne heiligen, onder wie misschien ook de reeds gezaligden
begrepen zijn, 1 Thess. 3:13, 2 Thess. 1:10, Jud. 14. Ofschoon
zijne parousie vanwege het onverwachte met het inbreken van een
dief in den nacht overeenkomt, zal zij toch voor alle menschen
over de gansche aarde zichtbaar zijn, aan een bliksem gelijk
wezen, die van de eene zijde des hemels licht tot de andere,
Mt. 24:27, Luk. 17:24, Op. 1:7, en aangekondigd worden
door de stem van een archangel en de bazuin der engelen, Mt.
24:31, 1 Cor. 15:52, 1 Thess. 4:16. <a id="ct_507"></a>In verband met hunne
leer van de hemelvaart, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 414, zeiden de Lutherschen,
dat de wederkomst van Christus aan geen successie van oogenblikken
was onderworpen maar in niets anders bestond dan in
de plotselinge zichtbaarwording van het eenmaal bij de verhooging
onzichtbaar en alomtegenwoordig geworden lichaam van Christus.
Hoewel men over het algemeen erkende, dat de wederkomst van
Christus visibilis en localis was, verstond men daaronder toch
alleen, dat de menschelijke natuur van Christus door eene <span lang="la" xml:lang="la">singularis
Dei dispositio</span> voor het speciale doel des gerichts een tijd
lang op eene bepaalde plaats zichtbaar werd, zonder dat zij daarmede
hare tegenwoordigheid op andere plaatsen varen liet,
Gerhard, Loc. XXVII de extr. jud. n. 35. Quenstedt, Theol. IV
614. Hollaz, Ex. 1249. Maar de Gereformeerden schreven aan
de wederkomst van Christus een lichamelijk, plaatselijk, tijdelijk
karakter toe; zij erkenden zelfs, dat die wederkomst, ook al zou
<span class="pagenum" id="Page_481">[481]</span>
zij zeer plotseling zijn, toch successiva was, aan eene successie
van oogenblikken onderworpen; ook op den hoogsten trap van
hare verhooging, bij de wederkomst ten oordeele, bleef Christus
zijne waarachtig menschelijke natuur behouden, cf. M. Vitringa
IV 160. Cf. over de wederkomst van Christus in het algemeen,
behalve de reeds bovenaangehaalde werken, ook nog: Thomas,
S. Theol. III qu. 59 art. 2 Suppl. qu. 90 art. 1. 2. Oswald,
Eschat. 234 f. Jansen, Prael. III 1038. Atzberger, Die christl.
Eschat. 300 f. Simar, Dogm. § 166. Gerhard, Loc. XXVIII de
extr. jud. c. 3. Quenstedt, Theol. 649. Hollaz, Ex. 1249. Polanus,
Synt. VI c. 65. Voetius, Disp. II 51 sq. Marck, Exspect. Jesu
Chr. I c. 1-24. M. Vitringa IV 160. Kliefoth, Eschat. 228 f.
Nitzsch, Ev. Dogm. 607 f.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="para_56">§ 56. <span class="smcap">De voleinding der eeuwen.</span></h3>

<p id="lmn_56-1" class="sep1">1. Met de verschijning van Christus op de wolken begint de
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">יום יהוה</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ ἡμερα
του κυριου ἡμων Ιησου Χριστου</span>, Mt. 24:36v.,
Luk. 17:24v., 21:34, Hd. 17:30, 1 Cor. 1:8, 5:5 enz. De
Schrift wil daarmede geenszins te kennen geven, dat al wat tot
de laatste dingen behoort, wederkomst, opstanding, gericht enz.,
in eene tijdruimte van twaalf of vierentwintig uren afloopt. Onder
het Oude Testament was de dag des Heeren die tijd, waarin
God op wonderbaar heerlijke wijze als koning tot zijn volk zou
komen, om het van al zijne vijanden te verlossen en het bij zich
in Jeruzalem in vrede en veiligheid te doen wonen. Met dat
komen Gods trad het groote keerpunt in, waarbij de oude tijd
in den nieuwen overging en alle toestanden en verhoudingen
in natuur en menschenwereld gansch en al veranderen zouden.
Later werd dit door de Joden zoo voorgesteld, dat met den
dag des Heeren de tegenwoordige wereldtijd, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם הזה</span>, overging
in den toekomstigen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם הבא</span>, die dan dikwerf nog weer
nader in de drie geslachten of in de 40 of 100 of 600 of 1000
of 2000 of 7000 jaren durende dagen van den Messias, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">ימות המשיח</span>,
en de daarna intredende eeuwigheid, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם הבא</span> of
<span lang="hbo" xml:lang="hbo">עתיד הבא</span>
onderscheiden werd, Weber, System 354. Volgens het Nieuwe
<span class="pagenum" id="Page_482">[482]</span>
Testament heeft met de eerste komst van Christus het laatste
gedeelte van den <a id="ct_186"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων οὑτος</span> een aanvang genomen, zoodat wij
nu leven in de laatste dagen of in de laatste ure, 1 Cor. 10:11,
Hebr. 1:1, 19:26, Joh. 2:18, en treedt met zijne tweede komst
de <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span> in, Mt. 19:28, Mk. 10:30, Luk. 18:30, 20:35,
1 Cor. 15:23, Hebr. 2:5 enz., cf. Cremer s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων</span>. <a id="ct_566"></a>En
deze <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span> begint met de
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡμερα του κυριου</span>, dat is de
tijd, waarin Christus verschijnt, de dooden opwekt, het oordeel
velt en de wereld vernieuwt. Deze tijd wordt in het N. Test.
nergens voorgesteld als lang te zullen duren; Paulus zegt 1 Cor.
15:52, dat de verandering der levend overgebleven en de opstanding
der gestorven geloovigen in een punt des tijds, in een oogenblik
plaats hebben zal, cf. 1 Thess. 4:15-17; opstanding en laatste
oordeel worden ten nauwste, als tot ééne acte, verbonden, Luk.
14:14, 2 Cor. 4:14, Op. 20:11-13; en het oordeel wordt op
een dag, Mt. 10:15, 11:22 enz., ja zelfs op een ure gesteld,
Op. 14:7. Maar deze laatste bepaling bewijst, dat de Schrift er
niet aan denkt, om al de gebeurtenissen in de parousie van Christus,
precies binnen eene ruimte van vierentwintig uren of van zestig
minuten te beperken; <span lang="grc" xml:lang="grc">ὡρα</span>, oorspr. jaargetijde, duidt dikwerf een
veel langeren tijd dan een uur van zestig minuten aan, Mt. 26:45,
Joh. 4:21, 5:25, 16:2, 32, Kom. 13:11, 1 Joh. 2:18. De
gebeurtenissen, welke in de parousie van Christus moeten plaats
grijpen, zijn ook zoo omvangrijk, dat zij zeker een geruimen tijd
in beslag nemen. De uitvindingen van deze eeuw hebben voor het
onderling verkeer, voor de oefening van gemeenschap, voor het
hooren en zien van wat in groote verte geschiedt, de afstanden
tot een minimum doen inkrimpen; en ze zijn waarschijnlijk nog
maar aanvang en profetie van wat in volgende eeuwen ontdekt
worden zal. Maar hoezeer met dit alles ook bij de leer der laatste
dingen rekening behoort gehouden te worden; toch zijn verschijning
van Christus, zoodat allen Hem zien, opstanding van alle dooden
en verandering der levend overgeblevenen, oordeelvelling over alle
menschen naar al hunne werken, verbranding en vernieuwing der
wereld zulke ontzettende gebeurtenissen, dat zij niet anders dan
in zeker tijdsverloop plaats kunnen hebben.</p>

<p>De eerste gebeurtenis, die op de verschijning van Christus volgt,
is de opstanding der dooden. Deze is niet het resultaat van eene
ontwikkeling der lichamen in het algemeen, of in het bijzonder
<span class="pagenum" id="Page_483">[483]</span>
van het in de geloovigen door wedergeboorte en sacrament ingeplante
opstandingslichaam, cf. Kübel, Herzog<sup>2</sup> 1, 764, maar de
uitwerking van eene almachtige, scheppende daad Gods, Mt. 22:29,
1 Cor. 6:14, 15:38, 2 Cor. 1:9. Bepaaldelijk oefent de
Vader dit werk uit door den Zoon, wien Hij gegeven heeft het
leven te hebben in zichzelven, Joh. 5:28, 6:29, 40, 44, 1 Cor.
6:14, 2 Cor. 4:14, 1 Thess. 4:14, die de opstanding en het
leven, de eerstgeborene uit de dooden is, Joh. 11:25, Hd. 16:23,
1 Cor. 15:20, Col. 1:18, Op. 1:5, en daarom de opstanding
der zijnen noodzakelijk tot stand moet doen komen, Joh. 6:39,
40, 1 Cor. 15:20-23, 47-49. De Schrift leert zonder twijfel
eene algemeene opstanding, eene opstanding van geloovigen niet
alleen maar ook van ongeloovigen en van alle menschen, Dan.
12:2, Mt. 5:29, 30, 10:28, Joh. 5:29, Hd. 24:15, Op. 20:12,
13, en zij schrijft ook deze aan Christus toe, Joh. 5:29.
Maar zij spreekt over deze algemeene opstanding toch zeer zelden,
wijl zij tot Christus in een gansch ander verband staat dan de
opstanding der geloovigen. De opstanding der dooden in het algemeen
is toch niet dan zijdelings eene vrucht van het werk van
Christus; zij is alleen noodzakelijk geworden, omdat de tijdelijke
dood is ingetreden; en deze is van den eeuwigen dood gescheiden
geworden, omdat God met zijne genade tusschenbeide kwam. De
straf op de zonde was oorspronkelijk de dood, de dood in zijn
vollen omgang en zwaarte. Maar omdat God uit het gevallen
menschelijk geslacht zich eene gemeente ten eeuwigen leven verkoren
had, stelde hij terstond bij Adam en Eva den tijdelijken
dood reeds uit, liet Hij hen zich voortplanten van geslacht tot
geslacht en verwijst eerst aan het einde der eeuwen hen, die zijn
wet en evangelie ongehoorzaam zijn, naar het eeuwig verderf.
De algemeene opstanding dient dus alleen, om de ter wille van
de genade in Christus tusschen beide gekomen, tijdelijke verbreking
van den band tusschen ziel en lichaam bij alle menschen
te herstellen en hen allen als <i>menschen</i>, naar ziel en lichaam
samen, voor Gods rechterstoel te plaatsen en hen uit zijnen mond
het oordeel te doen vernemen. Ook deze algemeene opstanding
brengt de Vader door Christus tot stand, omdat Hij niet alleen
het leven maar ook het oordeel aan den Zoon heeft gegeven en
dit oordeel den ganschen mensch moet treffen, naar ziel en lichaam
beide, Joh. 5:27-29, cf. M. Vitringa IV 149. De opstanding
<span class="pagenum" id="Page_484">]</span>
der dooden in het algemeen is dus in de eerste plaats eene
richterlijke daad Gods. Maar deze daad is voor de geloovigen
vol van rijke vertroosting. En daarom staat in de Schrift de
opstanding der gemeente allerwege op den voorgrond, zoozeer
zelfs, dat de opstanding van alle menschen soms geheel ter zijde
gelaten en verzwegen wordt, Job 19:25-27, Ps. 73:23-26,
Hos. 6:2, 13:14, Jes. 26:19, 20, Ezech. 37, Mk. 12:25,
1 Cor. 15, 1 Thess. 4:16, Phil. 3:11. Deze opstanding is de
eigenlijke, ware opstanding en is rechtstreeks door Christus verworven,
want zij is niet maar eene hereeniging van ziel en
lichaam, doch eene levendmaking, eene vernieuwing, een terstond
naar ziel en lichaam beide in gemeenschap treden met Christus,
een herschapen worden naar Gods evenbeeld, Rom. 8:11, 29,
Phil. 3:21. Daarom laat Paulus de opstanding der geloovigen
samenvallen met de verandering der levend overgeblevenen; de
laatsten hebben bij de eersten niets voor, want het opstaan gaat
aan het veranderd worden vooraf, en samen worden zij dan den
Heere tegemoet gevoerd in de lucht, 1 Cor. 15:51, 52, 2 Cor.
5:2, 4, 1 Thess. 4:15-17.</p>

<p id="lmn_56-2" class="sep1">2. Bij deze opstanding blijft de identiteit van het opstandingslichaam
met het gestorven lichaam bewaard. Bij de opwekkingen,
die in Oud en Nieuw Test. plaats vinden, wordt het gestorven
lichaam met nieuw leven bezield. Jezus staat op met datzelfde
lichaam, waarin Hij geleden heeft aan het kruis en dat neergelegd
was in het graf van Jozef van Arimathea. Toen Jezus
stierf, werden vele lichamen der heiligen opgewekt en gingen uit
uit hunne graven, Mt. 27:52. In de opstanding ten jongsten
dage zullen allen, die in de graven zijn, Jezus’ stem hooren en
uitgaan, Joh. 5:28, 29; uit de graven, uit de zee, uit den dood
en den hades keeren de dooden naar de aarde terug, Op. 20:13.
En Paulus leert, dat het opstandingslichaam voortkomt uit het
lichaam, dat gestorven is, gelijk God uit het gezaaide graan een
ander verwekt, 1 Cor. 15:36v. Deze identiteit van het opstandingslichaam
met het lichaam, dat bij den dood werd afgelegd,
is in de christelijke religie van groote beteekenis. Want ten eerste
staat zij daarmede lijnrecht over tegen alle dualistische leer,
volgens welke het lichaam slechts eene toevallige woonplaats of
zelfs een kerker van de ziel is. Het wezen van den mensch bestaat
<span class="pagenum" id="Page_485">[485]</span>
juist in de allernauwste vereeniging van ziel en lichaam tot ééne
persoonlijkheid. De ziel behoort van nature bij het lichaam en
het lichaam bij de ziel; zelfs heeft elke ziel, ofschoon zij zich
niet zelve het lichaam schept, toch haar eigen lichaam. In de
identiteit van het lichaam wordt evengoed als in die van de ziel
de continuiteit van het individueele, menschelijke wezen gehandhaafd.
En ten andere is de verlossing door Christus geen tweede,
nieuwe schepping maar eene herschepping. Veel eenvoudiger ware
het geweest, als God heel de gevallen wereld vernietigd en door
eene gansch nieuwe vervangen had. Maar het was zijn welbehagen,
om de gevallen wereld weder op te richten, en dezelfde menschheid,
die gezondigd had, van de zonde te bevrijden. Deze bevrijding
bestaat daarin, dat Christus zijne gemeente van alle
zonde en van alle gevolgen der zonde verlost, en dus ook volkomen
doet triumfeeren over den dood. Dat is de laatste vijand, die
teniet gedaan moet worden. En daarin komt de macht van Christus
uit, dat Hij niet alleen aan de zijnen het eeuwige leven geeft
maar hen dientengevolge ook opwekt ten uitersten dage. De
wedergeboorte uit water en geest voltooit zich in de wedergeboorte
aller dingen, Mt. 19:28. De geestelijke verlossing van de zonde
wordt eerst voleindigd in de lichamelijke verlossing aan het einde
der dagen. Christus is een volkomen Zaligmaker; gelijk Hij eerst
verscheen, om het koninkrijk der hemelen op te richten in de
harten der geloovigen, zoo komt Hij eenmaal weer, om het eene
zichtbare gedaante te geven en zijne absolute macht over zonde
en dood onwedersprekelijk voor aller schepselen oog tot openbaring
en erkenning te brengen. <span lang="de" xml:lang="de">Leiblichkeit ist das Ende der
Wege Gottes</span>. <a id="ct_241"></a>De zorg voor de dooden staat hiermede in rechtstreeksch
verband. Lijkenverbranding is niet daarom te verwerpen,
wijl zij aan Gods almacht paal en perk zou stellen en de opstanding
onmogelijk zou maken. Maar zij is toch van heidenschen
oorsprong, was onder Israel en bij de Christenvolken nooit in
gebruik en strijdt met de christelijke zede. Daarentegen is begraving
veel meer in overeenstemming met Schrift en belijdenis,
historie en liturgie, met de leer van het beeld Gods, dat ook
in het lichaam uitkomt, en van den dood als eene straf der
zonde, met den aan de dooden verschuldigden eerbied en de opstanding
ten jongsten dage. De Christen conserveert de lijken
niet kunstmatig, gelijk de Egyptenaren; hij vernielt ze ook niet
<span class="pagenum" id="Page_486">[486]</span>
mechanisch, zooals thans velen begeeren, maar hij vertrouwt ze
aan den schoot der aarde toe, en laat ze rusten tot den opstandingsdag,
Kuyper, Ons Program 802v. Sartorius, <span lang="de" xml:lang="de">Die Leichenverbrennung
innerhalb der christl. Kirche</span>, Basel 1886.</p>

<p>De christelijke kerk en theologie hield dan ook de identiteit
van het opstandingslichaam met het gestorven lichaam ten strengste
vast. Zelfs sloeg zij dikwerf tot een ander uiterste over en beleed
niet alleen eene opstanding des <i>vleesches</i>, maar leerde soms, dat
de totalitas materiae, welke bij een lichaam behoord had, in de
opstanding door God uit alle hoeken der aarde saamvergaderd
en in dezelfde wijze en mate als weleer tot de verschillende
deelen des lichaams teruggeleid werd, cf. Iren. adv. haer. V 12.
13. Augustinus, Enchir. 26. de civ. XX 4. 13 sq. Thomas, S.
Theol. III qu. 75-86 enz. Maar deze voorstelling stuit op onoverkomelijke
bezwaren. Want 1<sup>o</sup> leidt zij tot allerlei spitsvondige
en curieuse onderzoekingen, die voor de leer der opstanding van
geen waarde zijn. De vraag wordt dan, of haren en nagels, bloed
en gal, semen en urina, intestina en genitalia zullen opstaan en
uit dezelfde, in getal en soort gelijke, atomen zullen gevormd
worden als waaruit zij hier in de lichamen bestonden. Met gebrekkige
menschen, die een of meer ledematen misten, en met
kinderen, die jong en soms al vóór de geboorte stierven, kwam
men door deze voorstelling in niet geringe verlegenheid; men
moest toch, of men wilde of niet, in al deze en soortgelijke gevallen
tot de onderstelling de toevlucht nemen, dat de opstandingslichamen
aangevuld werden door bestanddeelen, die er
vroeger niet toe behoorden. De opstanding kan niet bestaan in
terugkeer en levendmaking van de totalitas materiae. 2<sup>o</sup> De
physiologie leert, dat het menschelijk lichaam evenals alle organismen
aan voortdurende stofwisseling onderhevig is, zoodat na
zeven jaren geen enkel stofdeeltje meer aanwezig is van die,
welke vóór dien tijd de substantie van het lichaam vormden. De
stoffen, waaruit onze lichamen bestaan, zooals zuur-, water-,
stikstof enz., zijn dezelfde in soort, als die in andere schepselen
rondom ons voorkomen, maar zij wisselen onophoudelijk; en deze
wisseling bewijst afdoende, dat de identiteit der lichamen niet
daarin gelegen kan zijn, dat zij steeds uit dezelfde stoffen in
getal bestaan. Het is genoeg, dat zij bestaan uit dezelfde stoffen
in soort. 3<sup>o</sup> Dit wordt versterkt door de velerlei metamorphosen,
<span class="pagenum" id="Page_487">[487]</span>
welke de natuur in al hare rijken te aanschouwen geeft. Door
inwerking van lucht, water enz. gaan planten over in turf en
steenkool, koolstof in diamant, klei in kleisteen en gesteente in
vruchtbare aarde. In planten- en dierenrijk is er binnen de grenzen
der soorten eene eindelooze varieteit. En elk organisme ondergaat
in den tijd van zijn bestaan eene reeks van veranderingen; de
made wordt eene vlieg, elke larve gaat uit den onontwikkelden
toestand in een meer ontwikkelden over, het embryo doorloopt
verschillende phasen en komt dan tot een exuterinaal bestaan,
de rups wordt een pop en daarna een vlinder enz. Wat onder al
deze gedaanteverwisselingen hetzelfde blijft, weten wij niet. Stof
en vorm veranderen, er schijnt in heel het organisme niets stabiels
te zijn; en toch blijft de identiteit gehandhaafd, die daarom van
de grove stofmassa, van hare wisseling en quantiteit onafhankelijk
is.</p>

<p id="lmn_56-3" class="sep1">3. Indien wij deze gegevens in verband brengen met hetgeen
de Schrift ons over de opstanding leert, zien wij ons den weg
geopend, om zoowel de substantieele eenheid als ook het qualitatieve
onderscheid tusschen het tegenwoordig en het toekomstig
lichaam te handhaven. De Schrift toch leert in strikten zin geen
opstanding des vleesches maar des lichaams. Uit de opwekkingen,
waarvan zij ons bericht, en uit de opstanding van Christus is wel
wat het wezen, maar niet wat den vorm en de wijze betreft, tot
de opstanding der dooden in het laatste der dagen te besluiten.
Want bij al die opwekkingen bestond het lichaam nog in zijn
geheel, en het lichaam van Christus werd zelfs aan geen verderving
overgegeven, Hd. 2:31. Maar de lichamen dergenen, die opstaan
in de parousie, zijn in hunne bestanddeelen ontbonden en op
allerlei wijze verstrooid en in andere schepselen overgegaan. Van
vleesch kan daarbij in eigenlijken zin geen sprake meer zijn, want
vleesch is altijd bezield; wat ophoudt bezield en levend te zijn,
houdt daarmede ook op, vleesch te wezen en keert tot stof weder,
Gen. 3:19. Wel kan Job, gesteld zelfs, dat deze vertaling de
juiste is, zeggen, dat hij uit zijn vleesch God aanschouwen zal,
19:26, en kan Jezus na zijne opstanding getuigen, dat een geest
geen vleesch en beenen heeft, gelijk Hij had, Luk. 24:39. Maar
dit levert toch geen afdoend bewijs voor de opstanding des vleesches
in den strikten zin van dit woord. Want het vleesch, waaruit
<span class="pagenum" id="Page_488">[488]</span>
Jobs lichaam bestond, was inderdaad het substraat voor het
lichaam der opstanding, maar vormde daarom nog niet de substantie
ervan. En Jezus stond met datzelfde lichaam op, waarin
Hij gestorven was en dat zelfs geen verderving had gezien, en
verkeerde bovendien tot aan zijne hemelvaart toe in een overgangstoestand,
zoodat Hij ook nog spijze nuttigen kon. Zeer duidelijk
leert Paulus toch, dat vleesch en bloed, wijl der verderfelijkheid
onderworpen, de onverderfelijkheid in het koninkrijk der hemelen
niet beërven kunnen. Geheel ten onrechte is hieruit door Holsten,
Holtzmann e. a. afgeleid, dat volgens Paulus het gestorven lichaam
in het geheel niet opstaat en dat de eigenlijke opstanding al bij
het sterven plaats heeft. Want de apostel belijdt uitdrukkelijk
zijn geloof aan de lichamelijke opstanding en verdedigt haar tegen
degenen, die haar in de gemeente van Corinthe zoowel bij Jezus
als bij de geloovigen ontkenden. En ook is hij wel terdege van
meening, dat hetzelfde lichaam, dat in het graf wordt neergelegd,
in de opstanding opgewekt wordt, cf. Bornhäuser, <span lang="de" xml:lang="de">Das Recht des
Bekenntnisses zur Auferstehung des Fleisches</span>, Gütersloh 1899.
Maar tevens betoogt hij, dat de opstanding geen restauratie doch
eene reformatie is. Het lichaam staat op, doch niet als vleesch
en bloed, zwak, verderfelijk, sterfelijk, doch als een lichaam, dat
met onverderfelijkheid en heerlijkheid is bekleed. Het uit vleesch
en bloed bestaande lichaam is wel het zaad, waaruit het opstandingslichaam
voortkomt, <a id="ct_66"></a>1 Cor. 15:35-38. Maar desniettemin
is er tusschen beide een groot onderscheid. Reeds op aarde is er
veel verschil in vleesch bij de organische wezens, en in lichaam
bij de anorganische schepselen, vs. 39-41. En evenzoo is er een
belangrijk onderscheid tusschen het tegenwoordig en het toekomstig
lichaam, gelijk ook de tegenstelling van Adam en Christus bewijst,
vs. 42-49. Het eerste is een <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα ψυχικον</span>, bestaande
uit door <span lang="grc" xml:lang="grc">ψυχη</span> bezield, aan verandering onderworpen vleesch en
bloed; maar het laatste is een <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα πνευματικον</span>, het is wel
een waarachtig <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα</span> doch het wordt niet meer door de
<span lang="grc" xml:lang="grc">ψυχη</span>
doch door het <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευμα</span> beheerscht; het bestaat niet meer uit
vleesch en bloed, het is boven het geslachtsleven, Mt. 22:30,
boven de behoefte aan spijze en drank verheven, 1 Cor. 6:13,
en daarin zelfs onderscheiden van het lichaam, dat de mensch
bezat vóór den val; het is onsterfelijk, onverderfelijk, vergeestelijkt,
verheerlijkt, 1 Cor. 15:42v., Phil. 3:21. Ook volgens Paulus
<span class="pagenum" id="Page_489">[489]</span>
is daarom de identiteit van het opstandingslichaam met het aan
den schoot der aarde toebetrouwde lichaam onafhankelijk van de
stofmassa en hare voortdurende wisseling. Alle organismen en zoo
ook de menschelijke lichamen bestaan wel steeds uit dezelfde
stoffen in soort maar niet in getal. En zoo ook is het voor het
opstandingslichaam volstrekt niet noodig, dat het juist uit diezelfde
atomen in getal bestaat, als waaruit het bestond, toen het in het
graf werd gelegd. Maar wel is het voor de identiteit een vereischte,
dat in het opstandingslichaam diezelfde organisatie en
vorm, datzelfde schema en type bewaard wordt, welke hier het
lichaam stempelden tot het eigen lichaam van een bepaald persoon.
Onder de gedaanteverwisselingen, waaraan alle schepselen onderworpen
zijn, blijft hunne identiteit en continuiteit bewaard. Het
lichaam des menschen moge na den dood vergaan en naar zijne
stofmassa in allerlei andere organismen worden omgezet, er blijft
op aarde iets van over, dat het substraat van het opstandingslichaam
uitmaakt. Wat dat is, weten wij niet en kunnen wij nimmer
uitvinden. Maar het bevreemdende daarvan verdwijnt, zoodra wij
bedenken, dat de allerlaatste bestanddeelen der dingen ons volkomen
onbekend zijn. Elk kleinste atoom is nog weer voor ontleding
vatbaar; de chemische analyse zet zich eindeloos voort maar
bereikt nooit het volstrekt eenvoudige zijn. En toch moet er bij
alle organismen en zoo ook bij het menschelijk lichaam iets zijn,
dat in de steeds voortgaande gedaanteverwisseling zijne identiteit
behoudt. Wat ongerijmds is er dan in, om aan te nemen, dat
zulk een „organische grondvorm”, zulk een „schema der individualiteit”
ook na den dood van het menschelijk lichaam overblijft,
om als zaad te dienen voor het lichaam der opstanding? Want
dit staat volgens de Schrift vast, dat het lichaam der opstanding
niet door de zaligen uit den hemel meegebracht of uit geestelijke,
hemelsche elementen gevormd wordt. Het lichaam der opstanding
komt niet uit den hemel maar uit de aarde; het is geen
eigengevormd product van pneuma of psyche, maar komt op uit
het lichaam, dat bij den dood in het graf werd gelegd; en het
is daarom niet geestelijk in dien zin, dat het pneuma tot zijne
substantie zou hebben, maar het is en blijft stoffelijk, al is die
stof niet meer tot verderfelijk vleesch en bloed maar tot een
verheerlijkt lichaam georganiseerd. Cf. Tertullianus, <span lang="la" xml:lang="la">de resurrectione
carnis</span>. Augustinus, de civ. XXII c. 12-20. Enchir. 84-93.
<span class="pagenum" id="Page_490">[490]</span>
Lombardus, Sent. IV dist. 43. Thomas, suppl. qu. 82-87.
Oswald, Eschat. 262 f. Jansen, Prael. III 1044. Simar, Dogm.
§ 168. Gerhard, Loc. XXVI tract. 2. Quenstedt, Theol. IV
576-605. Polanus, Synt. VI c. 66. Synopsis pur. theol., disp.
51. Mastricht, Theol. VIII 4, 6. Amyraldus, Theses Salm. III
840. Turretinus, Theol. El. XX qu. 1-3. Marck, Exspect. J. C.
II c. 1-18. M. Vitringa IV 109-156. Kliefoth, Eschat. 248
f. Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod. Fortleben und Auferstehung</span><sup>3</sup> 1879. Nitzsch,
Ev. Dogm. 614 f. Art. <span lang="de" xml:lang="de">Auferstehung</span> in Herzog<sup>3</sup>.</p>

<p id="lmn_56-4" class="sep1">4. Na de opstanding volgt het gericht, dat in het Oude
Testament voorgesteld wordt als eene overwinning door den
Messias van alle vijanden Israels, maar in het Nieuwe Testament
meer geestelijk beschreven wordt als een richterlijk werk van
Christus, waarbij Hij alle menschen oordeelt en vonnist overeenkomstig
de wet, door God hun gegeven. Jezus toch is de eerste
maal op aarde gekomen, niet om de wereld te veroordeelen doch
om haar te behouden, Joh. 3:17, 12:47; maar toch heeft Hij
terstond bij zijne verschijning eene <span lang="grc" xml:lang="grc">κρισις</span> in het leven geroepen,
die tot gevolg en tot doel heeft, dat degenen, die niet zien, zien
mogen en die zien, blind worden, 3:19, 20, 9:39. Jezus houdt
voortdurend als Zoon des menschen gericht, als Hij aan degenen,
die gelooven, reeds hier op aarde het eeuwige leven schenkt en
op hen, die niet gelooven, den toorn Gods laat rusten, 3:36,
5:22-27. Er is dus ongetwijfeld een inwendig, geestelijk oordeel;
eene crisis, die zich voltrekt van geslacht tot geslacht; een immanent,
<span lang="de" xml:lang="de">diesseitig</span> gericht, dat in de gewetens der menschen
gespannen wordt. Geloof en ongeloof brengen reeds hier op aarde
hun vrucht en hun loon mede; gelijk het geloof gevolgd wordt
door rechtvaardigmaking en vrede bij God, zoo leidt het ongeloof
tot voortgaande verduistering en verharding en tot overgave aan
allerlei ongerechtigheid. Ja zelfs buiten de tegenstelling van geloof
en ongeloof dragen deugd en ondeugd elk hare eigene vruchten;
het goede en het kwade heeft ook in het natuurlijk leven zijn
eigen loon, niet alleen in de ontschuldiging of beschuldiging van
het geweten, maar ook in den uitwendigen voor- of tegenspoed,
die er dikwerf mede verbonden zijn. Schrift en geschiedenis leeren
het bovendien als om strijd, dat zegen en vloek, ontferming en
toorn, gunstbewijzen en gerichten elkander afwisselen in het leven
<span class="pagenum" id="Page_491">[491]</span>
der menschen en der volken. Er ligt eene groote waarheid in het
woord van den dichter: <span lang="de" xml:lang="de">die Weltgeschichte ist das Weltgericht</span>.
Maar toch is in deze spreuk de waarheid met de leugen vermengd.
Zij is niet theistisch maar pantheistisch gedacht, en
ondermijnt alle gericht, in plaats dat zij het bevestigt en hoog
houdt. Immers, indien de wereldgeschiedenis <i>het</i> wereldgericht is,
houdt zij ten eenenmale op een gericht te zijn en wordt zij een
natuurproces, dat om de ontzachlijke tegenstelling van goed en
kwaad in het geheel zich niet bekommert en deze tot den verborgen
schuilhoek van het geweten, en ook daar nog maar voor
een tijd, terugdringt. Er is dan immers geen God meer, die de
natuurorde aan de zedelijke orde dienstbaar kan maken, maar er
is niets anders dan eene natuurmacht, die heel de physische
wereld beheerscht en straks ook dat beperkte terrein, dat aanvankelijk
voor de zedelijke heerschappij van het goede nog werd
ingeruimd, inkrimpt en verdwijnen doet. Want het goede is geen
macht, die tegen de natuur bestand is, indien het zijn steun niet
heeft in een almachtig God, die Schepper is van natuur en
zedelijke orde beide. Wel brengt het pantheisme hiertegen altijd
weder in, dat het goede toch om zichzelf en niet uit hoop op
loon of uit vrees voor straf gedaan moet worden. Maar het verlangen
der ziel naar den triomf van het goede, naar de zegepraal
van het recht, heeft hoegenaamd niets gemeen met den zelfzuchtigen
wensch naar aardsch geluk en zinnelijke bevrediging.
Integendeel, hoezeer de Schrift ermede rekent, dat de mensch
een zinnelijk wezen is, en hem een loon voorspiegelt, groot in
de hemelen; dat loon is altijd aan de eere van Gods naam ondergeschikt
en met de goede werken, waarin de geloovigen wandelen,
door Christus verworven. Het zijn juist de vromen, die
reikhalzend naar dien dag uitzien, waarin God zijn naam voor
het oog van alle schepselen verheerlijkt en in hunne zaak de
zijne over allen tegenstand doet triumfeeren. En dit verlangen
wordt te sterker, naarmate het bloed, dat om wrake roept, in
breeder en dieper stroom over de aarde vloeit, naarmate het
onrecht zegeviert, de goddeloosheid toeneemt, de leugen triumfeert
en Satans rijk zich uitbreidt en tegen het rijk der gerechtigheid
zich verheft. Heel de geschiedenis roept om een wereldgericht;
het gansche schepsel zucht er naar; alle volken getuigen ervan;
de martelaren in den hemel roepen erom met groote stem; de
<span class="pagenum" id="Page_492">[492]</span>
gemeente bidt om de komst van Christus; en Christus zelf, die
de Alpha en de Omega is, zegt: Zie, Ik kom haastelijk en mijn
loon is met mij, om een iegelijk te vergelden naar zijn werk.
Hoezeer de Schrift dus, vooral in het evangelie van Johannes,
een geestelijk, in de geschiedenis doorloopend gericht erkent, zij
spreekt toch allerwege ook van een eindgericht, dat het rijk van
Christus triumfeeren doet over alle ongerechtigheid. De wereldgeschiedenis
moge een wereldgericht zijn; <i>het</i> wereldgericht heeft
plaats aan het einde der dagen, als Christus komt om te oordeelen
de levenden en de dooden. Meermalen schrijft de H. Schrift
daarbij aan den Vader het oordeel toe, Mt. 18:35, 2 Thess. 1:5,
Hebr. 11:6, Jak. 4:12, 1 Petr. 1:17, 2:23, Op. 20:11, 12;
maar Hij oefent dit werk toch uit door Christus, wien Hij al het
oordeel gegeven, dien Hij tot Rechter aangesteld heeft, Joh. 5:22,
27, Hd. 10:42, 17:31, Rom. 14:9, en die daarom
eenmaal alle menschen voor zijn rechterstoel dagen en naar
hunne werken oordeelen zal, Mt. 25:32, Rom. 14:9-13, 2 Cor.
5:10, 2 Tim. 4:1, 8, 1 Petr. 4:5, Op. 19:11-21. Christus
is immers de Zoon des menschen, die door zijne verschijning reeds
eene crisis teweegbracht, die haar voortzet in de geschiedenis en
aan het einde der dagen voltooit. De verhouding tot Hem bepaalt
des menschen eeuwig wel of wee; in het gericht over levenden
en dooden viert Hij zijn hoogsten triomf en bereikt Hij de voleinding
van zijn rijk en de volkomen onderwerping van al zijne
vijanden. Daarom is de hoofdvraag bij het laatste oordeel ook
die naar geloof of ongeloof. Geloof in Christus is toch het werk
Gods bij uitnemendheid, Joh. 6:29, 1 Joh. 3:23. Wie gelooft,
komt niet in het gericht, Joh. 5:24, en wie niet gelooft, is alreede
geoordeeld en blijft onder Gods toorn, Joh. 3:18, 36. <a id="ct_798"></a>Maatstaf
in het eindgericht is dus in de eerste plaats het evangelie, Joh.
12:48. Maar dat evangelie staat niet tegenover en is zelfs niet
los te denken van de wet; de eisch tot geloof is immers zelf
reeds in de wet gegrond, en het evangelie is de herstelling en
vervulling der wet. Daarom komen bij het eindgericht ook al de
werken in aanmerking, welke door de menschen volbracht en in
de boeken voor Gods aangezicht opgeteekend zijn, Pred. 12:14,
2 Cor. 5:10, Ef. 6:8, 1 Petr. 1:17, Op. 20:12, 22:12. Die
werken toch zijn uitingen en vruchten van bet levensbeginsel, dat
binnen in het hart woont, Mt. 7:17, 12:33, Luk. 6:44, en
<span class="pagenum" id="Page_493">[493]</span>
omvatten alles wat door den mensch, niet in den tusschentoestand,
maar in zijn lichaam geschied is, niet alleen de daden, Mt. 25:35v.,
Mk. 9:41, 42, Luk. 6:35, 14:13, 14, 1 Cor. 3:8, 1,
Thess. 4:6 enz., maar ook de woorden, Mt. 12:36, en de verborgen
raadslagen des harten, Rom. 2:16, 1 Cor. 4:5; want
er blijft niets verborgen en alles wordt openbaar, Mt. 6:4, 6,
18, 10:26, Ef. 5:11-14, 1 Tim. 5:24, 25. Norma is dus in
het eindgericht het gansche woord Gods, naar zijne beide deelen:
wet en evangelie. Maar daarbij zegt de Schrift toch duidelijk, dat
rekening gehouden zal worden met de mate der openbaring, welke
iemand ten deel is gevallen. Die den wil des Heeren kenden en
niet deden, zullen met dubbele slagen geslagen worden, Luk.
12:47. Het zal Tyrus en Sidon in den dag des oordeels verdragelijker
zijn dan Jeruzalem en Kapernaum, Mt. 10:15, 11:22,
24, Mk. 6:11, Luk. 10:12, 14, Hebr. 2:3. Wie het evangelie
niet hoorden, worden ook niet naar het evangelie maar naar de
wet geoordeeld; en de Heidenen, die de Mozaische wet niet kenden
maar zondigden tegen de wet, die hun van nature bekend is,
komen ook om zonder die Mozaische wet, terwijl de Joden juist
door deze geoordeeld worden, Rom. 2:12. Hoewel de Schrift het
oordeel laat gaan over alle menschen zonder uitzondering, Mt.
25:32, Hd. 17:31, Rom. 2:6, 14:10, 2 Cor. 5:10, 2 Tim.
4:1, Op. 20:12, maakt zij daarbij toch onderscheid tusschen
die natiën, welke het evangelie gekend en ten slotte het antichristendom
hebben voortgebracht, en die andere volken, welke
nooit van Christus hebben gehoord en daarom voor de eerste maal
bij zijne parousie van Hem vernemen, terwijl zij voorts nog bijzonder
spreekt van het oordeel over de kwade engelen, en van de
plaats, welke de goede engelen en de geloovigen in het eindgericht
innemen.</p>

<p>Zeker kost het moeite, om van dat gericht zich eene eenigszins
heldere voorstelling te vormen. Het draagt zonder twijfel niet
uitsluitend een inwendig en geestelijk karakter, zoodat het alleen
zou plaats hebben in het geweten van den mensch; maar het is
bepaald een gericht, dat ook uitwendig ten aanschouwe van alle
schepselen voltrokken wordt. Beeld en zaak mogen nog zoo ineenvloeien,
de verschijning van Christus, de opstanding en evenzoo
al wat van het gericht wordt verhaald is te realistisch geteekend,
dan dat het vrij zou staan, om alles te vergeestelijken. Doch dan
<span class="pagenum" id="Page_494">[494]</span>
is voor het houden van dit gericht ook een plaats en eenige ruimte
van tijd van noode. En de Schrift geeft ons aanleiding om te
denken, dat het een successief verloop heeft. De engelen vergezellen
Christus bij zijne komst op de wolken, om hem in de uitvoering
van het vonnis behulpzaam te zijn; zij vergaderen de rechtvaardigen,
scheiden de boozen van hen af en drijven hen van voor
zijn aangezicht weg, Mt. 13:30, 49, 24:31. Bovendien is Hij
omringd door de gezaligden, 1 Thess. 3:13, 4:16, 2 Thess. 1:10,
Jud. 14, Op. 17:14, 19:14. Nadat dan de opstanding der gestorven
en de verandering der levend overgebleven geloovigen
heeft plaats gehad, worden dezen saam opgenomen in de wolken,
den Heere tegemoet, in de lucht, 1 Thess. 4:17. Niet onmogelijk
is het, dat, evenals bij Christus opstanding en hemelvaart uiteenvielen
en zelfs door veertig dagen van elkander gescheiden
waren, zoo ook de opstanding of verandering van de geloovigen
aan het einde der dagen nog niet in eens die volle heerlijkheid
hun toevoegt, welke na de wereldvernieuwing in den nieuwen
hemel of op de nieuwe aarde hun deel zal zijn, Lampe en Gerdes
bij M. Vitringa IV 143. Maar hoe dit zij, de opstanding of verandering
sluit voor de geloovigen, evenals voor Christus, de
rechtvaardiging in. Wel zegt de Schrift, dat alle menschen zonder
onderscheid, dus ook de geloovigen, voor den rechterstoel van
Christus moeten verschijnen. Maar zij getuigt tevens, dat wie
gelooft niet geoordeeld wordt en niet in het gericht komt, want
hij heeft reeds het eeuwige leven, Joh. 3:18, 5:24; dat de
gestorven geloovigen reeds in den hemel bij Christus zijn en met
lange, witte kleederen zijn bekleed, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23,
Op. 6:11, 7:9, 14; en dat Christus komt, om verheerlijkt te
worden in zijne heiligen en bewonderd te worden in allen die
gelooven, 2 Thess. 1:10. Voordat Christus het vonnis uitspreekt
over de kwade engelen, over de antichristelijke wereld en over
de cultuurlooze volken, heeft Hij de schapen reeds aan zijne
rechterhand gesteld en is Hij door zijne engelen en zijne heiligen
omstuwd. Dit blijkt ook uit <a id="ct_57"></a>1 Cor. 6:2, 4, waar Paulus uitdrukkelijk
zegt, dat de heiligen de wereld en de engelen zullen
oordeelen, M. Vitringa IV 163. Want deze uitspraak mag niet
verzwakt worden tot een goedkeuren door de geloovigen van het
oordeel, dat Christus over wereld en engelen velt, maar duidt
bepaald blijkens het verband aan, dat de heiligen deel zullen
<span class="pagenum" id="Page_495">[495]</span>
nemen aan het oordeel over de wereld en engelen. Trouwens
beloofde Jezus reeds aan zijne twaalf discipelen, dat zij met Hem
zitten zouden op twaalf tronen, oordeelende de twaalf geslachten
Israels, Mt. 19:28, Luk. 22:30, en Johannes zag rondom den
troon Gods tronen in den hemel, bezet door de ouderlingen der
gemeente, Op. 4:4, 11:16, 20:4, 6. Christus toch en zijne
gemeente zijn één; wat wereld en engelen tegen haar hebben misdaan,
dat rekent Hij, als ware het tegen Hem geschied, Mt. 25:40, 45,
Mk. 9:41, 42. Zelfs tot de goede engelen breidt dit oordeel van
Christus en zijne gemeente zich uit, 1 Cor. 6:4, want de engelen
zijn gedienstige geesten, die tot den dienst uitgezonden worden
om dergenen wil, die de zaligheid beerven zullen en daarom in
het toekomstig Godsrijk eene plaats erlangen naar den dienst,
welken zij in betrekking tot Christus en zijne gemeente hebben
verricht. In het visioen van Johannes trekt daarom Christus,
door zijne heirlegers omringd, de antichristelijke macht tegemoet,
Op. 19:11-21; de triumfeerende kerk heeft deel aan zijne
koninklijke heerschappij, Op. 20:4-6 en maakt ten slotte met
Christus aan allen tegenstand een einde, als hij de volken oordeelt,
die in de vier hoeken der aarde wonen, Op. 20:7-10. Cf. over
het laatste oordeel: Lombardus, Sent. IV dist. 43 sq. Thomas,
Suppl. qu. 88-90. Oswald, Eschat. 334f. Atzberger, Die christl.
Eschat. 356-370. Jansen, Prael. III 1062. Simar, Dogm. § 169.
Gerhard, Loc. XXVIII. Quenstedt, Theol. IV 605-634. Polanus,
Synt. VI c. 69. Synopsis pur. theol., disp. 51. Mastricht, Theol.
VIII 4, 7. Turretinus, Theol. XX qu. 6. Marck, Exspect. J. C.
1. III c. 1-18. Moor VI 706-718. Kliefoth, Eschat 236f. 275f.
Nitzsch, Ev. Dogm. 620f. Art. Gericht in Herzog<sup>3</sup>.</p>

<p id="lmn_56-5" class="sep1">5. De plaats, waarheen de goddeloozen na het gericht verwezen
worden, draagt in het N. Test. den naam van gehenna. Het
hebr. <span lang="hbo" xml:lang="hbo">גֵּי הִנּוֹם</span> was oorspronkelijk de naam van het dal van Hinnom,
dat ten zuidoosten van Jeruzalem lag en volgens Jos. 15:8,
18:16 de grensscheiding tusschen twee stammen vormde.
Onder Achaz en Manasse werd dit dal een plaats voor den cultus
van Moloch, ter wiens eere kinderen werden geslacht en verbrand,
2 Kon. 16:3, 21:6, 2 Chr. 28:3, 33:6, Jer. 32:34, 35.
Daarom werd deze plaats onder Josia verwoest en door de
priesters onrein verklaard, 2 Kon. 23:10. Jeremia profeteerde,
<span class="pagenum" id="Page_496">[496]</span>
dat hier een vreeselijk bloedbad voor de Israelieten aangericht
en de naam van het dal Tofeth in dien van moorddal veranderd
zou worden, Jer. 7:32, 19:6. En het apocriefe boek Henoch
uitte de verwachting, dat in dit dal de goddeloozen verzameld
zouden worden tot het gericht. Om deze reden werd later de
naam Gehinnom overgedragen op de strafplaats der goddeloozen
na den dood. Volgens anderen echter had deze overdracht eene
andere oorzaak. Nadat het dal van Hinnom door Josia verwoest
was, werd het volgens de latere Joden gebruikt voor het nederwerpen
en verbranden van allerlei onreinigheid. Evenals Gan
Eden de plaats aanduidde, waar na den dood de rechtvaardigen
vertoefden, werd Gehinnom de naam van het oord, waarheen de
onreinen en goddeloozen werden verwezen, om er straf te lijden
in het eeuwige vuur. Vuur was trouwens al van ouds een openbaring
en symbool van den toorn en de grimmigheid des Heeren.
Israels God is een verterend vuur, een eeuwige gloed, Deut. 4:24,
9:3, Jes. 33:14; Hij sprak tot de kinderen Israels uit het
midden des vuurs, Deut. 4:12, 33, 5:4, 22-26, 9:10, 10:4,
cf. Ex. 3:2; zijn toorn is een brandend vuur, uitgaande uit zijn
neus, Ps. 18:9, 79:5, 89:47, Jer. 4:4; vuur, uitgaande van
het aangezicht des Heeren, verteert de offerande, Lev. 9:24;
door vuur verdelgt Hij Nadab en Abihu, Lev. 10:2, de murmureerders
des volks, Num. 11:1, Ps. 106:18, de Korachieten,
Num. 16:35, de benden, die tegen Elia worden afgezonden,
2 Kon. 1:10v.; en in vuur komt Hij eenmaal, om recht te doen
op aarde en de goddeloozen te straffen, Deut. 32:22, Ps. 11:6,
83:15, 97:3, 140:11, Jes. 30:33, 31:9, 66:15, 16, 24,
Jer. 4:4, 15:14, 17:4, Am. 1:4v., Joel 2:30; en dat vuur
brandt tot in den benedensten Scheol, Deut. 32:22, het wordt
nimmer uitgebluscht, Jes. 66:24, en brandt eeuwig, Jer. 17:4.
<a id="ct_405"></a>Deze voorstelling ging over in het Nieuwe Testament. Gehenna
is de strafplaats der goddeloozen na den oordeelsdag, onderscheiden
van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁδης, φυλακη, ἀβυσσος</span>, boven <a href="#lmn_54-4a">bl. 374</a>, maar
identisch met de <span lang="grc" xml:lang="grc">καμινος του πυρος</span>, Mt. 13:42, 50 en de
<span lang="grc" xml:lang="grc">λιμνη του πυρος</span>, Op. 19:20, 20:10, 14, 15, 21:8. Het is
de plaats, bestemd voor het beest uit den afgrond en voor den
valschen profeet, Op. 19:20, voor Satan en zijne engelen, Op.
20:10, voor dood en hades, Op. 20:14, en voor alle goddeloozen,
Op. 20:15, 21:8. En dezen worden er allen ingeworpen na de
<span class="pagenum" id="Page_497">[497]</span>
opstanding, Mt. 5:29, 30, 10:28, en na het eindgericht, Op. 19:20,
20:10, 14, 15, 21:8, terwijl vóór dien tijd de hades, de gevangenis,
<span lang="grc" xml:lang="grc">φυλακη</span>, 1 Petr. 3:19, Op. 20:7 of de abyssus hun verblijfplaats
zijn, en de straffe van het eeuwige vuur of de donkerheid der duisternis
nog voor hen bewaard wordt, Mt. 8:29, 25:41, 46, 2 Petr.
2:17, Jud. 13. In die gehenna toch brandt het eeuwige, onuitblusschelijke
vuur, Mt. 18:8, Mk. 9:43, 44, 48, knaagt de
worm, die niet sterft, Mk. 9:44, 48, en is er eene eeuwige
pijniging, Mt. 25:46, 2 Thess. 1:9, Op. 14:11; het is een
<span lang="grc" xml:lang="grc">γεεννα</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">καμινος του πυρος</span>,
Mt. 5:22, 13:42, 50, 18:9, en tevens eene plaats der uiterste en buitenste duisternis, Mt.
8:12, 22:13, 25:30, 2 Petr. 2:17, Jud. 13, cf. Deut. 5:22,
Ps. 97:2, 3, buiten gelegen, Op. 22:15, in de diepte, zoodat
men erin geworpen wordt, Mt. 5:29, 30, Op. 19:20, 20:10,
14, 15, ver van de bruiloftstafel des Lams, Mt. 8:11, 12,
22:13, ver van de gemeenschap met God en met Christus, Mt.
7:23, 25:41, Luk. 13:27, 28, 2 Thess. 1:9, in het gezelschap
van Satan en zijne engelen, Mt. 25:41, Op. 20:10, 15.
De toorn Gods openbaart zich daar in al zijne verschrikkelijkheid,
Rom. 2:5-8, 9:22, 1 Thess. 1:10, Hebr. 10:31, Op. 6:16,
17, zoodat de gehenna niet alleen een oord is van gemis,
maar ook van smart en pijn, beide naar ziel en naar lichaam,
eene plaats van <span lang="grc" xml:lang="grc">κολασις</span>, Mt. 25:46, Op. 14:10, 11, van
<span lang="grc" xml:lang="grc">κλαυθμος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">βρυγμος των ὀδοντων</span>,
Mt. 8:12, 13:42 enz., van <span lang="grc" xml:lang="grc">θλιψις</span>
en <span lang="grc" xml:lang="grc">στενοχωρια</span>, Rom. 2:9, 2 Thess. 1:6, van
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια</span>, Mt.
7:13, Rom. 9:22, Phil. 1:28, 3:19, 2 Petr. 3:7, Op. 17:8,
11, van <span lang="grc" xml:lang="grc">φθορα</span>, Gal. 6:8, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀλεθρος</span>,
1 Thess. 5:3, 2 Thess. 1:9, 1 Tim. 6:9; de gehenna is het gebied van den tweeden
dood, Op. 2:11, 20:6, 14, 15, 21:8.</p>

