NormalizeHEAD main

author: nfenwick <nfenwick@pglaf.org> 2025-01-24 23:13:03 -0800
committer: nfenwick <nfenwick@pglaf.org> 2025-01-24 23:13:03 -0800
commit: d4dd89c9c43edc88ff82a974a86dcb6afb310a68 (patch)
tree: 9913c2cf004e7be2a9f6b56e69e54e5a69f5d4aa /old/69005-h/69005-h.htm
parent: 071cd9b9c48cad1b1320b921c86764833e1aa424 (diff)
1 files changed, 0 insertions, 27543 deletions
diff --git a/old/69005-h/69005-h.htm b/old/69005-h/69005-h.htm
deleted file mode 100644
index 03985c2..0000000
--- a/old/69005-h/69005-h.htm
+++ /dev/null
@@ -1,27543 +0,0 @@
-
-<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
-"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
-<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" lang="nl" xml:lang="nl">
-<head>
-  <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" />
-  <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
-  <title>The Project Gutenberg eBook of Gereformeerde Dogmatiek deel IV,
-by Dr. Herman Bavinck.</title>
-<link rel="icon" href="images/cover.jpg" type="image/x-cover" />
-
-  <style type="text/css">
-
-body {width: 80%; max-width: 36em; margin: 0 auto 0 auto;}
-.x-ebookmaker body {width: 100%; max-width: 100%;}
-
-h1,h2,h3,h4 {text-align: center; clear: both; font-weight: normal;}
-h1 {margin: 3em 0 1em 0; padding-left: 4em; text-decoration: underline; text-indent: -4em;
-  font-size: 250%; line-height: 1.5em;}
-.x-ebookmaker h1 {font-size: 1.5em;}
-h2 {margin: 4em 0 1em 0; font-size: 1.2em; line-height: 1.8em;}
-h3 {word-spacing: 0.2em; line-height: 1.8em;}
-p {margin: 0.5em 0 0 0.5em; text-align: justify; text-indent: 1.5em;}
-
-.pagenum {position: absolute; right: 94%; font-size: x-small;
-  font-style: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal;
-  color: #999; text-align: right;} /* page numbers shown */
-.x-ebookmaker .pagenum {display: none;}
-
-/* titles */
-.cent {text-align: center; text-indent: 0; clear: both;}
-
-/* spacing */
-.sep1 {margin-top: 1.2em;}
-.sep2 {margin-top: 1.5em;}
-.sep4 {margin-top: 4em;}
-.sepb4 {margin-bottom: 4em;}
-
-/* styling */
-abbr {text-decoration: none;}
-.cs6 {font-size: 0.6em;}
-.cs12 {font-size: 1.2em;}
-.esp {letter-spacing: .1em; word-spacing: .3em;}
-ins {text-decoration: none; border-bottom: thin solid #eee;}
-.nobreak {page-break-before: avoid;}
-.noind {text-indent: 0;}
-.npage {margin-top: 6em;}
-.x-ebookmaker .npage {page-break-before: always;}
-.ssrf {font-family: sans-serif;}
-.smcap {font-variant: small-caps;}
-sup {font-size: x-small;}
-.wesp {word-spacing: 0.3em;}
-
-/* images */
-.figcenter {margin: 1.5em auto; text-align: center; text-indent: 0;}
-
-/* lists */
-.lsoff {list-style-type: none; margin-left: 2em; text-indent: -1.5em;
-  font-size: 0.95em; margin-bottom: 0;}
-li {margin-top: 0.1em; margin-bottom: 0; line-height: 1.2em;}
-
-/* tables */
-table {margin: 1.5em auto;}
-table.tabmat {width: 90%; font-size: 0.9em;}
-td.tdc {text-align: center; vertical-align: middle; line-height: 1.5em;
-  padding: 1em 0 0.5em 0;}
-td.tdl {text-align: left; vertical-align: baseline;}
-td.tdr {text-align: right; vertical-align: bottom;}
-
-/* box */
-div.boxnt {margin: 6em auto 2em auto; max-width: 32em;
-  background-color: #eee; padding: 1em; border: solid 1px #ccc;
-  font-size: 0.9em; text-align: left;}
-
-/* Notes */
-div.footnotes {background-color: #f6f6f6; padding: 0.8em;
-    margin: 2em 5% 1.5em 5%; font-size: 0.9em; border: solid 1px #ccc;}
-div.footnotes p {margin-top: 0.3em; margin-bottom: 0.3em;}
-.fnanchor {vertical-align: super; font-size: x-small;
-    text-decoration: none; font-style: normal; letter-spacing: normal;}
-.label {position: relative; right: 1.5em;
-    text-align: right; font-size: 0.9em;}
-
-/* lines */
-hr.full {margin: 2em auto 2em auto; height: 4px;
-  border-width: 4px 0 0 0; border-color: #999;
-  clear: both;}
-hr.hr16 {margin: 2em 42% 2em 42%; border-width: 2px 0 0 0;
-  border-style: solid; border-color: #666;}
-hr.hr8 {margin: 1em 46%; border-width: 2px 0 0 0;}
-.ovline {text-decoration: overline;}
-hr.grijs {border-color: #eee;}
-
-/* links */
-a:link{color:#66c; text-decoration: none;}
-a:visited {color:#66c; text-decoration: none;}
-a:hover {color:#000; text-decoration: underline;}
-
-  </style>
-</head>
-<body>
-<div lang='en' xml:lang='en'>
-<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of <span lang='nl' xml:lang='nl'>Gereformeerde dogmatiek, Vierde deel</span>, by Herman Bavinck</p>
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
-most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
-whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
-of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
-at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you
-are not located in the United States, you will have to check the laws of the
-country where you are located before using this eBook.
-</div>
-</div>
-
-<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: <span lang='nl' xml:lang='nl'>Gereformeerde dogmatiek, Vierde deel</span></p>
-<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Herman Bavinck</p>
-<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: September 17, 2022 [eBook #69005]</p>
-<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p>
-  <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Jeroen Hellingman, Hans Pieterse and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net</p>
-<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK <span lang='nl' xml:lang='nl'>GEREFORMEERDE DOGMATIEK, VIERDE DEEL</span> ***</div>
-
-<hr class="full" />
-
-<p class="noind ssrf"><a href="#noot">Opmerkingen van de bewerker</a></p>
-
-<p class="noind ssrf"><a href="#toc">Inhoud</a></p>
-
-<div class="npage">
-
-<p class="cent cs12">GEREFORMEERDE DOGMATIEK.</p>
-
-</div>
-
-<div class="npage">
-
-<h1>GEREFORMEERDE<br />DOGMATIEK.</h1>
-
-<div class="sep4 cent cs6">DOOR</div>
-
-<div class="sep2 cent esp cs12">D<sup>R</sup>. H. BAVINCK.</div>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<div class="sep4 cent sepb4">VIERDE DEEL.</div>
-
-<div class="figcenter">
-  <img src="images/streep-1.png" alt="" />
-</div>
-
-<div class="sep4 cent ovline">KAMPEN. — J. H. BOS. — 1901.</div>
-
-</div>
-
-<div class="npage">
-
-<p class="sep4 cent ovline"><span class="smcap">Typ. der Weesinrichting te Neerbosch.</span></p>
-
-</div>
-
-<div class="npage">
-
-<h2 id="toc" class="esp">INHOUD.</h2>
-
-<div class="figcenter">
-  <img src="images/streep-2.png" alt="" />
-</div>
-
-<table class="tabmat" summary="Inhoud van Deel IV">
-<tr>
-  <td class="tdc" colspan="3">HOOFDSTUK IX.<br />
-  <span class="smcap wesp">Over de Kerk.</span></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdl" colspan="2">&nbsp;&nbsp;Paragraaf.</td>
-  <td class="tdr">Bladz.</td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">47.</td>
-  <td class="tdl">Het wezen der Kerk</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_47">1</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">48.</td>
-  <td class="tdl">De regeering der Kerk</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_48">59</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">49.</td>
-  <td class="tdl">De macht der Kerk</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_49">132</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdc" colspan="3">HOOFDSTUK X.<br />
-  <span class="smcap wesp">Over de Middelen der Genade.</span></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">50.</td>
-  <td class="tdl">Het Woord</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_50">193</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">51.</td>
-  <td class="tdl">De Sacramenten</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_51">215</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">52.</td>
-  <td class="tdl">De Doop</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_52">252</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">53.</td>
-  <td class="tdl">Het Avondmaal</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_53">299</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdc" colspan="3">HOOFDSTUK XI.<br />
-  <span class="smcap wesp">Over de Laatste Dingen.</span></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">54.</td>
-  <td class="tdl">De tusschentoestand</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_54">353</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">55.</td>
-  <td class="tdl">De wederkomst van Christus</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_55">422</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdr">56.</td>
-  <td class="tdl">De voleinding der eeuwen</td>
-  <td class="tdr"><a href="#para_56">481</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td class="tdc" colspan="3"><hr class="hr8" /></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td>&nbsp;</td>
-  <td class="tdl">Breedere inhoudsopgave Deel I-IV</td>
-  <td class="tdr"><a href="#_inhoud">530</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td>&nbsp;</td>
-  <td class="tdl">Register van min of meer verklaarde Schriftuurplaatsen</td>
-  <td class="tdr"><a href="#_plaatsen">557</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td>&nbsp;</td>
-  <td class="tdl">Register van Namen</td>
-  <td class="tdr"><a href="#_namen">559</a></td>
-</tr>
-<tr>
-  <td>&nbsp;</td>
-  <td class="tdl">Register van Zaken</td>
-  <td class="tdr"><a href="#_zaken">569</a></td>
-</tr>
-</table>
-
-<hr class="hr16" />
-
-</div>
-
-<div class="npage" id="Page_1">
-
-<h2 id="para_47" class="nobreak" style="margin-top: 1em;"><span class="smcap">
-Hoofdstuk IX.</span><br />
-<b>Over de Kerk.</b></h2>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h3 id="lmn_47-1">§ 47. <span class="smcap">Het wezen der kerk.</span></h3>
-
-<p class="sep1">1. De gemeenschap dergenen, die Christus en zĳne weldaden
-deelachtig zĳn, draagt den naam van de kerk. In strikten zin is
-er daarom van deze alleen binnen de grenzen van het Christendom
-sprake. Maar dat neemt toch niet weg, dat er, gelĳk van priesterschap
-en offerande en altaar en allerlei andere elementen in
-dogma en cultus, zoo ook van de kerk analogieën zĳn in de
-godsdiensten der volken. <a id="ct_644"></a>Van nature is de mensch reeds een
-gezellig wezen, een <span lang="grc" xml:lang="grc">ζωον πολιτικον</span>; hĳ wordt uit en in en tot
-de gemeenschap geboren en kan geen oogenblik zonder haar
-bestaan. Huisgezin, maatschappĳ, staat, vereenigingen van allerlei
-aard en voor allerlei doel binden de menschen saam en doen hen
-leven en handelen in gemeenschap met elkander. Sterker nog dan
-al deze instellingen en corporaties is de band, die in de religie
-de menschen vereent. Er ligt in den godsdienst een machtig
-sociaal element, Schleiermacher, Chr. Gl. § 6. A. Dorner, <span lang="de" xml:lang="de">Kirche
-und Reich Gottes</span>, Gotha 1883 S. 11-17. De reden daarvan is
-niet ver te zoeken; dieper dan iets anders wortelt de religie in
-het hart van den mensch. Zĳ is met zĳne schepping naar Gods
-beeld onmiddellĳk gegeven en daarom onuitroeibaar eigen aan
-zĳne natuur. In die religie regelt de mensch zĳne verhouding
-tot God, en deze is centraal en principieel. Zooals onze verhouding
-tot God is, zoo is die tot onze medemenschen en tot alle schepselen.
-Op den bodem van alle vragen ligt die van de religie.
-Wie in den godsdienst met ons samenstemt, is het met ons eens
-<span class="pagenum" id="Page_2">[2]</span>
-in de diepste, heiligste en alles beheerschende overtuigingen en
-komt vroeger of later ook op afgeleide punten tot hetzelfde
-inzicht; maar verschil van geloofsovertuiging doet bĳ ernstig
-nadenken in alle ondergeschikte vraagstukken steeds verder uiteengaan.
-Wat in den godsdienst de menschen verbindt, is sterker
-dan stoffelĳk belang, natuurlĳke liefde, of geestdrift voor wetenschap
-en voor kunst; voor den godsdienst heeft de mensch alles,
-heeft hĳ ook zĳn leven veil. Want indien hĳ dezen verliest, dan
-verliest hĳ zichzelven; in den godsdienst staat volgens ieders
-overtuiging des menschen ziel en zaligheid op het spel. Daarom
-zoekt elke godsdienst zich ook te propageeren en missionair op
-te treden. De religie is nooit eene private aangelegenheid, eene
-subjectieve opinie, eene kwestie van smaak; zĳ sluit steeds de
-pretentie in, de ware en zaligmakende te zĳn, en zoekt daarom
-ingang bĳ anderen, uitbreiding zoo mogelĳk over heel de menschheid
-heen. Zĳ is nooit eene zaak van den individu alleen, maar
-steeds ook van het gezin, de familie, het volk en den staat. Zĳ
-brengt daarom altĳd een gemeenschappelĳk dogma en een gemeenschappelĳken
-cultus voort, als het ware gedragen door het
-besef, dat niet de enkele mensch maar de menschheid het voltooide
-beeld Gods, zĳn tempel en lichaam is. Buiten het terrein
-der bĳzondere openbaring is echter algemeen het bewustzĳn
-verloren van de eenheid Gods zoowel als van de eenheid der
-menschheid. De eenheid van godsdienst beperkt zich tot de stam-
-of volksgenooten; burgerlĳke en godsdienstige gemeenschap vallen
-samen; de staat is zelf ook een <span lang="de" xml:lang="de">Cultusgemeinschaft</span>. Wel openbaart
-de religie zich ten deele ook in zelfstandige organisatie van
-priesterschap, offeranden, ceremoniën, godsdienstige vereenigingen
-en geheime genootschappen; <a id="ct_261"></a>de buddhistische religie in Tibet
-vertoont zooveel overeenkomst met die van Rome, dat de Jezuitenpaters,
-toen zĳ haar eerst leerden kennen, er een spel des duivels
-in zagen. Maar toch bracht geen der heidensche godsdiensten het
-tot zulk eene zelfstandige organisatie, als die, welke wĳ onder
-het Christendom in de kerk aantreffen. Het Mohammedanisme
-stichtte niet anders dan eene soort van theocratischen staat,
-waarin de Arabieren de heeren der onderworpen volken zĳn en
-de koran het wetboek is ook voor het burgerlĳk recht. En het
-Buddhisme vormde slechts vereenigingen van wereldontvluchtende
-monniken, die op de burgerlĳke maatschappĳ een verlammenden
-<span class="pagenum" id="Page_3">[3]</span>
-druk oefenden en tegenover den staat nimmer zelfstandig werden.
-Cf. Saussaye, Religionsgesch. I 132. Pfleiderer, Religionsphilos.<sup>3</sup>
-727 f. Rauwenhoff, Wĳsb. v. d. godsd. 835v. Tiele, Inl. tot de
-godsdienstwet. Tweede reeks 1899 bl. 132-154. Falke, Buddha,
-Mohammed, Christus II 155 f.</p>
-
-<p>Voorbereid werd echter de christelĳke kerk in de dagen des
-O. Testaments. In den patriarchalen tĳd waren de huisgezinnen
-der geloovigen de godsdienstige gemeenten en de huisvaders de
-priesters; <a id="ct_1"></a>een geregelde, gemeenschappelĳke cultus bestond er
-nog niet, al ligt in Gen. 4:26 toch reeds opgesloten, dat de
-Sethieten tegenover de Kaïnieten den naam Gods begonnen uit
-te roepen en te prediken, en al kwam er na den zondvloed tusschen
-Semieten, Japhetieten en Chamieten eene scheiding tot
-stand. Bĳ Abraham kreeg deze scheiding zelfs voor eeuwen haar
-beslag. God liet van nu voortaan de Heidenen wandelen op hunne
-eigene wegen en richtte met Abraham en zĳn zaad een verbond
-op, dat ook uitwendig door het teeken der besnĳdenis de kerk
-van de wereld afscheidde en aan den voet van Sinai bevestigd
-en tot een nationaal verbond verheven werd. <a id="ct_417"></a>Onder Israel was
-kerk en staat niet één en hetzelfde; er was onderscheid tusschen
-priester en koning, tempel en paleis, godsdienstige en burgerlĳke
-wetten. Maar beide waren toch zoo nauw vereenigd, dat burger
-en geloovige, natie en volk Gods saamvielen en het ééne Goddelĳke
-wet was, die heel het leven van Israel beheerschte. Israel
-als volk was eene <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עֵדָה יהוה</span> of eene <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קָהָל יהוה</span>.
-Beide deze woorden worden in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> van de vergadering of de gemeente Israels,
-zonder onderscheid van beteekenis, gebruikt. Maar na de ballingschap
-onderging Israels volksbestaan eene merkwaardige verandering;
-de Joden hielden op een volk te zĳn als de andere volken
-der aarde en werden eene godsdienstige gemeente. <a id="ct_734"></a>Op alle plaatsen
-in en buiten Palestina ontstonden er samenkomsten der geloovigen
-op den sabbat, Ps. 74:8, Hd. 15:21, om de wet te lezen en
-in haar onderwezen te worden; het leeren was het voornaamste
-bestanddeel van den daarin geoefenden eeredienst, Mk. 1:21,
-6:2 enz. Deze vergaderingen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">כְנֵסֶת</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span>,
-werden voor de Joden meer en meer het middelpunt van hun religieuse leven
-en kregen in plaatsen met gemengde of overwegend grieksche
-bevolking eene zelfstandige organisatie. De tempel te Jeruzalem
-bleef wel bestaan en werd nog altĳd geëerd als de plaats van
-<span class="pagenum" id="Page_4">[4]</span>
-de bĳzondere tegenwoordigheid Gods. Maar de Joden buiten
-Jeruzalem kregen toch allengs eene godsdienstoefening, die buiten
-tempel en altaar, buiten priesterschap en offerande omging, en
-geheel en al in prediking en in gebed bestond. Daardoor werd
-reeds in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> de christelĳke gemeente voorbereid.
-Evenals de beide hebreeuwsche, werden de grieksche woorden,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> en <a id="ct_324"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>,
-oorspronkelĳk voor deze godsdienstige samenkomsten der Joden dooreen gebruikt; de <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>
-zet <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עדה</span> in
-den regel door <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> over, en <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span> door
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, behalve in Ex. Lev. Num. Jos., waar ook
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span> gewoonlĳk door <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span>
-wordt vertaald. Maar langzamerhand kwam er bĳ de Joden toch
-reeds dit onderscheid, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> meer de empirische, feitelĳke
-samenkomst aanduidt (congregatio, vergadering), en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> het
-woord wordt voor de ideale gemeente, gelĳk zĳ de door God
-tot zĳn heil geroepenen omvat (convocatio, gemeente). Cf. Schürer,
-Gesch. des jüd. Volkes im Zeitalter Jesu Christi II<sup>3</sup> 428-433.</p>
-
-<p id="lmn_47-2" class="sep1">2. Hieruit wordt verklaard, dat het christelĳk spraakgebruik
-het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> alleen van de godsdienstige vergaderingen
-der Joden en van de gebouwen, waarin zĳ plaats had, bleef
-bezigen, Mt. 4:23, Hd. 13:43, Op. 2:9, 3:9, maar overigens
-van het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> zich ging bedienen. Wel komt dit woord
-in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> enkele malen nog van volksvergaderingen voor,
-Hd. 7:38, 19:32, 39, 41; maar doorgaans heeft het een godsdienstig
-karakter en duidt het de N. Testamentische gemeente
-aan. In de patristische litteratuur en vooral bĳ de Ebionieten
-wordt de christelĳke gemeente nog wel eens door <span lang="grc" xml:lang="grc">συναγωγη</span> aangeduid,
-maar weldra maakt dit woord toch geheel voor <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>
-plaats, Schürer t. a. p. 432. Sohm, Kirchenrecht 16 f. Cremer
-s. v. Het was trouwens Christus zelf, die het eerst het woord
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> toepaste op de gemeente,
-welke Hĳ rondom zich vergaderde, <a id="ct_15"></a>Mt. 16:18, 18:17. Vele nieuwere critici zĳn van
-meening, dat dit woord Jezus later in den mond is gelegd,
-Holtzmann, Neut. Theol. I 210. Maar er bestaat hiervoor geen
-grond, en er is niets bevreemdends in, dat Jezus dat woord in
-dien zin gebruikte. Want wel trad Jezus op met de prediking
-van het koninkrĳk der hemelen. Maar Hĳ droeg daarvan terstond
-eene gansch andere opvatting voor dan zĳne tĳdgenooten en
-leefde eerst volstrekt niet in de verwachting, dat het gansche
-<span class="pagenum" id="Page_5">[5]</span>
-volk zich bekeeren en Hem volgen zou. Johannes zonderde reeds
-door den doop der bekeering de ware Israëlieten van de massa
-des volks af. En Jezus was zich niet alleen van den aanvang
-zĳn zoonschap, zĳn messianiteit en zĳn toekomstig lĳden bewust,
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 235v.; maar Hĳ <ins id="cor_44" title="verkoor">verkoos</ins>
-ook een aantal jongeren en vergaderde hen rondom zich; Hĳ zond hen uit, om te prediken
-en discipelen te winnen; Hĳ gaf aan zĳne volgelingen andere
-wetten, dan die in de kringen van het Joodsche volk golden,
-Mt. 5-7, 18:15-35, 20, 28 enz. Zoo kwam er allengs eene
-schare van discipelen rondom Hem te staan, die zich onderscheidde
-en afzonderde van het volk der Joden. En op deze schare paste
-Jezus nu het woord <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> toe.
-Zĳ waren de ware <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, het echte volk Gods, gelĳk Israël dat had behooren
-te zĳn maar nu in de verwerping van den Messias betoonde niet
-te wezen. Jezus kwam immers niet, om iets volstrekt nieuws te
-scheppen, maar om de wet en profeten in vervulling te doen
-gaan en de echte, wezenlĳke <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span> te herstellen. Als Jezus dit
-woord dan ook in Mt. 16:18 en 18:17 bezigt van zĳne gemeente,
-gebruikt Hĳ het daarom ook nog in gansch algemeenen zin. Hĳ
-zegt niet, dat die <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קהל</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>,
-plaatselĳk zal zĳn of over heel de aarde zich zal uitbreiden; de latere onderscheiding van plaatselĳke
-en algemeene kerk is hier nog niet te vinden. Maar Jezus
-zegt heel in het algemeen, dat Hĳ <i>zĳne</i> <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, in tegenstelling
-met die der Joden, bouwen zal, niet op de wet, maar op Petrus’
-belĳdenis van zĳne messianiteit, en dat Hĳ ze daarom ook zelfstandig
-inrichten en naar eigen wetten zal doen leven. In de
-discipelen, die Jezus zelf rondom zich vergaderde, zĳn reeds de
-aanvangen aanwezig van de <abbr title="Nieuwtestamentische">N.-Test.</abbr> gemeente. Maar zoolang
-Jezus op aarde was, bleef Hĳ zelf het persoonlĳk middelpunt en
-trad de gemeenschap der jongeren nog terug. Zĳ waren nog niet
-zelfstandig en moesten dagelĳks door Hem geleerd en geleid
-worden. En de Heilige Geest was nog niet, overmits Christus
-nog niet was verheerlĳkt. <a id="ct_345"></a>Maar na Jezus’ heengaan sluiten zĳ
-zich terstond nauwer aaneen, Hd. 1:14, en ontvangen op den
-pinksterdag in den H. Geest een eigen levensprincipe, dat hen
-zelfstandig maakt tegenover het volk der Joden en hen onderling
-ten nauwste verbindt. Dan wordt de gemeente van Christus in
-beginsel losgemaakt van Israels nationaal bestaan, van priester
-en wet, van tempel en altaar; zĳ wordt eene eigene, zelfstandige,
-<span class="pagenum" id="Page_6">[6]</span>
-godsdienstige vergadering; zĳ treedt in de plaats van het oude
-Israel op als het volk, als de gemeente Gods.</p>
-
-<p id="lmn_47-2b">Deze <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> bestond eerst alleen te Jeruzalem. Maar spoedig
-kwamen er ook geloovigen te Samaria, te Antiochie en op vele
-andere plaatsen onder Joden en Heidenen; en ook hunne vergaderingen
-werden met den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> aangeduid; ook zĳ
-waren daar ter plaatse het volk, de gemeente Gods. Zoo kreeg
-het woord allengs onderscheiden beteekenissen. Jezus gebruikt
-het woord nog in algemeenen zin, zonder aan de latere onderscheidingen
-te denken. Maar na zĳn heengaan wordt het toegepast
-op den kring van geloovigen op eene bepaalde plaats, wĳl deze
-daar het volk Gods uitmaakt. En dan wordt het op hen toegepast,
-hetzĳ zĳ al dan niet in eene bepaalde vergadering bĳeen zĳn
-gekomen. In Hd. 5:11, 11:26, 1 Cor. 11:18, 14:19, 28, 35
-slaat het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> duidelĳk op de vergadering of samenkomst
-der gemeente; maar elders komt het meermalen voor van
-de gemeente zelve, ook al is zĳ niet vergaderd, en kan er dus
-van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησιαι</span> in plurali gesproken worden, Rom. 16:4, 1 Cor.
-16:1, Gal. 1:2, 1 Thess. 2:14 enz. Nog enger beteekenis
-krĳgt het woord, wanneer het gebezigd wordt van een gedeelte
-der geloovigen, dat op eene bepaalde plaats in een private woning
-vergadert. <a id="ct_407"></a>In steden n.l., waar het getal Christenen zeer groot
-werd, moest men wel tot zoogenaamde huisgemeenten komen.
-De Joden hadden in verschillende plaatsen, bĳv. in Rome, meer
-dan ééne synagoge; en de Christenen werden te meer genoodzaakt,
-zich bĳ de samenkomst te verdeelen, wĳl zĳ in den eersten tĳd
-geen kerkgebouwen hadden maar in de woning van een der gemeenteleden
-vergaderden. Volgens Hd. 19:9 kwamen de Christenen
-te Efeze een tĳd lang saam in de misschien daarvoor
-gehuurde zaal van een zekeren Tyrannus, maar in den regel
-hadden zĳ hunne vergaderplaats in eene private woning. Bĳ eene
-eenigszins aanzienlĳke uitbreiding der gemeente moesten zĳ daarom
-in verschillende woningen samenkomen en een soort van huisgemeenten
-vormen. Dit was het geval in Jeruzalem, waar de
-gemeente weldra duizenden zielen sterk was, Hd. 2:41, 46, 47,
-4:4, 5:14, 8:3, 11:21, 12:12, 17, 21:8, en zoo ook in
-Rome, Rom. 16:23, Corinthe, 1 Cor. 16:19, Colosse, Philem.
-2, Laodicea, Col. 4:15. <a id="ct_321"></a>Deze huisgemeenten werden elk voor
-zich eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> geheeten. <a id="ct_607"></a>Maar daarbĳ wordt de eenheid geen
-<span class="pagenum" id="Page_7">[7]</span>
-oogenblik uit het oog verloren. Want al komen de geloovigen
-in dezelfde stad soms vanwege hun groot aantal in verschillende
-woningen saam, zĳ vormen toch daar ter plaatse met elkaar de
-ééne <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, Hd. 5:11, 8:1 enz. Indien de lezing van Tischendorf
-in Hd. 9:31 juist is, worden daar al de gemeenten van
-Judea, Galilea en Samaria onder den éénen naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>
-in singulari samengevat. En in Rom. 12:5, 1 Cor. 12:12-28,
-15:9, Gal. 1:13, Phil. 3:6, Ef. 1:22, 5:32, Col. 1:18,
-24, 25 worden op dezelfde wĳze alle gemeenten als ééne <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>
-saamgenomen en omschreven als het lichaam, de bruid, het
-pleroma van Christus. Deze eenheid van alle gemeenten komt
-ook niet eerst aposteriori door belĳdenis, kerkenorde en synodaal
-verband tot stand; de kerk is geen associatie van personen, die
-eerst buiten haar om tot het geloof zĳn gekomen en daarna zich
-hebben vereenigd. Maar zĳ is een organisme, waarin het geheel
-aan de deelen voorafgaat; hare eenheid gaat aan de veelheid der
-plaatselĳke gemeenten vooraf en ligt in Christus. Hĳ is het, die,
-in den staat der verhooging zĳn middelaarswerk voortzettend,
-zĳne gemeenten uit zich als het hoofd samenvoegt en opbouwt,
-Ef. 1:23, 4:16, 5:23, Col. 1:18, 2:19, die haar vergadert
-en regeert, Joh. 10:16, 11:52, 17:20, 21, Hd. 2:33, 47,
-9:3v., altĳd bĳ haar blĳft, Mt. 18:20, 28:20, ten nauwste
-met haar is vereenigd, Joh. 15:1v., 17:21, 23, 1 Cor. 6:15,
-12:12-27, Gal. 2:20, en door zĳnen Geest in haar woont,
-Rom. 6:5, 8:9-11, 1 Cor. 6:15v., Ef. 3:17 enz. In zoover
-is de bewering van Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span> S. 20 juist, dat de algemeene
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> aan de plaatselĳke gemeenten voorafgaat; zĳ is
-wel niet het historische, maar toch het logische prius, Holtzmann,
-Neut. Theol. II 177; elke plaatselĳke gemeente is het volk Gods,
-het lichaam van Christus, op het fundament van Christus gebouwd,
-1 Cor. 3:11, 16, 12:27, omdat zĳ daar ter plaatse
-datzelfde is, wat de gemeente in haar geheel is, en Christus voor
-haar is, wat Hĳ voor de gansche gemeente is, Zahn, Einl. in
-das Neue Test. I 355 f. In de verschillende plaatselĳke vergaderingen
-der geloovigen komt de ééne gemeente van Christus tot
-openbaring. Haar wezen ligt, zoo voor het geheel als voor elk
-der deelen in het bĳzonder daarin, dat zĳ het volk Gods is,
-Rom. 9:25, 2 Cor. 6:16, 18, Tit. 2:14, Hebr. 8:10, 13:12,
-1 Petr. 2:9, 10, bestaande uit menschen, die den Heere
-<span class="pagenum" id="Page_8">[8]</span>
-toegedaan en tot Hem bekeerd zĳn, Hd. 5:14, 14:15, die den naam
-van discipelen, broeders, uitverkorenen, geroepenen, heiligen, geloovigen
-dragen, Hd. 1:15, 6:1, 9:1, 32, Rom. 1:7, 1 Cor.
-1:2 enz. In den ruimsten zin is <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> de vergadering van
-al het volk Gods, op aarde niet alleen maar ook in den hemel,
-Hebr. 12:23, in het verleden en heden niet slechts maar ook
-in de toekomst, Joh. 10:16, 17:20.</p>
-
-<p id="lmn_47-3" class="sep1">3. Deze geestelĳke eenheid der gemeente van Christus treedt
-ook nog in den na-apostolischen tĳd gedurig op den voorgrond.
-De Christenen zĳn de heiligen, de uitverkorenen, zĳ hebben één
-God, één Christus, één Geest der genade, ééne roeping, Clem.
-1 Cor. 46. De kerk is een toren, die met den rots Christus één
-steen vormt, Herm. Sim. IX 13. 18, uit welken de steenen, die
-onrein en zwart zĳn en niet passen, verwĳderd worden, ib. 6. 7;
-het geslacht der rechtvaardigen, waarvan de goddeloozen worden
-afgezonderd, ib. 17. 18. De Christenen zĳn de ziel der wereld,
-Ep. ad Diogn. 6, het ware Israel, het gezegende volk Gods, Just.
-Dial. c. Tryph. 116. 123. 135; zĳ zĳn allen priesters, Iren. adv.
-haer. IV 8, 3. Tert. de exh. cast. 7, hebben allen den H. Geest
-ontvangen, Iren. ib. IV 36, 2 en vormen saam eene <span lang="la" xml:lang="la">communicatio
-pacis et appellatio fraternitatis et contesseratio hospitalitatis</span>,
-Tert. de praescr. 20 enz. Daarbĳ maakt men dan, evenals Hermas,
-onderscheid tusschen ware en valsche leden der kerk. Met het
-oog op geëxcommuniceerden zeide Origenes: <span lang="la" xml:lang="la">ita fit ut interdum
-qui foras mittitur intus sit et ille foris, qui intus videtur retineri</span>.
-En elders spreekt hĳ meermalen uit, dat velen geroepen en
-weinigen uitverkoren zĳn, dat er geestelĳke en vleeschelĳke leden
-zĳn, dat er onkruid onder de tarwe is en veler wandel met hun
-belĳdenis strĳdt, Seeberg, Der Begriff der christl. Kirche, Erl.
-1885 S. 29. Maar spoedig kwam er in deze opvatting van de
-kerk als communio sanctorum eene groote verandering. Toen er
-in de tweede eeuw allerlei secten en haeresieën opkwamen, rees
-vanzelf de vraag op, welke de ware kerk was. En daarop werd
-ten antwoord gegeven: die, welke bĳ het geheel blĳft en de
-gemeenschap met de katholieke kerk onderhoudt. <a id="ct_426"></a>Katholiek werd
-de kerk reeds genoemd door Ignatius, Smyrn. 8, cf. Murat. en
-Mart. Polyc. 5. 16. 19, omdat zĳ over de gansche aarde, in
-alle tĳden en plaatsen, alle geloovigen omvat en er buiten haar
-<span class="pagenum" id="Page_9">[9]</span>
-geen zaligheid is, Clem. 1 Cor. 57. Ign. Ef. 16. Trall. 7. Phil. 3.
-Herm. IX 16. Deze katholiciteit der kerk werd echter tegenover
-de ketterĳ niet meer geestelĳk opgevat, maar veruitwendigd en
-in een zichtbaar instituut belichaamd. <a id="ct_247"></a>De bisschop, in rechte lĳn
-van de apostelen afstammend en in het bezit der zuivere traditie,
-werd het criterium der ware kerk. De algemeene kerk hield op
-een logisch prius te zĳn en werd als een historisch prius van
-alle plaatselĳke kerken gedacht. Zoo kwam er in het kerkbegrip
-een algeheele omkeer. Niet de plaatselĳke kerken zĳn het, die
-saam eene eenheid vormen, maar de katholieke kerk met het
-episcopaat gaat vooraf, en de plaatselĳke kerken zĳn deelen van
-het geheel en slechts zoolang ware kerken, als zĳ bĳ dat geheel
-zich houden en daaraan zich onderwerpen. De ontwikkeling van
-dit katholieke kerkbegrip werd bevorderd door den tegenstand,
-dien het van kettersche zĳde ondervond. <a id="ct_391"></a>Het Gnosticisme maakte
-van de kerk eene school, waarin de <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικοι</span> verre verheven
-waren boven de populaire voorstellingen van het historisch Christendom.
-<a id="ct_518"></a>Het Montanisme wilde de kerk vestigen op den grondslag van
-beweerde inspiratie en profetie, met loochening van alle ambt
-en gezag; <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia proprie et principaliter ipse est spiritus</span>, Tert.
-de pudic. 21. Het Novatianisme en Donatisme ĳverden voor de
-heiligheid der kerk ten koste van hare katholiciteit. Tegen al
-deze dwalingen traden de kerkvaders op en legden meer en meer
-op het bisschoppelĳk kerkinstituut den nadruk. De kerk, welke
-door de bisschoppen geleid wordt, is de eenige bewaardster en
-predikster der waarheid, Iren. adv. haer. I 10, 2. Tert. de praescr.
-28, en daarom het onmisbare instituut des heils, de moeder aller
-geloovigen, de uitdeelster der genade, de middelares der zaligheid,
-<span lang="la" xml:lang="la">scala ascensionis ad Deum. Ubi enim ecclesia, ibi et spiritus Dei,
-et ubi spiritus Dei, ibi ecclesia et omnis gratia, spiritus autem
-gratia</span>, Iren. ib. III 24, 1. Tert. de or. 2. Clemens, Paed. I 6.
-Strom. VIII 17. Gelĳk er maar één God en één Heer is, zoo is
-er ook maar ééne kerk, ééne kudde, ééne moeder, uit welke alle
-geloovigen geboren worden en buiten welke er geen zaligheid is.
-De lichtstraal kan niet van de zon, de tak niet van den boom,
-de beek niet van de bron worden gescheiden, Cypr. de unit. ecll.
-5. 7. Ook <a id="ct_88"></a>Augustinus beweegt zich in denzelfden kring van gedachten.
-Hoewel de kerk door hare eenheid, katholiciteit en
-majesteit reeds vroeger een diepen indruk op hem had gemaakt,
-<span class="pagenum" id="Page_10">[10]</span>
-werd hĳ toch eerst door zĳn strĳd tegen het Donatisme 393-411
-genoodzaakt, om meer opzettelĳk over haar wezen na te
-denken. Ook dan wordt echter niet de leer van de kerk, maar
-blĳft de leer van de genade het middelpunt van zĳn denken en
-leven, en de leer der kerk komt tot op zekere hoogte los, zelfstandig
-en onverzoend daarnaast te staan. Want als God de eenige
-en volstrekte oorzaak der genade is, gelĳk Augustinus leert, dan
-kan de kerk dit niet wezen. Daarom onderscheidt hĳ al aanstonds
-tusschen de kerk als corpus verum en de kerk als corpus permixtum,
-de doctr. chr. III 32. Er zĳn leden der ware kerk
-buiten de zichtbare kerk, zooals de engelen, Enchir. 29, de moordenaar
-aan het kruis, die alleen den bloeddoop ontving, de bapt.
-IV 22 en alle niet-Israëlieten, die vóór Christus’ komst zĳn zalig
-geworden, de civ. XVIII 23. 47, want de christelĳke religie is
-zoo oud als de wereld, Ep. 102. Tot de ware kerk behooren ook
-zĳ, die nu nog goddeloos leven of in bĳgeloof en ketterĳ verstrikt
-zĳn en toch door God worden gekend. <span lang="la" xml:lang="la">Namque in illa ineffabili
-praescientia Dei multi qui foris videntur intus sunt, et multi
-qui intus videntur foris sunt. Ex illis ergo omnibus, qui ut ita
-dicam intrinsecus et in occulto intus sunt, constat ille hortus
-conclusus, fons signatus, puteus aquae vivae, paradisus cum
-fructu pomorum</span>, de bapt. V 27. Omgekeerd zĳn er velen binnen
-de zichtbare kerk, die niet tot de electi behooren. Er is kaf onder
-het koren, er zĳn kwade visschen onder de goede, er zĳn <span lang="la" xml:lang="la">plurimae
-oves foris, plurimi lupi intus</span>, hom. in Joann. 45. c. lit. Petul.
-III 3. de bapt. I 10. Multi sunt in communione sacramentorum
-<i>cum</i> ecclesia, qui tamen non sunt <i>in</i> ecclesia, de unit. eccl. 74.
-Vanwege deze onderscheiding werd Augustinus door de Donatisten
-beschuldigd, dat hĳ twee kerken leerde; maar hĳ gaf daarop
-ten antwoord, dat hĳ beide niet scheidde, evenmin als wie bĳ
-den mensch ziel en lichaam onderscheidt, en dat naar het woord
-van Christus onkruid en tarwe samen moesten opwassen. De
-kerk is voor Augustinus niet de uitdeelster der genade, maar
-toch de kring, binnen welken God in den regel zĳne genade
-uitdeelt. En zoo verdedigt hĳ haar tegen de Donatisten. De kerk
-is de middelares der zaligheid, omdat in haar alleen de Geest,
-de liefde, de volharding aanwezig is. Buiten haar is er geen
-zaligheid. Want ketters en scheurmakers kunnen wel het woord
-en sacrament medenemen, maar niet de wedergeboorte en de liefde.
-<span class="pagenum" id="Page_11">[11]</span>
-welke door den H. Geest alleen binnen de kerk worden geschonken;
-<span lang="la" xml:lang="la">hunc spiritum, quod illi non habeant, qui sunt ab ecclesia segregati,
-Judas apostolus 1:10 apertissime declaravit</span>. Zĳ hebben
-den vorm maar missen het wezen, evenals afgesneden lichaamsdeelen
-nog wel een hand, vinger, oor enz. zĳn maar geen leven
-hebben. Wie de kerk niet tot moeder heeft, heeft God niet tot
-vader, de bapt. VII 44. de unit. eccl. 1. c. lit. Petul. III 9.
-<a id="ct_660"></a>De kerk is <span lang="la" xml:lang="la">pia mater, sponsa sine macula et ruga, unica columba,
-sancta ecclesia</span>; en de kerk blĳft heilig, ook al hebben de goddeloozen
-in haar de meerderheid, want hare heiligheid ligt,
-evenals hare eenheid en katholiciteit, voor Augustinus veel meer
-in het objectieve instituut van leer, genademiddelen en cultus,
-dan in de leden der kerk; scheiding is daarom altĳd ongeoorloofd,
-een bewĳs van hoogmoed en ongehoorzaamheid, de algemeene
-kerk voor eene particularistische of zelfs eene nationale inruilende,
-c. Cresc. II 37. de unit. eccl. 12. 14. En juist door dezen sterken
-nadruk, dien Augustinus tegen de Donatisten op het instituut
-der kerk legt, heeft hĳ in niet geringe mate bĳgedragen tot de
-ontwikkeling van het Roomsche kerkbegrip. Cf. behalve de dogmenhist.
-werken van Harnack, Schwane enz., Seeberg, Der Begriff
-der chr. Kirche 1-56. Köstlin, Die Kath. Auffassung v. d. Kirche
-in ihrer ersten Entw., Deutsche Zeits. für chr. Wiss. u. chr.
-Leben 1856. H. Schmidt, Aug. Lehre v. d. Kirche, Jahrb. f.
-deutsche Theol. 1861 S. 197-250. Reuter, August. Studien
-1887 S. 4-105. Dorner, Augustinus S. 276-295. Specht, Die
-Lehre v. d. Kirche nach dem h. Aug. Paderborn 1892.</p>
-
-<p>In de Middeleeuwen werd dit kerkbegrip practisch uitgewerkt
-in de ontwikkeling der hierarchie, in de machtige organisatie
-van het kerkelĳk instituut, in den strĳd der kerk met en hare
-verheffing boven den staat. Des te opmerkelĳker is, dat het
-theoretisch bĳna in het geheel niet behandeld werd. Niet de
-theologie maar de jurisprudentie heeft toen de ontwikkeling geleid,
-Harnack, D. G. III 400. Over de leer der kerk vinden wĳ alleen
-iets bĳ Hugo Vict., de sacr. II 2. Halesius, Summa IV qu. 4.
-Thomas, c. Gent. IV 76. S. Theol. I 2 qu. 101 art. 2. II 2 qu.
-10 art. 10. qu. 88 art. 12. III qu. 8 art. 3. 4. qu. 68 art. 9.
-Eerst na de bestrĳding door Wiclef, Hus, de Hervormers enz.
-wordt het kerkbegrip van Roomsche zĳde breeder ontwikkeld en
-verdedigd, vooral door Torquemada 1468, Catech. Rom. I c. 10.
-<span class="pagenum" id="Page_12">[12]</span>
-Canus, Loci theol. IV-VI, Bellarminus, Disp. de controv. Tom.
-I en II. Becanus, de ecclesia Christi itemque de ecclesia Romana
-1615. Id. Manuale controv. I 1-5. Bossuet, <span lang="fr" xml:lang="fr">Exposition de la
-doctrine de l’église cath. sur les matières de controverse</span> 1671 enz.
-<a id="ct_663"></a>In dit kerkbegrip staat het zichtbaar instituut op den voorgrond.
-Christus heeft n.l. op aarde eene kerk gesticht, waaraan de
-zichtbare en de onzichtbare zĳde onafscheidelĳk verbonden zĳn.
-Evenals in Christus eene Goddelĳke en eene menschelĳke natuur,
-in ieder mensen een ziel en lichaam, in het sacrament een teeken
-en eene beteekenende zaak vereenigd zĳn, zoo zĳn er in de kerk
-eene zichtbare en eene onzichtbare zĳde. De zichtbaarheid der
-kerk berust op de vleeschwording des Woords. Christus is de
-causa efficiens, exemplaris en finalis van de kerk; Hĳ leeft zelf
-als profeet, priester en koning door den H. Geest in haar voort,
-en stort al de gaven zĳner genade in haar uit. Hĳ deelt deze
-uitsluitend mede door middel van ambt en sacrament; het instituut
-gaat dus vóór het organisme; de kerk is eene moeder der
-geloovigen, voordat zĳ eene vergadering is; de ecclesia docens
-met haar hierarchische inrichting en haar genadewerkende sacramenten
-gaat aan de ecclesia audiens vooraf en staat hoog boven
-haar. Op deze ecclesia docens zĳn dan ook in de eerste plaats al
-die eigenschappen toepasselĳk, die de Roomsche Christen aan
-zĳne kerk toekent. Zĳ is de ééne, eenige, alleen-christelĳke,
-katholieke, door regelmatige successie van de apostelen afstammende,
-onvergankelĳke, onfeilbare kerk, die aan alle andere
-zoogenaamde kerken het bestaansrecht betwist, intolerant is
-krachtens haar aard, geen andere kerken naast zich duldt of
-erkent, van welke af te wĳken in de leer of te scheiden in het
-leven altĳd zonde en nooit geoorloofd is. Want omdat Christus
-alle genade alleen mededeelt door ambt en sacrament, daarom
-is de ecclesia docens, het Roomsche kerkinstituut, de eenige
-middelares der zaligheid, de bewaardster en uitdeelster van alle
-genade voor alle menschen, de eenige ark des behouds voor heel
-het menschelĳk geslacht. Zĳ alleen leidt den mensch tot de
-Schrift, tot den persoon van Christus, tot de gemeenschap met
-God. De heilsorde is niet deze, dat God door zĳn Woord den
-mensch tot de kerk leidt, maar omgekeerd gaat zĳ van de kerk
-uit en voert dan tot de Schrift en tot Christus heen. Daarom
-behoort de kerk voor allen kenbaar, aanwĳsbaar en zelfs bewĳsbaar
-<span class="pagenum" id="Page_13">[13]</span>
-te zĳn; door hare eigenschappen en kenteekenen moet zĳ zoo
-duidelĳk in het oog springen, dat er ten haren aanzien geen
-twĳfel mogelĳk is en alleen moedwillig en schuldig ongeloof
-haar miskennen en verwerpen kan. Zĳ is de allereerste en voornaamste
-kenbron der waarheid en wordt om deze reden door vele
-Roomsche theologen in de leer der principia behandeld. Van deze
-ecclesia docens is de ecclesia audiens volkomen afhankelĳk; zĳ
-heeft alleen passief deel aan al de heerlĳke eigenschappen der
-kerk; haar eenige taak is, om de bovennatuurlĳke genade uit
-de hand van den priester in het sacrament aan te nemen; geloof
-aan wat de kerk gelooft, gehoorzaamheid aan de hierarchie, onderwerping
-aan den paus is haar grootste deugd en tot de zaligheid
-noodzakelĳk. <span lang="la" xml:lang="la">Ubi papa, ibi ecclesia</span>. Van de qualiteit dezer ecclesia
-audiens hangt daarom het wezen der kerk niet af. Wel is het
-goed en nuttig, dat de leden der kerk geloovigen zĳn; decor
-ecclesiae principaliter in interioribus consistit, Thomas, Sent. IV
-dist. 15 qu. 3 ad 1. Maar de ecclesia docens, het objectieve
-heilsinstituut blĳft er evengoed de ware kerk om, ook al zĳn
-hare leden ongeloovigen en goddeloozen. Geen leden der kerk van
-Christus zĳn allen, die buiten de Roomsche kerk zich bevinden,
-zooals de catechumenen, de excommunicati, de schismatici enz.
-Hun christelĳk geloof, hun vrome wandel baat hun niet; zĳ zĳn
-buiten de alleenzaligmakende kerk. Maar leden van de kerk zĳn
-wel allen, die in de gemeenschap met Rome blĳven, al zĳn zĳ
-ook openbare ongeloovigen en goddeloozen. Dezen zĳn niet actu
-maar potentia de ecclesia; zĳ behooren niet tot de ziel maar tot
-het lichaam der kerk; zĳ zĳn niet zoo perfectissime de ecclesia,
-als degenen, die gelooven en in de Roomsche kerk leven; maar
-zĳ zĳn toch leden der kerk en behooren er evengoed toe als het
-lichaam tot ’s menschen wezen behoort. Om op eenigerlei wĳze,
-meer of minder volmaakt, tot de kerk te behooren, is geen interna
-virtus van geloof of liefde noodig, maar alleen <span lang="la" xml:lang="la">externa professio
-fidei et sacramentorum communio</span>. Want de kerk is even visibilis
-et palpabilis, ut est coetus populi Romani vel regnum Galliae
-aut respublica Venetorum. Zĳ is in één woord <span lang="la" xml:lang="la">coetus hominum
-ejusdem Christianae fidei professione et eorundem sacramentorum
-communione colligatus, sub regimine legitimorum pastorum ac
-praecipue Christi in terris vicarii Romani pontificis</span>, Bellarminus,
-de eccl. mil. III 2. cf. Heinrich, Dogm. Theol. II 163 f. Perrone,
-<span class="pagenum" id="Page_14">[14]</span>
-Prael. theol. I 1838 p. 207 sq. Möhler, Symbolik § 36 f. Simar,
-Dogm. 576-592. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 279-377.
-Jansen, Prael. I 325 sq. Concil. Vatic. ed. Lacensis VII Frib.
-p. 269 sq. 567 sq. enz.</p>
-
-<p id="lmn_47-4" class="sep1">4. In dezelfde mate als dit Roomsche kerkbegrip in de Middeleeuwen
-practisch gerealiseerd werd, vond het van verschillende
-zĳden tegenstand en bestrĳding. De katholiseering der kerkidee
-was in de eerste eeuwen niet geschied dan onder krachtig en
-aanhoudend protest. De Grieksche Christenheid, schoon overigens
-in de leer van de kerk met Rome overeenstemmende, erkende
-nooit het primaat van den paus en weerstond daarmede het
-streven naar absolute eenheid en katholiciteit. En zoo ook kwamen
-in de Middeleeuwen verschillende secten tegen de ontwikkeling
-van de Roomsche kerkidee in verzet. De oppositie kwam uit
-verschillende beginselen voort. Bĳ Katharen, Albigenzen, Bulgaren,
-de volgelingen van Amalrik van Bena, de secten van den nieuwen
-en van den vrĳen geest was zĳ de vrucht van dualistisch-manicheesche
-of gnostisch-pantheistische dwalingen. Bĳ anderen zooals
-de Waldenzen, Bradwardina, Wiclef, Hus enz. werkte de beschouwing
-van Augustinus na, volgens welke de kerk eene vergadering
-van praedestinati was. Maar de kenbaarheid dezer ware
-kerk werd dan niet objectief in de bediening van woord en
-sacrament, doch in het heilig leven, in het leven naar de wet
-van Christus, in liefde, armoede enz. gezocht; vandaar dat de
-overgang uit de idee der kerk tot de werkelĳkheid ontbrak en
-de poging tot reformatie niet doorwerken kon of ook op teleurstelling
-uitliep, Harnack, D. G. III 392-419. <a id="ct_634"></a>Eerst in de
-zestiende eeuw werd door de Hervorming een principieel verschillend
-kerkbegrip tegenover dat van Rome geplaatst. <a id="ct_134"></a>Luther
-vond vrede voor zĳne ziel, niet in het ex opere operato werkende
-sacrament noch ook in de goede werken, maar in de vergeving
-der zonden door het geloof alleen. En van dit standpunt uit viel
-hĳ de Roomsche kerk aan, verwierp priester, offerande, monnikenwezen,
-onfeilbaar kerkinstituut en magisch werkend sacrament,
-proclameerde de vrĳheid van den christenmensch en vatte de
-kerk op als eene vergadering van geloovigen, als eene communio
-sanctorum, gelĳk zĳ als voorwerp des geloofs in de twaalf artikelen
-beleden werd. Het kostte Luther hevigen strĳd, om met de
-<span class="pagenum" id="Page_15">[15]</span>
-Roomsche kerk en haar kerkbegrip te breken; een program van
-reformatie had hĳ niet; het was hem eerst alleen te doen, om
-de misbruiken tegen te gaan. Maar hĳ vond en behield zĳne
-vastigheid in de rechtvaardiging des zondaars door het geloof
-alleen en kwam van daar uit veel verder, dan hĳ oorspronkelĳk
-had gedacht of bedoeld. Dit beginsel leidde hem ook tot eene
-andere opvatting van de kerk, tot die, welke hĳ vond in de Schrift.
-<a id="ct_429"></a>De kerk was geen vergadering van praedestinati zonder meer
-noch ook van zulken, die naar enkele voorschriften der bergrede
-wandelen. Maar zĳ was eene vergadering van geloovigen, van
-menschen, die door het geloof vergeving der zonden hadden ontvangen
-en dus allen kinderen Gods, profeten en priesters waren.
-Vanzelf had zĳ daarom eene onzichtbare en eene zichtbare zĳde.
-Deze onderscheiding is volgens Seeberg, Der Begriff der christl.
-Kirche 91, het eerst niet door Zwingli maar door Luther gemaakt.
-Maar hĳ verstond daaronder geen twee kerken, doch twee zĳden
-aan eene en dezelfde kerk. De kerk is voor Luther geen platonisch
-ideaal, geen idee zonder werkelĳkheid, maar zĳ bestaat
-voor hem concreet in menschen, die leven en door het geloof de
-vergeving der zonden deelachtig zĳn. Naar de eene zĳde is zĳ
-onzichtbaar, een voorwerp des geloofs, want wat men gelooft,
-ziet men niet; naar de andere zĳde is zĳ zichtbaar, want zĳ
-wordt openbaar en is kenbaar, niet aan pausdom, bisschoppen,
-misgewaden en andere uitwendigheden, maar aan de zuivere
-bediening van woord en sacrament. Waar deze is, kan men er
-zeker van zĳn, dat er eene kerk is; daar zĳn ware geloovigen,
-al was het alleen onder de kinderen in de wieg; <span lang="de" xml:lang="de">Gottes Wort
-kann nicht ohne Gottes Volk sein</span>. Want er kunnen in eene kerk
-wel ongeloovigen zĳn, evenals er in een lichaam vreemde bestanddeelen
-kunnen wezen, maar het wezen der kerk wordt door
-de geloovigen bepaald, het geheel wordt genoemd naar het voornaamste
-deel, cf. Köstlin, Luthers Theol. I 317 f. II 534 f.
-Seeberg t. a. p. 84 f. Gottschick, Hus’, Luthers und Zwingli’s
-Lehre von der Kirche, Zeits. f. Kirchengesch. 1886. Dienovereenkomstig
-werd in de Luthersche symbolen de kerk omschreven
-als eene communio of <span lang="la" xml:lang="la">congregatio sanctorum et vere credentium,
-in qua evangelium recte docetur et recte administrantur sacramenta</span>.
-Zĳ is wel zichtbaar, heeft ambten en instellingen, maar
-<span lang="la" xml:lang="la">ecclesia non est tantum societas externarum rerum ac rituum
-<span class="pagenum" id="Page_16">[16]</span>
-sed principaliter est societas fidei et Spiritus Sancti in cordibus</span>,
-Conf. Aug. en Apol. 7. 8. Smalc. art. 12. Cat. maj. II 3. De
-onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk diende oorspronkelĳk
-dus alleen, om tegenover Rome uit te spreken, dat
-het wezen der kerk in het onzichtbare lag, in het geloof, in de
-gemeenschap met Christus en zĳne weldaden door den H. Geest,
-maar volstrekt niet, om aan de zichtbaarheid, aan de realiteit
-der kerk eenigermate afbreuk te doen. Spoedig werd zĳ echter
-in een anderen zin gebezigd. Men kon toch het oog niet sluiten
-voor het feit, dat er in de kerk <span lang="la" xml:lang="la">in hac vita multi mali et hypocritae
-admixti sunt</span>, die wel <span lang="la" xml:lang="la">socii verae ecclesiae secundum
-externos ritus</span> zĳn maar toch niet de kerk vormen en veeleer tot
-het regnum diaboli behooren, Symb. B. ed. Müller 153. 154.
-155. De kerk kon dus enger of ruimer genomen worden als
-ecclesia stricte et large dicta, ib. 153. Luther sprak soms van
-zwei Kirchen en Melanchton noemde dit een <span lang="la" xml:lang="la">discrimen duorum
-corporum ecclesiae</span>, C. R. 21, 507, en latere theologen, zooals
-Heerbrand, Chemniz, Hutter, Gerhard enz. pasten daarop de
-onderscheiding van onzichtbare en zichtbare kerk toe. Onzichtbaar
-werd de kerk nu genoemd, niet omdat ze eene geestelĳke zĳde
-had en daarom voorwerp des geloofs was, maar wĳl de kring
-der geloovigen door ons niet kon gekend worden; en zichtbare
-kerk werd de naam, niet voor de openbaring der geloovigen in
-belĳdenis en wandel, maar voor de ongeloovigen, die vroeger door
-Luther en de belĳdenisschriften niet tot de kerk maar tot het
-regum diaboli gerekend werden. Idee en werkelĳkheid, wezen en
-verschĳning werden daardoor los naast elkander gesteld. De geloovigen
-vormden eene onzichtbare ecclesiola in de zichtbare
-ecclesia. Cf. Gerhard, Loc. XXII 69 sq. Quenstedt, Theol. IV
-493 sq. Hollaz, Examen theol. 1278 sq. Buddeus, Instit. theol.
-1207 sq. Schmid, Dogm. der ev. luth. K. 434. 440 f. Schultz.
-Das protest. Dogma v. d. unsichtbaren Kirche, Jahrb. f. prot.
-Theol. 1876 S. 673-690. Krauss, Das prot. Dogma v. d. uns.
-Kirche, Gotha 1876 S. 80 f. Seeberg, t. a. p. 104 f. 141 f.
-Nitzsch, Ev. Dogm. 529 f.</p>
-
-<p id="ct_368">Met de Luthersche leer van de kerk komt de Gereformeerde
-in hoofdzaak overeen, maar zĳ vertoont toch enkele niet onbelangrĳke
-eigenaardigheden. Ten eerste neemt het instituut der
-kerk er eene eenigszins andere plaats in. Luther verstond onder
-<span class="pagenum" id="Page_17">[17]</span>
-de kerk wel de communio sanctorum, maar zocht toch hare
-eenheid en heiligheid meer in de objectieve instellingen van ambt,
-woord en sacrament dan in de subjectieve gemeenschap der geloovigen,
-die dikwerf zoo veel te wenschen overliet. Zoo werd
-de kerk meer en meer een Goddelĳk instituut, dat de eenheid
-en heiligheid der geloovigen realiseeren moest. In denzelfden
-geest omschreef Melanchton in de Loci van 1543 de kerk als
-<span lang="la" xml:lang="la">coetus vocatorum</span> en zeide, dat wĳ <span lang="la" xml:lang="la">nec alibi electos
-ullos somniemus, nisi in hoc ipso coetu visibili</span>. En latere Luthersche
-dogmatici vonden er een verschilpunt in, dat volgens hunne leer
-de uitverkorenen niet extra coetum vocatorum te zoeken zĳn en
-volgens de Gereformeerden ook daarbuiten konden voorkomen.
-En werkelĳk is het Gereformeerde leer, dat God wel ordinarie
-de weldaden van Christus schenkt door middel van woord en
-sacrament, maar toch daaraan niet gebonden is en, zĳ het dan
-ook rarissime, de zaligheid verleent buiten het instituut der kerk
-om, <a id="ct_101"></a>Calvĳn, Inst. IV 16, 19. Ursinus, Expl. catech. qu. 21.
-Bucanus, Inst. theol. 400. Gomarus, Theses 30, 29. Ten tweede
-brachten de Gereformeerden de kerk ten nauwste met de
-verkiezing in verband en vatten daarom hare onzichtbaarheid
-dikwerf anders dan de Lutherschen op. <a id="ct_175"></a>Zwingli liet eerst wel
-de onzichtbaarheid slaan op de ecclesia universalis, die over de
-gansche aarde verspreid was en daarom door niemand empirisch
-kon waargenomen worden, in tegenstelling met de ecclesia particularis,
-die op eene bepaalde plaats aanwezig en zichtbaar is.
-Maar later verstond hĳ onder de ecclesia invisibilis de gezamenlĳke
-uitverkorenen, gelĳk zĳ in de twaalf artikelen voorwerp des
-geloofs is en eerst bĳ de parousie zichtbaar zal worden. En in
-onderscheiding daarvan noemde hĳ de ecclesia universalis en de
-ecclesia particularis eene zichtbare (visibilis, sensibilis) vergadering
-van geloovigen, waarin ook hypocrieten kunnen zĳn, Fidei ratio,
-Op. IV 8. In zĳne Christianae fidei expositio van het jaar 1531
-spreekt hĳ dan nog weer eenigszins anders en zegt, dat de kerk
-der geloovigen op aarde onzichtbaar is, inzoover zĳ alleen de
-ware geloovigen omvat, en zichtbaar, inzoover allen tot haar
-behooren, <span lang="la" xml:lang="la">quotquot per universum orbem Christo nomen dederunt</span>,
-Op. IV 58. Calvĳn sluit zich bĳ dit spraakgebruik aan. Als hĳ
-de uitdrukking ecclesia invisibilis voor het eerst in de Institutie
-van 1543 opneemt, verstaat hĳ daaronder de gezamenlĳke
-<span class="pagenum">[18]</span>
-<span id="Page_18">uitverkorenen</span>, die alleen Gode bekend zĳn, en onderscheidt daarna
-de kerk als <span lang="la" xml:lang="la">universa hominum multitudo in orbe diffusa</span>, die
-zichtbaar is en ook hypocrieten in zich bevat, maar toch ook in
-zooverre weer onzichtbaar en voorwerp des geloofs is, als wĳ
-niet weten kunnen, wie daarin de ware geloovigen zĳn, Inst. IV
-1, 1-9. Onzichtbaar kon de kerk dus reeds heeten in drieërlei
-opzicht: 1<sup>o</sup> als ecclesia universalis, omdat een bepaald persoon
-de kerk op andere plaatsen en in andere tĳden niet waarnemen
-kan; 2<sup>o</sup> als coetus electorum, die eerst in de parousie voltooid en
-zichtbaar zal wezen; 3<sup>o</sup> als coetus electorum vocatorum, omdat
-wĳ in de kerk op aarde de ware geloovigen niet kunnen onderscheiden.
-Daarbĳ kwamen later nog andere gezichtspunten, waaronder
-de kerk onzichtbaar kon genoemd worden, omdat zĳ niet
-van deze wereld is, omdat haar hoofd Christus en dus ook zĳ
-zelve als zĳn lichaam onzichtbaar is, omdat haar grootste deel
-in den hemel is, omdat zĳ tĳdelĳk en plaatselĳk van bediening
-der genademiddelen verstoken kan zĳn, omdat zĳ in tĳden van vervolging
-in woestĳnen en spelonken schuil gaat, omdat zĳ wel in
-hare uitwendige belĳdenis maar niet in het inwendig geloof des
-harten waarneembaar is, omdat de kerk nooit op één plaats en
-in één tĳd tegenwoordig is maar door de eeuwen en volken heen
-zich uitbreidt, Polanus, Synt. theol. 531. En zichtbaar heette
-dan de kerk daartegenover, wĳl zĳ in belĳdenis en wandel openbaar
-wordt, of als instituut met ambten en bedieningen optreedt,
-of niet alleen ware geloovigen doch ook hypocrieten bevat. Confessie
-en dogmatiek bĳ de Gereformeerden ging nu eens van
-deze en dan van gene opvatting uit. Sommigen stelden de kerk
-als de gemeenschap van alle uitverkorenen op den voorgrond en
-noemden deze de ecclesia invisibilis, Cat. Genev. bĳ Niemeyer
-135. Scot. I 16. Westm. Conf. 25. Alsted, Theol. did. schol.
-590. Wĳl echter de uitverkorenen, die nog niet leven of nog
-niet geroepen zĳn, alleen potentia leden van de kerk kunnen
-heeten, lieten anderen deze idee van de kerk rusten en gingen
-uit van de kerk als vergadering aller electi et vocati, Basil. I 5.
-Helv. I 15. Heid. Catech. 54. Belg. 27. Helv. II 17. Gomarus,
-Theses theol. disp. 30. Polanus, Synt. 530. Martyr, Loci 390.
-Dan moest men daarbĳ echter terstond onderscheiden tusschen
-ware geloovigen en hypocrieten en ging daarom spreken van ecclesia
-stricte en latius dicta, van het esse de ecclesia en het esse in
-<span class="pagenum" id="Page_19">[19]</span>
-ecclesia, of ook wel van ecclesia invisibilis en visibilis, Ursinus
-op qu. 54. Alsted, Theol. did. schol. 598. Heidegger, Corpus theol.
-XXVI 29 enz. Dit leidde in verband met het bederf, dat in de
-kerk intrad, tot de onderscheiding van twee kringen of groepen
-van menschen in de eene kerk, Turretinus, Theol. El. XVIII
-3, 3. 24. en bracht Janssonius, van der Eerde e. a. in de vorige
-eeuw er toe, om een uit- en een inwendig verbond naast elkander
-te stellen, om de forma externa en interna van de kerk te
-scheiden en om de leer te verkondigen, dat ook onbegenadigden,
-indien zĳ onergerlĳk leefden, ware leden van de kerk konden zĳn
-en rechtmatige aanspraak hadden op hare goederen en weldaden,
-cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 227. Tevergeefs trachtten daartegenover anderen de
-eenheid der kerk te handhaven, door te zeggen, dat onzichtbare
-en zichtbare kerk twee zĳden waren van dezelfde zaak, Synopsis
-pur. theol. 40, 34. Turretinus, Theol. El. XVIII 7, 4. Mastricht,
-Theol. VII 1, 11. 13. Appelius, De Herformde Leer 1769 bl.
-300v.; de leer klopte hoe langer hoe minder op het leven. En
-dit was voor de Gereformeerde leer over de kerk te erger, wĳl
-zĳ veel minder dan de Lutherschen in het instituut het wezen
-der kerk zag. Want, en dat is een derde onderscheid, dat later
-duidelĳker in het licht zal treden, de Gereformeerden zochten
-het kenmerk der ware kerk wel ook in de zuivere bediening van
-woord en sacrament, maar zĳ voegden gewoonlĳk daaraan nog
-de kerkelĳke tucht en den christelĳken wandel toe; de verkiezing
-was de grondslag der kerk maar werd eerst in het geloof en de
-goede werken openbaar. Cf. verder nog over de Ger. leer van
-de kerk: Beza, Tract. theol. 1582 I 32. Hyperius, Meth. theol.
-529. Bullinger, Huysboeck 1612 fol. 204. Bucanus, Inst. theol.
-455. Gomarus, Op. II 97. 202. Voetius, Pol. Eccl. I p. 1 sq.
-Moor, Comm. VI 1-179. M. Vitringa, Doctr. chr. relig. IX enz.,
-cf. Seeberg t. a. p. 159 f.</p>
-
-<p id="lmn_47-5" class="sep1">5. De wĳziging, welke de Reformatie in het Roomsche kerkbegrip
-aanbracht, had ook practische gevolgen. De uniformiteit
-maakte voorgoed plaats voor de pluriformiteit; verschillende
-kerken traden na en naast elkander op en gaven aan religie en
-kerk eene gansch andere gedaante. De Reformatie trachtte onzichtbare
-en zichtbare kerk nog in goed verband te houden;
-maar de historie bewees, hoe moeilĳk dat ging. En bĳ andere
-<span class="pagenum" id="Page_20">[20]</span>
-kerken buiten de Gereformeerde en Luthersche werd het verband
-dikwerf geheel verbroken, en de onzichtbare kerk aan de zichtbare
-of deze aan gene opgeofferd. <a id="ct_709"></a>Het Socinianisme nam de
-onderscheiding nog wel aan, maar sprak toch bĳna alleen van de
-zichtbare kerk, wĳl het de christelĳke religie opvatte als eene
-vrĳ wel voor allen aannemelĳke leer, Fock, Der Socin. 690 f.
-<a id="ct_645"></a>Het Remonstrantisme wandelde niet alleen in hetzelfde spoor,
-maar ontnam aan de kerk ook nog alle zelfstandigheid en liet
-niets aan haar over dan het recht van prediking en vermaning,
-Conf. en Apol. conf. 21. 22. Limborch, Theol. Christ. VII. <a id="ct_630"></a>Bĳ
-het Rationalisme werd de kerk eene vereeniging van menschen
-tot uitoefening van den godsdienst en tot verbetering der zeden,
-Wegscheider, Instit. § 188. Bretschneider, Syst. Entw. 760.
-Doederlein, Instit. theol. christ. 1787 S. 716. <a id="ct_130"></a>Kant duidde met
-de namen onzichtbare en zichtbare kerk het volk Gods aan naar
-zĳne idee en naar zĳne empirische verschĳning; de laatste, dat
-is, de kerk met haar statutarisch geloof is bestemd, om meer en
-meer in de redelĳke en zedelĳke religie, in een Rĳk Gods op
-aarde over te gaan, Religion ed. Rosenkranz 119 f. 146 f. Bĳ
-<a id="ct_123"></a>Hegel had de kerk evenzoo slechts eene tĳdelĳke, voorbĳgaande
-beteekenis, want de staat is de ware realiseering der zedelĳke
-idee, <span lang="de" xml:lang="de">die vernünftlich-sittliche Substanz</span>. De kerk heeft alleen
-zoolang recht van bestaan, als de staat nog niet ten volle aan
-zĳne idee beantwoordt, Philos. der Rel. Werke XII 279. Voor
-de kerk als instelling van Christus blĳft op het standpunt van
-het rationalisme geen plaats. En van een ander beginsel uit kwam
-het mysticisme tot gelĳk resultaat. Het <a id="ct_194"></a>Anabaptisme ging uit
-van de volstrekte tegenstelling van schepping en herschepping,
-natuur en genade, wereld en Godsrĳk en beschouwde de geloovigen
-daarom als menschen, die in de wedergeboorte iets gansch
-anders geworden waren en daarom gescheiden van de wereld
-moesten leven. Zĳn program was: niet reformatie maar separatie;
-het wilde eene afgezonderde kerk, Menno Simons, Werken 262.
-Eeuwen lang was er geen kerk geweest, maar enkel Babel, en
-Babel moest verlaten en gemeden worden, ib. 33 v. 289 v. 295.
-409 v. In Munster zeide men, dat er in 1400 jaren geen waar
-Christen was geweest, Goebel, Gesch. d. christl. Lebens I 179.
-De ware kerk was eene kerk van heiligen, die na persoonlĳke
-belĳdenis gedoopt waren en door onthouding van eed, oorlog,
-<span class="pagenum" id="Page_21">[21]</span>
-overheidsambt en allerlei andere wereldsche practĳken in spĳze
-en drank, in kleeding en verkeer van anderen zich onderscheidden,
-De Bres, De wortel, den oorspronck ende het fundament der
-Wederd. 1589 bl. 39-45. Cloppenburg, Op. II 233. Goebel
-t. a. p. 134 f. Hetzelfde dualistisch beginsel ligt ten grondslag aan
-allerlei secten, die later binnen den kring van het Protestantisme
-zĳn opgetreden. <a id="ct_133"></a>Labadie riep te Middelburg in 1666, evenals
-vroeger te Genève en te Amiens, conventikelen in het leven, aan
-welke hĳ den naam van profetieën gaf en stichtte in 1669 eene
-„evangelische gemeente”, die alleen uit ware geloovigen mocht
-bestaan, en later te Herford door een huiselĳk familieleven, door
-eene bedenkelĳke huwelĳkspractĳk en door gemeenschap van
-goederen zich onderscheidde, Goebel t. a. p. II 181-273. Ritschl,
-Gesch. d. Piet. I 194-268. <a id="ct_606"></a>Het pietisme, zoowel hier als in
-Duitschland, trok heel het leven saam in den engen kring der
-religie, werd onverschillig voor kerk en ambt, sacrament en formulier,
-vergaderde de geloovigen in afgezonderde gezelschappen
-en bevorderde het separatisme, Ritschl, ib. II 135 f. <a id="ct_406"></a>Zinzendorf
-organiseerde den 12<sup>en</sup> Aug. 1729 eene apostolische gemeente,
-welke in allerlei trekken met de gemeente van Labadie overeen
-kwam, Goebel, ib. II 271. <a id="ct_411"></a>In Engeland kwam onder anabaptistischen
-invloed bĳ Robert Browne en John Robinson het Independentisme
-op, dat de kerk geheel en al laat opkomen uit de
-samenvoeging van individueele geloovigen, Weingarten, <span lang="de" xml:lang="de">Die Revolutionskinderen
-Englands</span> 24 f. <a id="ct_627"></a>Na Cromwells revolutie in zĳn
-enthousiasme getemperd, ging het, gelĳk het Anabaptisme in het
-Mennonitisme, in de religie der Kwakers over, die eene van de
-wereld afgezonderde en in allerlei uitwendigheden onderscheiden
-gemeente vormden. Van al het historische en objectieve losgemaakt,
-werd de kerk bĳ hen de gemeenschap van allen, die de
-verlichting des H. Geestes deelachtig waren, en voorts de naam
-voor hen, die samen op ééne plaats vergaderden, als het ware
-één gezin vormden en krachtens het innerlĳk licht ook uitwendig
-in belĳdenis en leven overeenstemden, Barclay, Verantwoording
-1757 bl. 212 v. Weingarten ib. 185. 186. <a id="ct_511"></a>Ook het Methodisme
-wordt door dezelfde tegenstelling beheerscht. Wel trachtte Wesley
-eerst de kerk zelve te reformeeren, maar in 1784 ging hĳ
-toch tot separatie van de staatskerk over; hĳ ordende predikers,
-stelde hen onder bescherming van de Tolerantie-acte en voegde
-<span class="pagenum" id="Page_22">[22]</span>
-de bekeerden in gezelschappen saam, die dagelĳks tot gebed
-samenkwamen, van tĳd tot tĳd liefdemaaltĳden, vastendagen,
-waaknachten, prayermeetings enz. hielden en tot voornaamste taak
-kregen, om aan de bekeering van anderen te arbeiden, Schneckenburger,
-Kleinere prot. Kirchenparteien 1863 S. 103 f. <a id="ct_471"></a>Het heilsleger
-van generaal Booth is van dit Methodisme de consequentie;
-de bekeerden vormen geen kerk meer maar een staand leger van
-Christus, een corps van evangelisten onder een officier, door
-bĳzondere kleeding en leefwĳze van de wereld gescheiden, Kolde,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die Heilsarmee</span> 1885 S. 49 f. Geen wonder, dat onder al dergelĳke
-verschĳnselen <a id="ct_116"></a>John Darby er toe kwam, om open en beslist
-alle kerk en kerkvorm te verwerpen. Naar zĳne meening werd
-de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> bedeeling van het verbond der genade eerst wel door
-God met kerk en ambt begiftigd, maar deze zĳn reeds in den
-apostolischen tĳd door der menschen ontrouw ontaard en van Gods
-wege verworpen. Daarom zĳn alle kerken sedert dien tĳd niets
-dan Babel, voorbereidingen van den antichrist, geheel en al
-bedorven, door de geloovigen ten eenenmale te verwerpen. Dezen
-moeten thans niets anders doen dan zich uit de wereld terugtrekken,
-elkander in hunne bĳeenkomsten met hunne verschillende
-gaven stichten en in stilte afwachten de wederkomst van Christus,
-Dr. G. J. v. d. Flier, Het Darbisme ’s Grav. 1879. Art. Plymouthbrüder
-in Herzog<sup>2</sup>.</p>
-
-<p>Zoo schĳnt alles te wĳzen op eene ontbinding der kerk en op eene
-radicale wĳziging van het kerkbegrip. Wel ontbreekt het daartegenover
-niet aan eene machtige reactie. <a id="ct_690"></a>De Russische kerk, wier
-opperbestuur bĳ de Heilige Synode berust en door middel van den
-procurator aan den keizer gebonden is, handhaaft haar aanspraak
-op den naam van eenigware, orthodoxe kerk en streeft met onderdrukking
-der secten naar eenheid des geloofs in het gansche rĳk;
-<a id="ct_153"></a>Pobedonoszew, de tegenwoordige procurator, is voorstander van de
-absolute monarchie en van de staatskerk en verdedigt de leer, dat
-de massa in de macht den maatstaf der waarheid vindt, zie zĳne
-<span lang="de" xml:lang="de">Streitfragen</span>, autor. Uebersetzung, Berlin Deubner 1897. De Roomsche
-kerk is nog dezelfde, die zĳ te voren was, toen zĳ ketters en
-scheurmakers vervolgen en ter dood brengen liet en kan in beginsel
-geen kerken naast zich erkennen en dulden; als Roomschen spreken
-in het belang van godsdienstvrĳheid en scheiding van kerk en staat,
-zĳn zĳ te beschouwen als vrienden van beide uit berekening,
-<span class="pagenum" id="Page_23">[23]</span>
-maar als vĳanden van beide uit beginsel, cf. bĳv. Stöckl, Lehrb.