<p>Op dezen vasten grond der Schrift werd in de christelijke
kerk de leer van de eeuwigheid der helsche straf gebouwd; en
theologie en prediking, poezie en schilderkunst wedijverden menigmaal
met elkaar in plastische beschrijving en realistische teekening
van de pijnen, welke daar naar lichaam en ziel in het eeuwige
vuur werden geleden. Maar van tijd tot tijd werden er toch
bezwaren tegen deze leer ingebracht. En sedert de Aufklärung
in de vorige eeuw eene zachtere beoordeeling van zonde en misdaad
deed opkomen, de pijnbanken afschafte, de straffen matigde
en allerwege een gevoel van humaniteit ontwaken deed, kwam
<span class="pagenum" id="Page_498">[498]</span>
er ook een gansch andere beschouwing over de straffen der hel
en werden deze door velen of gewijzigd voorgesteld of ganschelijk
verworpen, Lecky, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. d. Ursprungs und Einflusses der Aufklärung
in Europa</span>, Leipzig 1873 I 259f. De gronden, waarop
de eeuwigheid der helsche straf bestreden wordt, komen dan
altijd hierop neer: <i>a.</i> eeuwige straf strijdt met de goedheid, de
liefde, de barmhartigheid Gods en maakt Hem tot een tiran, die
behagen schept in plagen en pijnigen en zich lof bereidt uit het
eeuwig gekerm van millioenen ongelukkige schepselen. <i>b.</i> Eeuwige
straf strijdt met de rechtvaardigheid Gods, wijl zij geen verband
houdt met en niet evenredig is aan de zonde, die, hoe schrikkelijk
ook, toch altijd een beperkt, eindig karakter draagt. Het is niet
te denken, dat God, die de volmaakte liefde en de hoogste gerechtigheid
is, een menschenkind, ook al had het duizend jaren
gezondigd, straffen zal met een eeuwigdurende pijniging. <i>c.</i> Zulk
eene eeuwige straf is ook onvoorstelbaar en ondenkbaar. De Schrift
spreekt van vuur en worm en duisternis, maar dit zijn alle beelden;
letterlijk opgevat, zouden zij elkander uitsluiten. Doch afgedacht
daarvan, wat is de waarde eener eeuwige straf, die geen ander doel
heeft dan om den zondaar eeuwig te pijnigen? Wat nuttigheid
heeft zij voor hem, die haar ondergaat, dewijl zij waar berouw
uiteraard uitsluiten moet en hem steeds doet voortgaan met zondigen?
Wat eere brengt zij toe aan Gods naam, als zij de zonde niet
overwint en vernietigt maar bestendigt en eeuwig doet voortduren?
En hoe is het mogelijk, dat de verlorenen onder zulk eene eeuwige
straf zich voortdurend verharden, zonder ooit tot inkeer te komen
en zich voor God te verootmoedigen? <i>d.</i> De Schrift leert dan
ook geen eeuwige, eindelooze straf in de hel. Wel spreekt zij
van eeuwige pijn enz., maar eeuwig heeft daar evenals elders
niet de beteekenis van eindeloos, doch duidt een tijdduur aan,
waarvan de grens zich aan de waarneming of berekening onttrekt;
<a id="ct_187"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">αιωνιος</span> is, wat boven een langeren of korteren
<span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων</span> uitgaat. Dit
wordt nog daardoor versterkt, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰωνιος</span>,
<span lang="la" xml:lang="la">in bonam partem</span> van
de goederen des heils, bijv. van het leven gebruikt, vooral eene
innerlijke qualiteit aanduidt, waardoor al deze heilsgoederen
worden voorgesteld als boven de vergankelijkheid verheven. Daartegenover
wordt de toestand der verlorenen als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια, φθορα,
ὀλεθρος, θανατος</span> aangeduid, hetgeen er op wijst, dat zij zoo
niet eeuwig kunnen blijven bestaan maar of ten eenenmale
<span class="pagenum">[499]</span>
<span id="Page_499">vernietigd</span> of eens geheel en al hersteld worden. <i>e.</i> <a id="ct_752"></a>Voor het laatste
biedt de Schrift hope, als zij leert, dat Christus eene verzoening
is voor de zonden der gansche wereld, 1 Joh. 2:2, Col. 1:19,
20, en dat God in dien weg aller zaligheid wil, 1 Tim. 2:4,
4:10. Gelijk alle menschen in Adam sterven, zoo worden zij ook
allen in Christus levend gemaakt, 1 Cor. 15:22, Rom. 5:18.
Thans vergadert God alle dingen onder Christus als hoofd bijeen,
Ef. 1:10, opdat eens alle knie voor Christus zich buige, Phil.
2:10, en God alles in allen moge wezen, 1 Cor. 15:28. God
heeft allen onder de zonde besloten, opdat Hij allen barmhartig
zou zijn, Rom. 11:32.</p>

<p id="ct_340">Op deze overwegingen worden dan aangaande het uiteinde
der goddeloozen, indien wij afzien van het pantheisme en materialisme,
dat alle onsterfelijkheid en eeuwigheid loochent, de
volgende drie hypothesen gebouwd. Ten eerste zijn er, die
leeren, dat er eene mogelijkheid van bekeering open blijft,
niet alleen in den tusschentoestand tot op het eindgericht toe,
boven <a href="#lmn_54-6d">bl. 382</a>, maar ook daarna nog en tot in alle eeuwigheid.
Of er dus eene hel en eene eeuwige straf is, hangt geheel van
den mensch en van zijn vrijen wil af. Indien hij zich voortdurend
tegen de roepstem tot bekeering verzet, wikkelt hij zich steeds
vaster en dieper in de zonde in en verlengt zijne straf. Wijl
echter de prediking van geloof en bekeering nooit ophoudt en
de wil des menschen steeds vrij blijft, wordt de mogelijkheid
van eene eeuwige straf in de hel zeer onwaarschijnlijk en vleit
men zich liever met de hope, dat ten slotte allen tot bekeering
komen en in het eeuwige leven ingaan. Eeuwige pijn in de Schrift
beteekent dus alleen, dat zij, die zoo laat zich bekeeren, altijd
de herinnering aan hun hardnekkig verzet blijven behouden en
bij hen, die in dit leven het evangelie geloofden, eeuwig zullen
achterstaan. Dit hypothetisch universalisme komt dus op eene
voortdurende loutering neer en is eene hernieuwing van de leer
der zielsverhuizing. Het verschil is alleen, dat de metempsychose
deze loutering laat plaats vinden in het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span>, terwijl het
hypothetisch universalisme haar in het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> stelt. Deze leer
vond vooral in de vorige eeuw bij de Rationalisten ingang, maar
wordt ook thans door vele theologen verdedigd, cf. Wegscheider,
Instit. § 200. Bretschneider, Dogm. II 468 f. 581 f. Reinhard,
Dogm. 706 f. Lange, Posit. Dogm. § 131. Dorner, Gl. II 972.
<span class="pagenum" id="Page_500">[500]</span>
Nitzsch, Ev. Dogm. 624. W. Schmidt, Christl. Dogm. II 517.
Saussaye, mijne Theol. van Ch. d. l. S. 71-75. H. Ernst,
Geloof en Vrijheid 1886 blz. 407-444. <a id="ct_343"></a>Voorts in Engeland de
voorstanders van de zoogenaamde <span lang="en" xml:lang="en">future (second) probation</span> of van
de <span lang="en" xml:lang="en">wider hope</span>, zooals Robertson, Maurice, Theol. Essays 1853 p.
442: <span lang="en" xml:lang="en">the word eternal and the punishment of the wicked</span>.
Thomas de Quincey, <span lang="en" xml:lang="en">On the supposed scriptural expression for
eternity</span> 1852. Tennyson, In Memoriam. Farrar, <span lang="en" xml:lang="en">Eternal Hope</span>
1878 en <span lang="en" xml:lang="en">Mercy and Judgment</span> 1881 met de door deze beide
werken te voorschijn geroepen litteratuur, cf. <span lang="en" xml:lang="en">The wider hope,
essays and strictures on the doctrine and literature of future
punishment by numerous writers, lay and clerical</span>, London Unwin
1890. In Amerika de verdedigers van de <a id="ct_204" lang="en" xml:lang="en"></a>Andover position, ingenomen
door de vijf professoren van Andover College, Churchhill,
Harris, Hincks, Tucker en Egb. C. Smith, die van verschillende
artikelen der belijdenis afweken, ook van dat aangaande de
eeuwige straf, cf. <span lang="en" xml:lang="en">Andover Review</span> April 1890 p. 434 enz.
<a id="ct_753"></a>Vanzelf leidt dit gevoelen van een voortgaande bekeering en
loutering tot de leer van de zoogenaamde universalisten, die
meenen, dat aan het einde alle schepselen de zaligheid en de
heerlijkheid deelachtig zullen worden. Wat daar gewenscht en
gehoopt wordt, wordt hier zeker verwacht en als dogma verkondigd.
<a id="ct_786"></a>De leer van den terugkeer aller dingen in God komt reeds
voor in de indische en grieksche philosophie, ging vandaar over
in Gnosticisme en Neoplatonisme en werd dan het eerst in de
christelijke theologie voorgedragen door <a id="ct_148"></a>Origenes. Deze spreekt
wel herhaaldelijk van eene eeuwige straf in de hel maar ziet
daarin toch slechts eene practische leer, die voor de onontwikkelden
noodig is doch door de gnostici geheel anders opgevat
wordt. Volgens <a id="ct_149"></a>Origenes toch zijn alle geesten oorspronkelijk door
God gelijk geschapen, doch de daden van den vrijen wil brengen
ongelijkheid en veroorzaken, dat de zielen der menschen ter
loutering in eene stoffelijke wereld verplaatst en aan lichamen
verbonden worden. Doch deze loutering zet ook na den dood en
na het eindgericht zich voort, totdat uit en door de grootst
mogelijke verscheidenheid de gelijkheid weer te voorschijn treedt
en alle geesten weder tot God terugkeeren in dienzelfden toestand,
waarin zij oorspronkelijk bij Hem verkeerden. Wijl echter de vrije
wil altijd dezelfde blijft, kan hij evengoed als van het kwade
<span class="pagenum" id="Page_501">[501]</span>
tot het goede, zoo weder van het goede tot het kwade terugkeeren,
en is er dus eene voortdurende wisseling van afval en
wederbrenging aller dingen, eene eindelooze schepping en vernietiging
der stoffelijke wereld, cf. Atzberger, Gesch. der christl.
Eschat. 1896 S. 366-456. Deze gedachte van de wederherstelling
aller dingen vond in de oudheid weerklank bij Gregorius
Naz., Gregorius Nyss., Didymus, Diodorus van Tarsus, Theodorus
van Mopsuestia, e. a., cf. Petavius, de angelis III 7. 8, in de
Middeleeuwen bij Scotus Erigena, Amalrik van Bena en de broeders
en <ins id="cor_29" title="znsters">zusters</ins> van den vrijen geest,
na de Hervorming bij Denck
en vele Wederdoopers, bij Jane Leade, J. W. Petersen, Ludwig
Gerhard, F. C. Oetinger, Michael Hahn, Jung-Stilling, Swedenborg
enz., en in den nieuweren tijd bij Schleiermacher, Chr. Gl.
§ 117-120 en § 163 Anhang. Schweizer, Gl. II 577 f. 591.
604. Schoeberlein, <span lang="de" xml:lang="de">Prinzip und System der Dogm.</span> 679. Riemann,
<span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre <ins id="cor_30" title="van">von</ins> der Apokatastasis</span><sup>2</sup>
Magdeburg 1897. Scholten, Initia 268 sq. W. Francken, Geloof en Vrijheid 1886. Cf. Köstlin,
art. Apokatastasis in Herzog<sup>3</sup>. <a id="ct_557"></a>Veel grooter instemming vond
echter nog een derde gevoelen, dat onder den naam van conditioneele
onsterfelijkheid bekend staat. Hoewel de vroegere theologie
zeer dikwerf van de onsterfelijkheid sprak in geestelijken
zin, als eene gave, door Christus verworven, toch dacht daarom
schier niemand eraan, om de natuurlijke onsterfelijkheid der ziel
te loochenen. <a id="ct_558"></a>Het eerst leerden de Socinianen onder den invloed
van hun abstract supranaturalisme, dat de zielen niet van nature
onsterfelijk waren maar dit eerst werden in geval van gehoorzaamheid
door eene gave Gods. Daaruit volgde, dat de goddeloozen
en de duivelen krachtens eene natuurlijke vergankelijkheid
eenmaal moesten ophouden te bestaan. Socinus sprak dit nog niet
zoo duidelijk uit, maar zijne volgelingen leerden zonder omwegen,
dat de tweede dood in vernietiging bestond; en deze had dan
volgens Crell, Schmalz e. a. niet bij of spoedig na den dood,
doch eerst na de algemeene opstanding en het wereldgericht
plaats, Fock, Der Socin. 714 f. Van de Socinianen werd deze
leer overgenomen door Locke, Warburton, Whiston, Dodwell,
Walter e. a., en in deze eeuw door Rothe, Theol. Ethik § 470-472
en Weisse, <span lang="de" xml:lang="de">Ueber die philos. Bedeutung der christl. Eschat.</span>
Stud. u. Krit. 1836. Vooral echter begon zij opgang te maken
en aanhangers te vinden, sedert zij in 1885 verdedigd werd door
<span class="pagenum" id="Page_502">[502]</span>
<a id="ct_172"></a>Edward White in zijn <span lang="en" xml:lang="en">Life in Christ, a study of the Scripture
doctrine on the nature of man, the object of the divine incarnation
and the conditions of human immortality</span>, 3 ed. Stock
London 1878. Dit boek bracht vele pennen in beweging en lokte
niet alleen ernstige bestrijding doch ook velerlei betuiging van
instemming uit. Overal vindt het conditionalisme thans talrijke
verdedigers, zooals bijv. Schultz, <span lang="de" xml:lang="de">Voraussetzungen der christl.
Lehre von der Unsterblichkeit</span> 1861. H. Plitt, <span lang="de" xml:lang="de">Evang. Glaubenslehre</span>
1863. II 413. Weisse, Philos. Dogm. § 970. Lemme,
<span lang="de" xml:lang="de">Endlosigkeit der Verdammnis und allgemeine Wiederbringung</span>,
Lichterfelde-Berlin, Runge. (voordracht, geh. 12 Aug. 1898).
Charles Byse, <span lang="fr" xml:lang="fr">L’immortalité conditionelle ou la vie en Christ</span>, Paris
1880. Petavel-Olliff, <span lang="fr" xml:lang="fr">Le problème de l’immortalité</span>, Paris 1891.
Dr. Jonker, De leer der condit. onsterfelijkheid, Theol. Stud. I.</p>

<p id="lmn_56-6" class="sep1">6. Indien nu bij de leer van de eeuwige straf het menschelijk
gevoel te beslissen had, zou zij zeker moeilijk te handhaven
zijn en thans ook maar weinig verdedigers vinden. Dankbaar
dient het te worden erkend, dat sedert de vorige eeuw de idee
der humaniteit en het gevoel van sympathie krachtig ontwaakt
zijn en aan de wreedheid, die vroeger vooral ook op het gebied van
het strafrecht heerschte, een einde hebben gemaakt. Maar niemand
kan er toch blind voor zijn, dat ook deze humanitaire beschouwing
hare eenzijdigheden en gevaren medebrengt. De machtige omkeer,
die plaats gegrepen heeft, laat zich in dezen éénen zin beschrijven,
dat, terwijl vroeger de krankzinnigen zelfs als misdadigers werden
behandeld, thans de misdadigers als krankzinnigen beschouwd
worden. Voorheen werd in elke abnormaliteit schuld gezien;
thans worden alle begrippen van schuld, misdaad, verantwoordelijkheid,
toerekenbaarheid enz. van hunne realiteit beroofd, cf.
Simons, Nieuwe richtingen in de strafrechtwetenschap, Gids April
1900 bl. 48-84. Het besef van recht en gerechtigheid, van
wetsovertreding en schuld wordt op bedenkelijke wijze verzwakt,
naarmate de maatstaf van al deze dingen niet in God, maar in
den mensch en in de maatschappij wordt verlegd. Daarmede gaat
allengs alle zekerheid en veiligheid teloor. Want als het belang
der maatschappij den doorslag geeft, dan wordt niet alleen elke
grens tusschen goed en kwaad uitgewischt, maar loopt ook het
recht gevaar, aan de macht te worden opgeofferd. Het is u nut,
<span class="pagenum" id="Page_503">[503]</span>
dat één mensch voor het volk sterve en niet heel het volk verloren
ga, Joh. 11:50, wordt dan de taal der hoogste rechtspleging.
En hetzelfde menschelijk gevoel, dat eerst voor de humanitaire
behandeling van den misdadiger pleitte, ontziet zich niet, om
straks den marteldood van den onschuldige te eischen; het hosanna
maakt voor het kruis hem plaats; de vox populi, die dikwerf
ten onrechte als eene vox Dei wordt geëerd, schrikt voor geen
gruwelen terug; en terwijl de rechtvaardige er nog mede rekent,
hoe het zijn vee te moede is, is zelfs het ingewand, het hart,
het gemoed van den goddelooze nog wreed, Spr. 12:10. Op het
menschelijk gevoel valt daarom weinig te bouwen; dat mag en
kan bij de bepaling van recht en wet de beslissing niet geven;
zelfs als de schijn er tegen is, is het toch oneindig veel beter,
in de hand des Heeren, dan in die van menschen te vallen,
1 Chron. 21:13. En dit geldt ook bij de leer van de eeuwige
straffen in de hel. Want 1<sup>o</sup> verdient het opmerking, dat deze
leer, hoezeer zij in kerk en theologie dikwerf veel te realistisch
is uitgewerkt, toch in de Schrift is gegrond. En niemand spreekt
er in de Schrift vaker en breedvoeriger over dan onze Heere Jezus
Christus, wien niemand diepte van menschelijk gevoel en medelijden
ontzeggen kan, en die de zachtmoedigste en nederigste was
onder alle kinderen der menschen. Het is de hoogste liefde, die
met de zwaarste straffen dreigt. Tegenover de zaligheid van het
eeuwige leven, welke Hij voor de zijnen verwierf, staat de rampzaligheid
van het eeuwig verderf, dat Hij den goddeloozen aankondigt.
Beide waren in het Oude Test. in schaduwen gehuld en
werden onder beelden voorgesteld. Maar in het Nieuwe Test. is
het Christus, die het vergezicht opent zoowel in de diepten van
de buitenste duisternis als in de woningen van het eeuwige licht.
2<sup>o</sup> Dat de straf in deze plaats der buitenste duisternis eene
eeuwige is, valt met de Schrift in de hand niet te betwijfelen.
Wel is waar, geeft <a id="ct_188"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">αἰωνιος</span>
(van <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων</span>, hebr. <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם</span>, d. i. tijdduur,
levensduur, levensloop, menschenleeftijd, onbepaald lange tijd in
verleden of toekomst; de tegenwoordige wereldtijd, <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων οὑτος</span>;
de toekomende eeuw, <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span>) zeer dikwijls een tijdduur te
kennen, die wel menschelijke berekening te boven gaat maar
volstrekt niet eindeloos of eeuwig is. Dikwerf wordt het ook in
het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nog gebruikt van den ganschen tot op de verschijning
van Christus toe voorbijgeganen wereldtijd, waarin de raad Gods
<span class="pagenum" id="Page_504">[504]</span>
door de profeten verkondigd werd maar toch niet ten volle geopenbaard
was, Luk. 1:70, Hd. 3:21, Rom. 16:25, Col. 1:26,
2 Tim. 1:9, Tit. 1:2. Doch het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰωνιος</span> dient in het
<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> vooral, om de onvergankelijke, boven alle bederf en verderf
verheven natuur van de door Christus verworvene heilsweldaden
aan te duiden, en wordt dan inzonderheid zeer <ins id="cor_31" title="dikwerk">dikwerf</ins> met
<span lang="grc" xml:lang="grc">ζωη</span> verbonden; het eeuwige leven, dat Christus schenkt aan een iegelijk
die gelooft, heeft zijn begin reeds hier op aarde maar wordt toch
eerst in de toekomst volkomen openbaar; het behoort wezenlijk
tot den <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span>, Luk. 18:30, is onverderfelijk, Joh. 11:25,
26, en heet eeuwig, evenals de <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκοδομη ἐκ θεου</span>, 2 Cor. 5:1,
de <span lang="grc" xml:lang="grc">σωτηρια</span>, Hebr. 5:9, de <span lang="grc" xml:lang="grc">λυτρωσις</span>,
9:12, de <span lang="grc" xml:lang="grc">κληρονομια</span>,
9:15, de <span lang="grc" xml:lang="grc">δοξα</span>, 2 Tim. 2:10, de
<span lang="grc" xml:lang="grc">βασιλεια</span>, 2 Petr. 1:11,
evenals God, Christus, de H. Geest ook eeuwig worden genoemd,
Rom. 16:26, Hebr. 9:14, 13:8 enz. Daartegenover wordt
gezegd, dat de straf der goddeloozen bestaan zal in <span lang="grc" xml:lang="grc">το πυρ το
αἰωνιον</span>; Mt. 18:8, 25:41, Jud. 7, <span lang="grc" xml:lang="grc">κολασις αἰωνιος</span>, Mt. 25:46,
<span lang="grc" xml:lang="grc">ὀλεθρος αἰωνιος</span>, 2 Thess. 1:9,
<span lang="grc" xml:lang="grc">κρισις αἰωνιος</span>, Mk. 3:29.
Evenals het eeuwige leven, wordt door deze omschrijving de
eeuwige straf voorgesteld als te behooren tot den <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span>,
waarin geen verandering van staat meer mogelijk is. Nergens
duidt de Schrift met eenig woord aan of laat zij zelfs de mogelijkheid
open, dat er aan den toestand, die daar intreedt, nog
een einde komen kan. En positief spreekt zij uit, dat het vuur
daar onuitblusschelijk is, Mt. 3:12, dat de worm niet sterft,
Mk. 9:44, dat de rook der pijniging opgaat in alle eeuwigheid,
Op. 14:11, en voortduurt dag en nacht in alle eeuwigheid,
20:10, en dat zij als eeuwige pijn staat tegenover het eeuwige
leven der rechtvaardigen, Mt. 25:46. Onbevangen exegese kan
hier niet anders vinden dan eene eeuwige, nimmer eindigende
straf. Cf. Cremer s. v. 3<sup>o</sup> De toestand der verlorenen wordt beschreven
als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια</span>, Mt. 7:13, <span lang="grc" xml:lang="grc">φθορα</span>.
Gal. 6:8, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀλεθρος</span>,
2 Thess. 1:9, <span lang="grc" xml:lang="grc">θανατος</span>, Op. 2:11 enz., in overeenstemming
daarmede, dat in <abbr title="Oud en Nieuw Testament">O. en N. Test.</abbr> menigmaal gezegd wordt, dat
de goddeloozen verdelgd, uitgeroeid, verwoest, verdorven, verdaan,
buitengeworpen, afgesneden, als kaf verbrand zullen worden enz.
De voorstanders van de conditioneele onsterfelijkheid verstaan al
deze uitdrukkingen in den zin van eene volkomen vernietiging,
cf. White, <span lang="en" xml:lang="en">Life in Christ</span> 358-390. Maar deze opvatting mist
<span class="pagenum" id="Page_505">[505]</span>
allen grond. <a id="ct_476"></a>Leven beteekent in de Schrift nooit puur bestaan,
en dood is nooit hetzelfde als vernietiging. Van den tijdelijken,
lichamelijken dood kunnen ook de conditionalisten dit niet ontkennen;
zij nemen meest als de Socinianen aan, dat de goddeloozen
ook na den dood nog blijven voortbestaan, hetzij om eerst
na opstanding en eindgericht door God vernietigd te worden,
hetzij om langzamerhand weg te sterven en ten slotte ook physisch
te gronde te gaan. <a id="ct_787"></a>Het laatste is zoowel wijsgeerig als Schriftuurlijk
eene onmogelijke gedachte. Zonde toch is geen substantie,
geen materia maar forma, die een zijn onderstelt en dat zijnde
niet vernietigt maar in eene verkeerde, van God afgewende
richting stuurt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 81v.
<a id="ct_294"></a>En de lichamelijke dood is niet
maar een natuurlijk gevolg doch eene positieve, door God bedreigde
en voltrokken straf op de zonde, ib. 176v. In dien dood
vernietigt God den mensch niet, maar scheidt Hij ziel en lichaam
tijdelijk vaneen, om beide in stand te houden en bij de opstanding
weder te vereenigen. De Schrift leert duidelijk en onwedersprekelijk
de onsterfelijkheid van den mensch. Het conditionalisme
verwart het ethische met het physische zijn, als het in <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια</span>,
die de straf der zonde is, eene vernietiging van de substantie
des menschen ziet. En evenals God in den eersten dood den
mensch niet vernietigt, zoo doet Hij dit ook niet in den tweeden
dood. Immers wordt deze in de Schrift ook omschreven als pijniging,
Mt. 25:46, weening en knersing der tanden, Mt. 8:12,
verdrukking en benauwdheid, Rom. 2:9, onuitblusschelijk vuur,
Mt. 18:8, nooit stervende worm, Mk. 9:44 enz., welke uitdrukkingen
alle het bestaan der verlorenen onderstellen. Maar hun
toestand kan toch <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια, φθορα, ὀλεθρος, θανατος</span> heeten,
wijl zij in zedelijken, geestelijken zin geheel te gronde zijn gegaan
en in volstrekten zin die levensvolheid missen, welke den geloovigen
door Christus geschonken wordt. Zoo heet de verloren
zoon <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκρος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπολωλος</span>,
Luk. 15:24, 32, de Efeziërs in hun vroegeren toestand
<span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span> in hun zonden en misdaden, Ef. 2:3,
vervreemd van het leven Gods, Ef. 4:18, die van Sardes <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span>,
Op. 3:1 enz., zonder dat iemand hierbij aan hun niet-bestaan
denkt. 4<sup>o</sup> Aan eene zelfde miskenning van het ethisch karakter
der zonde maken de voorstanders van de apokatastasis zich
schuldig. Het woord is aan Hd. 3:21 ontleend maar houdt daar,
gelijk thans iedereen erkent, volstrekt niet in, wat er thans mede
<span class="pagenum" id="Page_506">[506]</span>
bedoeld wordt. De Schrift leert nergens, dat eenmaal alle menschen
en zelfs alle duivelen zalig zullen worden. Wel spreekt zij
dikwerf zeer universalistisch, omdat het werk van Christus intensief
van oneindige waarde is en aan de geheele wereld en menschheid
in haar organisch bestaan ten goede komt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 390v. Maar zij
sluit beslist uit, dat alle individuen onder de menschen of ook
zelfs de duivelen eenmaal burgers zouden worden in het koninkrijk
Gods. Ten allen tijde is de leer van de wederbrenging aller
dingen dan ook slechts door enkele op zichzelf staande personen
geleerd, en zelfs heden ten dage vindt onder de theologen nog
eer het conditionalisme dan de apokatastasis voorspraak. Feitelijk
is deze leer ook niet van christelijken doch van heidenschen
oorsprong, en draagt zij geen Schriftuurlijk doch een wijsgeerig
karakter. Het is het pantheisme, dat er aan ten grondslag ligt
en alle dingen, gelijk zij uit God voortkomen, zoo ook successief
tot Hem terugkeeren doet. God is hier geen Wetgever en Rechter,
die eenmaal de wereld in rechtmatigheid oordeelen zal, maar
eene onbewuste, immanente kracht, die alles voortstuwt tot het
einde en eens alles tot zich hereent. <a id="ct_823"></a>De zonde is hier geen
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομια</span>, maar een noodzakelijk moment in de wereldontwikkeling.
En de verlossing in Christus is geen juridisch herstel en geen
ethische vernieuwing maar een physisch proces, dat alles beheerscht.
5<sup>o</sup> Om de eeuwige straf te billijken is daarom vóór alle dingen
noodig, dat men met de Schrift de onkreukbare rechtvaardigheid
Gods en het diep zondig karakter der zonde erkenne. Zonde is
geen zwakheid, geen gebrek, geen tijdelijke en allengs verdwijnende
onvolkomenheid, maar zij is naar haar oorsprong en wezen
<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομια</span>, overtreding van de wet, opstand en vijandschap tegen
God, negatie van zijn recht, van zijn gezag, zelfs van zijn bestaan.
Wel is de zonde eindig in dien zin, dat zij door een eindig
schepsel in een eindigen tijd wordt volbracht, maar Augustinus
heeft reeds terecht opgemerkt, dat niet de tijdduur, waarin de
zonde gepleegd wordt, maar haar innerlijke aard de maatstaf is
van hare straf. Een uur van onbedachtzaamheid kan maken, dat
men jaren schreit. Op zonden van een enkel oogenblik volgt heel
een leven van schande en straf. Wie eene misdaad begaat, wordt
soms gestraft met den dood en door de aardsche overheid in
een onherstelbaren toestand overgebracht. Zoo doet God ook;
want wat op aarde de doodstraf is, is de straf der hel in het
<span class="pagenum" id="Page_507">[507]</span>
eindgericht. Hij beoordeelt en straft de zonde naar haar innerlijke
qualiteit. En dan is de zonde oneindig in dien zin, dat zij
begaan wordt tegen de hoogste Majesteit, die een absoluut recht
op onze liefde en onze vereering heeft. God is onze gehoorzaamheid
en toewijding waardig op absolute, oneindige wijze; de wet,
waarin Hij deze eischt, is daarom absoluut verbindend, hare
verbindbaarheid oneindig groot; en de overtreding van die wet
is dus, intensief beschouwd, een absoluut, een oneindig kwaad.
Bovendien komt hier niet zoozeer de <span lang="la" xml:lang="la">diuturnitas peccandi</span> in
aanmerking, als wel de <span lang="la" xml:lang="la">voluntas peccantis, quae hujusmodi est
ut semper vellet peccare si posset</span>, Aug. de civ. 21, 11. Wie
de zonde doet, is een dienstknecht der zonde en wil en kan niet
anders dan zondigen. Het ligt waarlijk niet aan hem, als hij
buiten de gelegenheid wordt gesteld, om op den zondigen weg
voort te gaan; naar zijn innerlijke begeerte zou hij niet anders
willen, dan eeuwig blijven leven, om eeuwig te kunnen zondigen.
Wie zou dan, lettende op deze zondige natuur van de zonde,
durven zeggen, dat God onrechtvaardig is, als Hij haar niet
alleen met tijdelijke maar ook met eeuwige straffen bezoekt?
6<sup>o</sup> Gemeenlijk wordt dit argument, aan de rechtvaardigheid Gods
ontleend, dan ook slechts schuchter en aarzelend aangevoerd.
Des te meer wordt de eeuwige straf in strijd geacht met de
goedheid en de liefde Gods. Indien zij echter niet met de rechtvaardigheid
Gods in strijd is, dan is zij dit ook niet en kan het
zelfs niet zijn met zijne goedheid. Er is hier geen keus. Indien
de eeuwige straf onrechtvaardig is, dan is zij daarmede geoordeeld
en behoeft de goedheid Gods er niet meer bij te pas
gebracht te worden. Indien zij echter beantwoordt aan Gods
rechtvaardigheid, dan blijft de goedheid Gods daarbij ongedeerd;
wat rechtvaardig is, is ook goed. Het argument, aan Gods goedheid
tegen de eeuwige straf ontleend, brengt dus op het voetspoor
van Marcion heimelijk een conflict tusschen Gods gerechtigheid
en zijne goedheid en offert de eerste aan de laatste op. Eene
goedheid echter, die de rechtvaardigheid te niet doet, is geen
ware, wezenlijke goedheid meer. Zij is niets anders dan menschelijke
zwakheid en weekheid, en, op God overgebracht, een verzinsel
van het menschelijk brein, op geenerlei wijze beantwoordend
aan den levenden, waarachtigen God, die zich in de Schrift en
ook in de natuur heeft geopenbaard. Want indien de eeuwige
<span class="pagenum" id="Page_508">[508]</span>
straf met Gods goedheid onbestaanbaar is, dan is het ook de
tijdelijke straf. Doch deze is een feit, dat door niemand kan
worden ontkend. De menschheid vergaat onder Gods toorn en
door zijne verbolgenheid wordt zij verschrikt. Wie kan het lijden
der wereld rijmen met Gods goedheid en liefde? Toch moet het
er mede overeen te brengen zijn, want het bestaat. Indien nu
het bestaan van het ontzettende lijden in deze wereld ons niet
mag doen twijfelen aan Gods goedheid, dan mag ook de eeuwige
straf ons niet leiden tot hare loochening. Als deze wereld bestaanbaar
is met Gods liefde, gelijk zij is en moet zijn, dan is
het ook de hel. Want buiten de H. Schrift is er geen sterker
bewijs voor het bestaan der hel, dan het bestaan dezer wereld,
aan wier ellende de trekken van het beeld der hel zijn ontleend.
7<sup>o</sup> Bovendien bestaat er voor den mensch, die de eeuwige straf
bestrijdt, groot gevaar, om tegenover God den schijnheilige te
spelen. Hij doet zich voor als de liefderijke, die in goedheid en
medelijden den Vader van onzen Heere Jezus Christus zeer verre
overtreft. Dat neemt niet weg, dat diezelfde mensch, zoodra <i>zijne</i>
eer wordt aangerand, in woede ontsteekt en zijn beleediger alle
kwaads toewenscht in dit en in het toekomende leven. Nijd, haat,
toorn, wraakgierigheid komen op in het hart van iederen mensch
tegen elk, die hem in den weg staat. Wij zoeken onze eigene
eer, maar om de eer van God bekommeren wij ons niet; wij
komen op voor ons eigen recht, maar het recht van God laten
wij met voeten treden. Dat is toch waarlijk een afdoend bewijs,
dat de mensch niet de geschikte beoordeelaar is van de woorden
en de handelingen Gods. En toch, ook in dat opkomen voor eigen
recht en eere ligt iets goeds. Hoe verkeerd de mensch het ook
toepasse, er ligt toch in, dat recht en eere boven goed en leven
gaan. Er sluimert ook in den zondaar nog een diep rechts- en
eergevoel. En als dat aangerand wordt, ontwaakt het en onderdrukt
het alle medelijden. Als het in een strijd tusschen twee
menschen of tusschen twee volken gaat om het recht, dan bidt
elk van ganscher harte, dat God het recht doe triumfeeren en
de schenders ervan met zijn oordeel treffe. Alle menschen beseffen
nog iets van het <span lang="la" xml:lang="la">fiat justitia, pereat mundus</span>, en billijken het,
dat het recht triumfeere ten koste van duizenden menschenlevens.
Om het recht gaat het ook in den oordeelsdag, en niet om een
of ander privaat recht, maar om <i>het</i> recht bij uitnemendheid,
<span class="pagenum" id="Page_509">[509]</span>
om het recht in zijne gansche beteekenis en in zijn vollen omvang,
om de gerechtigheid Gods, om God zelven als God te prijzen
in der eeuwigheid. 8<sup>o</sup> Er is dan ook geen twijfel aan, of God
zal zich in den oordeelsdag, ook als Hij de eeuwige straf over
de zondaren uitspreekt, voor het oog van alle schepselen ten
volle rechtvaardigen. Thans kennen wij ten deele en kennen ook
de schrikkelijkheid der zonde slechts ten deele. Maar als wij
hier reeds bij het hooren van sommige gruwelen de zwaarste straf
reeds niet zwaar genoeg achten, wat zal het dan zijn, als wij
aan het einde der dagen een inzicht ontvangen in de diepten der
ongerechtigheid? En daarbij zijn wij hier op aarde altijd eenzijdig;
rechtsbesef en medelijden komen telkens in conflict; wij zijn of
te zacht of veel te streng in ons oordeel. Maar alzoo is het niet
en kan het niet zijn bij den Heere onzen God. In Christus heeft
Hij zijne volle liefde geopenbaard, en die liefde is daarom zoo groot,
wijl zij eene verlossing heeft geschonken van den toekomenden toorn
en van het eeuwig verderf. De bestrijders van de eeuwige straf doen
niet alleen aan de doemwaardigheid der zonde, aan de strengheid
van het Goddelijk recht tekort; zij maken ook inbreuk op de
grootte van Gods liefde en van de verlossing, die in Christus is.
Indien het niet gegaan had om de redding van een eeuwig verderf,
ware de prijs van het bloed van Gods eigen Zoon veel te duur
geweest. De hemel, dien Hij door zijn zoendood ons verwierf,
onderstelt eene hel, waarvan Hij ons bevrijdde. Het eeuwige leven,
dat Hij ons schonk, onderstelt een eeuwigen dood, waarvan Hij
ons verlost heeft. De gunst en het welbehagen Gods, waarin Hij
ons eeuwig doet deelen, onderstelt een toorn, onder welken wij
anders eeuwig hadden moeten verzinken. En daarom zal deze
Christus ook eenmaal het gericht houden en het oordeel uitspreken.
Een mensch, een waarachtig, volkomen mensch, die weet wat in
den mensch is, die de zachtmoedigste aller menschen is, zal de
rechter der menschen zijn, zoo rechtvaardig, dat allen het zullen
erkennen en alle knie voor Hem zich buigen en alle tong belijden
zal, dat Christus de Heer is, tot heerlijkheid Gods des Vaders.
God zal aan het eind, zoo niet gewillig, dan onwillig door alle
schepselen als God worden erkend. 9<sup>o</sup> Dit moet ons genoeg
zijn. Onderzoekingen over de ligging en grootte der hel, over de
hoedanigheid van vuur en worm, over den psychischen en den
physischen toestand der verlorenen leiden tot geen resultaat,
<span class="pagenum" id="Page_510">[510]</span>
omdat de Schrift er het zwijgen over bewaart. <a id="ct_394"></a>Alleen dit weten
wij nog, dat de straf der hel eerst een aanvang neemt na den
oordeelsdag, dat zij steeds gedreigd wordt aan degenen, die de
waarheid Gods hardnekkig tegenstaan, aan de vreesachtigen en
ongeloovigen en gruwelijken en doodslagers en hoereerders en
toovenaars en afgodendienaars en leugenaars, Op. 21:8, en dat
zij ook dan nog verschilt naar de mate van ieders ongerechtigheid.
Nergens leert de Schrift, dat er dan nog plaats voor bekeering
en vergeving is. De toevoeging in <a id="ct_14"></a>Mt. 12:32: noch in deze eeuw
noch in de toekomende, strekt niet, om de vergefelijkheid der
zonde tegen den Zoon des menschen ook nog in de toekomende
eeuw, maar om de volstrekte onvergefelijkheid der zonde tegen
den H. Geest in het licht te stellen. Straf is in haar wezen
handhaving der gerechtigheid en dient bepaaldelijk na het oordeel,
niet om te louteren maar om een iegelijk te vergelden naar
zijn werk. <a id="ct_235"></a>Maar toch leert de Schrift zeer duidelijk, dat er in
die straf graden zijn; de <span lang="la" xml:lang="la">poena damni</span> is gelijk, maar de
<span lang="la" xml:lang="la">poena sensus</span> verschilt; een ieder ontvangt naar zijne werken, Mt. 10:15,
11:24, 23:14, 24:51, Luk. 10:12, 14, 12:46, 47,
2 Cor. 5:10 enz. En daarin spreekt zich nog iets van Gods
barmhartigheid uit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 362. 365. Alle zonde staat absoluut
tegen de gerechtigheid over, maar toch rekent God bij de straf
met het relatief verschil, dat tusschen de zonden bestaat. Ook
al wordt daarom niet met Augustinus, Enchir. 110, cf. Lombardus,
Thomas, Bonaventura op Sent. IV 46 toegegeven, <span lang="la" xml:lang="la">poenas damnatorum
certis temporum intervallis aliquatenus mitigari</span>, toch
betoont zich zijne gerechtigheid in de eeuwige straf op die wijze,
dat zijne goedheid en liefde ongeschonden blijven en nooit rechtmatig
kunnen worden aangeklaagd. Ook in de hel geldt het
woord, dat Hij de menschen niet van harte plaagt, Klaagl. 3:33;
de smart, die Hij toezendt, is geen voorwerp van zijne of van
der zaligen verlustiging, maar een middel tot verheerlijking van
zijne deugden en dus door dit einddoel in hare zwaarte en hare
mate bepaald. Cf. Augustinus, Enchir. 110-113. de civ. XXI.
Lombardus e. a. op Sent. IV 46-50. Thomas, S. Theol. suppl.
qu. 97-99. Dante, De Hel. Petavius, Theol. dogm. t. IV de
angelis III c. 4-8. Simar, Dogm. § 163. Jansen, Prael. III
946-975. Bautz, <span lang="de" xml:lang="de">Die Hölle</span>, Mainz 1882. Sachs,
<span lang="de" xml:lang="de">Die ewige Dauer der Höllenstrafen</span>, Paderborn 1900. Gerhard, Loc. IX tract. 5 en
<span class="pagenum" id="Page_511">[511]</span>
Loc. XXX. Quenstedt, Theol. I 560-565. Vilmar, Dogm. II 323.
Philippi, Kirchl. Gl. III 389. Kähler, Art. Höllenstrafen in Herzog<sup>3</sup>.
Limborch, Theol. Christ. VI 13. Calvijn, Inst. III 25, 12. Synopsis
pur. theol. disp. 52. Turretinus, Theol. El. XX qu. 7. Marck,
Exspect. J. Chr. III c. 12. 13. Moor III 354-358. VI 798.
M. Vitringa IV 175 II 305. 320. J. A. Turretinus, Op. II 612.
Swinden, <span lang="en" xml:lang="en">An inquiry into the nature and place of hell</span>. Lond.
1727. Jon. Edwards, Works, New-York 1881 I 612-642 IV
254-321. Id. Betoog voor de eeuwigheid der straffen in een
toekomstig leven, Utrecht 1792. Hodge, Syst. Theol. III 818.
Shedd, Dogm. Theol. II 667. Oosterzee, Dogm. § 149.</p>

<p id="lmn_56-7" class="sep1">7. Na het eindgericht volgt de vernieuwing der wereld.
Sommigen hebben deze met Thomas, S. Theol. suppl. qu. 74
art. 7 wel vóór het laatste oordeel geplaatst, maar de gewone
voorstelling is toch deze, dat zij daarop volgt en dan eerst intreedt,
als de goddeloozen reeds van de aarde verbannen zijn.
Ongetwijfeld komt deze orde ook het meest met die in de H.
Schrift overeen. In het Oude Test. wordt de dag des Heeren wel
door allerlei schrikkelijke teekenen voorafgegaan en heeft het
gericht over de volken onder allerlei ontzettende gebeurtenissen
plaats, maar de nieuwe aarde met hare buitengewone vruchtbaarheid
neemt dan eerst een aanvang, als de overwinning over
de vijanden behaald en het volk Israels in zijn land wedergekeerd
en hersteld is. Evenzoo gaan volgens het Nieuwe Test. aan den
dag des gerichts vele teekenen vooraf, zooals verduistering van
zon en maan en sterren, beweging van de krachten des hemels enz.,
Mt. 24:29, maar de verbranding der aarde heeft toch eerst in
den dag des Heeren plaats, 2 Petr. 3:10, en daarna komt dan
de nieuwe hemel en de nieuwe aarde, in welke gerechtigheid
woont, 2 Petr. 3:13. Als het oordeel voltrokken is, ziet Johannes
het nieuwe Jeruzalem neerdalen van God uit den hemel,
Op. 21:1v. Bij deze verwachting eener wereldvernieuwing neemt
de Schrift een standpunt tusschen twee uitersten in. Eenerzijds
is door velen, zooals Plato, Aristoteles, Xenophanes, Philo, Maimonides,
Averroes, Nolanus, Peyrère, Edelmann, Czolbe enz.
beweerd, dat deze wereld eeuwig in hare tegenwoordige gedaante
zou voortbestaan. En andererzijds waren Origenes, de Lutherschen,
de Mennonieten, de Socinianen, Vorstius, de Remonstranten en
<span class="pagenum" id="Page_512">[512]</span>
ook enkele Gereformeerden, zooals Beza, Rivetus, Junius, Wollebius,
Prideaux van meening, dat zij niet slechts in gedaante
veranderd doch in substantie vernietigd en door eene gansch
nieuwe wereld vervangen zou worden, M. Vitringa IV 194-200.
Doch geen van deze beide gevoelens vindt steun in de Schrift.
De Oudtest. profetie verwacht eene buitengewone verandering in
heel de natuur maar leert toch geen vernietiging van de tegenwoordige
wereld. De plaatsen, waarin men deze laatste geleerd
acht, Ps. 102:27, Jes. 34:4, 51:6, 16, 65:17, 66:22, beschrijven
de verandering, welke na den dag des Heeren intreden
zal, wel in zeer sterke bewoordingen, maar houden toch geen
vernietiging van de wereldsubstantie in. Vooreerst toch is de
beschrijving, welke daar gegeven wordt, veel te beeldrijk, dan
dat er eene letterlijke reductio ad nihilum van heel de wereld
uit afgeleid zou kunnen worden. Voorts wordt het vergaan, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אבד</span>,
van hemel en aarde, Ps. 102:27, dat op zichzelf reeds nooit
eene volstrekte vernietiging der substantie te kennen geeft, daardoor
verklaard, dat zij als een kleed verouderen, als een gewaad
veranderen, als een blad afvallen, als rook verdwijnen zullen,
Ps. 102:27, Jes. 34:4, 51:6. <a id="ct_234"></a>En eindelijk geeft het woord
scheppen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">ברא</span>, dat van den nieuwen hemel en de nieuwe aarde
gebezigd wordt, Jes. 65:17, volstrekt niet altijd een voortbrengen
uit niets te kennen, maar duidt het dikwerf zulk eene werkzaamheid
Gods aan, waardoor Hij uit het oude iets nieuws te voorschijn
doet komen, Jes. 41:20, 43:7, 54:16, 57:19; daarom
wisselt het ook af met planten, gronden, maken, Jes. 51:16,
66:22, en kan de Heere in Jes. 51:16 zeggen, dat Hij die
nieuwe schepping daarmede begint, dat Hij zijn woord in Israels
mond legt en het dekt met de schaduw zijner hand. Het nieuwe
Test. verkondigt op dezelfde wijze, dat hemel en aarde zullen
voorbijgaan, Mt. 5:18, 24:35, 2 Petr. 3:10, 1 Joh. 2:17,
Op. 21:1, dat zij zullen vergaan, en verouden als een kleed,
Hebr. 1:11, ontbonden, 2 Petr. 3:11, verbrand, 2 Petr. 3:10,
veranderd worden, Hebr. 1:12. Maar deze uitdrukkingen sluiten
geen van alle eene vernietiging der substantie in. Immers leert
Petrus uitdrukkelijk, dat de oude aarde, die door scheiding der
wateren ontstond, door het water van den zondvloed vergaan is,
2 Petr. 3:6, en dat de tegenwoordige wereld evenzoo, ofschoon
krachtens Gods belofte niet meer door water, toch door vuur
<span class="pagenum" id="Page_513">[513]</span>
zal vergaan. Aan eene vernietiging van de substantie bij het
vergaan der tegenwoordige wereld valt dus evenmin te denken
als bij de verderving der vroegere wereld in den zondvloed;
vuur verbrandt, reinigt, zuivert maar vernietigt niet. De tegenstelling
in <a id="ct_81"></a>1 Joh. 2:17: die den wil Gods doet, blijft in der
eeuwigheid, leert, dat met de woorden: de wereld gaat voorbij
met hare begeerlijkheid, niet bedoeld is eene vernietiging van
de substantie der wereld, maar eene verdwijning der wereld in
haar door de zonde verwoeste gedaante. Paulus zegt daarom ook
zeer duidelijk, dat de gedaante, <span lang="grc" xml:lang="grc">το σχημα</span>, van deze wereld voorbijgaat,
1 Cor. 7:31. Trouwens komt zulk een wereldvernieuwing
alleen overeen met wat de Schrift over de verlossing leert. Deze
is immers nooit eene tweede, nieuwe schepping, maar eene herschepping
van het bestaande. Daarin bestaat juist Gods eere, dat
Hij dezelfde menschheid, dezelfde wereld, denzelfden hemel en
dezelfde aarde verlost en vernieuwt, welke door de zonde verdorven
en verontreinigd waren. Zooals een mensch in Christus een nieuw
schepsel is, bij wien het oude voorbijgegaan en alles nieuw is
geworden, 2 Cor. 5:17, zoo gaat ook deze wereld in haar tegenwoordige
gedaante voorbij, om op het machtwoord Gods uit haar
schoot aan eene nieuwe wereld het aanzijn te geven. Gelijk bij
den enkelen mensch, zoo heeft er aan het einde der dagen ook
bij de wereld eene wedergeboorte plaats, Mt. 19:28, die geen
physische schepping maar eene geestelijke vernieuwing is. Cf.
Thomas, S. Theol. Suppl. qu. 74 art. 1 en qu. 91. Atzberger,
Die christl. Eschat. 372 f. Gomarus, Op. I 131-133. 416.
Spanheim, Dubia Evang. III 670-712. Turretinus, Th. El. XX
qu. 5. Moor VI 733-736. M. Vitringa IV 186-215. Kliefoth,
Eschat. 297 f.</p>