-d. Philos. III 474. Cathrein, Moralphilos. II<sup>3</sup> 555 f. Hettinger,
-Apol. des Christ. IV<sup>2</sup> 407 f. <a id="ct_415"></a>In Engeland is eerst het Irvingisme
-opgetreden, dat de kerk reformeeren wilde door herstelling van
-het apostolaat, J. N. Köhler, Het Irvingisme, ’s Grav. 1876, <a id="ct_651"></a>en
-verbreidt zich thans in de Anglicaansche kerk het ritualisme, dat
-ambten, sacramenten, eeredienst, ceremoniën meer en meer naar
-Roomsche leer en practĳk vervormt, art. Tractarianismus in
-Herzog<sup>1</sup>. Mr. Walter Wash, Secret History of the Oxford movement
-1897. Williams, <span lang="en" xml:lang="en">The crisis in the church of England</span>.
-Presb. and Ref. Rev. July 1899 p. 389-412. <a id="ct_490"></a>Zelfs onder de
-Lutherschen gingen vele confessioneelen tot het objectieve instituut
-van kerk, ambt en sacrament terug en bonden daaraan alle
-mededeeling der genade, Löhe, <span lang="de" xml:lang="de">Drei Bücher von der Kirche</span> 1845.
-Kliefoth, Acht Bücher v. d. Kirche 1854. Münchmeyer, Das
-Dogma v. d. uns. u. sichtb. Kirche 1854. Vilmar, Theol. der
-Thatsachen 1876 S. 48 f. Id. Dogmatik II 212. Stahl, Die
-Kirchenverfassung nach Lehre u. Recht der Prot. 2<sup>e</sup> Ausg. 1862 S.
-67 f. Maar ondanks dit alles verliest de kerk hoe langer hoe meer
-haar uniform karakter. Niet alleen in de Protestantsche landen,
-vooral in Engeland en Amerika, maar ook in Rusland breidt het
-aantal secten zich uit, J. Gehring, <span lang="de" xml:lang="de">Die Sekten der Russischen Kirche
-1003-1897. Nach ihrem Ursprunge und inneren Zusammenhange
-dargestellt.</span> Leipzig Richter 1898. Zelfs in de Roomsche
-kerk, die zoo gaarne aan de verdeeldheid van het Protestantisme
-zich te goed doet, is in veel opzichten de eenheid meer schĳn
-dan wezen. Geloovigen en ongeloovigen staan binnen haar muren
-even ver van elkaar als in vele kerken der Hervorming. De verschillende
-orden staan dikwerf met elkander op alles behalve
-vriendelĳken voet. <span lang="de" xml:lang="de">Dieselben Motive besonderer Frömmigkeit,
-welche auf katholischem Boden zu neuen Ordensstiftungen führen,
-wirken auf protestantischen Boden zur Bildung von Sekten</span>,
-Ritschl, Gesch. des Piet. III 303. En Reform-katholicismus en
-„Los-van-Rome”-beweging toonen, hoeveel onvrede er in menig
-hart onder den uiterlĳken glans der eenheid verborgen is. Het
-geloof aan de ééne, onfeilbare, alleenzaligmakende kerk is tegenover
-het bestaan en den bloei van zoovele andere kerken niet
-meer te handhaven; de leer wordt door het leven en door de
-geschiedenis zoo sterk mogelĳk weersproken.</p>
-
-<p><span class="pagenum" id="Page_24">[24]</span>
-Terwĳl Rome voor deze ontwikkeling van Christendom en kerk
-de oogen sluit, loopt de Protestantische theologie gevaar, om ter
-wille van de historie de Goddelĳke instelling van de kerk voorbĳ te
-zien. Volgens <a id="ct_157"></a>Schleiermacher ontstond de kerk <span lang="de" xml:lang="de">durch das Zusammentreten
-der einzelnen Wiedergeborenen zu einem geordneten Auf- und
-Miteinanderwirken</span>, Chr. Gl. § 115. Wĳl echter de wedergeboorte
-geen magische verandering maar eene ethische vernieuwing
-is, blĳft er in de wedergeborenen nog altĳd een stuk wereld over,
-en moet er dus in de kerk tusschen het blĳvende en het veranderende
-en verdwĳnende onderscheiden worden, ib. 125. 126. Op
-deze onderscheiding past Schleiermacher de vroegere namen van
-onzichtbare en zichtbare kerk toe. Hun vroeger gebruik was
-verkeerd, want van de onzichtbare kerk is het meeste niet onzichtbaar,
-wĳl de wedergeboorte naar buiten in belĳdenis en
-leven openbaar wordt, en van de zichtbare kerk is het meeste niet
-kerk, wĳl het tot de wereld behoort. Onzichtbare kerk duidt niet
-zoozeer personen, als wel werkingen des Geestes in de personen
-aan, en zichtbare kerk geeft te kennen, dat deze werkingen des
-Geestes bĳ alle geloovigen nog samengaan met nawerkingen der
-zonde, ib. 148. Beide staan dus tot elkander in verhouding als
-wezen en verschĳning, als idee en werkelĳkheid, en worden in
-dienzelfden zin ook door vele andere theologen opgevat, Nitzsch,
-Syst. d. chr. Lehre § 186-188. Lange, Dogm. II 1090 f. Martensen,
-Dogm. § 191. Müller, Dogm. Abh. 332 f. Thomasius,
-Christi Person und Werk II<sup>3</sup> 505. Frank, Chr. Wahrheit II<sup>2</sup>
-369 f. Kaftan, Dogm. 573. 585. Sommigen laten daarbĳ de oude
-namen varen en spreken liever van Godsrĳk en kerk, A. Dorner,
-Kirche und Reich Gottes, Gotha 1883. Krauss, Das prot. Dogma
-v. d. uns. K. 1876, of ook van gemeente en kerk, Stahl, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenverfassung</span>
-67. De la Saussaye in mĳne Theol. van Ch. d. l.
-S. 61. Van Oosterzee § 129. Men kan deze zichtbare kerk dan
-nog met Stahl houden voor eene stichting van Christus; maar
-de meesten denken haar toch als een product, een noodzakelĳke
-bestaansvorm van de gemeente, Lipsius, Dogm. § 859 f. Tiele,
-Inl. tot de godsdienstwet. II 1899 bl. 141v., of oordeelen zelfs,
-dat de institutaire kerk haar tĳd heeft gehad, en in den staat,
-Strauss, Dogm. II 618. Rothe, Ethik § 124 f. 440 f. 1167 f.,
-of in de belĳdende gemeente moet overgaan, Rauwenhoff, Wĳsb.
-v. d. godsd. 843. Pfleiderer, Religionsphilos. 1896 S. 745. Sohm,
-<span class="pagenum" id="Page_25">[25]</span>
-Kirchenrecht passim. Chavannes, <span lang="fr" xml:lang="fr">Qu’est ce qu’une église</span>, Paris
-Fischbacher 1897.</p>
-
-<p id="lmn_47-6" class="sep1">6. De naam <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קָהָל</span>,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, duidt reeds krachtens zĳne afleiding
-van werkwoorden, die samenroepen beteekenen, eene vergadering
-van menschen aan, die voor een of ander, inzonderheid
-politiek of godsdienstig doel, saamgekomen, of, al zĳn ze op een
-bepaald oogenblik niet vergaderd, toch voor zulk een doel onderling
-vereenigd zĳn. Onder het Oude Testament was Israel het
-volk, dat door God voor zĳn dienst saamgeroepen en bĳeenvergaderd
-was; en in het Nieuwe Testament is dit volk van Israel
-vervangen door de gemeente van Christus, die nu het heilig volk,
-het uitverkoren geslacht, het koninklĳk priesterdom Gods is. Het
-woord kerk, church, kirk, kirche, chiesa, waarmede <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> is
-overgezet, drukt niet zoo duidelĳk als het oorspronkelĳke dit
-karakter van de gemeente van Christus uit. Waarschĳnlĳk is het
-afgeleid van <span lang="grc" xml:lang="grc">κυριακη</span>, scil. <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκια</span>, of
-<span lang="grc" xml:lang="grc">κυριακον</span>, scil. <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκον</span> en
-beteekende het dus oorspronkelĳk, niet de gemeente zelve, maar
-de plaats van hare samenkomst, het kerkgebouw, Suicerus s. v.
-Herzog<sup>2</sup> 7, 685. Thans bezigen wĳ dit woord in denzelfden zin
-van het kerkgebouw, of in dien van godsdienstoefening (bĳv. de
-kerk begint om tien uur), of in dien van geinstitueerde groep
-van gemeenten (de Roomsche, de Anglikaansche kerk enz.). De
-beteekenis van het Nieuwtestamentisch woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> staat bĳ
-het woord kerk op den achtergrond; in sommige tĳden was het
-bewustzĳn, dat kerk de benaming van het volk Gods is, schier
-geheel uitgesleten. Dit is ook de reden, waarom het woord
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> in de Statenvertaling niet door kerk, maar door gemeente
-is overgezet; dit woord deed toch weer uitkomen, dat het wezen
-der kerk in de gemeenschap der heiligen ligt. Indien er geen
-bezwaren tegenover stonden, zou het overweging verdienen, om
-het woord kerk door dat van gemeente te vervangen. Maar maatschappĳ
-en staat hebben dit woord op burgerlĳk gebied in beslag
-genomen, spreken van gemeente, gemeenteraad, gemeenteschool,
-gemeentehuis, en hebben daardoor dit woord veelszins voor het
-kerkelĳk leven onbruikbaar gemaakt. Gemeente kan en mag wel
-op kerkelĳk gebied gebezigd worden, maar heeft dan een bepaalden
-zin en is niet zoo plooibaar als het woord kerk, dat velerlei
-beteekenissen kan aannemen. Want ofschoon dit woord oorspronkelĳk
-<span class="pagenum" id="Page_26">[26]</span>
-het kerkgebouw en dan ook de godsdienstoefening en het
-kerkelĳk instituut aanduidde, zoo is er toch de beteekenis van
-volk Gods, van vergadering der Christgeloovigen, niet vreemd aan.
-In dien zin komt het voor in de twaalf artikelen, in de Ned.
-Geloofsbel. art. 27-29, in de Dordsche kerkenorde passim. Het
-komt er slechts op aan, om deze beteekenis in het bewustzĳn te
-verlevendigen. De woorden gemeente en kerk kunnen dan naast
-elkander gebruikt worden maar zĳ zĳn nooit zoo van elkander
-te onderscheiden, dat het woord gemeente de vergadering der
-geloovigen op eene bepaalde plaats, en het woord kerk de saamvoeging
-der gemeenten tot één geheel aanduidt. Want kerk en
-gemeente zĳn beide vertalingen van hetzelfde woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> en
-hebben daarom dezelfde beteekenis. Beide woorden zĳn namen
-voor de vergadering der geloovigen, hetzĳ op eene bepaalde plaats,
-hetzĳ in een land, hetzĳ over de gansche aarde. Geheel verkeerd
-is het daarom, om bĳ gemeente aan de ware geloovigen, bĳ kerk
-aan de schĳngeloovigen te denken, om beide begrippen te vereenzelvigen
-met die van onzichtbare en zichtbare kerk, of ook onder
-gemeente de vergadering der geloovigen en onder kerk het instituut
-te verstaan. Hoogstens verschillen zĳ daarin, dat gemeente meer
-denken doet aan de gemeenschap der geloovigen onderling, en
-kerk meer aan diezelfde geloovigen, gelĳk zĳ institutair, onder
-ambt en bediening des woords, georganiseerd zĳn. Beide malen
-is het dan echter toch dezelfde vergadering van geloovigen, die
-erdoor aangeduid wordt; slechts het gezichtspunt verschilt, waaruit
-zĳ beschouwd wordt. Terwĳl deze beide woorden dus op kerkelĳk
-terrein burgerrecht bezitten, is het gansch anders met het woord
-kerkgenootschap gesteld. Deze naam heeft een collegialistischen
-bĳsmaak. Het kwam hier te lande in gebruik in 1773 door de
-eerste berĳming van de twaalf geloofsartikelen, werd dan in den
-zin van plaatselĳke of algemeene kerk opgenomen in de staatsregeling
-van 1798, 1801 en 1805, werd in de grondwet van
-1814 en 1815 vervangen door het woord godsdiensten en godsdienstige
-gezindheden en daarna in de grondwet van 1848 en
-1887 en ook weer in de wet op de kerkgenootschappen van
-10 Sept. 1853 naast den naam van godsdienstige gezindheden
-ingevoerd, Heraut 627. De saamvoeging van kerk en genootschap
-is eene mesalliance en moeder van vele dwalingen.
-Eene kerk is juist geen genootschap, want zĳ ontstaat niet door
-<span class="pagenum" id="Page_27">[27]</span>
-vrĳwillige toetreding van volwassen personen maar uit de wedergeboorte
-door den H. Geest. <a id="ct_449"></a>Eindelĳk verdient het ook geen
-aanbeveling, om het woord kerk in den zin van het volk Gods
-door dat van Godsrĳk te vervangen. Want tusschen beide is er
-een niet onbelangrĳk verschil. Het koninkrĳk Gods, waarmede
-Jezus’ prediking begint, is in de eerste plaats een eschatologisch
-begrip voor het naderende Messiaansche rĳk met al zĳne goederen.
-En ook, inzoover dit rĳk door wedergeboorte, vergeving en vernieuwing
-hier reeds op aarde in de harten aanwezig is, bestaat
-het veelmeer in geestelĳke goederen, dan in gemeenschap van
-personen. Het koninkrĳk der hemelen is of wordt juist een
-eigendom van de armen van geest, de reinen van hart, de kinderkens
-en bestaat zelf in vrede, vreugde, blĳdschap door den
-H. Geest. Daarom is het, althans hier op aarde, niet georganiseerd;
-het is in beginsel overal, waar de geestelĳke weldaden
-van Christus geschonken zĳn, en is nergens op aarde afgerond
-en voltooid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 233v. Maar de kerk is vooral een diesseitig
-begrip, een gemeenschap van personen, toegerust met ambten en
-bedieningen en in het zichtbare optredend als het vergaderde
-volk Gods. De kerk is dus het middel, waardoor Christus de
-weldaden van het Godsrĳk uitdeelt en de voltooiing ervan voorbereidt.
-En op haar weg, om het Godsrĳk te doen komen, neemt
-zĳ allerlei elementen op, die onzuiver zĳn en eigenlĳk niet tot
-haar behooren (hypocrieten en ook den ouden mensch in de geloovigen),
-terwĳl het koninkrĳk Gods, in goederen bestaande,
-zuiver en onvermengd is en alleen het wedergeborene omvat.
-Christus is der gemeente gegeven tot een hoofd, juist opdat God
-aan het einde als Koning van zĳn volk optreden en alles in alles
-kunne zĳn. Cf. Philippi, Kirchl. Gl. V 3, 203. Frank, Chr.
-Wahrheit II 375. Kaftan, Dogm. 584.</p>
-
-<p id="lmn_47-6b">Nu is er geen twĳfel aan, dat volgens de H. Schrift het
-wezen der kerk daarin ligt, dat zĳ het volk Gods is. Immers,
-de kerk is eene realiseering der verkiezing, en deze is eene verkiezing
-in Christus tot roeping, rechtvaardigmaking, verheerlĳking,
-Rom. 8:28, tot gelĳkvormigheid aan den Zone Gods, Rom. 8:29,
-tot heiligheid en zaligheid, Ef. 1:4v. De zegeningen welke aan
-de kerk worden geschonken, zĳn in de eerste plaats inwendig en
-geestelĳk van aard en bestaan in roeping en wedergeboorte, in
-geloof en rechtvaardigmaking, in heiligmaking en verheerlĳking.
-<span class="pagenum" id="Page_28">[28]</span>
-’t Zĳn goederen van het koninkrĳk der hemelen, weldaden van
-het verbond der genade, beloften voor dit maar bovenal voor het
-toekomende leven. Op grond daarvan heet de kerk het lichaam
-van Christus, 1 Cor. 12:27, Ef. 5:23, Col. 1:18, de bruid
-van Christus, 2 Cor. 11:2, Ef. 5:32, Op. 19:7, 21:2, de
-schaapskooi van Christus, die zĳn leven stelt voor de schapen
-en door dezen gekend wordt, Joh. 10, het gebouw, de tempel,
-het huis Gods, Mt. 16:18, Ef. 2:20, 1 Petr. 2:5, opgetrokken
-uit levende steenen, 1 Petr. 2:5, op den hoeksteen Christus en
-op het fundament van apostelen en profeten, 1 Cor. 3:17, 2 Cor.
-6:16, 17, Ef. 2:22, Op. 21:2-4, het volk, het eigendom,
-het Israel Gods, Rom. 9:25, 2 Cor. 6:16, Hebr. 8:10, 1 Petr.
-2:9, 10. De leden der kerk heeten ranken aan den wĳnstok,
-Joh. 15, levende steenen, 1 Petr. 2:5, uitverkorenen, geroepenen,
-geloovigen, geliefden, broeders en zusters, kinderen Gods enz.,
-en zĳ, die dit niet in waarheid zĳn, worden in de Schrift beschouwd
-als kaf aan het koren, Mt. 3:12, als onkruid onder
-de tarwe, Mt. 13:13, als kwade visschen in het net, Mt. 13:47,
-als een mensch zonder feestkleed op de bruiloft, Mt. 22:11, als
-geroepen doch niet uitverkoren, Mt. 22:14, als kwade ranken
-aan den wĳnstok, Joh. 15:2, als niet Israel, schoon uit Israel
-zĳnde, Rom. 2:28, 9:6, als boozen, die weggedaan moeten
-worden, 1 Cor. 5:12, als vaten ter oneere, 2 Tim. 2:20, als
-zulken, die uit ons uitgegaan zĳn maar niet uit ons waren, 1 Joh.
-2:19 enz. Dit alles verheft het boven allen twĳfel, dat de kerk
-naar haar wezen een vergadering van ware geloovigen is. Zĳ, die
-het oprechte geloof niet deelachtig zĳn, mogen uitwendig tot de
-kerk behooren; zĳ maken toch haar wezen, haar forma niet uit,
-zĳ zĳn in, maar niet de ecclesia.</p>
-
-<p id="ct_356">Bevestigd wordt dit nog door de wĳze, waarop de Schrift van de
-gemeenschap der heiligen spreekt. De geloovigen hebben één Heer,
-één geloof, één doop, één God en Vader van allen, en zoo ook hebben
-zĳ éénen Geest, Ef. 4:4-6, in wiens gemeenschap zĳ leven,
-door wien zĳ wedergeboren, tot één lichaam gedoopt en met Christus
-vereenigd zĳn, Joh. 3:5, 14:17, Rom. 8:9, 14, 16, 1 Cor. 12:3,
-13, 2 Cor. 1:22, 5:5, Ef. 1:13, 4:30, 1 Joh. 2:20. En deze
-Geest doet in de eenheid de verscheidenheid niet te niet, welke
-onder de geloovigen bestaat, maar Hĳ handhaaft en bevestigt ze.
-<span id="Page_29">Gelĳk</span> Hĳ in schepping en onderhouding alle dingen op hunne
-<span class="pagenum">[29]</span>
-wĳze versierde en voltooide, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 295, en onder Israel allerlei
-natuurlĳke en geestelĳke gaven schonk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 230; zoo deelde
-Hĳ zichzelf op den pinksterdag met al zĳne charismata aan de
-gemeente van Christus mede. Deze charismata omvatten in ruimer
-zin ook de weldaden der genade, die het deel van alle geloovigen
-zĳn, Rom. 5:15, 16, 6:23; maar duiden in enger zin die
-bĳzondere gaven aan, welke aan de geloovigen in verschillende
-mate en graad ten nutte van elkander geschonken zĳn, Rom. 1:11,
-1 Cor. 1:7, 2 Cor. 1:11, 1 Tim. 4:14, 2 Tim. 1:6 en vooral
-Rom. 12:6-9 en 1 Cor. 12:12 v. <a id="ct_347"></a>Van al deze gaven is de
-H. Geest, die ze alle uit Christus neemt, Joh. 16:13, 14, Ef.
-4:7, de uitdeeler; Hĳ deelt ze aan een iegelĳk uit, gelĳkerwĳs
-Hĳ wil, echter niet naar willekeur, maar in verband met de mate
-des geloofs, met de plaats, die iemand in de gemeente inneemt,
-en met de taak, waartoe hĳ geroepen is, Rom 12:3, 6, 2 Cor.
-10:13, Ef. 4:7, 1 Petr. 4:10, zoodat elke gave eene <span lang="grc" xml:lang="grc">φανερωσις
-του πνευματος</span> is, 1 Cor. 12:7. Deze gaven zĳn zeer vele in
-aantal. Paulus noemt er onderscheidene op, en bedoelt nog geenszins
-eene volledige lĳst te geven. De Roomschen spreken, evenals
-van zeven hoofdzonden, zeven deugden, zeven zaligheden, zoo
-ook gaarne met beroep op Jes. 11:2, 3 van zeven dona Spiritus
-Sancti, Lombardus, Sent. III dist. 34. Thomas, S. Theol. I 2
-qu. 68. II 2 qu. 8. Bonaventura, Brevil. V 5. Meschler, <span lang="de" xml:lang="de">Die
-Gabe des h. Pfingstfestes</span>, 3<sup>te</sup> Aufl. Freiburg 1896 S. 233 f.
-Simar, Dogm. 554. Heinrich-Gutberlet, Dogm. VIII 631. Maar
-dit zevental omvat niet de eigenlĳke charismata, die door Paulus
-worden opgenoemd en die in de Roomsche theologie veeleer onder
-den naam van gratiae gratis datae ter sprake komen, Simar ib.
-486. En deze zĳn niet tot een zevental te beperken. Bĳ die, door
-Paulus opgeteld, kunnen ook nog gevoegd worden die van gebed
-en dankzegging, van vermaning en vertroosting, van mededeelzaamheid
-en herbergzaamheid enz. Eene indeeling is daarom ook
-moeilĳk te geven. Sommige dragen duidelĳk een bovennatuurlĳk
-karakter of zĳn eerst in of na de bekeering geschonken, andere
-vertoonen meer den aard van natuurlĳke gaven, die door den H.
-Geest verhoogd en geheiligd zĳn. Gene traden in den eersten
-tĳd vooral sterk op den voorgrond, deze zĳn meer eigen aan de
-kerk in hare historische, normale ontwikkeling. Maar welke die
-gaven ook zĳn, zĳ dienen allen ten nutte van de gemeente. De
-<span class="pagenum" id="Page_30">[30]</span>
-communio sanctorum is eene sanctorum communicatio, Calvĳn,
-Inst. IV 1, 3. <a id="ct_479"></a>De H. Geest deelt de charismata niet aan de
-leden der gemeente uit ten bate van zichzelven, maar ten bate van
-anderen. Zĳ mogen niet begraven of verzuimd, maar moeten ten
-nutte en ter zaligheid der andere leden gewilliglĳk en met vreugde
-aangelegd worden, Heid. Cat. 55; zĳ dienen tot <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκοδομη</span>, 1 Cor.
-14:12, Ef. 4:12, en zĳn ondergeschikt aan de liefde, welke de
-uitnemendste gave is. Deze liefde toch is nog eene andere dan
-de algemeene naastenliefde; zĳ is de liefde tot de broederen, tot
-de huisgenooten des geloofs. Jezus noemt deze liefde een nieuw
-gebod, Joh. 13:34, 35, 15:12, 17:26, omdat de liefde onder
-Israel niet een zuiver geestelĳk karakter droeg maar met de
-banden des bloeds was samengestrengeld, en de liefde, die Hĳ
-thans onder zĳne jongeren tot stand brengt, eerst volkomen
-zuiver, onvermengd en van aardsche betrekkingen onafhankelĳk is.
-De leden van Jezus’ gemeente zĳn broeders en zusters onder
-elkander, Mt. 12:48, 18:15, 23:8, 25:40, 28:10, Joh. 15:14,
-15, 20:17, Rom. 8:29, Hebr. 2:11 enz. Zĳ zĳn kinderen
-van één gezin; God is hun Vader, Ef. 4:6, Christus hun eerstgeborene
-broeder, Rom. 8:29, Jeruzalem, dat boven is, hunne
-moeder, Gal. 4:26. En zoo hebben zĳ elkander met al hun
-geestelĳke en natuurlĳke gaven te dienen. De kerk is eene gemeenschap
-der heiligen. Cf. over deze geestelĳke gaven de verklaringen
-over het geloofsartikel van de gemeenschap der heiligen
-en voorts, Amesius, Med. Theol. II 2 § 19-23. Voetius, Disp.
-II 1086-1100. Neander, Pflanzung u. Leitung d. christl. Kirche<sup>5</sup>
-S. 180 f. Pfleiderer, <span lang="de" xml:lang="de">Der Paulinismus</span> 242. Holtzmann, Neut.
-Theol. II 143. 175. Art. Geistesgaben van Cremer in Herzog<sup>3</sup>.
-Lauterburg, <span lang="de" xml:lang="de">Der Begriff des Charisma u. seine Bedeutung für
-die prakt. Theol.</span> Gütersloh 1898.</p>
-
-<p id="lmn_47-7" class="sep1">7. Zoolang wĳ dit wezen der kerk vasthouden, baart haar
-begrip geen overgroote moeilĳkheid. De kerk is dan altĳd in
-ruimer of in enger zin de vergadering der geloovigen. In den
-ruimsten zin omvat zĳ allen, die door het geloof in Christus
-zalig zĳn geworden of het ook nog zullen worden. Adam en Eva
-vóór den val behooren er dan nog wel niet toe, want zĳ hadden
-toen nog geen middelaar van noode. <a id="ct_330"></a>En ook de engelen kunnen
-niet tot haar gerekend worden, ofschoon dit door velen geschiedde;
-<span class="pagenum" id="Page_31">[31]</span>
-want Christus is wel de Heer der engelen en heeft door zĳn
-kruis alle dingen, ook engelen en menschen, in de rechte verhouding
-tot God en tot elkander geplaatst; maar engelen zĳn toch
-niet naar Gods beeld geschapen, zĳn niet gevallen en niet door
-Christus verlost en zĳn dus ook geen leden van de kerk, welke
-Christus vergadert ten eeuwigen leven. De geloovigen komen
-volgens Hebr. 12:22 wel tot de gemeenschap met de duizenden
-van engelen, maar dezen worden duidelĳk onderscheiden van de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">πανηγυρις και ἐκκλησια πρωτοτοκων</span>, vs. 23, cf.
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 442-445.
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 405-408. <a id="ct_322"></a>Leden der kerk zĳn alleen menschen,
-die door het geloof in Christus behouden zĳn. Tot haar behooren
-dus alle geloovigen, die van de paradĳsbelofte af tot op dit
-oogenblik toe op aarde geleefd en niet in den limbus patrum of
-in het vagevuur maar in den hemel zĳn opgenomen, Hebr. 12:23.
-Tot haar behooren alle geloovigen, die thans nog op aarde
-leven. En tot haar behooren in zekeren zin ook al degenen,
-die later nog tot het einde der eeuwen toe in Christus gelooven
-zullen. Want de kerk, ook als zĳ in dezen ruimsten zin
-genomen wordt, is geen platonische staat, die alleen in de
-verbeelding bestaat en nooit werkelĳkheid wordt, maar zĳ heeft
-den waarborg van haar existentie nu of in de toekomst in
-het besluit Gods, in de vastheid van het genadeverbond, in het
-middelaarschap van Christus, in de belofte des H. Geestes. Het
-grootste gedeelte der leden van deze kerk is dan echter op een
-gegeven oogenblik niet op aarde; want van het paradĳs af tot
-heden toe zĳn er reeds vele duizenden en millioenen in den hemel
-opgenomen en hun getal wordt dagelĳks, van oogenblik tot oogenblik
-vermeerderd (ecclesia triumphans), en velen zĳn er, die nu
-nog niet gelooven of zelfs nog niet geboren zĳn en toch onfeilbaar
-zeker tot het geloof zullen komen. De kerk, als vergadering der
-geloovigen, die op een gegeven oogenblik op aarde leven (ecclesia
-militans), is dus maar een klein deel van de kerk, in haar ruimsten
-zin genomen. Toch is het goed en noodig, om den samenhang der
-kerk op aarde met die in het verleden en in de toekomst vast
-te houden. Want het is ééne vergadering, ééne <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> van
-degenen, die in de hemelen zĳn opgeschreven en die eenmaal als
-eene bruid zonder vlek of rimpel voor Gods aangezicht zullen staan.
-En het handhaven van deze eenheid der gansche kerk verhoogt
-het gemeenschapsgevoel, staalt den moed en prikkelt tot den strĳd.
-<span class="pagenum" id="Page_32">[32]</span>
-<a id="ct_608"></a>Indien wĳ ons verder bepalen tot dat gedeelte der kerk, dat op
-aarde zich bevindt (ecclesia militans), dan kan dit nog weer
-ruimer of enger genomen worden. Wĳ kunnen erbĳ denken aan
-al de geloovigen saam, die thans in alle kerken, onder alle volken,
-in alle landen aanwezig zĳn (ecclesia universalis), aan de geloovigen
-in één land of in eene provincie, Hd. 9:31 (ecclesia nationalis,
-provincialis) of ook aan de geloovigen op eene bepaalde
-plaats, hetzĳ stad of dorp (ecclesia particularis, localis). Daarbĳ
-verdient het dan opmerking, dat de ecclesia universalis (nationalis)
-aan de ecclesia particularis voorafgaat. De kerk van Christus is
-een organisme, waarin het geheel gaat vóór de deelen; zĳ heeft
-haar oorsprong in het paradĳs, Gen. 3:15, of ook voor de dagen
-des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. Test.</abbr> in Jeruzalem, Hd. 1:8; de kerk te Jeruzalem was,
-zoolang zĳ alleen bestond, de ecclesia universalis, de kerk van
-Christus op aarde, en de kerken, die straks naast haar optraden,
-kwamen niet autochthonisch maar van uit Jeruzalem door de
-prediking der apostelen en evangelisten tot stand.</p>
-
-<p>Tot dusver is het begrip der kerk duidelĳk en klaar. Maar
-nu komt er eene dubbele moeilĳkheid. De eerste bestaat daarin,
-dat dit begrip van kerk in de Schrift toegepast wordt op concrete,
-historisch bestaande, afgesloten groepen van personen, onder welke
-ook altĳd ongeloovigen zĳn. In het <abbr title="Oude Testament">O. Test.</abbr> heette het gansche
-volk volk Gods, ofschoon lang niet alles Israel was, wat uit
-Israel was. In de kerken des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. Test.</abbr> was er ook, schoon in
-veel mindere mate, kaf onder het koren en onkruid onder de
-tarwe. En na den apostolischen tĳd zĳn de kerken telkens verwereldlĳkt,
-verbasterd, verdeeld, en toch noemen wĳ ze alle nog
-met den naam van kerken. De theologie heeft, evenals de Schrift,
-dit feit ten allen tĳde erkend en op haar voorgang steeds verklaard,
-dat het wezen der kerk niet door de ongeloovigen maar
-door de geloovigen werd bepaald, boven <a href="#lmn_47-3">bl. 8</a> v. <a id="ct_90"></a>Augustinus helderde
-deze aanwezigheid van ongeloovigen in de kerk op door het
-schriftuurlĳk beeld van kaf en koren, of ook door dat van lichaam
-en ziel, uit- en inwendigen mensch, kwade sappen in het lichaam;
-de ongeloovigen zĳn in het lichaam van Christus <span lang="la" xml:lang="la">quomodo humores
-mali</span>, bĳ Seeberg t. a. p. 45. En zoo spraken ook de
-scholastieke en Roomsche theologen. <a id="ct_97"></a>Bellarminus bĳv. tracht wel
-aan te toonen, dat ook ongeloovigen leden der kerk zĳn, maar
-hĳ brengt het niet verder dan tot de bewering, dat zĳ het <span lang="la" xml:lang="la">aliquo
-<span class="pagenum" id="Page_33">[33]</span>
-modo</span> zĳn, de eccles. mil. III 2; zĳ zĳn alleen de corpore, niet
-de anima ecclesiae; de boni zĳn pars interior, de mali zĳn pars
-exterior van de kerk; de ongeloovigen zĳn membra mortua, arida,
-die alleen externa conjunctione met de kerk verbonden zĳn; zĳ
-behooren <ins id="cor_1" title="ingevoegd: „niet”">niet</ins> tot het rĳk van Christus,
-<span lang="la" xml:lang="la">quoad fidei professionem</span> maar
-tot het rĳk des duivels, <span lang="la" xml:lang="la">quantum ad morum perversitatem</span>; zĳ
-zĳn <span lang="la" xml:lang="la">filii propter formam pietatis, alieni propter amissionem virtutum</span>;
-er mogen geen twee kerken zĳn, er zĳn toch twee partes
-in de kerk, ib. III 9. En de Catech. Rom. zegt, dat er in de
-strĳdende kerk <span lang="la" xml:lang="la">duo hominum genera</span> zĳn en dat er volgens de
-Schrift kwade visschen in het net zĳn en onkruid op den akker
-en kaf op den dorschvloer, dwaze onder de wĳze maagden en
-onreine dieren in de ark, I 10 qu. 6. 7. In theorie wĳkt dit
-niet veel af van de leer der Reformatie; maar practisch zag het
-er met de kerk tegen het einde der Middeleeuwen gansch anders
-uit, en Rome voedt ook steeds het denkbeeld, dat uitwendig
-lidmaatschap, historisch geloof, onderhouding van de geboden der
-kerk en onderwerping aan den paus het wezen der kerk constitueeren.
-<a id="ct_430"></a>Daartegen kwam de Hervorming in verzet en stelde zĳ
-de onderscheiding over van zichtbare en onzichtbare kerk. Augustinus
-had reeds gezegd van de naamchristenen, <span lang="la" xml:lang="la">quum intus
-<i>videntur</i>, ab illa <i>invisibili</i> caritatis compage separati sunt</span>, de
-bapt. III 19 bĳ Seeberg t. a. p. 42; en eigenlĳk kan Rome tegen
-deze onderscheiding geen bezwaar hebben en aanvaardt ze ook
-zelve, inzoover zĳ in de ééne kerk <span lang="la" xml:lang="la">duo hominum genera, duas partes</span>
-onderscheidt. Bellarminus handelt, de eccl. mil. III 10, over de
-infideles occulti, en Möhler, Symb. § 49, prĳst Luther, als deze de
-kerk opvat als eene gemeenschap der heiligen en zegt, dat de
-geloovigen, <span lang="de" xml:lang="de">die Unsichtbaren</span>, de dragers der zichtbare kerk zĳn.
-Maar de onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk kan verschillend
-opgevat worden, boven <a href="#Page_18">bl. 18</a>. De meeste dezer opvattingen
-zĳn echter te verwerpen of komen althans niet in de dogmatiek
-ter sprake. Onzichtbaar is de kerk niet te noemen, omdat Christus,
-omdat de ecclesia triumphans, omdat de aan het einde der eeuwen
-voltooide kerk thans niet voor ons waar te nemen valt; noch ook,
-omdat de kerk op aarde in vele plaatsen en landen door ons niet
-gezien wordt of in tĳden van vervolging verborgen is of soms
-van bediening van woord en sacrament verstoken is. De onderscheiding
-van zichtbare en onzichtbare kerk is alleen op de ecclesia
-<span class="pagenum" id="Page_34">[34]</span>
-militans van toepassing en duidt dan aan, dat de kerk naar
-hare geestelĳke zĳde of in hare ware leden onzichtbaar is. Beide
-deze beteekenissen zĳn bĳ Lutherschen en Gereformeerden ineengevloeid
-en kunnen ook niet uit elkander gehouden worden. De
-kerk is een voorwerp des geloofs. Het inwendig geloof des harten,
-de wedergeboorte, de waarachtige bekeering, de verborgen
-gemeenschap met Christus enz. zĳn geestelĳke goederen, die met
-het natuurlĳk oog niet waar te nemen zĳn, en die toch aan de
-kerk haar eigenlĳke forma schenken. En aan geen enkelen mensch
-heeft God den onfeilbaren maatstaf in handen gegeven, waarnaar
-hĳ anderer geestelĳk leven beoordeelen kan. <span lang="la" xml:lang="la">De intimis non judicat
-ecclesia</span>. De Heere alleen kent degenen, die zĳne zĳn. Zoo is
-het dus mogelĳk en is het ook altĳd in de christelĳke kerk een
-feit geweest, dat er kaf onder het koren school en hypocrieten
-onder de ware geloovigen verborgen waren. De naam kerk, gebezigd
-van de ecclesia militans, van de vergadering der geloovigen
-op aarde, heeft daarom bĳ alle Christenen, zoo Roomsche als
-Protestantsche, altĳd een overdrachtelĳken zin. Zĳ wordt zoo
-geheeten, niet naar de ongeloovigen, die er zich in bevinden, maar
-naar de geloovigen, die er het essentieele bestanddeel van vormen
-en er het wezen aan geven. Het geheel wordt naar het deel genoemd.
-Eene kerk is en blĳft eene vergadering van ware Christgeloovigen.</p>
-
-<p id="lmn_47-8" class="sep1">8. Zoo opgevat, kan de onderscheiding van zichtbare en
-onzichtbare kerk door niemand gewraakt en moet zĳ veeleer door
-allen worden erkend. Maar er is nog eene andere moeilĳkheid
-aan het begrip der kerk verbonden. De vergadering der geloovigen
-op aarde is niet alleen charismatisch maar ook institutair
-ingericht. Zĳ is niet alleen zelve het eigendom van Christus, maar
-doet ook dienst, om anderen voor Christus te winnen. Zĳ is <span lang="la" xml:lang="la">coetus</span>,
-doch ook <span lang="la" xml:lang="la">mater fidelium</span>; organisme doch ook instituut; doel en
-middel tegelĳk. De verhouding van de kerk als organisme tot
-de kerk als instituut komt eerst in de volgende paragraaf, bĳ
-de regeering der kerk, ter sprake. Want evenals het begrip <i>staat</i>
-moeilĳk te omschrĳven is en dan eerst duidelĳk wordt, wanneer
-daarin volk en overheid onderscheiden en afzonderlĳk behandeld
-wordt, zoo is er van het begrip kerk dan alleen eene goede definitie
-te geven, als tegen vereenzelviging van de vergadering der geloovigen
-<span class="pagenum" id="Page_35">[35]</span>
-met hare organisatie in het instituut gewaakt wordt, Turretinus,
-Theol. El. XVIII 3, 10. Stahl, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenverfassung</span> 46.
-Velen echter brengen de onderscheiding van de kerk als organisme
-en als instituut met die in onzichtbare en zichtbare in verband
-en geven daardoor aan deze laatste ongemerkt een zin, die haar
-niet toekomt. Aan de eene zĳde staan zĳ, die niet alleen de kerk
-naar hare idee of de ecclesia triumphans maar ook de ecclesia
-militans op aarde omschrĳven als vergadering van de praedestinati
-of electi (Wiclef), of van de perfecti (Pelagius volgens August.,
-de haer. 88, de Anabaptisten volgens Calvĳn, Inst. IV 1, 8 en
-vele anderen), of van hen, qui <span lang="la" xml:lang="la">nunquam lapsi sunt</span> (Novatianus),
-of ook van die leden der kerk, die ten avondmaal gaan (communicanten,
-gelĳk velen in Amerika de kerk opvatten). <a id="ct_662"></a>Aan de
-andere zĳde bevinden zich de Roomschen, die het zwaartepunt
-der kerk uit de vergadering der geloovigen in het hierarchisch
-instituut, in de <span lang="la" xml:lang="la">monarchia externa et suprema totius orbis</span> verleggen
-en haar wezen veelmeer zoeken in de <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia docens</span> dan
-in de <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia audiens</span>. En dien kant gaan ook uit allen, die, om
-de ongeloovigen en hypocrieten althans eenigermate als ware leden
-vast te houden, de kerk omschrĳven als vergadering van geroepenen
-(Melanchton, Löhe, Kliefoth enz.) of van gedoopten (Münchmeyer,
-Delitzsch, Vilmar enz.). Beide deze beschouwingen zĳn
-eenzĳdig en doen aan het wezen der kerk te kort. Op het eerste
-standpunt wordt de kerk geheel en al onzichtbaar, blĳft zĳ eene
-idee en treedt niet in de werkelĳkheid op. De verkiezing zonder
-meer maakt iemand nog niet tot een lidmaat der kerk op aarde.
-Wel behooren de uitverkorenen, die nog niet tot het geloof zĳn
-gekomen, tot de kerk, gelĳk zĳ in de gedachte en het besluit
-Gods bestaat; zĳ kunnen zelfs gezegd worden, potentia tot de
-kerk te behooren, maar zĳ zĳn er toch actu nog geen leden van.
-En ook kan de kerk niet omschreven worden als vergadering van
-volmaakten, van niet-gevallenen of van communicanten, want de
-geloovigen bereiken in dit leven de volmaaktheid niet, zĳn door
-de beloften Gods niet tegen elken val gewaarborgd en zĳn niet
-tot het getal der avondmaalgangers beperkt. Evenmin is de tweede,
-bovengenoemde omschrĳving met het wezen der kerk in overeenstemming.
-Want uitwendig lidmaatschap, roeping en doop zĳn
-geen bewĳs van waarachtig geloof; velen worden geroepen, die
-niet zĳn uitverkoren; velen worden gedoopt, die niet gelooven;
-<span class="pagenum" id="Page_36">[36]</span>
-niet allen zĳn Israel, die uit Israel zĳn. Terwĳl eerstgenoemden
-dus tot geen zichtbare kerk komen, verwaarloozen laatstgenoemden
-de onzichtbare kerk. Dan alleen komen deze beide tot haar
-recht, wanneer de kerk opgevat wordt als vergadering van geloovigen.
-Immers is het het oprechte, ware geloof, dat zalig maakt,
-vergeving der zonden en eeuwig leven ontvangt. Dat geloof is een
-zaak des harten, doch het blĳft niet binnen den mensch besloten
-maar openbaart zich naar buiten in belĳdenis en wandel, Rom.
-10:10, en belĳdenis en wandel zĳn teekenen van het inwendig
-geloof des harten, Mt. 7:17, 10:32, 1 Joh. 4:2. Wel is waar
-zĳn ook geloof en belĳdenis lang niet altĳd in overeenstemming;
-er is geloof, bĳv. bĳ de kinderen der geloovigen, dat niet in
-daden openbaar wordt, en er is een belĳden, dat in het roepen
-van Heere, Heere bestaat en niet uit waar geloof wordt geboren.
-Maar toch heeft de opvatting van de kerk als vergadering van
-geloovigen dit voor boven hare omschrĳving als vergadering van
-geroepenen en gedoopten, dat zĳ datgene handhaaft, waarop het
-voor ieder mensch en voor heel de kerk aankomt. Niet het geroepen
-en het gedoopt zĳn beslist, maar wie geloofd zal hebben
-en gedoopt zal zĳn zal zalig worden, daarentegen die niet zal
-geloofd hebben, ook al werd hĳ geroepen en gedoopt, zal verdoemd
-worden, Mk. 16:16.</p>
-
-<p id="lmn_47-8b">Hieruit volgt, dat de onderscheiding van de kerk als instituut
-en organisme eene gansch andere is dan die in zichtbare en
-onzichtbare kerk, en met deze niet vereenzelvigd mag worden.
-Want instituut en organisme zĳn beide benamingen van de
-kerk naar hare zichtbare zĳde. Men mag hierbĳ niet vergeten,
-dat ook <ins id="cor_2" title="institnut">instituut</ins> en organisme der kerk, in het zichtbare
-optredend, een onzichtbaren, geestelĳken achtergrond hebben.
-Want ambt en gave, bediening van woord en sacrament, broederliefde
-en gemeenschap der heiligen berusten alle op werkingen,
-die er uitgaan van het verheerlĳkt Hoofd der gemeente
-door den H. Geest. Afkeuring verdient daarom de voorstelling,
-alsof het instituut als iets toevalligs en uitwendigs op mechanische
-wĳze aan de kerk als vergadering der geloovigen ware toegevoegd.
-Maar toch denken wĳ bĳ de kerk als instituut en als
-organisme in de eerste plaats aan de kerk naar hare zichtbare
-zĳde, dat is, aan de ambten en bedieningen, waarmede zĳ toegerust
-is en aan de gemeenschap der heiligen, gelĳk die in de
-<span class="pagenum" id="Page_37">[37]</span>
-broederliefde openbaar wordt. En juist in deze beide treedt de
-kerk naar buiten zichtbaar op. <a id="ct_431"></a>Onjuist is daarom ook de meening,
-dat de kerk alleen zichtbaar wordt in het instituut, in ambt en
-bediening, in woord en sacrament, in eenigen vorm van kerkregeering.
-Ook wanneer dit alles weggedacht wordt, is nochtans
-de kerk zichtbaar. Want elk geloovige openbaart zĳn geloof in
-belĳdenis en wandel op ieder terrein van het leven en alle geloovigen
-saam staan met hun geloof en leven tegen de wereld over.
-In den hemel is er geen ambt en bediening, geen woord en sacrament
-meer en zal toch de kerk ten volle zichtbaar zĳn. Zichtbaarheid
-en onzichtbaarheid onderscheiden de kerk dus uit een
-geheel ander gezichtspunt dan instituut en organisme. De laatste
-onderscheiding zegt ons, waarin de kerk voor ons zichtbaar en
-kenbaar wordt; de eerste leert, dat die zichtbare verschĳning
-eene onzichtbare, geestelĳke zĳde heeft, welke alleen Gode bekend
-is. Daarmede is nu vanzelf ook gegeven, dat zichtbare en onzichtbare
-kerk geen twee kerken zĳn. Deze bedenking werd reeds door
-de Donatisten tegen Augustinus ingebracht en is later door de
-Roomschen tegen de Protestanten herhaald. Maar de aanklacht
-berust op misverstand. Rome zelf erkent, gelĳk boven aangetoond
-is, dat er <span lang="la" xml:lang="la">duo hominum genera</span> in de kerk zĳn, dat zĳ
-<span lang="la" xml:lang="la">duas partes</span> heeft, en tracht nu wel aan te toonen, dat de ongeloovigen
-<span lang="la" xml:lang="la">aliquo modo</span> tot de kerk behooren maar durft toch niet zeggen,
-dat zĳ het wezen der kerk uitmaken. Feitelĳk staat zĳ dus voor
-dezelfde moeilĳkheid als de Hervorming. Want dat de hypocrieten
-<span lang="la" xml:lang="la">aliquo modo</span> tot de kerk behooren, is geen punt van verschil.
-Ook de Protestanten erkennen, dat zĳ in ecclesia zĳn en tot de
-kerk behooren, gelĳk de kwade ranken tot den wĳnstok en het
-kaf tot het koren. Alleen ontkennen zĳ, dat dezen aan de kerk haar
-forma geven, want het oprechte geloof is het en niets anders, dat
-zalig maakt en Christus inlĳft. De ongeloovigen zĳn dus het
-wezen der kerk niet, zĳ zĳn niet de ecclesia. Onzichtbare en
-zichtbare kerk zĳn dus ook volstrekt geen benamingen voor de
-groep van ongeloovigen en van geloovigen, die er in eene kerk
-zĳn. In de kerk is over leer en leven de tucht te handhaven
-naar des Heeren gebod; maar elke poging, om de geloovigen en
-de ongeloovigen te scheiden, en eene <span lang="la" xml:lang="la">ecclesiola in ecclesia</span> op te
-richten, is evenzeer met des Heeren gebod in strĳd; Mt. 13:30
-verbiedt dit niet, want de akker, daar bedoeld, is niet de kerk doch
-<span class="pagenum" id="Page_38">[38]</span>
-de wereld, vs. 38, maar het volgt daaruit, dat wĳ aan belĳdenis
-en wandel gebonden zĳn en over het hart niet kunnen of mogen
-oordeelen. Ongeloovigen maken dus evenmin het wezen van de
-zichtbare als van de onzichtbare kerk uit; zĳ behooren tot de
-kerk in geen van beide opzichten, al ontbreekt ons het recht en
-de bevoegdheid, om hen van de geloovigen af te zonderen en
-uit te werpen. Zelfs kan nog sterker gezegd worden, dat ook de
-oude mensch, die in de geloovigen overblĳft, niet tot de kerk
-behoort. <a id="ct_158"></a>Daarmede heeft Schleiermacher nog geen gelĳk, als hĳ
-het wezen der kerk in werkingen des H. Geestes gelegen acht,
-want de kerk is geen vergadering van werkingen maar van personen;
-het zĳn menschen, die door den H. Geest worden wedergeboren
-en tot het geloof gebracht en die als zoodanig, als
-nieuwe menschen, het wezen der kerk vormen. Maar toch, de
-kerk is eene vergadering van geloovigen, en al wat niet uit het
-geloof, uit den nieuwen maar uit den ouden mensch opkomt,
-behoort niet tot de kerk en wordt daarom eenmaal buitengeworpen.
-Zichtbare en onzichtbare kerk zĳn om deze reden twee zĳden
-van eene en dezelfde kerk; het zĳn dezelfde geloovigen, die de
-eene maal beschouwd worden van de zĳde des geloofs, dat in
-het hart woont en Gode alleen zeker bekend is, en de andere
-maal van de zĳde der belĳdenis en des levens, welke naar ons
-toegekeerd en voor ons waarneembaar is. Omdat de kerk hier op
-aarde wordende is, zĳn deze beide zĳden nooit, zelfs niet in de
-zuiverste kerk, aan elkander gelĳk. Er zĳn altĳd ongeloovigen
-binnen, en geloovigen buiten de kerk; <span lang="la" xml:lang="la">multi lupi intus, multae
-oves foris</span>. Het laatste was bĳv. onder het <abbr title="Oude Testament">O. Test.</abbr> het geval met
-Naäman den Syriër en geldt nu nog van allen, die om eene of
-andere reden buiten de gemeenschap der geinstitueerde kerken
-leven en toch het ware geloof deelachtig zĳn. Maar dit alles doet
-toch niets af van het feit, dat het wezen der kerk alleen in de
-geloovigen ligt.</p>
-
-<p id="lmn_47-9" class="sep1">9. Indien de kerk naar haar wezen eene vergadering van ware
-Christgeloovigen is en deze alleen Gode bekend zĳn, wordt de
-vraag van gewicht, waaraan de kerk door ons kan worden gekend.
-De Roomsche Christen heeft daarom vooral bezwaar tegen het
-reformatorisch kerkbegrip, wĳl het de zekerheid der kerk en dus
-van de zaligheid zĳner ziel ondermĳnt en voor twĳfel, verdeeldheid,
-<span class="pagenum" id="Page_39">[39]</span>
-onverschilligheid de deur opent. <a id="ct_98"></a>Bellarminus zegt het zoo
-duidelĳk mogelĳk: <span lang="la" xml:lang="la">necesse est, ut nobis certitudine infallibili
-constet, qui coetus hominum sit vera Christi ecclesia, nam cum
-Scripturae traditiones et omnia plane dogmata ex testimonio
-ecclesiae pendeant, nisi certissimi simus, quae sit vera ecclesia,
-incerta erunt prorsus omnia.</span> Dit nu is onmogelĳk, als het oprechte
-geloof iemand alleen waarlĳk tot lid der kerk maakt, want dit
-kan nooit door ons zeker worden gekend, en eene cognitio conjecturalis
-is onvoldoende, wĳ hebben hier een <span lang="la" xml:lang="la">certitudo infallibilis</span>
-van noode, de eccl. mil. III c. 10, want <span lang="la" xml:lang="la">tenemur omnes sub
-periculo mortis aeternae verae ecclesiae nos adjungere et in illa
-perseverare</span>, ib. c. 12. De ware kerk moet daarom zoo visibilis
-en palpabilis wezen, <span lang="la" xml:lang="la">ut est coetus populi Romani, vel regnum
-Galliae aut respublica Venetorum</span>, ib. c. 2. Vandaar dat Bellarminus
-alle krachten inspant, om de waarheid der Roomsche kerk
-te bewĳzen. Hĳ telt niet minder dan 15 notae op, n.l. <span lang="la" xml:lang="la">ipsum
-catholicae ecclesiae nomen, antiquitas, duratio diuturna, multitudo
-et varietas credentium, successio episcoporum, conspiratio in
-doctrina cum ecclesia antiqua, unio membrorum inter se et cum
-capite, sanctitas doctrinae, efficacia doctrinae, sanctitas vitae
-primorum patrum, gloria miraculorum, lumen propheticum, confessio
-adversariorum, infelix exitus eorum qui ecclesiam oppugnant,
-felicitas temporalis</span>, de eccl. mil. IV c. 4-18. De Roomsche
-theologen volgen dit voorbeeld, maar herleiden het vĳftiental
-notae gewoonlĳk tot de vier, welke in het symbolum Nic.-Const.
-worden genoemd, n.l. de unitas, sanctitas, catholicitas en apostolicitas,
-Perrone, Prael. I 248. Liebermann, Instit. theol. I 255.
-Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 372. Jansen, Prael. I 659.
-Hettinger, Apol. 7<sup>te</sup> Aufl. IV 411, V 106. Daarbĳ verdient het
-nog de aandacht, dat Rome in eigenlĳken zin geen notae of
-criteria heeft, waaraan de ware kerk kan gekend worden. Deze
-onderstellen toch een maatstaf, die boven de kerk ligt en waarnaar
-zĳ door ieder beoordeeld mag worden. <a id="ct_447"></a>En zulk een maatstaf
-heeft Rome niet, want de Schrift is afhankelĳk van de kerk, en
-de kerk is zelve de hoogste maatstaf voor leer en leven. Notae
-ecclesiae zĳn bĳ Rome dus niets anders dan indicia, eigenschappen,
-waarin de kerk uitkomt en zich openbaart. <a id="ct_656"></a>Bewĳzen voor
-de kerk zĳn dezelfde als die voor het Christendom, want beide
-zĳn bĳ Rome één. En deze bewĳzen maken de stelling, dat de
-<span class="pagenum" id="Page_40">[40]</span>
-Roomsche kerk de ware kerk is, wel niet evidenter veram maar
-toch evidenter credibilem, ib. IV c. 3. Evenzoo spreekt het
-Vaticanum, III c. 3: <span lang="la" xml:lang="la">Deus per Filium suum unigenitum Ecclesiam
-instituit, suaeque institutionis manifestis notis instruxit, ut ea
-tamquam custos et magistra verbi revelati ab omnibus posset
-agnosci. Ad solam enim catholicam Ecclesiam ea pertinent omnia,
-quae ad evidentem fidei christianae credibilitatem tam multa
-et tam mira divinitus sunt disposita. Quin etiam Ecclesia per se
-ipsa, ob suam nempe admirabilem propagationem, eximiam sanctitatem
-et inexhaustam in omnibus bonis foecunditatem, ob
-catholicam unitatem invictamque stabilitatem, magnum quoddam
-et perpetuum est motivum credibilitatis et divinae suae legationis
-testimonium irrefragabile.</span> Absoluut bewĳsbaar is dus de waarheid
-der kerk voor een ieder niet; dan toch zou de kerk geen articulus
-fidei en het geloof niet vrĳ en verdienstelĳk zĳn. Er moet volgens
-het Vaticanum bĳ het getuigenis, dat van de kerk uitgaat een
-<span lang="la" xml:lang="la">efficax subsidium ex superna virtute</span> bĳkomen. Feitelĳk neemt
-Rome daarmede hetzelfde subjectieve standpunt in als de Hervorming.
-De motieven, hoe sterk ook, kunnen niet metterdaad
-bewegen tot het geloof. Het is Gods Geest alleen, die iemand
-inwendig vast en zeker overtuigen kan van de waarheid der
-Goddelĳke openbaring. De diepste grond voor het geloof is ook
-bĳ Rome niet de Schrift of de kerk, maar het lumen interius.
-Rome heeft met zĳne onfeilbare kerk en zĳn onfeilbaren paus
-principieel niets vóór boven de kerken der Hervorming, want
-kerk en paus zĳn, hoe zichtbaar ook, toch articuli fidei, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">dl. I</a>
-425. 426. 486-489.</p>
-
-<p>De kenteekenen, die Rome voor de ware kerk opgeeft, zĳn dan
-ook in geen enkel opzicht duidelĳker en krachtiger dan de zuivere
-bediening van het woord, welke door de Hervorming als kenteeken
-der kerk werd erkend. Sommige van de kenteekenen, door
-<a id="ct_99"></a>Bellarminus genoemd, zĳn van zeer ondergeschikte waarde. De
-wondergave is volstrekt geen afdoend bewĳs voor de waarheid
-der leer, welke iemand verkondigt, Deut. 13:1, 2, Mt. 7:22,
-23, 24:24 enz. cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 429v.; het ongelukkig uiteinde van
-de vĳanden en vervolgers der kerk is meestentĳds slechts eene
-legende, gelĳk ook Roomschen thans erkennen, Nik. Paulus,
-Luthers Lebensende, Freiburg 1898; en de aardsche voorspoed
-der kerk is altĳd tĳdelĳk, wisselt met vervolging en
-<span class="pagenum" id="Page_41">[41]</span>
-onderdrukking af, en kan even goed als een bewĳs tegen de waarheid
-der kerk worden aangevoerd, Mt. 5:10, 16:24, Joh. 16:33,
-Hd. 14:22, 2 Tim. 3:12. <a id="ct_436"></a>Bĳ andere kenmerken hangt alles
-af van den zin, waarin zĳ worden verstaan; de naam katholiek
-wordt ook door Protestantsche kerken aangenomen en is op zichzelf
-evenmin een bewĳs voor de waarheid der Roomsche kerk, als
-de naam Christus, dien de valsche Christussen zich toeeigenen,
-Mt. 24:24, of de naam Israel of Abrahams zaad, waarop de
-Joden zich verhoovaardigden, Joh. 8:33, Rom. 9:6; de oudheid,
-de historische continuiteit en de onafgebroken successie zĳn niet
-alleen aan Rome, maar ook aan andere kerken, bĳv. de Grieksche
-eigen, en bewĳzen op zichzelf evenmin iets voor de waarheid der
-Roomsche kerk als zĳ dat deden voor die van de Joodsche gemeente
-in Jezus’ dagen; de eenheid en de katholiciteit zĳn
-pretensies van Rome, welke het feit niet kunnen te niet doen,
-dat er millioenen Christenen leven buiten haar; er is niet maar
-ééne kerk, er zĳn vele kerken, en er is geen enkele, die alle
-geloovigen omvat. De overige kenmerken, overeenstemming met
-de leer der apostelen, heiligheid der leer, vernieuwende kracht,
-welke van haar uitgaat, heilig leven van velen harer belĳders,
-komen volstrekt niet alleen aan Rome maar ook aan vele andere
-kerken toe, en zĳn aan dezelfde bedenkingen onderhevig, als
-welke door de Roomschen tegen de Protestantsche kenteekenen
-worden ingebracht en straks besproken worden. Cf. Beza, de eccl.
-cath. notis, Tract. theol. III 132. Polanus, Synt. p. 532 sq.
-Amesius, Bellarminus enervatus II 56-72. Maresius, Syst. theol.
-XVI 23 sq. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 13. Mastricht,
-Theol. VII 1, 34. Moor VI 50. M. Vitringa IX 1 p. 98. Gerhard,
-Loc. XXII c. 10. 11. Quenstedt, Theol. IV 503. De
-Roomsche kerk verheugt zich daarbĳ wel in hare eenheid en
-wĳst met zelfbehagen op de verdeeldheid van het Protestantisme.
-Maar zĳ betaalt deze vreugde met een duren prĳs. Ten eerste
-is het gedwongen, om het wezen der kerk hoe langer hoe meer
-van de vergadering der geloovigen op het instituut der hierarchie,
-d. i. ten slotte op den paus over te dragen. Met meer recht, dan
-Lodewĳk XIV kon zeggen: <span lang="fr" xml:lang="fr">l’état c’est moi</span>, kan de paus verklaren:
-de kerk ben ik. <span lang="la" xml:lang="la">Ubi papa, ibi ecclesia.</span> Als dan ook bĳ de kerk,
-gelĳk behoort, niet eens aan het instituut maar aan de vergadering
-der geloovigen gedacht wordt, is de verdeeldheid in de Roomsche
-<span class="pagenum" id="Page_42">[42]</span>
-kerk niet zoo veel minder dan in de Protestantsche kerken. Het
-verschil is alleen, dat Rome, in de coelibataire hierarchie hare
-kracht zoekend, in de kerk alle richtingen en meeningen stil
-naast elkaar laat bestaan en aan hare leden, zelfs de ongeloovigste,
-de energie, den vrĳheids- en den waarheidszin ontneemt, om met
-de kerk en hun eigen onware positie te breken. <a id="ct_666"></a>Ten tweede betaalt
-Rome die vreugde met den duren prĳs van het extra <span lang="la" xml:lang="la">ecclesiam
-nulla salus</span>. De leer der Schrift, dat de zaligheid gebonden is
-aan het geloof in Christus, werd spoedig tegenover schisma en
-haeresie zoo verstaan, dat ieder, die de zaligheid in Christus
-deelachtig wilde worden, verbonden moest zĳn met den bisschop,
-Ign. ad Eph. 4. 5. Phil. 3. Trall. 7. Wie behouden willen
-worden, moeten vluchten in de heilige kerken Gods, Theoph. ad
-Autol. II 14. <span lang="la" xml:lang="la">Sola catholica ecclesia est, quae verum cultum
-retinet. Hic est fons veritatis, hoc domicilium fidei, hoc templum
-Dei; quo si quis non intraverit vel a quo si quis exiverit, a spe
-vitae ac salutis aeternae alienus est</span>, Lact., Inst. div. IV 30.
-Dikwĳls gebruikten de kerkvaders voor de kerk het beeld van
-de ark, en inzonderheid Cyprianus bediende zich daarvan, om
-het <span lang="la" xml:lang="la">extra ecclesiam nulla salus</span>, boven allen twĳfel te verheffen,
-bĳv. de unit. eccl. 6 Ep. 69, 2. 74, 11. Augustinus
-had geen andere meening: <span lang="la" xml:lang="la">manifestum est, eum qui non est in
-membris Christi, christianam salutem habere non posse</span>, de unit.
-eccl. 2. Buiten de kerk kan iemand alles meenemen, <span lang="la" xml:lang="la">sed nunquam
-nisi in ecclesia catholica salutem potest invenire</span>, Super gestis e.
-Emerito. Concilies en pausen hebben deze leer bekrachtigd. Het
-vierde Lateraan-concilie verklaarde in c. 1, dat er ééne katholieke
-kerk der geloovigen is, buiten welke volstrekt niemand zalig
-wordt. Trente zeide, dat het zonder het katholieke geloof onmogelĳk
-is, Gode te behagen, Sess. 5. Bonifacius VIII sprak uit,
-dat onderwerping aan den paus de necessitate salutis was. Eugenius
-IV leerde, dat niemand buiten de katholieke kerk het eeuwig
-leven deelachtig kan worden. En Pius IX verklaarde in de allocutie
-van 9 Dec. 1854: <span lang="la" xml:lang="la">tenendum ex fide est, extra apostolicam Romanam
-ecclesiam salvum fieri neminem posse</span>. Rome moet daarom
-intolerant zĳn, zĳ kan geen kerken naast zich erkennen; zĳ is
-zelve de eenige kerk, de bruid van Christus, de tempel des H.
-Geestes. Toch zĳn de feiten ook Rome te machtig geworden.
-Duizenden en millioenen hebben in den loop der eeuwen de
-<span class="pagenum" id="Page_43">[43]</span>
-gemeenschap met de Roomsche kerk verbroken, Novatianen, Donatisten,
-Grieksche Christenen, Arianen, Monophysieten, Monotheleten,
-vele secten in de Middeleeuwen en dan in de zestiende eeuw meer
-dan de helft der Christenheid. En al heeft Rome door de contrareformatie
-veel teruggewonnen, toch telt het thans van de 500
-millioen Christenen ternauwernood de helft en gaat in getalsterkte
-eer achter- dan vooruit. Tegenover deze feiten is het niet vol
-te houden, dat er buiten de Roomsche kerk geen zaligheid is.
-Het valt Roomschen zelf moeilĳk, aan deze leer getrouw te
-blĳven; velen zĳn tot concessiën geneigd. Zĳ maken onderscheid
-tusschen hen, die bewust, opzettelĳk, pertinaciter en daarom
-culpabiliter de kerk verlaten, en hen, die meegesleept en verleid
-worden, bona fide buiten de kerk zĳn en voto, desiderio, animo
-nog tot de kerk, ad animam ecclesiae behooren. In dienzelfden
-geest werd door den Roomschen stoel de stelling van Bajus
-verworpen; <span lang="la" xml:lang="la">infidelitas pure negativa in his, quibus Christus non
-est praedicatus, peccatum est</span>, en sprak Pius IX in de allocutie
-van 9 Dec. 1854 uit: <span lang="la" xml:lang="la">pro certo habendum esse, eos qui verae
-religionis ignorantia laborant, si ea invincibilis set. nulla posse
-hujus rei culpa obstringi.</span> Bellarminus, de eccl. mil. III c. 3. 6.
-Perrone, Prael. I 331. Klee, Dogm. I 141. Jansen, Prael.
-I 344. Schanz, Apol. III 188. Dublanchy, <span lang="la" xml:lang="la">De axiomate: extra
-ecclesiam nulla salus</span>, dissertatio theologica. Bar-le-Duc, Contant-Laguerre
-1895.</p>
-
-<p id="lmn_47-10" class="sep1">10. Voor het Protestantisme had de leer van de kenteekenen
-der ware kerk eene geheel andere beteekenis. Door de Hervorming
-werd de eenheid der Westersche Christenheid voorgoed verbroken
-en kwamen verschillende kerken naast en tegenover elkander te
-staan. De Hervormers hadden te betoogen, dat de kerk van Rome
-de ware niet was, en dat de kerken der Reformatie aan het wezen
-der kerk, gelĳk de Schrift het omschreef, beantwoordden. Hun
-reformatorische daad onderstelde, dat de kerk niet was <span lang="grc" xml:lang="grc">αὐτοπιστος</span>,
-dat zĳ dwalen en afwĳken kon, en dat er een hooger gezag was
-waaraan ook zĳ zich te onderwerpen had. En dat kon niet anders
-zĳn dan de H. Schrift, het Woord Gods. <a id="ct_803"></a>Eenparig gingen daarom
-alle Hervormers tot de Schrift terug, zagen in haar ook den
-maatstaf der kerk, en bepaalden dienovereenkomstig de kenmerken,
-waaraan de ware kerk van de valsche te onderscheiden was. In
-<span class="pagenum" id="Page_44">[44]</span>
-de opgave dier notae was er wel eenig verschil. In zĳn geschrift
-<span lang="de" xml:lang="de">Von den Concilien und Kirchen</span> telde <a id="ct_138"></a>Luther er zeven op: zuivere
-bediening van het woord, van den doop, van het avondmaal, van
-de sleutelen, wettige keuze van de dienaren, het openbare gebed
-en onderwĳs, en het kruis; maar elders noemde hĳ er maar
-twee, zuivere bediening van woord en sacrament. En zoo deden
-ook <a id="ct_145"></a>Melanchton in de Conf. Aug. art. 8 en in de Loci, en latere
-Luthersche theologen, Gerhard, Loc. XXII § 131. Quenstedt, Theol.
-IV 503; alleen voegde Melanchton in het Examen ordinandorum
-aan deze twee nog een derde vrĳ hiërarchisch kenmerk toe:
-<span lang="la" xml:lang="la">obedientia ministerio debita juxta evangelium</span>. Van de
-<a id="ct_369"></a>Gereformeerden gaven sommigen, zooals Beza, Sohnius, Alsted, Amesius,
-Heidanus, Maresius één kenteeken op, de zuivere bediening des
-woords; anderen, zooals Calvĳn, Bullinger, Zanchius, Junius,
-Gomarus, Mastricht, Marck e. a. twee, n.l. zuivere bediening
-van woord en sacrament; velen, zooals Conf. Gall., Belg, Scot. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-Hyperius, Martyr, Ursinus, Trelcatius, Walaeus, Amyraldus,
-Heidegger, Wendelinus, voegden er als derde nog de rechte bediening
-der tucht of de heiligheid des levens aan toe. Maar
-terecht merkten Alsted, Alting, Maresius, Hottinger, Heidanus,
-Turretinus, Mastricht e. a. op, dat dit meer een verschil in
-naam dan in de zaak was, en dat er eigenlĳk maar één kenteeken
-is, n.l. het ééne en zelfde woord, dat dan op verschillende
-wĳze, in prediking, onderricht, belĳdenis, sacrament, leven enz.
-bediend en beleden wordt, M. Vitringa IX 1 p. 101-109. Dat
-de Hervorming in het Woord Gods terecht het kenteeken der
-kerk zocht, is met de Schrift in de hand aan geen twĳfel onderhevig.
-Immers, zonder woord Gods is er geen kerk, Spr. 29:18,
-Jes. 8:20, Jer. 8:9, Hos. 4:6; door woord en sacrament vergadert
-Christus zĳne kerk, Mt. 28:19, die op de leer van apostelen
-en profeten gebouwd is, Mt. 16:18, Ef. 2:20; door het woord
-wederbaart Hĳ, 1 Petr. 1:23, Jak. 1:18, werkt Hĳ het geloof,
-Rom. 10:14, 1 Cor. 4:15, reinigt en heiligt Hĳ, Joh. 15:3,
-Ef. 5:26. En zĳ, die alzoo door het woord Gods zĳn wedergeboren
-en vernieuwd, hebben de roeping om Christus te belĳden,
-Mt. 10:32, Rom. 10:9, hooren zĳn stem, Joh. 10:27, bewaren
-zĳn woord, Joh. 8:31, 32, 14:23, beproeven de geesten, 1 Joh.
-4:1, vermĳden wie deze leer niet brengt, Gal. 1:8, Tit. 3:10,
-2 Joh. 9. Het woord is inderdaad de ziel der kerk, Calvĳn,
-<span class="pagenum" id="Page_45">[45]</span>
-Inst. IV 12, 1. Alle dienst in de kerk is een dienst des woords.
-God geeft zĳn woord aan de kerk, en deze neemt het aan,
-bewaart, bedient, onderwĳst het, belĳdt het voor God, voor
-elkander, voor de wereld in woord en in daad. In het ééne kenteeken
-des woords zĳn de andere als nadere toepassingen begrepen.
-Waar Gods woord recht gepredikt wordt, daar wordt ook het
-sacrament zuiver bediend, de waarheid Gods naar de meening
-des Geestes beleden, de handel en wandel naar Gods getuigenis
-ingericht. Zelfs Rome kan niet ontkennen, dat Gods woord het
-kenteeken der kerk is. Gerhard, Loc. XXII § 138 haalt vele
-kerkvaders aan, die klaar en duidelĳk dit <ins id="cor_3" title="uitsprekcn">uitspreken</ins>. Zoo zegt
-Tertullianus: <span lang="la" xml:lang="la">illae sunt verae ecclesiae, quae tenent quod ab
-apostolis receperunt</span>, de praescr. 21. Vroeger, zegt Chrysostomus
-op Mt. 24:15, kon op velerlei wĳze aangetoond worden, welke
-de kerk van Christus was, maar sedert de ketterĳen zĳn ingeslopen,
-is dit niet anders aan te wĳzen dan door de Schriften;
-die Schriften toch, verklaart hĳ, hom. 33 in Act. Ap., zĳn eenvoudig
-en waar, zoodat het gemakkelĳk valt daarnaar te oordeelen,
-welke leer de ware is. Herhaaldelĳk spreekt Augustinus
-in dezen geest: <span lang="la" xml:lang="la">inter nos et Donatistas quaestio est, ubinam sit
-ecclesia. Quid ergo facturi sumus? in verbis Donati eam quaesituri
-an in verbis capitis sui Domini Jesu Christi? Puto, quod in
-illius verbis eam quaerere debeamus, qui veritas est et optime
-novit corpus suum, novit enim qui sunt ejus</span>, de unit. eccl. 2.
-<a id="ct_100"></a>Bellarminus zelf omschrĳft de kerk als <span lang="la" xml:lang="la">coetus hominum ejusdem
-Christianae fidei professione et eorundem sacramentorum communione
-colligatus</span> enz., neemt de sanctitas doctrinae onder de
-kenteekenen der kerk op, ib. IV 11, en geeft toe, dat in sommige
-gevallen, indien de Schrift als Gods woord aangenomen wordt,
-de Schrift bekender is dan de kerk en hare waarheid bewĳst,
-ib. IV 2. Bĳ beantwoording der vraag, welke de onderscheidende
-kenmerken der kerk zĳn, moet ook Rome de Schrift gebruiken
-als bewĳsgrond, indien zĳ niet bĳ een <span lang="la" xml:lang="la">sic volo, sic jubeo, stat
-pro ratione voluntas</span> wil blĳven staan, cf. anderen nog bĳ Gerhard
-ib. § 139. Turretinus, Theol. El. XVIII 12, 16. Scheeben-Atzberger,
-Dogm. IV 375.</p>
-
-<p>Toch verwerpt Rome de kenteekenen, welke de Reformatie
-voor de ware kerk aangaf. Bellarminus brengt er ten eerste tegen
-in, dat zuivere bediening van het woord hoogstens alleen aanwĳst,
-<span class="pagenum" id="Page_46">[46]</span>
-<i>waar</i>, maar niet, <i>welke</i> de ware kerk is, d. i. wie de ware geloovigen
-zĳn, die toch alleen naar de Protestantsche definitie het
-wezen der kerk uitmaken, de eccl. IV 2. Deze bedenking is tot
-op zekere hoogte juist, maar feitelĳk ook zonder bezwaar. Want
-het is ons volstrekt niet noodig, om met onfeilbare zekerheid te
-weten, wie ware geloovigen zĳn; daarvoor bĳv. met J. Müller,
-Dogm. Abh. 346 f. onfeilbare kenteekenen op te zoeken, leidt
-op het dwaalspoor der Donatisten. De zuivere bediening van het
-woord is geen kenmerk van het oprechte geloof der individueele
-leden maar van de kerk als vergadering der geloovigen. De
-belofte Gods n.l., Jes. 55:11, 2 Cor. 2:15, 16 enz. staat er
-ons borg voor, dat het woord Gods allerwege, waar het gepredikt
-wordt, zĳne werking zal doen en niet ledig zal wederkeeren.
-<span lang="de" xml:lang="de">Gottes Wort kann nicht <ins id="cor_4" title="one">ohne</ins> Gottes Volk sein,
-wiederum Gottes Volk kann nicht <ins id="cor_5" title="one">ohne</ins> Gottes Wort sein</span> (Luther). Daarom noemden
-de Reformatoren als eerste en voornaamste kenteeken der kerk
-niet de belĳdenis en het leven der geloovigen, maar de bediening
-van woord en sacrament. De geloovigen toch, die het wezen
-der kerk uitmaken, worden op tweeërlei wĳze openbaar, in de
-bediening van woord en sacrament, die onder hen plaats heeft
-en in belĳdenis en wandel, waardoor zĳ zich van de wereld
-en ook van andere kerken onderscheiden, d. i. in de kerk als
-instituut en in de kerk als organisme. De aard der zaak brengt
-mede, dat het kenteeken, dat aan de bediening van woord en
-sacrament, aan de kerk als instituut ontleend wordt, een onbedriegelĳker,
-vaster, bestendiger, duurzamer karakter draagt, dan
-dat, hetwelk in belĳdenis en leven der geloovigen gevonden wordt.
-Aan het laatste kan veel ontbreken, zonder dat daarom het eerste
-ophoudt te bestaan. De Roomsche kerk bewĳst dit in zeer sterke
-mate, maar het geldt toch ook van de Protestantsche kerken.
-Van hoeveel belang een zuivere belĳdenis en een heilige wandel
-der geloovigen ook zĳ, hoofdzaak voor een iegelĳk blĳft de
-zuivere bediening van woord en sacrament. Daarom behoort dit
-als eerste en voornaamste kenteeken der kerk te gelden. Maar
-de Gereformeerden legden er toch terecht nadruk op, dat de kerk
-als vergadering der geloovigen niet alleen in het instituut, maar
-ook in het geloof, in het vlieden der zonden, in het najagen
-der gerechtigheid, in de liefde tot God en den naaste, in de
-kruisiging des vleesches openbaar wordt. Ned. Gel. 29. De
-<span class="pagenum" id="Page_47">[47]</span>
-zuivere bediening des woords sluit ook in de toepassing der
-kerkelĳke tucht.</p>
-
-<p id="ct_439">Eene andere bedenking van Bellarminus luidt, dat de zuivere
-bediening des woords een veel te algemeen en te onduidelĳk
-kenteeken is, dan dat de ware kerk daarnaar beoordeeld worden
-kan. Immers laat de bediening des woords eenerzĳds in ware
-kerken, zooals bĳv. te Corinthe en in Galatië, dikwerf aan zuiverheid
-nog veel te wenschen over, en is zĳ andererzĳds in kettersche
-en sectarische kerken niet ten eenenmale teloor gegaan. Socinianen
-en Remonstranten redeneerden op dezelfde wĳze en bestreden de
-noodzakelĳkheid en de profĳtelĳkheid van kenmerken, waaraan
-de ware kerk te onderkennen was, Cat. Rac. qu. 489. Episcopius,
-Disp. III 28 Op. II 2 p. 459. <a id="ct_636"></a>En hoewel Lutherschen en Gereformeerden
-in den eersten tĳd zeer kras staande hielden, dat zĳ
-de ware kerk waren, maakte de toenemende onzuiverheid van
-eigen kerken en het optreden van andere kerken naast de hunne
-het hoe langer hoe moeilĳker, om deze bewering in al hare
-strengheid te handhaven. Ja, van den beginne aan was de houding,
-welke de Protestantsche kerken tegenover de Roomsche kerk aannamen,
-eene gansch andere dan omgekeerd. Rome kan secten
-maar geen kerken naast zich erkennen, Hettinger, Apol. d. Christ.