<p id="lmn_56-8" class="sep1">8. Deze vernieuwing der zienlijke wereld stelt de eenzijdigheid
van het spiritualisme in het licht, dat de toekomstige zaligheid
tot den hemel beperkt. Bij de Oudtest. profetie is er geen twijfel
mogelijk, dat zij de zaligheid als eene aardsche beschrijft; zij
verwacht, dat het volk Gods na den grooten dag in veiligheid
en vrede onder den gezalfden koning uit Davids huis in Palestina
wonen en door de heidensche natiën omringd en gediend worden
zal. Er ligt waarheid in de woorden van Delitzsch op Jes. 66:24:
<span lang="de" xml:lang="de">Das ist ja eben der Unterschied des
<abbr title="Alten und Neuen Testaments">A. und N. T.</abbr>, dass das
<span class="pagenum" id="Page_514">[514]</span>
<abbr title="Alte Testament">A. T.</abbr> das Jenseits verdiesseitigt, das
<abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> das Diesseits verjenseitigt;
dass das <abbr title="Alte Testament">A. T.</abbr> das Jenseits in den Gesichtskreis des
Diesseits herabzieht, das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> das Diesseits in das Jenseits
emporhebt</span>. Maar toch doen zij de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> verwachting van de
toekomstige zaligheid niet geheel tot haar recht komen. Er ligt
in het N. Test. ongetwijfeld eene vergeestelijking der Oudtest.
profetie; wijl Jezus’ komst in eene eerste en tweede uiteenvalt,
wordt eerst het koninkrijk Gods in geestelijken zin in het hart
der menschen geplant; en de goederen van dat rijk zijn alle
inwendig en onzienlijk, vergeving, vrede, gerechtigheid, eeuwig
leven. Dienovereenkomstig wordt het wezen van de toekomstige
zaligheid ook meer geestelijk opgevat, vooral door Paulus en
Johannes, als een altijd bij den Heere zijn, Joh. 12:26, 14:3,
17:24, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23, 1 Thess. 4:17, 5:10, 1 Joh.
3:2. Maar toch wordt die zaligheid daarmede niet binnen den
hemel opgesloten. Dat dit niet het geval kan zijn, blijkt principiëel
reeds daaruit, dat het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> de vleeschwording des Woords
en de lichamelijke opstanding van Christus leert, aan het eind der
dagen zijn lichamelijke wederkomst verwacht en terstond daarna de
lichamelijke opstanding van alle menschen, en inzonderheid die van
de geloovigen, laat plaats hebben. Dit alles werpt het spiritualisme
omver, dat, indien het aan zijn beginsel getrouw bleef, evenals
Origenes na den oordeelsdag niets dan geesten in een ongeschapen
hemel mocht laten overblijven. De Schrift leert echter gansch
anders. Volgens haar bestaat de wereld uit hemel en aarde, de
mensch uit ziel en lichaam, en heeft dienovereenkomstig ook het
koninkrijk Gods eene geestelijke, verborgene en eene uitwendige,
zienlijke zijde. <a id="ct_465"></a>Terwijl Jezus de eerste maal gekomen is, om dat
koninkrijk in geestelijken zin te stichten, keert Hij aan het einde
der dagen weder, om er ook eene zichtbare gestalte aan te geven.
De reformatie gaat van binnen naar buiten; de wedergeboorte
der menschen voltooit zich in de wedergeboorte der schepping;
het Godsrijk is dan eerst ten volle gerealiseerd, als het ook
zichtbaar over de aarde uitgebreid is. Zoo verstonden het ook
de jongeren, als zij aan Jezus na zijne opstanding vraagden, of
Hij nu aan Israel het koninkrijk weder oprichten zou. En Jezus
ontkent in zijn antwoord op die vraag niet, dat Hij eenmaal zulk
een koninkrijk oprichten zal, maar zegt alleen, dat de tijden
daarvoor door den Vader zijn vastgesteld en dat zijne jongeren
<span class="pagenum" id="Page_515">[515]</span>
thans de roeping hebben, om in de kracht des H. Geestes zijne
getuigen te zijn tot aan het uiterste der aarde, Hd. 1:6-8.
Elders getuigt Hij uitdrukkelijk, dat de zachtmoedigen de aarde
zullen beërven, Mt. 5:5, en stelt Hij de toekomstige zaligheid
als een maaltijd voor, waar men aanzit met Abraham, Izak en
Jakob, Mt. 8:11, spijze en drank geniet, Luk. 22:30, eet van
het nieuwe, volmaakte pascha, Luk. 22:16, en drinkt van de
vrucht van den nieuwen wijnstok, Mt. 26:29. Wel is in deze
bedeeling, tot de parousie toe, het oog der geloovigen naar boven,
naar den hemel gericht. Daar is hun schat, Mt. 6:20, 19:21;
daar is Jezus, die hun leven is, gezeten aan de rechterhand Gods,
Joh. 14:3, 17:24, Col. 3:1-3; daar is hun burgerschap,
terwijl zij hier vreemdelingen zijn, Phil. 3:20, Hebr. 11:13-16;
daar wordt voor hen de erfenis bewaard, Hebr. 10:34,
1 Petr. 1:4. Maar die erfenis is bestemd, om geopenbaard te
worden. Christus komt eenmaal zichtbaar weer, en doet dan in
zijne heerlijkheid de gansche gemeente, ja heel de wereld deelen.
De geloovigen worden niet alleen naar zijn beeld veranderd,
Joh. 17:24, Rom. 8:17, 18, 28, Phil. 3:21, Col. 3:4, 1 Joh.
3:2, maar de gansche schepping zal van de dienstbaarheid des
verderfs worden vrijgemaakt tot de vrijheid der heerlijkheid der
kinderen Gods, Rom. 8:21; aarde en hemel worden zoo vernieuwd,
dat er de gerechtigheid in woont, 2 Petr. 3:13, Op. 21:1;
<a id="ct_539"></a>het hemelsch Jeruzalem, dat thans boven is en het voorbeeld van
het aardsche Jeruzalem was, daalt dan op aarde neer, Gal. 4:26,
Hebr. 11:10, 13-16, 12:22, 13:14, Op. 3:12, 21:2v. Dit
nieuw Jeruzalem is niet met de gemeente identisch, al kan het
ook overdrachtelijk de bruid des Lams heeten, Op. 21:2, 9,
want Hebr. 12:22, 23 maakt zeer duidelijk onderscheid tusschen
het hemelsche Jeruzalem en de gemeente der eerstgeborenen
(vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>) en der volmaakte rechtvaardigen (ontslapen
Christenen). Het hemelsch Jeruzalem is eene stad, door God
zelven gebouwd, Hebr. 11:10; zij is de stad des levenden Gods,
omdat God niet alleen haar bouwmeester is maar er ook zelf in
woont, <a id="ct_87"></a>Op. 21:3; de engelen zijn daarin de dienaren en vormen
den hofstoet van den grooten Koning, Hebr. 12:22; de zaligen
zijn daarin de burgers, Op. 21:27, 22:3, 4. De beschrijving,
welke Johannes van dat Jeruzalem geeft, Op. 21 en 22, mag
zeker evenmin als zijne voorafgaande visioenen letterlijk worden
<span class="pagenum" id="Page_516">[516]</span>
opgevat; dit wordt reeds daardoor uitgesloten, dat Johannes haar
voorstelt als een kubus, waarvan lengte, breedte en hoogte gelijk
zijn, n.l. 12000 stadiën, d. i. 300 Duitsche mijlen, terwijl de
hoogte van den muur toch maar 144 el is, Op. 21:15-17.
Johannes bedoelt met zijne beschrijving geen teekening van de
stad, maar hij geeft gedachten en vertolkt die in beelden, wijl
de heerlijkheid van het Godsrijk op geen andere wijze tot ons
bewustzijn te brengen is. En die beelden ontleent hij aan het
paradijs, met zijn rivier en levensboom, Op. 21:6, 22:1, 2,
aan het aardsche Jeruzalem met hare poorten en straten, Op. 21:12v.,
aan den tempel met zijn heilige der heiligen, waarin God
zelf woonde, Op. 21:3, 22, aan heel het rijk der natuur met
al zijne schatten van goud en edele gesteenten, Op. 21:11,
18-21. Maar al zijn het gedachten, welke op die wijze door
beelden vertolkt worden, die gedachten zijn toch geen inbeeldingen
of verdichtselen doch <span lang="de" xml:lang="de">diesseitige</span> beschrijvingen van
<span lang="de" xml:lang="de">jenseitige</span>
realiteiten. Alwat waarachtig is, al wat edel is, al wat rechtvaardig
is, al wat rein is, al wat liefelijk is, al wat welluidt, in de gansche
schepping, in hemel en aarde, wordt in de toekomstige Godsstad
saamgebracht, maar vernieuwd, herschapen, tot zijne hoogste
heerlijkheid opgevoerd. De substantie ervoor is in deze schepping
aanwezig. Gelijk de rups zich ontwikkelt tot vlinder, gelijk
koolstof zich omzet tot diamant, gelijk het tarwegraan, stervend
in de aarde, een ander voortbrengt, gelijk de gansche natuur in
de lente herleeft en in feestdosch zich tooit, gelijk de gemeente
gevormd wordt uit Adams gevallen geslacht, gelijk het opstandingslichaam
opgewekt wordt uit het lichaam, dat gestorven en
in de aarde begraven is; zoo komt ook eenmaal door de herscheppende
macht van Christus uit de door vuur gelouterde
elementen van deze wereld de nieuwe hemel en aarde te voorschijn,
stralend in onvergankelijke heerlijkheid en van de <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλεια
της φθορας</span> voor eeuwig bevrijd. Heerlijker dan deze schoone
aarde, heerlijker dan het aardsche Jeruzalem, heerlijker zelfs dan
het paradijs zal de heerlijkheid van het nieuwe Jeruzalem zijn,
waarvan God zelf de kunstenaar en de bouwmeester is. De status
gloriae zal geen zuivere restauratie zijn van den oorspronkelijken
status naturae, maar eene reformatie, die, dank zij de macht van
Christus, alle <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑλη</span> tot <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰδος</span>,
alle potentia tot actus doet overgaan
en heel de schepping voor Gods aangezicht zal stellen, stralend
<span class="pagenum" id="Page_517">[517]</span>
in onverwelkelijke pracht en bloeiend in de lente eener eeuwige
jeugd. Substantieel gaat er niets verloren. Buiten zijn wel de
honden en de toovenaars en de hoereerders en de doodslagers en
de afgodendienaars en een iegelijk, die de leugen liefheeft of
doet, Op. 22:15. Maar in den nieuwen hemel en de nieuwe
aarde wordt de wereld hersteld; in de gemeente wordt het menschelijk
geslacht behouden; in die gemeente, die uit alle natiën
en talen en tongen door Christus gekocht en vergaderd is, Op. 5:9
enz., behouden alle de volken, ook Israel, elk zijne onderscheidene
plaats en roeping, Mt. 8:11, Rom. 11:25, Op. 21:24,
22:2; en alle die volken brengen in het nieuwe Jeruzalem saam,
al wat zij elk naar zijn onderscheiden aard van God ontvangen
hebben aan heerlijkheid en eere, Op. 21:24, 26.</p>

<p id="lmn_56-9" class="sep1">9. De zegeningen, waarin de gezaligden deelen, zijn daarom
niet alleen geestelijk maar ook stoffelijk of lichamelijk van aard.
Zoo verkeerd als het is, om de laatste met de heidensche volken
en ook met sommige Chiliasten tot het hoofdbestanddeel der toekomstige
zaligheid te maken, zoo eenzijdig is het ook, om ze op
stoische wijze onverschillig te rekenen of ook van de zaligheid
ten eenenmale uit te sluiten. De Schrift houdt het geestelijke
en het natuurlijke steeds in nauw verband; wijl de wereld uit
hemel en aarde en de mensch uit ziel en lichaam bestaat, behooren
heiligheid en heerlijkheid, deugd en geluk, zedelijke en
natuurlijke wereldorde ook ten slotte harmonisch verbonden te
zijn. <a id="ct_729"></a>De zaligen zullen daarom niet alleen vrij zijn van alle zonde,
maar ook van alle gevolgen der zonde, van onwetendheid en
dwaling, Joh. 6:45, van den dood, Luk. 20:36, 1 Cor. 15:26,
Op. 2:11, 20:6, 14, van armoede en krankheid, smart en
vreeze, honger en dorst, koude en hitte, Mt. 5:4, Luk. 6:21,
Op. 7:16, 17, 21:4, van alle zwakheid, oneer en verderf,
1 Cor. 15:42 enz. Maar de geestelijke zegeningen zijn toch de
voornaamste en zijn ontelbaar vele: heiligheid, Op. 3:4, 5,
7:14, 19:8, 21:27, zaligheid, Rom. 13:11, 1 Thess. 5:9,
Hebr. 1:14, 5:9, heerlijkheid, Luk. 24:36, Rom. 2:10,
8:18, 21, aanneming tot kinderen, Rom. 8:23, eeuwig leven,
Mt. 19:16, 29 enz., aanschouwing van en gelijkvormigheid aan
God en Christus, Mt. 5:8, Joh. 17:24, Rom. 8:29, 1 Cor.
13:12, 2 Cor. 3:18, Phil. 3:21, 1 Joh. 3:2, Op. 22:4,
<span class="pagenum" id="Page_518">[518]</span>
gemeenschap met en dienen en prijzen van God en Christus,
Joh. 17:24, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23, Op. 4:10, 5:9, 13,
7:10, 15, 21:3, 22:3 enz. Omdat al deze weldaden in beginsel
reeds op aarde aan de geloovigen worden geschonken, zooals bijv.
de aanneming tot kinderen, Rom. 9:4, 8:15, Gal. 4:5, Ef. 1:5,
en het eeuwige leven, Joh. 3:15, 16, 36 enz., hebben velen de
zaligheid, welke Christus schenkt, uitsluitend als eene tegenwoordige
opgevat, die alleen in den weg van een ethisch proces
zich hoe langer hoe meer realiseert, Pfleiderer, Grundriss § 177.
Biedermann, Dogm. § 974 f. Scholten, Initia c. 7. Ook Ritschl
en vele zijner aanhangers leggen eenzijdig den nadruk op de
<span lang="de" xml:lang="de">diesseitige Weltstellung</span> des Menschen, houden de zedelijke vrijheid,
welke de Christen in het geloof tegenover de wereld ontvangt,
voor de voornaamste weldaad, en spreken weinig of niet van de
eeuwige zaligheid, welke Christus in de toekomst den zijnen,
bereidt, <a id="ct_156"></a>Ritschl, Rechtf. u. Vers. III<sup>2</sup> 459 f. 484 f. 534 f. 600 f.
Tegenover het abstracte supranaturalisme der Grieksche en
Roomsche kerk, dat de zaligheid uitsluitend transcendent opvat
en dus hier op aarde het christelijk levensideaal in den monnik
belichaamd acht, verdedigt deze beschouwing eene belangrijke
waarheid. De Reformatie heeft, teruggaande tot de Schrift, deze
supranaturalistische en ascetische levensopvatting principieel verwonnen.
Wie gelooft, heeft op datzelfde oogenblik vergeving van
zonden en eeuwig leven; hij is een kind van God, dat den Vader
dient, niet als knecht uit hoop op loon, maar als een zoon, die
uit liefde en dankbaarheid den wil des Vaders volbrengt; en hij
volbrengt dien wil, niet door uit de wereld weg te vluchten maar
door trouw te zijn in de roeping, welke hem hier op aarde toebetrouwd
is. Het leven voor den hemel vormt daarom geen
tegenstelling met het leven in het midden der wereld; juist in
die wereld bewaart Christus zijne discipelen van den Booze. De
nieuwe hemel en aarde wordt immers opgebouwd uit de elementen
der wereld, die thans bestaat, en de gemeente is de herstelde
menschheid onder Christus als Hoofd. Maar hoezeer de zaligheid
in zekeren zin reeds het deel is van de geloovigen op aarde, zij
is dat toch maar in beginsel en niet in volle werkelijkheid. De
geloovigen zijn in hope zalig, Rom. 8:24; Jezus spreekt de
armen van geest enz., zalig, omdat hunner het koninkrijk der
hemelen is, dat in de toekomst op aarde gesticht worden zal,
<span class="pagenum" id="Page_519">[519]</span>
Mt. 5:3-10. De geloovigen zijn kinderen Gods en verwachten
toch nog de volle verwezenlijking van dat kindschap, Mt. 5:9,
Rom. 8:23. Zij hebben het eeuwige leven, en moeten het toch
nog bij de opstanding ontvangen, ook volgens Johannes, 5:20-29,
6:40, 44, 54. Beide is dus waar, dat het koninkrijk der hemelen
er is en dat het toch nog komt. En deze dubbele waarheid bepaalt
heel het karakter van den staat der heerlijkheid. Gelijk
de nieuwe hemel en aarde gevormd wordt uit de elementen dezer
wereld en de gemeente eene herschepping is van het in Adam
gevallen menschelijk geslacht, zoo is ook het leven der zaligen
hiernamaals te denken als in analogie met het leven der geloovigen
hier op aarde. <a id="ct_180"></a>Het bestaat eenerzijds niet in eene <span lang="la" xml:lang="la">visio Dei</span> in
Roomschen zin, waartoe de menschelijke natuur slechts door een
donum superadditum kan opgebeurd worden, en het is aan de
andere zijde ook niet eene langzame en geleidelijke ontwikkeling
van het christelijk leven, dat hier reeds op aarde door de geloovigen
geleid wordt. Het is een echt natuurlijk leven, maar door de
genade tot zijne hoogste heerlijkheid opgeheven, en in zijn rijkste
schoonheid ontvouwd; de materia blijft, doch de forma verschilt.
De religie, dat is de gemeenschap met God, neemt er daarom
de eerste, de centrale plaats in. Maar die gemeenschap zal rijker,
dieper, zaliger zijn, dan zij hier op aarde ooit was of wezen kon,
want zij zal door geen zonde verstoord, door geen afstand verbroken,
door geen natuur of Schrift bemiddeld zijn. Nu zien wij
in den spiegel van Gods openbaring slechts zijn beeld; dan zien
wij aangezicht tot aangezicht, en kennen, gelijk wij gekend zijn.
<span lang="la" xml:lang="la">Visio, comprehensio, fruitio Dei</span> maken het wezen der toekomstige
zaligheid uit. De zaligen zien God, wel niet met lichamelijke
oogen, maar toch op eene wijze, die alle openbaring in deze
bedeeling door middel van natuur en van Schrift zeer verre te
boven gaat; en dienovereenkomstig zullen zij Hem allen kennen,
schoon elk naar de mate zijner bevatting, met eene kennis, die
in de kennisse Gods haar beeld en gelijkenis heeft, rechtstreeks,
onmiddellijk, zuiver en rein, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 150-155. Zij ontvangen en
bezitten dan alles, wat zij hier slechts in hope hebben verwacht.
En alzoo God aanschouwende en God bezittende, genieten zij God
en zijn in zijne gemeenschap zalig; zalig naar ziel en naar lichaam,
in verstand en in wil. In de theologie was er verschil over, of
de zaligheid hiernamaals formaliter zetelde in het verstand of in
<span class="pagenum" id="Page_520">[520]</span>
den wil, en dus in kennis of in liefde bestond. Thomas zeide
het eerste, S. Theol. I 2 qu. 3 art. 4, en Duns Scotus beweerde
het laatste, Sent. IV dist. 49 qu. 4. Maar Bonaventura vereenigde
beide en merkte op, dat de <span lang="la" xml:lang="la">fruitio Dei</span> niet alleen eene vrucht
was van de <span lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei</span> maar ook van den <span lang="la" xml:lang="la">amor Dei</span>
en in beider vereeniging en samenwerking haar oorzaak had, Sent. IV
dist. 49 p. 1 art. unic. qu. 4. 5, cf. Voetius, Disp. II 1217-1239.</p>

<p id="lmn_56-10" class="sep1">10. De zaligheid der gemeenschap met God wordt genoten
in en verhoogd door de gemeenschap der heiligen. Reeds op aarde
is deze gemeenschap eene heerlijke weldaad des geloofs. Wie om
Jezus’ wil huis of broeders of zusters of vader of moeder of vrouw
of kinderen of akkers verlaten hebben, ontvangen reeds in dit
leven met de vervolgingen huizen en broeders en zusters en
moeders en kinderen en akkers terug, Mk. 10:29, 30, want
allen, die den wil des Vaders doen, zijn Jezus’ broeder en zuster
en moeder, Mt. 12:50. <a id="ct_359"></a>De geloovigen komen door den Middelaar
des Nieuwen Testaments in gemeenschap, niet alleen met de
strijdende kerk op aarde, maar ook met de triumfeerende kerk
in den hemel, de gemeente der eerstgeborenen, de geesten der
volmaakte rechtvaardigen, zelfs met de vele duizenden der engelen,
Hebr. 12:22-24. Maar deze gemeenschap, ofschoon in beginsel
reeds op aarde bestaande, boven <a href="#lmn_47-6b">bl. 28</a>, zal toch onvergelijkelijk
veel rijker en heerlijker zijn, wanneer alle scheidsmuren van afstamming
en taal, van tijd en ruimte geslecht, alle zonde en
dwaling uitgebannen en alle uitverkorenen in het nieuwe Jeruzalem
saamgebracht zullen zijn. Dan zal het gebed van Jezus ten volle
worden verhoord, dat al zijne schapen ééne kudde vormen onder
éénen Herder, Joh. 10:16, 17:21. Alle heiligen zullen dan te
zamen ten volle begrijpen, welke de breedte en lengte en diepte
en hoogte zij van de liefde van Christus, Ef. 3:18; zij zullen
saam vervuld worden tot al de volheid Gods, Ef. 3:19, Col. 2:2,
10, want Christus, dien God vervult, Col. 1:19, vervult op
zijne beurt de gemeente met zichzelven en maakt ze tot zijn
pleroma, Ef. 1:23, 4:10, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 417. En aanzittende met
Abraham, Izak en Jakob aan éénen disch, Mt. 8:11, heffen zij
uit éénen mond het loflied aan tot eere van God en van het
Lam, Op. 4:11, 5:12 enz. Van de gemeente op aarde zegt de
Schrift menigmaal, dat zij een klein kuddeken vormt, Mt. 7:14,
<span class="pagenum" id="Page_521">[521]</span>
22:14, Luk. 12:32, 13:23, hetgeen door de historie tot op
den huidigen dag bevestigd wordt. En zelfs tegen het einde der
dagen, als het evangelie onder alle volken gepredikt zal zijn, zal
de afval toenemen en het getal der getrouwen gering zijn; reeds
de profetie des O. Test. verkondigde, dat slechts een overblijfsel
van Israel zich tot den Heere bekeeren en behouden zou worden,
boven bl. 429; en het N. Test. koestert evenzoo de verwachting,
dat degenen, die volharden tot den einde toe, weinigen zullen zijn,
Mt. 24:13, 25:1v., Luk. 18:8. <a id="ct_754"></a>Maar aan de andere zijde spreekt
de Schrift dikwerf toch zeer universalistisch. Het verbond der
genade wordt in Adam aan heel de menschheid bekend gemaakt,
Gen. 3:15. Het verbond der natuur, dat na den zondvloed gesloten
wordt, omvat alle schepselen, Gen. 9:9, 10. In Abraham
worden alle geslachten der aarde gezegend, Gen. 12:3. De verlossing,
welke eens aan Israel geschonken zal worden, komt allen
Heidenen ten goede, boven <a href="#lmn_55-2c">bl. 433</a>. Jezus zegt, dat Hij zijne ziel
zal geven tot een rantsoen voor <i>velen</i>, Mt. 20:28, en dat <i>velen</i>
zullen komen van Oosten en Westen en zullen aanzitten met
Abraham, Izak en Jakob in het koninkrijk der hemelen, Mt. 8:11.
De genade, die in Hem is verschenen, is veel meer overvloedig
dan de overtreding van Adam; zij komt over alle menschen tot
rechtvaardigmaking des levens, Rom. 5:12-20, 1 Cor. 15:22.
Nu worden in deze bedeeling alle dingen in den hemel en op de
aarde onder Christus tot één vergaderd, Ef. 1:10. En eens aan
het einde, zal alle knie voor Christus zich buigen en alle tong
Hem als den Heer belijden, Phil. 2:10, 11. Dan zal eene groote
schare, welke niemand tellen kan, staan voor den troon en het
Lam, Op. 7:9, 19:1, 6. Het zijn volkeren, die zalig worden
en in het licht van het nieuwe Jeruzalem wandelen, Op. 21:24,
26, 22:2. En God zal dan in allen alles zijn, 1 Cor. 15:28.
In aansluiting bij en met beroep op deze laatste reeks teksten
hebben velen de hope gekoesterd, dat ten slotte, zoo niet alle
schepselen, dan toch alle menschen en, indien ook dit niet het
geval mocht zijn, dan toch verreweg de meeste menschen zalig
zouden worden; de hel zou in het geheel niet bestaan of slechts
een kleine uithoek zijn in het heelal. Zij grondden deze hunne
verwachting òf op de mogelijkheid, om ook zalig te worden door
de werken der wet (Pelagianen, Socinianen, Deisten enz.), òf op
de gelegenheid, om ook na den dood in den tusschentoestand of
<span class="pagenum" id="Page_522">[522]</span>
zelfs nog na den oordeelsdag het evangelie te hooren en in den
geloove aan te nemen (Universalisten). Deze gevoelens zijn vroeger
reeds besproken en behoeven dus thans niet meer aan de Schrift
getoetst te worden, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 232. II 318 f. 340 f. 350 f. III
390-408 en boven <a href="#Page_499">bl. 499v</a>. Maar ook onder hen, die de belijdenis
vasthouden, dat niemand tot den Vader komt dan door Christus
en dat er maar één naam onder den hemel ter zaligheid gegeven
is, Joh. 14:6, Hd. 4:12, zijn er altijd enkelen geweest, die aan
de mogelijkheid der zaligheid in dit leven buiten de prediking
van het evangelie hebben geloofd. <a id="ct_401"></a>Zij leerden alzoo ten aanzien
van de kinderen des verbonds, van al de jongstervende kinderen
binnen en buiten de grenzen des Christendoms, van idioten, krankzinnigen,
doofstommen, die feitelijk van de prediking des evangelies
verstoken waren, en ook van sommige of van vele Heidenen, die
in hun helder inzicht en deugdzaam leven bewijzen gaven van
eene waarachtige godsvrucht. Sommige kerkvaders namen een
werkzaamheid van den Logos in de Heidenwereld aan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 238.
Augustinus geloofde, dat er van den beginne af aan niet alleen
onder Israel maar ook onder andere volken altijd enkelen waren
geweest, die in den Logos geloofden en naar zijne geboden vroom
en rechtvaardig leefden, Ep. 102. de civ. 18, 47 en andere
plaatsen bij Reuter, Aug. Studien 1887 S. 90 f. Abaelard beweerde,
dat ook Heidenen de zaligheid konden deelachtig worden,
bij Münscher-v. Coelln, D. G. II 147. Volgens Strauss, Chr. Gl.
I 271 sprak Luther eenmaal den wensch uit, dat God ook
mannen als Cicero en Seneca genadig mocht zijn, en wilde
Melanchton in het midden laten, of Hij soms langs een bijzonderen
weg aan Solon, Themistocles e. a. eenige kennis van de
vergeving in Christus had medegedeeld. <a id="ct_174"></a>Zwingli sprak beslister
en geloofde dat God ook onder de Heidenen zijne uitverkorenen
had, Chr. fidei expos. Op. IV 65. Maar anderen lieten alleen de
mogelijkheid open en durfden niet meer dan hopen en wenschen,
zooals bijv. à Lasco, bij Kuyper, Heraut 1047. Zanchius, bij
Shedd, Dogm. Theol. I 436 II 704. Bilderdijk, Brieven V 81.
Kuyper, Heraut 594 cf. 1047. Ebrard, Das Dogma v. h. Ab.
II 77. Shedd, Dogm. Theol. I 436 II 704. Dit gevoelen bleef
echter altijd het gevoelen van enkelen; de kerken lieten er zich
in hare confessies niet over uit en de meeste theologen kwamen
er tegen op, cf. litt. bij M. Vitringa I 29. <a id="ct_689"></a>Iets gunstiger
<span class="pagenum" id="Page_523">[523]</span>
oordeelde men over de zaligheid der jongstervende kinderen. De
Roomschen leeren, dat alle Christenkinderen, die, voto of re
gedoopt, sterven, zalig worden en alle andere vroegstervende
kinderen in den limbus infantum eene <span lang="la" xml:lang="la">poena damni</span>, niet sensus,
lijden, Lombardus e. a. op Sent. II dist. 33. De Lutherschen
oordeelen ten aanzien van de Christenkinderen als de Roomschen
en laten de anderen aan Gods oordeel over, Gerhard, Loc. XVI
§ 169. Buddeus, Inst. theol. V <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 6.
<a id="ct_390"></a>De Gereformeerden neigden ertoe, om te
gelooven, dat alle in het verbond der genade geboren en
dan vóór de jaren des onderscheids door den dood weggenomen
kinderen de hemelsche zaligheid deelachtig worden, Can. Dordr.
I 7. Voetius, Disp. II 417, hoewel velen ook hier tusschen verkoren
en verworpen kinderen onderscheid maakten en niet aan
elk dezer kinderen individueel met zekerheid de zaligheid durfden
toekennen, Martyr, Loci Comm. p. 76. 436, Beza, Pareus, Zanchius,
Perkins e. a. Wat de vroegstervende kinderen buiten het
verbond betreft, oordeelden sommigen vrij mild; Junius vermoedde
liever uit liefde, dat zij behouden dan dat zij verloren waren,
Op. II 333, en Voetius zeide: of zij verloren zijn dan of sommigen
onder hen uitverkoren zijn en vóór hun sterven wedergeboren
worden, <span lang="la" xml:lang="la">nolim negare, affirmare non possum</span>, Disp. II 413, cf.
verdere litt. bij M. Vitringa II 51. 52, en vooral B. Warfield,
<span lang="en" xml:lang="en">The development of the doctrine of infant salvation</span>, in:
<span lang="en" xml:lang="en">Two studies in the history of doctrine</span>, New-York, Christ. Lit. Comp.
1897 p. 143-239. Met de Schrift in de hand kunnen wij, zoowel in
betrekking tot de zaligheid der Heidenen als tot die der vroegstervende
kinderen, niet verder komen, dan dat wij van een beslist
en stellig oordeel in positieven of negatieven zin ons onthouden.
Alleen verdient het opmerking, dat de Gereformeerde theologie
bij deze ernstige vragen in veel gunstiger conditie verkeert dan
eenige andere. Want alle andere kerken kunnen hierbij dan alleen
een zachter oordeel koesteren, wanneer zij op hare leer van de
volstrekte noodzakelijkheid der genademiddelen terugkomen of op
die van de verdoemelijkheid der zonde inbreuk maken. Maar de
Gereformeerden wilden ten eerste de mate der genade niet vaststellen,
waarmede een mensch ook onder vele dwalingen en zonden nog
aan God verbonden kan zijn noch den graad der kennis bepalen,
die tot zaligheid onmisbaar noodig is, Voetius, Disp. II 537. 538.
781. Witsius, Apost. Geloof II 2 en 15. Spanheim, Op. III 1291.
<span class="pagenum" id="Page_524">[524]</span>
En ten andere hielden zij staande, dat de middelen der genade
niet absoluut noodzakelijk waren tot de zaligheid en dat God ook
buiten woord en sacramenten kon wederbaren ten eeuwigen leven,
Calvijn, Inst. IV 16, 19. In de tweede Helv. Confessie, art. 1
luidt het: <span lang="la" xml:lang="la">agnoscimus Deum illuminare posse homines, etiam
sine externo ministerio, quos et quando velit; id quod ejus potentiae
est</span>. En de Westminstersche belijdenis spreekt in cap. X
§ 3 uit, dat uitverkoren kinderen, die in hun kindsheid sterven,
wedergeboren en behouden worden door den Geest van Christus,
<span lang="la" xml:lang="la">qui quando et ubi et quo sibi placuerit modo operatur</span>, en dat
dit ook geldt van de overige uitverkorenen, <span lang="la" xml:lang="la">quotquot externae
vocationis per ministerium verbi sunt incapaces</span>. Reuter zegt
daarom terecht, als hij de leer van Augustinus op dit punt
heeft uiteengezet: <span lang="de" xml:lang="de">In der That, es lässt sich das Paradoxon
rechtfertigen, gerade die <i>partikularistische</i> Prädestinationslehre
habe jene <i>universalistisch</i> klingenden Phrasen ermöglicht</span>, Aug.
Studien 92. In de Gereformeerde theologie komen zelfs de bovenaangehaalde
universalistische teksten der Schrift het best en
het schoonst tot haar recht. Want universalistisch in dien zin,
dat alle menschen of zelfs alle schepselen worden behouden, zijn
die teksten zeker niet bedoeld en ook door geen enkele christelijke
kerk opgevat. Alle belijden zonder uitzondering, dat er niet alleen
een hemel maar ook eene hel is. Hoogstens is er dus verschil
over het getal dergenen, die zalig worden en die verloren gaan.
Maar daarover valt niet te twisten; want dat getal is alleen Gode
bekend. Op de vraag: Heere, zijn er ook weinigen, die zalig
worden, gaf Jezus alleen ten antwoord: strijdt om in te gaan
door de enge poort, want velen zullen zoeken in te gaan en zullen
niet kunnen, Luk. 13:24. Dit alleen is rechtstreeks voor ons
van belang; het getal der uitverkorenen behoeft ons niet bekend
te zijn. Maar in elk geval staat dit vast, dat het getal der uitverkorenen
in de Gereformeerde theologie om geen enkele reden
en in geen enkel opzicht kleiner behoeft gedacht te worden, dan
in eenige andere theologie. Als het er op aankomt, is de Geref.
belijdenis ruimer van hart en breeder van blik, dan eenige andere
christelijke confessie. Zij vindt de laatste, diepste oorzaak der
zaligheid alleen in Gods welbehagen, in zijne eeuwige ontferming,
in zijne ondoorgrondelijke barmhartigheid, in den onnaspeurlijken
rijkdom zijner almachtige en vrije genade. Welke vastere, breedere
<span class="pagenum" id="Page_525">[525]</span>
grondslag zou daarnaast voor de zaligheid van een schuldig en
verloren menschengeslacht te vinden zijn? Laten velen dan afvallen;
hoe ontroerend dit zij, in Christus wordt toch de gemeente,
de menschheid, de wereld behouden. Het organisme der schepping
wordt hersteld. De goddeloozen worden van de aarde verdaan,
Ps. 104:35, zij worden buitengeworpen, Joh. 12:31, 15:6,
Op. 22:15. Maar onder Christus worden alle dingen, in den
hemel en op de aarde, vergaderd tot één, Ef. 1:10. Alle dingen
zijn door Hem en tot Hem geschapen, Col. 1:16.</p>

<p id="lmn_56-11" class="sep1">11. De gemeenschap met God, die in de gemeenschap der
heiligen genoten wordt, sluit zeker in de toekomende eeuw evenmin
als in deze bedeeling alle handeling en alle werkzaamheid
uit. De christelijke theologie heeft hier in den regel wel weinig
aandacht aan gewijd en meest van de hemelsche zaligheid als
een kennen en genieten van God gesproken. En dit is zonder
twijfel ook de kern en het middelpunt, de bron en de kracht
van het eeuwige leven. Ook biedt de Schrift weinig gegevens,
om ons van de werkzaamheid der gezaligden eene heldere voorstelling
te vormen. Zij beschrijft de zaligheid meer als een rusten
van den aardschen arbeid dan als het volbrengen van eene nieuwe
werkzaamheid, Hebr. 4:9, Op. 14:13. Maar toch is de rust,
die in het nieuwe Jeruzalem genoten wordt, evenmin bij God,
Joh. 5:17, als bij zijne kinderen, als een zalig niets-doen te
denken. De H. Schrift zegt zelve, dat het eeuwige leven bestaat
in een kennen en dienen, in een loven en prijzen van God, Joh.
17:3, Op. 4:11, 5:8 enz. Zijne kinderen blijven ook zijne
knechten, die Hem dienen dag en nacht, Op. 22:3. Zij zijn
profeten, priesters en koningen, die op de aarde heerschen in
alle eeuwigheid, Op. 1:6, 5:10, 22:5. Naarmate zij op aarde
over weinig getrouw zijn geweest, worden zij in het koninkrijk.
Gods over veel gezet, Mt. 24:47, 25:21, 23. Ieder behoudt
zijn eigen persoonlijkheid, want van allen, die ingaan in het nieuwe
Jeruzalem, zijn de namen geschreven in het boek des levens des
Lams, Op. 20:15, 27, en elk ontvangt een eigen, nieuwen naam,
Jes. 62:2, 65:15, Op. 2:17, 3:12, cf. 21:12, 14. De dooden,
die in den Heere sterven, rusten van hunne moeiten, maar worden
elk door zijn eigen werken gevolgd, Op. 14:13. Geslachten,
volken, natiën dragen het hunne tot verrijking des levens in het
<span class="pagenum" id="Page_526">[526]</span>
nieuwe Jeruzalem bij, Op. 5:9, 7:9, 21:24, 26. Wat hier
gezaaid wordt, wordt in de eeuwigheid gemaaid, Mt. 25:24, 26,
1 Cor. 15:42v., 2 Cor. 9:6, Gal. 6:7, 8. De groote verscheidenheid,
die in allerlei opzicht onder de menschen bestaat, wordt
in de eeuwigheid niet vernietigd maar van al het zondige gereinigd
en aan de gemeenschap met God en met elkander dienstbaar
gemaakt. <a id="ct_396"></a>En gelijk de natuurlijke verscheidenheid in de
gemeente op aarde nog met de geestelijke verscheidenheid vermeerderd
wordt, 1 Cor. 12:7v., zoo neemt dit natuurlijk en
geestelijk verschil in den hemel nog weer daardoor toe, dat er
onderscheidene graden van heerlijkheid zijn. Uit oppositie tegen
de verdienstelijkheid der goede werken hebben sommige Gereformeerden,
zooals Martyr, Loci C. III 17, 8, Camero, Schoenfeld,
Tilenus, Spanheim, evenals in de vierde eeuw reeds Jovinianus
en later sommige Socinianen en thans nog Gerlach, alle onderscheid
in de heerlijkheid hiernamaals geloochend. En het is ook
waar, dat aan alle geloovigen dezelfde weldaden in de toekomst
van Christus worden beloofd; zij ontvangen allen hetzelfde eeuwige
leven, dezelfde woonplaats in het nieuwe Jeruzalem, dezelfde
gemeenschap met God, dezelfde zaligheid enz. Maar desniettemin
stelt de Schrift het buiten allen twijfel, dat er in die eenheid
en gelijkheid eene zeer groote afwisseling en verscheidenheid is.
Zelfs de gelijkenis, <a id="ct_23"></a>Mt. 20:1-16, waarop men zich menigmaal
voor het tegendeel beroept, pleit voor zulk een onderscheid; want
Jezus wil met die gelijkenis leeren, dat velen, die naar eigen en
anderer meening lang en zwaar hebben gearbeid, in het toekomstig
Messiasrijk volstrekt niet zullen achterstaan bij degenen, die veel
korter tijd in den wijnberg zijn werkzaam geweest; de laatsten
halen de eersten in, want velen zijn wel geroepen en arbeiden in
den dienst van het koninkrijk Gods, maar weinigen zijn er, die
daarvoor hiernamaals eene bijzondere onderscheiding genieten en
een uitgelezen plaats ontvangen. <a id="ct_487"></a>Veel duidelijker wordt zulk een
gradueel verschil in de heerlijkheid op andere plaatsen in de
Schrift geleerd, vooral daar, waar sprake is van een loon, dat
een iegelijk geschonken zal worden naar zijne werken. Dat loon
wordt thans in de hemelen bewaard, Mt. 5:12, 6:1v., Luk. 6:23,
1 Tim. 6:19, Hebr. 10:34-37, en wordt eerst in het
openbaar uitgedeeld bij de parousie, Mt. 6:4, 6, 18, 24:47,
2 Thess. 1:7, 1 Petr. 4:13. Het wordt dan geschonken als
<span class="pagenum" id="Page_527">[527]</span>
vergoeding voor hetgeen de discipelen van Jezus hier op aarde
om zijnentwil verloochend en geleden hebben, Mt. 5:10v., 19:29,
Luk. 6:21v., Rom. 8:17, 18, 2 Cor. 4:17, 2 Thess. 1:7,
Hebr. 10:34, 1 Petr. 4:13, en verder ook als vergelding voor
de goede werken, die zij hebben verricht, zooals bijv. voor goede
besteding der talenten, Mt. 25:15v., Luk. 19:13v., voor vijandsliefde
en belangelooze milddadigheid, Luk. 6:35, voor verzorging
der armen, Mt. 6:1, voor bidden en vasten, Mt. 6:6, 18, voor
het dienen der broederen, Mt. 10:40-42, voor trouwen dienst
in het rijk Gods, Mt. 24:44-47, 1 Cor. 3:8 enz. Dat loon
zal in verband staan met en evenredig zijn aan de werken, Mt.
16:27, 19:29, 25:21, 23, Luk. 6:38, 19:17, 19, Rom. 2:6,
1 Cor. 3:8, 2 Cor. 4:17, 5:10, 9:6, Gal. 6:8, 9, Hebr. 11:26,
Op. 2:23, 11:18, 20:12, 22:12. De zaligheid is wel voor
allen dezelfde, maar er is verschil in glans en heerlijkheid, Dan.
12:3, 1 Cor. 15:41; er zijn in het Vaderhuis, dat alle kinderen
opneemt, vele woningen, Joh. 14:2; en de gemeenten ontvangen
alle naar de mate van hare getrouwheid en toewijding, van den
koning der kerk een eigen sieraad en kroon, Op. 1-3. De
Roomschen hebben op deze uitspraken der Schrift de leer van
de verdienstelijkheid der goede werken gebouwd, Trid. VI can.
31. 32, en het recht op bijzondere belooningen in den hemel, die
naar Ex. 25:25 aureolae genoemd en aan de allen ten deel
vallende corona aurea toegevoegd worden, vooral aan de martelaren,
de coelibatairen en de leeraars toegekend, Thomas, S. Theol. III
qu. 96. Bonaventura, Brevil. VII 7. Maar dit misbruik neemt de
waarheid niet weg, dat er onderscheid in de heerlijkheid is naar
gelang van de werken, die door de geloovigen hier op aarde
verricht zijn. Er is geen loon, waarop de mensch van nature
aanspraak zou kunnen maken, want de wet Gods is absoluut
verplichtend en laat den eisch tot volbrenging niet afhangen van
de vrije keuze van den mensch. Indien deze daarom de gansche
wet heeft volbracht, past hem toch niets anders te zeggen, dan
dat hij een onnutte dienstknecht is, die maar gedaan heeft wat
hij schuldig was te doen, Luk. 17:10. Alle aanspraak op loon
kan daarom alleen voortvloeien uit een verbond, uit eene vrijmachtige
en genadige beschikking Gods, en is daarom een gegeven
recht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 553. Zoo was het in het werkverbond en zoo is
het nog veel meer in het genadeverbond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 563. Want
<span class="pagenum" id="Page_528">[528]</span>
Christus heeft alles volbracht, niet alleen de straf geleden maar
ook door het volbrengen der wet het eeuwige leven verworven.
De eeuwige zaligheid en heerlijkheid, welke Hij ontving, was
voor Hem het loon op zijne volmaakte gehoorzaamheid. Maar
als Hij deze zijne gerechtigheid door het geloof den zijnen schenkt
en daaraan het eeuwige leven verbindt, dan zijn beide, zoowel
die geschonken gerechtigheid als de toekomstige zaligheid, gaven
van zijne genade, welke alle verdienste van de zijde der geloovigen
ten eenenmale uitsluit. De geloovigen zijn immers Gods maaksel,
geschapen in Christus Jezus tot goede werken, welke God voorbereid
heeft, opdat zij in dezelve zouden wandelen, Ef. 2:10.
Het wordt hun uit genade gegeven in de zaak van Christus, niet
alleen in Hem te gelooven maar ook voor Hem te lijden, Phil.
1:29, Hd. 5:41. Niet alleen in de gave van het eeuwige leven
aan een iegelijk, die gelooft, maar ook in de uitdeeling van eene
verschillende mate van heerlijkheid aan wie uit dat geloof goede
werken hebben voortgebracht, kroont God zijn eigen werk. Maar
dat doet Hij dan ook, opdat er, gelijk hier, zoo hiernamaals
in de gemeente eene rijke verscheidenheid zijn zou en in die verscheidenheid
de heerlijkheid zijner deugden uitkomen zou. Door
die verscheidenheid toch neemt het leven der gemeenschap met
God, met de engelen, en van de zaligen onderling in diepte en
in innigheid toe. In die gemeenschap heeft elk, gelijk in de
gemeente hier op aarde, Rom. 12:4-8, 1 Cor. 12, in verband
met zijn persoon en karakter, een eigen plaats en taak. Van de
werkzaamheid der zaligen mogen wij ons geene zuivere voorstelling
kunnen vormen, de Schrift leert toch, dat het profetisch, priesterlijk
en koninklijk ambt, hetwelk de mensch oorspronkelijk
bezat, in hen door Christus ten volle hersteld is. De dienst van
God, de onderlinge gemeenschap en de bewoning van den nieuwen
hemel en de nieuwe aarde biedt ongetwijfeld voor de uitoefening
van deze ambten overvloedige gelegenheid, ook al is de vorm en
wijze ervan ons onbekend. Maar dat werken is een rusten en
genieten tevens. Het onderscheid van dag en nacht, van sabbat
en werkdagen heeft opgehouden; de tijd is doordrongen van de
eeuwigheid Gods; de ruimte is vol van zijne tegenwoordigheid;
het eeuwige worden is gehuwd met het onveranderlijke zijn.
Zelfs de tegenstelling van hemel en aarde is verdwenen. Want
al wat in den hemel en op aarde is, is tot één vergaderd onder
<span class="pagenum" id="Page_529">[529]</span>
Christus als Hoofd, Ef. 1:10. Alle schepselen zijn en leven en
bewegen zich in God, die alles in allen is, die in den spiegel
zijner werken al zijne deugden weerkaatst en daarin zichzelven
verheerlijkt. Cf. over de hemelsche zaligheid: Augustinus, de
civ. XXII c. 29. 30. Lombardus, Sent. IV dist. 49. Thomas,
suppl. qu. 92-96. Bonaventura, Brevil. VII c. 7. Oswald,
Eschat. 38-57. Atzberger, Die christl. Eschat. 238 f. Simar,
Dogm. § 162. Jansen, Prael. III 903-946. O. Ritschl, <span lang="de" xml:lang="de">Luthers
Seligkeitsvorstellung in ihrer Entstehung und Bedeutung</span>, Christl.
Welt 1889 S. 874-880. Gerhard, Loc. XXXI. Quenstedt,
Theol. I 550-560. Hollaz 451 sq. Polanus, Synt. VI c. 72-75.
Amyraldus, Theses Salm. III 859. Synopsis pur. theol., disp. 52.
Mastricht, Theol. VIII 4, 10. Turretinus, Theol. El. XX qu.
8-13. Marck, Exspect J. C. III c. 8. 10. 11. Moor VI 718-733.
M. Vitringa IV 179. Kliefoth, Eschat. 311 f. Titius, <span lang="de" xml:lang="de">Die
<abbr title="Neutestamentische">N. T.</abbr> Lehre von der Seligkeit im Reiche Gottes und ihre Bedeutung
für die Gegenwart</span> 1895-1900.</p>

<hr class="hr16" />

<h2 id="_inhoud"><span class="pagenum" id="Page_530">[530]</span>
BREEDERE INHOUDSOPGAVE.</h2>

<hr class="grijs" />

<p class="cs12 cent ssrf"><a href="#deel_1">Deel I</a> — <a href="#deel_2">Deel II</a> —
<a href="#deel_3">Deel III</a> — <a href="#deel_4">Deel IV</a></p>

<hr class="grijs" />

<h3 id="deel_1"><a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">EERSTE DEEL</a>.</h3>

<h4><span class="smcap">Inleiding.</span></h4>

<p>§ 1. <i>Naam en begrip der Dogmatiek</i> bl. 1-9. Namen der dogmatiek
n. 1<a name="FNanchor_A" id="FNanchor_A" href="#Footnote_A"
class="fnanchor">[A]</a>. Het woord dogma 2. Gezag van het dogma 3. Materieele
inhoud van het dogma 4. 5.</p>

<div class="footnotes">
<p><a name="Footnote_A" id="Footnote_A" href="#FNanchor_A"><span class="label">[A]</span></a>
Deze cijfers duiden de nummers aan, waaronder de stof der verschillende paragrafen
verdeeld is.</p>
</div>

<p>§ 2. <i>Encyclopaedische Plaats der Dogmatiek</i> bl. 9-14. In de system.
Theologie 1. Onderscheid der Dogmatiek van de Symboliek, Catechetiek 2
en Ethiek 3.</p>

<p>§ 3. <i>Methode der Dogmatiek</i> bl. 14-31. Schrift, kerk en persoonlijke
overtuiging als factoren, waarmede de Dogmatiek te rekenen heeft
1-3. Kritische richting, die de kennis put uit het subject 4. Kerkelijke,
die de traditie onfeilbaar acht 5. Bijbelsche, die de Schrift raadpleegt
buiten de historie om 6. Beteekenis der kerk en van hare belijdenis
voor de Dogmatiek 7. Van de Schrift (en de openbaring Gods in de
natuur, theol. naturalis) 8. Van de persoonlijke overtuiging 9.</p>

<p>§ 4. <i>Indeeling der Dogmatiek</i> bl. 31-51. Bij Clemens, Orig., Theodoretus,
Damascenus, Augustinus 1, Lombardus, Bonaventura, Thomas
2, latere Roomsche theologen 3. Bij Melanchton, Calvijn 4, en latere
Geref. en Luth. theologen 5. Reactie tegen de synthet. methode bij
Calixtus, Coccejus 6, en nog sterker bij het Rationalisme 7, en is de
nieuwe theologie 8. Indeeling in algemeen en bijzonder deel, en van
dit laatste naar de synthetische orde 9. 10.</p>

<p>§ 5. <i>Geschiedenis en Litteratuur der Dogmatiek</i> bl. 51-139. Wetenschappelijke
theologie, die bij de Apost. vaders nog niet voorkomt 1,
wordt na de bestrijding van het geloof door Lucianus, Celsus, Porphyrius,
Julianus, de Gnostieken ter zelfverdediging bij de Apologeten
noodzakelijk 2, en gaat dan in de richting der N. Afr., Klein-Az., of
Alex. School uiteen 3, en krijgt in den twist tegen het monarchianisme
<span class="pagenum" id="Page_531">[531]</span>
in de 3e eeuw een vasten grondslag 4. Vaststelling en verdediging van
het trinitarisch en christologisch dogma in het Oosten in de 4e tot de
8e eeuw 5. De dogmatische ontwikkeling loopt in het Oosten uit op
Joh. Damascenus 6, en zet zich dan wel voort maar is voor een groot
deel nog onbekend 7. De dogmatiek in het Westen draagt van den
aanvang af, reeds bij Tert., Cypr., Iren., een eigen karakter, al is zij
ook van het Oosten afhankelijk 8, en krijgt haar uitnemendsten tolk
in Augustinus 9. Gregorius leidde kerk en theologie over naar de nieuwe
volken, die eerst beide eenvoudig overnamen (Isidorus, Alcuinus) 10,
maar dan zelfstandig werden en in de scholastiek een eigen theologie
voortbrachten 11. De scholastiek verliep in drie perioden 12, en had
de mystiek naast zich 13. In het laatst der M. E. kwam zij in verval
en stond aan veel critiek bloot, maar zij herstelde zich na de Herv.
weer 14, en kwam vooral in Spanje tot bloei 15. In de 18e eeuw kwam
de Roomsche theologie onder invloed van het Rationalisme 16, en bleef
daar ook nog ten deele onder in de 19e eeuw (Hermes, Günther);
maar zij wist zich toch weer vrij te maken en trad als traditionalisme,
romantisme, bemiddelingstheologie en vooral als Thomisme weer zelfstandig
op 17. De Luthersche Reformatie kreeg haar eersten dogmaticus
in Melanchton en haar consensus in de Form. Conc. 18, werd in de
17e eeuw scholastisch ontwikkeld 19, maar in de 18e eeuw verzwakt
door Pietisme, Hernhuttisme, Rationalisme 20, 21, en sloot zich in
deze eeuw vooral bij de verschillende stelsels van wijsbegeerte aan,
bij Kant 22, Jacobi 23, Schleiermacher 24, Hegel 25, Schelling 26, of
trad op als confessionalisme, Bijbelsche theologie 27, of neokantianisme
28. De Zwitsersche Reformatie, die principieel van de Duitsche verschilt
29, ontving haar dogmatisch systeem van Calvijn en vond ingang in
Frankrijk, Nederland, Engeland, Schotland, Duitschland 30. Tegen het
einde der 16e eeuw kwam in de Geref. theologie de scholastische
methode op, die haar in verschillende landen tot grooten bloei bracht
31, maar door Anab., Arm., Cartes., Coccejanisme 32, Amyraldisme,
Independentisme, Baptisme, Kwakerisme, Deisme tot verval kwam 33.
Tolerantie, neologie, supranaturalisme, neonomisme kwamen nu aan het
woord 34. Maar tegenover de negatieve richtingen in ons vaderland
van supranaturalisme, Groninger en moderne theologie kwam er eene
herleving van de positieve theologie door Afscheiding en Reveil, Utrechtsche
en ethisch-iren. richting en door het ontwakend Calvinisme 35,
eene herleving, die ook elders voorkomt, maar gewoonlijk een minder
beslist Geref. karakter draagt, Duitschland 35, Zwitserland en Frankrijk
36. Engeland en Schotland 37, Amerika 38, 39.</p>

<hr class="hr8" />

<h4><span class="pagenum" id="Page_532">[532]</span>
HOOFDSTUK I. <span class="smcap">Principia in het algemeen.</span></h4>

<p>§ 6. <i>Beteekenis der principia</i> bl. 140-145. De naam <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀρχη</span>, principium
1. Principium essendi 2. Principium cognoscendi, externum en
internum 3. Eenheid en onderscheid dezer drie principia 4.</p>

<p>§ 7. <i>Principia in de wetenschap</i> bl. 145-170. Het <i>Rationalisme</i>, dat
door heel de geschiedenis der philosophie heenloopt 1, leidt alle kennis
af uit het subject 2, maar miskent het princ. cogn. externum en
vervalt tot idealisme en illusionisme 3. Het <i>Empirisme</i> zoekt de bron
der kennis in de zinlijke waarneming 4, maar miskent het princ. <ins id="cor_32" title="cogu">cogn</ins>.
internum en leidt tot materialisme 5. Daarentegen gaat het <i>Realisme</i>
uit van de algemeene, natuurlijke zekerheid aangaande de objectiviteit
en waarheid der kennis 6, erkent zoowel het princ. cogn. internum als
externum 7, laat alle kennis aanvangen met de zinlijke waarneming 8,
maar schrijft aan het verstand het vermogen toe, om uit de phaenomena
tot de noumena door te dringen 9, omdat de rede in ons en de rede
buiten ons saam haar oorsprong hebben in den Logos 10.</p>

<p>§ 8. <i>Principia in de Religie</i> bl. 171-214. Het <i>wezen</i> der religie,
wier naam van onzekere afleiding is 1, is volgens de H. S. als religio
objectiva identisch met Gods openbaring en als religio subjectiva met
de gezindheid, om in zijne wegen te wandelen 2. Deze onderscheiding
is ter bepaling van het wezen der religie onmisbaar. Als religio objectiva
bevatten alle godsdiensten de elementen van traditie, dogma, ethos,
cultus 3. En als religio subjectiva zijn zij pietas, die cultus tot vrucht
heeft 4. Deze religio subjectiva, die een habitus is, werd door de zonde
bedorven, wordt door wedergeboorte vernieuwd, en bestaat volgens de
H. S. in geloof 5, dat in een cultus naar Gods wil zich openbaart 6.
De <i>zetel</i> der religie is vooral onderzocht, sedert het wezen der religie,
ten onrechte, alleen in de religio subjectiva werd gesteld 7, 8, is niet
uitsluitend het verstand 9, want godsdienst en wetenschap zijn onderscheiden
10, noch ook de wil 11, want godsdienst en zedelijkheid zijn
twee 12, noch ook het gevoel 13, want godsdienst is iets anders dan
kunst 14, maar da gansche mensch, die God geheel en altijd en overal
dienen moet 15. De <i>oorsprong</i> der religie is niet vrees, priesterbedrog,
onkunde, animisme enz., 16, noch ook de zucht, om zich tegenover de
wereld te handhaven 16, 17. Historische en psychologische methode zijn
tot verklaring van wezen en oorsprong der religie onvoldoende 18.
Godsdienst is alleen verklaarbaar, wanneer het bestaan van God en de
waarachtigheid zijner openbaring aangenomen wordt 19.</p>

<hr class="hr8" />

<h4><span class="pagenum" id="Page_533">[533]</span>
HOOFDSTUK II. <span class="smcap">Principium externum.</span></h4>

<p>§ 9. <i>Algemeene Openbaring</i> bl. 215-244. Openbaring is een religieus
begrip, dat alleen in het theisme te handhaven is 1, en bestaat in het
algemeen in eene daad Gods, waardoor Hij den mensch tot zichzelven in
eene religieuse verhouding plaatst 2. De onderscheiding in natuurlijke en
bovennatuurlijke openbaring is reeds van de oudste kerkelijke schrijvers
afkomstig, maar werd bij Rome tot eene rationeele tegenstelling 3, die
door de Reformatie wel gewijzigd werd, maar toch in het Socinianisme
enz. bleef voortleven en heel het begrip der openbaring ondermijnde 4.
De Schrift maakt geen begripmatig onderscheid tusschen natuurlijke en
bovennatuurlijke openbaring, wijl alle openbaring het persoonlijk, boven
de natuur verheven bestaan Gods erkent, en alleen verschilt in de
middelen, waardoor zij tot ons komt 5. Bovennatuurlijke openbaring is
niet met onmiddellijke identisch, want alle openbaring geschiedt middellijk,
maar verschilt van de natuurlijke in de wegen, waarlangs zij
tot ons komt. Daarom verdient de onderscheiding van algemeene en
bijzondere openbaring de voorkeur 6. De algemeene openbaring is onvoldoende,
wijl zij niets bevat van Gods genade in Christus 7, maar is
toch voor de Heidenwereld 8, 9, en ook voor de gemeente van groote
waarde.</p>

<p>§ 10. <i>Bijzondere Openbaring</i> bl. 224-295. Gelijk alle godsdiensten,
beroept het Christendom zich op eene bijzondere openbaring,
<span lang="grc" xml:lang="grc">φανερωσις, ἀποκαλυψις</span>, die op drieërlei wijze geschiedt 1, door
theophanie 2, profetie (spreken Gods, lot, urim, droom, visioen, inwendige
verlichting) 3, wonderen 4. De H. Schrift doet ons daarmede de
bijzondere openbaring kennen, niet als loutere mededeeling van leer of
als religieuse inspiratie of als instorting van nieuw leven of als bewustwording
Gods in den menschelijken geest 5, maar als een systeem van
woorden en daden Gods, die zich concentreeren in den persoon van
Christus en na zijne verschijning en na de voltooiing der Schrift gewijzigd,
in de bedeeling des H. Geestes zich voortzetten en voltooien. 6. In
dezen rijken zin wordt zij echter miskend, zoowel door het abstracte
supranaturalisme van Rome enz., 7, 8, als door het rationalistisch naturalisme
9, dat echter onvoldoende is ter verklaring van de openbaringsverschijnselen
10, en in een pantheistisch of materialistisch monisme zijn
grond heeft 11. Maar dit monisme wordt door eene juiste natuurbeschouwing
zoowel 11, als door de Schrift weersproken; in haar wereldbeschouwing
neemt de bijzondere openbaring eene passende, harmonische
plaats in 12.</p>

<p>§ 11. <i>De Heilige Schrift</i> bl. 295-362. De bijzondere openbaring, die
historie is en als zoodanig voorbijgaat, wordt tot de menschheid en
wereld uitgebreid, doordat zij in den vorm der Schrift optreedt 1. De
<span class="pagenum" id="Page_534">[534]</span>
Schrift is daarom niet al de openbaring noch ook slechts oorkonde der
openbaring maar de laatste acte, de sluitsteen der openbaring 2. Want
de openbaring valt in haar geheel in twee bedeelingen uiteen; de eerste
brengt de vleeschwording van den Logos en de Schriftwording van zijn
woord tot stand, de tweede past de schatten van Christus en van zijn
getuigenis in de gemeente toe, die daarom met die Schrift steeds in
levend, organisch verband staat 3. Van die Schrift is de Goddelijke
ingeving steeds door de kerk beleden, van de oudste tijden af 4, door
de scholastiek 5, door de Roomschen 6, de Hervormers 7, maar ook
dikwerf van buitenaf bestreden en dan tot eene dualistische of dynamische
inspiratie verzwakt of ook geheel ontkend 8. De Schrift leert
echter duidelijk hare eigene inspiratie, zoowel in het Oude Test. 9, en
in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> aangaande het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> 10,
als ook in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> aangaande
zichzelf 11 en geeft zich daarom uit voor het Woord Gods 12. Dit
zelfgetuigenis der Schrift is onwraakbaar 13, onderscheidt de inspiratie,
waardoor de Schrift ontstond, van alle andere, geniale inspiratie, van
Gods immanente werkzaamheid in de wereld, van revelatie en van
wedergeboorte, al staat ze ook met al deze in verband 14. Zij is een
spreken Gods door middel van profeten en apostelen, echter niet in
mechanischen maar in organischen zin 15, en niet tot bezieling der
personen of tot ingeving van hoofdzaken te beperken 16. De bezwaren,
tegen deze inspiratie ingebracht, staan zonder twijfel voor een deel in
verband met de vijandschap van het menschelijk hart 17, en worden
anderdeels verminderd door eene organische opvatting 18, en door eene
duidelijke omschrijving van het doel, waartoe de Schrift gegeven is 19.</p>

<p>§ 12. <i>Eigenschappen der Schrift</i> bl. 363-415. De leer der eigenschappen
van de Schrift ontwikkelde zich in den strijd tegen Rome, dat de
verhouding van Schrift en kerk gansch anders dan de Hervorming bepaalt
1, 2. Het <i>gezag</i> der Schrift rust bij Rome op de kerk 3, en volgens
de Reformatie, zonder miskenning van de paedagogische beteekenis der
kerk, op de Schrift zelve 4. Hoewel bij dat gezag de <span lang="la" xml:lang="la">auctoritas historiae
et normae</span> te onderscheiden is 5, is zijn Goddelijk karakter toch niet
voor een menschelijk, historisch, zedelijk gezag in te ruilen 6. Want in
de religie is een Goddelijk gezag, dat echter heel iets anders is dan
geweld, onmisbaar 7. De <i>noodzakelijkheid</i> der Schrift wordt door Rome,
door vele mystieke richtingen 8, en ook door Schleiermacher ontkend 9,
maar staat toch vast, wijl de kerk altijd rustte op een ongeschreven of
geschreven Woord Gods 10, zonder zulk een woord tot dwaling en leugen
vervalt 11, en daaraan in deze bedeeling steeds behoefte blijft houden
12. De <i>duidelijkheid</i> der Schrift wordt eveneens door Rome ten bate der
kerk verworpen 13, maar is, goed opgevat, op de Schrift zelve gegrond,
door de oude kerk algemeen erkend 14, en ter handhaving van de
vrijheid des Christens 15, en van de facultas S. Scr. se ipsam interpretandi
<span class="pagenum" id="Page_535">[535]</span>
van de grootste beteekenis 16. De <i>genoegzaamheid</i> der Schrift
eindelijk, door Rome ten gunste der traditie bestreden 17, die echter
ten slotte geen ander kenmerk voor hare waarheid behoudt dan de pauselijke
uitspraak 19, en de Schrift aan de kerk, dat is aan den paus
onderwerpt 19, werd door de Hervorming wederom tegenover de traditie
gehandhaafd 20, wijl zij door de Schrift zelve geleerd wordt en met
den aard der tegenwoordige bedeeling overeenkomt 21, zonder dat
daarmee het betrekkelijk recht der traditie wordt ontkend 22.</p>

<hr class="hr8" />

<h4>HOOFDSTUK III. <span class="smcap">Principium Internum.</span></h4>

<p>§ 13. <i>Beteekenis van het principium internum</i> bl. 416-421. Aan het
objectief principe moet een subjectief beantwoorden, dat bij ieder van
kindsbeen af in overeenstemming met den godsdienst, waarin hij geboren
is, een bepaalden vorm aanneemt 1, en in zijn diepsten grond schier
aan alle onderzoek zich onttrekt 2. Daarom worden voor het geloof
ook vele en verschillende gronden genoemd (historisch-apologetische,
speculatieve, ethisch-practische), die echter de zelfstandigheid der religie
en het werk des Geestes miskennen 3.</p>

<p>§ 14. <i>De historisch-apologetische methode</i> bl. 423-431 werd vooral
door Rome 1, en door verschillende supranaturalistische richtingen toegepast
2, maar is, schoon eene geloovige apologetiek recht van bestaan
heeft, theoretisch en practisch onhoudbaar 3.</p>

<p>§ 15. <i>De speculatieve methode</i> bl. 431-444, door Hegel 1, door de
<ins id="cor_33" title="Vermittelungstheologie">Vermittlungstheologie</ins> 2, en in gewijzigden vorm door Hofmann en
Frank gevolgd 3, bood wel belangrijke voordeelen boven de apologethische,
maar verviel in de dwaling der oude gnostiek en offerde het
zijn aan het denken, de historie aan de idee op 4. Ook de poging van
Frank, om de objectieve waarheid der dogmata uit de subjectieve zekerheid
van den Christen af te leiden, is niet geslaagd 5, en berust op
eene onjuiste Erkenntnistheorie 6.</p>

<p>§ 16. <i>De ethisch-psychologische methode</i> bl. 444-465, schoon van ouds
gebruikelijk, kwam in eere door Pascal en Vinet 1. Zij is verwant aan
het moreele bewijs van Kant 2, en vindt in dezen vorm bij velen hier
te lande 3, en vooral ook bij Ritschl en Lipsius c. s. steun 4, 5. Maar,
ofschoon religie het element van den troost niet missen kan, ervaring
des harten kan 6, evenmin als religieuse waardeering, bewijs voor de
waarheid der religie zijn 7, en leidt bovendien tot een onhoudbaar
dualisme tusschen gelooven en weten 8.</p>

<p>§ 17. <i>Het geloof</i> bl. 465-484. Wijl het principium internum aan
het princ. ext. beantwoorden moet, kan het niet liggen in den natuurlijken,
maar alleen in den door Gods Geest verlichten mensch, zoodat
<span class="pagenum" id="Page_536">[536]</span>
de dogmaticus daarmede een subjectief standpunt inneemt 1. De Schrift
noemt als dit princ. internum het geloof, dat een acte van het bewustzijn
is, verwant aan het geloof op natuurlijk terrein 2, maar
daarvan toch wel te onderscheiden 3, en ook niet met nudus assensus
te vereenzelvigen 4. Dat geloof brengt eene eigen zekerheid mede 5,
die naast de wetenschappelijke en moreele zekerheid recht van bestaan
heeft 6.</p>

<p>§ 18. <i>De grond des geloofs</i> bl. 484-509. Wijl dit geloof door geen
bewijzen of redeneeringen, maar alleen door Gods genade gewerkt kan
worden 1, neemt Rome daarmede in beginsel hetzelfde subjectieve standpunt
in als de Hervorming 2. Het testimonium Sp. S. is de laatste
grond des geloofs, gelijk de Hervorming, inzonderheid Calvijn, erkende
maar het rationalisme ten onrechte bestreed 3. Want het komt overeen
met het getuigenis, dat onze geest in het algemeen aan de waarheid
geeft 4, beantwoordt aan de bijzondere openbaring in Christus en handhaaft
hare autopistie 5. Het sluit voorts het argumenteeren niet uit,
is sterk als getuigenis der gansche Christenheid, onderstelt de wedergeboorte
en komt daaruit op spontaan en vrij 6. Ook heeft het niet
eenzijdig betrekking op de autoriteit der H. S., maar staat met heel
het geloofsleven in verband, verzekert subjectief van al de waarheid
Gods en daarin ook van de divinitas der H. S. 7, en wordt door de
onderlinge verschillen der Christenen niet van zijne waarheid beroofd 8.</p>

<p>§ 19. <i>Geloof en Theologie</i> bl. 509-532. Ofschoon in het geloof zeker
van de waarheid, streefde de christelijke kerk toch altijd, niettegenstaande
alle bestrijding, naar eene wetenschappelijke theologie 1, die
dan ook, in weerwil van haar vele afdwalingen, recht van bestaan heeft
en zonder welke de openbaring, de religie, de dogmenhistorie, de kerk
gevaar loopen van miskenning 2. Deze theologie is een vrucht van het
denkend bewustzijn der gemeente en heeft de hulp der philosophie van
noode 3. Geloof is daarom van theologie onderscheiden, gelijk ook
vroeger blijkens de leer van de fides implicita 4, de onderscheiding
van theologia infusa en acquisita en die tusschen fundamenteele en
nietfundamenteele artikelen aangenomen werd 5. Maar beider verwantschap
is even groot als hun verschil 6. En wijl de theologie niet in het
geloof als zoodanig maar in het geloovig denken haar oorsprong heeft,
is ter harer beoefening de ontwikkelde rede en dus de philosophie
onmisbaar 7, al is het ook, dat de kennis, welke de theologie verschaft,
nooit een begrijpen wordt en in bewondering van het mysterie eindigt 8.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="deel_2"><span class="pagenum" id="Page_537">[537]</span>
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">TWEEDE DEEL</a>.</h3>

<h4>HOOFDSTUK IV. <span class="smcap">Over God.</span></h4>

<p>§ 20. <i>De onbegrijpelijkheid Gods</i> bl. 1-24. De dogmatiek leeft in het
mysterie, want zij heeft altijd te doen met God, die volgens de H. S.
onbegrijpelijk en zelfs met geen naam te noemen is 1. Deze onbegrijpelijkheid
Gods is ook buiten het terrein der bijz. openbaring erkend
2, in de christ. theol. van de kerkvaders 3, 4, van de scholastici 5,
van de reformatoren opgenomen 6, en in de nieuwere philosophie vervangen
door de volstrekte onkenbaarheid Gods 7, 8. De gronden, welke
dit agnosticisme aanvoert 9, zijn, al is er zeer zeker geen adaequate
kennis van God, niet houdbaar, wijl het agnosticisme alle spreken bij
ons over God en alle openbaring van Gods zijde aan ons onmogelijk
zou maken 10. De loochening van de kenbaarheid Gods sluit in, dat
God zich niet heeft willen en niet heeft kunnen openbaren, en dat wij
ook zelfs den grond missen, om zijn bestaan aan te nemen 11.</p>

<p>§ 21. <i>De kenbaarheid Gods</i> (<i lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei insita</i>) bl. 24-44. God is
kenbaar, voorzoover Hij zich openbaart. En dat Hij zich openbaart, staat
vast volgens Schrift en natuur en wordt door alle menschen bevestigd;
atheisten zijn er schier niet 1. De natuurlijkheid, algemeenheid en noodzakelijkheid
der Godskennis hebben velen geleid tot het geloof aan
aangeboren begrippen 2, 3. Maar de christ. theol. verwierp deze leer,
niet alleen patres en scholastici 4, maar ook Luth. en Geref. 5, wijl
zij tot rationalisme of mysticisme voerde 6. Doch daarmede werd niet
ontkend, dat de mensch de potentia en inclinatio meebrengt, om vanzelf,
zonder wetenschappelijke redeneering tot eenige kennisse Gods te komen 7.</p>

<p>§ 22. <i>De kenbaarheid Gods</i> (<i lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei acquisita</i>) bl. 44-62. De
<span lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei insita</span> wordt vermeerderd door de langs den weg van nadenken
en redeneering verkregen <span lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei acquisita</span> 1. Beide behooren
tot de <span lang="la" xml:lang="la">theologia naturalis</span>, die geen product is van de menschelijke rede
maar in de Schrift is opgenomen en door den geloovige uit de natuur
wordt afgeleid 2. De H. S. bewijst Gods bestaan niet maar getuigt
ervan 3. De zoogen. bewijzen voor Gods bestaan, deels over-, deels
onderschat 4, n.l. het ontologisch 5, kosmologisch 6, teleologisch 7, en
moreel bewijs 8, heeten ten onrechte bewijzen maar zijn signa en testimonia,
dat God zich niet onbetuigd laat aan den mensch 9.</p>

<p>§ 23. <i>De Namen Gods</i> bl. 62-78. Al wat van God door zijne openbaring
kenbaar wordt, vat de H. S. saam onder de namen, waarmede
God, op grond van zijne openbaring (nomen editum), genoemd wordt
(nomen inditum) 1. Al die namen zijn anthropomorphistisch 2, en naar
de analogie in schepselen gevormd 3, maar dit terecht, wijl God zelf
in en door de schepselen zich openbaart en op geen andere wijze
<span class="pagenum" id="Page_538">[538]</span>
noembaar is 4. Zij geven daarom wel geen adaequate doch ook geen
onware 5, maar eene ectypische, analoge kennis van God 6.</p>

<p>§ 24. <i>Indeeling der namen Gods</i> bl. 78-102. De H. S. eert gelijkelijk
alle deugden Gods en kent de onderscheiding niet tusschen wezen
en eigenschappen 1, die later in de theologie opkwam en het wezen Gods
deed omschrijven als het Absolute of als Souverein of als Vader enz.,
2-4, en de eigenschappen daarvan afzonderde 5. Maar er is bij God
geen onderscheid tusschen wezen en eigenschappen 6, al zijn ook de
eigenschappen onderling verschillend <span lang="la" xml:lang="la">ratione ratiocinata</span> 7. De eigenschappen
werden op velerlei wijze ingedeeld 8, maar al die indeelingen
komen zakelijk overeen en worden door dezelfde bezwaren gedrukt,
zoodat eene goede indeeling moeilijk te vinden is 9.</p>

<p>§ 25. <i>De eigennamen Gods</i> bl. 102-115, in ruimer zin zoo genomen,
zijn die, waarmede God benoemd en aangesproken wordt, zooals <span lang="grc" xml:lang="grc">θεος</span>,
deus, God 1, in de H. S., El, Elohim, Eljon, Adonai 2, El Schaddai,
Ihvh 3, Ihvh Zebaoth 4, <span lang="grc" xml:lang="grc">κυριος, πατηρ</span>, Vader, Zoon en H. Geest 5.</p>

<p>§ 26. <i>De wezensnamen Gods</i> bl. 115-227, welke vóór de leer der
triniteit dienen behandeld te worden, bevatten eerst die, waarmede God
als de <i>Zijnde</i> in volstrekten zin wordt aangeduid, n.l. de onafhankelijkheid
1, de onveranderlijkheid 2, de oneindigheid, welke weder insluit
de eeuwigheid 3, en de alomtegenwoordigheid 4. Vervolgens zijn er
namen, die ons God doen kennen als den Levende, als <i>Geest</i>, n.l. de
eenvoudigheid 5, de geestelijkheid 6, de onzienlijkheid 7. Verder zijn
er namen, die het Goddelijk wezen omschrijven als volkomen zichzelf
bewust, als <i>Licht</i>, n.l. kennis van zichzelven en van de wereld (waarbij
de praescientia en de scientia media ter sprake komt) 8, wijsheid (ideeën
in God) 9, waarachtigheid 10. Voorts zijn er namen, die ons wijzen op
de ethische natuur van Gods wezen en Hem doen kennen als den <i>Heilige</i>,
n.l. goedheid (goedertierenheid, barmhartigheid, lankmoedigheid,
genade, liefde) 11, heiligheid 12, heerlijkheid 13, gerechtigheid 14.
En eindelijk zijn er namen, waarin God ons tegemoet treedt als de
absolute macht, als <i>Souverein</i>, n.l. de wil, die als <span lang="la" xml:lang="la">propensio Dei in se
ipsum (necessaria)</span> en <span lang="la" xml:lang="la">als propensio in creaturas (libera)</span> onderscheiden
wordt 15, in laatstgenoemden zin wel als vrij maar niet als pure willekeur
te denken is 16, voorts in <span lang="la" xml:lang="la">voluntas beneplaciti</span> en signi uiteenvalt
17, en eindelijk als almacht te eeren is 18.</p>

<p>§ 27. <i>De personeele namen Gods</i> bl. 227-312 doen ons in het ééne
Goddelijke wezen de zelfonderscheidingen kennen, welke reeds in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>
(Elohim of Ihvh brengt alles tot stand door Woord en Geest) voorkomen
1, maar, vooral ook in tegenstelling met de dwaalleer der tusschenwezens
in de Joodsche philosophie 2, 3, in het N. Test. veel helderder
worden geopenbaard. Het N. Test. leert niet alleen, dat alles in
natuur en genade tot stand komt door Vader, Zoon en Geest 4, maar
<span class="pagenum" id="Page_539">[539]</span>
doet ons ook iets kennen van de relatiën tusschen deze drie personen,
als het den Vader in metaph. zin den Vader van Christus 5, Christus
in specialen zin het Woord, den Zoon, het Beeld Gods 6, en den Geest
in bijzonderen zin Geest des Vaders en des Zoons noemt 7. Deze gegevens
der H. S. leidden de kerk tot de belijdenis van de triniteit, een leerstuk,
dat in den eersten tijd door Justinus, Irenaeus, Tertullianus, Origenes
ontwikkeld 8, vervolgens vooral door Athanasius 9 en Augustinus uitgewerkt
en verdedigd werd 10, maar door Arianisme en Sabellianisme
11, en de daarbij zich aansluitende richtingen sterk bestreden werd 12,
13. De termen, die bij dit dogma gebruikelijk zijn, wezen, personen,
drieëenheid enz., zijn wel niet uit de Schrift genomen maar zijn daarom
niet ongeoorloofd 14. Het woord wezen duidt de Godheid, de Goddelijke
natuur aan, gelijk die in de personen bestaat 15. Personen heeten de
drie zelfstandige modi subsistendi in het ééne Goddelijk wezen 16, die
van dat wezen niet re maar toch realiter verschillen en onderling onderscheiden
zijn in namen, personeele eigenschappen en wijze van werken
17. De eerste persoon heeft als personeele eigenschap de paternitas 18.
De tweede persoon is de Zoon, die door geestelijke, eenvoudige, eeuwige
generatie uit het wezen des Vaders is gegenereerd 19. De derde persoon
is de Geest, wiens persoonlijkheid en Godheid, schoon in de kerk later
erkend dan die des Zoons, voor leer en leven van het hoogste belang is
20, en wiens personeele eigenschap de <span lang="grc" xml:lang="grc">εκπορευσις</span> is, niet alleen uit
den Vader 21, maar ook uit den Zoon, Filioque 22. Deze ontologische
triniteit spiegelt zich af in de oeconomische, welke met de eenheid ook
het onderscheid der drie personen in de openbaring doet uitkomen 23,
maar zij is, schoon het zeer veel beproefd is, moeilijk door beelden op
te helderen of door redeneeringen te bewijzen 24. Toch is zij voor de
leer van God, van schepping en herschepping, ja voor heel de christelijke
religie van de grootste beteekenis 25.</p>

<p>§ 28. <i>De Raad Gods</i> bl. 313-385, die, als omvattend de opera essentialia
ad intra, het verband aanwijst tusschen God en zijne werken (opera
ad extra), komt in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> vooral voor als feit in de historie 1, en
blijkt in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> duidelijk te zijn eeuwig, persoonlijk en betrekking
hebbende op de bestemming hiernamaals 2. Maar in de christ. kerk
werd de leer der praedestinatie door de Grieksche kerk, door Pelagianisme,
Semipelagianisme 3, door de Roomsche kerk 4, en zelfs door de
Lutherschen verzwakt 5, terwijl de Gereformeerden haar wel handhaafden,
maar over de methode van behandeling 6, en over de infral. of
supral. orde der decreten verschilden 7, en vele anderen, Socin., Remonstr.
enz., ze ontkenden of in een wijsgeerig determinisme omzetten of in
pelag. of semipel. zin wijzigden 8. Nu is Gods raad niets anders dan
zijn eenvoudig en eeuwig besluit over al wat in den tijd zijn of geschieden
zal 9, allereerst omvattend de providentia in den zin van <span lang="la" xml:lang="la">ratio ordinis
<span class="pagenum" id="Page_540">[540]</span>
rerum</span> 10, en vervolgens de praedestinatio, die door het Pelag. voor
de praescientia ingeruild 11, en vooral op drie punten bestreden wordt
12. Onder de Geref. was er verschil over hare infral. of supral. orde
13, die beide iets voor en iets tegen hebben 14 en geen van beide de
ware oplossing bieden 15. De reprobatio, die in de H. S. herhaaldelijk
voorkomt, behoort in zekeren zin beslist tot de praedestinatie 16, maar
behoort er toch in een anderen zin toe dan de electie 17, in welke de
praedestinatie haar einde bereikt en tot haar volle realiteit komt 18,
want de verkiezing heeft Christus en zijne gemeente tot voorwerp en de
eere Gods in de redding van de gevallen wereld tot doel 19.</p>

<hr class="hr8" />

<h4>HOOFDSTUK V. <span class="smcap">Over de wereld in haar oorspronkelijken staat.</span></h4>

<p>§ 29. <i>De Schepping</i> bl. 386-424 is het begin der uitvoering van
Gods raad. Haar leer neemt in de H. S. eene breede plaats in 1, en
is alleen te verstaan door het geloof, zoodat de Heidenen haar niet
kenden en de philosophie haar gewoonlijk verwierp, om de wereld
pantheistisch of materialistisch te verklaren 2. Pantheisme en materialisme
zijn echter beide onbekwaam, om ons den oorsprong der dingen te doen
kennen 3. De christelijke kerk hield zich dan ook aan de leer der
H. S. 4, en leerde eene schepping uit niets 5, welke door God drieëenig,
Vader, Zoon en Geest, tot stand was gebracht 6, en bepaaldelijk den
Zoon tot Middelaar heeft 7. Zij had niet plaats in, maar viel saam met
de schepping van den tijd 8, en had haar oorzaak niet in Gods overvloeiende
volheid van zijn noch in zijne armoede en behoefte 9, maar
in Gods wil, die daarbij de heerlijkheid van zijn naam beoogt 10. Als
product van Gods wil, is de wereld één geheel, dat de grootste verscheidenheid
in zich bevat.</p>

<p>§ 30. <i>De geestelijke wereld</i> bl. 424-456 omvat de wezens, die gewoonlijk
den naam van engelen dragen. Hun bestaan wordt schier in
alle godsdiensten aangenomen, maar is toch ook menigmaal verworpen
1; wijsgeerig en historisch onbewijsbaar, is het voor de religie, schoon
geen centraal dogma, toch van belang 2. De Schrift heeft voor hen
niet één gemeenschappelijken naam, maar noemt verschillende klassen
3. Zij zijn echter daarin toch één, dat zij allen geschapene 4, geestelijke,
onlichamelijke 5, redelijke 6, zedelijke wezens zijn 7, wezenlijk
onderscheiden van den mensen, die beeld Gods is 8, tot een buitengewonen
en gewonen dienst in het koninkrijk der hemelen geroepen, die
echter geen personeele bescherming en voorbede insluit 9, en op geen
godsdienstige vereering aanspraak geeft 10.</p>

<p>§ 31. <i>De stoffelijke wereld</i> bl. 456-489 blijft in haar oorsprong buiten
de H. S. onverklaard 1, maar ontstaat volgens Gen. 1:1 door
<span class="pagenum" id="Page_541">[541]</span>
schepping uit niets (<span lang="la" xml:lang="la">creatio prima</span>) en wordt in de zes dagen toebereid
(<span lang="la" xml:lang="la">creatio secunda</span>) 2, waarbij eene bepaalde orde valt op te merken 3.
Dit hexaemeron werd in de christ. theologie dikwerf uitvoerig behandeld
en zonder bezwaar naar de heerschende wereldbeschouwing (ptolem.
kopernik.) gewijzigd 4. Maar de hypothese van Kant en Laplace 5, alsmede
die van de op de aardlagen gebouwde ontwikkelingsperioden der
aarde zijn met de Schrift moeilijk overeen te brengen 6. De pogingen
tot verzoening kunnen niet geslaagd heeten 7, al bevatten zij ook goede
elementen 8. Maar eene juiste opvatting van het scheppingsverhaal 9,
en eene zuivere schifting tusschen het zekere en het onzekere in de geologische
wetenschap brengen toch eene voorloopige overeenstemming 10.</p>

<p>§ 32. <i>De oorsprong van den mensch</i> bl. 490-507 is in het eerste en
tweede scheppingsverhaal verschillend beschreven maar volgens beide
verhalen aan Gods scheppende almacht te danken 1. De christ. kerk
hield dezen goddelijken oorsprong van den mensch tegen alle materialistische,
evolutionistische verklaring in vroeger en later tijd vast 2, en
vond daarin ook bij vele mannen van wetenschap, die het darwinisme
bestreden, steun 3. En voorts is tusschen de H. S. en de hedendaagsche
wetenschap niet alleen de oorsprong van den mensch in geschil, maar
ook de ouderdom 4, de eenheid 5, en de bakermat der menschheid 6.</p>

<p>§ 33. <i>Het wezen van den mensch</i> bl. 508-545 ligt volgens de H. S.
daarin, dat hij beeld Gods is 1. De inhoud van dit beeld werd in de
christ. kerk verschillend opgevat. Vooral kwamen er allengs twee opvattingen
tegenover elkander te staan, de naturalistische 2, die door historie,
Schrift en gezonde redeneering gelijkelijk weersproken wordt 3,
en de supranaturalistische, die in de Roomsche leer van het donum
superadditum tot ontwikkeling kwam 4, maar op eene valsche conceptie
van den mensch en van zijne bestemming berust 5. De Hervorming
leerde daarom, dat het beeld Gods wezenlijk eigen was aan den mensch
6, niet als eene substantie, maar als eene bij het wezen des menschen
behoorende qualiteit 7. De gansche mensch is toch beeld Gods, gelijk
de Gereformeerden met hun onderscheiding van beeld Gods in ruimer
en enger zin tegen de Lutherschen erkenden, naar ziel en geest, die
geen twee substantiën zijn, en naar al hun vermogens 8, naar de deugden
van kennis, gerechtigheid en heiligheid (justitia originalis) en zelfs
in zekeren zin naar het lichaam 9. De menschelijke natuur is onder de
werken der schepping de hoogste openbaring Gods 10.</p>

<p>§ 34. <i>De bestemming van den mensch</i> bl. 545-571. Adam, schoon
Gods beeld, had volgens de H. S. terstond het hoogste nog niet en
werd daarom in het verbond der werken geplaatst 1. De christ. theologie
heeft deze waarheid niet ten volle erkend en Adams toestand beurtelings
te laag of te hoog geschat. Maar de Geref. hebben haar in de
leer van het <span lang="la" xml:lang="la">foedus operum</span> opgenomen 2, eene leer, die, schoon al te
<span class="pagenum" id="Page_542">[542]</span>
schoolsch ontwikkeld, toch eene diepe gedachte bevat, wijl zij de religie
als gemeenschap met God handhaaft 3, met Adams staat vóór den val
ten volle rekening houdt 4, den rijkdom van het beeld Gods eerst in
het menschelijk geslacht zich ontvouwen laat 5, en daarom ook verklaart,
waarom Roomschen en Gereformeerden, in onderscheiding van de Lutherschen,
over het algemeen aanhangers van het creatianisme waren 6, 7.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="deel_3"><a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">DERDE DEEL</a>.</h3>

<h4>HOOFDSTUK VI. <span class="smcap">Over de wereld in haar gevallen staat.</span></h4>

<p>§ 35. <i>De voorzienigheid</i> bl. 1-34. Het werk der schepping gaat in
het werk der voorzienigheid over, dat in de H. S. duidelijk geleerd
wordt maar ook ten deele uit de natuur bekend is 1. Toch is de christ.
leer der voorzienigheid eene andere dan die der wijsbegeerte, al ontleende
zij daaraan ook den in de H. S. niet gebruikelijken naam. Want
de providentia, als executio ordinis van de bij den raad Gods behoorende
ratio ordinis wel te onderscheiden, is geen nuda praescientia maar
eene almachtige en alomtegenwoordige daad Gods 2, die noodlot en
toeval, pantheisme en deisme beide vermijdt 3, als onderhouding zoowel
het verband met als het onderscheid van de schepping handhaaft 4,
als medewerking de eigen natuur der schepselen met hare causae secundae
juist door hunne volstrekte afhankelijkheid van God waarborgt 5, en
als regeering heel de schepping, ook door den val in zonde heen, heenleidt
tot het door God vastgestelde einde 6.</p>

<p>§ 36. <i>De oorsprong der zonde</i> bl. 34-72 ligt volgens de H. S. niet
in God, al schiep Hij ook de mogelijkheid der zonde, maar in vrijwillige
overtreding van Gods gebod, waartoe de mensch wederom door den
gevallen engel verleid werd 1. Ofschoon zulk een val buiten de bijzondere
openbaring niet geheel onbekend is, heeft men de zonde toch
gewoonlijk anders trachten te verklaren, hetzij deistisch uit den altijd
vrij en onschuldig blijvenden wil, zooals ook Pelagius deed 2, 3, of
pantheistisch uit de natuur der dingen, en wel uit de zinlijkheid van
den mensch, of uit den kosmos, of uit God 4. Al deze verklaringen
echter zijn onbevredigend, zoowel die uit den altijd vrijen wil en uit
de zinlijkheid 5, als die uit de wereld en uit God 6. Wel gaat Gods
voorzienigheid ook over de zonde, en niet met eene nuda doch met
eene efficax permissio. Maar de zonde, waarbij de materia en de forma
wel te onderscheiden zijn, heeft toch in God niet haar causa efficiens
7. Hij wilde, dat zij zijn zou, maar Hij wilde ze niet als zonde en niet
op dezelfde wijze, als Hij het goede wil en als menschen haar willen 8.
De oorsprong der zonde ligt in den wil van het schepsel, dat veranderlijk
<span class="pagenum" id="Page_543">[543]</span>
goed en met de mogelijkheid, om te zondigen, geschapen was en die
mogelijkheid op onbegrijpelijke wijze in werkelijkheid deed overgaan 9.
Deze val was niet eeuwig en had ook niet in het moment der schepping
maar, hetzij langer of korter tijd na de schepping, eerst bij de engelen
en daarna bij de menschen plaats 10.</p>

<p>§ 37. <i>Het wezen der zonde</i> bl. 72-104. Do eerste zonde sloot reeds
alle andere in zich en maakte haar waren aard openbaar 1, die volgens
de namen en de beschrijving van de zonde in de H. S. in <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομια</span>
bestaat en dus haar maatstaf heeft in Gods wet 2. Dienovereenkomstig
vatte de christ. kerk de zonde, tegen alle richtingen die in haar een
substantie of een noodzakelijk, voorbijgaand ontwikkelingsmoment zagen,
als eene privatio op 3, die daarom alleen aan het goede kan bestaan,
als eene deformitas te beschouwen is en den wil tot haar eigenlijk subject
heeft 4. Ofschoon één in wezen, zijn de zonden toch in graad
onderscheiden. Er zijn duivelsche en menschelijke zonden 5, en de laatste
verschillen weer, naarmate zij met meer of minder kennis en opzet, tegen
God of den mensch, in verzwarende of verzachtende omstandigheden
gepleegd zijn. Daarom zijn ze ook verschillend in te deelen, maar de
Roomsche onderscheiding in peccata mortalia en venialia is te verwerpen
6, en de lastering tegen den H. Geest draagt een bijzonder karakter
7.</p>

<p>§ 38. <i>De verbreiding der zonde</i> bl. 104-154. Schrift en ervaring
leeren beide, dat de zonde gansch algemeen is, en dus over alle menschen
en in den enkelen mensch over zijn gansche wezen zich uitbreidt,
en dat krachtens hun afstamming uit den eersten mensch 1. De christ. kerk
bouwde daarop de leer der erfzonde, die door het Pelagianisme wel
geloochend 2, en door het Semipelagianisme verzwakt werd 3, maar
vooral door Augustinus ontwikkeld en verdedigd, en, na miskenning
door Rome 4, door de Reformatie weder opgenomen werd 5. Tot recht
verstand is de erfzonde te onderscheiden in peccatum originans en peccatum
originatum; de eerste is de toerekening van Adams zonde aan
al zijne nakomelingen op grond niet alleen van hun physische maar ook
van hun foederale eenheid 6. De tweede is een gevolg en in zekeren
zin een straf der eerste, bestaande in algeheele zedelijke verdorvenheid
7, die niet door imitatie maar door generatie, gelijk ook de nieuwere
leer der herediteit tot op zekere hoogte erkent, het deel van alle menschen
wordt 8, ook van Maria doch niet van Christus 9, en in den
enkelen mensch ziel en geest en lichaam en alle vermogens en krachten
heeft aangetast en hem onbekwaam maakt tot alle geestelijk goed 10.</p>

<p>§ 39. <i>De straf der zonde</i> bl. 155-186. De straf, welke door God
op de eerste zonde gedreigd werd, is door tusschenkomende genade
uitgesteld en gewijzigd. Maar toch wordt zij, ook reeds op aarde, ten
deele voltrokken, tot herstel en handhaving van het recht Gods 1, en
<span class="pagenum" id="Page_544">[544]</span>
bestaat altijd in zeker lijden, dat den overtreder toegevoegd wordt en
hem buigen doet onder het recht 2. Zij omvat schuld, d. i. verbintenis
tot straf 3, smet, d. i. zedelijke verdorvenheid 4, lijden naar lichaam
en ziel 5, dood, d. i. scheiding van ziel en lichaam 6, en heerschappij
van Satan 7.</p>

<hr class="hr8" />

<h4>HOOFDSTUK VII <span class="smcap">Over Christus.</span></h4>

<p>§ 40. <i>Het verbond der genade</i> bl. 187-228. De genade neemt terstond
na den val een aanvang, mengt zich zelfs in de straf over de zonde,
en krijgt terstond het karakter van een verbond 1, dat dan later meer
formeel bij Noach, Abraham en Israel aan den Sinai opgericht wordt
en allengs steeds duidelijker als eene Goddelijke beschikking, als eene
<span lang="grc" xml:lang="grc">διαθηκη</span>, aan het licht treedt 2. Deze bondsidee ging uit de Schrift
in de theologie over en werd daar, ter handhaving van de eenheid en
het onderscheid tusschen Oud en Nieuw Testament, eerst tegen Gnosticisme
en Judaisme 3, en later, vooral door de Gereformeerden, tegen
het Anabaptisme verdedigd en tot rijkere ontwikkeling gebracht 4.
Voor kerk en theologie heeft deze leer van het genadeverbond dan ook
de grootste beteekenis. Het rust op het pactum salutis 5, het staat in
verband met het foedus gratiae in ruimer zin, dat met heel de gevallen
wereld opgericht is 6, het handhaaft de eenheid en het onderscheid in
de bedeeling der genade onder Oud en Nieuw Test. 7, het is louter
genade en ligt vast in God alleen, zoodat het, schoon het verbroken
werkverbond in zich opnemend, toch daarvan onderscheiden is en ook
niet met het pactum salutis identisch is 8, het handhaaft Gods souvereiniteit
in het werk der verlossing en doet tevens, ofschoon geen eischen
in eigenlijken zin kennende, de redelijke en zedelijke natuur des menschen
tot haar recht komen; en laat eindelijk de verkiezing zich realiseeren
door de geslachten, door het organisme der menschheid heen 9.</p>

<p>§ 41. <i>De persoon des Middelaars</i> bl. 228-302. Het verbond der
genade heeft in Christus een middelaar der verzoening, die zelf door
zijn Geest in Israel met zijne instellingen en ambten, van zijn eigen
persoon en werk vooraf getuigen liet 1, en dan in de volheid des tijds op
aarde verscheen, het koninkrijk der hemelen stichtte en als Zoon Gods
en Zoon des menschen, beide in geheel eenigen zin, zich openbaarde 2.
De gegevens der Schrift verzamelend en Ebionitisme en Gnosticisme tegelijk
vermijdend, kwam de christ. kerk weldra tot de belijdenis der persoonlijke
eenheid van de twee naturen in Christus 3, welke echter in de Grieksche
en Roomsche, in de Luthersche en Gereformeerde weder verschillend
opgevat 4, en door allerlei richtingen rechts en links, vooral ook in de
nieuwere theologie (Kant, Schleiermacher, Ritschl c. s.) bestreden werd 5.
<span class="pagenum" id="Page_545">[545]</span>
Dit verwondert niet, omdat de persoon van Christus, wel niet uitgangspunt
maar toch middelpunt is van Schrift, religie en dogmatiek. De incarnatie,
die apriori op pantheistisch en deistisch standpunt onaannemelijk is,
onderstelt de triniteit en bepaaldelijk daarin de eeuwige generatie, want
de persoon des Zoons is mensch geworden 6. Zij onderstelt voorts de
creatie, ook al is zij niet onmiddellijk met deze gegeven en al is de leer
van de vleeschwording buiten de zonde verwerpelijk 7. Zij onderstelt
eindelijk de revelatie onder Israel met de verkiezing en toebereiding van
Maria als moeder van Jezus, ook al is hare onbevlekte ontvangenis in
de Schrift niet geleerd 8. Toch, al sluit Christus in zijne vleeschwording
bij de voorafgaande openbaring zich aan, Hij is geen product van het
verleden, maar bestond persoonlijk van eeuwigheid en was en bleef
waarachtig God 9, die de menschelijke natuur aannam door ontvangenis
van den H. Geest en door geboorte uit Maria 10, 11, en die daarom,
in tegenstelling met het Docetisme, waarachtig, en, in tegenstelling met
Apollinaris, volkomen mensch was 12, <ins id="cor_34" title="zooodat">zoodat</ins> God en mensch, twee
onderscheidene naturen, ongedeeld en ongescheiden (tegen Nestorius),
onveranderd en on vermengd (tegen Entyches) in Hem vereenigd zijn 13.
Deze vereeniging is daarom niet anders dan als eene personeele te denken,
als vereeniging van den persoon des Zoons met eene onpersoonlijke
menschelijke natuur 14, en brengt noodzakelijk mede de communicatio
idiomatum, de communicatio apotelesmatum en de communicatio charismatum,
die vooral in de Geref. theologie, tot handhaving van de waarachtig
menschelijke natuur van Christus, ontwikkeld werd 15, en ten
slotte ook nog den honor adorationis 16.</p>

<p>§ 42. <i>Het werk van den Middelaar</i> bl. 302-424. Onder alle volken
komen heilige personen, profeten, koningen en vooral priesters voor, die
door offeranden de gemeenschap met God bewerken en in stand houden 1.
Ook onder Israel was een priesterstand verkoren en waren offeranden
door God voorgeschreven, die duidelijk eene typische beteekenis hadden
en heenwezen naar de ware offerande van den knecht des Heeren, die
de waarachtige priester en tevens de ware profeet en koning zou zijn 2.
Volgens het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is Jezus, de zoon van Maria, deze knecht des Heeren,
die in zijn drievoudig ambt het groote werk Gods volbrengt, als profeet
de wet en het evangelie verkondigt, als priester door zijne zelfovergave,
die alle offers des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> vervult, voor de zijnen de gansche zaligheid
verwerft, en deze als koning hun toepast 3. Dit werk van Christus werd
in de christ. theologie verschillend beschreven, nu eens meer als verlichting
of als mededeeling van nieuw leven, dan weer als loskooping van
de macht van Satan of als voldoening aan Gods recht. De laatste voorstelling
won vooral door Anselmus ingang en ging, ofschoon belangrijk
gewijzigd, over in de Protest. theologie 4. Maar zij werd bestreden
niet alleen door allerlei mystieke, maar ook door vele rationalistische
<span class="pagenum" id="Page_546">[546]</span>
richtingen, en vooral door de Socinianen, die alles aanvoerden wat er
tegen de leer der voldoening te zeggen viel 5. In de nieuwere philosophie
en theologie werd zij daarom geheel verworpen of in mystischen of
ethischen zin gereconstrueerd 6. Maar reeds door zijne namen wordt Jezus
aangeduid als de middelaar Gods en der menschen, die dit was naar
zijne beide naturen, die van eeuwigheid reeds door den Vader tot profeet,
priester en koning gezalfd was en deze ambten ook reeds bediende in
de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> 7, zoodat de leer van het munus triplex ten onrechte
door Ritschl e. a. bestreden is 8. Als zoodanig is Christus eene openbaring
van Gods liefde maar tegelijk van zijne gerechtigheid, die met
de liefde niet strijdt 9, en in verband met Gods heilige natuur, met de
schrikkelijkheid der zonde, met het onverbreekbaar karakter der zedewet
de voldoening noodzakelijk maakt 10. De Socinianen c. s. hebben deze
noodzakelijkheid wel bestreden, maar daarmede eene valsche tegenstelling
tusschen recht en genade gemaakt 11. De offerande der voldoening,
welke Christus bracht, bestond in zijne volmaakte gehoorzaamheid, die
niet uitsluitend, gelijk vroeger dikwerf, o. a. met Piscator, als passieve
te denken is maar ook de actieve omvat 12, en ook niet uitsluitend,
zooals veelal in de nieuwere theologie, als actieve mag opgevat worden
doch ook de passieve inhoudt 13. Deze gansche gehoorzaamheid draagt
het karakter eener satisfactio en wel van eene satisfactio vicaria 14, die
tegen allerlei bedenkingen nadere verklaring en verdediging behoeft 15,
en wier mogelijkheid door den weg des verbonds wordt geopend 16.
Christus volbracht dit werk in den staat der vernedering, van zijne ontvangenis
af tot de nederdaling ter helle toe 17, verwierf erdoor de gansche
zaligheid met al de daaronder begrepen weldaden van verzoening (<span lang="grc" xml:lang="grc">ἱλασμος</span>
en <span lang="grc" xml:lang="grc">καταλλαγη</span>), rechtvaardig-, heilig-, heerlijkmaking, die daarom niet
tot één enkel begrip van satisfactio, meritum, <span lang="de" xml:lang="de">Erlösung</span> of
<span lang="de" xml:lang="de">Versöhnung</span> kunnen beperkt worden 18, en Hij verwierf deze, niet voor alle schepselen
of menschen, gelijk de universalisten beweerden en de Gereformeerden
over het algemeen bestreden 19, maar voor zijne gemeente, zooals de
Schrift duidelijk leert 20, al is het ook dat het werk van Christus voor
heel de schepping beteekenis heeft 21. Dit werk, in den staat der vernedering
volbracht, voert Christus uit en past Hij toe in den staat der
verhooging met zijne verschillende trappen, die allereerst voor Christus
zelven het loon op zijn arbeid was 22, maar voorts ten goede komt van
zijne gemeente, want ook in den hemel blijft Hij haar profeet, priester
en koning, totdat Hij de gansche herschepping tot stand heeft gebracht 23.</p>

<hr class="hr8" />

<h4><span class="pagenum" id="Page_547">[547]</span>
HOOFDSTUK VIII. <span class="smcap">Over de weldaden des Verbonds.</span></h4>