-V<sup>7</sup> 118. Doch de Protestanten, schoon de kerkelĳke hierarchie
-van Rome beslist verwerpende, bleven het christelĳke in Rome’s
-kerk ten volle erkennen. Hoe bedorven Rome ook zĳ, er zĳn toch
-nog <span lang="la" xml:lang="la">vestigia ecclesiae, ruinae dissipatae ecclesiae</span> in, er is nog
-<span lang="la" xml:lang="la">aliqua ecclesia, licet semirupta</span>, in het pausdom overgebleven, Calvĳn,
-Inst. IV 2, 11, cf. Op. ed. Schippers VIII 111. 309. IX Epist.
-51. 57. Beza, Tract. theol. III 145. 192. Bullinger, Huĳsboeck
-1612 p. 206. 207. Zanchius, Op. II in de praef. vóór de natura
-Dei. Polanus, Synt. 535. cf. 496. Polanus a Polansdorf. Part.
-Theol. p. 196. Junius, Op. II 1018-1023. Alsted, Theol. schol.
-696. Voetius, Desp. causa papatus 699-703. Mastricht, Theol.
-VII 1, 25. Turretinus XVIII 14, 24. 27. De Hervorming was
-eene afscheiding <span lang="la" xml:lang="la">ab ecclesia Romana et Papali</span>, maar niet
-<span lang="la" xml:lang="la">a vera ecclesia</span>, Turretinus, XVIII 15, 8. Id. <span lang="la" xml:lang="la">de
-necessaria secessione nostra ab ecclesia Romana, et impossibili cum ea syncretismo</span>,
-achter zĳne Disp. de satisf. Christi 1691 en andere anti-Roomsche
-geschriften bĳ Vitringa IX 1 p. 116. Moor VI 58. Voorts waren
-of werden althans de Hervormers zich spoedig ervan bewust, dat
-<span class="pagenum" id="Page_48">[48]</span>
-de zuivere bediening van woord en sacrament niet als een absoluut
-kenmerk gelden kon. <a id="ct_103"></a>Calvĳn waarschuwt ten sterkste tegen alle
-willekeurige <a id="ct_182"></a>afscheiding. Al ontbreekt er iets aan de zuiverheid
-der leer of der sacramenten, al laat de heiligheid des levens en
-de trouw der dienaren veel te wenschen over, men mag daarom
-niet aanstonds de kerk verlaten. Eerst als de summa necessariae
-doctrinae, de praecipua religionis doctrina voor de leugen ingeruild
-wordt, is scheiding plicht, Inst. IV 2, 12-16. 2, 1. Comm.
-op Mt. 13:40, 41. 2 Thess. 3:6. Toen later het bederf in de
-staatskerken toenam en velen tot scheiding zich gedrongen voelden,
-kwamen de meeste leeraars op dezelfde gronden tegen het separatisme
-in verzet, Voetius, Pol. Eccl. IV 488. Brakel, Red. Godsd.
-c. 25. V. d. Waeyen en Witsius, Ernstige betuiginge der Geref.
-kercke aan hare afdwalende kinderen 1670. Koelman, Hist. Verhaal
-nopende der Labadisten scheuring en velerleye dwalingen met
-de wederlegging derzelver, 2 deelen, Amst. 1683-84, cf. Hoe
-oordeelt de H. S. en hoe oordeelen de Geref. vaderen over
-Scheiding en Doleantie bĳ J. Campen te Sneek. Allen zagen zich
-gedrongen, om met Calvĳn te erkennen, dat er in de ware kerk
-veel onzuivers in leer en leven voorkomen kan, zonder dat dit
-recht tot afscheiding geeft, en dat er in de gescheiden kerken
-dikwerf veel goeds wordt gevonden. Zoo onderging het begrip
-ware en valsche kerk eene belangrĳke wĳziging. Aan de eene
-zĳde moest men toegeven, dat eene ware kerk in absoluten zin
-hier op aarde onmogelĳk is; er is geen enkele kerk, die volstrekt
-en in alle deelen, in leer en leven, in bediening van woord en
-sacrament aan den eisch Gods beantwoordt. En aan den anderen
-kant werd het duidelĳk, dat er ook eene valsche kerk in absoluten
-zin niet bestaan kan, wĳl zĳ dan geen kerk meer ware; al was
-Rome eene valsche kerk, in zoover ze pauselĳk was, er waren toch
-nog vele overblĳfselen der ware kerk in. Er was dus onderscheid
-tusschen vera en pura ecclesia, Polanus, Synt. p. 532. Alsted,
-Theol. schol. 601 sq. Synopsis 40, 37. Maresius XVI 20, Vitringa
-IX 1. 79. Ware kerk werd de naam, niet voor ééne kerk met
-uitsluiting van alle andere, maar voor velerlei kerken, die de hoofdwaarheden
-des Christendoms, de fundamenteele artikelen, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a>
-520v. nog vasthielden, doch overigens in graden van zuiverheid
-zeer verre van elkander afweken; en valsche kerk werd de naam
-van de hierarchische macht van bĳgeloof of ongeloof, welke in de
-<span class="pagenum" id="Page_49">[49]</span>
-plaatselĳke kerken zich opwierp en zichzelve en hare ordinantiën
-meer macht en autoriteit toeschreef dan den Woorde Gods,
-Ned. Gel. 29.</p>
-
-<p id="lmn_47-11" class="sep1">11. Deze ontwikkeling van het kerkbegrip, die in de geschiedenis
-zelve valt waar te nemen, heeft hare onmiskenbare schaduwzĳde;
-het denkbeeld van een eenig, alle geloovigen omvattend
-kerkinstituut is er voorgoed door verstoord. Ook is het niet te
-ontkennen, dat de eindelooze gedeeldheid van de belĳders van
-Christus aan de wereld eene oorzaak biedt van vreugde en spot,
-en haar een reden geeft voor haar ongeloof aan den Gezondene
-des Vaders, wĳl zĳ de eenheid der geloovigen in Christus niet
-ziet, Joh. 17:21. Wĳ kunnen ons als Christenen niet diep genoeg
-verootmoedigen over de scheuring en tweedracht, die alle eeuwen
-door in de kerk van Christus heeft bestaan; zĳ is eene zonde
-tegen God, in strĳd met de bede van Christus, en veroorzaakt
-door de duisternis van ons verstand en de liefdeloosheid van ons
-hart, cf. Gunning, De eenheid der kerk 1896. Hooger dan de
-kerk 1897. Rekenschap 1898. En het is te begrĳpen, dat vele
-Christenen zich telkens weer hebben laten verleiden tot de poging,
-om die vurig begeerde eenheid der kerk van Christus, hetzĳ door
-gewelddadige middelen, vooral door den sterken arm der overheid,
-of op kunstmatige wĳze, door syncretisme en fusie, tot stand
-te brengen of in stand te houden, cf. bĳv. J. von Döllinger,
-<span lang="de" xml:lang="de">Ueber die Wiedervereinigung der christl. Kirchen</span>, Leipzig Mohr
-1897. Maar ter anderer zĳde mogen wĳ toch ook niet vergeten,
-dat de mislukking van al deze pogingen ons iets te leeren heeft.
-De historie is evenals de natuur een werk Gods; zĳ gaat niet
-buiten zĳne voorzienigheid om; Christus is door zĳne opstanding
-en hemelvaart verheven tot Koning aan des Vaders rechterhand
-en zal dat blĳven, totdat al zĳne vĳanden onder zĳne voeten
-gelegd zĳn. Hĳ regeert, ook over de verdeeldheden en scheuringen
-van zĳne kerk op aarde. En zĳne bede om hare eenheid is niet
-voortgevloeid uit onbekendheid met hare geschiedenis noch ook
-uit onmacht tot hare regeering; in en door de verdeeldheid heen
-wordt zĳ dagelĳks verhoord en hare volkomen vervulling tegemoet
-gevoerd. De diepe, geestelĳke zin, waarin de eenheid zĳner discipelen
-door Jezus opgevat wordt, sluit juist alle gewelddadige
-of kunstmatige poging tot hare invoering uit. Christus, die er
-<span class="pagenum" id="Page_50">[50]</span>
-om bad, kan ook alleen haar tot stand brengen; zĳne bede is
-waarborg, dat zĳ in Hem reeds bestaat en te zĳner tĳd uit Hem
-ook in alle geloovigen openbaar worden zal. Daarom hebben wĳ
-tot recht verstand van de gedeeldheid der kerk van Christus,
-het volgende te bedenken: 1<sup>o</sup> Alle scheiding en scheuring, die
-er thans in de kerk van Christus bestaat, dagteekent principieel
-reeds uit den apostolischen tĳd. In weerwil dat de kerken om
-allerlei redenen toen veel meer geestelĳk één zich gevoelden,
-dan thans zelfs tusschen kerken van dezelfde belĳdenis het geval
-is, waren zĳ in velerlei opzicht onderscheiden. De apostelen te
-Jeruzalem en Paulus, de gemeenten uit de Joden en uit de
-Heidenen, gingen op vele en zelfs belangrĳke punten uiteen; het
-kwam tusschen Petrus en Paulus, Gal. 2:11, tusschen Paulus
-en Barnabas, Hd. 15:39 tot een ernstig verschil; ketterĳen en
-scheuringen van allerlei aard kwamen ook toen reeds voor,
-1 Cor. 1:10, 11:18, 19 enz.; de gemeente van Corinthe was
-in partĳen verdeeld, zag het schandelĳk leven van een der broederen
-stilzwĳgend aan, en geloofde voor een deel zelfs niet aan een
-zoo beteekenisvol feit, als de lichamelĳke opstanding van Christus
-en de geloovigen; en de gemeenten van Klein-Azië waren enkele
-tientallen van jaren, nadat zĳ door Paulus gesticht werden, verre
-gezonken beneden het eerst door haar in leer en leven ingenomen
-standpunt. 2<sup>o</sup> Deze scheidingen en scheuringen in den apostolischen
-tĳd maken daarom nog niet zoo diepen indruk, wĳl wĳ het in
-het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> altĳd in de eerste plaats te doen hebben met plaatselĳke
-kerken. Er was nog niet anders dan een geestelĳke band,
-die alle gemeenten verbond. Maar toen in de kerk van Christus
-de hierarchie zich ontwikkelde en deze zichzelve voor het wezen
-der kerk hield, toen is het deze valsche, onchristelĳke kerkidee
-geweest, die alle eeuwen door de scheuringen en ketterĳen uitgelokt
-en vele ware geloovigen van zich vervreemd heeft. Overal
-waar en in dezelfde mate als de hierarchie zich ontwikkeld heeft,
-in de Roomsche, de Grieksche, de Anglikaansche kerk, daar zĳn
-telkens weer de secten opgestaan en hebben, indien zĳ niet gewelddadig
-onderdrukt en uitgeroeid werden, de officieele kerk
-teruggedrongen en zĳn haar menigmaal boven het hoofd gegroeid.
-De hierarchische kerkidee, die allereerst op de eenheid der Christenheid
-bedacht is, heeft juist alle eeuwen door de verdeeldheid
-bevorderd en scheuring veroorzaakt. En het Protestantisme
-<span class="pagenum" id="Page_51">[51]</span>
-verloochent zĳn beginsel, indien het de eenheid der Christenheid
-zoekt te handhaven door eenigen hierarchischen dwang. <a id="ct_804"></a>3<sup>o</sup> Juist
-wĳl het woord het kenteeken der kerk is en er geen onfeilbare
-uitlegging van dat woord bestaat, is aan ieder mensch door
-Christus zelven de vrĳheid gegeven, om dat woord voor zichzelven
-te verstaan, gelĳk hĳ het inziet. Zedelĳk is hĳ daarbĳ natuurlĳk
-wel aan Christus gebonden, en ieder zal voor zichzelven moeten
-verantwoorden, hoe hĳ het woord van Christus verstaan en beoefend
-heeft. Maar tegenover zĳne medemenschen en medechristenen
-staat hĳ volkomen vrĳ. Rome vreest deze vrĳheid, en werpt
-aan het Protestantisme zĳn individualisme, subjectivisme en
-sectarisme voor den voet. Maar wat de zwakheid van Rome is,
-wĳl het zichzelf door hierarchische middelen in stand houden
-moet, dat is de kracht van het Protestantisme, wĳl geen schepsel
-maar Christus zelf zĳne kerk regeert. Het is volkomen waar, dat,
-indien het woord kenteeken der kerk is en allen menschen in
-handen gegeven wordt, ieder daarmede het recht ontvangt, om
-over de kerk te oordeelen en, indien hĳ het goedvindt, van haar
-te scheiden. Maar deze vrĳheid is volkomen te eerbiedigen en
-door geen staat of kerk te belemmeren. Zelfs het schrikkelĳk
-misbruik, dat er van gemaakt kan worden en gemaakt is, mag geen
-oogenblik tot afschaffing van het gebruik verleiden. 4<sup>o</sup> De gedeeldheid
-der kerk van Christus heeft zonder twĳfel in de zonde
-haar oorzaak; in den hemel is er geen plaats meer voor. Maar
-toch is daarmede niet alles gezegd. God heeft in de eenheid de
-verscheidenheid lief. Verscheidenheid was er onder alle schepselen,
-ook toen er nog geen zonde was. Door de zonde is zĳ ontaard
-en verbasterd, maar in zichzelve is zĳ goed en ook voor de kerk
-van Christus van beteekenis. Verschil van geslacht en leeftĳd,
-van karakter en aanleg, van verstand en hart, van gaven en
-goederen, van plaats en van eeuw komt ook aan de waarheid,
-die in Christus is, ten goede. Hĳ neemt ze alle in zĳn dienst en
-siert er zĳn kerk mede. Ja, al heeft de gedeeldheid der menschen
-in volken en talen in de zonde haar aanleiding gehad, zĳ bevat
-iets goeds, dat in de gemeente ingedragen en alzoo voor de
-eeuwigheid bewaard wordt. Uit vele geslachten en talen en volken
-en natiën vergadert Christus zĳne kerk op aarde. <a id="ct_440"></a>5<sup>o</sup> Indien wĳ
-daarom weer naar het <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> spraakgebruik onder kerken de
-plaatselĳke kerken in de gansche Christenheid verstaan, dan zĳn
-<span class="pagenum" id="Page_52">[52]</span>
-er geen ware en geen valsche kerken in <i>volstrekten</i> zin. Eene
-kerk is eene vergadering van ware Christgeloovigen op eene bepaalde
-plaats. Indien ergens geen enkel geloovige meer is, noch
-actu noch potentia, dan is er ook het woord Gods onbekend,
-en is er geen kerk meer. <a id="ct_183"></a>En omgekeerd, indien het woord Gods
-op een bepaalde plaats nog eenigermate bekend is, zal het zekerlĳk
-zĳn werking doen en is er eene kerk van Christus, hoe onzuiver
-en vermengd dan ook. Daarmede wordt geen indifferentisme en
-syncretisme bedoeld. Onverschillig is er niets, allerminst in de
-waarheid, die naar de godzaligheid is. Het staat niet zoo, dat
-wĳ gerust de zoogenaamde articuli non fundamentales kunnen
-prĳsgeven en loochenen, indien wĳ de articuli fundamentales maar
-aannemen. Terwĳl wĳ echter in betrekking tot anderen het woord
-van Jezus in toepassing hebben te brengen: wie niet tegen mĳ
-is, die is voor mĳ, behooren wĳ ons voor onszelven te houden
-aan dat andere woord: wie niet voor mĳ is, die is tegen mĳ.
-Er is groot verschil in de zuiverheid van de belĳdenissen en de
-kerken. En naar de zuiverste hebben wĳ te staan en te streven.
-Wie daarom tot de overtuiging komt, dat de Protestantsche kerk
-beter is dan de Roomsche, en de Gereformeerde zuiverder is dan
-de Luthersche of Remonstrantsche of Doopsgezinde, heeft, zonder
-daarmede zĳne kerk als eene valsche te oordeelen, deze te verlaten
-en bĳ de andere zich aan te sluiten. En in de eigen kerk
-te blĳven, in weerwil van veel onzuiverheid in leer en leven, is
-zoolang plicht, als zĳ ons niet verhindert, om naar de eigen
-belĳdenis getrouw te zĳn en zĳ het ook indirect, ons niet dwingt,
-om den menschen meer te gehoorzamen dan Gode. Want eene
-kerk, die hare leden daartoe dwingt, zou zich in datzelfde oogenblik
-aan de conscientie harer leden, in zooverre als zĳ dat deed,
-als eene valsche openbaren, die zichzelve en haren ordinantiën
-meer macht en autoriteit toeschrĳft dan den woorde Gods.
-<a id="ct_457"></a>6<sup>o</sup> Met de namen schisma en haeresie behoort men daarom voorzichtig
-te zĳn. Zonder twĳfel zĳn dit beide groote zonden; aan
-schisma maken zĳ zich schuldig, die, ofschoon het fundament
-der leer intact latende, toch om ondergeschikte punten van eeredienst
-of kerkregeering zich van de kerk scheiden; haeretici zĳn
-zĳ, die dwalen in de substantie der waarheid; genen verbreken
-de gemeenschap der kerk, dezen de gemeenschap der leer. Toch
-is het moeilĳk, in de practĳk de grens aan te wĳzen, die wettige
-<span class="pagenum" id="Page_53">[53]</span>
-en plichtmatige verbreking van de gemeenschap met eenige kerk
-of leer van ongeoorloofde breuke scheidt. Voor Rome is dit wel
-gemakkelĳk, wĳl het maar ééne kerk en ééne belĳdenis erkent
-en over al wat daarbuiten is het anathema uitspreekt. Maar het
-Protestantisme kan hoogstens eenige algemeene regelen aangeven
-en moet de toepassing daarvan in ieder concreet geval aan de
-conscientie der geloovigen overlaten. Het begrip van haeresie en
-schisma heeft daardoor eene rekbaarheid verkregen, welke in het
-gebruik tot voorzichtigheid maant. <a id="ct_323"></a>Sedert de Reformatie is de
-kerk overgegaan in de periode der pluriformiteit; en dit feit
-dwingt ons, om de eenheid der kerk veelmeer in den geestelĳken
-band des geloofs dan in den uitwendigen vorm der regeering te
-zoeken. Cf. Gladstone, <span lang="en" xml:lang="en">The place of heresy and schism in the
-modern Christian Church, Nineteenth Century</span> Aug. 1894 p. 157-194.
-Kuyper, Encycl. II 607v.</p>
-
-<p id="lmn_47-12" class="sep1">12. In overeenstemming hiermede krĳgen ook de zoogenaamde
-eigenschappen (<span lang="la" xml:lang="la">attributa, proprietates, adjuncta, affectiones, epitheta,
-elogia</span>) der kerk op Protestantsch standpunt een geheel
-anderen zin dan bĳ Rome. Rome heeft een absoluut en exclusief
-kerkbegrip; het kan de bediening van woord en sacrament niet
-erkennen als kenteeken der kerk, wĳl deze ook buiten de Roomsche
-kerk, zĳ het in onzuiveren vorm, nog voorkomt; het kan daarom
-ook geen onderscheid maken tusschen kenteekenen en eigenschappen
-der kerk, want de eigenschappen zĳn juist de indicia, die de
-eenige ware kerk aanwĳzen; en het moet eindelĳk die eigenschappen
-zoo zinnelĳk, tastbaar en uitwendig opvatten, dat zĳ alleen op
-de Roomsche kerk van toepassing zĳn en deze als de alleenzaligmakende
-aan allen in het oog doen springen. De eerste
-eigenschap, de <i>eenheid</i> der kerk, duidt dan ook wel aan, dat de
-gemeente één Heer, één geloof, één doop heeft, maar toch komt
-zĳ volgens Rome vooral daarin uit, dat de door Christus gestichte
-kerk één zichtbaar hoofd in den paus heeft (unitas hierarchica,
-regiminis) en nooit eene andere kerk naast zich (unitas simultanea)
-of na zich (unitas successiva) hebben kan; eigenlĳk is de paus
-het ééne, afdoende kenmerk der ware kerk, cf. Cat. Rom. I 10,
-10. Schema const. dogm. de eccl. Christi en de daarbĳ behoorende
-adnotationes op het Vaticaansch concilie, Collectio Lacensis VII
-569. 586-588. Bellarminus, de eccl. mil. IV 9. 10. Scheeben-Atzberger
-<span class="pagenum" id="Page_54">[54]</span>
-IV 340. Schanz, Apol. d. Chr. III § 6. Door deze
-alzoo opgevatte eenheid der kerk is Rome verplicht, om tegenwoordig
-over de helft der gansche Christenheid het anathema
-uit te spreken. Zelfs de gedachte van Pusey in zĳn Eirenikon en
-van Palmer, de doctrina christ. I c. 5, dat de Roomsche, Oostersche
-en Anglikaansche kerk saam de ééne kerk uitmaken, kan
-niet toegelaten worden. Buiten de gemeenschap met den paus is
-er geen zaligheid. Maar het Protestantisme denkt bĳ de eenheid
-der kerk allereerst aan de eenheid van het Hoofd der gemeente,
-Ef. 1:10, 5:22, aan de gemeenschap aller geloovigen door één
-en denzelfden Geest, 1 Cor. 6:17, 12:13, 2 Cor. 12:11, Ef.
-4:4 met Christus en met elkander, Joh. 10:16, 15:1, Rom.
-12:5, 1 Cor. 12:12, 13, Ef. 1:22, en dan voorts aan de
-eenheid des geloofs, der liefde, der hope, des doops enz. Ef. 4:3-5.
-Deze eenheid is wel in de eerste plaats geestelĳk van
-aard, maar zĳ bestaat toch objectief en reëel en blĳft ook niet
-geheel onzichtbaar. Zĳ openbaart zich, zĳ het ook op zeer onvolkomene
-wĳze, naar buiten en treedt in datgene, wat alle
-christelĳke kerken met elkander gemeen hebben, althans eenigermate
-aan het licht. Er is geen Christendom boven of beneden,
-maar er is wel een Christendom in de geloofsverdeeldheid aanwezig.
-Omdat ons oog het meest op de verschillen en scheuringen
-in de Christenheid gericht is, loopen wĳ steeds gevaar, om deze
-toch waarlĳk bestaande eenheid te miskennen. <a id="ct_402"></a>Wat alle ware
-Christenen verbindt is altĳd nog meer dan wat hen scheidt. Onder
-de <i>heiligheid</i> der kerk verstaat Rome in de eerste plaats de
-liturgische, ceremonieele heiligheid, daarin bestaande, dat de kerk
-als instituut den rechtmatigen offerdienst en het heilzame gebruik
-der sacramenten bezit, waardoor God als door krachtige werktuigen
-der Goddelĳke genade, in de geloovigen de ware heiligheid
-werkt, en dan ten tweede de persoonlĳke heiligheid, die in de
-kerk wel niet het deel van allen of ook van de meesten is of
-behoeft te zĳn, maar toch altĳd in enkelen en dan weer in zeer
-verschillende graden gevonden wordt, Cat. Rom. I 10, 12. Bellarminus,
-ib. c. 11-15. Scheeben-Atzberger IV 347. Schanz,
-Apol. III c. 10. Jansen, Prael. I 452. Omdat de Reformatie de
-kerk weer kennen deed als gemeenschap der heiligen, zocht zĳ
-de heiligheid niet allereerst in het bovennatuurlĳk karakter van
-het heilsinstituut maar in de geestelĳke vernieuwing van de leden
-<span class="pagenum" id="Page_55">[55]</span>
-der kerk. Heilig is de kerk, omdat zĳ eene gemeenschap van
-heiligen is. Maar daarbĳ is de Reformatie toch niet in het euvel
-van het Donatisme vervallen, en heeft zĳ veeleer in de practĳk
-deze eigenschap der kerk al te zeer verwaarloosd. Doch dat neemt
-niet weg, dat naar het beginsel der Hervorming de kerk heilig
-is, wĳl zĳ is eene gemeenschap van heiligen. En heilig heeten
-de geloovigen, allereerst omdat zĳ objectief in Christus krachtens
-de toerekening zĳner gerechtigheid door God voor heiligen gerekend
-worden, en ten tweede, omdat zĳ, wedergeboren uit water en
-Geest en vernieuwd naar den inwendigen mensch, een lust en
-begeerte hebben, om niet alleen naar sommige maar naar alle
-geboden Gods in oprechtheid te wandelen, Joh. 17:19, Ef. 5:25-27,
-Tit. 2:14, 1 Thess. 4:3, Hebr. 12:14, 1 Petr. 2:9.
-Ook deze eigenschap der kerk is geestelĳk doch niet gansch
-en al onzichtbaar; al hebben de allerheiligsten, zoolang zĳ in dit
-leven zĳn, nog slechts een klein beginsel der volmaakte gehoorzaamheid,
-zĳ wandelen toch naar den Geest en niet naar het
-vleesch.</p>
-
-<p id="ct_427">De derde eigenschap is de <i>katholiciteit</i>. Bĳ Rome draagt de
-kerk dezen naam ten eerste, omdat zĳ, hoewel één geheel en
-eene volkomene eenheid vormende, toch over de gansche aarde
-zich uitbreidt, terwĳl de secten altĳd tot eenig land, of deel der
-wereld beperkt blĳven. Ten tweede is zĳ katholiek, wĳl zĳ, hoewel
-vroeger in minder volmaakten vorm bestaande, toch altĳd van
-het begin der wereld af op aarde geweest is en alle geloovigen
-van Adams dagen af in zich begrepen heeft, terwĳl de secten
-altĳd komen en gaan. En ten derde heet zĳ zoo, omdat zĳ alle
-door God tot mededeeling aan de menschen bestemde waarheid
-en genade volkomen deelachtig is, bewaart en uitreikt, en daarom
-voor alle menschen het eenige en noodzakelĳke instituut ter
-zaligheid is, terwĳl de secten altĳd maar een gedeelte der waarheid
-bezitten. Wĳl de katholiciteit bĳ Rome een duidelĳk zichtbaar
-kenmerk der kerk moet zĳn, is zĳ vooral in dien zin te verstaan,
-dat de kerk onder alle volken, waar zĳ bestaat, eene in het oog
-vallende menigte van leden telt. In den eersten tĳd was dit nog
-wel niet het geval, maar spoedig kwam de kerk toch tot groote
-uitbreiding. En nu is het eisch der katholiciteit, dat het ledental
-der ware kerk wel niet grooter zĳ dan dat van alle buiten haar
-levende menschen, maar toch grooter dan het ledental van iedere
-<span class="pagenum" id="Page_56">[56]</span>
-secte afzonderlĳk en waarschĳnlĳk ook van alle secten saam.
-Cf. Cat. Rom. I 10, 13. Bellarminus, de notis eccl. c. 4. 7.
-Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 351. Schanz, Apol. d. Chr. III § 7.
-Söder, Der Begriff der Katholicität der Kirche und des Glaubens
-nach seiner gesch. Entw. Würzburg 1881. In uitwendigen glans
-en heerlĳkheid, in ruimtelĳke uitbreiding en in getalsterkte der
-leden zoekt de Roomsche Christen dus een wezenlĳk kenmerk
-van de ware kerk. Kerkvaders, zooals Tertullianus, Origenes,
-Augustinus, zĳn al begonnen, om de verbreiding van het Christendom
-onder de volken te overdrĳven. En nog altĳd wordt hun
-voorbeeld door vele Roomschen, bĳv. in de zendingsstatistiek,
-nagevolgd. Toch kon men tegenwoordig niet als vroeger het oog
-sluiten voor het feit, dat er nog bĳna een duizend millioen niet-Christenen
-zĳn en nauwelĳks een vĳfhonderd millioen Christenen,
-dat deze laatsten wederom verdeeld zĳn in ongeveer 112 millioen
-Grieksche, 225 millioen Roomsche en 160 millioen Protestantsche
-Christenen, en dat de Roomsche Christenen in deze eeuw schier
-overal geregeld in getalsterkte achteruitgaan en door de Protestantsche
-Christenen op zĳ gestreefd worden. Naar dit kenmerk
-der katholiciteit, dat de Roomsche kerk zelve aangeeft, staat
-het met hare waarheid hoe langer hoe treuriger geschapen. De
-naam katholiek komt der Roomsche kerk steeds minder toe.
-Roomsch en katholiek zĳn ook met elkander in tegenspraak;
-gelĳk onder het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> de bedeeling der genade Jeruzalem tot
-middelpunt had en alle geloovigen aan die plaats verbond, zoo
-maakt de Roomsche kerk in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> het geloof en
-de zaligheid der menschen van eene bepaalde plaats en van een
-bepaald persoon afhankelĳk en doet daarmede aan de katholiciteit
-van het Christendom tekort. De naam van Roomsche of Pauselĳke
-kerk drukt daarom haar wezen veel beter uit dan die van katholiek.
-Eene katholieke kerk wordt in het apostolisch symbool
-en soms ook in hunne eigene confessies door alle Protestanten
-geloofd en beleden, Ned. Gel. 27. Apol. Conf. Aug. art. 7. 8. Men
-verstond er gewoonlĳk onder de ecclesia universalis, welke alle
-ware geloovigen omvatte en in de verschillende kerken meer of
-minder zuiver tot openbaring kwam, of ook de kerk des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>,
-die in onderscheiding van die des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, voor alle volken en
-plaatsen der aarde bestemd was. Het woord katholiek komt in
-de Schrift niet voor. Maar de teksten, waarop de kerkvaders
-<span class="pagenum" id="Page_57">[57]</span>
-zich voor de katholiciteit der kerk beroepen, zooals Gen. 12:3,
-Ps. 2:8, Jes. 2:2, Jer. 3:17, Mal. 1:11, Mt. 8:11, 28:19,
-Joh. 10:16, Rom. 1:8, 10:18, Ef. 2:14, Col. 1:6, Op. 7:9
-enz. bewĳzen, dat hare beteekenis vooral hierin gelegen is dat
-het Christendom wereldgodsdienst is, voor alle volk en eeuw,
-voor iederen stand en rang, voor elke plaats en tĳd bestemd en
-geschikt. Het meest katholiek is die kerk, welke dit internationaal
-en kosmopolitisch karakter van de christelĳke religie het klaarst
-in hare belĳdenis uitgedrukt en in de practĳk toegepast heeft.
-De Gereformeerden hebben er een oog voor gehad, als zĳ in de
-verschillende landen en kerken de waarheid op eigene, vrĳe,
-zelfstandige wĳze beleden en op de Synode te Dordrecht afgevaardigden
-uitnoodigden van de gansche Gereformeerde Christenheid,
-cf. mĳne rede over de Katholiciteit van Christ. en Kerk,
-Kampen 1888.<a id="ct_214"></a> De vierde eigenschap der kerk is hare <i>apostoliciteit</i>.
-Volgens Rome komt deze haar toe, omdat zĳ door de apostelen
-is gesticht, in leer, inrichting en dienst met die der apostelen
-overeenstemt, maar vooral omdat hare ambtsdragers in onafgebroken
-lĳn opvolgers van de apostelen zĳn en hun macht en
-gezag ontvangen hebben van zulken, die ze zelven op hun beurt
-in wettige successie van de apostelen hadden ontvangen. De
-eerste beteekenis is daarbĳ geheel aan de tweede ondergeschikt.
-Het woord der apostelen, d. i. de H. Schrift, maakt niet uit,
-welke kerk apostolisch is, d. i. met de leer der apostelen overeenstemt;
-maar omgekeerd beslist de in onafgebroken successie van
-de apostelen afstammende kerk, wat apostolisch, wat de leer der
-apostelen is. Ja zelfs wordt na de afkondiging van het dogma der
-onfeilbaarheid de apostolische successie der ambtsdragers geheel
-en al door hunne gemeenschap met den paus bepaald. Al is een
-bisschop ook de apostolische successie deelachtig, deze wordt toch
-terstond ĳdel, als hĳ de gemeenschap met den paus verbreekt.
-Omgekeerd <span lang="de" xml:lang="de">kann der Papst vermöge seiner kirchlichen Vollgewalt
-jeden Mangel heben, der etwa der formalen Apostolicität irgend
-eines Kirchenvorstehers anhaftet. So ist die Einheit mit den Papste
-nothwendig, damit ein Vorsteher rechtmässiger Nachfolger der
-Apostel werden oder sein kann, es ist aber jene Einheit auch
-sofort hinreichend, um die wahre Apostolicität des letztern zu
-erkennen</span>, Scheeben-Atzberger IV 1 S. 356. De paus maakt alles
-goed. Waar de paus is, daar is de ware kerk, de zuivere leer,
-<span class="pagenum" id="Page_58">[58]</span>
-de apostolische successie. Nu is zulk eene apostolische successie
-met geen woord in de Schrift te vinden en op zichzelf evenmin
-waarborg voor de zuiverheid der leer als de erfelĳke hoogepriesterlĳke
-waardigheid bĳ Kajafas een bewĳs was voor het
-recht zĳner uitspraken en daden. En daarom zeiden de Protestanten
-terecht, dat niet de <span lang="la" xml:lang="la">successio locorum et personarum</span> maar
-de <span lang="la" xml:lang="la">successio doctrinae</span> een kenmerkende eigenschap der ware kerk
-was. Indien deze laatste ontbrak, kon de eerste geen kerk tot
-eene ware kerk maken; en indien zĳ aanwezig was, was de eerste
-van zeer ondergeschikte beteekenis.</p>
-
-<p id="ct_550">Bĳ de eigenschappen der kerk behooren ten slotte ook nog de
-indefectibilitas en de infallibilitas. Jezus heeft aan zĳne kerk
-beloofd, dat de poorten der hel niets tegen haar zouden vermogen
-en dat Hĳ ze bewaren zou tot aan het einde der wereld, Mt.
-16:18, 28:20, Ef. 4:11-13, 1 Tim. 3:15. De Roomschen
-leiden hieruit af, dat hun kerk, de pauselĳke, blĳven zal tot
-het einde der wereld toe, en dat niet alleen, maar ook dat die
-pauselĳke kerk altĳd de katholieke zal blĳven, welke door de
-talrĳkheid harer leden en door haar uitwendigen glans voor ieder
-zichtbaar en kenbaar zal zĳn, Bellarminus, de eccl. milit. c. 11.
-13. 16. De notis eccl. c. 5. 6. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV
-1 S. 359. Maar voor deze bewering ontbreekt genoegzame grond.
-Niet alleen is de kerk in verschillende tĳden, b. v. van Noach,
-Abraham, Elia, Christus enz. tot enkele personen beperkt geweest,
-maar telkens zĳn ook bepaalde kerken in bepaalde landen, bĳv.
-in Klein-Azië te gronde gegaan. Ja, het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> zegt duidelĳk,
-dat in het laatste der dagen het bederf toenemen en de kerk aan
-allerlei verleiding en vervolging blootstaan zal, Mt. 24:21, 22,
-Luk. 18:8, 2 Tim. 3:1. Jezus’ belofte waarborgt dus wel, dat
-er altĳd eene vergadering van geloovigen op aarde zal zĳn, hetgeen
-Socinianen en Remonstranten ten onrechte ontkennen, Moor IV 122,
-maar zĳ houdt in het minst niet in, dat eene bepaalde kerk in een
-bepaald land steeds blĳven en door hare grootte en heerlĳkheid
-voor een ieder kenbaar zal zĳn. En evenzoo is het met de onfeilbaarheid
-der kerk. De Roomsche kerk heeft lang geaarzeld, om
-een antwoord te geven op de vraag, bĳ wie ten slotte de onfeilbaarheid
-berust en heeft haar eindelĳk op het Vaticaansche
-concilie ten gunste van den paus beslist. De paus waarborgt,
-dat de <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia docens</span> niet kan dwalen
-<span lang="la" xml:lang="la">in docendo</span>. Maar de
-<span class="pagenum" id="Page_59">[59]</span>
-H. Schrift verbindt de onfeilbaarheid nergens aan een bepaald
-persoon of aan eene bepaalde, plaatselĳke kerk. <a id="ct_553"></a>Er is wel eene
-onfeilbaarheid der kerk, die ook de Protestanten gaarne erkennen,
-maar deze onfeilbaarheid komt der kerk als vergadering van
-ware geloovigen toe en bestaat daarin, dat Christus als Koning
-zĳner kerk ervoor zorgen zal, dat er steeds op aarde eene vergadering
-van geloovigen zal zĳn, hoe klein en onaanzienlĳk dan
-ook, die zĳn naam belĳden zal. Cf. over de eigenschappen der
-kerk van Prot. zĳde: Martyr, Loci Comm. p. 226. Turretinus,
-Theol. El. XVIII qu. 5 sq. Heidegger, Corp. Theol. XXVI 16 sq.
-Maresius, Exeg. conf. Belg. art. 27. Witsius, Exerc. in Symb.
-24. Vitringa IX 1 p. 81. Mastricht, Theol. VII 1, 9. Quenstedt,
-Theol. IV 482. 497. Thomasius, Christi Person u. Werk II 543.
-Philippi, Kirchl. Gl. V 3 S. 16 f. Hase, Handb. d. prot. Polemik
-I c. 1. Van Oosterzee, Dogm. § 130.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="para_48">§ 48. <span class="smcap">De regeering der kerk.</span></h3>
-
-<p id="lmn_48-1" class="sep1">1. Bĳ de kerk als vergadering der geloovigen is eene regeering
-onmisbaar. Gelĳk bĳ den tempel een bouwmeester, bĳ den akker
-een zaaier, bĳ den wĳnberg een landman, bĳ het net een visscher,
-bĳ de kudde een herder, bĳ het lichaam een hoofd, bĳ het gezin
-een vader, bĳ het rĳk een koning behoort, zoo is ook de kerk
-niet zonder een gezag te denken, dat haar draagt en leidt, verzorgt
-en beschermt. In nog specialer zin dan op politiek terrein
-berust dit gezag bĳ God, die niet alleen de Schepper aller dingen
-maar ook de Zaligmaker der gemeente is; de gemeente is als
-volk Gods, zoowel onder het Nieuwe als onder het Oude Verbond
-eene theocratie, de Heere is haar rechter, wetgever en koning,
-Jes. 33:22. Maar gelĳk God op burgerlĳk terrein de souvereiniteit
-op de overheid heeft overgedragen, zoo heeft Hĳ in de
-kerk Christus tot koning aangesteld. Van eeuwigheid reeds tot
-middelaar aangewezen, heeft deze zĳn profetisch, priesterlĳk en
-koninklĳk ambt uitgeoefend van het paradĳs af aan, zette het
-voort in de dagen des O. Test. en tĳdens zĳne omwandeling op
-aarde en voleindigt het thans in den hemel, waar Hĳ gezeten is
-<span class="pagenum" id="Page_60">[60]</span>
-aan des Vaders rechterhand, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 408-424. En deze werkzaamheid
-van Christus onderstelt niet de gemeente, tenzĳ dan
-als gedacht en gewild in Gods eeuwigen raad, maar gaat aan
-haar vooraf en heeft haar tot product; de gemeente wordt als
-een tempel op Christus als de rots gebouwd, als een lichaam uit
-Hem als het hoofd geboren; de koning is hier eer dan zĳn volk.