<p>§ 43. <i>De Heilsorde</i> bl. 425-485. Terwijl in de heidensche godsdiensten
de mensch zijn eigen zaligheid moet uitwerken, is het in de
H. S. God zelf, die den mensch opzoekt, hem in den weg des verbonds
uit genade zijne weldaden meedeelt en dan op grond daarvan hem tot
eene nieuwe gehoorzaamheid verplicht 1. Als Jezus optreedt met het
evangelie des koninkrijks, stelt Hij geen anderen eisch dan dien van
geloof en bekeering, welke ook zelve weer genadegaven Gods zijn. Want
Hij is het zelf, die door zijn dood al de goederen des koninkrijks voor
de zijnen verwierf en ze nu van uit den hemel hun meedeelt door den
H. Geest als werkmeester van het geloof en van een nieuw leven 2.
Deze leer der genade werd in de christ. theologie reeds spoedig, vooral
door Pelagius, ten bate van de wilsvrijheid, verzwakt 3, en kwam, niettegenstaande
de krachtige verdediging van Augustinus en in weerwil
van de handhaving der gratia praeveniens 4, ook in de Roomsche
theologie, van wege de semipelagiaansche richting, welke zij meer en
meer insloeg, niet tot haar recht 5. De Luthersche Reformatie kwam
daartegen in verzet maar verviel toch spoedig weer tot het synergisme
6. Veel beter werd de leer der genade, ook in de toepassing des heils,
door de Gereformeerden gehandhaafd 7, maar naast hen kwamen toch
de richtingen van mysticisme en rationalisme, van antinomianisme en
neonomianisme op, die de toepassing des heils met de verwerving vereenzelvigden
of er haar geheel van losmaakten 8, 9, en ook in de
nieuwe philosophie en theologie nog nawerken 10. De heilsorde echter,
welke den weg aanwijst, waarlangs de zondaar in het bezit van Christus
en zijne weldaden komt, loopt dan alleen zuiver, wanneer zij de beide
gevaarlijke klippen van het nomisme en het antinomisme vermijdt 11,
en op den grondslag der trinitarische belijdenis in de toepassing des
heils een werk des H. Geestes ziet, dat van de verwerving door Christus
wel onderscheiden maar niet gescheiden is, wijl de H. Geest alles uit
Christus neemt 12. De weldaden, welke Christus verwierf en door den
H. Geest toepast, kunnen alle saamgevat worden onder den naam van
genade, maar deze wordt door de Reformatie gansch anders dan door
Rome opgevat 13, en bevat vele bijzondere weldaden, die langzamerhand
in de dogmatiek breeder werden uitgewerkt maar tot drie groepen te
herleiden zijn 14.</p>

<p>§ 44. <i>Roeping en wedergeboorte</i> bl. 485-511 vormen de eerste groep.
Gelijk God de schepping tot stand brengt door Woord en Geest, zoo
ook de herschepping. Hij roept in zekeren zin reeds door de natuur
(vocatio realis), maar toch vooral door zijn woord (vocatis verbalis) 1,
welke roeping algemeen, ernstig en van groote waarde is 2. Maar de
vocatio verbalis zonder meer is niet voldoende en moet daarom op grond
<span class="pagenum" id="Page_548">[548]</span>
van de H. S. in eene externa en interna onderscheiden worden 3, en
komt in laatstgemelden zin in het nauwste verband te staan met de
wedergeboorte, welke in engeren zin de instorting van het beginsel des
nieuwen levens is 4, en, zonder aan den mensch te kort te doen, het
pelagianisme bij den wortel afsnijdt en de genade, ook in de toepassing
des heils, onverzwakt handhaaft 5.</p>

<p>§ 45. <i>Geloof en rechtvaardigmaking</i> bl. 511-552. De geestelijke mensch,
die in de wedergeboorte wordt ingeplant, komt te zijner tijd door de
verlichting des H. Geestes tot het geloof, dat, schoon eene gave Gods,
geen den mensch vreemde substantie noch een bovennatuurlijk toevoegsel
is maar hem, in overeenstemming met het nieuwe leven, aan het woord
van Christus bindt 1. Want het draagt in de Schrift een dubbel karakter,
het is een als waarheid aannemen van de apostolische getuigenis aangaande
Christus en het is een persoonlijk vertrouwen op Christus als
machtig, om de zonden te vergeven en alle weldaden der genade te
schenken; en deze beide staan met elkander in onlosmakelijk verband 2.
Ofschoon zij in leer en practijk dikwerf van elkander gescheiden worden,
behooren zij steeds saam te gaan, wijl er eenerzijds geen gemeenschap
aan Christus’ weldaden is dan na en door gemeenschap aan zijn persoon,
en anderzijds deze gemeenschap niet anders tot stand komt dan door
middel van de apostolische getuigenis 3. Van dat geloof is eene der
heerlijkste vruchten de rechtvaardigmaking, welke naar de Schrift niet
eene ethische, maar eene juridische daad is 4, haar grond heeft, niet in
des menschen, in eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἰδια δικαιοσυνη</span>, maar in eene
<span lang="grc" xml:lang="grc">δικαιοσυνη θεου</span>,
welke in Christus geopenbaard is en gereed ligt, den mensch door God
uit genade wordt toegerekend en zijnerzijds door het geloof wordt aangenomen
5. Wel wordt deze leer van de justitia imputata sterk bestreden,
maar deze bestrijding komt grootendeels voort uit eene geheel verkeerde
opvatting van de toerekening van Christus’ <ins id="cor_35" title="geregtigheid">gerechtigheid</ins> 6.
Deze rechtvaardigmaking geschiedt in zekeren zin in het besluit, in de opstanding
van Christus, in de vocatio interna, maar heeft toch naar de doorgaande
voorstelling der H. S. vooral plaats uit en door het geloof en staat
juist als zoodanig tegen die uit de werken over 7. Zij omvat niet alleen
de volkomen vergeving van alle zonden, van schuld en straf beide, hetgeen
echter de dagelijksche belijdenis van schuld en bede om vergeving
niet te niet doet, maar voorts de aanneming tot kinderen en de toekenning
van het recht op het eeuwige leven 8.</p>

<p>§ 46. <i>Heiligmaking en volharding</i> bl. 553-572. Op de rechtvaardigmaking
volgt de heiligmaking, die er wezenlijk van onderscheiden is,
maar er geen oogenblik van gescheiden mag worden, want Christus
schenkt zichzelven aan de zijnen niet alleen objectief maar ook subjectief
(unio mystica) 1. Deze heiligmaking is in de eerste plaats een werk
Gods, bestaande niet alleen in uitwendige afzondering van de wereld
<span class="pagenum" id="Page_549">[549]</span>
maar ook in inwendige vernieuwing door den H. Geest, zonder dat deze
daarom in eens of allengs in dit leven reeds hare voltooiing bereiken
zou; maar voorts is zij ook een werk van de geloovigen, in zoover deze
op grond van de ontvangen weldaden geroepen worden, zichzelven te
heiligen en goede werken voort te brengen als vruchten van hun geloof
2. Evenzoo is de volharding der heiligen eene daad en eene gave Gods,
maar die door de geloovigen zelven heen, in den weg der middelen,
zich realiseert, en daarom hunne zelfwerkzaamheid niet uitsluit maar hun
wel rijken troost en zekerheid biedt 3.</p>

<hr class="hr16" />

<h3 id="deel_4">VIERDE DEEL.</h3>

<h4>HOOFDSTUK IX. <span class="smcap">Over de kerk.</span></h4>

<p><a href="#para_47">§ 47</a>. <i>Het wezen der kerk</i> bl. 1-59. De gemeenschap dergenen, die
Christus en zijne weldaden deelachtig zijn, draagt den naam van de
kerk, die hare analogieën bij de heidensche godsdiensten vindt en in
het O. Test. voorbereid werd <a href="#lmn_47-1">1</a>, maar in eigenlijken zin toch eerst in de
dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> werd gesticht <a href="#lmn_47-2">2</a>.
Na den apostolischen tijd ontwikkelde zij zich spoedig tot een katholiek, zichtbaar, onfeilbaar, hierarchisch
heilsinstituut <a href="#lmn_47-3">3</a>, zoodat reformatie dringend noodig was. Luther, Zwingli
en Calvijn brachten deze, ieder op eigene wijze tot stand <a href="#lmn_47-4">4</a>, maar ter
linker- en rechterzijde werd door rationalisme en mysticisme het kerkbegrip
vervalscht, zoodat het ook thans nog, trots vele pogingen tot
herstel, aan groote verwarring lijdt <a href="#lmn_47-5">5</a>. De naam, dien de kerk draagt,
duidt haar reeds aan als eene vergadering van Christgeloovigen, en
de Schrift stelt dit op allerlei wijze, onder allerlei beelden, vooral ook
door wat zij zegt aangaande de gemeenschap der heiligen, in het helderste
licht <a href="#lmn_47-6">6</a>. Als zoodanig kan zij in ruimer en enger zin genomen
worden (ecclesia generalis, triumphans, militans, universalis, nationalis,
particularis). Maar nooit sluit zij naar haar idee de ongeloovigen in, al
zijn dezen ook op aarde steeds in de kerk aanwezig <a href="#lmn_47-7">7</a>. Ook is zij niet
als eene vergadering van praedestinati, perfecti, communicantes, vocati,
baptizati te omschrijven, maar als eene vergadering van geloovigen,
welke zoowel eene zichtbare als eene onzichtbare zijde heeft. Zichtbare
en onzichtbare kerk zijn dus geen twee kerken, zijn niet aan den kring
van ongeloovigen en geloovigen in de kerk, noch aan de kerk als instituut
en als organisme gelijk, maar zijn twee zijden van dezelfde kerk <a href="#lmn_47-8">8</a>.
Kenteekenen der kerk zijn niet de 15 notae, welke Ballarminus opgeeft
<a href="#lmn_47-9">9</a>, maar het Woord Gods, dat in prediking, sacrament, belijdenis, leven
bediend en beleden, en ten onrechte van Roomsche zijde verworpen
wordt <a href="#lmn_47-10">10</a>. Want al is met dit kenteeken de mogelijkheid van groote
scheuring en verdeeldheid der kerken gegeven, ook Rome kan deze niet
<span class="pagenum" id="Page_550">[550]</span>
verhoeden, en de pluriformiteit der kerk sluit, hoe zondig en smartelijk
eenerzijds ook, toch ter andere zijde een zegen in <a href="#lmn_47-11">11</a>. Daarmede in
overeenstemming hebben de eigenschappen der kerk, eenheid, heiligheid,
katholiciteit, apostoliciteit, onvergankelijkheid en onfeilbaarheid bij ons
een anderen zin dan bij Rome <a href="#lmn_47-12">12</a>.</p>

<p><a href="#para_48">§ 48</a>. <i>De regeering der kerk</i> bl. 59-131. De kerk is zonder regeering
niet denkbaar en heeft daarom ook altijd eene regeering gehad. Zij
was altijd tegelijk instituut en organisme <a href="#lmn_48-1">1</a>, zoowel in het O. als in het
N. Test. Het apostolaat is vooral een sterk bewijs voor het institutair
karakter der kerk; en bij dit ambt kwam nog dat van de evangelisten
en profeten, terwijl Petrus onder de apostelen primus inter pares was <a href="#lmn_48-2">2</a>,
en later dat van regeer- en leerouderlingen en van diakenen <a href="#lmn_48-3">3</a>. Deze
aristocratisch-presbyterale kerkregeering ging na den apostolischen tijd
spoedig over in eene monarchisch-episcopale, die nog in vele kerken
heerscht, en bij Rome in eene papale kerkregeering, die in de
onfeilbaarverklaring van den paus hare consequentie trok <a href="#lmn_48-4">4</a>. Beide deze
vormen van kerkregeering zijn echter met de leer der H. S. over de
verhouding van clerus en leeken, over het episcopaat, over het apostolaat,
over Petrus’ primaat, en voorts ook met de oudste getuigenissen der kerk
in strijd <a href="#lmn_48-5">5</a>. De oppositie tegen de Roomsche hierarchie bracht velen tot
verwerping van alle regeering der kerk, maar ook dit weerspreekt de
Schrift, die der kerk een eigen regeering toeschrijft. Vandaar dat de
Gereformeerden deze hebben gehandhaafd in hare onderscheidenheid van
de politieke macht <a href="#lmn_48-6">6</a>. Immers is Christus het eenige hoofd der gemeente,
zoowel van de plaatselijke als van alle kerken saam. Hij stort er zijne
gaven in uit, zalft allen tot profeten, priesters en koningen <a href="#lmn_48-7">7</a>, en stelt
voorts verschillende ambten in, die niet het orgaan der gemeente zijn,
maar hun gezag aan Christus ontleenen, en die in den weg van vocatie,
examinatie en ordinatie verkregen worden <a href="#lmn_48-8">8</a>. Deze ambten zijn in de
kerk wel willekeurig vermeerderd en van karakter veranderd, maar zijn
twee, resp. drie in getal (leer- en regeerouderlingen en diakenen).</p>

<p><a href="#para_49">§ 49</a>. <i>De macht der kerk</i> bl. 132-192. De kerk is, evenals de staat,
eerst na de zonde ontstaan, en van den staat allengs duidelijker onderscheiden.
Zelfs in Israel waren beide, schoon nauw vereenigd, niet
één <a href="#lmn_49-1">1</a>, en in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gaf Christus
aan zijne kerk eene macht, die door haar geestelijk karakter van die der overheid wezenlijk
verschilt <a href="#lmn_49-2">2</a>. Deze geestelijke macht der kerk ontaardde echter bij Rome in eene
juridische, dwingende macht, die in tegenstelling met het Cesareopapisme
der Grieksche kerk, alle terreinen des levens, ook dat van den staat,
aan zich onderwerpt en dienstbaar maakt <a href="#lmn_49-3">3</a>, en in de plena et suprema
potestas van den paus culmineert. Deze macht, bepaaldelijk de onfeilbaarheid
van den paus, vindt echter niet alleen geen steun in de Schrift,
maar is ook in zichzelve onbepaald, ongegrond, in strijd met het
<span class="pagenum" id="Page_551">[551]</span>
episcopaat en antichristelijk <a href="#lmn_49-4">4</a>. De Reformatie verwierp daarom eenparig
deze macht, maar ging weer uiteen, inzoover Luther en Calvijn anders
oordeelden over de biecht, over presbyteraat en tucht, over de verhouding
van de kerkelijke en de wereldlijke macht. De onderscheiding
dezer beide laatste machten ging in de eeuwen na de Hervorming hoe
langer hoe meer in eene, althans relatieve, scheiding over <a href="#lmn_49-5">5</a>. Nu is het
echter voor geen twijfel vatbaar, dat Christus aan zijne kerk eene macht
heeft geschonken, die een eigen oorsprong, orgaan, natuur en doel heeft,
en door Romanisme en Anabaptisme evenzeer wordt miskend. Deze macht
der kerk is drieërlei <a href="#lmn_49-6">6</a>, n.l. ten eerste potestas docendi, dat is, de macht,
om het woord Gods te prediken, uit te leggen, te verdedigen, te belijden
<a href="#lmn_49-7">7</a>, ten tweede potestas gubernationis, dat is, de macht om de gemeente
te regeeren <a href="#lmn_49-8">8</a> en de tucht uit te oefenen <a href="#lmn_49-9">9</a>, en ten derde potestas
misericordiae, dat is, de macht om barmhartigheid te bewijzen aan de
ellendigen <a href="#lmn_49-10">10</a>. Deze macht komt in de plaatselijke kerk saam in den
kerkeraad en voor meerdere kerken in de meerdere vergaderingen, die
reeds van oude dagteekening en voor den welstand der kerken noodig
en goed zijn <a href="#lmn_49-11">11</a>. Met deze macht staat de kerk in de wereld zelfstandig
en vrij, maar haar dienende met de goederen, welke Christus haar
schenkt <a href="#lmn_49-12">12</a>.</p>

<hr class="hr8" />

<h4>HOOFDSTUK X. <span class="smcap">Over de middelen der genade.</span></h4>

<p><a href="#para_50">§ 50</a>. <i>Het Woord</i> bl. 193-215. Bij de uitdeeling zijner genade
bedient Christus zich van middelen, die door mysticisme en rationalisme
ten onrechte miskend, door Rome verkeerdelijk in absoluten zin opgevat,
maar door de Hervorming, bepaaldelijk door Calvijn in hun rechte
waarde hersteld werden <a href="#lmn_50-1">1</a>. Tot deze genademiddelen behoort in de eerste
plaats het woord Gods, dat ook buiten de ambtelijke bediening werkt
<a href="#lmn_50-1">2</a>, en als genademiddel in wet en evangelie te onderscheiden is <a href="#lmn_50-3">3</a>. Deze
onderscheiding is echter geen onverzoenlijke tegenstelling, gelijk het
antinomisme leert, en evenmin eene wezenlijke identiteit, gelijk het
nomisme wil, want beide verschillen principieel maar gaan toch in de
prediking steeds samen <a href="#lmn_50-4">4</a>. En evenzoo is het woord als genademiddel
noch van de werking des Geestes te scheiden noch ook met deze te
vereenzelvigen. De H. Geest werkt niet sine verbo noch per verbum
maar cum verbo <a href="#lmn_50-5">5</a>.</p>

<p><a href="#para_51">§ 51</a>. <i>De Sacramenten</i> bl. 215-252. Het tweede genademiddel is het
sacrament. De naam komt in de Schrift niet voor, was eerst voor allerlei
kerkelijke handelingen en plechtigheden gebruikelijk en werd eerst in
de Middeleeuwen tot een zevental ceremoniën beperkt. Ook de leer der
sacramenten werd eerst door de scholastiek uitgewerkt en vertoonde hoe
<span class="pagenum" id="Page_552">[552]</span>
langer hoe grootere afwijking van de Schrift <a href="#lmn_51-1">1</a>. Rome toch verstaat onder
de genade, door het sacrament medegedeeld, alleen de gratia sanctificans,
en maakt het sacrament los van het woord en evenzoo van het geloof.
De Hervorming verwierp deze dwalingen maar droeg toch in de personen
van Luther, Zwingli en Calvijn eene verschillende opvatting voor, die
de kerken verdeelde en, trots de verzwakking van de beteekenis der
sacramenten door mysticisme en rationalisme, nog heden ten dage kerk
en theologie uiteen doet gaan <a href="#lmn_51-2">2</a>. Ofschoon de naam van sacrament in
de Schrift niet voorkomt, is hij daarom nog niet te verwerpen. En ook
is de behandeling van de algemeene leer der sacramenten vóór die van
doop en avondmaal niet af te keuren, wijl daardoor het verschil in opvatting
duidelijk aan het licht treedt en de dwaling gemakkelijk ingezien
wordt. Volgens de Schrift zijn de sacramenten teekenen en zegelen van
Gods genade en tevens belijdenisacten des geloofs <a href="#lmn_51-3">3</a>. Als zichtbare teekenen
en zegelen duiden zij aan en bevestigen zij de onzichtbare genade, door
God in Christus geschonken dat is, <i>dezelfde</i> genade, welke ook in het
woord wordt aangeboden, zij het ook op andere wijze <a href="#lmn_51-4">4</a>. Het verband
tusschen teeken en beteekende zaak is niet physisch, corporeel, locaal,
maar een verband van relatie, dat door het woord der instelling tot
stand komt, en, schoon van geestelijken aard, toch niettemin objectief
en reëel is <a href="#lmn_51-5">5</a>. Daarom werken de sacramenten ook niet ex opere operato
maar onderstellen bij den ontvanger het geloof, hetgeen aan hunne objectiviteit
geen afbreuk doet en hunne waarde ongeschonden laat <a href="#lmn_51-6">6</a>. Het
getal der sacramenten bedraagt niet zeven, maar slechts twee, doch deze
twee wegen in waarde tegen het zevental van Rome op <a href="#lmn_51-7">7</a>.</p>

<p><a href="#para_52">§ 52</a>. <i>De Doop</i> bl. 252-299. In het
<abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> door de besnijdenis voorbereid,
werd de doop op Goddelijken last het eerst door Johannes aan
de Joden bediend <a href="#lmn_52-1">1</a>. Deze doop van Johannes verschilt niet wezenlijk van
den christelijken doop, maar werd door Jezus overgenomen en vóór zijne
hemelvaart tot alle volken uitgebreid, tot teeken en zegel van de vergeving
der zonden en van de inlijving in Christus en zijne gemeente <a href="#lmn_52-2">2</a>. Na den
tijd der apostelen werd hij reeds spoedig met de trinitarische formule
bediend, als een mysterium der inwijding opgevat, met allerlei ceremoniën
omgeven en steeds meer magisch in zijne werking voorgesteld. Volgens
Rome schenkt hij door de innige verbinding van teeken en beteekende
zaak ex opere operato, behalve een character indelebilis, de heiligmakende
genade, die van alle schuld, straf en smet der zonde bevrijdt <a href="#lmn_52-3">3</a>. De
Lutherschen leerden eene soortgelijke nauwe vereeniging van het water
des doops met de Goddelijke genade, en lieten althans bij kinderen de
wedergeboorte tot stand komen door den doop, maar de Gereformeerden
hielden staande, dat de doop, als een sacrament, ook bij kinderen het
geloof onderstelde en rustte op den grondslag van het genadeverbond.
Maar dit verbond werd steeds meer veruitwendigd; en rationalisme en
<span class="pagenum" id="Page_553">[553]</span>
mysticisme miskenden de waarde van den doop zoozeer, dat in den nieuweren
tijd verschillende pogingen tot handhaving van het objectief karakter
van den doop beproefd zijn <a href="#lmn_52-4">4</a>. De Schrift spreekt alleen van den doop
van volwassenen, en leert duidelijk, dat hij alleen voor geloovigen ingesteld
is en na belijdenis mag bediend worden. Het teeken in den doop is
water, waarin de doopeling ondergedompeld of waarmede hij besprengd
wordt <a href="#lmn_52-5">5</a>. Dit water wordt tot een sacrament door het woord der instelling,
dat in de Schrift niet als eene formule bedoeld maar toch in de kerk
weldra zoo toegepast is, en tusschen teeken en beteekende zaak wel eene
reëele maar geen physische en locale vereeniging tot stand brengt. De
weldaden van den doop zijn in hoofdzaak vergeving en wedergeboorte <a href="#lmn_52-6">6.</a>
Tot hen die recht hebben op den doop, behooren ook de kinderen der
geloovigen. Dit recht werd tegenover de bestrijders van den kinderdoop
op verschillende wijze betoogd <a href="#lmn_52-7">7</a>, en rust op vele schriftuurlijke gronden <a href="#lmn_52-8">8</a>.
Bedienaar van den doop is Christus, die daarbij van menschen, bepaaldelijk
van de leeraars gebruik maakt; hem bedienen laat in de openbare
vergadering der gemeente; op onbepaalde tijden; in geval van den kinderdoop,
in tegenwoordigheid der ouders; aan alle personen, die nog
gerekend kunnen worden te behooren binnen den kring des verbonds <a href="#lmn_52-9">9</a>.</p>

<p><a href="#para_53">§ 53</a>. <i>Het Avondmaal</i> bl. 299-352. Het tweede sacrament is het
avondmaal, dat in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> door het pascha afgebeeld en voorbereid
<a href="#lmn_53-1">1</a>, en in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> door Christus ingesteld werd,
tot een teeken en zegel van de gemeenschap aan zijne offerande op het kruis <a href="#lmn_53-2">2</a>. Dit avondmaal
was spoedig het middelpunt van den christelijken cultus en werd allengs,
vooral sedert de scholastiek, opgevat als eene onbloedige offerande van
het lichaam en bloed van Christus, waaraan de communie ondergeschikt
is <a href="#lmn_53-3">3</a>. De Reformatie verwierp deze Roomsche leer wel eenparig, maar
liep in de positieve uiteenzetting van de leer des avondmaals ver uiteen.
Luther, Zwingli, Calvijn droegen elk een eigen opvatting voor, die, na
hen gewijzigd en verlaten, toch tot den huidigen dag voortbestaan <a href="#lmn_53-5">4</a>.
De namen voor het avondmaal zijn zeer vele in aantal, maar de beste
is die van heilig avondmaal of maaltijd des Heeren, wijl het een wezenlijke
maaltijd is met Christus als gastheer, de leeraars als zijne dienaren,
met brood on wijn tot spijze en drank, in den eersten tijd met een
gewonen maaltijd verbonden, aan eene tafel en niet op een altaar te
vieren <a href="#lmn_53-5">5</a>. Maar deze maaltijd heeft een geestelijke beteekenis, is niet
bloot een gedachtenismaal of een belijdenisacte, doch eene gemeenschapsoefening
door het geloof met den gekruisten Christus. Wel is Christus
niet physisch en locaal in de teekenen aanwezig, want trans- en consubstantiatie
zijn beide om vele schriftuurlijke en natuurlijke redenen
uitgesloten <a href="#lmn_53-6">6</a>. Maar desniettemin is die gemeenschap met Christus in
het avondmaal objectief en reëel, zoo echter, dat zij van de zijde des
ontvangers het geloof onderstelt en juist daardoor als gemeenschap aan
<span class="pagenum" id="Page_554">[554]</span>
den persoon en aan de weldaden van Christus, versterkt wordt <a href="#lmn_53-7">7</a>. Evenals
de doop, is ook dit avondmaal alleen voor de gemeente ingesteld, en
wel voor gedoopte on levende geloovigen, die belijdenis van hun geloof
hebben afgelegd en niet door de kerk om leer en leven zijn geweerd <a href="#lmn_53-8">8</a>.</p>

<hr class="hr8" />

<h4>HOOFDSTUK XI. <span class="smcap">Over de Laatste Dingen.</span></h4>

<p><a href="#para_54">§ 54</a>. <i>De Tusschentoestand</i> bl. 353-422. Alle godsdiensten bevatten
eene zekere eschatologie en leeren bepaaldelijk de onsterfelijkheid der
ziel; en de philosophie nam menigmaal dit laatste leerstuk over <a href="#lmn_54-1">1</a>. De
bewijzen, voor de onsterfelijkheid der ziel bijgebracht, hebben tegenover
het ongeloof geen dwingende kracht maar zijn toch als getuigenissen
en rechtvaardigingen des geloofs belangrijk <a href="#lmn_54-2">2</a>. De Schrift bevat ook
wel reeds in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> de leer der onsterfelijkheid, gelijk hare voorstelling
van den Scheol duidelijk bewijst, maar zij voegt daaraan de
veel rijkere openbaring toe, dat het waarachtige leven alleen verkregen
en genoten wordt in de gemeenschap met God, die over dood en graf
triumpheert <a href="#lmn_54-3">3</a>. De latere Joodsche literatuur liet aan deze openbaring
geen recht wedervaren, maar het N. Test. doet nog beter dan het O. Test.
uitkomen, dat de dood eene straf der zonde is, dat de geloovigen
door Christus een leven deelachtig worden, hetwelk verre boven den
dood is verheven, en dat zij, ofschoon na het sterven in zekeren zin
tot het doodenrijk behoorend, toch terstond in een anderen toestand
intreden dan de ongeloovigen <a href="#lmn_54-4">4</a>. De christelijke kerk bleef eerst bij deze
weinige gegevens der Schrift over den tusschentoestand staan, maar
wijdde er meer aandacht aan, naarmate de wederkomst van Christus
toefde, en kwam allengs tot het aannemen van vijf receptacula aan de
overzijde des grafs, onder welke vooral het vagevuur voor den tusschentoestand
van beteekenis is <a href="#lmn_54-5">5</a>. De Reformatie verwierp deze leer, maar
zag spoedig allerlei meeningen over den tusschentoestand opkomen,
zooals die van een voorloopigen toestand, van een purgatorium, van een
zieleslaap, van eene zekere lichamelijkheid der zielen, van zielsverhuizing
en voortgaande loutering, van limbus patrum, limbus infantum en
mogelijke bekeering na den dood <a href="#lmn_54-6">6</a>. De Schrift bevat weinig over den
tusschentoestand, omdat zij, schoon de onsterfelijkheid der ziel aannemende,
vooral het nieuwe leven wil doen kennen, dat Christus aan het
licht heeft gebracht en zonder hetwelk het menschelijk leven hier reeds
op aarde en vooral hiernamaals in den Scheol zijn inhoud en waarde
verliest <a href="#lmn_54-7">7</a>. De leemten, welke de Schrift in onze voorstelling van den
tusschentoestand openlaat, mogen niet aangevuld worden met menschelijke
gissingen, zooals de zieleslaap <a href="#lmn_54-8">8</a>, de lichamelijkheid der zielen na den
dood <a href="#lmn_54-9">9</a>, het blijvend verkeer der dooden met de levenden, dat dan
<span class="pagenum" id="Page_555">[555]</span>
misoffer, voorbede, heiligenvereering, doodenbezwering en reliquiëncultus
medebrengt, <a href="#lmn_54-10">10</a>. Van de plaats van den tusschentoestand is weinig te
zeggen, maar zeker is, dat er terstond bij den dood een verschillende
toestand intreedt voor geloovigen en ongeloovigen, waarin geen verandering
door bekeering, gelijk velen thans meenen, meer mogelijk is <a href="#lmn_54-11">11</a>.
Ook is de toestand der gestorven geloovigen niet als een vagevuur te
denken, want zij komen naar de leer der Schrift terstond na den dood
in den hemel bij Christus. Ofschoon er dus van eene vereering der
heiligen en van eene voorbede voor de afgestorvenen geen sprake kan
zijn <a href="#lmn_54-12">12</a>, blijft er toch eene gemeenschap der triumfeerende met de
strijdende kerk bestaan. Ook de zaligen in den hemel zijn niet zonder
ons volmaakt; zij zien verlangend uit naar de parousie van Christus,
en zijn ook niet boven alle ruimte, tijd en werkzaamheid verheven <a href="#lmn_54-13">13</a>.</p>

<p><a href="#para_55">§ 55</a>. <i>De wederkomst van Christus</i> bl. 422-481. Gelijk er een einde
komt aan het leven van den enkelen mensch, zoo ook aan dat van
menschheid en wereld. De wetenschap bevestigt dat <a href="#lmn_55-1">1</a>, de godsdiensten
koesteren algemeen deze verwachting, en de Oudtest. profetie verkondigt
aan het einde van deze bedeeling de oprichting van het Messiaansche
rijk, dat, rijk aan geestelijke en stoffelijke zegeningen, tot de einden
der aarde zich uitbreiden zal <a href="#lmn_55-2">2</a>. Het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>
beschrijft in dit Messiaansche rijk geen tusschenperiode maar een eindtoestand, doch de
latere Joodsche litteratuur ging tusschen een voorafgaand Messiasrijk en
een daarna volgend Godsrijk onderscheid maken en deed zoo de leer
van het chiliasme opkomen, welke ook door vele Christenen, vooral in
tijden van vervolging en druk, werd overgenomen <a href="#lmn_55-3">3</a>. Ofschoon in sommige
hoofdzaken overeenstemmend, zijn de Chiliasten onderling toch
zeer met elkander in strijd en maken zij zich allen bij de uitlegging
der Schrift aan groote willekeur schuldig <a href="#lmn_55-4">4</a>. Reeds het O. Test. doet
zelf van de profetie eene betere verklaring aan de hand, dan het
chiliasme ons biedt, en het N. Test. beschouwt zich als de geestelijke
en dus waarachtige vervulling van het O. Test. <a href="#lmn_55-5">5</a>. Maar niet alleen is
het chiliasme met deze hoofdgedachte der Schrift in strijd, doch voorts,
ook met vele andere gegevens, vooral met de doorloopende verwachting
des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> aangaande het Joodsche volk <a href="#lmn_55-6">6</a>,
die door enkele plaatsen, vooral Rom. 11:11-32, niet weersproken wordt <a href="#lmn_55-7">7</a>. Voorts verwacht
het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nergens een staat van heerlijkheid en eere voor de gemeente
van Christus in deze bedeeling, maar veeleer toenemende vervolging en
druk, waaraan eerst de eenige wederkomst van Christus een einde maakt
<a href="#lmn_55-9">8</a>. Wel is er in Op. 20 van eene duizendjarige binding van Satan sprake.
Maar dit hoofdstuk bevat eigenlijk niets van al wat aan het chiliasme
wezenlijk eigen is, evenmin als andere plaatsen der Schrift <a href="#lmn_55-9">9</a>. En de
gebeurtenissen, in Op. 20 verhaald, vallen niet chronologisch na die
der vorige capita, maar loopen daarmede parallel. Zij bedoelen, het
<span class="pagenum" id="Page_556">[556]</span>
einde ons te schetsen van de cultuurlooze volken, gelijk de vorige
hoofdstukken dat deden ten aanzien van die natiën, in wier midden het
evangelie gepredikt is en dus de anti-christelijke macht zich ontwikkelen
kan <a href="#lmn_55-10">10</a>. Aan de wereldgeschiedenis maakt dus Christus, wien als Zoon
des menschen het oordeel gegeven is, door zijn tweede komst een einde
<a href="#lmn_55-11">11</a>. De tijd dier wederkomst is in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
niet bepaald, al nemen hare voorteekenen reeds met den val van Jeruzalem een aanvang. En
even sober is de Schrift in de beschrijving van de wijze, waarop die
wederkomst plaats heeft <a href="#lmn_55-12">12</a>.</p>

<p><a href="#para_56">§ 56</a>. <i>De Voleinding der eeuwen</i> bl. 481-529. Met de wederkomst
van Christus begint de Dag des Heeren, welks duur niet te bepalen is.
De eerste gebeurtenis, die daarop plaats grijpt, is de opstanding der
dooden <a href="#lmn_56-1">1</a>, waarbij de identiteit van het opstandingslichaam met het gestorven
lichaam bewaard blijft <a href="#lmn_56-2">2</a>, <a href="#lmn_56-3">3</a>. Dan volgt het gericht, dat over alle
menschen en engelen en over al hun gedachten, woorden en daden zich
uitstrekt <a href="#lmn_56-4">4</a>. De plaats, waarheen de goddeloozen verwezen worden en
eeuwige straffen lijden, is de gehenna. De eeuwigheid der helsche straf
is wel menigmaal op allerlei gronden bestreden en beurtelings door de
leer van het hypothetisch universalisme, van de wederherstelling aller
dingen of van de conditioneele onsterfelijkheid vervangen <a href="#lmn_56-5">5</a>. Maar zij is
in de Schrift vervat, en door de natuur der zonde en de Goddelijke
gerechtigheid geeischt, ofschoon zij zeer verschillende graden in hare toepassing
niet uitsluit <a href="#lmn_56-6">6</a>. Na het eindgericht volgt de vernieuwing der wereld,
welke in geen vernietiging van hare substantie maar in eene herschepping
van hare forma bestaat <a href="#lmn_56-7">7</a>. Deze vernieuwing der wereld bewijst, dat de
zaligheid niet uitsluitend als eene hemelsche maar ook als eene aardsche
te denken is <a href="#lmn_56-8">8</a>, en niet alleen geestelijke maar ook stoffelijke zegeningen
omvat, welke beide hier wel aanvangen doch eerst in de eeuwigheid
worden voltooid. De gemeenschap met God, die het wezen der toekomstige
zaligheid is en met verstand en wil beide genoten wordt <a href="#lmn_56-9">9</a>, wordt verhoogd
door de gemeenschap der heiligen, wier getal, ook al omvat het
niet alle menschen en al is er over de zaligheid van Heidenen en jongstervende
kinderen weinig te zeggen, toch eene schare zal vormen, die
niemand tellen kan <a href="#lmn_56-10">10</a>, en die zelve allerlei verscheidenheid van persoonlijkheid,
gaven, loon en werkzaamheid insluit <a href="#lmn_56-11">11</a>.</p>

<hr class="hr16" />

<h2 id="_plaatsen"><span class="pagenum" id="Page_557">&nbsp;</span>
<span class="esp">REGISTER</span><br />
van min of meer verklaarde Schriftuurplaatsen.</h2>

<hr class="hr8" />

<ul class="lsoff">
<li>Gen. 1 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 457v.</li>

<li>Gen. 1:1-3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 397, 457v, 460, 469, 478.
  Volgens de restitutietheorie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a> 473;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 69.</li>

<li>Gen. 1:26, 27 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508, 509, 512.</li>

<li>Gen. 2:4<sup>b</sup>v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 490.</li>

<li>Gen. 2:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 536, 540.</li>

<li>Gen. 2:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155, 176, 187.</li>

<li>Gen. 3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 35v., 108, 191.</li>

<li>Gen. 3:7v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188.</li>

<li>Gen. 3:9-13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188v.</li>

<li>Gen. 3:14, 15 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 189, 213.</li>

<li>Gen. 3:16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 189.</li>

<li>Gen. 3:17-19 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 190.</li>

<li>Gen. 3:22-24 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 190.</li>

<li>Gen. 4:26 IV, <a href="#ct_1">3</a>.</li>

<li>Gen. 6:2 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 436.</li>

<li>Gen. 9:1-7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 560.</li>

<li>Gen. 14:18 IV, <a href="#ct_2">337</a>.</li>

<li>Gen. 18 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 231.</li>

<li>Exod. 6:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 109v.</li>

<li>Deuteron. 32:8 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 449.</li>

<li>Joz. 10:12, 13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465v.</li>

<li>1 Sam. <ins id="cor_43" title="18">28</ins> IV, <a href="#ct_3">396</a>v.</li>

<li>2 Kon. 20:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465v.</li>

<li>Job <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 32.</li>

<li>Job 33:23 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>

<li>Job 38:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 434.</li>

<li>Ps. 2:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243.</li>

<li>Ps. 51:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 105.</li>

<li>Ps. 73 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 32.</li>

<li>Ps. 104:4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437.</li>

<li>Spr. 8:22v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 242.</li>

<li>Jes. 53 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>

<li>Jes. 53:11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 531.</li>

<li>Jes. 65:20 IV, <a href="#ct_4">433</a>.</li>

<li>Ezech. 16:53-63 IV, <a href="#ct_5">403</a>v.</li>

<li>Ezech. 38 en 39 IV, <a href="#ct_6">462</a>.</li>

<li>Ezech. 40-48 IV, <a href="#ct_7">431</a>, <a href="#ct_8">442</a>v.</li>

<li>Dan. 10:13, 20 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 449.</li>

<li>Dan. 12:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 531.</li>

<li>Hos. 6:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 547.</li>

<li>Mich. 5:1 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 231.</li>

<li>Hab. 1:4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 17.</li>

<li>Zach. 6:13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 203.</li>

<li>Mal. 1:11 IV, <a href="#ct_9">337</a>.</li>
</ul>

<ul class="lsoff">
<li>Matth. 5:22 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 99v. IV, <a href="#ct_10">408</a>.</li>

<li>Matth. 7:12 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 77.</li>

<li>Matth. 10:23 IV, <a href="#ct_11">477</a>.</li>

<li>Matth. 11:23 IV, <a href="#ct_12">372</a>.</li>

<li>Matth. 12:31 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 101</li>

<li>Matth. 12:32 IV, <a href="#ct_13">409</a>,
 <a href="#ct_14">510</a>.</li>

<li>Matth. 16:18 IV, <a href="#ct_15">4</a>v., <a href="#ct_16">71</a>, <a href="#ct_17">100</a>v.,
  <a href="#ct_18">372</a>.</li>

<li>Matth. 16:19 IV, <a href="#ct_19">135</a>.</li>

<li>Matth. 16:28 IV, <a href="#ct_20">476</a>.</li>

<li>Matth. 18:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>

<li>Matth. 18:15-17 IV, <a href="#ct_15">4v.</a>, <a href="#ct_22">172</a>.</li>

<li>Matth. 20:1-16 IV, <a href="#ct_23">526</a>.</li>

<li>Matth. 20:<ins id="cor_36" title="2S">28</ins> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>

<li>Matth. 22:30 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437.</li>

<li>Matth. 23:37-39 IV, <a href="#ct_24">450</a>.</li>

<li>Matth. 24 IV, <a href="#ct_25">457</a>, <a href="#ct_112">477</a>.</li>

<li>Matth. 24:14 IV, <a href="#ct_26">465</a>.</li>

<li>Matth. 24:29 IV, <a href="#ct_27">477</a>.</li>

<li>Matth. 24:34 IV, <a href="#ct_28">477</a>.</li>

<li>Matth. 26:39-42 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 355.</li>

<li>Matth. 26:64 IV, <a href="#ct_29">476</a>.</li>

<li>Matth. 28:19 IV, <a href="#ct_30">257</a>, <a href="#ct_31">258</a>v.,
 <a href="#ct_32">270</a>, <a href="#ct_33">274</a>.</li>

<li>Mark. 10:45 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>

<li>Luk. 13:33-35 IV, <a href="#ct_34">450</a>.</li>

<li>Luk. 15:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>

<li>Luk. 16:23 IV, <a href="#ct_35">373</a>.</li>

<li>Luk. 21:24 IV, <a href="#ct_36">450</a>.</li>

<li>Luk. 22:19 IV, <a href="#ct_37">338</a>.</li>

<li>Luk. 22:32 IV, <a href="#ct_38">100</a>, <a href="#ct_39">101</a>v.</li>

<li>Luk. 23:34 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 400,</li>

<li>Luk. 23:43 IV, <a href="#ct_40">373</a>.</li>

<li>Joh. 1:1-18 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 261.</li>

<li>Joh. 3:5 IV, <a href="#ct_41">295</a>.</li>

<li>Joh. 3:6 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 105.</li>

<li>Joh. 6 IV, <a href="#ct_42">330</a>, 346.</li>

<li>Joh. 7:39 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 430.</li>

<li>Joh. 8:44 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_558">[558]</span>
Joh. 14:18-24 IV, <a href="#ct_43">476</a>.</li>

<li>Joh. 14:28 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 245.</li>

<li>Joh. 21:15-17 IV, <a href="#ct_44">100</a>, <a href="#ct_45">102</a>.</li>

<li>Handel. 2:39 IV, <a href="#ct_46">287</a>.</li>

<li>Handel. 3:19-21 IV, <a href="#ct_47">451</a>.</li>

<li>Handel. 6 IV, <a href="#ct_48">79</a>v.</li>

<li>Handel. 11:30 IV, <a href="#ct_49">80</a>.</li>

<li>Handel. 13:48 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>

<li>Handel. 14:23 IV, <a href="#ct_50">79</a>.</li>

<li>Handel. 15 IV, <a href="#ct_51">180</a>v.</li>

<li>Handel. 19:1-7 IV, <a href="#ct_52">256</a>v., <a href="#ct_53">258</a>.</li>

<li>Rom. 1:3, 4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 415.</li>

<li>Rom. 2:12-16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75.</li>

<li>Rom. 3:25, 26 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 312, 339, 533.</li>

<li>Rom. 4:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 399.</li>

<li>Rom.  5:12-21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 547,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75, 109v.</li>

<li>Rom. 7:7-26 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 106v., 561.</li>

<li>Rom. 8:30 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 485.</li>

<li>Rom. 9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316v., 318.</li>

<li>Rom. 11:11-32 IV, <a href="#ct_54">452</a>v.</li>

<li>1 Cor. 3:12-15 IV, <a href="#ct_55">409</a>.</li>

<li>1 Cor. 5:1v. IV, <a href="#ct_56">173</a></li>

<li>1 Cor. 6:2, 4 IV, <a href="#ct_57">494</a>.</li>

<li>1 Cor. 6:11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 531.</li>

<li>1 Cor. 7:14 IV, <a href="#ct_58">288</a>.</li>

<li>1 Cor. 9:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 18.</li>

<li>1 Cor. 10:2 IV, <a href="#ct_59">258</a>.</li>

<li>1 Cor. 10:15 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 336.</li>

<li>1 Cor. 10:17 IV, <a href="#ct_60">347</a>.</li>

<li>1 Cor. 10:21 IV, <a href="#ct_61">338</a>.</li>

<li>1 Cor. 11:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437.</li>

<li>1 Cor. 11:30 IV, <a href="#ct_62">346</a>.</li>

<li>1 Cor. 15:20-28 IV, <a href="#ct_63">467</a>.</li>

<li>1 Cor. 15:21v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 109.</li>

<li>1 Cor. 15:29 IV, <a href="#ct_64">349</a>, <a href="#ct_65">415</a>.</li>

<li>1 Cor. 15:35-38 IV, <a href="#ct_66">488</a>.</li>

<li>1 Cor. 15:45-49 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 545,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 65v.</li>

<li>2 Cor. 3:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 417.</li>

<li>2 Cor. 5:1-4 IV, <a href="#ct_67">390</a>.</li>

<li>2 Cor. 5:21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 366.</li>

<li>Gal. 3:13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 366.</li>

<li>Ef. 1:4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 380, 382.</li>

<li>Ef. 1:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 406.</li>

<li>Ef. 1:23 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 417v.</li>

<li>Ef. 2:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 105.</li>

<li>Ef. 4:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377.</li>

<li>Ef. 4:11 IV, <a href="#ct_68">76</a>v.</li>

<li>Ef. 4:24 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 509.</li>

<li>Ef. 5:26 IV, <a href="#ct_69">275</a>v.</li>

<li>Fil. 2:5-11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 375, 412.</li>

<li>Fil. 3:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 536.</li>

<li>Col. 1:15 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 245.</li>

<li>Col. 1:19, 20 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 406.</li>

<li>Col. 2:11, 12 IV, <a href="#ct_70">284</a>.</li>

<li>Col. 3:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 509.</li>

<li>1 Thessal. 4:13-18 IV, <a href="#ct_71">467</a>.</li>

<li>2 Thessal. 2 IV, <a href="#ct_72">463</a>.</li>

<li>1 Tim. 2:4, volgens Augustinus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 321,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 391;
  volgens de Semipelag. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 391v.
  volg. de Schol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 393,
  vgl. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 398v.</li>

<li>1 Tim. 3:6 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39.</li>

<li>1 Tim. 3:15 IV, <a href="#ct_73">167</a>.</li>

<li>1 Tim. 5:17, 18 IV, <a href="#ct_74">74</a>, <a href="#ct_75">78</a>.</li>

<li>2 Tim. 3:16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 329v., 342.</li>

<li>Tit. 3:5 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 500.</li>

<li>Tit. 3:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 532.</li>

<li>Tit. 3:10 IV, <a href="#ct_76">174</a>.</li>

<li>Hebr. 1:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 244.</li>

<li>Hebr. 2:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 412.</li>

<li>Hebr. 2:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 182.</li>

<li>Hebr. 5:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 355.</li>

<li>Hebr. 5:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 412.</li>

<li>Hebr. 6:4-8 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 103, 567.</li>

<li>Hebr. 7:22 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204.</li>

<li>Hebr. 10:25-29 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 103, 567.</li>

<li>Hebr. 11:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 399.</li>

<li>Hebr. 12:22-24 IV, <a href="#ct_77">417</a>.</li>

<li>1 Petr. 1:23 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 500v.</li>

<li>1 Petr. 3:19-21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377, 380, 422,
 IV, <a href="#ct_78">404</a>v.</li>

<li>1 Petr. 3:21 IV, <a href="#ct_79">260</a>.</li>

<li>1 Petr. 4:6 IV, <a href="#ct_80">405</a>.</li>

<li>2 Petr. 1:19-21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 345.</li>

<li>2 Petr. 2:18-22 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 567.</li>

<li>1 Joh. 2:17 IV, <a href="#ct_81">513</a>.</li>

<li>1 Joh. 5:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 239.</li>

<li>1 Joh. 5:16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 103.</li>

<li>Jud. 6 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39.</li>

<li>Openb. van Joh. IV, <a href="#ct_82">460</a>v.</li>

<li>Openb. 1:20v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450,
 IV, <a href="#ct_83">78</a>, <a href="#ct_84">85</a>, <a href="#ct_85">97</a>.</li>

<li>Openb. 8:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>

<li>Openb. 20 IV, <a href="#ct_86">462</a>v.</li>

<li>Openb. 21 en 22 IV, <a href="#ct_87">515</a>v.</li>

<li>Openb. 22:11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 532.</li>
</ul>

<hr class="hr16" />

<h2 id="_namen"><span class="pagenum" id="Page_559">&nbsp;</span>
Register van Namen.</h2>

<hr class="grijs" />
<p class="cs12 cent ssrf"><a href="#letn_a">A</a> <a href="#letn_b">B</a> <a href="#letn_c">C</a>
  <a href="#letn_d">D</a> <a href="#letn_e">E</a> <a href="#letn_f">F</a> <a href="#letn_g">G</a> <a href="#letn_h">H</a>
<a href="#letn_i">I</a> <a href="#letn_j">J</a> <a href="#letn_k">K</a> <a href="#letn_l">L</a> <a href="#letn_m">M</a>
<a href="#letn_n">N</a> <a href="#letn_o">O</a> <a href="#letn_p">P</a> Q <a href="#letn_r">R</a> <a href="#letn_s">S</a>
<a href="#letn_t">T</a> U <a href="#letn_v">V</a> <a href="#letn_w">W</a> X Y <a href="#letn_z">Z</a></p>
<hr class="grijs" />

<h3 id="letn_a"><a href="#_namen">A</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Abaelard, Over de Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 311.<br />
  Over de voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317.</li>

<li>Agobard van Lyon, Over de Inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 311.</li>

<li>Alcuinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 79.</li>

<li>Alexandrijnsche Theologen, Hun eigenaardigheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 59v.</li>

<li>Alsted, Zijn Theol. naturalis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 223.</li>

<li>Alting, Jac. Over het lijden van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 350v, 352.</li>

<li>Ambrosius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71;<br />
 over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 119.</li>

<li>Amesius, Over de Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 455.</li>

<li>Amyraldus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 341; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  454.</li>

<li>Anselmus, Zijn methode in ’t alg. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 82;<br />
  zijn voldoeningsleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317v., 349, 411.</li>

<li>Apollinaris, Zijn christologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 63;<br />
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 277.</li>

<li>Apologeten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 55v., 423v., 445, 484;<br />
  over de Heilige Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 307;<br />
  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 250v., 405v.</li>

<li>Apostolische vaders, Karakter hunner geschriften <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 52;<br />
  over de Heilige Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 307;<br />
  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 249;<br />
  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_93">375</a>.</li>

<li>Appelius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126.</li>

<li>Aristoteles, Over de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀρχαι</span>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 140; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 29;<br />
  over oorsprong en wezen der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42.</li>

<li>Arius, Over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 260v.;<br />
  over de menschheid van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 277.</li>

<li>Arminius, Over de Praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 340;<br />
  over den eisch van gehoorzaamheid na den val <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 220.</li>

<li>Athanasius, Zijn beteekenis voor de Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 62v.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 256;<br />
  Over den Heiligen Geest <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 289v.</li>

<li>Augustinus, Zijn indeeling der dogmatische stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32v.;<br />
  beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 72v.,
  over de menschelijke kennis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 165v., 168;<br />
  over de ongenoegzaamheid der algemeene openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 231;<br />
  over de elementen van waarheid in het Heidendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 238;<br />
  over de wonderen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 291v.;<br />
  over Kerk en Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 367, 368;<br />
  over de noodzakelijkheid der Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 381;<br />
  over de beteekenis v. h. geloof in algem. zin <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 470;<br />
  over de onbegrijpelijkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 6;<br />
  over ’s menschen kennis van de alg. noodzak, waarheden <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 33v.;<br />
  over de essentia Dei <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 79, 80, 87, 175;<br />
  over de deugden Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 89, 92, 140;<br />
  over de onveranderlijkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 120;<br />
  over de alomtegenwoordigh. Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 136;<br />
  over de alwetendheid Gods in verband met ’s menschen vrijheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  162;<br />
  over de ideeën in God <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 170, 407;<br />
  over de schoonheid d. schepselen en de schoonheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 193v.,
  421v.;<br />
  over de almacht Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 225;<br />
  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 258v., 276, 291, 301v., 539;<br />
  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 320v., 334v., 358;<br />
  over het getal der engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 433;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 407;<br />
<span class="pagenum" id="Page_560">[560]</span>
  over de kennis der engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 439;<br />
  over het paradijs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505;<br />
  over den staat van Adam <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 549v.;<br />
  over de permissio <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 56v.;<br />
  over het privatief karakter der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 78v., 80;<br />
  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 119v.;<br />
  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 316;<br />
  over de particuliere voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 391;<br />
  over de genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 436v., 443;<br />
  over de volharding <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 565, 566;<br />
  over de kerk <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 75;
    IV, <a href="#ct_88">9</a>v., <a href="#ct_90">32</a>, <a href="#ct_91">262</a>;<br />
  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_92">218</a>;<br />
  over den Doop IV, <a href="#para_52">252</a>;<br />
  over den Kinderdoop IV, <a href="#ct_94">262</a>, <ins id="cor_47" title="79v."><a href="#ct_617">279</a>v.</ins>;<br />
  over het Avondmaal IV, <a href="#ct_96">313</a>v.</li>

<li>Augustinus Steuchus, over de <ins id="cor_37" title="alomtetegenwoordigheid">alomtegenwoordigheid</ins> Gods
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 133;<br />
  over de ligging van het paradijs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505.</li>

<li>Aureolus, Zijn Nominalisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 84.</li>
</ul>

<h3 id="letn_b"><a href="#_namen">B</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Baader, Franz von <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95.</li>

<li>Bajus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 92.</li>

<li>Basilius, Over de verhouding van wezen en eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  86;<br />
  over het onderscheid der eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 92.</li>

<li>Baudissin, over de heiligheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>

<li>Baumgarten, S. J. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101.</li>

<li>Baxter, Richard <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 118;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>

<li>Beck, Zijne Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15, 108.</li>

<li>Bekker, Balthazar, over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425.</li>

<li>Bellarminus, Over de efficacia der roeping <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 497v.,
  tegen de justitia imputata <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 538v.;<br />
  over de ongeloovigen in Bellarminus, de kerk IV, <a href="#ct_97">32</a>v.;<br />
  over de kenteekenen der kerk IV <a href="#ct_98">39</a>, <a href="#ct_99">40</a>v., <a href="#ct_100">45</a>v.</li>

<li>Berti, Over de gratia <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441.</li>

<li>Biedermann, Zijn dogmatisch standpunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107, 432.</li>

<li>Böhl, Over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 510.</li>

<li>Böhme, Over de Drieëenheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 266;<br />
  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>

<li>Bonaventura, Zijn beteekenis voor de indeeling der dogmatische stof
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 34;<br />
  over de H. Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 310v.;<br />
  over de kennis van God en van de prima principia <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 34v.</li>

<li>Bonfrerius, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>

<li>Bonnet, Over de wonderen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 292.</li>

<li>Boston, Thomas <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 128;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>

<li>Bourignon, Antoinette, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>

<li>Bradwardina, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>

<li>Brahé, J. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>

<li>Bretschneider, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102.</li>

<li>Briggs, Charles <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 139.</li>

<li>Bruining, Dr. A. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 185.</li>

<li>Bull, George <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>

<li>Bullinger, Zijn verschil van Calvijn <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115.</li>

<li>Büsching, A. F. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15.</li>

<li>Bushnell, Horace, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 331.</li>

<li>Byzantijnsche Theologen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 67v.</li>
</ul>

<h3 id="letn_c"><a href="#_namen">C</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Calixtus, Zijn indeeling van de dogmatische stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 40v.;<br />
  zijn reactie tegen de scholast. behandeling der Dogm. en zijn syncretisme
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 100.</li>

<li>Calovius, Over het object der Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 7.</li>

<li>Calvijn, Zijn Institutie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 38v.;<br />
  zijn beteekenis voor de Geref. Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 112v.;<br />
  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315v.;<br />
  over het testimonium spir. sancti <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 490v.;<br />
<span class="pagenum" id="Page_561">[561]</span>
  over de nat. Godskennis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 37;<br />
  over de potentia absoluta Dei <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 226;<br />
  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 330v.;<br />
  in betrekking tot het vraagstuk v. supra- en infralapsarisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  336v.;<br />
  over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 531;<br />
  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 125;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 448;<br />
  over de kerk IV, <a href="#ct_101">17</a>v.;<br />
  als vader v. d. presbyteriale kerkregeering IV, <a href="#ct_102">129</a>v.;<br />
  zijn oordeel over afscheiding van de kerk IV, <a href="#ct_103">48</a>;<br />
  over de kerkel. tucht IV, <a href="#ct_104">155</a>;<br />
  over Kerk en Staat IV, <a href="#ct_105">190</a>v.;<br />
  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_106">222</a>, <a href="#ct_107">228</a>v.;<br />
  over het H. Avondmaal IV, <a href="#ct_108">319</a>v., <a href="#ct_109">330</a>, <a href="#ct_110">342</a>v.;<br />
  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_111">380</a>.</li>

<li>Camero, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>

<li>Campbell, John M. Leod, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 330.</li>

<li>Canus, Over den laatsten grond v. h. geloof in de openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 487.</li>

<li>Cappellus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122,
 over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_113">380</a>.</li>

<li>Cartesius, Over de aangeboren begrippen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 30;<br />
  over de creatio secunda <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 474;<br />
  over het primaat v. d. wil in God <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 124;<br />
  zijn Dualisme IV, <a href="#ct_114">356</a>.</li>

<li>Cassianus, Zie <a href="#ref_1">Semipelagianisme</a>.</li>

<li>Celsus, Als bestrijder van het Christendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 53, 317v.</li>

<li>Chalcedon, Concilie van, over den persoon van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  241, 283.</li>

<li>Chemnitz, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 99.</li>

<li>Chrismann, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>

<li>Cicero, Over de aangeboren begrippen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 30;<br />
  over Gods alwetendheid en ’s menschen vrijheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161, 352.</li>

<li>Clemens Alexandrinus als dogmaticus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 31, 60.</li>

<li id="ref_8">Coccejus, Zijn Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 41v., 121;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 200v.;<br />
  over de alomtegenwoordigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 134;<br />
  over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 531.</li>

<li>Comrie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126;<br />
  over rechtvaardigmaking en geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453;<br />
  over de vereeniging van Christus en de gemeente <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 339, 362;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 260.</li>

<li>Crell, Over de alomtegenwoordigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 134.</li>

<li>Cremer, B. S. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>

<li>Cusanus, Over de kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 9.</li>

<li>Cyprianus, Over de kerk van Rome in verhouding tot de andere IV, <a href="#ct_115">88</a>.</li>

<li>Cyrillus, Over de naturen van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 241, 283.</li>
</ul>

<h3 id="letn_d"><a href="#_namen">D</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Damascenus, Zijn Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32, 66.</li>

<li>Darby, J. Over de kerk IV, <a href="#ct_116">22</a>.</li>

<li>Darmesteter, J. Over de verhouding v. Parzisme en Judaisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  425.</li>

<li>Darwin, Over den oorspr. der religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 202;<br />
  zijn evolutietheorie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 492v.</li>

<li>Delitzsch, Franz, Over het tusschenlichaam na d. dood IV, <a href="#ct_117">391</a>.</li>

<li>Delitzsch, Friedrich, Over de ligging van het Paradijs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 506.</li>

<li>Dionysius, Areopagita (Pseudo), Zijn geschriften <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 66;<br />
  over de onbegrijpelijkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 7;<br />
  over den oorsprong der wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 389;<br />
  over de hemelsche en kerkelijke hierarchie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 432v.</li>

<li>Dippel, J. C. Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>

<li>Doedes, Zijn drieërlei Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 11;<br />
  zijn scheiding van gelooven en weten <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 451;<br />
  <ins id="cor_38" title="ziju">zijn</ins> verdeeling v. d. eigenschappen Gods
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 89;<br />
<span class="pagenum" id="Page_562">[562]</span>
  over den Doop IV, <a href="#ct_118">276</a>.</li>

<li>Dorner, Over de onveranderlijkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122v.;<br />
  zijn christologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 252, 282.</li>

<li>Durand de St. Porciano, Zijn Nominalisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 84.</li>
</ul>

<h3 id="letn_e"><a href="#_namen">E</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Ebrard, Karakter zijner Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434.</li>

<li>Edwards, Jon. Sr. I. 137;<br />
  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127, 139;<br />
  over de onmacht des menschen ten goede <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 150.</li>

<li>Edwards, Jon. Jr. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 137.</li>

<li>Eerde, van Over het uitwendig verbond en de Sacramenten IV, <a href="#ct_119">322</a>.</li>

<li>Erasmus, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>

<li>Erastus, IV, <a href="#ct_120">155</a>.</li>

<li>Erigena, Joh. Scotus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 79v.;<br />
  over de onbegrijpelijkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 7, 400;<br />
  over den oorsprong der wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 389.</li>

<li>Ernesti, Over de ambten van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 326.</li>

<li>Erskine, Ralph en Ebenezer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 128v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>

<li>Erskine, Thomas, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 330.</li>

<li>Eunomius, Over het wezen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 19, 86, 91, 141, 279.</li>

<li>Eutyches, Over de vereeniging van de naturen in Christus
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 283.</li>
</ul>

<h3 id="letn_f"><a href="#_namen">F</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Farrar, F. W. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 134.</li>

<li>Feuerbach, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 106;<br />
  over de Godsidee <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 14.</li>

<li>Fichte, J. G. Over het Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 13, 17, 82;<br />
  over de zedelijke wereldorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 17, 59, 82;<br />
  over de religio <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 191;<br />
  over den persoon v. Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 248.</li>

<li>Flacius, Over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 125.</li>

<li>Frank, Zijn <span lang="de" xml:lang="de">System der christlichen Gewissheit</span>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434v., 439v.</li>

<li>Frohschammer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95.</li>
</ul>

<h3 id="letn_g"><a href="#_namen">G</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Gomarus, Over de uitdrukking: <span lang="la" xml:lang="la">unio sacramentalis</span>
 IV, <a href="#ct_121">235</a>.</li>

<li>Gotti, Over het wezen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 81.</li>

<li>Gregorius, Magnus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 77.</li>

<li>Gregorius v. Nyssa, Over de verhouding van wezen en eigenschappen Gods
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86;<br />
  over het onderscheid der eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 92;<br />
  zijn Realisme in de Trin. leer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 271.</li>

<li>Grotius, Zijn voldoeningsleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 325, 358;<br />
  over de verkiezing van kerkedienaren IV, <a href="#ct_122">122</a>.</li>

<li>Günther, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95;<br />
  over de bewijsbaarheid der Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 306.</li>
</ul>

<h3 id="letn_h"><a href="#_namen">H</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Halesius, Alexander, Zijn methode in de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 82v.;<br />
  over het <span lang="la" xml:lang="la">donum superadditum</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  518v.</li>

<li>Hamelius, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312.</li>

<li>Hamilton, William Over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15.</li>

<li>Harnack, Zijn strijd met Zahn over de geschiedenis van den <abbr title="Nieutestamentische">N. T.</abbr> kanon
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 337;<br />
  over de theologische dogmata <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 511, 513v.;<br />
  over het Art. „ontvangen van den Heiligen Geest” <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 268v.</li>

<li>Hartmann, Ed. von, Over h. onbewuste <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 56v., 148, 156v.;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459v.</li>

<li>Hase, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104.</li>

<li>Hatch, Edwin, Over de theolog. dogmata <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135, 511v.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_563">[563]</span>
Hegel, Zijn wijsgeerig stelsel en invloed op de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 106, 432,
  436v.;<br />
  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 187v.;<br />
  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 266;<br />
  zijn verdienste en fout <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 436v.;<br />
  over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 14, 19;<br />
  over de bewijzen voor Gods bestaan <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 52;<br />
  zijn Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 83, 267;<br />
  over de geestel. natuur Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 148;<br />
  over den oorsprong der wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 203, 391;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47;<br />
  zijn dialectische methode en haar tripliciteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 300;<br />
  over het Jodendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202;<br />
  over den persoon van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249;<br />
  symbolische opvatting van het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 327;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 460, 468;<br />
  over de Kerk IV, <a href="#ct_123">20</a>.</li>

<li>Helmholtz, Over de qualitatieve eigenschappen d. dingen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 147v.</li>

<li>Herbert van Cherbury, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 125.</li>

<li>Hermes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 94.</li>

<li>Herrmann, Over den grond van het geloof in den persoon van Christus
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 453v.</li>

<li>Hieronymus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 72;<br />
  zijn beperking van Gods alwetendh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 160;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11.</li>

<li>Hilarius Pictaviensis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71.</li>

<li>Hodge, Ch. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 138.</li>

<li>Hoekstra, Zijn aansluiting aan Kant <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 450.</li>

<li>Hofmann, Over de Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434.</li>

<li>Holden, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>

<li>Holtius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>

<li>Honert, J. van den, Over geloof en rechtvaardigmaking <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>

<li>Hopkins, Sam. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 137.</li>

<li>Huss, Joh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>
</ul>

<h3 id="letn_i"><a href="#_namen">I</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Ignatius, Over het episcopaat IV, <a href="#ct_124">84</a>, <a href="#ct_125">85</a>.</li>

<li>Irenaeus, Zijn beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 57v.;<br />
  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 253v.;<br />
  over de twee naturen in Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240;<br />
  over het werk van Chr. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 316;<br />
  over de kerk van Rome in verhouding tot andere IV, <a href="#ct_126">88</a>;<br />
  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_127">376</a>.</li>

<li>Isidorus, Hispalensis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 33, 78.</li>
</ul>

<h3 id="letn_j"><a href="#_namen">J</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Jacobi, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104, 196;<br />
  over de bewijzen voor Gods bestaan <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 52, 60.</li>

<li>Jansonius, Over het uitwendig verbond en de sacramenten IV, <a href="#ct_128">322</a>.</li>

<li>Joris, David, Zijn Triniteitsleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 265.</li>

<li>Justinus, Martyr <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 56;<br />
  over de Trin. en de Godheid van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 250v.;<br />
  over de schepping uit niets <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 388;<br />
  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 315;<br />
  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_129">376</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letn_k"><a href="#_namen">K</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Kant, Zijn wijsgeerig stelsel en invloed op de Theologie der 19<sup>e</sup> eeuw
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 103v., 450v., 481;<br />
  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12, 190v.;<br />
  zijn postulaats-theorie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 447v., 480v.;<br />
  over de verschillende soorten van zekerheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 480v.;<br />
  over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 12, 17;<br />
  over de bewijzen voor Gods bestaan <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 51v.;<br />
  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 267;<br />
  over de intelligibele daad <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 70;<br />
  over het <span lang="de" xml:lang="de">radikale Böse</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  70, 153;<br />
  over het Jodendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202;<br />
<span class="pagenum" id="Page_564">[564]</span>
  over den persoon van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 247v., 327;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459;<br />
  over de kerk IV, <a href="#ct_130">20</a>;<br />
  over de onsterfelijkheid der ziel IV, <a href="#ct_131">357</a>.</li>

<li>Karg, (Parsimonius) Over de obed. activa <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322, 350.</li>

<li>Karolingische theologen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 79.</li>

<li>Keckermann, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 41.</li>

<li>Kleman, Zijn orde des heils <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454, 497.</li>

<li>Kleutgen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>

<li>König, Over het karakter der profetische visioenen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 255;<br />
  over de werkzaamheid des Geestes in betrekking tot de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  256.</li>

<li>Kuyper, A. Over de genade in den Doop IV, <a href="#ct_132">269</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letn_l"><a href="#_namen">L</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Labadie, J. de, Over de Kerk IV, <a href="#ct_133">21</a>.</li>

<li>Leibniz, Over de wonderen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 292;<br />
  over de aangeboren begrippen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 30v.;<br />
  over deze wereld als de beste <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 213.</li>

<li>Leidenroth, Zijn afleiding van het woord religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171.</li>

<li>Lessing, Over de Heilige Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 374, 382.</li>

<li>Lessius, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312.</li>

<li>Leydecker, Zijn indeeling der Dogm. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 42.</li>

<li>Liguori, Alphonsus von <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 94.</li>

<li>Lipsius, Vergeleken met Ritschl <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 109;<br />
  zijn theologisch standpunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 455v.;<br />
  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426.</li>

<li>Lombardus, Zijn Sententiae <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 33, 82.</li>

<li>Lugo, Over den grond van het geloof in de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 488.</li>

<li>Luther, M. Zijn beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98;<br />
  over de rede in religieuse dingen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;<br />
  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315;<br />
  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 327;<br />
  over de verhouding van <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> en <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199;<br />
  over de twee naturen in Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 244;<br />
  over boete en geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 444v.;<br />
  over de Kerk IV, <a href="#ct_134">14</a>v.;<br />
  over de regeering der kerk IV, <a href="#ct_135">108</a>v.;<br />
  over de ambten in de kerk IV, <a href="#ct_136">119</a>, <a href="#ct_137">128</a>v.;<br />
  over de kenteekenen der kerk IV, <a href="#ct_138">44</a>;<br />
  over de private biecht IV, <a href="#ct_139">153</a>v.;<br />
  over natuur en genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222v.;
 IV, <a href="#ct_140">155</a>v., <a href="#ct_141">187</a>;<br />
  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_142">221</a>;<br />
  over den H. Doop IV, <a href="#ct_143">264</a>v.;<br />
  over het H. Avondmaal IV, <a href="#ct_144">318</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letn_m"><a href="#_namen">M</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Mansel, Henr. Longueville, Over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15v.</li>

<li>Marcion, Over het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  317; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 200;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196, 339.</li>

<li>Mariana, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>

<li>Marshall, Zijn bestrijding van de alg. voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 396.</li>

<li>Maurice, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 331.</li>

<li>Melanchton, Zijn Loci Communes <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 2, 37, 98;<br />
  zijn afwijking van Luther <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 327; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  446;<br />
  over de kenteekenen der kerk IV, <a href="#ct_145">44</a>.</li>

<li>Menken, G. Over de heiligheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>

<li>Milligan, W. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 419.</li>

<li>Milton, Zijn Arianisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 263.</li>

<li>Molina, Over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326.</li>

<li>Mosheim, J. L. von <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101.</li>

<li><ins id="cor_39" title="Max Müller">Müller, Max</ins>, Over den oorsprong der religie
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 203.</li>

<li>Musculus, Over het Avondmaal voor kinderen IV, <a href="#ct_146">350</a>.
<span class="pagenum" id="Page_565">[565]</span></li>
</ul>

<h3 id="letn_n"><a href="#_namen">N</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Nestorius, Over de twee naturen van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 63;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 281v.;<br />
  over de aanbidding van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298.</li>

<li>Nicea, Conc. van <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 256.</li>
</ul>

<h3 id="letn_o"><a href="#_namen">O</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Occam, Zijn Nominalisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 84;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 212.</li>

<li>Oort, Over de doodenvereering onder Israel IV, <a href="#ct_147">363</a>v.</li>

<li>Opzoomer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 130.</li>

<li>Origenes, Zijn indeeling van de dogmat. stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32;<br />
  zijn theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 60v.;<br />
  over praescientia en praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 162;<br />
  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 255;<br />
  over de schepping als een eeuwige daad Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 409;<br />
  over de oorspronkelijke gelijkheid aller <ins id="cor_40" title="sehepselen">schepselen</ins>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442, 549;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 70; IV, <a href="#ct_148">500</a>;<br />
  over de beschermengelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 447;<br />
  over de wederherstelling aller dingen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 390;
 IV, <a href="#ct_149">500</a>;<br />
  over het louteringsvuur IV, <a href="#ct_150">377</a>, <a href="#ct_148">500</a>.</li>

<li>Os, van den, Over het geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>

<li>Osiander, Over het archetype van het beeld Gods in den mensch <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  535, 542;<br />
  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320, 332.</li>

<li>Osterwald, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 127.</li>

<li>Owen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123.</li>
</ul>

<h3 id="letn_p"><a href="#_namen">P</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Pascal, Als verdediger van het Christendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 446.</li>

<li>Payon, Claude <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454, 497.</li>

<li>Pelagius, Over zonde en genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 319v., 349;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 434v.;<br />
  over den status integritatis en het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512;<br />
  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 112.</li>

<li>Perrone, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>

<li>Peyrère, Isaac de la, Zijn Praeadamitisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501.</li>

<li>Pfleiderer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107,</li>

<li>Philaret, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68.</li>

<li>Philippi, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 108.</li>

<li>Philippisten in Duitschland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98.</li>

<li>Philo, Over den naam Ihvh in verband met de onbegrijpelijkheid Gods
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4, 80;<br />
  zijn Logosleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86, 233v.</li>

<li>Photius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 66.</li>

<li>Piscator, Over de obed. activa <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322, 350v.</li>

<li>Placaeus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127.</li>

<li>Plato, Over de mogelijkheid v. h. leeren <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 29;<br />
  over de ideeën <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 85v., 232;<br />
  over oorsprong en wezen der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42, 46, 70, 129;<br />
  over de onsterfelijkheid der ziel IV, <a href="#ct_152">355</a>.</li>

<li>Plotinus, Over de onbegrijpelijkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4;<br />
  over het worden Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 123, 204.</li>

<li>Pobedonoszew, IV, <a href="#ct_153">22</a>.</li>

<li>Poiret, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>

<li>Porphyrius, Als bestrijder van het christendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 54, 318.</li>

<li>Procopowitsch <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68.</li>
</ul>

<h3 id="letn_r"><a href="#_namen">R</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Ramus, Petrus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 455.</li>

<li>Rathmann, H. Over Woord en Geest IV, <a href="#ct_154">211</a>.</li>

<li>Rauwenhoff, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 186, 198, 461v.</li>

<li>Raymund de Sabunde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 220.</li>

<li>Reinhard, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102.</li>

<li>Reland, Over de ligging van het Paradijs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505v.</li>

<li>Richer, Over de ambten in de kerk IV, <a href="#ct_155">119</a>.</li>

<li id="ref_37">Ritschl, Karakter zijner Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15, 109v., 452v.;<br />
<span class="pagenum" id="Page_566">[566]</span>
  vergeleken met Lipsius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 109;<br />
  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 267;<br />
  zijn Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84v., 88;<br />
  over den persoon van Chr. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 264;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 252v., 266;<br />
  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43, 113, 115;<br />
  over de aanbidding van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 299;<br />
  over het werk van Christus en zijne ambten <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 329v., 335, 350v.;<br />
  over Mark. 10:45 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363;<br />
  over de vrucht van Christus werk <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 386v., 397, 398;
 IV, <a href="#ct_156">518</a>;<br />
  vergeleken met Schleiermacher <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 387;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 462v.</li>

<li>Rothe, Over Dogmatiek en Ethiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12;<br />
  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 265;<br />
  over het onderscheid tusschen Jezus en de Apost. in hun verhouding tot de des
  <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 340;<br />
  zijn speculatieve methode <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434;<br />
  zijn Christologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 251v.</li>

<li>Rufinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71.</li>
</ul>

<h3 id="letn_s"><a href="#_namen">S</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Sabellius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 262.</li>

<li>Sanseverino, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>

<li>Schelling, Grondgedachte van zijn wijsbegeerte uit de 2<sup>e</sup> periode
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107, 191; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  203v., 393;<br />
  in zijn 1<sup>e</sup> periode over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 266;<br />
  zijn Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 83, 267;<br />
  zijn Trin. leer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 304v.;<br />
  zijn verklaring van den oorsprong aller dingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 304v., 390v.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47, 169v.;<br />
  over de goede engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426;<br />
  zijn polygenisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502;<br />
  over Christus, in zijn 1<sup>e</sup> periode <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 248;<br />
  in zijn 2<sup>e</sup> periode <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 251;<br />
  zijn symbolische opvatting van het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 327;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459.</li>

<li>Scherer, E. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 131.</li>

<li>Schleiermacher, Over wezen en karakter v. een dogma <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 4;<br />
  over de plaats der Dogm. in de Encycl. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 9, 45;<br />
  over het onderscheid van Dogm. en Eth. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12;<br />
  zijn Theol. en invloed <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104v., 433v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249v.;<br />
  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 180, 197;<br />
  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 265;<br />
  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 319v.;<br />
  over de H. Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 383;<br />
  zijn subjectief uitgangspunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 437v.;<br />
  over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 13;<br />
  over het symbolisch karakter d. kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 76;<br />
  over de eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 76, 92, 98v.;<br />
  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 267;<br />
  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 342;<br />
  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426, 429;<br />
  over h. Jodendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202;<br />
  over Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249v., 328v., 354, 371;<br />
  over de vrucht van Christus’ werk <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 386v.;<br />
  vergeleken met Ritschl <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 387;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 461;<br />
  over de kerk IV, <a href="#ct_157">24</a>, <a href="#ct_158">38</a>, <a href="#ct_159">61</a>;<br />
  over de onderscheiding van Protestantisme en Romanisme IV, <a href="#ct_160">61</a>;<br />
  over de Sacram. IV, <a href="#ct_161">223</a>v., <a href="#ct_162">322</a>;<br />
  over den Doop IV, <a href="#ct_163">268</a>;<br />
  over de onsterfelijkheid der ziel IV, <a href="#ct_164">357</a>.</li>

<li>Scholten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 432.</li>

<li>Schopenhauer, Over het egoisme der menschel. natuur <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 153;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459.
  Zie voorts <a href="#ref_2">Pessimisme</a>.</li>

<li>Schultens, J. J. Over rechtvaardigmaking en geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>

<li>Schultz, Over de heiligheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_567">[567]</span>
Schwally, Over de doodenvereering in Israel IV, <a href="#ct_165">363</a>v.</li>

<li>Schweizer, Zijn vereenzelviging van Theologia natur. en foedus operum
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 47v.</li>

<li>Scotus (Duns, Joh) Zijn bestrijding van Thomas <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 83;<br />
  over de kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 9;<br />
  over het wezen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 81, 89;<br />
  over den wil Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 210v.;<br />
  zijn bestrijding van de noodzakelijk h. der voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 211;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317, 366v.;<br />
  over de werking der sacramenten IV, <a href="#ct_166">239</a>.</li>

<li>Servet, Over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 266.</li>

<li>Shedd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 138;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 497;<br />
  zijn Realisme in de leer d. erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 131
  en van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 371v.</li>

<li>Sherlock, Th. Zijn Tritheisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 264.</li>

<li>Smith, Henry <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 139.</li>

<li>Socrates, Over oorsprong en wezen der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42.</li>

<li>Sohm, IV, <a href="#ct_167">152</a>v.</li>

<li>Spencer, Herbert, Zijn Agnosticisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15v.</li>

<li>Spener, Zie <a href="#ref_3">Pietisme</a>.</li>

<li>Spinoza, Zijn bestrijding van de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279;<br />
  over de substantie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 127, 134;<br />
  over de attributen der subst. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 91;<br />
  over den oorsprong d. wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 390;<br />
  over de onsterfelijkh. d. ziel IV, <a href="#ct_168">356</a>.</li>

<li>Stade, Over het begrip <span lang="hbo" xml:lang="hbo">חטא</span> in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75, 95;<br />
  over de doodenvereering in Israel IV, <a href="#ct_169">363</a>v.</li>

<li>Stancarus, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322, 332v.</li>

<li>Stead, W. T. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 134.</li>

<li>Stearns, Lewis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 139.</li>

<li>Stoa, Haar Logosleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 232;<br />
  over den oorsprong der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42.</li>

<li>Strausz, D. F. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 106v.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249;<br />
  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426.</li>

<li>Suarez, Over den grond des geloofs in de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 487v.</li>

<li>Swedenborg, Over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 267;<br />
  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426;<br />
  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321v.</li>
</ul>

<h3 id="letn_t"><a href="#_namen">T</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Tertullianus, Zijn beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 57v.;<br />
  over de natuurl. Godskennis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 33;<br />
  over de lichamel. natuur Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 146v.;<br />
  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 254v., 276;<br />
  over de twee naturen van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240v.;<br />
  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 316;<br />
  over de kerk v. Rome in verhouding tot andere IV, <a href="#ct_170">88</a>;<br />
  over den kinderdoop IV, <a href="#ct_171">279</a>.</li>

<li>Theodoretus, Zijn indeeling van de dogmatische stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32.</li>

<li>Thomas, Zijn Summa <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 34v.;<br />
  over de virtutes en de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 177v.;<br />
  over het geloof v. d. articuli mixti <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 220v.;<br />
  over de H. Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 309v.;<br />
  over de kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 8v.;<br />
  over de voorzienigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 347v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 6;<br />
  over de voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317v.;<br />
  over de superabundantie der vold. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 367;<br />
  over de noodzakelijkheid der gratia interna <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 439.</li>

<li>Thuijnen, van, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>

<li>Til, Sal. van, Over de Theol. naturalis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 43.</li>
</ul>

<h3 id="letn_v"><a href="#_namen">V</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Victorinus Rhetor <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71.</li>

<li>Vincentius Lerinensis, Over de kenmerken der traditie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 402.</li>

<li>Vinet, Alex. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 131;<br />
  als verdediger van het Christend. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 447.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_568">[568]</span>
  Vlak, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>

<li>Voetius, Zijn bestrijding van Cartesius’ leer der <span lang="la" xml:lang="la">ideae innatae</span>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 38.</li>

<li>Vorstius, Over de eenvoudigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 141;<br />
  de onveranderlijkh. Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 121;<br />
  over de menschvormige natuur Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 147.</li>

<li>Vrolikhert, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>
</ul>

<h3 id="letn_w"><a href="#_namen">W</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Wegscheider, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102;<br />
  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 280.</li>

<li>Weismann, Over de herediteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 141.</li>

<li>Wernle, Paul, Over de heiligmaking <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 558.</li>

<li>Wette, de, Zijn dogmat. standpunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104.</li>

<li>Whiston, W. Zijn Arianisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 263.</li>

<li>White, Edward (Als voorstander v. d. Condit. onsterfelijkheid) IV, <a href="#ct_172">502</a>.</li>

<li>Wiclif, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>
</ul>

<h3 id="letn_z"><a href="#_namen">Z</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Zinzendorf, zie <a href="#ref_59">Herrnhuttisme</a>.</li>

<li>Zwingli, Als Geref. dogmaticus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 112;<br />
  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315;<br />
  over de zaligheid van Heidenen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232;
 IV, <a href="#ct_173">196</a>, <a href="#ct_174">522</a>;<br />
  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 330;<br />
  over de <span lang="la" xml:lang="la">causae secundae</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 26;<br />
  over de onzichtbare en zichtbare kerk IV, <a href="#ct_175">17</a>;<br />
  zijn Dualisme IV, <a href="#ct_176">155</a>;<br />
  over de uitoefening der kerkel. macht IV, <a href="#ct_177">155</a>;<br />
  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_178">221</a>v.;<br />
  over het H. Avondmaal IV, <a href="#ct_179">318</a>v.</li>
</ul>

<hr class="hr16" />

<h2 id="_zaken"><span class="pagenum" id="Page_569">&nbsp;</span>
Register van Zaken.</h2>

<hr class="grijs" />
<p class="cs12 cent ssrf"><a href="#letz_a">A</a> <a href="#letz_b">B</a> <a href="#letz_c">C</a> <a href="#letz_d">D</a>
  <a href="#letz_e">E</a> <a href="#letz_f">F</a> <a href="#letz_g">G</a> <a href="#letz_h">H</a> <a href="#letz_i">I</a>
  <a href="#letz_j">J</a> <a href="#letz_k">K</a> <a href="#letz_l">L</a> <a href="#letz_m">M</a> <a href="#letz_n">N</a>
  <a href="#letz_o">O</a> <a href="#letz_p">P</a> <a href="#letz_q">Q</a> <a href="#letz_r">R</a> <a href="#letz_s">S</a>
  <a href="#letz_t">T</a> <a href="#letz_u">U</a> <a href="#letz_v">V</a> <a href="#letz_w">W</a> X Y <a href="#letz_z">Z</a></p>
<hr class="grijs" />

<h3 id="letz_a"><a href="#_zaken">A</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Aanbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298v.</li>

<li>Aanbod der genade, Strijd daarover in Schotland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395;<br />
  algemeenheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 399, 488v.</li>

<li id="ref_29">Aangeboren begrippen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 159;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 29v.</li>

<li>Aanneming tot kinderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 551v.</li>

<li>Aanschouwing Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 150v.;
 IV, <a href="#ct_180">519</a>.</li>

<li>Aarde als middelpunt der Schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 466.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἄβυσσος</span>, IV, <a href="#ct_181">374</a>.</li>

<li>Acceptilatie in de voldoening <ins id="cor_41" title="vau">van</ins> Christus,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 367v.</li>

<li>Actus purissimus, van God gebezigd. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 123.</li>

<li>Adam en Christus, vergeleken naar hun natuur en persoon <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 545v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 65v., 258.
  Als verbondshoofden <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 563v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 134v., 226v., 351, 361, 373, 547.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏אֲדֹנָי‏</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 105.</li>

<li>Adoptianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 244.</li>

<li>Afscheiding van de kerk. Oordeel van de Geref. daarover. IV, <a href="#ct_182">48</a>,
 cf. <a href="#ct_183">52</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀγαπαι</span>, in de eerste Chr. kerk IV, <a href="#ct_184">216</a>,
  <a href="#ct_185">311</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀγεννησια</span>, als person. eigenschap van den Vader
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 279v.</li>

<li>Agnosticisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Αιων οὑτος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">μέλλων</span> in het
  <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_186">482</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Αἰωνες</span>, als naam der wereld
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 420v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Αἰωνιος</span>, in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> IV,
  <a href="#ct_187">498</a>, <a href="#ct_188">503</a>v.</li>

<li>Almacht Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 222v.</li>

<li>Alomtegenwoordigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 132v.</li>

<li>Ambt der geloovigen IV, <a href="#ct_189">117</a>v.</li>

<li>Ambten van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 313v., 334v., 353v.</li>

<li>Ambten in de kerk. Ontstaan IV, <a href="#ct_190">73</a>v.;<br />
  karakter IV, <a href="#lmn_48-8">119</a>v.;<br />
  aantal IV, <a href="#lmn_48-9">126</a>v.;<br />
  verhouding tot de gaven IV, <a href="#ct_193">63</a>.</li>

<li>Amerika, Gesch. v. d. Dogmatiek in <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135v.</li>

<li id="ref_54">Anabaptisme, over natuur en genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;
 IV, <a href="#ct_194">20</a>, <a href="#ct_195">162</a>, <a href="#ct_196">186</a>;<br />
  over de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 381v.;
 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 198; IV, <a href="#ct_197">209</a>v.;<br />
  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 265;<br />
  over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512;<br />
  over de menschel. natuur van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 275v.;<br />
  over de kerk IV, <a href="#ct_194">20</a>; over de kerkelijke macht en tucht
 IV, <a href="#ct_199">155</a>, <a href="#ct_195">162</a>;<br />
  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_201">223</a>;<br />
  over den kinderdoop IV, <a href="#ct_202">282</a>v., <a href="#ct_203">289</a>.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Analogia fidei</span> bij de uitlegging der H. Schrift
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 398v.</li>

<li>Analytische indeeling der Dogmatiek. Zie <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>

<li>Andover position, in Amerika IV, <a href="#ct_204">500</a>.</li>

<li>Anglikaansche kerk IV, <a href="#ct_205">87</a>.</li>

<li>Anthropologisch bewijs voor de onsterfelijkheid der ziel IV, <a href="#ct_206">361</a>v.</li>

<li>Anthropomorphieten in de Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 147.</li>

<li>Anthropomorphisme in de openbaring Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 228v., 268v., 358;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 65v., 536.</li>

<li>Antichrist IV, <a href="#ct_207">464</a>.</li>

<li>Anti-geologische theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetenschap,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 474v.</li>

<li>Antinomianisme over de satisfactio vicaria <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 365;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451v., 467v., 525, 527, 553;
 IV, <a href="#ct_208">209</a>;<br />
  over de wet IV, <a href="#ct_209">203</a>v.</li>

<li>Antinomianisme in Engeland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 118;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀποκαλύπτειν</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">φανερουν</span>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 244v.</li>

<li>Apologetiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 429v.;<br />
  waarde daarvan bij Rome <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 424v.</li>

<li>Apostolaat <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 334v.;
 IV, <a href="#ct_210">64</a>v., <a href="#ct_211">69</a>v., <a href="#ct_212">99</a>v.;<br />
  in ruimeren zin IV, <a href="#ct_213">66</a>v.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_570">[570]</span>
Apostoliciteit der kerk IV, <a href="#ct_214">57</a>v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀρχή</span>, in de Philos. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 140;<br />
  in de H. Schrift en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141.</li>

<li>Arianisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 260v., 262v., 309, 401, 404.</li>

<li>Aristotelisch-ptolemeische wereldbeschouwing <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 464.</li>

<li>Armenie-hypothese over de ligging van het Paradijs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505v.</li>

<li>Arminianisme in Engeland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 117v.;<br />
  in Nederland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120.</li>

<li>Atheisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 25v.</li>

<li>Atomen in het Materialisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 394v.</li>

<li><span lang="de" xml:lang="de">Aufklärung</span> in Duitschland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  102.</li>

<li>Augustinianen in de Roomsche kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 93;<br />
  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326;<br />
  over de genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441, 497.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Autoritas historica et normativa</span> der H. Schrift. Zie <a href="#ref_6">Gezag
  der H. S.</a></li>

<li>Avesta, over den val der menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 40.</li>

<li>Avondmaal, IV, <a href="#para_53">299</a>v.;<br />
  viering in de 1<sup>e</sup> Chr. kerk IV, <a href="#ct_216">216</a>, <a href="#ct_185">311</a>;<br />
  opvatting bij Rome IV, <a href="#ct_218">249</a>, <a href="#ct_219">315</a>v.;<br />
  instelling IV, <a href="#ct_220">302</a>v., <a href="#ct_221">340</a>v.;<br />
  als offer opgevat IV, <a href="#ct_222">312</a>v.;<br />
  bedienaren IV, <a href="#ct_223">324</a>v.;<br />
  plaats van bediening IV, <a href="#ct_224">327</a>v., <a href="#ct_225">348</a>;<br />
  wijze v. bediening IV, <a href="#ct_226">328</a>v., <a href="#ct_225">348</a>;<br />
  in private woningen IV, <a href="#ct_228">327</a>, <a href="#ct_229">350</a>;<br />
  voor kinderen IV, <a href="#ct_230">348</a>, <a href="#ct_231">350</a>v.;<br />
  en Doop IV, <a href="#ct_232">344</a>, <a href="#ct_233">350</a>v.</li>
</ul>

<h3 id="letz_b"><a href="#_zaken">B</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Baptisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123v.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">ברא</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 396;
 IV, <a href="#ct_234">512</a>.</li>

<li>Barmhartigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 180v.;<br />
  in de hel <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 362, 365;
 IV, <a href="#ct_235">510</a>.</li>

<li>Bath-Kol bij de Joden <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 252.</li>

<li id="ref_32">Bedeeling des O. V., Eigenaardigheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  176, 213v., 229; IV, <a href="#ct_236">443</a>v.</li>

<li>Bediening des Woords, IV, <a href="#lmn_49-7">165</a>v.;<br />
  bij Rome IV, <a href="#ct_238">138</a>v., <a href="#ct_239">163</a>.</li>

<li id="ref_51">Beeld Gods als naam v. d. 2<sup>en</sup> persoon <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  244v., 511;<br />
  niet de engelen, maar de mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442v., 542, 568;<br />
  leer v. b. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 82v.;<br />
  grens van het, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 557;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 64v.;<br />
  in hoeverre verloren door de zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 82v., 165v.</li>

<li>Beeldenstrijd in de 8<sup>e</sup> en 9<sup>e</sup> eeuw <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 66.</li>

<li>Begrafenis van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377.</li>

<li>Begraven, Het, in Israel IV, <a href="#ct_240">364</a>;<br />
  in ’t algemeen, IV, <a href="#ct_241">485</a>.</li>

<li>Begrippen, Hun verhouding tot de werkelijkheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 166v.</li>

<li>Bekeering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 480v.;<br />
  eisch van IV, <a href="#ct_242">206</a>v.</li>

<li>Belijdenis, Als onvolledige uitdrukking van het geloof der kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  5v.;<br />
  verhouding tot de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 25;
 IV, <a href="#ct_243">168</a>;<br />
  tot de Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 27;<br />
  geen kenbron der Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 26v.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">ברית</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 192v.</li>

<li>Beschermengelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 447v.</li>

<li>Besnijdenis in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, IV, <a href="#para_52">252</a>v.;<br />
  overgang in den Doop, IV, <a href="#ct_245">284</a>v.</li>

<li>Besnijdenis van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 375.</li>

<li>Besprenging in den Doop, IV, <a href="#ct_246">272</a>v.</li>

<li>Bestaan Gods als onderstelling der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 209v.</li>

<li>Bewijzen voor Gods bestaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 48v.</li>

<li>Bezetenen onder het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 184v.</li>

<li>Biecht, Zie <a href="#ref_7">Boete</a>.</li>

<li>Bijgeloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 247;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 180v.</li>

<li id="ref_15">Bisschoppelijk ambt, bij Rome enz. IV, <a href="#ct_247">9</a>v.,
 <a href="#ct_248">96</a>v., <a href="#lmn_48-9">126</a>v.;<br />
  ontstaan, IV, <a href="#lmn_48-4">82</a>v.;<br />
  kritiek, IV, <a href="#lmn_48-5">96</a>v.;<br />
  verh. tot andere ambten, IV, <a href="#ct_252">127</a>v.;<br />
  tot den Paus, IV, <a href="#ct_253">147</a>v., <a href="#ct_254">150</a>v.;<br />
  bij somm. Geref., IV, <a href="#ct_255">99</a>, <a href="#ct_256">130</a>.</li>

<li>Bloed van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377.</li>

<li>Boek des levens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 314v., 318.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Βουλή</span>, van den wil Gods gebruikt,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 315.</li>

<li id="ref_7">Boete in de 1<sup>e</sup> Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 434;<br />
  bij Luther, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 444v., 480;<br />
  bij de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 480;<br />
  als sacrament in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_257">139</a>v., <a href="#ct_258">163</a>v.,
 <a href="#ct_259">170</a>, <a href="#ct_260">249</a>.</li>

<li>Boom der kennis des goeds en des kwaads, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 559;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 35v.</li>

<li>Boom des levens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 559.</li>

<li>Borgtocht van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204v.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_571">[571]</span>
Bovennatuurlijk, Opvatting in de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222, 273v.</li>

<li>Breedkerkelijke partij in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 133v.</li>

<li>Buddhisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41, 426;
 IV, <a href="#ct_261">2</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letz_c"><a href="#_zaken">C</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Calvinisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 371v.</li>

<li>Calvinistische Theologie in Frankrijk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 113, 122v., 127, 131;<br />
  in Nederland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 114, 116, 125v., 129v.;<br />
  in Engeland en Schotland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 114v., 117v., 123v., 128, 132v.;<br />
  in Duitschland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115, 130;<br />
  in Amerika, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135v.</li>

<li id="ref_26">Canonisatie in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_262">400</a>.</li>

<li>Cartesianisme in de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120v.</li>

<li>Catechese, bij de Reform. IV, <a href="#ct_263">352</a>.</li>

<li>Causa sui, op God toegepast, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122, 123, 124.</li>

<li>Causae secundae, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 22, 25v.</li>

<li>Cesareopapisme, IV, <a href="#ct_264">189</a>;<br />
  in het Oosten, IV, <a href="#ct_265">142</a>.</li>

<li>Chaldeeuwsche Genesis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 388.</li>

<li>Character indelebilis bij Rome, IV, <a href="#ct_266">241</a>v.</li>

<li id="ref_17">Charismata in de gemeente IV, <a href="#Page_29">29</a>, <a href="#ct_268">117</a>;<br />
  verhouding tot de ambten, IV, <a href="#ct_193">63</a>.</li>

<li>Cherubim, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 430v.</li>

<li id="ref_12">Chiliasme, IV, <a href="#ct_270">436</a>v.</li>

<li>Chochma bij Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 169.</li>

<li>Christendom, in betrekking tot het Heidendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 240, 247v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 228v.;<br />
  en natuurwetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 422v., 465;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 23v.;<br />
  volgens Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 528v.</li>

<li id="ref_23">Christus, Is hij causa electionis? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 380;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 356;<br />
  als object van praedestinatie en electie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 382v.;<br />
  in zijn relatie tot de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 405v.;<br />
  zijn zondeloosheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 145, 295v., 366;<br />
  zijn persoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 228v.;<br />
  zijn Godheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 239, 264v.;<br />
  zijn ontvangenis van den H. Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 268v, 272v.;<br />
  als Davidide, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 274;<br />
  als openbaring Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 342;<br />
  zijn menschheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 275v., 287v., 291v.;<br />
  zijn getuigenis over het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  333; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 295;<br />
  zijn werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 302v.;<br />
  zijn verhouding tot de Wet, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.;<br />
  heeft Hij ook iets voor zichzelven verdiend? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 312v., 411v.;<br />
  in de nieuwere Theol. en Philos., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 247v., 276, 328.</li>

<li>Chronologie der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 470v., 488.</li>

<li>Clerus bij Rome, IV, <a href="#ct_272">86</a>, <a href="#lmn_48-5">95</a>v., <a href="#lmn_48-9">126</a>v.;<br />
  indeeling, IV, <a href="#Page_127">127</a>v.</li>

<li>Coadamitisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501.</li>

<li>Coccejanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 121. Zie voorts <a href="#ref_8">Coccejus</a>.</li>

<li>Communicatio apotelesmatum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 290.</li>

<li>Communicatio charismatum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 290.</li>

<li>Communicatio idioimatum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 290:
  bij Rome en de Lutherschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243v., 290v.</li>

<li>Communisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 561.</li>

<li>Concilie van Constanz, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>

<li>Concilie van Trente, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 88;<br />
  over de verhouding van bisschopp. en pauselijk ambt, IV, <a href="#ct_276">147</a>.</li>

<li>Concordistische theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetenschap,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 473v., 479.</li>

<li>Concupiscentia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86v., 125;<br />
  bij Augustinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86, 120;<br />
  bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86, 122;
 IV, <a href="#ct_277">277</a>.</li>

<li>Concursus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 8, 16, 20v., 25v.;<br />
  verschillende opvatting in de Roomsche Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11v.</li>

<li>Confucianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41.</li>

<li>Congruisten in de Roomsche kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 93;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441, 497v.</li>

<li>Constantinopel als mededingster van Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 70;
 IV, <a href="#Page_90">90</a>v.</li>

<li>Creatianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 565v.;<br />
  met het oog op de voortplanting der erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 567;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 144.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Creatio prima et secunda</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  459.</li>

<li>Cultus Dei en religie bij de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 179, 182.</li>

<li>Cultuur en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 201.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_572">[572]</span></li>
</ul>

<h3 id="letz_d"><a href="#_zaken">D</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Dag des Heeren in de profetie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 261v.;
 IV, <a href="#ct_279">427</a>, <a href="#para_56">481</a>;<br />
  in de Joodsche Theol. en het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#para_56">481</a>v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δαιμων</span>, als naam Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  103.</li>

<li>Darwinisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 492v., 513v.;<br />
  als polygenisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502, 506v.;<br />
  beteekenis voor de handhaving van de eenheid van het menschelijk geslacht,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 503.</li>

<li>David als theocratisch koning, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 230.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Decretum horribile</span>, van Calvijn,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 371.</li>

<li>Deisme, Alg. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 17;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 308; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  13v.;<br />
  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 194;<br />
  over de eeuwigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128;<br />
  over de alomtegenwoordigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 134, 137v.;<br />
  over de voorzienigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11v.;<br />
  over de <span lang="la" xml:lang="la">causae secundae</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  26;<br />
  over den oorsprong der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43v.</li>

<li>Deisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 124v.;<br />
  betreffende het histor. karakter der openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 297;<br />
  over de genoegzaamh. der alg. openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232.</li>

<li>Determinisme, in zijn onderscheiding van de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  341v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 9v.</li>

<li id="ref_13">Deugden Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 78v.;<br />
  als hypostasen opgevat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 85v.;<br />
  in verh. tot het wezen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86v.;<br />
  subjectieve opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 91v.;<br />
  indeelingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 95v.</li>

<li>Deugden der Heidenen en ongeloovigen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 238v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 149, 152, 210v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Διαθηκή</span> in <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr> en
  <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 195.</li>

<li>Diakonaat, IV, <a href="#ct_282">78</a>v., <a href="#ct_283">165</a>, <a href="#lmn_49-10">177</a>v.;<br />
  bij Rome, IV, <a href="#ct_285">128</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Διακονία</span>, in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> IV,
  <a href="#ct_286">80</a>.</li>

<li>Dicta duriora bij Augustinus en de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 372v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 57v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δικαιοσυνή θεοῦ</span> bij Paulus,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 533v.</li>

<li>Diocese bij Rome, IV, <a href="#ct_287">85</a>.</li>

<li>Doctorenambt, IV, <a href="#ct_288">130</a>.</li>

<li>Dogma, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 3v.;<br />
  ontstaan v. h., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 514v.;<br />
  volg. Harnack en Hatch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 511v.</li>

<li id="ref_5">Dogmatiek, Naam <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 1v.;<br />
  formeel begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 6;<br />
  materieel begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 6v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 1;<br />
  plaats in de Encyclopedie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 9v.;<br />
  methode, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 14v.;<br />
  indeeling, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 31v.;<br />
  geschiedenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 51v.;<br />
  kerkelijk karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 14, 23;<br />
  persoonl. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 28v.;<br />
  kritische richting in de <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 16v.</li>

<li>Dogmatische terminologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 528;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 268; IV, <a href="#lmn_51-3">225</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δόξα</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>

<li>Donatisme, over de lapsi IV, <a href="#ct_290">139</a>.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Donum superadditum</span> bij Rome;<br />
  in de engelenwereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 441;<br />
  bij de menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 517v., 555.</li>

<li>Dood als straf der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 176v.;
 IV, <a href="#ct_291">367</a>, <a href="#ct_292">372</a>, <a href="#ct_293">383</a>,
 <a href="#ct_294">505</a>;<br />
  voor de geloovigen, IV, <a href="#ct_295">411</a>v.</li>

<li>Dood van Christus. Zie <a href="#ref_9">Kruis</a>, <a href="#ref_23">werk van Christus</a>.</li>

<li>Doodenvereering in de versch. godsdiensten, IV, <a href="#ct_296">392</a>;<br />
  in Israel, IV, <a href="#ct_297">363</a>v.</li>

<li>Doodenvragen in de H. S., IV, <a href="#ct_298">395</a>v.</li>

<li>Doop, IV, <a href="#lmn_52-1">252</a>v.;<br />
  in verband tot de wedergeboorte, IV, <a href="#ct_300">197</a>v., <a href="#ct_301">266</a>,
 <a href="#ct_302">290</a>v.;<br />
  tot het Avondmaal, IV, <a href="#ct_232">344</a>v., <a href="#ct_233">350</a>;<br />
  van Joh. den Dooper, IV, <a href="#ct_305">254</a>v., <a href="#ct_306">447</a>;<br />
  bedienaren, IV, <a href="#lmn_52-9">293</a>v.;<br />
  plaats v. bediening, IV, <a href="#ct_308">295</a>v.;<br />
  tijd van bediening, IV, <a href="#ct_309">296</a>v.;<br />
  wettigh., IV, <a href="#ct_310">299</a>;<br />
  objecten, IV, <a href="#ct_311">299</a>;<br />
  bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442; IV, <a href="#ct_312">248</a>,
 <a href="#ct_313">262</a>v., <a href="#ct_314">270</a>, <a href="#ct_315">275</a>, <a href="#ct_316">277</a>.</li>