-<a id="ct_433"></a>Maar ook nog in een anderen zin is de kerk niet zonder regeering
-denkbaar. Wel is waar had Christus zĳn ambt kunnen uitoefenen
-zonder eenigen dienst van menschen; indien het Hem behaagde,
-kon Hĳ zĳne geestelĳke en hemelsche zegeningen uitdeelen zonder
-hulp van instellingen en personen. Maar dit heeft Hem alzoo
-niet goedgedacht. Het is zĳn welbehagen geweest, om, zonder
-zĳne souvereiniteit ook maar eenigszins op menschen over te
-dragen, toch bĳ hare uitoefening van hun dienst gebruik te
-maken en door hen het evangelie te prediken aan alle creaturen.
-En ook in dezen zin is de kerk nooit zonder regeering geweest;
-zĳ was altĳd op eene of andere wĳze georganiseerd en institutair
-ingericht. Dat was <span lang="la" xml:lang="la">necessitate hypothetica</span> noodig, wĳl de gemeente
-hier op aarde eene <i>wordende</i> gemeente is. In den hemel valt alle
-ambt en alle genademiddel weg, omdat het Godsrĳk voltooid en
-God alles in allen is. Maar op aarde is dit anders; de kerk als
-vergadering der geloovigen wordt zelve door Christus als een
-instrument gebruikt, om anderen tot zĳne gemeente toe te
-brengen; door haar bedient Christus zĳn middelaarsambt in het
-midden der wereld. Zoo treedt de kerk van den aanvang af in
-tweeërlei gedaante op; zĳ is eene vergadering van het volk Gods
-in passieven en actieven zin, is tegelĳk een <span lang="la" xml:lang="la">coetus</span> en een
-<span lang="la" xml:lang="la">mater fidelium</span>, of naar eene andere benaming op hetzelfde oogenblik
-organisme en instituut. Gelĳk boven <a href="#lmn_47-8b">bl. 36</a> reeds gezegd is, is
-deze onderscheiding eene gansch andere dan die tusschen onzichtbare
-en zichtbare kerk. Het is eene distinctie in de zichtbare
-kerk en zegt, dat de kerk als vergadering der geloovigen op
-tweeërlei wĳze voor ons openbaar wordt, in ambten en genademiddelen
-als instituut, en in gemeenschap des geloofs en des
-levens als organisme. Bĳ deze onderscheiding wordt steeds de
-vraag opgeworpen naar de prioriteit. Sommigen stellen het zoo
-voor, dat het instituut der kerk met ambt en bediening altĳd
-aan de kerk als vergadering van geloovigen voorafgaat en leggen
-dus op het mater fidelium den nadruk. Anderen oordeelen, dat
-<span class="pagenum" id="Page_61">[61]</span>
-de kerk als vergadering der geloovigen de eerste plaats inneemt
-en dan zelve naar den drang der omstandigheden zich op de eene
-of andere wĳze institutair inricht. Zelfs wordt daarin dan het
-principieele verschil tusschen Protestantisme en Romanisme gezocht.
-De onderscheiding van de kerk als instituut en organisme
-met die in zichtbare en onzichtbare kerk verwarrend, zegt <a id="ct_160"></a>Schleiermacher,
-dat het Protestantisme <span lang="de" xml:lang="de">das Verhältniss des Einzelnen zur
-Kirche abhängig macht von seinem Verhältniss zu Christo</span>, terwĳl
-het Romanisme omgekeerd <span lang="de" xml:lang="de">das Verhältniss des Einzelnen zu
-Christo abhängig macht von seinem Verhältniss zur Kirche</span>, Chr.
-Gl. § 24. En volgens Möhler gaat bĳ Rome de zichtbare kerk
-aan de onzichtbare, doch bĳ de Lutherschen deze aan gene vooraf,
-Symbolik § 48. Maar heel deze voorstelling is verre van volledig
-en juist te achten. Want 1<sup>o</sup> is van Tertullianus’ dagen af aan,
-de orat. 2. de monog. 7. adv. Marc. V 4 de kerk door alle
-Christenen niet alleen een <span lang="la" xml:lang="la">coetus</span> maar ook een <span lang="la" xml:lang="la">mater
-fidelium</span> genoemd. De Protestanten zĳn daarin met de Roomschen eenstemmig,
-en Calvĳn legt er zelfs zeer sterken nadruk op, Inst.
-IV 1, 4. En dat was de kerk volgens hunne overtuiging, niet
-omdat zĳ vrĳ en zelfstandig zich tot instituut organiseerde en
-zichzelve eene eigene regeering gaf, maar omdat Christus haar
-alzoo ingericht had. Het instituut der kerk is volstrekt niet,
-althans niet volgens de Gereformeerde belĳdenis, een product der
-gemeente, maar eene instelling van Christus. En dat deze overtuiging
-op goede, schriftuurlĳke gronden steunt, zal in het vervolg
-duidelĳk blĳken. 2<sup>o</sup> De kerk als vergadering der geloovigen komt
-niet, gelĳk <a id="ct_159"></a>Schleiermacher, Chr. Gl. § 115 zegt, <span lang="de" xml:lang="de">durch das Zusammentreten
-der einzelnen Wiedergeborenen</span> tot stand. Want de
-vraag blĳft hierbĳ onbeantwoord, vanwaar die wedergeborenen
-zĳn. Dezen komen er toch niet, doordat de H. Geest atomistisch
-en unvermittelt (niet: <span lang="de" xml:lang="de">unmittelbar</span>) menschen wederbaart en ze
-dan samenvoegt. Maar de H. Geest is in al zĳne werkingen, ook
-in die der wedergeboorte, aan Christus gebonden, uit wien Hĳ
-alles neemt. En Christus is op aarde slechts daar, waar zĳn
-woord is. Gods woord en Gods volk hooren bĳeen. Wel is waar
-worden kinderkens menigmaal wedergeboren, zonder dat zĳ persoonlĳk
-de prediking des woords hebben kunnen hooren. Maar
-dit zĳn dan kinderkens, die in het verbond der genade zĳn geboren,
-die in de gemeenschap der kerk leven en die inwendige
-<span class="pagenum" id="Page_62">[62]</span>
-roeping ontvangen, welke van Christus uitgaat door den H. Geest.
-3<sup>o</sup> Het verschil tusschen Rome en de Hervorming op dit punt
-bestaat niet in de prioriteit van zichtbare of onzichtbare kerk,
-van instituut of organisme, van de gemeenschap met de kerk of
-de gemeenschap met Christus; althans bestaat het daarin niet
-zonder scherpere bepaling; <a id="ct_805"></a>maar het is hierin gelegen, dat Rome
-de zaligheid bindt aan priester en sacrament en de Hervorming
-aan de prediking des woords. Volgens Rome wordt de <span lang="la" xml:lang="la">gratia
-infusa</span> alleen medegedeeld door den doop en is deze dus absoluut
-noodzakelĳk. Volgens de Hervorming is het woord het eerste en
-voornaamste genademiddel en geloof dus ter zaligheid genoegzaam.
-En dat woord werkt als genademiddel volstrekt niet alleen,
-als het ambtelĳk bediend wordt in de vergadering der geloovigen,
-maar ook, wanneer het in huisgezin en school, door opvoeding
-en onderwĳs tot ons gebracht wordt. Gods volk is, waar Gods
-woord is, maar dat volk en dat woord kan er wel zĳn en is er
-ook menigmaal, waar geen priester en geen paus, geen pastor
-en geen presbyter is. 4<sup>o</sup> Ook volgens de Hervorming komt de
-kerk als vergadering der geloovigen niet <span lang="de" xml:lang="de">unvermittelt</span> tot stand,
-uit eene van het woord losgemaakte werking des Geestes. Tusschen
-Christus en den individueelen mensch staat zeker niet,
-gelĳk bĳ Rome, de priester en het sacrament, de ecclesia docens,
-in maar toch wel het woord van Christus, want de gemeenschap
-met Christus is volgens het getuigenis der Schrift gebonden aan
-de gemeenschap met het woord der apostelen, Joh. 17:3, 1 Joh.
-1:3. Gelĳk het in het natuurlĳke is, is het ook in het geestelĳke.
-Ieder mensch is een product der gemeenschap en de individueele
-geloovige wordt uit den schoot der gemeente geboren. De ecclesia
-universalis gaat aan de ecclesia particularis en aan de afzonderlĳke
-fideles vooraf, gelĳk in elk organisme het geheel voor de deelen
-gaat. Eene moeder is daarom inderdaad de kerk van Christus,
-maar zĳ is dit volstrekt niet alleen als instituut doch ook als
-organisme. De geloovigen saam zĳn tegelĳk producent en product;
-<span lang="la" xml:lang="la">in visibili ecclesia invisibilis colligitur et formatur; invisibilis in
-visibili haeret ac continetur</span>, Synopsis pur. theol. 40, 34; door
-de kerk vergadert Christus zĳne kerk. 5<sup>o</sup> Door dit standpunt in
-te nemen, vermeed de Reformatie zoowel de hierarchie der
-Roomschen als het enthousiasme der Wederdoopers, en deed de
-waarheid, die in beide aanwezig is, tot haar recht komen. Eenerzĳds
-<span class="pagenum" id="Page_63">[63]</span>
-geen binding van de werking des H. Geestes aan priester
-en sacrament en anderzĳds geen werking des H. Geestes buiten
-Christus en zĳn woord om! De kerk als vergadering wordt in
-beide, instituut en organisme, openbaar; zĳ heeft tot kenteeken
-de zuivere bediening des woords en de belĳdenis en den wandel
-der geloovigen; zĳ is institutair en charismatisch ingericht. <a id="ct_193"></a>Het
-ambt onderdrukt de gaven niet maar organiseert ze en houdt ze
-in het rechte spoor, en de gaven zetten het ambt niet ter zĳde
-maar maken het krachtig en vruchtbaar. Irvingianisme en Darbysme
-bevatten beide eene waarheid, die erkend dient te worden.
-Ambten en gaven zĳn samen door Christus aan zĳne gemeente
-geschonken tot volmaking der heiligen en tot opbouw zĳns
-lichaams, Rom. 12:5-8, 1 Cor. 12:25, 28, Ef. 4:11, 12.
-Daarom getuigt 6<sup>o</sup> de vraag naar de prioriteit van het instituut
-of het organisme der kerk zelve reeds van eenzĳdigheid. Beide
-zĳn met elkander gegeven en werken voortdurend op elkander in.
-In den staat zĳn volk en overheid steeds ten nauwste met elkander
-verbonden; men kan wel onderzoek doen naar het ontstaan
-bĳ eenig volk van een of anderen regeeringsvorm; men kan wel
-aantoonen, dat de politieke overheid eerst om der zonde wil is
-ingesteld, maar overal, waar menschen zĳn, is er ook zekere
-vorm van regeering; Adam werd terstond als hoofd der menschheid
-geschapen. En zoo ook is de regeeringsvorm der kerk lang
-niet altĳd dezelfde geweest, maar eene regeering heeft haar
-nimmer ontbroken, noch in het onzichtbare, waarin Christus haar
-hoofd is, noch ook in het zichtbare, waarin zĳ altĳd eene zekere
-organisatie deelachtig was.</p>
-
-<p id="lmn_48-2" class="sep1">2. De H. Schrift stelt dit in helder licht. Als Adam gevallen
-is en zich voor des Heeren aangezicht verbergt, is het God zelf,
-die den mensch opzoekt en roept, de belofte des evangelies hem
-predikt en daardoor zĳne gemeente sticht. Met Noach richt hĳ
-zĳn verbond op, deelt er een schat van zegeningen in mede en
-bezegelt het met den boog in de wolken. Abram roept Hĳ uit
-Ur der Chaldeën, maakt hem tot zĳn bondgenoot en geeft hem
-het teeken der besnĳdenis. In den patriarchalen tĳd waren de
-huisgezinnen de gemeenten der geloovigen; de huisvaders waren
-de priesters, die de beloften meedeelden aan hunne kinderen en
-Gode offeranden brachten van aanbidding en dank. Het volk van
-<span class="pagenum" id="Page_64">[64]</span>
-Israel ontving bĳ den Sinai niet alleen eene burgerlĳke maar
-ook eene godsdienstige organisatie en werd in priesterschap en
-offerande, in tabernakel en altaar, in allerlei wetten en instellingen
-als het volk Gods openbaar. Als bĳ den aanvang des N. Test.
-Johannes de Dooper optreedt, predikt hĳ den doop der bekeering
-tot vergeving der zonden, en zondert daardoor het volk Gods
-van het zondig Israel af. Jezus neemt deze prediking en dezen
-doop van Johannes over, voegt er later het avondmaal aan toe,
-vergadert eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> rondom zich, regeert haar zelf rechtstreeks,
-zoolang Hĳ op aarde is, en stelt een twaalftal apostelen
-aan, die straks als zĳne getuigen zullen optreden. De instelling
-van het <a id="ct_210"></a>apostolaat is vooral een krachtig bewĳs voor het institutair
-karakter, dat Christus aan zĳne kerk op aarde gaf.
-Christus is zelf de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολος</span>, Hebr. 3:1, en zet deze
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολη</span>
-in de twaalven voort, Joh. 20:21. Dit twaalftal vormde zich
-niet allengs vanzelf, maar werd uitdrukkelĳk door Jezus zelven
-geroepen en aangesteld. Er is bĳ hen, ofschoon Jezus van den
-aanvang wist, wie Hĳ tot apostelen verkiezen zou en daarom
-reeds terstond tot hen kon zeggen, dat hĳ hen tot <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁλεεις
-ἀνθρωπων</span>, Mk. 1:17 zou maken, toch een duidelĳk onderscheid
-te maken tusschen hunne eerste roeping tot het discipelschap,
-en hunne tweede roeping tot het apostelschap, Mt. 4:18-22
-en 10:1, Mk. 1:16 en 3:14, Luk. 6:1 en 13-16. Door
-velen, zooals Schleiermacher, Volkmar, Harnack, Seufert, Holtzmann
-enz. wordt deze speciale roeping tot het apostelambt door
-Jezus wel ontkend. Maar de feiten zĳn met deze bewering in
-strĳd. Het twaalftal apostelen stond toch reeds lang vóór het
-optreden van Paulus in de christelĳke gemeenten vast, Mt. 26:33,
-28:18, Luk. 24:47, Joh. 20:19, 21, 1 Cor. 15:5, 7,
-Op. 21:14. Ook de naam van apostel, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שָׁלוּחַ</span>, is hun door Jezus
-gegeven, Luk. 6:13, cf. 11:49, Mt. 23:34, 10:2, Mk. 6:30,
-Luk. 9:10, 17:5, 22:14, 24:10, omdat zĳ door Hem werden
-uitgezonden om te prediken, Mk. 3:14. Jezus was zelf de gezondene
-van den Vader, Joh. 3:34, Hebr. 3:1 en had tot
-uitvoering van zĳn werk getuigen van noode, die het in Hem
-verschenen evangelie bekend maakten onder heel het volk van
-Israel, Mt. 10:6. Deze naamgeving door Jezus wordt daardoor
-bevestigd, dat het woord apostel van den beginne aan, een ambtsnaam
-is geweest, zoozeer zelfs, dat het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">ψευδαποστολος</span>
-<span class="pagenum" id="Page_65">[65]</span>
-gevormd kon worden, 2 Cor. 11:13. Het woord <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שָׁלוּחַ</span> komt
-trouwens in <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr> slechts eenmaal, 1 Kon. 14:6, en het woord
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολος</span>, in het profaan grieksch zelden voor. Toch schĳnen deze
-feiten der Schrift over het apostolaat door andere gegevens weersproken
-te worden. Ten eerste is het onzeker, wie tot dit
-twaalftal apostelen gerekend moeten worden. Ook al wordt het
-verschil tusschen de vier apostellĳsten, Mt. 10:2, Mk. 3:16,
-Luk. 6:14, Hd. 1:13 in dien zin opgelost, dat Lebbeus Thaddeus
-en Judas Jacobi vereenzelvigd worden, dan blĳft toch nog
-over, dat Judas uitviel en door Matthias vervangen, Hd. 1:15-26,
-<a id="ct_594"></a>en later Paulus nog aan het twaalftal toegevoegd werd. De
-verhouding van Paulus tot de twaalven is daarbĳ verre van
-duidelĳk. Wel maakt Paulus meermalen dit onderscheid, dat de
-apostelen te Jeruzalem onder Israel en hĳzelf onder de Heidenen
-het evangelie verkondigen zou, Hd. 9:15, 13:47, 22:21, Rom.
-11:13, Gal. 1:16, 2:7-9, Ef. 3:8, 1 Tim. 2:7, 2 Tim. 1:11.
-Maar dit onderscheid is toch zeer relatief; want Paulus
-wendde zich bĳ zĳne evangelieverkondiging altĳd eerst tot de
-Joden, Hd. 13:5, 14, 46 enz. en de twaalf apostelen ontvingen
-van Christus na zĳne opstanding den uitdrukkelĳken last, om aan
-alle volken het evangelie te prediken, Mt. 28:19, Hd. 10:42,
-en hebben aan dien last ook in meerdere of mindere mate voldaan.
-Niet alleen de gemeente uit de Joden, maar geheel de
-Nieuwtestamentische gemeente rust op het fundament van apostelen
-en profeten, Ef. 2:20, Op. 21:14 en heeft door hun woord
-gemeenschap aan Christus, Joh. 17:20, 1 Joh. 1:3. Het apostolaat
-van Paulus draagt echter een van dat der twaalven zeer
-onderscheiden karakter. Wel handhaaft Paulus met alle macht
-den Goddelĳken oorsprong, de zelfstandigheid en de waarachtigheid
-van zĳn apostolisch ambt tegenover alle bestrĳders, Gal.
-1-2, 1 Cor. 1:10-4:21, 2 Cor. 10:13. Maar desniettemin,
-hĳ heeft met Jezus niet verkeerd tĳdens zĳne omwandeling op
-aarde, hĳ heeft de gemeente Gods vervolgd, hĳ is geroepen door
-den verhoogden Christus op eene buitengewone wĳze en een
-ongewonen tĳd, hĳ is geweest de voornaamste der zondaren en
-de minste der apostelen, 1 Cor. 15:9, Ef. 3:8, 1 Tim. 1:15.
-Zĳn apostolaat, hoe zelfstandig en uitnemend ook, is een middel
-geweest, om het apostolaat der twaalven tot grondslag van heel
-de gemeente te leggen. <a id="ct_213"></a>Paulus heeft door zĳn apostolaat het
-<span class="pagenum" id="Page_66">[66]</span>
-apostolaat der twaalven niet beperkt of ondermĳnd maar het
-integendeel bevestigd en uitgebreid. Hĳ heeft in de heidenwereld
-voor het apostolaat der twaalven den weg gebaand, heeft het
-eenerzĳds ontdaan van al het Joodsche, dat de dragers ervan
-nog bleef aankleven en andererzĳds de Heidenen als wilde takken
-ingeënt op den tammen olĳfboom van Israel, Rom. 11:24. Op
-Christus als hoeksteen en de apostelen als fundament heeft
-Paulus de ééne gemeente, het ééne volk Gods, het geestelĳk
-Israel gebouwd. Daarmede is in beginsel ook reeds eene tweede
-bedenking opgelost, welke tegen de aanstelling en naamgeving
-van de twaalf apostelen door Jezus ingebracht wordt. Het is n.l.
-een feit, dat het woord apostel, waarschĳnlĳk reeds in Jeruzalem,
-H. 14:4, 14, 2 Cor. 11:13, Op. 2:2, maar dan vooral door
-Paulus in ruimer zin is gebezigd en ook op anderen dan het
-twaalftal toegepast is. Paulus moest dat daarom wel doen, wĳl
-hĳ zichzelf een geroepen dienaar van Jezus Christus wist, in
-ambt en eere aan de andere apostelen gelĳk. Hĳ was apostel in
-een anderen zin dan de apostelen in Jeruzalem, op eene andere
-wĳze en in een lateren tĳd geroepen en met eene speciale taak
-belast. Maar één ding had hĳ met de apostelen in Jeruzalem
-gemeen; hĳ was een geroepen apostel van Jezus Christus, die
-zĳne roeping, zĳn evangelie, zelfs bepaaldelĳk ook den eigenaardigen
-inhoud van zĳn evangelie, n.l. dat de Heidenen zĳn
-mede-erfgenamen, aan eene bĳzondere openbaring van Christus en
-niet aan menschen te danken had, 1 Cor. 9:1, 15:8, Gal. 1:1,
-12, 15, 2:2, Ef. 3:3. Maar voor zĳn zendingsarbeid had hĳ
-hulp noodig. Behalve de apostelen had Jezus ook reeds andere
-zeventig uitgezonden, om in de steden en vlekken, waar Hĳ
-komen zou, zĳne komst voor te bereiden, Luk. 10. Toen de
-gemeente in Jeruzalem door de vervolging verstrooid werd, ging
-Philippus, een van de in Hd. 6 verkozen zeven mannen, het
-evangelie prediken onder de Samaritanen, Hd. 8:5, aan den
-eunuch der koningin Candace, 8:26, cf. 11:20, en verder tot
-Cesarea toe, 8:40, 21:8. En zoo bediende zich Paulus bĳ zĳn
-zendingsarbeid van mannen als Barnabas, Markus, Lukas, Silas,
-Tychicus, Aristarchus, Epaphras, Apollos, Timotheus, Titus e. a.,
-die als zĳne <span lang="grc" xml:lang="grc">συνεργοι</span>, 1 Thess. 3:2 hem ter zĳde stonden.
-Deze hulpzendelingen der apostelen werden nu door Paulus soms
-ook apostelen genoemd, omdat zĳ wel niet rechtstreeks door Jezus
-<span class="pagenum" id="Page_67">[67]</span>
-Christus, maar toch onder leiding des H. Geestes door de gemeente
-gezonden waren, om op andere plaatsen het evangelie te verkondigen,
-Hd. 13:2, 3, cf. 2 Cor. 8:23, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποστολοι ἐκκλησιων</span>. Het woord
-apostel kreeg naast den engeren dus ook een ruimeren zin, Hd.
-14:4, 14, Rom. 16:7, 1 Cor. 4:6, 9, 9:5, 15:7, 2 Cor. 11:5,
-13, 12:11, Gal. 1:19, 1 Thess. 2:6, Op. 2:2 en leefde
-zoo ook nog later in den na-apostolischen tĳd, bĳv. in de Didache
-c. 11 voort. <a id="ct_341"></a>Elders dragen deze apostolische helpers den naam
-van evangelisten, Hd. 21:8, Ef. 4:11, 2 Tim. 4:5, omdat zĳ,
-gelĳk Christus door den Vader, Luk. 4:18, en de apostelen door
-Christus, Luk. 9:1, 6, zoo op hun beurt onder de leiding des
-Geestes door de gemeente werden afgezonderd voor de verkondiging
-van het evangelie, Hd. 8:5, 12, 40, 11:19, 20, 22,
-13:2, 2 Cor. 8:18, 19, 23, Phil. 2:25, 1 Tim. 4:14. Zĳ
-komen dus in drie opzichten met de apostelen in enger zin
-overeen, 1<sup>o</sup> daarin, dat zĳ ook dienaren Gods of van Christus
-zĳn, 1 Thess. 3:2, 1 Tim. 4:6, 6:11, 2 Tim. 2:24 en
-niet maar een charisma hebben ontvangen, 1 Tim. 4:14, 2 Tim.
-1:6, doch werkelĳk krachtens eene bĳzondere roeping en aanstelling
-een ambt dragen, onder een bepaalden naam, Hd. 21:8,
-met een eigen rang en plaats, Ef. 4:11, en met een speciale
-taak, 2 Tim. 4:5; 2<sup>o</sup> dat hun ambt niet tot eene plaatselĳke
-kerk beperkt is, maar zich uitstrekt tot alle kerken, tot de
-ecclesia universalis, Hd. 13:4v., zoodat zĳ naar de oud-kerkelĳke
-verklaring <span lang="grc" xml:lang="grc">πανταχου περιιοντες ἐκηρυττον</span> en macht en gezag
-hadden over alle kerken, Tit. 1:5, en 3<sup>o</sup> dat zĳ deelnemen aan
-den grondleggenden en gemeentestichtenden arbeid der apostelen;
-zĳ zĳn hunne <span lang="grc" xml:lang="grc">συνεργοι</span>, 1 Thess. 3:2,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">συνεκδημοι</span>, Hd. 19:29,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">συνστρατιωται</span>, Phil. 2:25,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">συνδουλοι</span>, Col. 1:7, 4:7, die
-natmaken wat de apostelen hebben geplant, 1 Cor. 3:6, en bĳ
-relatieve zelfstandigheid toch aan de apostelen onderworpen waren,
-Hd. 19:22, 1 Cor. 4:17, 1 Tim. 1:3, Tit. 1:5 enz. en ten
-deele alleen, ten deele ook in gezelschap van de apostelen werkten,
-ib. en Hd. 11:30, 12:25, 13:2 enz. In den na-apostolischen
-tĳd verdwĳnt het ambt geheel en wordt de naam sedert Tertullianus,
-Origenes en Eusebius gebruikelĳk voor de schrĳvers
-der vier evangeliën, die als het ware de personen der evangelisten
-overbodig maken. Cf. over de evangelisten: Suicerus s. v. Witsius,
-Misc. Sacra I 315 II 564. Voetius, Pol. Eccl. III 364-369.
-<span class="pagenum" id="Page_68">[68]</span>
-Mastricht, Theol. VII 2, 18. Lechler, Die neut. Lehre v. h. Amte
-1857 S. 220 f. Philippi, Kirchl. Gl. V 3, 277. Sohm, Kirchenrecht
-42. Zöckler, Diakonen und Evangelisten, München Beck
-1893.</p>
-
-<p id="ct_624">Naast de evangelisten treden in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nog profeten op,
-die zelfs nog vóór hen genoemd worden, Rom. 12:6, 1 Cor. 12:28,
-29, Ef. 4:11, soms zonder hen met de apostelen verbonden
-worden, Ef. 2:20, 3:5, en dus in rang en eere boven hen staan.
-Zĳ waren door Jezus beloofd, Mt. 23:34, Luk. 11: 49, werden
-door den H. Geest, die op den pinksterdag uitgestort was, verwekt,
-Hd. 2:17, 18, 1 Cor. 12:10, Op. 1:10 en komen dan
-in grooten getale en in bĳna alle gemeenten voor, in Jeruzalem,
-Hd. 6:5, 8, 11:27, Antiochie, 11:27, 13:1, Cesarea 21:9,
-10, Corinthe, 1 Cor. 12, en allerwege, gelĳk uit hunne vermelding
-in Rom. 12:6, 1 Cor. 12:28, Ef. 2:20, 3:5, 4:11, 1 Thess.
-5:20 blĳkt. Zĳ worden besloten met Johannes, den apostel,
-Op. 1:1, en verdwĳnen dan als stand uit de gemeente geheel.
-Wel spreken de apostolische vaders nog van profeten, Hermas,
-Mand. 11 Vis. 3. Didache 11. 15, maar zĳ denken daarbĳ aan
-zulke mannen, die rondreisden en in verschillende gemeenten over
-de christelĳke waarheid spraken maar daarbĳ nauwkeurig onderzocht
-en van de valsche profeten onderscheiden moesten worden;
-de tĳd voor de profetie was voorbĳ. Het Montanisme en andere
-enthusiastische richtingen van vroeger en later tĳd trachtten de
-profetie wel te doen herleven; Rome beweert, dat de profetische
-gave nog voortduurt, Bellarminus, de notis eccl. c. 15;
-Zwingli en velen na hem voerden zoogenaamde profetieën in,
-waarbĳ de Schrift voor het volk werd verklaard, art. Prophezei
-in Herzog<sup>2</sup> en Dr. H. H. <ins id="cor_6" title="Huyper">Kuyper</ins>, De opleiding tot den dienst
-des Woords bĳ de Gereformeerden 1891 bl. 104v. Maar dat
-alles is wezenlĳk onderscheiden van de profetie, gelĳk die in de
-eerste christelĳke kerken bestond. Deze onderscheidt zich door
-het volgende: 1<sup>o</sup> de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> profeten kunnen wel ambtsdragers
-heeten, maar hun ambt is toch veel meer charismatisch dan dat
-van profeten en apostelen. Zĳ worden niet onmiddellĳk door
-Christus noch ook door zĳne gemeente geroepen en aangesteld,
-maar ontvangen een bĳzonder charisma van den H. Geest, en
-zĳn dientengevolge geroepen, om eene bĳzondere taak te vervullen
-in de gemeente van Christus. 2<sup>o</sup> Met de apostelen en evangelisten
-<span class="pagenum" id="Page_69">[69]</span>
-hebben zĳ gemeen, dat zĳ een ambt bekleeden, hetwelk voor
-heel de kerk van Christus op aarde geldt en alzoo ook medearbeiden
-aan de grondlegging der gemeente, Ef. 2:20, maar
-terwĳl de evangelisten de apostelen vooral helpen in hun missioneerenden
-en institueerenden arbeid, staan de profeten hun ter
-zĳde in hun opbouwende, stichtende, leerende werkzaamheid.
-3<sup>o</sup> De <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> profetie is wel bewust en daarom hoog te achten
-boven de glossolalie, 1 Cor. 14:5, 32, maar zĳ is toch momentaan
-en buitengewoon, vrucht van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποκαλυψις</span>, 1 Cor. 14:30;
-zĳ breidt de natuurlĳke mate van het weten en kennen uit,
-omvat zoowel den vorm als den inhoud der rede, Mt. 10:19, 20,
-bewĳst zich als waarheid door hare innerlĳke, overtuigende kracht,
-2 Cor. 2:14-17, en diende vooral, om aan het evangelie, dat
-door de apostelen verkondigd werd, dat den Joden een ergernis
-en den Grieken eene dwaasheid was, en nog niet in het geschreven
-Woord voor heel de kerk toegankelĳk was, ingang te verschaffen
-bĳ geloovigen en ongeloovigen en de gemeente alzoo door leering,
-vermaning, vertroosting, 1 Cor. 14:3, op te bouwen in de genade
-en kennis van den Heere Jezus Christus. Cf. over de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> profeten:
-Voetius, Pol. Eccl. III 369 cf. Disp. Sel. II 1036 sq.
-Witsius, Misc. Sacra I 282 sq. Neander, Geseh. d. Pflanzung u.
-Leitung der chr. K<sup>5</sup>. 182 f. Bonwetsch, Die Prophetie im ap. u.
-nachap. Zeitalter, Zeits. f. k. Wiss. u. k. Leben 1884 S. 408 f.
-Burger, art. in Herzog<sup>2</sup> 12, 265. Zöckler, t. a. p. 71 f. Weiszäcker,
-Das apost. Zeitalter, 584 f. enz.</p>
-
-<p id="ct_211">Maar hoe nauw profeten en evangelisten ook aan de eigenlĳke
-apostelen verwant zĳn, zĳ zĳn er toch wezenlĳk van onderscheiden.
-De apostelen vormen een eigen kring, hun ambt draagt een
-gansch bĳzonder karakter, en is door de volgende trekken kenbaar.
-1<sup>o</sup> De apostelen zĳn aan Christus door den Vader gegeven,
-Joh. 17:6, door Hemzelven uitverkoren en geroepen, Joh. 6:70,
-13:18, 15:16, 19, 1 Cor. 1:17, 2 Cor. 5:20, Gal. 1:1, door
-God gekozen tot hun ambt, Hd. 10:41. 2<sup>o</sup> Zĳ zĳn door Jezus
-zelf voor hunne taak opgeleid en bekwaamd, zĳn oor- en ooggetuigen
-van zĳne woorden en daden geweest, hebben het Woord
-des levens met de oogen aanschouwd en met de handen getast,
-en hun evangelie niet van eenig mensch maar van Christus zelven
-ontvangen, Luk. 24:48, Joh. 1:4, 15:27, Hd. 1:21, 22,
-26:16, 1 Cor. 9:1, 15:8, 2 Cor. 12:1v., Gal. 1:12, Ef. 3:2-8,
-<span class="pagenum" id="Page_70">[70]</span>
-1 Tim. 1:12, 1 Joh. 1:1-3 enz. 3<sup>o</sup> Zĳ zĳn in bĳzondere
-mate den H. Geest deelachtig, die hen onderwĳst en in alle
-waarheid leidt, Mt. 10:20, Joh. 14:26, 15:26, 16:7, 13, 14,
-20:22, 1 Cor. 2:10-13, 7:40, 1 Petr. 1:12. 4<sup>o</sup> Met dien
-Geest toegerust, Joh. 20:22, Hd. 1:8, Ef. 3:5, treden zĳ
-openlĳk op als getuigen van Jezus, bepaaldelĳk van zĳne opstanding,
-Hd. 1:8, 21, 22, 2:14, 32, 3:15, 4:8 enz., zĳn
-betrouwbare getuigen, Luk. 1:2, Joh. 19:35, 21:24, 1 Cor.
-7:25, 1 Petr. 5:1,2 Petr. 1:16, Hebr. 2:3, Op. 1:3, 22:18,
-19, en verkondigen Gods Woord, Joh. 1:14, 20:31, 1 Cor.
-2:13, 2 Cor. 2:17, Gal. 1:7, 1 Thess. 2:13, 1 Joh. 1:1-4,
-Op. 22:18, 19. 5<sup>o</sup> Hun getuigenis wordt door God bezegeld
-met teekenen en wonderen en rĳken geestelĳken zegen, Mt. 10:1,
-9, Mk. 16:15v., Hd. 2:43, 3:2, 5:12-16, 6:8 enz.,
-Rom. 12:4-8, 15:18, 19, 1 Cor. 12:10, 28, 15:10, 2 Cor.
-11:5, 23, Gal. 3:5, Hebr. 2:4. 6<sup>o</sup> Aan dit hun getuigenis is
-de kerk aller eeuwen gebonden. Er is geen gemeenschap met
-Christus dan door gemeenschap aan het woord en de personen
-der apostelen, Joh. 17:20, Gal. 1:7-9, 1 Joh. 1:3; zĳ zĳn
-het fundament der kerk, Mt. 16:18, 1 Cor. 3:10, Ef. 2:20,
-Op. 21:14; hun woord, voor ons bewaard in de Schriften des
-<abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>, is medium gratiae, Joh. 20:31, 1 Cor. 1:18v., 15:2,
-1 Joh. 1:1-4. 7<sup>o</sup> Hun ambt is dus niet voor een tĳd en niet
-tot eene plaatselĳke gemeente beperkt, maar het blĳft en strekt
-zich tot de gansche kerk uit. Het is het eenige, dat rechtstreeks
-door Christus ingesteld is en sluit alle bevoegdheden en werkzaamheden,
-die in de latere ambten verdeeld zĳn, in zich, de
-pastorale, presbyterale, diakonale, zelfs ook de evangeliseerende
-en profetische werkzaamheid. Van stonden aan genieten de apostelen
-dan ook in de kerk van Christus eene algemeen erkende
-autoriteit. Zĳ zĳn niet alleen de opzieners van de gemeente te
-Jeruzalem, maar zĳ zĳn de grondleggers, de vaders, 1 Cor. 4:15
-en leiders der gansche kerk, hebben opzicht over de geloovigen
-te Samaria, Hd. 8:14, bezoeken de gemeenten, Hd. 9:32,
-11:22, stellen ambten in, Hd. 6:2, nemen besluiten in den
-H. Geest, Hd. 15:22, 28, treden op met apostolische volmacht,
-1 Cor. 4:21, 5:2, 2 Cor. 2:9, geven bindende bevelen, 1 Cor.
-7:40, 1 Thess. 4:2, 11, 2 Thess. 2:15, 3:6, 14 enz. en zĳn
-nog met hun woord gezaghebbend voor de gansche Christenheid;
-<span class="pagenum" id="Page_71">[71]</span>
-apostoliciteit is een eigenschap en kenmerk der kerk van Christus.
-Cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 334v. en voorts Voetius, Pol. Eccl. III 351-363.
-Burmannus, Exerc. Acad. II 104 sq. Spanheim, Op. II 289 sq.
-Moor VI 250 e. a. bĳ Walch, Bibl. theol. III 444. Philippi,
-Kirchl. Cl. V 3, 258. Gloël, <span lang="de" xml:lang="de">Der H. Geist in der Heilsverkündigung
-des Paulus</span>, Halle 1888 S. 325 f. W. Seufert, <span lang="de" xml:lang="de">Der Ursprung
-u. die Bedeutung des Apostolates in de chr. K. der ersten 2
-Jahrh.</span> Leiden 1887. Köppel, <span lang="de" xml:lang="de">Der Ursprung des Apost., Stud. u.