<li>Doop van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 375.</li>

<li>Doopgetuigen, IV, <a href="#ct_317">297</a>v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δουλεια</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">λατρεια</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 452v.;
 IV, <a href="#ct_318">393</a>v., <a href="#ct_319">400</a>v.</li>

<li>Drie. Getal in natuur en Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 298v., 311.</li>

<li>Drieëenheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 227v.;<br />
  in verband met de eenvoudigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 144v.;<br />
  met de leer v. d. mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 539;<br />
  als onderstelling van de vleeschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 254v.;<br />
  belang voor de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 469v.</li>

<li>Droomen als openbaringsmiddel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 253v.</li>

<li>Dualisme op metaphys. gebied in betr. tot den persoon van Christus,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 278v.;<br />
  van gelooven en weten in de N. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 463v., 482, 512;<br />
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 456.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_573">[573]</span>
Duidelijkheid der Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift</a>.</li>

<li>Duivelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 90v.;<br />
  aard hunner zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 92v.;<br />
  macht over de wereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199v.</li>

<li>Duizendjarig rijk. Zie <a href="#ref_12">Chiliasme</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letz_e"><a href="#_zaken">E</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Ebionitisme over Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240;<br />
  over Zijn werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320;<br />
  over de toekomst, IV, <a href="#ct_320">375</a>.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏אֵל‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 104.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏ברית‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 104, 228.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֵל שַׁדַּי‏</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 106.</li>

<li>Eenheid der kerk, IV, <a href="#ct_321">7</a>v., <a href="#ct_322">31</a>, <a href="#ct_323">53</a>v.</li>

<li id="ref_48">Eenvoudigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 88, 94, 140v.</li>

<li>Eeuwigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128v., 412.</li>

<li>Eeuwigh. en tijd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128v., 410v., 412v.</li>

<li>Eigennamen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 102v.</li>

<li>Eigenschappen Gods. Zie <a href="#ref_13">Deugden Gods</a>.</li>

<li>Eigenschappen der Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἐκκλησία</span>. Beteekenis en gebruik, IV, <a href="#ct_324">4</a>,
 <a href="#lmn_47-2b">6</a>, <a href="#lmn_47-6">25</a>, <a href="#ct_327">448</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Εκλογή</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>

<li>Emanatie-leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 400v., 414.</li>

<li>Empirisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 151v.</li>

<li>Engel des Heeren. Zie <a href="#ref_14">Malak Ihvh</a>.</li>

<li id="ref_53">Engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425v.;<br />
  als bemiddelaars der openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 249;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428, 445, 454;<br />
  gedacht als bewoners der planeten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426v.;<br />
  getal, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431, 433;<br />
  bestaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425v.;<br />
  namen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 429v.;<br />
  rangorde onder de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 432v.;<br />
  hun schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 434v.;<br />
  geestelijke natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 435v.;<br />
  verschijningen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437;<br />
  redelijke natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 438v.;<br />
  zedel. natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 440v.;<br />
  vergeleken met de menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442v., 567v.;<br />
  dienst en werkzaamheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 445v.;<br />
  voorbede, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 448v.; IV, <a href="#ct_328">394</a>,
  <a href="#ct_329">398</a>;<br />
  vereering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 451v.;<br />
  heeft Christus iets voor hen verdiend? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 405v.;<br />
  zijn zij leden der kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 445;
  IV, <a href="#ct_330">30</a>v.;<br />
  beteekenis v. h. geloof aan de <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428, 451v.</li>

<li>Episcopaat. Zie <a href="#ref_15">Bisschoppelijk ambt</a>.</li>

<li>Episcopale stelsel van kerkregeering, IV, <a href="#ct_331">82</a>v., <a href="#ct_332">96</a>v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Επισκοποι</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>,
  IV, <a href="#ct_333">74</a>v., <a href="#ct_334">97</a>v.</li>

<li id="ref_27">Erfelijkheid volgens de nieuwere wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  140 v.</li>

<li>Erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 108v.;<br />
  bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 525,;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 116, 121v.</li>

<li>Ervaring als bewijs voor de waarheid der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 458v.</li>

<li>Esseners. Hun Eschatologie, IV, <a href="#ct_335">371</a>.</li>

<li>Essentia, als aanduiding v. h. wezen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 270;<br />
  Dei, bij de kerkvaders, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 79, 87, 117.</li>

<li>Ethicisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 191v.</li>

<li>Ethiek, Verb. tot de Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12v.</li>

<li>Evangelie en Wet, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.;<br />
  bij het eindgericht, IV, <a href="#lmn_50-3">492</a>v.</li>

<li>Evangelieprediking aan de overzijde van het graf, IV, <a href="#ct_338">382</a>,
 <a href="#ct_339">402</a>v., <a href="#ct_340">499</a>.</li>

<li>Evangelisten in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_341">67</a>v.</li>

<li>Evolutie theorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 236v., 345;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 491v., 513v.;<br />
  over het bederf des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 153v.</li>

<li>Examinatie, IV, <a href="#ct_342">123</a>v.</li>

<li>Expromissio en fidejussio, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204.</li>

<li>Extase bij het profetisch visioen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 255, 256.</li>
</ul>

<h3 id="letz_f"><a href="#_zaken">F</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Fatum. Zie <a href="#ref_16">Noodlot</a>.</li>

<li>Fidejussio en expromissio, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204.</li>

<li>Fides implicita bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 518v.</li>

<li>Filioque. Strijd over het, tusschen het O. en het W., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 291v.</li>

<li>Foederalisme in de leer der erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 131v.</li>

<li>Formula Concordiae, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 99;<br />
  over de praedest. en wilsvrijheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 446.</li>

<li>Fundamenteele Artikelen bij do Prot. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 520v.</li>

<li>Future probation theorie in Engeland, IV, <a href="#ct_343">500</a>.
<span class="pagenum" id="Page_574">[574]</span></li>
</ul>

<h3 id="letz_g"><a href="#_zaken">G</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Gabriel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431.</li>

<li>Gallikanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 403.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏חַטָּאת‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 74v., 95.</li>

<li>Gaven, geestelijke. Zie <a href="#ref_17">Charismata</a>.</li>

<li id="ref_49">Geest, Heilige <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 246v., 285v.;<br />
  als principe der openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 256v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 230v.;<br />
  als principe d. schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 228v., 405;<br />
  zijn uitgang, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 246v., 287v.;<br />
  zijn persoonlijkh. en Godh., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 247, 285v.;<br />
  bij den mensch in den staat der rechtheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 540v.;<br />
  zonde tegen den, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 101v.;<br />
  werkzaamheid in betr. tot de menschel. natuur van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  268v., 272v., 416v., 430, 471v.;<br />
  in betrekking tot de uitverkorenen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 430v., 469v., 556v.;
  IV, <a href="#ct_344">342</a>;<br />
  uitstorting op den Pinksterdag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 217, 430v.;
  IV, <a href="#ct_345">5</a>;<br />
  zijn werking ten opz. van het Woord, IV, <a href="#lmn_50-5">209</a>v.;<br />
  als uitdeeler v. d. gaven in de kerk, IV, <a href="#ct_347">29</a>.</li>

<li>Geest des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537;<br />
  en ziel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537v.</li>

<li>Geestenverschijningen, IV, <a href="#ct_348">395</a>, <a href="#ct_349">396</a>v.</li>

<li>Geestelijke natuur Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 145v.</li>

<li>Geestelijke wereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 424v.;<br />
  beteekenis v. h. geloof daaraan voor de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428, 454v.</li>

<li>Geestelijk leven in verh. tot natuurlijk en zedelijk leven, IV, <a href="#ct_350">188</a>.</li>

<li>Gehenna, IV, <a href="#lmn_54-4a">374</a>, <a href="#lmn_56-5">495</a>.</li>

<li>Gehoorzaamh. van Christus. Dadelijke, zie <a href="#ref_18">obedientia activa</a>.
  Lijdelijke, zie <a href="#ref_19">obedientia passiva</a>.</li>

<li>Geloof in alg. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 469v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 514;<br />
  in relig. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 174, 181v., 472v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 450, 514v.;<br />
  als princ. internum v. d. rel. openb. Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 468v.;<br />
  opvatting in de eerste Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 475v.;<br />
  bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 476, 523;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442, 521v.;<br />
  in de Reform. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 477v., 523;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 522;<br />
  en Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509v.;<br />
  bij Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 294v., 515;<br />
  eisch van IV, <a href="#ct_242">206</a>v.;<br />
  in verh. tot de rechtv. making, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452v., 535v.;<br />
  beteek. voor de Sacramenten IV, <a href="#ct_354">241</a>v., <a href="#ct_355">344</a>.</li>

<li>Geloofsstandpunt, onmisbaar voor den dogmaticus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 467v., 524.</li>

<li>Gelooven en weten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 463v., 483v.</li>

<li>Gelooven op gezag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 374v., 376v.</li>

<li>Gemeenschap der heiligen, IV, <a href="#ct_356">28</a>v., <a href="#lmn_56-10">520</a>v.;<br />
  der strijdende en triomf. kerk, IV, <a href="#lmn_54-13">417</a>v., <a href="#ct_359">520</a>.</li>

<li>Gemeente en kerk, IV, <a href="#lmn_47-6">25</a>v.;<br />
  haar beteekenis en invloed in de regeering der kerk, IV, <a href="#ct_361">73</a>,
 <a href="#ct_362">79</a>, <a href="#ct_363">122</a>v., <a href="#ct_364">180</a>v.</li>

<li>Gemeente godsdienstoefeningen in den apost. tijd en verv. IV, <a href="#lmn_51-1">215</a>v.,
 <a href="#lmn_53-3">311</a>.</li>

<li id="ref_22">Genade Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 181;<br />
  hare openbaring terstond na den val, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155, 187v., 207v.;<br />
  geen tegenstelling van de gerechtigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 200v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 339v., 346v., 381v.</li>

<li>Genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 474v.;<br />
  karakter bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 524, 528;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 443v., 475v.;<br />
  bij de Geref. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 476v., 508v;
 IV, <a href="#ct_367">187</a>v.;<br />
  alg. zie <a href="#ref_20">gratia communis</a>; voorber., zie <a href="#ref_21">gratia praeparans</a>.</li>

<li>Generatie v. d. Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 282v.;<br />
  in verband tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 282, 310v., 401;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 257.</li>

<li>Geologie over de ontwikkelingsgeschiedenis der aarde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 469v.,
  482v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 208;<br />
  verschil met de openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 470v.;<br />
  waarde v. d. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 477.</li>

<li>Geologische perioden, Bezwaren daartegen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 482v.</li>

<li>Gerechtigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194v;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 157, 340, 533. Vgl. ook <a href="#ref_22">genade Gods</a>.</li>

<li>Gerechtigheid bij menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 197v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 427.</li>

<li>Gereformeerden, verschil van de Lutherschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 111;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328, 418;<br />
  schakeeringen onder hen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 331v.;<br />
  over de Heid. religies, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 239;<br />
  over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315v.;<br />
  over de onbegrijpelijkh. Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 10v.;<br />
  over de nat. Godskennis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 37v.;<br />
  hun omschrijving Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 81v.;<br />
  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 330v., 358v., 373;<br />
<span class="pagenum" id="Page_575">[575]</span>
  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 531, 535;<br />
  over den staat der rechtheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 557v.;<br />
  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 126v.;<br />
  hun verbondsleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199v.;<br />
  hun Christologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 246, 291v., 294, 300v.;<br />
  over de particul. voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 394v.;<br />
  over het koningschap van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 424;<br />
  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 447v., 463v.;<br />
  verschillen met het oog op de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452v.;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_368">16</a>v.;<br />
  over de kenteekenen der kerk, IV, <a href="#ct_369">44</a>;<br />
  over de onderscheidene ambten in de kerk, IV, <a href="#ct_370">130</a>v.;<br />
  over de macht der kerk, IV, <a href="#ct_371">153</a>v., <a href="#ct_372">164</a>v.;<br />
  hun verwerping van de biecht, IV, <a href="#ct_373">154</a>, <a href="#ct_259">170</a>;<br />
  over de genademiddelen, IV, <a href="#ct_375">196</a>v., <a href="#ct_376">199</a>;<br />
  over de wet, IV, <a href="#ct_377">208</a>;<br />
  over de verhouding van Woord en Geest, IV, <a href="#ct_378">210</a>v.;<br />
  over de Sacramenten, IV, <a href="#ct_379">226</a>v., <a href="#ct_380">236</a>v.;<br />
  over den Doop, IV, <a href="#ct_381">265</a>v., <a href="#ct_382">275v</a>.;<br />
  over den Kinderdoop, IV, <a href="#ct_383">281</a>v., <a href="#ct_384">297</a>, <a href="#ct_385">298</a>;<br />
  over het Avondmaal, IV, <a href="#ct_386">321</a>, <a href="#ct_387">331</a>v., <a href="#ct_388">341</a>v.;<br />
  over den tusschentoestand, IV, <a href="#ct_389">380</a>;<br />
  over de vroegsterv. kinderen, IV, <a href="#ct_390">523</a>.</li>

<li>Gereform. Dogmatiek. Geschiedenis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 111v, vgl.
  <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>

<li>Gevoel als kenbron der Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 16v.;<br />
  als zetel der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 195v.</li>

<li>Gevoelsrichting in Duitschland in de 18<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104.</li>

<li>Geweten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 164.</li>

<li>Gezag in gezin en maatschappij, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 376;<br />
  in wetenschap en kunst, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 377;<br />
  in religie en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 378v.</li>

<li id="ref_6">Gezag der Heilige Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift.</a></li>

<li>Giesseusche en Tubinger theologen over de <span lang="la" xml:lang="la">exinanitio Christi</span>
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 245.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏עֶלְיוֹן‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 105.</li>

<li>Gnesio lutheranen in de 16<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98v.</li>

<li>Gnosimachi, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509.</li>

<li>Gnosticisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 54v.;<br />
  over de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 380;<br />
  over de onbegrijpelijkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4;<br />
  over het Oude Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196v.;<br />
  over de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 401;<br />
  over Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240, 275;<br />
  over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_391">9</a>;<br />
  over de Eschatologie, IV, <a href="#ct_392">375</a>v.</li>

<li>God, als de Wordende in de panth. philos., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122, 124v.;<br />
  als de Zijnde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 115v.;<br />
  als Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 140v.;<br />
  als Licht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 155v.;<br />
  als de Heilige, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 176v.;<br />
  als Souverein, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 202v.;<br />
  afleiding v. d. naam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 103;<br />
  als nomen personale v. d. eersten persoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 240v.;<br />
  toegepast op den Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 245v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 239, 264v., 266v.</li>

<li>Godheid van Christus. Zie <a href="#ref_23">Christus</a>.</li>

<li>Godsbegrip, Geschied. v. h. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 78v.</li>

<li>Godsdienstwetenschap, nieuwere <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 183v.;<br />
  methode, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 185v., 208v.;<br />
  over den oorsprong der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 204v., 236v.;<br />
  over oorspr. karakter v. h. Heidendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 236v.</li>

<li>Goede, Het <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 177.</li>

<li>Goede werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 564v., 571v.</li>

<li>Goedertierenheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 180.</li>

<li>Goedheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 176;<br />
  in abs. zin als volmaaktheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 178;<br />
  voor anderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 179v.;<br />
  als motief der wereldschepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 415v.</li>

<li>Goedheid des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 539v.</li>

<li>Gottschalksche strijd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 322v.</li>

<li>Graden in de zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 89v.;<br />
  in de helsche straffen, IV, <a href="#ct_393">421</a>v., <a href="#ct_394">510</a>;<br />
  in de toek. zaligheid, IV, <a href="#ct_393">421</a>v., <a href="#ct_396">526</a>v.</li>

<li id="ref_20">Gratia communis bij de Geref. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 239;<br />
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 2O7v.;<br />
  IV, <a href="#ct_397">188</a>, <a href="#ct_398">384</a>.</li>

<li id="ref_21">Gratia praeparans, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 493v.</li>

<li>Gratia praeveniens bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 439, 440v.</li>

<li id="ref_47">Grieksche kerk. Haar karakter en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68v.;<br />
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 292v., 319, 539;<br />
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 116, 242;<br />
  over de nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 378;<br />
  over de kerkelijke macht, IV. 153, 164.</li>

<li>Gronden des geloofs. Moeilijkheid v. h. onderzoek daarnaar, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  418v.;<br />
  volg. de histor. apolog. bewijsvoering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 420, 423v.;<br />
<span class="pagenum" id="Page_576">[576]</span>
  volg. de speculatieve bewijsvoering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 420, 431v.;<br />
  volg. de ethisch psycholog. bewijsvoering <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 420, 444v.;<br />
  in de Christ. kerk en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 484v.</li>

<li>Groninger Theologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 129;<br />
  haar Godsbegrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84;<br />
  over Christus’ werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 330, 354.</li>

<li>Grootheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194.</li>
</ul>

<h3 id="letz_h"><a href="#_zaken">H</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Haat Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 196.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏הָדָר‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>

<li>Hades in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_399">372</a>v. Vgl. verder
  <a href="#ref_24">Scheol</a>.</li>

<li>Haeresie. Zie <a href="#ref_25">ketterij</a>.</li>

<li>Handoplegging, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 306;
 IV, <a href="#ct_400">124</a>v.</li>

<li>Hart des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 538v.</li>

<li>Hattemisten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452.</li>

<li>Hebreën, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452.</li>

<li>Heerlijkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191v.</li>

<li>Heidendom, Oorspr. en kar. volg. de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 234v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425;<br />
  volg. de nieuwere godsdienstwetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 236v.;<br />
  elementen van waarheid in het, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 238v., 247v.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 228v.;<br />
  vergeleken met de rel. v. Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 247v.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 211v.;<br />
  met het Christendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 240, 247v.</li>

<li>Heidenen. Mogelijkheid hunner zaligheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232;
 IV, <a href="#ct_401">522</a>v.</li>

<li>Heilig, als attribuut van personen en zaken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 186;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 557.</li>

<li>Heiligen, als daad Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 186v.</li>

<li>Heiligheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 184v.</li>

<li>Heiligheid der kerk, IV, <a href="#ct_402">54</a>v.</li>

<li>Heiligmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553v.;
 IV, <a href="#ct_403">411</a>;<br />
  in betrekking tot de rechtvaardigmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 431v., 540, 553v.;<br />
  volkomene, bij den dood, IV, <a href="#ct_404"><ins id="cor_46" title="311">411</ins></a>v.</li>

<li>Heiligverklaring in de Roomsche kerk. Zie <a href="#ref_26">Canonisatie</a>.</li>

<li>Heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425v.</li>

<li>Hellenistisch Grieksch in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 348, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 236.</li>

<li id="ref_50">Helsche straffen, IV, <a href="#ct_405">496</a>v.
  Vergel. Gehenna.</li>

<li>Hemel in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 434v.</li>

<li>Hemelvaart van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 410v.</li>

<li>Herediteit. Zie <a href="#ref_27">Erfelijkheid</a>.</li>

<li id="ref_59">Herrnhutisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 266v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  300, 321, 457v.; IV, <a href="#ct_406">21</a>.</li>

<li>Hexaemeron. Zie <a href="#ref_28">Scheppingsdagen</a>.</li>

<li>Historische boeken des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 327.</li>

<li>Historisch-kritisch onderzoek der H. Schrift in verb. met de inspiratie,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318v., 340v., 360.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏הוֹד‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>

<li>Hoog-kerkelijke partij in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 133.</li>

<li>Huisgemeenten, IV, <a href="#ct_407">6</a>, <a href="#ct_408">73</a>, <a href="#ct_409">116</a>.</li>

<li>Huwelijk als Sacr. bij Rome, IV, <a href="#ct_410">250</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letz_i"><a href="#_zaken">I</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Ideäe innatae. Zie <a href="#ref_29">Aangeboren begrippen</a>.</li>

<li>Ideale theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetensch., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  471v., 476.</li>

<li>Idealisme. Zie <a href="#ref_30">Rationalisme</a>.</li>

<li>Ideën in ’t alg., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 171v.;<br />
  in God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 170v.</li>

<li>IJver Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 197.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἱλασμος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">καταλλαγη</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 313, 381v., 524.</li>

<li>Immanentie Gods. Physische en ethische, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 138v.</li>

<li>Independentisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123;
  IV, <a href="#ct_411">21</a>v., <a href="#ct_412">115</a>, <a href="#ct_413">116</a>, <a href="#ct_414">183</a>.</li>

<li>Indifferentisme, (religieus) <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 174, 184v.</li>

<li>Infralapsarisme. Zie <a href="#ref_31">Supra- en Infralapsarisme</a>.</li>

<li>Inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v.;<br />
  in ruimeren zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 251;<br />
  subsequens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313;<br />
  als negatieve assistentie des H. Geestes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313;<br />
  alleen v. h. religieus-ethische bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313;<br />
  onder de Protest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318v., 349, 351v.;<br />
  realis bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 314;<br />
  dynamische, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 319v., 351 v.;<br />
  organisch op te vatten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 346v.;<br />
  bezwaren tegen de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 353v.
<span class="pagenum" id="Page_577">[577]</span></li>

<li>Irvingisme, IV, <a href="#ct_415">23</a>.</li>

<li>Islam over praedest. en wilsvrijheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 318;<br />
  over de verlossing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425v.;<br />
  over den Mahdi, IV, <a href="#ct_416">426</a>.</li>

<li>Israel, godsd. v. vergeleken met andere. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 247v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 211v.;<br />
  Kerk en Staat in, IV, <a href="#ct_417">3</a>, <a href="#ct_418">132</a>v.;<br />
  toekomst v. volgens het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_419">426</a>v.;<br />
  volgens het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#lmn_55-6">446</a>v.;<br />
  vgl. ook <a href="#ref_32">Bedeeling des O. Verbonds</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letz_j"><a href="#_zaken">J</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏יָהּ‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 110.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏יהוה‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 107v., 116.</li>

<li>Jahvisme en volksgodsdienst in Israel, IV, <a href="#ct_421">364</a>.</li>

<li>Jakobus en Paulus over de rechtvaardigmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 546v.</li>

<li>Jezuïten, Hun invloed op de schol. beoefening der Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  91, 97;<br />
  Hun leer v. d. inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312v.;<br />
  v. d. scientia media, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 162v.</li>

<li>Jezus, Beteekenis v. d. naam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 332.
  Vgl. verder <a href="#ref_23">Christus</a>.</li>

<li>Johannes de Dooper, IV, <a href="#ct_305">254</a>v.</li>

<li>Joodsche Theologie over inspiratie en traditie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v.;<br />
  over de versch. hypostasen en sefiroth Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86, 127, 147, 234;<br />
  over den oorsprong der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41, 45, 112;<br />
  over den tusschentoestand, IV, <a href="#lmn_54-4">370</a>v.;<br />
  over de toekomst van Israel, IV, <a href="#ct_424">436</a>v.</li>

<li>Judaisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196.</li>

<li>Judas, Zijn tegenwoordigheid bij het Avondmaal, IV, <a href="#lmn_53-8">347</a>.</li>

<li>Justitia originalis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 526v., 532, 540.</li>
</ul>

<h3 id="letz_k"><a href="#_zaken">K</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">כָּבוֹד יה</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>

<li>Kant, Laplace’sche hypothese, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 467v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Καταλλαγή</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱλασμος</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 313, 381v., 524v.</li>

<li>Katholiciteit der kerk, IV, <a href="#ct_426">8</a>v., <a href="#ct_427">55</a>v.</li>

<li>Kennisse Gods als inhoud der Dogm. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  6v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 1v., 77v.;<br />
  haar grondslag: openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 22v., 24v., 40, 41, 45;<br />
  niet adaequaat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 5, 25, 73, 75v.;<br />
  niet symbolisch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 76v.;<br />
  ingeschapene, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 24v.;<br />
  verkregene, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 44v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Κενωσις</span>, Leer v. d., in de nieuwere Theologie,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122v., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  252, 283v.</li>

<li id="ref_44">Kerk, Haar wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 422;
  IV, <a href="#lmn_47-1">1</a>v.;<br />
  zichtbare en onzichtbare, IV, <a href="#ct_429">15</a>v. <a href="#ct_430">33</a>v., <a href="#ct_431">37</a>v.;<br />
  als instituut, IV, <a href="#lmn_47-8">34</a>v., <a href="#ct_433">60</a>v., <a href="#ct_434">197</a>v.;<br />
  kenteekenen, IV, <a href="#lmn_47-9">38</a>v.;<br />
  gedeeldheid, IV, <a href="#ct_436">41</a>v., <a href="#lmn_47-11">49</a>v.;<br />
  eigenschappen, IV, <a href="#lmn_47-12">53</a>v.;<br />
  ware en valsche, IV, <a href="#ct_439">47</a>v., <a href="#ct_440">52</a>;<br />
  regeering, IV, <a href="#para_48">59</a>v.;<br />
  macht, IV, <a href="#para_49">132</a>v.;<br />
  belijdend karakter, IV, <a href="#ct_243">168</a>v.;<br />
  in haar verhouding tot de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 24, 304, 363v., 366v., 380,
  383, 385, 424v.; IV, <a href="#ct_98">39</a>,
 <a href="#lmn_47-10">43</a>v., <a href="#ct_446">195</a>;<br />
  als grond v. h. geloof aan de Schrift, bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 424, vgl. 431;
 IV, <a href="#ct_447">39</a>v.;<br />
  hare roeping in betr. tot de uitlegging der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 399,
 IV, <a href="#ct_448">167</a>v.;<br />
  in hare verhouding tot de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 517, 525;<br />
  tot den Staat, zie <a href="#ref_33">Staat</a>;<br />
  tot het Godsrijk, IV, <a href="#ct_449">27</a>;<br />
  tot de wereld, IV, <a href="#lmn_49-12">186</a>v.</li>

<li>Kerkenorde, Beteekenis, IV, <a href="#ct_451">110</a>.</li>

<li>Kerkeraad, IV, <a href="#ct_452">127</a>, <a href="#lmn_49-11">179</a>v.</li>

<li>Kerkvaders, Over de Heilige Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 308v.</li>

<li>Kerkverband, IV, <a href="#ct_454">115</a>.</li>

<li>Kerspelvorming, IV, <a href="#ct_455">116</a>v.</li>

<li>Ketterdoop, IV, <a href="#ct_310">299</a>.</li>

<li id="ref_25">Ketterij, IV, <a href="#ct_457">52</a>.</li>

<li>Kinderdoop, IV, <a href="#ct_381">265</a>, <a href="#lmn_52-7">278</a>v.</li>

<li>Kinderen, jongstervende. Hun toekomstig lot. Zie <a href="#ref_34">zaligheid</a>.</li>

<li>Knecht des Heeren bij Jesaja, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 231v., 308v.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">קדשׁ‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>

<li>Koningschap Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 2v., 28v.</li>

<li>Koningschap onder Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 230.</li>

<li>Koninkl. ambt van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 335v., 421v.;
 IV, <a href="#ct_460">111</a>v.;<br />
<span class="pagenum" id="Page_578">[578]</span>
  als Materialprinzip v. d. Geref. kerkregeering, IV, <a href="#ct_461">113</a>v.</li>

<li>Koninkrijk Gods in de profetieën, IV, <a href="#ct_462">435</a>v.;<br />
  in de Joodsche Theol. IV, <a href="#ct_424">436</a>v.;<br />
  bij Jezus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 233v., 429;
 IV, <a href="#ct_464">447</a>v., <a href="#ct_465">514</a>;<br />
  en kerk, IV, <a href="#ct_449">27</a>.</li>

<li>Kopernikaansche wereldbeschouwing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465.</li>

<li>Kosmogonieën der Heidenen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 387v., 457.</li>

<li>Kosmologisch bewijs voor het bestaan van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 54v.</li>

<li>Kritiek, nieuwere, Over de bondsidee, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 191v.;<br />
  over het O. Test. in ’t alg., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202v.</li>

<li id="ref_9">Kruisdood van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 376v.</li>

<li>Kunst en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 199v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Κυριος</span>, als naam Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  103, 113.</li>
</ul>

<h3 id="letz_l"><a href="#_zaken">L</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Lankmoedigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 181.</li>

<li id="ref_58">Lastering tegen d. H. Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 101v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Λατρεια</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλεια</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 452v.;
  IV, <a href="#ct_467">393</a>v., <a href="#ct_468">400</a>v.</li>

<li>Leeraarsambt, IV, <a href="#ct_469">76</a>v., <a href="#ct_470">166</a>v.</li>

<li>Leger des heils, IV, <a href="#ct_471">22</a>.</li>

<li>Leven in de H. Schrift, IV, <a href="#ct_472">356</a>, <a href="#ct_473">367</a>v.,
 <a href="#ct_293">383</a>, <a href="#ct_475">384</a>v., <a href="#ct_476">505</a>.</li>

<li>Levens van Jezus. Oordeel daarover, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 374v.</li>

<li>Levensduur, langere, der menschen vóór den zondvloed, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 208.</li>

<li>Lezen der Schrift, door de leeken bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 394, 396.</li>

<li>Libertinisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 55.</li>

<li>Lichaam des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 541v.;<br />
  vereeniging met de ziel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 541v.</li>

<li>Lichamelijkheid der gestorven zielen, IV, <a href="#ct_477">381</a>, <a href="#lmn_54-9">389</a>v.</li>

<li>Licht, van God gebruikt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 155, 192v.;<br />
  natuur van het <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 460v.</li>

<li>Liefde Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 183v.;<br />
  en de voldoening van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 357, 381v.</li>

<li>Liefde in de gemeente, IV, <a href="#ct_479">30</a>, <a href="#ct_480">169</a>.</li>

<li>Lijden, het, in betr. tot de regeering Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 32v., als straf
  der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 159v., 167v.</li>

<li>Lijkenverbranding, IV, <a href="#ct_241">485</a>.</li>

<li>Limbus infantum bij Rome, IV, <a href="#ct_482">378</a>, <a href="#ct_483">421</a>.</li>

<li>Limbus patrum bij Rome, IV, <a href="#ct_484">378</a>, <a href="#ct_485">421</a>;<br />
  bij anderen, IV, <a href="#ct_486">382</a>.</li>

<li>Loci, Beteekenis dezer uitdrukking in de Roomsche Theol., I. 2.</li>

<li>Loci Communes, Beteekenis bij Cicero, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 1;<br />
  als naam d. Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 2.</li>

<li id="ref_57">Logos, als benaming van Christus in de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 339;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 234v., 241v., 283, 407v.;<br />
  bij de Stoa, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 232; bij Philo,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 233v.;<br />
  bij de Apolog., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405;<br />
  opgevat als de wereldidee, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405v.</li>

<li>Loon in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 553v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 563v.; IV, <a href="#ct_487">526</a>v.</li>

<li>Lot als openbaringsvorm, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 252.</li>

<li>Luthersche Dogmatiek, Geschiedenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98v.</li>

<li>Lutherschen, Verschil van de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 110v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328v., 418, 556v., 567v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 446v.;<br />
  verwantschap met de Remonstranten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 329v.;<br />
  over de duo hemisphaeria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 223;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 35v., 534v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 152;
 IV, <a href="#ct_488">156</a>, <a href="#ct_489">187</a>;<br />
  over de cognitio Dei insita, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 36v.;<br />
  over de deugden Gods (indeeling), <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 98;<br />
  over de praedestin., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328v.;<br />
  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 529v., 530v., 534v., 556v., 565, 567v.;<br />
  over de erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 567, 569;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 125v.;<br />
  over de verhouding van O. en N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199;<br />
  over de twee naturen in Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 244v., 290, 294, 350, 412v.;<br />
  over de aanbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 300;<br />
  over de nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 379;<br />
  over de verhooging van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 412v.;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 446v.;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_490">23</a>;<br />
  over de regeering der kerk, IV, <a href="#ct_191">108</a>v., <a href="#ct_192">128</a>v., <a href="#ct_198">156</a>,
  <a href="#ct_200">164</a>;<br />
  over het episcopaat, IV, <a href="#ct_491">99</a>;<br />
  over de genademiddelen, IV, <a href="#ct_375">196</a>;<br />
  over de wet, IV, <a href="#ct_493">207</a>v., vgl. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 556;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 350;<br />
<span class="pagenum" id="Page_579">[579]</span>
  over Woord en Geest, IV, <a href="#ct_378">210</a>v.;<br />
  over de Sacram. IV, <a href="#ct_495">228</a>, <a href="#ct_496">232</a>, <a href="#ct_497">235</a>v.,
 <a href="#ct_498">242</a>, <a href="#ct_499">243</a>;<br />
  over den Doop, IV, <a href="#ct_500">264</a>v., <a href="#ct_501">271</a>, <a href="#ct_502">281</a>;<br />
  over het Avondm., IV, <a href="#ct_144">318</a>, <a href="#ct_387">331</a>v., <a href="#ct_388">341</a>v.;<br />
  over den tusschentoestand, IV, <a href="#ct_506">379</a>v.;<br />
  over de wederkomst van Christus, IV, <a href="#ct_507">480</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Λύτρον</span>, van Christus gebruikt,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>
</ul>

<h3 id="letz_m"><a href="#_zaken">M</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Magie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 246.</li>

<li>Mahdi, volgens het Mohammedanisme, IV, <a href="#ct_416">426</a>.</li>

<li>Majesteit Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194.</li>

<li id="ref_14">Mal’ak Ihvh, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 250;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 229v.</li>

<li>Manicheisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 388;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 54.</li>

<li>Mantiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 246.</li>

<li>Maria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 261v.; Haar onbevlekte ontvangenis, volg. Rome
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 145v. 262v.;<br />
  haar voortdurende virginiteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 271.</li>

<li>Marrow Controversy in Schotland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 128;<br />
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395v.</li>

<li>Materialisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 285;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 391, 392v., 394v., 419v.;<br />
  over het zedelijke leven, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 59.</li>

<li>Mensch De, Vergeleken met de engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442v., 567v.;<br />
  met de dieren, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 490, 557v.;<br />
  zijn oorsprong, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 490v.;<br />
  ouderdom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 498v.;<br />
  eenheid, physisch en ethisch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 500v., 563v., 568v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 129v.;<br />
  oorspronk. woonplaats, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 504v., 543;<br />
  wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508v.;<br />
  heerschappij over de aarde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 543v.;<br />
  zijn verhouding tot de natuur, volgens de christelijke wereldbeschouwing,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 422v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  24v.;<br />
  zijn bestemming, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 545v.;<br />
  verlossingsvatbaarheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188.</li>

<li>Menschwording van den Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 253v.;<br />
  als centrum der openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 268, 269;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 257v.;<br />
  buiten de zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 406;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 258v.;<br />
  voorbereiding daartoe, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 210v, 211v., 256v.;<br />
  in haar verband tot de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 285v.;<br />
  was ze een vernedering? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 291, 375.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Meritum ex congruo</span> bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  324, 356; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442.</li>

<li>Messiasverwachting in de profetieën, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 230v., 308v.;
 IV, <a href="#ct_509">427</a>v.;<br />
  in de apocr. litteratuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 232v.;<br />
  bij de Joden in Jezus’ dagen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 232v.</li>

<li>Metaphysisch bewijs voor de onsterfelijkheid der ziel, IV, <a href="#ct_510">360</a>v.</li>

<li>Methodisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 132;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 458, 466v., 481v., IV, <a href="#ct_511">21</a>v.</li>

<li>Michael, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431.</li>

<li>Middelaarschap van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 332v.;<br />
  van eeuwigheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 206, 334. Vgl. verder
  <a href="#ref_42">verbond der genade</a>, <a href="#ref_23">werk van Christus</a>.</li>

<li>Middelen der genade, IV, <a href="#ct_512">193</a>v.</li>

<li>Mis in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_513">249</a>, <a href="#ct_514">317</a>, <a href="#ct_515">337</a>v.;
 voor gestorvenen, IV, <a href="#ct_516">317</a>, <a href="#ct_517">349</a>.</li>

<li>Modernen in Nederl., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 129v.;<br />
  ethische, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 192, 451;<br />
  hun Godsbegrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 13;<br />
  hun positie tusschen creatie en evolutie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 514v.;<br />
  over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 328;<br />
  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 460.</li>

<li>Molinisten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 93;<br />
  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326, 327;<br />
  over den concursus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11;<br />
  over de genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441v.</li>

<li>Monarchianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 61.</li>

<li>Monisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 285v.</li>

<li>Monophysitisme in het Oosten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 64,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 242.</li>

<li>Montanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 381;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_518">9</a>;<br />
  over de lapsi, IV, <a href="#ct_519">139</a>.</li>

<li>Morale indépendante, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 192,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 59.</li>

<li>Moreel bewijs voor het bestaan Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 58v.;<br />
  voor de onsterfelijkh. der ziel, IV, <a href="#ct_520">361</a>v.</li>

<li>Moreele theorie over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 329, 358v., 364.</li>

<li>Motazelieten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 318.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_580">[580]</span>
Motiva credibilitatis in de Roomsche Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 36, 424v., 485v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Μυστηριον</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 530v.;
 IV, <a href="#ct_521">217</a>.</li>

<li>Mysterien volg. Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 221;
 IV, <a href="#ct_522">217</a>.</li>

<li id="ref_35">Mysticisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
 380v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 34, 39, 539;
 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320v., 450v.;
 IV, <a href="#ct_523">193</a>, <a href="#ct_524">195</a>v.</li>

<li>Mystiek in de Middeleeuwen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 85v.;<br />
  vgl. <a href="#ref_35">Mysticisme</a>.</li>

<li>Mystische theorie over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  320v., 328, 358v., 364.</li>
</ul>

<h3 id="letz_n"><a href="#_zaken">N</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Naam Gods in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 62v.</li>

<li>Naturalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 227;<br />
  over de bijzondere openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279v.;<br />
  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 513v.</li>

<li>Naturen, Twee, van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240v., 279v.</li>

<li>Natuur, De, en hare orde volgens de theistische wereldbeschouwing,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 259, 273, 286v., 290v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 420v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 10, 21v.;<br />
  invloed van den val des menschen op de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 548v., 558, 560v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 173v.;<br />
  als kenbron der Theologie, Zie <a href="#ref_36">Theol. naturalis</a>.</li>

<li>Natuur en genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 240v., 278v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 534v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 471, 476v.; IV, <a href="#ct_525">155</a>v.,
  <a href="#ct_526">186</a>v.;<br />
  bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 276v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 524; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  475v.; IV, <a href="#ct_527">162</a>, <a href="#ct_526">186</a>, <a href="#ct_529">248</a>;<br />
  bij de Luth. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 534v.;<br />
  in het Anabapt. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;
 IV, <a href="#ct_195">162</a>, <a href="#ct_196">186</a>, <a href="#ct_203">289</a>.</li>

<li>Natuurwetenschap en Christendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 289v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 422v., 465;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 23v.</li>

<li>Natuurwetten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 287v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 21v.</li>

<li>Navolging van Christus. Opvatting daarvan in de chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  349, 434.</li>

<li>Nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377v.;<br />
  bij de Lutherschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 379, 413.</li>

<li>Ned. Geloofsbelijd., Art. 15, IV, <a href="#ct_533">277</a>.</li>

<li>Neokantianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 109;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15, 84. Vgl. verder <a href="#ref_37">Ritschl</a>.</li>

<li>Neolutheraansche opvatting v. d. werking der Sacr., IV, <a href="#ct_534">224</a>;<br />
  van den Doop, IV, <a href="#ct_535">268</a>;<br />
  v. h. Avondmaal, IV, <a href="#ct_536">322</a>v., <a href="#ct_537">334</a>v., <a href="#ct_538">346</a>.</li>

<li>Neonomianisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 118;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454, 455;<br />
  in ’t alg. in betr. tot de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454v.</li>

<li>Neo-Scholastiek na Trente, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 88v.;<br />
  in de 19<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>

<li>Nestorianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 281v.</li>

<li>New-England Theology in Amerika, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 137, 138;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127, 326, 396.</li>

<li>Nieuw-Jeruzalem, IV, <a href="#ct_539">515</a>.</li>

<li>Nieuw-Testament, Gezag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 333v.;<br />
  over het Oude Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 329v.
  Vgl. verder Bedeeling des O. V. en Oude Testament.</li>

<li>Nominalisme in de Middeleeuwen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 83v., 166;<br />
  over de kennisse Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 9;<br />
  over Gods wil en macht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 210v., 224v.</li>

<li>Nomisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553;
 IV, <a href="#lmn_50-4">203</a>v., <a href="#ct_541">209</a>.</li>

<li>Nooddoop, IV, <a href="#ct_542">294</a>v.</li>

<li id="ref_16">Noodlot, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 9v.</li>

<li>Noodzakelijkheid der Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift</a>.</li>

<li>Novatianisme over de lapsi, IV, <a href="#ct_519">139</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letz_o"><a href="#_zaken">O</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li id="ref_18">Obedientia activa van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  349v.; vgl. met de obed. passiva, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 361v.</li>

<li id="ref_19">Obedientia passiva van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  353v.; vgl. met de obed. activa, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 361v.</li>

<li>Oecumenische conciliën, IV, <a href="#ct_544">92</a>, <a href="#ct_545">182</a>.</li>

<li>Offerande, Oorsprong en wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 303v.;<br />
  bij Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 305v., 362v.;<br /></li>

<li>van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 311v., 364;
 IV, <a href="#ct_546">338</a>.</li>

<li>Offermaaltijden, IV, <a href="#ct_547">300</a>v.</li>

<li>Oliesel, heilig, bij Rome, IV, <a href="#ct_548">249</a>.</li>

<li>Onafhankelijkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 116v.</li>

<li>Onbegrijpelijkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 1v.</li>

<li>Onderdompel. bij den Doop, IV, <a href="#ct_549">272</a>v.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_581">[581]</span>
Oneindig. Opvatting in de N. Phil., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 17, 20, 127, 144.</li>

<li>Oneindigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 126v.</li>

<li id="ref_40">Onfeilbaarheid van de kerk en den Paus bij Rome,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 364, 387, 403v. 406; IV, <a href="#ct_550">58</a>v.,
  <a href="#ct_551">94</a>v., <a href="#ct_552">144</a>v.;<br />
  van de kerk in goeden zin, IV, <a href="#ct_553">59</a>.</li>

<li>Onmacht des menschen ten goede, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 147v., 477v.</li>

<li>Onschuld der kinderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 114.</li>

<li>Onsterfelijkh. van den eersten mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 542v.;<br />
  van de ziel, IV, <a href="#ct_554">353</a>v., <a href="#ct_475">384</a>;<br />
  conditioneele, bij de kerkvaders, IV, <a href="#ct_556">356</a>, <a href="#ct_557">501</a>;<br />
  in den nieuweren tijd, IV, <a href="#ct_558">501</a>v.</li>

<li>Onthouding van de kelk in het Avondmaal bij Rome, IV, <a href="#ct_559">336</a>.</li>

<li>Ontologisch bewijs voor het bestaan van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 53v.;<br />
  voor de onsterfelijkheid der ziel, IV, <a href="#ct_560">359</a>v.</li>

<li>Ontologisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 96;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 31, 35.</li>

<li>Ontvangenis van den Heiligen Geest. Zie <a href="#ref_23">Christus</a>.</li>

<li>Onveranderlijkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 119v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 382;<br />
  in verband tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 409v.</li>

<li>Onzienlijkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 150v.</li>

<li>Oordeel, Laatste, IV, <a href="#lmn_56-4">490</a>v.</li>

<li id="ref_56">Oostersche kerk en Theologie in onderscheiding van de Westersche,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 69;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 289v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 242; IV, <a href="#ct_562">90</a>, <a href="#ct_265">142</a>;<br />
  invloed op het Westen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 242v.</li>

<li>Openbare Belijdenis, IV, <a href="#ct_263">352</a>.</li>

<li>Openbaring. Begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 217v.;<br />
  verh. tot de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 175v., 210v., 215v., 226;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428;<br />
  altijd supranatureel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 218, 225;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428;<br />
  in zekeren zin ook natuurlijk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 290v.;<br />
  onderscheiding in de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 219v.;<br />
  volgens de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 224v.;<br />
  altijd middellijk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 228;<br />
  Algemeene <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 229v.;<br />
  Bijzondere <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 244v.;<br />
  middelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 245v.;<br />
  begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 263v.;<br />
  bovennat. kar. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 273v.;<br />
  bestrijding door het Naturalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279v.;<br />
  historisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 268, 297v., 371v.;<br />
  menschelijk kar., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 228v., 268v., 348v., 358;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 65v.;<br />
  verhouding tot de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 299v.;<br />
  tot de natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 278, 289v.;<br />
  geschied. der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 270, 302v., 421.</li>

<li>Opleiding van dienaren des Woords, IV, <a href="#ct_448">167</a>.</li>

<li>Opstanding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 409v.</li>

<li>Opstanding der dooden, IV, <a href="#ct_566">482</a>v.</li>

<li>Opzieners. Zie <a href="#ref_38">ouderlingenambt</a>.</li>

<li>Ordinatie tot het ambt, IV, <a href="#ct_400">124</a>v.;<br />
  bij Rome, IV, <a href="#ct_568">125</a>, <a href="#ct_569">138</a>, <a href="#ct_570">139</a>, <a href="#ct_410">249</a>v.</li>

<li>Orthodoxe Theol. in Duitschl. in de 19<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 108.</li>

<li>Oude Testament. Gezag bij Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v., 328;<br />
  bij Jezus en de Apostelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 307, 329v.;<br />
  citaten in het N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 329, 331v.;<br />
  gesch. van het, in de Chr. kerk, in zijn verhouding tot het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196v.; IV, <a href="#lmn_50-4">203</a>;<br />
  verhouding tot het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  332; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 206v., 216v.; IV, <a href="#ct_573">202</a>,
  <a href="#ct_574">443</a>v., <a href="#lmn_56-8">513</a>v.</li>

<li id="ref_38">Ouderlingenambt. Instelling, IV, <a href="#ct_333">74</a>v.;<br />
  taak, IV, <a href="#ct_577">75</a>v., <a href="#ct_578">169</a>v.;<br />
  verkiezing door de gemeente, IV, <a href="#ct_579">79</a>;<br />
  bij Rome, IV, <a href="#ct_580">127</a>v.;<br />
  bij de Luth. IV, <a href="#ct_192">129</a>;<br />
  bij de Geref, IV, <a href="#ct_102">129</a>v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ουσία</span>, Gebruik van dit woord in de Theol.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 269, 271.</li>

<li>Overheid als regeerder der kerk volgens de Lutherschen enz., IV, <a href="#ct_135">108</a>v.,
 <a href="#ct_584">111</a>, <a href="#ct_585">160</a>v., <a href="#ct_264">189</a>.</li>

<li>Oxforder beweging in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 133.</li>
</ul>

<h3 id="letz_p"><a href="#_zaken">P</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li id="ref_43"><span lang="la" xml:lang="la">Pactum salutis</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 203v., 256;<br />
  verh. tot het Genadeverbond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 221v.</li>

<li>Palaeontologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 485v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 174.</li>

<li>Pantheisme. Alg. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 17, 149, 285;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 121v., 227, 308, 392v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 278v.;<br />
  over de religie en openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 194, 216;<br />
  over de onveranderlijkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 121v.;<br />
  over de eeuwigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 129;<br />
  zijn Godsbegrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 20v., 82v., 91, 127, 144;<br />
  over het bewustzijn</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_582">[582]</span>
Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 156v.;<br />
  over de geestel. natuur Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 146, 148;<br />
  over den oorspr. der dingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  388v., 392v., 409, 411v., 414v., 419v.;<br />
  in betrekking tot het Voorzienigheidsgeloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 9;<br />
  tot de causae secundae, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 25v.;<br />
  Dualisme in het, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 278.</li>

<li id="ref_41">Papale stelsel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 403v.;
 IV, <a href="#ct_587">87</a>v., <a href="#ct_552">144</a>v, <a href="#ct_264">189</a>v.</li>

<li>Paradijs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 504v.;
 IV, <a href="#ct_590">373</a>.</li>

<li>Parochie bij Rome, IV, <a href="#ct_591">115</a>.</li>

<li>Paroesie. Zie <a href="#ref_39">wederk. van Christus</a>.</li>

<li>Parzisme, Verh. tot het Judaisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425;<br />
  over oorsprong der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41, 54;<br />
  over de toek., IV, <a href="#ct_592">426</a>.</li>

<li>Pascha. IV, <a href="#para_53">299</a>v.</li>

<li>Pasi-tigris hypothese over de ligging van het Paradijs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505.</li>

<li>Paulus als Apostel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 335v.;
 IV, <a href="#ct_594">65</a>v.</li>

<li>Paus. Zijn primaat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 403v.;
 IV, <a href="#ct_595">87</a>v.;<br />
  zijn macht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 407; IV,
 <a href="#lmn_49-4">143</a>v.;<br />
  Vgl. verder <a href="#ref_40">onfeilbaarheid</a>, <a href="#ref_41">Papale stelsel</a>.</li>

<li>Pelagianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 319v., 349v., 371, 377v., 512, 513v., 539;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43v., 63v., 112, 136, 464v., 496, 505v.;<br />
  over de genoegzaamh. der algem. openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232;<br />
  over den wil Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 220;<br />
  over de volgorde der besluiten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 333v.</li>

<li>Peremtoir examen, IV, <a href="#ct_597">123</a>, <a href="#ct_598">124</a>.</li>

<li>Permissio, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 334, 336v., 363v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 31, 55v.</li>

<li>Persoon in de Triniteitsleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 273v.</li>

<li>Persoonlijk karakter der Dogmatiek. Zie <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>

<li>Persoonlijkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 17, 21v.;<br />
  in verband tot de geestelijke natuur Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 150.</li>

<li id="ref_2">Pessimisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47, 55, 169v.;
  IV, <a href="#ct_599">425</a>.</li>

<li>Petrus als Apostel, IV, <a href="#ct_600">71</a>v.;<br />
  zijn primaat volg. Rome, IV, <a href="#ct_601">93</a>v., <a href="#ct_602">100</a>v.;<br />
  zijn verblijf in Rome; IV, <a href="#ct_603">103</a>.</li>

<li>Phariseën. Hun eschatol. denkbeelden, IV, <a href="#ct_604">371</a>.</li>

<li>Phraseologia sacramentalis, IV, <a href="#ct_605">238</a>v.</li>

<li id="ref_3">Pietisme in Duitschl., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 100v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 456v.;<br />
  in de Geref. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 455v.;<br />
  beoordeeling, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 466v., 481v.;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_606">21</a>.</li>

<li>Pilatus, Pontius als rechter v. Jezus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 376.</li>

<li>Plaatselijke kerken in hare verh. tot de algem. kerk, IV, <a href="#ct_607">7</a>,
 <a href="#ct_608">32</a>, <a href="#ct_609">114</a>v.;<br />
  hun gelijkheid, IV, <a href="#ct_454">115</a>.</li>

<li>Plaatsvervanging op zedelijk gebied, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 134v., 369v.</li>

<li>Planeten. Zijn zij bewoond? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426v.</li>

<li>Poetische boeken des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 327v.</li>