-Krit.</span> 1889 S. 257-331. Erich Haupt, <span lang="de" xml:lang="de">Zum Verständniss des
-Apost.</span> Halle Niemeĳer 1896. Art. Apostel van Schmidt in Herzog<sup>3</sup>.</p>
-
-<p id="ct_600">Onder de apostelen staat Petrus bovenaan. Simon of Schimeon,
-zoon van Johannes of Jonas, broeder van Andreas,
-afkomstig uit Bethsaïda, Joh. 1:45, doch waarschĳnlĳk sedert
-zĳn huwelĳk wonende in Kapernaum, Mk. 1:29, ontving reeds
-bĳ zĳne eerste ontmoeting van Jezus de toezegging, dat hĳ later
-zou genoemd worden <span lang="grc" xml:lang="grc">Κηφας</span>, gr. vorm voor het hebr. woord
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">כֵּף</span>
-met het aram. artikel, de rots, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ πετρα</span>, als manl. eigennaam
-<span lang="grc" xml:lang="grc">Πετρος</span>, Joh. 1:43. Zonder twĳfel zinspeelde Jezus daarmede
-op zĳn trouw karakter, dat hem in weerwil van zĳne sanguinische,
-bewegelĳke natuur eigen was en het duidelĳkst uitkwam bĳ
-Cesarea Philippi, toen hĳ tegenover het volk, dat met zĳne
-aardschgezinde verwachtingen zich in Jezus teleurgesteld zag en
-Hem verliet, de belĳdenis van Jezus’ Messianiteit vasthield en
-openlĳk in den naam zĳner medediscipelen uitsprak, Mt. 16:13
-tot 20, Mk. 8:27-29, Luk. 9:18-20, Joh. 6:66-69. Bĳ
-deze gelegenheid herinnerde Jezus dan ook aan den naam, dien
-Hĳ hem vroeger reeds gegeven had, <a id="ct_16"></a>Mt. 16:18. Door zĳne
-vrĳmoedige en standvastige belĳdenis van Jezus als den Christus
-betoonde zich Petrus de rots te zĳn, op welke Christus zĳne
-gemeente zoo hecht en vast zou bouwen, dat de poorten van den
-Hades haar niet in kracht overtreffen zouden. Volgens Launoi
-dachten 17 kerkvaders bĳ de rots aan Petrus, 8 aan de apostelen,
-44 aan het geloof van Petrus en 16 aan Christus, bĳ Scheeben-Atzberger,
-Dogm. IV 411; later hebben de Roomschen de rots
-meest op Petrus en de Protestanten op zĳne belĳdenis laten
-slaan. Maar er is hier geen dilemma. De woorden „deze petra”
-kunnen niet anders zien dan op den persoon van Petrus, maar
-een rots is hĳ en heeft hĳ zich bewezen te zĳn door zĳne belĳdenis
-van Jezus als den Christus, eene belĳdenis, die hĳ niet
-<span class="pagenum" id="Page_72">[72]</span>
-aan zichzelven maar aan de openbaring des Vaders heeft te
-danken. Juist daarom belooft Jezus hem, dat Hĳ op hem als
-belĳder van zĳn Zoonschap en Messianiteit zĳne gemeente bouwen
-zal. Christus stelt dus zichzelf als den bouwmeester van zĳne
-gemeente voor en Petrus den belĳder als de rots, waarop zĳne
-gemeente rusten zal. In Mt. 21:42, Hd. 4:11, 1 Cor. 3:10,
-Ef. 2:20, Op. 21:14, cf. 1 Petr. 2:4-6 is hetzelfde beeld
-gebruikt, maar wordt het op eene andere wĳze toegepast. Daar
-worden n.l. de apostelen gedacht als de bouwmeesters, die door
-hunne prediking op Christus als het fundament de kerk hebben
-gegrondvest. Maar hier in Mt. 16:18 is Christus de bouwmeester,
-die op den belĳdenden Petrus zĳne gemeente bouwt. En deze
-belofte heeft Christus gestand gedaan; Petrus is de eerste onder
-de apostelen, de voornaamste grondlegger der kerk, de voorganger
-en aanvoerder van al de belĳders van Christus door de eeuwen
-heen. Daarom wordt hĳ in de apostellĳsten altĳd het eerst genoemd,
-Mt. 10:2, Mk. 3:16, Luk. 6:14, Hd. 1:13, behoort
-hĳ met Johannes en Jakobus tot den intiemen vriendenkring van
-Jezus, die dezen volgen mag, als de anderen moeten achterblĳven,
-Mt. 17:1, Mk. 5:37, 13:3, 14:33, is de woordvoerder
-en vertegenwoordiger der discipelen, Mt. 16:17, 17:24, 18:21,
-26:40, treedt na Jezus’ hemelvaart als eerste getuige onder de
-apostelen op den voorgrond, Hd. 1:15, 2:14, 3:1v., 4:8,
-5:3, 29, 8:14, 10:5v., 12:3v., 15:7v., en wordt als primus
-inter pares ook door Paulus geëerd, Gal. 1:18, 2:7-9. Cf.
-art. Petrus in Herzog<sup>2</sup> en de daar aangehaalde litt.</p>
-
-<p id="lmn_48-3" class="sep1">3. Aan eene regeering heeft het der kerk dus nimmer ontbroken;
-en zĳ heeft zich deze niet zelve verschaft maar heeft
-ze van God ontvangen. Instituut en organisme der kerk zĳn
-telkens tegelĳk en in verband met elkander door God in het
-leven geroepen. Van het apostolaat kan zelfs gezegd worden, dat
-het aan de kerk des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> voorafging; de apostelen waren de
-grondleggers der gemeente, als het ware de patriarchen van het
-volk Gods in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> Maar dit apostolaat is niet
-voortgezet en was als ambt voor de stichting der kerk uit den
-aard der zaak voor geen voortzetting vatbaar; het leeft voor ons
-alleen voort in het apostolisch woord, dat de grondslag der kerk
-blĳft en in gemeenschap brengt met den Vader en met zĳnen
-<span class="pagenum" id="Page_73">[73]</span>
-zoon Jezus Christus, 1 Joh. 1:3. <a id="ct_361"></a>Zoodra de apostelen op verschillende
-plaatsen gemeenten hadden gesticht, stelden zĳ in die
-gemeenten <a id="ct_190"></a>ambten in, welke van het hunne wezenlĳk verschilden
-en niet zonder medewerking van de gemeenten zelve tot stand
-kwamen. Er is een groot onderscheid tusschen de buitengewone
-ambten van apostelen, evangelisten en profeten, die tĳdelĳk voor
-de grondlegging der kerk werden ingesteld, en de gewone ambten
-van presbyters en diakenen, die onder apostolische leiding uit de
-kerken zelve opkwamen. <a id="ct_768"></a>Deze laatste ambten onderstellen de
-kerken, op dezelfde wĳze als de regeering het volk onderstelt.
-Zĳ konden daarom niet rechtstreeks en onmiddellĳk, gelĳk het
-apostolisch ambt, door Christus worden ingesteld, maar konden
-eerst opkomen, toen de gemeenten gesticht waren en aan eene
-geregelde leiding behoefte kregen. Dit had al spoedig in de kerk
-van Jeruzalem plaats. Deze kreeg door den buitengewonen pinksterzegen
-spoedig eene zeer groote uitbreiding en was duizenden
-zielen sterk, Hd. 2:41, 47, 4:4, 21, 32, 5:14, 6:1. Dit
-maakte natuurlĳk organisatie dringend noodig, welke ook onder
-leiding der apostelen tot stand kwam. Ten eerste werd deze
-gemeente van duizenden zielen, in weerwil van hare eenheid, op
-de eene of andere wĳze ingedeeld. Zĳ kon n.l. niet in één
-gebouw samenkomen maar moest bĳ gedeelten in private woningen
-vergaderen. <a id="ct_408"></a>Zonder twĳfel ontstonden in Jeruzalem de eerste
-huisgemeenten, gelĳk wĳ die ook elders in den apostolischen tĳd
-aantreffen, boven <a href="#lmn_47-2b">bl. 6</a>. Immers lezen wĳ, dat de geloovigen
-niet alleen in den tempel, maar ook <span lang="grc" xml:lang="grc">κατ’ οἰκον</span> (niet: van huis
-tot huis, maar: te huis, in verschillende huizen) vergaderden,
-Hd. 2:46, 5:42, o. a. in het huis van Maria en van Jacobus,
-Hd. 12:12, 17. Opdat alles eerlĳk en met orde geschieden zou,
-was er voor deze vergaderingen allerlei regeling van noode; en
-misschien heeft daarbĳ het voorbeeld der joodsche synagogen
-met hare oudsten, beambten en dienaren en ook met haar Schriftlectuur,
-prediking, gebed en zegen eenigen, hoewel zeker niet
-zeer sterken invloed gehad, Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes im
-Zeitalter J. Chr.</span> 3<sup>te</sup> Aufl. II 437-459. Op zulk eene regeling
-wĳst reeds de benaming van <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ νεωτεροι</span>, die in Hd. 5:6, 10
-voorkomt; het artikel duidt aan, dat de jongere leden der gemeente,
-evenals de <span lang="hbo" xml:lang="hbo">הַזָּגִים</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπηρεται</span>,
-Luk. 4:20 in de synagogen, de vanzelf aangewezenen waren, om eenige ondergeschikte diensten
-<span class="pagenum" id="Page_74">[74]</span>
-te verrichten. <a id="ct_621"></a>Niet onwaarschĳnlĳk is, dat zĳ als zoodanig tegen
-de oudere leden der gemeente, <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ πρεσβυτεροι</span>, overstonden. Onder
-Israel waren de ouden van dagen om hun grĳsheid en wĳsheid
-geëerd. Uit hun midden werden de regeeringspersonen der burgerlĳke
-gemeente en in later tĳd ook de verzorgers en opzieners
-der synagogen benoemd. <a id="ct_333"></a>Zoo waren er ook van huis uit oudsten
-in de christelĳke gemeente, dat is mannen en vrouwen, die niet
-alleen ouder waren in leeftĳd, maar die Jezus persoonlĳk hadden
-gekend of ontmoet, die zĳne woorden hadden gehoord en van
-zĳne wonderen getuigen waren geweest, die reeds vóór den pinksterdag
-Hem als den Messias hadden beleden of misschien wel
-tot de zeventigen hadden behoord, door Jezus uitgezonden naar
-de steden en vlekken van Palestina, Luk. 10:1, en die om dit
-alles gansch natuurlĳk in hooge achting stonden bĳ hen, welke
-later tot de gemeenten werden toegedaan. Zĳ bekleedden geen
-ambt maar namen toch door hunne kennis en godzaligheid eene
-aanzienlĳke plaats in de gemeente van Christus in. Tusschen
-<span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπιστοποι</span>
-dient daarom onderscheiden te worden.
-Bewĳzen daarvoor zĳn: 1<sup>o</sup> dat de naam <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτερος</span>, ter aanduiding
-van het opzienersambt, langzamerhand door dien van
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοπος</span> nader omschreven en vervangen wordt, Hd. 20:28,
-Phil. 1:1, 1 Tim. 3:2, Tit. 1:7, 1 Petr. 2:25; 2<sup>o</sup> dat Paulus,
-na in 1 Tim. 3 over de ambten gesproken te hebben, toch nog
-in 1 Tim. 5 de houding aanwĳst, welke Timotheus tegenover
-verschillende gemeenteleden, ouderen en jongeren, mannen en
-vrouwen, heeft aan te nemen, cf. 1 Petr. 5:5; 3<sup>o</sup> dat de apostolische
-vaders, Clemens, 1 Cor. 1, 3. 3, 3. 21, 6. 47, 6. 57, 1.
-63, 3, 4 en Hermas, Vis. II 4. III 1 duidelĳk spreken van een
-stand van oudsten, die naast de eigenlĳke ambtsdragers in de
-gemeente voortbestaat en op eerbiedige gehoorzaamheid aanspraak
-heeft; en dat 4<sup>o</sup> de bekende tekst, <a id="ct_74"></a>1 Tim. 5:17, zonder deze
-onderscheiding aan te nemen, gelĳk straks blĳken zal, geen goeden
-zin oplevert. Waarschĳnlĳk hebben wĳ het ons dus zoo voor te
-stellen, dat de twaalf apostelen het werk in de groote gemeente
-te Jeruzalem lang niet konden afdoen, en daarom al spoedig,
-evenals van de <span lang="grc" xml:lang="grc">νεωτεροι</span> voor lagere diensten, zoo van sommigen
-der <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> voor hoogere diensten in de gemeente gebruik
-maakten. Wanneer en hoe dit geschied is, wordt ons in de
-Handelingen niet bericht. Het eerst vinden wĳ de <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>
-<span class="pagenum" id="Page_75">[75]</span>
-vermeld Hd. 11:30, 14:23, 15:2, 6, 22, 16:4, 20:17, 28,
-21:18, Jak. 5:14, zonder dat van hun oorsprong iets wordt
-verhaald. Het is niet onmogelĳk, dat zulk een in dienst nemen
-van de <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> door de apostelen reeds vóór Hd. 6, d. i.
-vóór de instelling van het diakonale ambt heeft plaats gehad;
-<span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ νεωτεροι</span> in Hand. 5:6, 10 wĳst op eene onderscheiding van
-<span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ πρεσβυτεροι</span>. Maar in elk geval leert ons het boek der Handelingen,
-dat er weldra in verschillende gemeenten onder leiding
-des H. Geestes mannen werden aangesteld, die opzicht moesten
-houden over de gemeente, en die eerst wel, omdat zĳ in den
-regel uit de oudsten gekozen werden, den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ πρεσβυτεροι</span>
-droegen maar later met het oog op hun werkkring dien van
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span> kregen. Episcopi zĳn dus zulke presbyteri, die voor
-een bepaalden dienst in de gemeente werden aangewezen; alle
-episcopi zĳn dus presbyteri, maar lang niet alle presbyteri waren
-episcopi; presbyteri vormden een stand, episcopi droegen een
-ambt. Wanneer echter, gelĳk eerst menigmaal geschiedde, de
-episcopi presbyteri genoemd werden, dan was er in den naam
-geen verschil; presbyteri en episcopi waren dan dezelfde personen
-en dragers van eenzelfde ambt, Hd. 20:17, 28, 1 Tim. 3:1,
-4:14, 5:17, 19, Tit. 1:5, 7, 1 Petr. 5:1, 2. Dit presbyterale
-of episcopale ambt werd eerst in Jeruzalem en in de gemeenten
-uit de Joden, Hebr. 13:7, 17, 24, Jak. 5:14, maar dan ook
-in die uit de Heidenen ingesteld. Volgens Hd. 14:23 wezen
-Paulus en Barnabas in iedere gemeente ouderlingen aan. Nu
-wordt er in de brieven aan Rome en Corinthe door Paulus wel
-niet met zooveel woorden van dit ambt melding gemaakt. Maar
-verschillende plaatsen, Hd. 20:17, 28, Rom. 12:8, 16:5, 10,
-11, 14, 15, 1 Cor. 14-16, 16:15, 16, Phil. 1:1, 1 Thess.
-5:12-14, 1 Tim. 3:1-7, Tit. 1:5-9, 1 Petr. 5:1, Op.
-4:4, 10, 5:6, 8v. bewĳzen, dat het ouderlingenambt eene bekende,
-algemeen voorkomende, apostolische instelling was. En ter
-versterking komt daarbĳ het getuigenis van Clemens Romanus,
-1 Cor. 42, dat de apostelen, predikende op het land en in de
-steden, de eerste bekeerlingen aanstelden tot opzieners en diakenen
-over degenen, die daarna geloovig zouden worden.</p>
-
-<p id="ct_577">De taak, die aan deze ouderlingen was opgedragen, wordt duidelĳk
-uit de omschrĳving van hun ambt. De naam van presbyters
-verspreidt daarover geen licht, en maakt daarom voor andere,
-<span class="pagenum" id="Page_76">[76]</span>
-vooral voor dien van opzieners plaats, Hd. 20:28, Phil. 1:1,
-1 Tim. 3:2, Tit. 1:7, evenals ook Christus zelf, 1 Petr. 2:25,
-dien naam draagt. En voorts heeten zĳ <span lang="grc" xml:lang="grc">προισταμενοι</span>, Rom.
-12:8, 1 Thess. 5:12, <span lang="grc" xml:lang="grc">κυβερνησεις</span>, 1 Cor. 12:28,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγουμενοι</span>,
-Hebr. 13:7, 17, 24, <span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμενες</span>, <a id="ct_68"></a>Ef. 4:11, die niet om vuil
-gewin noch met heerschappĳ doch met een volvaardig gemoed
-voor de gemeente hebben zorg te dragen, haar als de kudde des
-Heeren hebben te regeeren, en daarom aan verschillende vereischten
-moeten voldoen, bepaaldelĳk ook aan den eisch, dat zĳ
-hun eigen huis wel regeeren, Hd. 20:28, 1 Tim. 3:1-7,
-Tit. 1:5-9, 1 Petr. 5:1-3. Uit deze omschrĳving blĳkt, dat
-het ouderlingenambt in de eerste plaats met het opzicht, de
-regeering en de leiding der gemeente was belast. Natuurlĳk was
-daarvoor ook eenige kennis van de waarheid noodig; volgens
-Hd. 15:4, 22, 23 moesten zĳ zelfs op de vergadering te Jeruzalem
-met de apostelen mede oordeelen en beslissen over het
-gewichtige vraagstuk, dat door de bekeering der Heidenen aan
-de orde werd gesteld inzake de verhouding tot de Mozaische wet.
-Maar het opzienersambt was toch oorspronkelĳk geen leer-, doch
-een regeerambt. <a id="ct_469"></a>Trouwens was aan een afzonderlĳk leerambt in
-den eersten tĳd nog geen dringende behoefte. Apostelen, evangelisten
-en profeten traden eerst als leeraars op, Hand. 13:1,
-1 Cor. 14:3, 1 Tim. 2:7, 2 Tim. 1:11, en voorts werd het
-charisma der leer aan velen geschonken, die geen ambt bekleedden
-in de gemeente van Christus, Rom. 12:7, 1 Cor. 12:8,
-28, 29, 14:26. De <span lang="grc" xml:lang="grc">διδασκαλια</span> was eerst vrĳ, evenals het
-in de synagoge iedereen geoorloofd was, om een gedeelte der
-Schrift toe te lichten, Luk. 4:16. Maar langzamerhand werd
-zĳ met het episcopale ambt in nauwer betrekking gebracht. Toen
-de gemeenten zich uitbreidden, kon in de behoefte aan woord en
-sacrament door apostelen, evangelisten en profeten niet meer
-worden voorzien; er was een plaatselĳk en blĳvend ambt van
-noode, dat met de zorg daarvoor was belast. Ook ging het op
-den duur niet aan, om de didaskalie geheel en al vrĳ te laten,
-want deze vrĳheid gaf tot allerlei misbruiken aanleiding. Zoo
-drong alles er toe, om de didaskalie aan het opzienersambt op
-te dragen en alzoo eene blĳvende plaats in de gemeente te verzekeren.
-Uit Hebr. 13:7 vernemen wĳ, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγουμενοι</span> tevens
-de verkondigers van het woord Gods zĳn. Als Paulus Ef. 4:11
-<span class="pagenum" id="Page_77">[77]</span>
-zegt, dat Christus sommigen tot apostelen en sommigen tot
-evangelisten en dan voorts ook sommigen tot herders en leeraars
-gegeven heeft, dan leert hĳ daarmede duidelĳk, dat deze beide
-laatstgenoemde personen geen wezenlĳk onderscheiden ambt bekleeden
-maar werkzaamheden in de gemeente verrichten, die nauw
-verbonden zĳn en toch onderling verschillen. Waarschĳnlĳk waren
-in den eersten tĳd meer dan één of zelfs alle ouderlingen tot
-bediening van woord en sacrament bevoegd. Doch ook daarin
-moest spoedig verandering komen. Wel bleef de eisch voor alle
-opzieners, dat zĳ <span lang="grc" xml:lang="grc">διδακτικοι</span>, bekwaam om te leeren moesten zĳn,
-1 Tim. 2:2. Maar vooral twee omstandigheden bewerkten, dat
-er onder de opzieners onderscheid kwam tusschen hen, die alleen
-met de regeering, en anderen, die ook met de leer waren belast.
-In de eerste plaats werden de eischen hoe langer hoe zwaarder
-voor hen, die het woord der waarheid in de gemeente hadden
-te verkondigen; de apostelen en evangelisten stierven weg; de
-buitengewone gaven hielden op; allerlei dwalingen en ketterĳen
-doken in en buiten de gemeente op; de bekwaamheid om te
-leeren bestond niet alleen in onderwĳzing en vermaning, maar
-ook in wederlegging van de tegensprekers, 2 Tim. 3:16, Tit.
-1:9; opleiding, voorbereiding, studie werd voor de uitoefening
-van dit ambt in de gemeente noodzakelĳk. Trouwens, de Joodsche
-Schriftgeleerden hadden reeds hunne scholen; Jezus had zelf
-zĳne discipelen opgeleid en tot hun dienst bekwaamd; Paulus
-had Timotheus onderwezen en droeg hem op, om deze leer als
-een kostelĳk kleinood over te dragen aan betrouwbare menschen,
-die op hunne beurt weder bekwaam zouden zĳn om anderen te
-leeren, 2 Tim. 2:2. En daarbĳ kwam nu in de tweede plaats
-nog het voorschrift van Jezus, dat de arbeider in den dienst des
-woords zĳn loon waardig is, Mt. 10:10, Luk. 10:7; een voorschrift,
-dat in de christelĳke gemeenten algemeen erkend en
-opgevolgd werd, Rom. 15:27, 1 Cor. 9:6, 11, 14, 2 Cor.
-11:7-9, Gal. 6:6, 1 Thess. 2:6, 1 Tim. 5:17, 18, 2 Tim.
-2:6. Wel had dit allereerst op de apostelen en evangelisten
-betrekking, maar het gold toch verder ook van hen, die arbeidden
-in het woord en de leer en daaraan hun leven wĳdden. Noodzakelĳkheid
-van opleiding en voorziening in het levensonderhoud
-waren oorzaak, dat de dienst des woords niet aan alle maar
-slechts aan enkele opzieners werd opgedragen. De beroemde plaats,
-<span class="pagenum" id="Page_78">[78]</span>
-<a id="ct_75"></a>1 Tim. 5:17, 18 verheft dit boven allen twĳfel. De <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>
-aldaar, cf. vers 1 zĳn geen opzieners, want dan zou Paulus eene
-tegenstelling maken tusschen zulke opzieners, die slecht en anderen,
-die goed regeeren en de eersten nog eenige eer doch de
-laatsten eene dubbele eer waardig achten. Maar <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> zĳn
-oudere leden der gemeente in het algemeen, die als zoodanig
-aanspraak hebben op eer. Van hen onderscheidt Paulus de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">καλως προεστωτες πρεσβυτεροι</span>, zulke oudsten, die tegelĳk goed
-regeeren, die <span lang="grc" xml:lang="grc">προισταμενοι</span>, Rom. 12:8, 1 Thess. 5:12, zĳn,
-d. w. z. die het ambt van opzieners bekleeden; en dezen zĳn nu,
-omdat zĳ tot de oudere leden der gemeente behooren en tevens
-opzieners zĳn, eene dubbele eer waardig. En van hen worden dan
-nog weer onderscheiden <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ κοπιωντες ἐν λογῳ και διδασκαλιᾳ</span>,
-die opzieners, die bepaald arbeiden in het woord en de leer en
-daarvoor naar de Schrift aanspraak hebben op loon. Zoo is er
-dus naar deze plaats duidelĳk onderscheid tusschen opzieners,
-aan wie alleen de regeering, en andere, aan wie tevens de leer
-en in het gevolg daarvan ook de bediening van het sacrament is
-opgedragen. En nog binnen de grenzen van het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> treffen wĳ
-dan in de Klein-Aziatische gemeenten dezen toestand aan, dat
-onder de opzieners slechts één enkele met den dienst des woords
-is belast; hĳ is de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγγελος</span>, de gezant, die van Christus’ wege
-de gemeente te leeren en te leiden heeft en voor haar geestelĳken
-en zedelĳken toestand verantwoordelĳk is, <a id="ct_83"></a>Op. 1:20v.</p>
-
-<p id="lmn_48-3c">Naast dit ambt van opziener, onderscheiden in dat van regeer- en
-leer-ouderling, werd spoedig een tweede ingesteld. In Jeruzalem
-n.l. was er volgens Hd. 6 spoedig ontevredenheid bĳ de
-uit de Grieksche proselieten bekeerde Christenen, dat hunne
-weduwen bĳ de toen reeds geoefende private weldadigheid door
-de uit de Joden toegebrachte Christenen achteruitgezet en verwaarloosd
-werden. <a id="ct_282"></a>De apostelen riepen daarop de gansche gemeente
-saam, en verklaarden daar, dat zĳ het niet goed vonden, om met
-vermindering van den arbeid in het woord zelven zich aan de
-zorg voor de armen te wĳden. De gemeente moest dus uitzien
-naar zeven mannen en dezen verkiezen, en de apostelen zouden
-hen dan tot dezen dienst der barmhartigheid aanstellen en na
-gebed hun de handen opleggen. Duidelĳk blĳkt hieruit, dat de
-apostelen, ofschoon zĳ het aantal en de vereischten der <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονοι</span>
-aangeven, het recht en de bevoegdheid tot het kiezen dezer
-<span class="pagenum" id="Page_79">[79]</span>
-mannen aan de gemeente toekennen. De apostelen zelven werden
-wel uitdrukkelĳk door Christus aangesteld; maar Matthias werd
-toch reeds uit een tweetal, dat door de 120 vergaderde geloovigen
-opgemaakt was, door het lot als twaalfde apostel aangewezen.
-<a id="ct_362"></a>Volgens Hd. 13:1-3 werden Paulus en Barnabas door
-de in de gemeente te Antiochië aanwezige profeten en leeraars
-afgezonderd tot het evangelistenwerk. Timotheus werd tot dezen
-zelfden dienst verkozen door profetische aanwĳzing, in het bĳzĳn
-van vele getuigen en met handoplegging door Paulus en het
-presbyterium, 1 Tim. 1:18, 4:14, 6:12, 2 Tim. 1:6, 2:2.
-In 2 Cor. 8:19 cf. vs. 23 is sprake van een evangelist, die
-door de gemeenten benoemd is. De profeten en leeraars werden
-natuurlĳk niet door de gemeenten gekozen, wĳl zĳ vrĳ optraden,
-en meer een gave hadden dan een ambt; maar zĳ werden gansch
-anders dan de apostelen door de gemeenten beoordeeld en waren
-haar onderworpen, 1 Cor. 2:15, 12:10, 14:29, 1 Thess. 5:19-21,
-1 Joh. 2:20, 27, Op. 2:2, 6, 14, 15, 20, 3:1v.
-<a id="ct_579"></a>De onderstelling is daarom niet gewaagd, dat de verkiezing der
-opzieners, nog veel minder dan die van de evangelisten, buiten
-de gemeente is omgegaan. De woorden in <a id="ct_50"></a>Hd. 14:23, <span lang="grc" xml:lang="grc">χειροτονησαντες
-δε αὐτοις κατ’ ἐκκλησιαν πρεσβυτερους</span>, zeggen alleen,
-dat de apostelen sommige personen in iedere gemeente tot ouderlingen
-aanstelden, maar wĳzen niet aan, hoe zĳ dit deden; en
-Tit. 1:5 cf. 2 Tim. 2:2 verspreidt daarover ook geen licht.
-Maar uit na-apostolische geschriften weten wĳ, dat bĳ de keuze
-van een episcopus de gemeente rechtstreeks of zĳdelings gekend
-werd, Did. 15. Clemens, 1 Cor. 44. Polycarpus, Phil. 11. cf.
-Ign. Philad. 10. Const. Apost. VIII 4. En van de diakenen
-bericht ons het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> in <a id="ct_48"></a>Hd. 6 zeer duidelĳk, dat zĳ door de
-gemeente werden aangewezen. Er is echter groot verschil over
-den aard van het ambt, dat hier door de apostelen ingesteld
-werd. Sommigen meenen, dat het een buitengewoon ambt was,
-hetwelk spoedig ophield te bestaan; anderen oordeelen, dat het
-het latere ouderlingen- en diakenambt in zich sloot, en nog anderen
-houden het er voor, dat in Hd. 6 de instelling van het presbyterambt
-wordt verhaald. Al deze meeningen zĳn daarop gegrond,
-dat sommigen van de in Hd. 6 verkozenen, zooals Philippus,
-ook optreden als predikers van het evangelie, Hd. 8:5, 26v.,
-21:8, en dat de presbyters in Jeruzalem ook gaven van de
-<span class="pagenum" id="Page_80">[80]</span>
-gemeente te Antiochië in ontvangst nemen ten dienste der broederen
-in Judea, Hd. 11:30. Dit laatste bewĳs heeft echter
-weinig kracht; in <a id="ct_49"></a>Hd. 11:30 is er sprake van een geheel exceptioneel
-geval, n.l. niet van het uitdeelen der naturalia, welke
-door de gemeente te Jeruzalem zelve voor hare armen op de
-tafelen werden neergelegd, maar van het overmaken van gelden,
-die in Antiochië bĳ eene bĳzondere gelegenheid voor de broederen
-in Judea bĳeengebracht en nu door de hand van Barnabas en
-Saulus aan de presbyters overgereikt werden. Maar blĳkens Gal.
-2:1 is er van deze reis niets gekomen; wĳ weten dus niet,
-hoe en waar die gelden zĳn overgemaakt, noch ook door wie zĳ
-feitelĳk in ontvangst genomen en uitgedeeld zĳn. En wat Philippus
-betreft, hĳ was in Jeruzalem een van de zeven, maar trad, nadat
-de vervolging uitgebroken en de gemeente verstrooid was, in
-Samaria en elders op als evangelist en is dat gebleven; hĳ keerde
-later niet naar Jeruzalem terug maar vestigde zich in Cesarea,
-Hd. 21:8. Daarentegen pleit alles ervoor, dat wĳ in Hd. 6 de
-instelling hebben van het later zoogenoemde diakonaat. <a id="ct_286"></a>Ten eerste
-komt de naam in aanmerking; <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> duidt in het
-<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> alle
-ambt en gave aan, welke, door den Heere geschonken, in den
-dienst en ten nutte der gemeente aangewend wordt; ieder lid
-der gemeente is een <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλος</span> van Christus en met al wat hĳ is
-en heeft een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονος</span> der broederen; er zĳn daarom onderscheidene
-<span lang="grc" xml:lang="grc">διακονιαι</span>, 1 Cor. 12:5, vooral bediening des woords, Hd.
-6:4, 20:24, 1 Tim. 1:12, en bediening der barmhartigheid
-aan armen, kranken, vreemden enz., Rom. 12:7, 1 Cor. 12:28,
-1 Petr. 4:11. Zonder twĳfel was er nu in de gemeente te
-Jeruzalem van het begin af, zulk een dienst der barmhartigheid;
-er was eene <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια καθημερινη</span>, Hd. 6:1, die misschien wel
-onder toezicht der apostelen stond maar toch aan private personen
-overgelaten was. Maar de apostelen brachten hier regel in
-door de instelling van een bĳzonder ambt. Er moet nu eene
-reden zĳn, waarom het latere diakonaat juist bĳzonder met den
-naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> werd aangeduid. Die reden is nergens anders
-te vinden dan in Hd. 6. Daar wordt verklaard, dat de dienst
-der barmhartigheid in bĳzonderen zin eene <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> is, wĳl zĳ
-is een dienst der tafelen, <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονειν τραπεζαις</span>. Ten tweede wordt
-aan de zeven mannen juist datgene opgedragen, wat elders in
-het N. Test. meer bepaald met den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> wordt
-<span class="pagenum" id="Page_81">[81]</span>
-aangeduid. Immers bĳ de <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span> in Hd. 11:29, Rom. 12:7,
-1 Cor. 12:5, 2 Cor. 8:4, 9:1, 12, 13, Op. 2:19 en voorts
-overal, waar van het ambt van diakenen en diakonessen sprake is,
-hebben wĳ speciaal aan den dienst der barmhartigheid te denken.
-En deze wordt in Hd. 6 aan de zeven mannen toevertrouwd. Zĳ
-moeten zorgen, dat de weduwen van de Grieksche Christenen
-niet langer overgeslagen worden, en worden daartoe in het algemeen
-met den dienst der tafelen belast. Onder deze tafelen zĳn
-niet de tafels in de huizen der weduwen noch ook de wisseltafels
-der bankiers, Mt. 21:12, maar eenvoudig de tafelen des Heeren
-te verstaan. In elke vergaderplaats der gemeente was er een of
-waren er meer tafels, waaraan men aanzat, om saam als leden
-der gemeente het liefdemaal, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span>, en des Heeren avondmaal
-te gebruiken. Op die tafels legden de rĳkere leden der gemeente
-hunne gaven neder, meest bestaande in naturalia, opdat de armere
-leden daarvan mede genieten en later nog bediend zouden worden.
-Die tafels waren tafels des Heeren; wat er op neergelegd werd,
-behoorde den Heere toe; wat men aan die tafels gebruikte, was
-des Heeren spĳze en drank; en wat ervan overbleef en uitgedeeld
-werd, was des Heeren gave. De zeven mannen in Jeruzalem
-werden nu aangewezen, om die tafelen te dienen, d. i. om bĳ
-de maaltĳden behulpzaam te zĳn en voorts de gaven des Heeren
-eerlĳk onder de heiligen naar hunne behoeften te verdeelen. Ten
-derde wordt de stelling, dat Hd. 6 den oorsprong van het diakonaat
-verhaalt, daardoor gesteund, dat de eischen, eraan gesteld,
-zoo hoog zĳn en in dit opzicht met die in 1 Tim. 3:8-10, 12
-overeenkomen. Waarom er juist zeven mannen in Jeruzalem
-verkozen werden, weten wĳ niet; misschien wel, omdat de groote
-gemeente in zeven vergaderplaatsen samenkwam en in elk van deze
-een diaken noodig had. Maar in elk geval moesten het mannen zĳn,
-die in de gemeente de getuigenis hadden, dat zĳ <span lang="grc" xml:lang="grc">πληρεις πνευματος
-και σοφιας</span> waren; en daarom moest de gemeente er eerst
-onderzoekend en kiezend naar uitzien. Zoo wil ook Paulus, dat
-de diakenen eerst beproefd worden en aan de vele eischen voldoen,
-welke met die voor de opzieners grootendeels overeenkomen.
-Hatch en Sohm gaan te ver, als zĳ hieruit afleiden, dat de vereischten
-voor presbyter en diaken nauwelĳks te onderscheiden
-zĳn. Want terwĳl bĳv. voor den ouderling op het <span lang="grc" xml:lang="grc">διδακτικον
-εἰναι</span> nadruk valt, wordt van den diaken zuiverheid des gewetens
-<span class="pagenum" id="Page_82">[82]</span>
-in betrekking tot den inhoud des geloofs geeischt, 1 Tim. 3:9.
-Maar overigens zĳn de godsdienstige en zedelĳke eischen voor
-ouderling en diaken vrĳwel gelĳk. Presbyteraat en diakonaat
-staan blĳkens Hd. 6 en 1 Tim. 3 in nauw verband. Ten vierde
-is er weinig grond voor de bewering, dat het diakonaat eerst
-later ongeveer gelĳktĳdig met het bisschoppelĳk ambt is opgekomen.
-Uit de <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span>, Rom. 12:7 en de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀντιληψεις</span>, 1 Cor.
-12:28 moge weinig af te leiden zĳn. <a id="ct_331"></a>Maar alles pleit er voor,
-dat met het presbyteraat ook het diakonaat door de apostelen
-van de Jeruzalemsche gemeente in andere gemeenten is overgeplant.
-Evenals aan ouderlingen, moest er toch elders ook spoedig
-voor den dienst der tafelen aan diakenen behoefte rĳzen. In
-Phil. 1:1 worden zĳ dan ook terloops als iets heel gewoons
-naast en na de ouderlingen genoemd; in 1 Tim. 3 somt Paulus
-hunne vereischten op, en in Rom. 16:1, 2, 1 Tim. 3:11, 5:9,
-10 is er van diakonessen sprake. Het apostolaat moge dus
-als buitengewoon ambt aan de kerk als vergadering der geloovigen
-voorafgaan; de ambten van leeraar, ouderling en diaken
-onderstellen de gemeente, die het recht heeft, de dragers ervan
-aan te wĳzen en te verkiezen. Cf. over de organisatie der kerk
-in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> Rothe, <span lang="de" xml:lang="de">Die Anfänge der christl.
-Kirche</span> 1837. Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Die neut. Lehre vom h. Amte</span> 1857. Neander,
-<span lang="de" xml:lang="de">Gesch. der Pflanzung u. Leitung d. christl. Kirche durch die
-Apostel<sup>5</sup></span>, Gotha 1862. Hatch, <span lang="de" xml:lang="de">Die Gesellschaftsverfassung d. chr.
-Kirche im Alt. Aus d. Engl. von A. Harnack</span>, Giessen 1883.
-Harnack, <span lang="de" xml:lang="de">Lehre der 12 Apostel, Texte und Unters.</span> II 1. 2. 1884.
-Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span>, Leipzig 1892. Loening, <span lang="de" xml:lang="de">Die
-Gemeindeverfassung des Urchrist.</span> Halle 1888. Loofs, <span lang="de" xml:lang="de">Die urchr. Gemeindeverfassung
-mit spez. Bez. auf Loening u. Harnack, Stud. u. Krit.</span>
-1890 S. 619. Weiszäcker, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. Zeitalter d. chr. K<sup>2</sup></span>. 1890.
-Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. und nachapost. Zeitalter<sup>3</sup></span> 1885. Zöckler,
-<span lang="de" xml:lang="de">Diakonen und Evangelisten</span>, München 1893. Moeller-v. Schubert,
-<span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. d. Kirchengesch.</span> I<sup>2</sup> 1897 S. 88. Kurtz,
-<span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. der Kirchengesch.</span> 13<sup>te</sup> Aufl. 1899 § 31.</p>
-
-<p id="lmn_48-4" class="sep1">4. Deze aristocratisch-presbyterale kerkinrichting is niet lang
-blĳven bestaan maar spoedig in eene monarchisch-episcopale
-overgegaan. Hoe dat toegegaan is, weten wĳ niet; voor gissingen
-en onderstellingen is hier dus een ruim veld, cf. Karl Sell,
-<span class="pagenum" id="Page_83">[83]</span>
-<span lang="de" xml:lang="de">Forschungen der Gegenwart über Begriff und Entstehung der
-Kirche</span>, Zeits. f. Theol. u. Kirche v. Gottschick, 1894 S. 347-417.
-Maar zeker hebben verschillende omstandigheden de kerk
-in deze richting gestuurd. Ten eerste lag het voor de hand, dat
-de kerken in den aanvang nog niet streng onderscheiden konden
-tusschen de buitengewone (apostelen, evangelisten, profeten) en
-de gewone (episcopi, diaconi) ambten. De op een charisma berustende
-ambten van apostel (in den ruimeren zin van evangelist),
-profeet en leeraar duurden, ook nadat de twaalf apostelen en
-Paulus gestorven waren, in de gemeenten nog voort, Did. 11 sq.
-Hermas, Mand. 11. Euseb. H. E. III 37. Maar toen deze ophielden
-en hoe langer hoe meer ontaardden, zoodat tusschen ware
-en valsche steeds moeilĳker te onderscheiden viel, toen werd de
-evangeliseerende, profetische en didaskalische werkzaamheid aan
-het ambt van de episcopi gebonden; <i>zĳ</i> werden de ware evangelisten,
-profeten en leeraars, Did. 15. Gelĳk altĳd, zoo werd
-ook toen allengs de stroom van het vrĳe leven in de bedding
-eener vaste organisatie geleid. Ten tweede leeren ons de toestanden,
-die volgens het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> en de apostolische vaders in de gemeenten
-bestonden, duidelĳk, dat de eerste Christenen lang niet in staat
-waren, om de waarheid van het evangelie in al haar rĳkdom en
-zuiverheid in zich op te nemen. Vooral de denkbeelden van Paulus
-werden met allerlei vreemde, joodsche en heidensche bestanddeelen
-vermengd. De rechtvaardiging uit het geloof werd nergens zuiver
-geleerd. Het geloof aan Gods openbaring in Christus behield
-slechts beteekenis als motief voor een zedelĳk, dikwĳls reeds
-ascetisch gekleurd, leven; het evangelie werd een nieuwe wet,
-welker onderhouding het eeuwige leven, de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀφθαρσια</span>, schonk.