<li>Polygenisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501, 502.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Potentia absoluta Dei</span>, volg. het Nominalisme,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 212, 224;<br />
  volg. de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 226, 373.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas docendi</span> der kerk, IV, <a href="#lmn_49-7">165</a>v.;<br />
  bij Rome, IV, <a href="#ct_238">138</a>v., <a href="#ct_239">163</a>.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas gubernationis</span>, IV, <a href="#ct_614">164</a>v., <a href="#lmn_49-8">169</a>v.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas juris-dictionis</span> bij Rome, IV, <a href="#ct_616">139</a>v.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas misericordiae</span>, IV, <a href="#ct_283">165</a>, <a href="#ct_618">177</a>v.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas ordinis</span> bij Rome, IV, <a href="#ct_570">139</a>.</li>

<li>Praeadamitisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501, 502.</li>

<li id="ref_45">Praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316v.;<br />
  plaats in de Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 332v.;<br />
  complete en incomplete sumpta bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 325.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Praedestinatio gemina</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323, 335, 358, 365, 369, 372.</li>

<li>Praedestinatus, Het boek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 322, 324.</li>

<li>Praeexistentianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 564v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 70v., 129.</li>

<li>Praeparatoir examen, IV, <a href="#ct_598">124</a>.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Praescientia Dei</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161v.;<br />
  in verband met ’s menschen vrijheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161v., 351v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Πρεσβυτεροι</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span> in het
  <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_621">74</a>v., <a href="#ct_622">97</a>v.</li>

<li>Presbyterale kerkregeering, IV, <a href="#ct_102">129</a>v.</li>

<li>Priesterschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 302;<br />
  van Christus, Zie <a href="#ref_23">werk van Christus</a>.</li>

<li>Princeton College en Theology in Amerika, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 138.</li>

<li>Principium. Beteek. dezer uitdr. in de Philos., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141;<br />
  in de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141;<br />
  essendi der Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141v.;<br />
  cognoscendi der Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 142v.;<br />
  externum en internum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 143v.;<br />
  in de wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 145v.;<br />
  in de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171v.;<br />
<span class="pagenum" id="Page_583">[583]</span>
  externum der Dogm., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 24v., 215v.;<br />
  internum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 416v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προγνῶσις</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316, 351.</li>

<li>Proefgebod in het Paradijs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 555, 558v.</li>

<li>Profeten des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, Hun zelfbewusth.
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 323v.;<br />
  hun schrijven, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 324v.;<br />
  hun verh. tot de Thora, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 325;<br />
  hun geschiedbeschrijving, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 327, vgl. Profetie.</li>

<li>Profeten in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_624">68</a>.</li>

<li>Profetie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 251v., 323v.</li>

<li>Profetiën des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> over Israels toek. en herstel, IV,
  <a href="#ct_419">426</a>v., <a href="#ct_626">441</a>v.</li>

<li>Profetisch ambt van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 257v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 310v., 388;<br />
  in de verhooging, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 418.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προορισμος</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προσωπον</span>, als aanduiding van de 3 personen,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 273v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προθεσις</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>
</ul>

<h3 id="letz_q"><a href="#_zaken">Q</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Quakerisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 124;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321, 401, 403; IV, <a href="#ct_627">21</a>v.;<br />
  over de Sacr., IV, <a href="#ct_628">223</a>, <a href="#ct_629">267</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letz_r"><a href="#_zaken">R</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Raad des vredes. Zie <a href="#ref_43" lang="la" xml:lang="la">Pactum Salutis</a>.</li>

<li>Raad Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 313v.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Ratio ratiocinans et ratiocinata</span>. Beteek. dezer onderscheiding,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 75, 93.</li>

<li id="ref_30">Rationalisme in de kenleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 145v.</li>

<li>Rationalisme der 18<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101, 427v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
  verschillende vormen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279v.;<br />
  over de openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 280v.;<br />
  over de kenbaarh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 11v.;<br />
  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_630">20</a>;<br />
  over de Sacram., IV, <a href="#ct_631">223</a>;<br />
  over het Avondm., IV, <a href="#ct_632">322</a>.</li>

<li>Realisme in de Erkenntnistheorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 157v.;<br />
  in de verklaring d. erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 569;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 129v.;<br />
  in de beschouwing van het lijden van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 371v.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Reatus culpae et poenae</span> bij Rome,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Reatus potentialis et actualis</span> bij de Geref.
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162, 549.</li>

<li>Recht en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 345v.</li>

<li>Rechtsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 201;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 157v., 346v.</li>

<li>Rechtvaardigmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 529v.;
 IV, <a href="#ct_633">410</a>;<br />
  in haar verhouding tot het geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  452v., 481v., 522v., 535v., 544v.</li>

<li>Rede, Haar natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 169;<br />
  taak in de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 525v.</li>

<li>Reformatie, De, over natuurl. en bovennat. openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 221v.;<br />
  over het geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 477;<br />
  over de verhoud. van geloof en Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 520v.;<br />
  over de mysteriën des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 531;<br />
  over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 319v.;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_634">14</a>v., <a href="#ct_430">33</a>v.;<br />
  haar oordeel over de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_636">47</a>;<br />
  over de genademidd., IV, <a href="#ct_637">194</a>v.;<br />
  over Wet en Evang, IV, <a href="#ct_638">205</a>v.;<br />
  over de Sacram. IV, <a href="#ct_639">220</a>v., <a href="#ct_640">271</a>;<br />
  over den tusschentoestand, IV, <a href="#lmn_54-6">379</a>v.</li>

<li>Reformatie der kerk, IV, <a href="#ct_642">118</a>v.</li>

<li>Regeering Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 28v.</li>

<li>Regeering der kerk. Zie <a href="#ref_44">kerk</a>.</li>

<li>Religie, Principia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171v.;<br />
  wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 552v.;<br />
  objectieve, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 172v., 175v.;<br />
  subjectieve, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 172v., 177v.;<br />
  zetel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 183v.;
 IV, <a href="#para_47">1</a>;<br />
  intellectualist. opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 186v.;<br />
  moralistische opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 190v.;<br />
  aesthetische opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 195v.;<br />
  en wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 189, 210, 376;<br />
  en zedelijkheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 193v., 462;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553;<br />
  en kunst, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 199v., 210;<br />
  oorsprong, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 202v.;<br />
  in hare verhouding tot de openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  175, 210. vgl. openbaring;<br />
  tot het verbond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 551v.;<br />
  tot de vleeschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 285;<br />
  tot het recht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 346v.;<br />
  sociaal element in de IV, <a href="#ct_644">1</a>v.</li>

<li>Remonstrantisme, over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318;<br />
<span class="pagenum" id="Page_584">[584]</span>
  over de kenbaarh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 11;<br />
  over de eenvoudigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 142;<br />
  over de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 340v.;<br />
  over de voorzienigh., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 12;<br />
  over het O. V., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199;<br />
  over de aanbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298;<br />
  over het werk van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 325, 401;<br />
  hun acceptilatie-theorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 367;<br />
  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_645">20</a>;<br />
  over de kerk. macht, IV, <a href="#ct_177">155</a>;<br />
  over de synoden, IV, <a href="#ct_647">183</a>;<br />
  over de genademidd., IV, <a href="#para_50">193</a>;<br />
  over de confessie, IV, <a href="#ct_649">167</a>v.;<br />
  over de sacr., IV, <a href="#ct_650">223</a>, <a href="#ct_641">267</a>.</li>

<li>Restitutie-theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetenschap,
 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 473, 478.</li>

<li>Reveil. Karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 131.</li>

<li>Rijk der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 96, 167, 184.</li>

<li>Ritualisme in de Eng. kerk, IV, <a href="#ct_651">23</a>.</li>

<li>Roeping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 485v.;<br />
  object, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 399, 488;<br />
  in verband tot de wedergeb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 480, 483v., 500v.;<br />
  niet universeel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 354;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 488.</li>

<li>Roeping tot het ambt, IV, <a href="#ct_652">121</a>v.</li>

<li>Romantiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 196, 431.</li>

<li>Rome. Grondgedachte, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 221, 276, 277, 426v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 517v., 526;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243, 443v.; IV, <a href="#ct_195">162</a>,
 <a href="#ct_526">186</a>, <a href="#ct_529">248</a>;<br />
  over het principium der Dogm., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 17v.;<br />
  over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312v.;<br />
  over de verh. van Schrift en kerk, Zie <a href="#ref_44">kerk</a>;<br />
  over de noodzakelijkh. der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 380v.;<br />
  over de duidelijkh. der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 392v.;<br />
  over de <span lang="la" xml:lang="la">motiva credibilitatis</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 36v., 424v., 485v.;<br />
  over het geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 476v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442, 521v.;<br />
  over den grond des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 485v.;
 IV, <a href="#ct_656">40</a>;<br />
  over de <span lang="la" xml:lang="la">fides implicita</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 518v.;<br />
  over de verhouding van geloof en Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 517v.;<br />
  over de mysteriën <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 531;<br />
  over de <span lang="la" xml:lang="la">visio Dei per essentiam</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 152v., 518;<br />
  over de praedestinatie, zonde en genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 394, 439v., 442v., 475v.; IV,
  <a href="#ct_633">410</a>;<br />
  over de kenbron v. d. leer der schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 387;<br />
  over <span lang="grc" xml:lang="grc">λατρεια</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">δοίλεια</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 452v.;
 IV, <a href="#ct_467">393</a>v., <a href="#ct_468">400</a>v.;<br />
  over het beeld Gods en het donum superadditum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 518v., 555, 570;<br />
  over de erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 525;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 116v.;<br />
  over de concupiscentia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86, 122;<br />
  over de onderscheiding van peccata venialia en mortalia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 98v.;<br />
  over de onbevlekte ontvangenis van Maria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 145v., 262 v.;<br />
  over <span lang="la" xml:lang="la">reatus culpae et poenae</span>
 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162;<br />
  zijn bescherming van het bijgeloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 181v.;<br />
  over het onderscheid van O. en N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 198;<br />
  over de twee naturen van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243v., 291, 414;<br />
  over de aanbidding van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243v., 299v.;<br />
  over het werk van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 318v., 333v.;<br />
  over de obed. activa, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 349;<br />
  over de nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 378v.;<br />
  over de heilsorde, zie <a href="#ref_45">praedest.</a>, <a href="#ref_46">zonde</a> en <a href="#ref_22">genade</a>;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_660">11</a>v., <a href="#ct_97">32</a>v., <a href="#ct_662">35</a>;<br />
  over de kenteekenen der kerk, IV, <a href="#ct_663">12</a>v., <a href="#lmn_47-9">38</a>v.;<br />
  over de eigenschappen der kerk, IV, <a href="#lmn_47-12">53</a>v.;<br />
  over het „<span lang="la" xml:lang="la">extra ecclesiam nulla salus</span>”, IV, <a href="#ct_666">42</a>v.;<br />
  over de macht der kerk, IV, <a href="#lmn_49-3">138</a>v., <a href="#ct_195">162</a>v.;<br />
  over de genademidd., IV, <a href="#ct_669">193</a>v.;<br />
  over Wet en Evangelie, IV, <a href="#ct_670">204</a>v.;<br />
  over het getal der sacr., IV, <a href="#ct_671">218</a>v.;<br />
  over de sacr. in ’t alg., IV, <a href="#ct_672">218</a>v., <a href="#ct_673">226</a>,
 <a href="#ct_674">232</a>, <a href="#ct_675">236</a>v., <a href="#ct_676">239</a>v., <a href="#ct_677">247</a>v.;<br />
  over den Doop, IV, <a href="#ct_312">248</a>, <a href="#ct_313">262</a>v., <a href="#ct_314">270</a>,
 <a href="#ct_315">275</a>, <a href="#ct_316">277</a>, <a href="#ct_683">281</a>;<br />
  over het Avondmaal, IV, <a href="#ct_684">315</a>v., <a href="#ct_387">331</a>v.;<br />
  over het vagevuur, IV, <a href="#ct_686">378</a>v.;<br />
  over de aanroeping en vereering der heiligen, IV, <a href="#ct_687">392</a>v., <a href="#ct_329">398</a>v.;<br />
  over den toekomstigen staat der kinderen, IV, <a href="#ct_689">523</a>.</li>

<li>Roomsche Theologie, na Trente. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 88v.</li>

<li>Ruimte, Begrip v. d. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 135v.</li>

<li>Russische kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68v.;
  IV, <a href="#ct_690">22</a>, <a href="#ct_691">142</a>. Zie voorts <a href="#ref_47">Grieksche kerk</a>.</li>

<li>Ruste Gods op den 7<sup>en</sup> dag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 462;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 1.</li>
</ul>

<h3 id="letz_s"><span class="pagenum" id="Page_585">[585]</span>
<a href="#_zaken">S</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Sabbatsgebod in den staat der rechtheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 559.</li>

<li>Sabellianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 262, 264v., 310.</li>

<li>Sacramentaliën bij Rome, IV, <a href="#ct_677">247</a>.</li>

<li>Sacramenten, IV, <a href="#para_51">215</a>v.;<br />
  verhoud. tot het Woord, IV, <a href="#ct_694">166</a>, <a href="#ct_695">199</a>v.,
 <a href="#ct_696">220</a>, <a href="#ct_496">232</a>v.;<br />
  getal der, IV, <a href="#ct_698">217</a>v., <a href="#lmn_51-7">246</a>v.</li>

<li>Sadduceën, IV, <a href="#ct_700">371</a>.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Σαρξ</span> bij Paulus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 49v., 66v.</li>

<li>Satan, Leer v. d. in de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 90v.;<br />
  als verleider van den mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 38v.;<br />
  zijn macht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 182v.;<br />
  Christus en, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 421v.</li>

<li>Saumursche Theologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 341; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127, 454;<br />
  in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>

<li>Savoy Declaration, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123.</li>

<li>Schaamte, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 164;<br />
  gemis van, bij den eersten mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 515.</li>

<li id="ref_24">Sche’ol in de H. S., IV, <a href="#ct_701">365</a>v., <a href="#ct_702">385</a>v.</li>

<li>Schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 386v.;<br />
  als grondslag der openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 225;<br />
  in verband tot de Triniteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 228, 282, 310v., 401, 402v.;<br />
  uit niets, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 397v.;<br />
  in hare verh. tot den Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405v.;
 IV, <a href="#ct_703">475</a>;<br />
  tot den tijd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 408v.;<br />
  tot de voorzienigheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 16v.;<br />
  einddoel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4l5v.;<br />
  haar infralapsarisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 546;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 175, 258;<br />
  als onderstelling der vleeschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 256v.</li>

<li id="ref_28">Scheppingsdagen. Volgorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 460v.;<br />
  volg. de ideale theorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 464, 471v.;<br />
  duur van de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 473v., 478v.</li>

<li>Scheppingsverhaal, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 457, 490.</li>

<li>Schisma, IV, <a href="#ct_457">52</a>.</li>

<li>Scholastiek in alg. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 80;<br />
  in de Geref. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115v.;<br />
  fout der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 161.</li>

<li>Scholastiek, Middel-Eeuwsche, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 80v.;<br />
  invloed op de verdeeling der dogmat. stof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 36;<br />
  over de mensch. kennis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 165v.;<br />
  over de onderscheiding van Theol. natur. en supranat., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 220v.;<br />
  over de onbegrijpelijkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 8;<br />
  over de aangeboren begrippen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 35;<br />
  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323v.;<br />
  over de uitgestrektheid der voldoening van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 392v.;<br />
  over de genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 438v.</li>

<li id="ref_11">Schrift Het, in algem. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 296.</li>

<li>Schrift Heilige, als principium der Theol., I. 25v., 241;<br />
  beteekenis der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 305v.;<br />
  geen wetboek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 20, 372v., 527;<br />
  kerk en, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 24, 304, 363, 366v., 380, 383, 385, 424;
 IV, <a href="#ct_446">195</a>v.;<br />
  in hare verhouding tot de openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 299v., 344;<br />
  haar tijdelijk karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 143v., 300, 389v., 422;<br />
  hare beteekenis voor de wetenschappen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 359v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465, 476;<br />
  eigenschappen der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 363v.;<br />
  gezag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 366v.;<br />
  noodzakelijkheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 380v.;<br />
  duidelijkh., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 392v.;<br />
  genoegzaamh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 400v.;<br />
  strijd tegen de <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 354v.</li>

<li>Schriften Heilige, in de godsdiensten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 295.</li>

<li>Schuld der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 161v.;<br />
  in verb. tot de smet, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 137v., 164v.</li>

<li>Schuldbewustzijn, geen maatstaf der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 95, 163;<br />
  in verband tot de object, schuld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 163v.</li>

<li>Scientia media, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 162v., 326.</li>

<li id="ref_1">Semipelagianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 320;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43v., 115v., 391v., 435v.</li>

<li>Serafim. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431.</li>

<li>Simplicitas Dei. Zie <a href="#ref_48">eenvoudigh. Gods</a>.</li>

<li>Slang in het Paradijs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 37v.</li>

<li>Sleutelmacht, IV, <a href="#ct_19">135</a>v.;<br />
  bij Rome, IV, <a href="#ct_707">138</a>v.;<br />
  bij Lutherschen en Geref. IV, <a href="#ct_708">152</a>v.</li>

<li>Smet der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 164v.;<br />
  in verb. tot de schuld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 137v., 164v.</li>

<li>Socialisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 561.</li>

<li>Socinianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120;<br />
  over de nat. Godskennis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;<br />
  over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318;<br />
  over de kenbaarheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 11, 82;<br />
  over de eenvoudigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 141, 147;<br />
  over Gods alwetendh. in verband met ’s menschen vrijheid,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161v., 352;<br />
  over de Triniteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 263v.;<br />
<span class="pagenum" id="Page_586">[586]</span>
  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 340, 352;<br />
  over de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 390;<br />
  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512, 543;<br />
  over de voorzienigheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11v.;<br />
  over het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 198v.;<br />
  over de menschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 254;<br />
  over de Godheid van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 266, 412, 414, 424;<br />
  over de aanbidding van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298;<br />
  over de satisfactio vicaria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322v., 345v.;<br />
  over het priesterambt van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 323, 418v.;<br />
  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
  over de kerk, IV, <a href="#ct_709">20</a>;<br />
  over de genademiddelen, IV, <a href="#ct_710">193</a>, <a href="#ct_711">223</a>;<br />
  over den Doop, IV, <a href="#ct_641">267</a>;<br />
  over den tusschentoestand, IV, <a href="#ct_477">381</a>;<br />
  over de toek. vernietiging der goddeloozen, IV, <a href="#ct_558">501</a>.</li>

<li>Solidariteit onder menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 132v.</li>

<li>Soorten, onveranderlijkheid der, bij de organische wezens,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 495.</li>

<li>Spiratie des H. Geestes. Zie <a href="#ref_49">H. Geest</a>.</li>

<li>Spiritisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 427;
  IV, <a href="#ct_715">395</a>v., <a href="#ct_716">397</a>v.</li>

<li>Spiritualisme, over de toek. zaligheid, IV, <a href="#lmn_56-8">513</a>v.</li>

<li>Spraakverwarring van Babel. Beteekenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 235;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502v.</li>

<li id="ref_33">Staat en kerk, IV, <a href="#ct_584">111</a>, <a href="#ct_719">161</a>v.,
  <a href="#ct_720">189</a>v.;<br />
  onder Israel, IV, <a href="#ct_417">3</a>, <a href="#ct_418">132</a>v.;<br />
  in de oudheid, IV, <a href="#para_49">132</a>;<br />
  bij Rome, IV, <a href="#ct_724">141</a>v., <a href="#ct_725">148</a>v.;<br />
  in het Oosten, IV, <a href="#ct_265">142</a>;<br />
  in de Ref., IV, <a href="#lmn_49-5">152</a>v.;<br />
  bij de Geref., IV, <a href="#ct_728">156</a>v.</li>

<li>Staten van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 374v.;<br />
  staat van vernedering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 374v.;<br />
  van verhooging, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 408v., 430.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Status integritatis</span> bij de Heid.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508;<br />
  volg. het Naturalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512v., 548;<br />
  volg. de supranatur. opv., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 517v., 548;<br />
  juiste opv., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 529v., 546, 556v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 64, 173.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Status gloriae</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 522v.;
 IV, <a href="#ct_729">518</a>v.</li>

<li>Stellige straffen der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 159v.</li>

<li>Sterfdag van Jezus, IV, <a href="#ct_730">302</a>, <a href="#ct_731">303</a>.</li>

<li>Stoffelijke wereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 456v.</li>

<li>Straf, wezen der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 156v.;<br />
  der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155v.</li>

<li>Straffen, helsche. Zie <a href="#ref_50">Helsche straffen</a>.</li>

<li>Straffen, wereldlijke, in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_732">141</a>v., <a href="#ct_733">164</a>.</li>

<li>Subjectief uitgangspunt der christel. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 467, 494.</li>

<li>Subordinatianisme in de Trin. leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 255, 263.</li>

<li>Sufisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 389.</li>

<li id="ref_31">Supra- en infralapsarisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 333v., 358v.</li>

<li>Supranaturalisme der 18<sup>e</sup> eeuw in Duitschland,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102, 428;<br />
  in Nederland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126, 129, 428.</li>

<li>Supranaturalistische opvatting van het beeld Gods. Zie <a href="#ref_51">Beeld Gods</a>.</li>

<li>Symboliek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 10;<br />
  verh. tot de Dogmat. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 27.</li>

<li>Symbolisch karakter der Chr. Theol. volg. de nieuwere opvatting,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 77.</li>

<li>Symbolische handelingen der profeten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 261.</li>

<li>Synagogen onder Israel, IV, <a href="#ct_734">3</a>v., <a href="#ct_735">134</a>.</li>

<li>Synode van Dordr. in betr. tot het vraagstuk van supra- en infralapsarisme,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 339.</li>

<li>Synode van Orange, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 76;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 322;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 438.</li>

<li>Synoden, IV, <a href="#ct_736">180</a>v.;<br />
  in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_737">92</a>, <a href="#ct_738">181</a>.</li>

<li>Synthetische indeeling der Dogmatiek. Zie <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>
</ul>

<h3 id="letz_t"><a href="#_zaken">T</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Taal, Beteekenis v. d., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 296.</li>

<li>Teekenen, IV, <a href="#lmn_51-4">229</a>.</li>

<li>Teleologisch bewijs voor het bestaan van God. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 56v., 157v.</li>

<li>Teleologische- en mechanische wereldbeschouwing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 56v.</li>

<li>Testament. Gebruik van dit woord in de Stat. vert.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 195.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Testimonium Spiritus Sancti</span>,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 421v., 490v.</li>

<li>Tetradisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 265.</li>

<li>Theisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 218, 227, 286v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 16v.</li>

<li>Theistische wijsgeeren. Hun Godsbegr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 21, 83.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_587">[587]</span>
  <span lang="la" xml:lang="la">Theologia archetypa</span> en ectypa,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 142, 144.</li>

<li>Theologia Biblica, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15, 19v., 108.</li>

<li id="ref_36">Theologia naturalis, volgens de zuivere Geref. opv.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 25v., 221v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 46v.; 50v.;<br />
  in lateren tijd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 43, 222v., 427v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 46, 51.</li>

<li>Theologie, als wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509v.;<br />
  haar principium cogn. internum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 516v.;<br />
  en kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 517, 525;<br />
  en geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509v., 517v.;<br />
  en Philosophie, Zie <a href="#ref_52">Wijsbegeerte</a>.</li>

<li>Theophanie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 248v.</li>

<li>Theopneustie, als element der openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 301, 302, 344;<br />
  als eigenschap der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 302, 305, 354.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Θεός</span>, als naam van God,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 103.</li>

<li>Theosophie. Alg. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107;<br />
  over de lichamelijkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 147v., 192v.;<br />
  haar speculatie over de Trin. leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 304v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47.</li>

<li>Thomisten, over de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326;<br />
  over de genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 92;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441, 497;<br />
  over de werking der sacr., IV, <a href="#ct_740">239</a>.</li>

<li>Thora, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 325v.</li>

<li>Tijd, Begrip v. d., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 129v., 411;<br />
  in verb. tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 408v.</li>

<li>Toepassing der zaligh. in hare relatie tot de verwerving,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 399v., 430v., 449, 469v.;<br />
  bij de Antinomianen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451v., 467v.</li>

<li>Toeval, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 14.</li>

<li>Toleranten in Nederland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 125.</li>

<li>Toorn Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 196.</li>

<li>Tractarianisme in Engeland, IV, <a href="#ct_741">268</a>.</li>

<li>Traditie, volg. Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 400v.;<br />
  bij de Joden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v.;<br />
  volg. de Reform. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 413v.</li>

<li>Traditionalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95v., 296v.</li>

<li>Traducianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 565v.</li>

<li>Transsubstantiatie, IV, <a href="#ct_742">313</a>, <a href="#ct_743">315</a>v., <a href="#ct_387">331</a>v.</li>

<li>Trichotomisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537.</li>

<li>Tridentinum, over de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 325.</li>

<li>Trinitarische formule bij den Doop, IV, <a href="#ct_33">274</a>v.</li>

<li>Tritheisme in de Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 264v.</li>

<li>Tubinger school, Roomsche over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313v.</li>

<li>Tucht, Kerkelijke, IV, <a href="#lmn_49-9">171</a>v.;<br />
  in de 1<sup>e</sup> Chr. kerk, IV, <a href="#ct_747">139</a>v.;<br />
  bij Rome, IV, <a href="#ct_748">140</a>;<br />
  bij de Luth., IV, <a href="#ct_749">154</a>v.;<br />
  bij Calvijn en de Geref., IV, <a href="#ct_750">155</a>v.</li>

<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏צֶדֶק‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194v.</li>
</ul>

<h3 id="letz_u"><a href="#_zaken">U</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Uitgang des Heiligen Geestes. Zie <a href="#ref_49">Heilige Geest</a>.</li>

<li>Unio mystica, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 448, 555v.;
 IV, <a href="#ct_751">342</a>.</li>

<li>Unitarisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135.</li>

<li>Universalisme, in de leer der voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
  390v., 489v.;<br />
  hypothetisch, IV, <a href="#ct_752">499</a>, <a href="#ct_753">500</a>v., <a href="#ct_754">521</a>v.</li>

<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ὑποστασις</span>, Gebruik van dit woord in de Theol.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 269, 273.</li>

<li>Urim en Thummim, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 252.</li>
</ul>

<h3 id="letz_v"><a href="#_zaken">V</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Vader naam van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 113v., 239v., 279v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 29.</li>

<li>Vagevuur bij Rome, IV, <a href="#ct_755">377</a>v., <a href="#lmn_54-12">407</a>v.;<br />
  buiten Rome, IV, <a href="#ct_757">380</a>v., <a href="#ct_758">408</a>.</li>

<li>Val der engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39v., 66, 72;<br />
  tijd van dien, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 69, 71.</li>

<li>Val des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 37v., 72v.;<br />
  tijd van dien, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 68v., 71;<br />
  invloed op de natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 558v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 173, 407. Vgl. voorts <a href="#ref_46">zonde</a>.</li>

<li>Vaticaansch Concilie, over den Paus, IV, <a href="#ct_759">94</a>v.</li>

<li>Verbeelding. Haar invloed op het ontstaan der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 65.</li>

<li>Verbond, in de H. S., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 191v.;<br />
  als vorm der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 551v.;<br />
  leer v. h. in de Chr. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 549;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196v.;<br />
  bij de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>. 550v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199v., 221v.</li>

<li id="ref_42">Verbond der genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 187v.;<br />
  in ruimeren zin (Noachitisch), <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 209v., 218;<br />
  met Abraham, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 212;<br />
  met Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 212v., 426;<br />
  monopleurisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 194, 225;<br />
<span class="pagenum" id="Page_588">[588]</span>
  twee zijden v. h., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 227v.;
 IV, <a href="#ct_760">245</a>;<br />
  in zijn verh. tot de verkiezing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 224v., 226v.;
 IV, <a href="#ct_761">285</a>v.;<br />
  tot het verbond der werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 554, 564, 571;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 219, 220v.;<br />
  tot het pactum salutis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 221v., 372v.;<br />
  weldaden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425v.;<br />
  in betrekk. tot kinderen, IV, <a href="#ct_762">265</a>v., <a href="#ct_763">282</a>v., <a href="#ct_764">286</a>v.</li>

<li id="ref_55">Verbond der werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 226;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 547v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 131v., 219;<br />
  in hoeverre verbroken door de zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 83, 165, 219;<br />
  in zijn verh. tot het verbond der genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 554, 564, 571;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 219, 220v.</li>

<li>Vereering der martelaren en heiligen, IV, <a href="#ct_765">392</a>v., <a href="#ct_329">398</a>v.</li>

<li>Vergeving der zonden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 548v.;<br />
  in verh. tot de voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 348, bij Rome,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 443.</li>

<li>Verharding Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 369v.</li>

<li>Verkiezing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 377v.;<br />
  van Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 314;<br />
  in het N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 317v.;<br />
  <ins id="cor_42" title="verh.">verk.</ins> tot het verbond der genade,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 224v., 226v.;
 IV, <a href="#ct_761">285</a>v.;<br />
  haar object, het mensch. geslacht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 366, 384.</li>

<li>Verkiezing tot de ambten door de gemeente, IV, <a href="#ct_768">73</a>, <a href="#ct_579">79</a>,
  <a href="#ct_363">122</a>v.</li>

<li>Verlichting, inw., als openbaringsvorm, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 256v.;<br />
  des H. Geestes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 513.</li>

<li>Verlossingsvatbaarheid des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188.</li>

<li><span lang="de" xml:lang="de">Vermittlungstheologie</span> van Clemens en Origenes,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 60, 61;<br />
  in de Roomsche kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 96;<br />
  in de Luth. kerk der 19<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 105v., 433v., 438v.;<br />
  over de Heilige Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 26, 319, 373, 383, 387;<br />
  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 461.</li>

<li>Vernieuwing der wereld, IV, <a href="#lmn_56-7">511</a>v.</li>

<li>Verwerping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 369v.;<br />
  bij Augustinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 321, 334v., 358;<br />
  bij Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326v.;<br />
  negatieve en positieve, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323, 335, 364, 369.</li>

<li>Verzekerdheid des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 526v., 57Ov.</li>

<li>Verzoeking van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 297, 376.</li>

<li>Verzoening als vrucht der voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 381v.;<br />
  bij Ritschl, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 329v., 386v.</li>

<li>Viae, de drie, in de kennisse Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 96.</li>

<li>Visioenen, als openbaringsmiddel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 254v.</li>

<li><span lang="la" xml:lang="la">Visio Dei per essentiam</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  151v., 518, 522; IV, <a href="#ct_180">519</a>.</li>

<li>Vleescheten vóor den zondvl., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 560v.</li>

<li>Vloek Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162v.</li>

<li>Voldoening. Noodzakelijkh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 209, 214;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 341v.;<br />
  tijd der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 350v.;<br />
  in verb. tot Gods liefde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 356v., 381v.;<br />
  als plaatsvervangende, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 359v.;<br />
  hare aequivalentie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 366v.;<br />
  vruchten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 380v.;<br />
  uitgestrektheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 390v.;<br />
  bestrijding v. d. leer der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320v., 365v.</li>

<li>Voleinding der eeuwen, IV, <a href="#para_56">481</a>v.</li>

<li>Volharding der heiligen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 565v.</li>

<li>Volheid d. tijden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 210, 215v., 260v.</li>

<li>Volkeren. Hun ontstaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502v.</li>

<li>Volksgodsdienst en Jahvedienst in Israel, IV, <a href="#ct_421">364</a>.</li>

<li>Volmaakbaarheid der geloovigen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 559v.</li>

<li>Volmaaktheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128, 178.</li>

<li>Voorbede voor de afgestorvenen, IV, <a href="#ct_775">414</a>v.</li>

<li>Voorbereidende genade. Zie <a href="#ref_21" lang="la" xml:lang="la">gratia praeparans</a>.</li>

<li>Voorbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 419v.;
 IV, <a href="#ct_776">338</a>;<br />
  der zaligen, IV, <a href="#ct_777">398</a>v. Zie ook <a href="#ref_53">engelen</a>.</li>

<li>Voortplanting van het menschelijk geslacht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 564v.</li>

<li>Voorzienigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 1v.;<br />
  als besluit opgevat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 347v.;
 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 5.</li>

<li>Vormsel in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_778">248</a>, <a href="#ct_779">351</a>.</li>

<li>Vrouw, Schepping der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 563.</li>
</ul>

<h3 id="letz_w"><a href="#_zaken">W</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li>Waarachtigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 173v.</li>

<li>Waarheid, begrip, in het N. Test., IV, <a href="#ct_780">444</a>.</li>

<li><span class="pagenum" id="Page_589">[589]</span>
Waarneming, zinnelijke, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 161v.</li>

<li>Waarzeggen in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_781">395</a>v.</li>

<li>Wederdoopers, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120. Vgl. verder
  <a href="#ref_54">Anabaptisme</a>.</li>

<li>Wedergeboorte, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 479v., 500v.;
  IV, <a href="#ct_782">214</a>v.;<br />
  bij Paulus en Johannes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 500v.;<br />
  en Doop, IV, <a href="#ct_783">197</a>, <a href="#ct_301">266</a>, <a href="#ct_785">290</a>v.</li>

<li>Wederherstelling aller dingen, IV, <a href="#ct_786">500</a>v., <a href="#ct_787">505</a>v.</li>

<li id="ref_39">Wederkomst van Christus, IV, <a href="#para_55">422</a>v.;<br />
  tijd, IV, <a href="#lmn_55-12">475</a>v.;<br />
  wijze, IV, <a href="#ct_790">479</a>v.</li>

<li>Wederzien na den dood, IV, <a href="#ct_791">417</a>v.</li>

<li>Wereld, Begrip, volgens het Theisme,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 286, 290v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 419v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 21v.;<br />
  kan ze eeuwig zijn? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 410v.;
 IV, <a href="#para_55">422</a>v.;<br />
  is ze de beste? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 213, 423v.;<br />
  verh. tot Gods wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 159v., 346;<br />
  als object van verkiezing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 384;<br />
  van Christus’ werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 390, 403v.;<br />
  hare vernieuwing, IV, <a href="#lmn_56-7">511</a>v.</li>

<li>Werkverbond. Zie <a href="#ref_55">verbond der werken</a>.</li>

<li><span lang="de" xml:lang="de">Werthurtheile</span>, als inhoud en bewijs der Chr. religie,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 454, 460v.</li>

<li>Westersche kerk en Theol., in onderscheiding van de Oostersche. Zie <a href="#ref_47">Grieksche</a>,
  <a href="#ref_56">Oostersche kerk</a>.</li>

<li>Wet Gods, haar kar., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 209, 214;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 343v.;<br />
  in het Paradijs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 558v.;<br />
  verschill. gedaante, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75;<br />
  als maatstaf van zedelijk handelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75v., 84v., 151;<br />
  als kenbron der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 84v.;<br />
  haar eenheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 94;<br />
  hare beteekenis in het O. Verb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 215;<br />
  als deel van het woord Gods, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.;<br />
  bij Paulus, IV, <a href="#ct_795">202</a>v., <a href="#ct_796">205</a>;<br />
  en Evangelie, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.; bij het eindgericht, IV, <a href="#ct_798">492</a>v.</li>

<li>Wetenschap, Principia in de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 145v.;<br />
  in hare verh. tot de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 189, 210, 376.</li>

<li>Wetenschap Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 155v.</li>

<li>Wezen Gods, in abstracto, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 78; op onderscheidene wijze bepaald in de Chr. Theol.,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 80v.;<br />
  en onderscheiden van de eigenschappen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86v.;<br />
  in betr. tot de eigenschappen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 90, 115;<br />
  in de Trin. leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 270v.</li>

<li><span lang="en" xml:lang="en">Wider hope</span> theorie in Engeland, IV, <a href="#ct_343">500</a>.</li>

<li>Wil, karakter v. d., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 205v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 87;<br />
  als subject der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 53, 85v.</li>

<li>Wil Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 202v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 341v.;<br />
  in betr. tot <abbr title="zichzelven">z.z.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
  178, 206, 418;<br />
  tot het geschapene, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 207, 413v., 419;<br />
  als antecedens en consequens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 218v., 325, 354;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 394;<br />
  des besluits en des bevels, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 216v.</li>

<li>Wilsvrijheid in Pelag. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 164v.;<br />
  in Ger. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 167;<br />
  in verband met de praescientia Dei, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 167v.;<br />
  met de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 318v.</li>

<li id="ref_52">Wijsbegeerte. Hare verh. tot de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 516v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 456;<br />
  haar gebruik in de Theol. bij de Apolog. en Kerkvaders, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
  55, 57v., 59v., 511v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 252;<br />
  standpunt der Reformatie tegenover haar, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 516v.;<br />
  haar invloed op de Dogmatiek in de 18<sup>e</sup> en 19<sup>e</sup> eeuw,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 42v.</li>

<li>Wijsheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 168v.;<br />
  als hypostase, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 228v., 232, 242, 405.</li>

<li>Wonderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 258v., 275, 289v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 22; IV, <a href="#ct_800">229</a>;<br />
  interpretatie door het Ration., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 281v.;<br />
  van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 311, 376;<br />
  geestelijke, als element der openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 274v., 303v.</li>

<li>Woord en feit in de openb. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 258v., 283v., 304, 352.</li>

<li>Woord Gods. Beteekenis in de Heilige Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 338v., 372,
 IV, <a href="#ct_801">201</a>;<br />
  en Schrift, IV, <a href="#ct_802">200</a>v.;<br />
  als naam van Christus, zie <a href="#ref_57">Logos</a>;<br />
  als kenteeken der kerk, IV, <a href="#ct_803">44</a>v., <a href="#ct_804">51</a>;<br />
  als genademiddel, IV, <a href="#ct_805">62</a>, <a href="#para_50">193</a>v.;<br />
  en Geest, IV, <a href="#lmn_50-5">209</a>v.;<br />
  en sacramenten, IV, <a href="#ct_808">166</a>, <a href="#ct_376">199</a>v., <a href="#lmn_51-2">220</a>,
 <a href="#ct_811">232</a>v., <a href="#ct_640">271</a>;<br />
  zijn efficacia, IV, <a href="#ct_813">211</a>v.</li>

<li>Wraak Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 196.
<span class="pagenum" id="Page_590">[590]</span></li>
</ul>

<h3 id="letz_z"><a href="#_zaken">Z</a>.</h3>

<ul class="lsoff">
<li id="ref_34">Zaligheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 178v., 206.</li>

<li>Zaligheid, als vrucht van Christus’ werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 380v.;<br />
  toekomstige, IV, <a href="#lmn_56-9">517</a>v.;<br />
  der jongstervende kinderen, IV, <a href="#ct_689">522</a>v.</li>

<li>Zalving, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 335;<br />
  van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 336.</li>

<li>Zebaoth, als naam Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 111.</li>

<li>Zedelijke wereldorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 59;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 157v., 344, 347.</li>

<li>Zedelijkheid en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 193v., 462,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553.</li>

<li>Zegel in de H. Schrift, IV, <a href="#ct_816">230</a>.</li>

<li>Zekerheid, Soorten van <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 158, 470v., 478v.;<br />
  des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 158, 469v., 478v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 526v., 571v.;<br />
  der zaligheid volgens Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 479;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 570v.; IV, <a href="#ct_817">251</a>;<br />
  moreele, bij Kant, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 481v.</li>

<li>Zelfbewustzijn Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 158v.</li>

<li>Zelfbewustzijn van Jezus als Messias en Zone Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 237v.</li>

<li>Ziel des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 536;<br />
  en geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537;<br />
  vermogens der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 538;<br />
  vereeniging met het lichaam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 541v.</li>

<li>Zieleslaap, leer v. d., IV, <a href="#ct_818">381</a>, <a href="#ct_819">386</a>v.</li>

<li>Zielsverhuizing, leer v. d., in de oudheid, IV, <a href="#ct_820">407</a>;<br />
  in den nieuweren tijd, IV, <a href="#ct_821">381</a>v.</li>

<li>Zielzorg bij de Gereform., IV, <a href="#ct_822">170</a>v.</li>

<li>Zoenoffer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 304v.</li>

<li id="ref_46">Zonde, In betr. tot de verwerping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 373;<br />
  tot de regeering Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 369v., 373v.;
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 30v., 34v., 55v., 61v.;<br />
  oorsprong, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 34v.;<br />
  invloed op de natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 558v.;
<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 173, 407;<br />
  ethisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 53, 80, 81;<br />
  wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 72v.;
 IV, <a href="#ct_823">506</a>v.;<br />
  bij engelen en bij menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 51, 66v., 92, 188;<br />
  graden in de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 89v.;<br />
  principe, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 96v.;<br />
  onderscheiding in vergeeflijke en doodel. bij Rome,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 98v.;<br />
  tegen den H. Geest, zie <a href="#ref_58">lastering</a>; verbreiding,
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 104v.;<br />
  straf, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155v.;<br />
  als straf v. zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 135v.</li>

<li>Zondvloed. Zijn geolog. beteekenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 474v., 487v.</li>

<li>Zoon Gods. Gebruik van dezen naam in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243;<br />
  als naam van den 2<sup>en</sup> persoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243v.;
  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 238;<br />
  in betrekking tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405v.;
 IV, <a href="#ct_703">475</a>.</li>

<li>Zoon des menschen. Beteekenis van dezen naam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 235v.</li>
</ul>

<hr class="hr16" />

</div>

<div class="npage">

<div class="boxnt" id="noot">
<p class="noind ssrf">Opmerkingen van de bewerker.</p>

<p>Alle moeite is gedaan om in dit bestand een getrouwe
afbeelding te geven van de originele versie. In het
origineel wordt æ als ae weergegeven, œ als oe; deze
schrijfwijze is hier gehandhaafd.</p>

<p>Hier en daar zijn spatiëring of punctuatie stilzwijgend gecorrigeerd.
Ook zijn sommige samengestelde uitdrukkingen zoals „afaan” en „alwat”
enz. stilzwijgend gesplitst tot „af aan”, „al wat” enz.</p>

<p>Enkele veelgebruikte afkortingen zoals <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>,
<abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> en <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
zijn van een uitleg voorzien om het leesgemak bij gebruik van een schermlezer te
verbeteren.</p>

<p>Eventuele zetfouten in het Grieks zijn onveranderd
weergegeven. Duidelijke zetfouten in het Hebreeuws zijn
gecorrigeerd, en waar nodig zijn de diakritische tekens
stilzwijgend verbeterd of aangevuld.</p>

<p>Overduidelijke zet- en spelfouten in het origineel zijn
als volgt gecorrigeerd.</p>

<p class="sep2 noind ssrf">Correcties.</p>

<ul class="lsoff">
<li><a href="#cor_44">Pag. 5</a>: „verkoor” vervangen door „verkoos”
(maar Hij verkoos ook een aantal jongeren).</li>

<li><a href="#cor_1">Pag. 33</a>: ingevoegd „niet” (zij behooren niet
tot het rijk van Christus).</li>

<li><a href="#cor_2">Pag. 36</a>: „institnut” vervangen door
„instituut” (dat ook instituut en organisme der kerk).</li>

<li><a href="#cor_3">Pag. 45</a>: „uitsprekcn” vervangen door
„uitspreken” (die klaar en duidelijk dit uitspreken ).</li>

<li><a href="#cor_4">Pag. 46</a>: „one” tweemaal vervangen door „ohne”
(<span lang="de" xml:lang="de">Gottes Wort kann nicht ohne Gottes Volk sein, wiederum
Gottes Volk kann nicht ohne Gottes Wort sein</span>).</li>

<li><a href="#cor_5">Pag. 46</a>: „one” vervangen door „ohne” (<span
lang="de" xml:lang="de">Gottes Volk kann nicht ohne Gottes Wort sein</span>).</li>

<li><a href="#cor_6">Pag. 68</a>: „Huyper” vervangen door „Kuyper” (Dr.
H. H. Kuyper, De opleiding tot den dienst des Woords).</li>

<li><a href="#cor_7">Pag. 86</a>: „toestemmiag” vervangen door
„toestemming” (die met toestemming der gemeenten verkoren werden).</li>

<li><a href="#cor_8">Pag. 100</a>: „de elven” vervangen door „dezelven”
(dat hij met dezelven gemeen had).</li>

<li><a href="#cor_9">Pag. 143</a>: „Poutif” vervangen door
„Pontif” (Bellarminus, de Rom. Pontif. V. de membris eccl. III.
Hergenröther).</li>

<li><a href="#cor_10">Pag. 145</a>: „snbordinationis”
vervangen door „<span lang="la" xml:lang="la">subordinationis</span>” (<span
lang="la" xml:lang="la">officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae
obstringuntu</span>).</li>

<li><a href="#cor_11">Pag. 152</a>: „tnsschen” vervangen door
„tusschen” (Evenzoo maakte Calvijn tusschen kerk en staat
onderscheid).</li>

<li><a href="#cor_12">Pag. 155</a>: „qaalitatieve” vervangen door
„qualitatieve” (het wisselde de quantitatieve tegenstelling ... voor de
qualitatieve, ethische tegenstelling).</li>

<li><a href="#cor_13">Pag. 157</a>: „pessim” vervangen door „passim”
(Voetius, Pol. Eccl. I 124 sq. en passim. Disp. sel. II).</li>

<li><a href="#cor_14">Pag. 185</a>: „<span lang="fr" xml:lang="fr">venlent</span>”
vervangen door „<span lang="fr" xml:lang="fr">veulent</span>” (<span lang="fr" xml:lang="fr">contre
ceux qui veulent abolir l’usage et l’autorité</span>).</li>

<li><a href="#cor_45">Pag. 187</a>: „elkandar” vervangen door „elkander”
(kunnen dus niet als lager en hooger tegenover elkander staan).</li>

<li><a href="#cor_15">Pag. 220</a>: „Confessionsknnde” vervangen door
„Confessionskunde” (Kattenbusch, Vergl. Confessionskunde I).</li>

<li><a href="#cor_16">Pag. 221</a>: „eu” vervangen door „en” (op Gods
genade in Christus richten en daardoor dat geloof oefenen).</li>

<li><a href="#cor_17">Pag. 244</a>: „Lomhardus” vervangen door
„Lombardus” (<span lang="la" xml:lang="la">sacramentum, non rem, suscipiunt</span>,
Lombardus, Sent. IV).</li>

<li><a href="#cor_18">Pag. 253</a>: „<span lang="de" xml:lang="de">Bedentung</span>”
vervangen door „<span lang="de" xml:lang="de">Bedeutung</span>” (<span lang="de" xml:lang="de">Die
Beschneidung in ihrer geschichtl. ethnogr. relig. u. medic.
Bedeutung</span>).</li>

<li><a href="#cor_19">Pag. 261</a>: „in” vervangen door „im” (<span
lang="de" xml:lang="de">Die Bedeutung der Taufe im <abbr title="Neuen Testament">N. T.</abbr></span>).</li>

<li><a href="#cor_20">Pag. 294</a>: „zijue” vervangen door „zijne” (dat
hij geheel buiten zijne schuld ongedoopt stierf).</li>

<li><a href="#cor_21">Pag. 368</a>: „<span
lang="de" xml:lang="de">anszeichnende</span>” vervangen door „<span
lang="de" xml:lang="de">auszeichnende</span>” (<span lang="de" xml:lang="de">ist in Wahrheit ihre
auszeichnende Stärke gewesen</span>).</li>

<li><a href="#cor_22">Pag. 394</a>: „<span lang="en" xml:lang="en">unitied</span>”
vervangen door „<span lang="en" xml:lang="en">united</span>” (<span lang="en" xml:lang="en">Ryle,
Knots united</span> p. 491).</li>

<li><a href="#cor_23">Pag. 396</a>: „18” vervangen door „28” (welke
hiertegen aangevoerd kan worden, is 1 Sam. 28, waar Saul).</li>

<li><a href="#cor_24">Pag. 401</a>: „venerirt” vervangen door
„veneriert” (<span lang="de" xml:lang="de">die Heiligkeit auf Erden religiös
veneriert werde</span>).</li>

<li><a href="#cor_25">Pag. 414</a>: „III1”
vervangen door „III 1”
(Jansen, Prael. III 1 030 enz.).</li>

<li><a href="#cor_26">Pag. 424</a>: „<span lang="de" xml:lang="de">Deisseits</span>”
vervangen door „<span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span>” (en alles van
het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span>, van immanente, kosmische
krachten).</li>

<li><a href="#cor_27">Pag. 435</a>: „nimmen” vervangen door „nimmer”
(en den staat der verhooging nimmer vanéén).</li>

<li><a href="#cor_28">Pag. 451</a>: „strak” vervangen door „straks”
(maar het zal straks duidelijk worden).</li>

<li><a href="#cor_29">Pag. 501</a>: „znsters” vervangen door „zusters”
(de broeders en zusters van den vrijen geest).</li>

<li><a href="#cor_30">Pag. 501</a>: „van” vervangen door „von”
(<span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre von der Apokatastasis<sup>2</sup>
Magdeburg</span>).</li>

<li><a href="#cor_31">Pag. 504</a>: „dikwerk” vervangen door
„dikwerf” (en wordt dan inzonderheid zeer dikwerf met <span lang="grc" xml:lang="grc">ζωη</span>
verbonden).</li>

<li><a href="#cor_32">Pag. 532</a>: „cogu” vervangen door „cogn” (maar
miskent het princ. cogn. internum).</li>

<li><a href="#cor_33">Pag. 535</a>: „Vermittelungstheologie”
vervangen door „Vermittlungstheologie” (door Hegel 1, door de
Vermittlungstheologie 2).</li>

<li><a href="#cor_34">Pag. 545</a>: „zooodat” vervangen door „zoodat”
(12, zoodat God en mensch, twee onderscheidene naturen).</li>

<li><a href="#cor_35">Pag. 548</a>: „geregtigheid” vervangen door
„gerechtigheid” (van de toerekening van Christus’ gerechtigheid 6).</li>

<li><a href="#cor_43">Pag. 557</a>: „18” vervangen door „28” (1 Sam. 28
IV, 396v.)</li>

<li><a href="#cor_36">Pag. 557</a>: „2S” vervangen door „28” (Matth.
20:28 III, 363.)</li>

<li><a href="#cor_47">Pag. 560</a>: „79” vervangen door „279”
(Augustinus ... over den Kinderdoop IV, 262, 279v.)</li>

<li><a href="#cor_37">Pag. 560</a>: „alomtetegenwoordigheid”
vervangen door „alomtegenwoordigheid” (Augustinus Steuchus, over de
alomtegenwoordigheid Gods).</li>

<li><a href="#cor_38">Pag. 561</a> (Doedes): „ziju” vervangen door „zijn”
(Doedes, ... zijn verdeeling v. d. eigenschappen Gods).</li>

<li><a href="#cor_39">Pag. 564</a>: „Max Müller” vervangen door
„Müller, Max” (Müller, Max, Over den oorsprong der religie).</li>

<li><a href="#cor_40">Pag. 565</a> (Origenes): „sehepselen” vervangen
door „schepselen” (de oorspronkelijke gelijkheid aller schepselen).</li>

<li><a href="#cor_41">Pag. 569</a>: „vau” vervangen door „van”
(Acceptilatie in de voldoening van Christus).</li>

<li><a href="#cor_46">Pag. 576</a>: „311v.” vervangen door „411v.”
 (Heiligmaking ... volkomene, bij den dood, IV, 411v.)</li>

<li><a href="#cor_42">Pag. 588</a>: „verh.” vervangen door „verk.”
 (Verkiezing, ... verk. tot het verbond der genade).</li>
</ul>

</div>

</div>

<hr class="full" />

<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 69005 ***</div>
</body>

</html>
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-05-06 19:55:38 +0000