-Heel deze moreele, wettische richting kwam aan de verheffing van
-het ambt als orgaan van de Goddelĳke openbaring ten goede, stempelde
-gehoorzaamheid en onderwerping aan de kerkelĳke overheid
-(<span lang="grc" xml:lang="grc">μαθετε ὑποτασσεσθαι</span>, Clem. 1 Cor. 57) tot eersten Christenplicht,
-en haeresie en schisma tot de schrikkelĳkste van alle
-zonden. Ten derde maakte het optreden van allerlei haeretische
-en sectarische richtingen organisatie en consolidatie der christelĳke
-gemeenten dringend noodzakelĳk. De vraag naar de ware kerk
-kreeg practisch belang. En het antwoord daarop luidde: de ware
-kerk is die, welke zich aan het geheel houdt, aan de catholica
-ecclesia, en deze is, waar de bisschop is, Ign. Smyrn. 8. Deze
-<span class="pagenum" id="Page_84">[84]</span>
-verandering in de regeering kwam niet in alle kerken tegelĳk
-tot stand. De Didache kent ze nog niet; zĳ spreekt niet van
-presbyteri, maar alleen van episcopi en diaconi, die den Heere
-waardige mannen moeten zĳn en den dienst der profeten en
-leeraars vervullen moeten, c. 15. Hermas noemt apostelen, episcopi,
-leeraars en diakenen naast elkaar, zonder van presbyteri
-gewag te maken, Vis. III 5, maar schĳnt aan het hoofd van
-elke gemeente een college te onderstellen, dat uit presbyteri
-saamgesteld is, II 4, en maakt dus nog geen ambtelĳk onderscheid
-tusschen presbyteri en episcopi. Omstreeks den tĳd, waarin
-de Pastor van Hermas geschreven werd, dat is in elk geval in
-de eerste helft der tweede eeuw, bestond het monarchisch episcopaat
-dus in Rome nog niet. Het is trouwens ook niet in Rome,
-gelĳk Sohm S. 157-179 beweert, en ook niet in het Westen
-maar in het Oosten ontstaan. De eerste brief van Clemens, aan
-het einde der eerste eeuw uit Rome geschreven, zegt wel, dat
-de apostelen de eerstbekeerden tot episcopi en diaconi hebben
-aangesteld en dat het zonde is hen te ontslaan, wanneer zĳ hun
-dienst op onberispelĳke wĳze vervullen, maar kent het onderscheid
-van episcopi en presbyteri nog niet en gebruikt beide namen
-dooreen, c. 42. 44. 47. Daarentegen heeft het monarchisch episcopaat
-zich in het Oosten zeer spoedig ontwikkeld; de brieven
-van <a id="ct_124"></a>Ignatius, bisschop van Antiochië, onder Trajanus ongeveer
-110-115 als martelaar te Rome gestorven, zĳn daarvoor een
-onwraakbaar getuige, en zouden dat zelfs in geval van onechtheid
-blĳven, wĳl zĳ dan toch niet jonger kunnen zĳn dan de jaren
-130-140. Ignatius spreekt herhaaldelĳk, tot 13 malen toe, van
-episcopi, presbyteri en diakenen als van drie onderscheidene ambtsdragers;
-hĳ ziet in den episcopus een gezondene van Christus,
-Ef. 6, eene <span lang="grc" xml:lang="grc">χαρις θεου</span>, Magn. 2, eene gelĳkenis van God of van
-Christus, Magn. 7. Trall. 2. 3. Smyrn. 8; en dringt er onophoudelĳk
-in het belang van de eenheid der kerk op aan, dat de
-leden der gemeente zich naar Gods gebod met den bisschop
-vereenigen, niets kerkelĳks buiten hem doen, en alle ketterĳ en
-scheuring ten strengste vermĳden. Toch staat de bisschoppelĳke
-idee bĳ Ignatius nog maar aan het begin van hare ontwikkeling;
-de bisschop is geen drager der traditie, geen priester des N. Testaments,
-geen opvolger der apostelen, hĳ wordt altĳd omgeven
-door den raad van presbyters en diakenen, gelĳk Christus door
-<span class="pagenum" id="Page_85">[85]</span>
-zĳne apostelen, hĳ draagt een ambt in eene plaatselĳke kerk en
-heeft daarbuiten geen gezag. In de gemeenten van Klein-Azië
-stonden in Paulus’ dagen, Hd. 14:23, 20:17, Phil. 1:1, Tit.
-1:5 en ook later nog, Clemens, 1 Cor. 42, 4. 44, 2. 4. 6 niet
-een maar onderscheidene episcopi aan het hoofd. Volgens 1 Tim.
-4:14 vormden zĳ samen reeds een college, een presbyterium.
-En een onder hen trad volgens <a id="ct_84"></a>Op. 1:20v. zoo op den voorgrond,
-dat hĳ als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγγελος</span> aangeduid en als vertegenwoordiger der
-gansche gemeente beschouwd kon worden. Waarschĳnlĳk sloot
-de ontwikkeling van het monarchisch episcopaat zich daarbĳ aan.
-De presbyter, die met de leiding van de vergaderingen en misschien
-ook in onderscheiding van alle ambtgenooten alleen met
-den dienst des woords was belast, werd allengs als drager van
-een bĳzonder ambt beschouwd. Hĳ alleen was episcopus, terwĳl
-alle anderen slechts presbyters waren. Op deze wĳze zou ook te
-verklaren zĳn, dat <a id="ct_125"></a>Ignatius het monarchisch episcopaat reeds als
-lang bestaande onderstelt, dat Clemens Alexandrinus bĳ Eusebius,
-Hist. eccl. III 23, 6 van Johannes spreekt als <span lang="grc" xml:lang="grc">ὁπου μεν
-ἐπισκοπους καταστησων</span>, en dat dit episcopaat al spoedig, omstreeks
-het midden der tweede eeuw, overal ingevoerd was.
-Indien men daarin niet gemeend had te steunen op eene apostolische
-traditie, zou de snelle verbreiding schier onverklaarbaar
-zĳn. Het nieuwe, dat bĳ Ignatius ons tegemoet treedt, bestaat
-dan daarin, dat hĳ den naam episcopus uitsluitend bezigt voor
-hem, die eerst slechts primus inter pares was, dat hĳ dezen
-episcopus wel nog altĳd in verband houdt met maar toch ook
-reeds verre verheft boven de presbyteri en diaconi, dat hĳ hem
-telkens vergelĳkt met God of met Christus, en dat hĳ voor hem
-van de leden der gemeente eene bĳna onbeperkte gehoorzaamheid
-eischt. In deze richting heeft de ontwikkeling van dat episcopaat
-zich voortgezet. <a id="ct_287"></a>Als in eene gemeente maar één bisschop mocht
-zĳn, dan sprak het vanzelf, dat in eene groote gemeente, met
-vele kerkgebouwen, die kerk een zekeren voorrang verkreeg,
-waaraan de bisschop verbonden was; dat de van uit de steden
-gestichte landelĳke gemeenten filialen werden van de moedergemeente
-en eene <span lang="grc" xml:lang="grc">διοικησις</span> (dioecesis, eerst sedert 9<sup>e</sup> eeuw;
-vóór dien tĳd <span lang="grc" xml:lang="grc">παροικια</span>), van den bisschop; dat deze alleen
-de eigenlĳke kerkelĳke handelingen, bĳv. de eucharistie, de
-ordening, de absolutie verrichten kon enz. Daarmede werd in
-<span class="pagenum" id="Page_86">[86]</span>
-beginsel heel de vroegere verhouding omgekeerd; in den apostolischen
-tĳd waren er eerst gemeenten, vergaderingen van geloovigen,
-in welke door de apostelen episcopi en diaconi werden
-aangesteld, die met <ins id="cor_7" title="toestemmiag">toestemming</ins> der gemeenten verkoren werden
-en aan haar oordeel onderworpen waren. <a id="ct_272"></a>Maar nu werd het
-omgekeerd; de ware kerk, leer, doop, eucharistie, gemeenschap
-met God is daar, waar de bisschop is, gelĳk Ignatius telkenmale
-zegt en Irenaeus, Cyprianus e. a. na hem uitwerken. De strĳd
-tegen de gnosis, welke op de overlevering zich beriep en daarmede
-haar recht en waarheid trachtte te bewĳzen, maakte het daarbĳ
-noodzakelĳk, om de echte, apostolische traditie tegenover haar te
-stellen. En deze vond men in de bisschoppen als opvolgers der
-apostelen en dragers der traditie. Zĳ waren door de apostelen in
-de gemeenten aangesteld, in regelmatige successie elkander opgevolgd
-en daarom dragers van het charisma veritatis certum,
-Iren. adv. haer. III 2, 2. 3, 1, 2. IV 26, 2, cf. 1 Clem. 42, 2.
-44, 2. Cypr. Ep. 66, 4. 75, 16. de unit. 4. Deze gansch nieuwe
-opvatting van het episcopaat als voortzetting van het apostolaat
-en van zĳne onaantastbare autoriteit in de kerk werd daarin
-voltooid, dat sedert de tweede helft der tweede eeuw de onderscheiding
-van clerus en leeken ingevoerd werd. Clerus, <span lang="grc" xml:lang="grc">κληρος</span>,
-lot, erfdeel, eigendom, duidde oorspronkelĳk de gemeente van
-Christus aan als het erfdeel of eigendom Gods, Deut. 4:20,
-9:29, 1 Petr. 2:5, Ignat. Eph. 11, 2. Trall. 12, 3. Phil. 5, 1.
-Maar langzamerhand werd het gebruik van dit woord beperkt,
-en eerst alleen toegepast op de presbyters, Tert. de monog. 12.
-de exhort. cast. 7. Cypr. Ep. 15, 1, dan ook op de diakenen,
-Clem. Alex. Quis dives 42, Tert. de fuga 11. 12. Hippol. Philos.
-IX 12 en eindelĳk nog op al de ordines minores (acoluthi, exercistae,
-lectores, ostiarii), die in het begin der derde eeuw opkwamen,
-Cypr. Ep. 29. 34, 4. 59, 9. Al deze dienaren der kerk
-werden toch langzamerhand meer en meer van de gemeente
-onafhankelĳk en tot beambten van den bisschop gemaakt en dan
-met dezen als clerus, als ecclesia docens gesteld tegenover de
-leeken, de ecclesia audiens, die niets meer te zeggen maar alleen
-nog te luisteren en te gehoorzamen had, cf. Cremer s. v. Harnack
-D. G. I 383 Sohm, Kirchenrecht I 157-247. Zoo ontstond het
-episcopale stelsel van kerkregeering, dat in den bisschop den
-wettigen opvolger der apostelen en den geestelĳken vorst der
-<span class="pagenum" id="Page_87">[87]</span>
-geloovigen ziet. Naar dat stelsel zĳn verschillende christelĳke
-kerken ingericht, de Grieksche kerk en vele andere Oostersche
-kerken en secten, Hofmann, Symboliek § 44. 55. 62v.; <a id="ct_587"></a>voorts
-de Roomsche kerk, die echter van het episcopale stelsel tot het
-papale is voortgeschreden en daarom steeds door de aanhangers
-van het zuivere episcopale stelsel, zooals de mannen der reformatorische
-conciliën, de Gallikanen, de Jansenisten, de Febronianen,
-de Oud-katholieken bestreden werd, Conc. Trid. sess. 23 c. 4
-en can. 6. Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de membris ecclesiae militantis</span>, Controv.
-II 2. Petavius, <span lang="la" xml:lang="la">de eccl. hierarchia</span>, in 5 boeken, Theol. dogm.
-Paris. 1870 VIII 97-406. C. Pesch, Prael. dogm. I prop. 33.
-Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 1 S. 480. Simar, Dogm. 624.
-Conc. Vatic. sess. 4 prooem.; en eindelĳk de <a id="ct_205"></a>Anglikaansche kerk,
-die in den eersten tĳd bĳ monde van Cranmer, Parkington,
-Whitgift, Usher e. a. het episcopale stelsel nog slechts als een
-geoorloofd en nuttig <span lang="la" xml:lang="la">jus ecclesiasticum</span>, maar later, vooral na
-de aartsbisschoppen Bancroft en Laud als een <span lang="la" xml:lang="la">jus divinum</span> verdedigde,
-Richard Hooker, <span lang="en" xml:lang="en">The laws of ecclesiastical polity</span>
-1593 etc., meermalen herdrukt, beste ed. van Keble, Oxford
-1845. Joseph Hall, <span lang="en" xml:lang="en">Episcopacy by divine right asserted</span> 1640.
-Makower, <span lang="de" xml:lang="de">Die Verfassung der Kirche von England</span>, Berlin 1894.
-Art. <span lang="de" xml:lang="de">Anglik. Kirche</span> in Herzog<sup>3</sup>.</p>
-
-<p id="ct_595">Doch de Roomsche kerk is bĳ het episcopale stelsel niet
-blĳven staan maar heeft het verder ontwikkeld tot het papale
-systeem. Rome was reeds eeuwenlang de wereldstad en nam ook
-terstond in de christelĳke kerk eene gewichtige plaats in. Paulus
-was wel niet de stichter der gemeente aldaar, maar verlangde
-toch zeer haar te zien, en richtte aan haar zĳn grootsten en
-belangrĳksten brief, Rom. 1:9v., 15:22v. Later verkeerde hĳ
-er een tĳdlang evenals Petrus, en beiden vonden er den marteldood.
-Om haar milddadigheid en hulpvaardigheid ten opzichte
-van andere, zwakke gemeenten werd ze spoedig beroemd, Ign.
-Rom. Euseb. H. E. IV 23, 10. VII 5, 2. Blĳkens den eersten
-brief van Clemens droeg zĳ eene moederlĳke zorg voor de gemeente
-van Corinthe. Bĳ al de groote vragen, die in de tweede
-en derde eeuw door Gnostiek en Montanisme aan de orde kwamen,
-werd zĳ betrokken en legde het grootste gewicht in de schaal.
-Daar werd omstreeks het midden der tweede eeuw de eerste
-bisschopslĳst vervaardigd; daar kwam de idee van de successie
-<span class="pagenum" id="Page_88">[88]</span>
-der bisschoppen en van hun apostolische waardigheid op. Roomsch
-en katholiek stonden van huis uit met elkaar in verbinding en
-ontwikkelden zich hand aan hand, Harnack, D. G. I 400 f. De
-gemeente der wereldstad werd het middelpunt der christelĳke
-kerk. De centrale beteekenis, welke Rome had in het heidensch
-keizerrĳk, werd overgedragen op de gemeente en verhief haar
-tot hoofd der gansche Christenheid. Dit principaat van de gemeente
-te Rome droeg echter in den eersten tĳd nog geen kerkrechtelĳk,
-maar slechts een zedelĳk-godsdienstig karakter. Rome was prima
-inter pares; alle andere gemeenten stonden met haar gelĳk; alle
-bisschoppen hadden met dien van Rome gelĳken rang. <a id="ct_126"></a>Irenaeus
-zegt wel in de beroemde plaats, adv. haer. III 3, dat elke kerk
-en alle geloovigen met de kerk van Rome <span lang="la" xml:lang="la">propter potiorem principalitatem</span>
-overeenstemmen moeten, wĳl in haar de apostolische
-traditie zuiver is bewaard, maar hĳ haalt de kerk van Rome
-toch bĳ wĳze van voorbeeld aan, schrĳft aan alle door de
-apostelen gestichte kerken principalitas toe, en zegt alleen, dat
-Rome eene <span lang="la" xml:lang="la">potior principalitas</span> bezit, wĳl zĳ de grootste, de
-oudste, de bekendste, de door de apostelen Paulus en Petrus
-gestichte kerk is. Ook spreekt hĳ met geen woord van het primaat
-van Petrus noch ook van den bisschop van Rome; allen nadruk
-legt hĳ op de kerk van Rome. Later bestreed hĳ dan ook de
-excommunicatie, welke Victor I over de Klein-Aziatische Quartodecimanen
-had uitgesproken, met het gevolg, dat deze ze herroepen
-moest, Euseb. H. E. V 24. Deze oppositie moge eene
-zaak van tucht gegolden hebben, zĳ bewĳst toch de vrĳmoedigheid
-en zelfstandigheid van Irenaeus en anderen tegenover den bisschop
-van Rome. Evenzoo stelt <a id="ct_170"></a>Tertullianus alle door de apostelen
-gestichte kerken, Efeze, Corinthe, Philippi enz. op ééne lĳn, al
-zegt hĳ ook, dat Carthago in Rome hare autoriteit heeft en dat
-de apostelen in Rome <span lang="la" xml:lang="la">totam doctrinam cum sanguine suo profuderunt</span>,
-de praescr. 36, cf. 20. de virg. vel. 2; in zĳne montanistische
-periode bestreed hĳ het edict van Calixtus over de
-wederopneming der gevallenen, noemde hem spottend <span lang="la" xml:lang="la">pontifex
-maximus, episcopus episcoporum</span>, en zag daar eene verregaande
-aanmatiging in, de pudic. 1. 13. 21. Ook <a id="ct_115"></a>Cyprianus staat nog
-op hetzelfde standpunt; alle bisschoppen zĳn gelĳk, zĳn eene en
-dezelfde bisschoppelĳke waardigheid deelachtig, zĳn als het ware
-één bisschop, staan aan het hoofd der kerk en moeten onderling
-<span class="pagenum" id="Page_89">[89]</span>
-<span lang="la" xml:lang="la">caritas animi, collegii honor, vinculum fidei et concordia sacerdotii</span>
-bewaren, Ep. 43, 5. 49, 2. 55, 24. 73, 26. de unit. eccl. 5.
-Daarom kwam hĳ in den strĳd over den ketterdoop tegen den
-bisschop van Rome, Stephanus, nog in verzet, Ep. 71-74; de
-eenheid bewarend, is ieder bisschop toch in zekere mate zelfstandig
-en alleen Gode verantwoordelĳk, Ep. 72, 3. Maar de
-bovengenoemde nieuwe opvatting van bet episcopaat moest uit
-den aard der zaak aan Rome ten goede komen. Het zwaartepunt
-was uit de gemeente in den bisschop verlegd. Deze werd beschouwd
-als opvolger van de apostelen, als drager van den schat der
-waarheid en van de apostolische macht. Indien dit zoo was,
-welke bisschop kon dan meer aanspraken maken en meer rechten
-doen gelden dan de bisschop van Rome? Geen kerk stond in
-macht en aanzien met die van Rome gelĳk; zĳ liet ze alle
-achter zich en streefde ze alle voorbĳ, de kerken van Palestina
-en Klein-Azië, straks ook die van Antiochie en Alexandrie. En
-de bisschoppen van Rome wisten van hun positie gebruik te
-maken en gingen wat eerst zedelĳke invloed was allengs vindiceeren
-als een recht. Toch kwam het niet zoo spoedig tot erkenning
-van dit recht. Tertullianus ontkende nog, dat Mt. 16:18 aan
-den bisschop van Rome eenige macht over andere kerken gaf,
-wĳl het alleen eene belofte aan Petrus behelsde, de pudic. 21.
-Cyprianus legde wel sterken nadruk op de eenheid der kerk en
-deed haar ook rusten op de identiteit der episcopale macht,
-maar zag van die macht in de cathedra Petri te Rome toch niet
-meer dan eene symbolische eenheid, de unit. 4. De Synode te
-Nicea stelde in canon 6 de bisschoppen van Rome, Alexandrie
-en Antiochie nog gelĳk, kende aan de beide laatsten in hunne
-provinciën dezelfde <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐξουσια</span> toe, als de bisschop van Rome reeds
-in Italie bezat, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπειδη και τῳ ἐν τῃ Ῥωμῃ ἐπισκοπῳ τουτο συνηθες
-ἐστιν</span> en hield voor deze en ook nog voor andere kerken het haar
-toekomend primaat, <span lang="grc" xml:lang="grc">τα πρεσβεια</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">τα πρωτεια</span>
-vast. Na de ontwikkeling der bisschoppelĳke macht in de derde eeuw volgde
-die van de aartsbisschoppelĳke of metropolitenwaardigheid in de
-vierde eeuw; niet Rome alleen, maar vele kerken naast haar
-hadden een zekeren voorrang of primaat in hare provinciën; de
-bisschoppen werden in den loop der vierde eeuw aan de aartsbisschoppen
-onderworpen. Het Oosten bleef steeds tegen het alles
-overheerschend primaat van den bisschop van Rome zich verzetten.
-<span class="pagenum" id="Page_90">[90]</span>
-<a id="ct_562"></a>Naast Alexandrie en Antiochie steeg sedert het midden der vierde
-eeuw Constantinopel hoe langer hoe meer in kerkelĳke macht. Het
-concilie van Constantinopel in 381 can. 2 zegt, dat de bisschop van
-Alexandrie alleen in Egypte kerkelĳke macht bezit, dat Antiochie
-de rechten houdt, welke volgens Nicea eraan toekomen en dat de
-bisschoppen van het Oosten alleen het Oosten zullen besturen.
-En nadat het alzoo de macht van den bisschop van Alexandrie
-tot Egypte beperkt heeft, voegt het er in can. 3 aan toe, <span lang="grc" xml:lang="grc">τον
-Κονσταντινου πολεως ἐχειν τα πρεσβεια της τιμης μετα τον της
-Ῥωμης ἐπισκοπον, δια το εἰναι αὐτην νεαν Ῥωμην</span>. Na den
-bisschop van Rome zal niet die van Alexandrie, al heeft hĳ ook
-de oudste rechten en de oudste brieven, maar die van Constantinopel
-den voorrang der eere hebben, niet op grond van eenig
-kerkelĳk of geestelĳk prerogatief, maar alleen om de politieke
-overweging, dat Constantinopel het nieuwe Rome is. Het Westen
-werd aan den bisschop van Rome overgelaten, maar het Oosten
-weigerde zich voor hem te buigen en kwam meer en meer onder
-de jurisdictie van Constantinopel te staan. Het concilie van
-Chalcedon 451 can. 28 erkende den voorrang, <span lang="grc" xml:lang="grc">τα πρεσβεια</span>,
-van het oudere Rome, omdat het de keizerstad was, <span lang="grc" xml:lang="grc">δια το
-βασιλευειν την πολιν ἐκεινην</span>, maar schreef gelĳken voorrang,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">τα ἰσα πρεσβεια</span>, toe aan den heiligen stoel van het nieuwe
-Rome. In weerwil van de protesten van Rome, handhaafde Constantinopel
-zĳne rechten. De pauselĳke macht van den bisschop
-van Rome berustte voor een groot deel op het politieke aanzien
-der stad; deze zelfde aanspraken kon daarom Constantinopel als
-tweede Rome laten gelden. De bisschop van Rome is daarom
-nooit herder der gansche Christenheid geweest; hĳ werd het
-hoofd alleen van de Westersche, Latĳnsche Christenheid. En dit
-werd hĳ rechtens eerst in de vierde eeuw. Reeds de later door
-de kerk niet erkende synode van Sardika 343 droeg aan den
-bisschop van Rome de beslissing op, of, ingeval een bisschop
-door eene synode was afgezet, eene nieuwe synode al dan niet
-zou worden saamgeroepen. In het jaar 380 vaardigde keizer
-Theodosius het beroemde edict uit, waarbĳ hĳ beval, <span lang="la" xml:lang="la">cunctos
-populos, quos clementiae nostrae regit temperamentum, in tali
-volumus religione versari, quam divinum Petrum apostolum
-tradidisse Romanis religio usque nunc ab ipso insinuata declarat</span>.
-Bĳ de kerkvaders der vierde en vĳfde eeuw is er geen twĳfel
-<span class="pagenum" id="Page_91">[91]</span>
-meer over, dat zĳ de gemeenschap met en de onderwerping aan
-Rome noodzakelĳk achten voor het wezen der kerk. Van de kerk
-te Rome gaan alle rechten der kerkelĳke gemeenschap uit, <span lang="la" xml:lang="la">inde
-enim in omnes venerandae communionis jura dimanant</span>, Ambros.
-Ep. cl. 2 ep 2. <span lang="la" xml:lang="la">Ecclesiae salus in summi sacerdotis dignitate
-pendet</span>, Hier. c. Lucif. 9. Bĳ hem berust de onvervalschte overlevering
-der vaderen, hĳ is <span lang="la" xml:lang="la">lux mundi, sal terrae, aurea vasa et
-argentea</span>, Hier. Ep. 15 ad Dam. Roomsch is de maatstaf van
-het katholieke; indien Rufinus zich houdt aan het geloof van
-Rome, is hĳ katholiek; <span lang="la" xml:lang="la">si Romanam responderit, ergo catholici
-sumus</span>, Hier. c. Ruf. 1, 4. Als Innocentius I de besluiten der
-synode van Carthago en Mileve tegen het pelagianisme bekrachtigd
-en Pelagius en Coelestius veroordeeld heeft, zegt Augustinus:
-<span lang="la" xml:lang="la">causa finita est, utinam aliquando finiatur et error!</span> Ep. 132 de
-script. Klaar en welbewust ontwikkelt dan Leo I 440-461 dit
-primaat van den Roomschen stoel in verschillende brieven en
-verheft het tot den rang en de waarde van een godsdienstig
-dogma, dat in Mt. 16:18 zĳn schriftuurlĳken grond bezat, cf.
-bĳ Heinrich, Dogm. Theol. II 325 f.</p>
-
-<p>Toen de ontwikkeling zoover was voortgeschreden, moest vanzelf
-de vraag oprĳzen, waaraan de paus zoo eminente plaats en
-zulk een hoog gezag te danken had. In den oudkatholieken tĳd,
-ook nog na de invoering van het monarchisch episcopaat, viel de
-nadruk altĳd op de plaatselĳke kerk; de kerk te Rome was door
-Petrus en Paulus gesticht, en had daarom de zuiverste traditie;
-alle kerken moesten, om christelĳk en katholiek te zĳn, in geloof
-overeenkomen met haar, Iren. adv. haer. III 3. De bisschop was
-daarom van zĳne gemeente afhankelĳk, hĳ werd door haar gekozen
-en ging in alle gewichtige zaken, vooral bĳ excommunicatie,
-met haar te rade. Cyprianus zegt uitdrukkelĳk in zĳne brieven
-aan het Carthaagsche presbyterium, dat hĳ niets wil doen <span lang="la" xml:lang="la">sine
-consilio vestro et sine consensu plebis</span>, Ep. 14, 4. 17, 1. 3. 19,
-2 enz. In moeilĳke gevallen werd de raad en hulp van afgevaardigden
-van naburige gemeenten ingeroepen, Hd. 15:2, Const.
-Apost. c. 1, Clemens, 1 Cor. 63. Cypr. Ep. 17, 3; de oudste
-kerkelĳke vergaderingen waren gemeentevergaderingen, hoogstens
-door afgevaardigden van naburige gemeenten bĳgestaan. Maar
-toen de bisschop als opvolger der apostelen beschouwd en juist
-hierdoor van allen onderscheiden werd, toen kon hĳ niet meer
-<span class="pagenum" id="Page_92">[92]</span>
-door de gemeente gekozen worden noch van haar afhankelĳk
-zĳn; hĳ moest zĳn ambt van boven in den weg van successie
-ontvangen, <a id="ct_737"></a>en dus door een synode van bisschoppen of door een
-kapittel benoemd en geordend worden; hĳ had met de gemeente
-niet meer te raadplegen maar was souverein en bepaalde alles
-alleen, hoogstens na overleg met het uit het presbyteraat allengs
-zich ontwikkelend kapittel. En wat alzoo sedert de vierde eeuw
-in de plaatselĳke of dioecesale kerken geschiedde, herhaalde zich
-op grooter schaal in de algemeene kerk. Uit het episcopaat kwam
-in den loop der tĳden het papale stelsel voort, en de oude gemeentevergaderingen
-breidden zich tot synoden en conciliën uit,
-die eerst ook nog wel uit presbyters, diakenen, lectores maar dan
-vervolgens alleen uit bisschoppen als vertegenwoordigers der gemeenten
-waren saamgesteld. Deze synoden beschouwden zich niet
-als onfeilbaar; in de vierde eeuw doet telkens eene volgende
-synode teniet, wat de vorige vastgesteld heeft; en ook droegen
-zĳ van dien tĳd af tot de 9<sup>e</sup> eeuw toe een staatkundig karakter,
-waren rĳkssynoden en werden door den keizer saamgeroepen,
-officieel of officieus geleid en bekrachtigd. Maar de paus steeg
-in macht; als bisschop van Rome en aartsbisschop van Italie
-had hĳ reeds macht, om provinciale en landssynoden saam te
-roepen en te leiden, evenals andere bisschoppen dat recht elders
-bezaten; <a id="ct_544"></a>sedert de 12<sup>e</sup> eeuw wist hĳ deze provinciale en landssynoden,
-evenals de bisschop van Constantinopel dat al met zĳne
-<span lang="grc" xml:lang="grc">συνοδοι ἐνδημουσαι</span> voor de Grieksche kerk had gedaan, tot
-oecumenische synoden der gansche Westersche kerk uit te breiden.
-De oecumenische conciliën der Westersche Christenheid ontwikkelden
-zich dus uit de Roomsche synoden, en werden daarom
-door den paus saamgeroepen, geleid en bekrachtigd. Wel trachtten
-de reformatorische conciliën in de 15<sup>e</sup> eeuw, onder den invloed
-der humanistische theorie van de volkssuperioriteit, zich als vergaderingen
-van afgevaardigden der gansche kerk onafhankelĳk
-van den paus te maken en zich als onfeilbaar boven hem te
-stellen. Maar de paus wist zich te handhaven ook tegenover en
-boven de oecumenische synoden en moest daarom wel een prerogatief
-deelachtig zĳn, dat aan geen anderen bisschop geschonken
-was. <a id="ct_601"></a>Nadat van de dagen van Irenaeus af reeds langen tĳd overeenstemming
-in geloof met de kerk te Rome voor het wezen der
-christelĳke kerken noodzakelĳk werd geacht, wĳl daar met de
-<span class="pagenum" id="Page_93">[93]</span>
-rechtmatige successie het <span lang="la" xml:lang="la">charisma veritatis certum</span> berustte,
-werd het allengs hoe langer hoe klaarder uitgesproken, dat deze
-indefectibilitas der kerk van Rome haar grond had in eene bĳzondere
-gave, welke door den H. Geest aan den bisschop van
-Rome, als opvolger van Petrus, geschonken werd. Eerst werd
-daarbĳ nog de nadruk op de kerk te Rome gelegd; deze kon
-niet afvallen, wĳl zĳ door de apostelen Petrus en Paulus was
-gesticht en voortdurend door hunne wettige opvolgers werd geleid.
-Zoo zegt Irenaeus van de presbyteri, dat zĳ <span lang="la" xml:lang="la">cum episcopatus
-successione charisma veritatis certum secundum placitum Patris
-acceperunt</span>, adv. haer. IV 26. Maar dit gaf geen waarborg genoeg,
-vooral toen vele kerken in weerwil van hare apostolische stichting
-met hare rechtmatig opvolgende bisschoppen afvielen en geheel
-verdwenen. Daarom werd hoe langer hoe meer de grond voor de
-indefectibilitas der kerk te Rome daarin gezocht, dat aan haar
-hoofd een bisschop stond, die als opvolger van den ook onder
-de apostelen eene gansch bĳzondere plaats innemenden Petrus
-eene bĳzondere gave en leiding des H. Geestes deelachtig was.
-Augustinus leidde de onwankelbaarheid van Petrus’ geloof uit
-de voorbede van Christus af, Luk. 22:32, de corr. et gr. 8.
-Ephraem Syrus zeide in zĳne lofrede op Petrus, Paulus en
-Andreas: <span lang="la" xml:lang="la">lucerna Christus, candelabrum est Petrus, oleum autem
-subministratio S. Spiritus</span>. Leo de Groote sprak in zĳn brief aan
-de bisschoppen der kerkelĳke provincie Vienna van een <span lang="la" xml:lang="la">mirabile
-munus gratiae</span>, waardoor de bouw van den eeuwigen tempel op
-de vastheid van Petrus bevestigd wordt, en verklaarde elders,
-dat de stoel van Petrus <span lang="la" xml:lang="la">tanta divinitus soliditate munita est, ut
-eam neque haeretica unquam perrumpere pravitas, nec pagana
-potuerit superare perfidia</span>. Paus Hormisdas getuigde in zĳn libellus
-van het jaar 516, dat de waarheid van de belofte van Christus
-aan Petrus door de feiten bevestigd wordt, <span lang="la" xml:lang="la">quia in sede apostolica
-immaculata est semper catholica servata religio</span>. Evenzoo
-verklaarde Paus Agatho in een schrĳven aan de keizers van het
-jaar 680, dat de kerk te Rome door de genade Gods en de bescherming
-van Christus nooit van den weg der waarheid is
-afgeweken en ook krachtens de belofte des Heeren daarvan nooit
-afwĳken zal. <a id="ct_551"></a>Het was dus geen nieuwigheid meer, als Gregorius
-VII in zĳn Dictatus Papae uitsprak: <span lang="la" xml:lang="la">Romana ecclesia nunquam
-erravit, nec in perpetuum Scriptura testante errabit</span>, en
-<span class="pagenum" id="Page_94">[94]</span>
-Bonifacius VIII in de bul Unam Sanctam 1302 decreteerde: <span lang="la" xml:lang="la">subesse
-Romano Pontifici omni humanae creaturae declaramus, definimus
-et pronunciamus esse de necessitate salutis</span>, cf. bĳ Heinrich,
-Dogm. Theol. II 357 f. Met deze practĳk en theorie der pausen
-stemden de theologen overeen. Sommigen, zooals Beda, Alcuinus,
-Paschasius, Radbertus, Damiani, Anselmus, Lombardus, Sent. IV
-dist. 24 enz. spreken nog maar in het voorbĳgaan en met enkele
-woorden over het gezag van den paus; zelfs is dat nog het geval
-bĳ Thomas, C. Gent. IV 76. S. Theol. II 2 qu. 1 art. 10. qu.
-11 art. 2. Sent. IV dist. 7 qu. 3 art. 1. dist. 20 qu. 1 art. 4 enz.
-(cf. Leitner, Der h. Thomas v. Aq. <span lang="de" xml:lang="de">über das unfehlbare Lehramt
-des Papstes</span> 1872) en Bonaventura, <span lang="la" xml:lang="la">Breviloquium adjectis illustrationibus
-ex aliis operibus ejusdem S. Doct. depromptis opera
-et studio</span> Ant. Mar. de Vicetia, Frib. 1881 VI c. 12. Maar de
-verschillende pogingen, die van de 14<sup>e</sup> tot de 16<sup>e</sup> eeuw tot reformatie
-der kerk werden aangewend, brachten Rome tot zelfbewustzĳn.
-Het eigenlĳke papalisme of curialisme trad op, sprak
-de <span lang="la" xml:lang="la">plenitudo potestatis</span> en de onfeilbaarheid van den paus duidelĳk
-uit en ontwikkelde haar menigmaal tot in haar uiterste consequentiën
-toe. Canus, Loci theol. lib. 6. Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de summo
-pontifice</span>, in Tom. I zĳner Controv. p. 188-255. Becanus,
-Manuale Controv. I c. 4. Theol. Wirceb. ed. 3 Paris. 1880 I
-267 sq. Joseph de Maistre, Du pape 1819. Perrone, Prael. Theol.
-1843 VIII 295-536. Heinrich, Dogm. Theol. II 163-476.
-Scheeben, I 220 f. IV 397-458. Simar, Dogm. 598 f. Jansen,
-Prael. Theol. I 512-658. Ermann, De Paus, Utrecht 1899 enz.
-<a id="ct_759"></a>Den 18<sup>e</sup> Juli 1870 werd op het Vaticaansch concilie de constitutio
-dogmatica de ecclesia Christi aangenomen, en daarbĳ bepaald:
-1<sup>o</sup> dat het <span lang="la" xml:lang="la">primatus jurisdictionis in universam Dei ecclesiam</span>
-onmiddellĳk en rechtstreeks door Christus aan Petrus beloofd en
-opgedragen is; 2<sup>o</sup> dat dit primaat van Petrus in den bisschop
-van Rome als zĳn opvolger voortduurt; 3<sup>o</sup> dat dit primaat van
-den paus bestaat <span lang="la" xml:lang="la">in plena et suprema potestas jurisdictionis in
-universam ecclesiam, non solum in rebus, quae ad fidem et mores,
-sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per
-totum orbem diffusae pertinent</span>, zoodat hĳ <span lang="la" xml:lang="la">judex supremus fidelium</span>
-is, in alle zaken, die de kerken raken, de hoogste beslissing
-heeft, boven aller oordeel verheven en aan geen concilie onderworpen
-is; 4<sup>o</sup> dat in dit primaat ook begrepen is <span lang="la" xml:lang="la">suprema
-<span class="pagenum" id="Page_95">[95]</span>
-magisterii potestas</span>, zoodat de paus wel geen nieuwe openbaringen
-ontvangt en alleen onder de leiding des H. Geestes de overgeleverde
-openbaring zuiver bewaart en uitlegt, maar toch dit zoo doet,
-dat hĳ, wanneer hĳ ex cathedra spreekt en als Herder en Leeraar
-van alle Christenen eene leer over geloof of zeden vaststelt, door
-Goddelĳke ondersteuning de onfeilbaarheid deelachtig is, uit
-zichzelven en niet eerst tengevolge van de toestemming der kerk.
-Cf. Acta et decreta sacr. conc. rec. Collectio Lacensis VII Friburg
-1890 p. 262-498.</p>
-
-<p id="lmn_48-5" class="sep1">5. Ofschoon deze hierarchische kerkregeering in haar oorsprong
-veel ouder is, dan vroegere Protestanten geneigd waren te erkennen
-en zelfs tot den aanvang der tweede eeuw teruggaat; ofschoon
-zĳ door den logischen gang harer ontwikkeling en door het imposante
-van hare verschĳning nooit nalaat, indruk te maken; zĳ
-is desniettemin in beginsel en wezen met de regeering, welke
-Christus aan zĳne kerk heeft geschonken, in lĳnrechten strĳd.
-<i>Ten eerste</i> toch wordt de onderscheiding van clerus en leeken,
-die aan deze hierarchie ten grondslag ligt, in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nergens
-geleerd en door de inrichting der kerk der eerste eeuw ten
-stelligste weersproken. Rome beroept zich wel, behalve op de
-convenientia, op het des <abbr title="Oudtestamentische">N. T.</abbr> priesterschap, op de ambten, welke
-Christus in zĳne kerk ingesteld heeft, en op de macht, welke
-Hĳ daaraan toebetrouwd heeft. Maar dit bewĳst niet hetgeen
-bewezen moet worden. De Schrift maakt zeer zeker onderscheid
-tusschen herders en kudde, bouwers en tempel, planters en akkerwerk,
-leeraars en discipelen, voorgangers en volgelingen enz.;
-indien met de namen clerus en leeken geen andere dan deze
-onderscheiding bedoeld werd, zouden zĳ zonder schade gebruikt
-kunnen worden. Maar het gebruik heeft er een gansch anderen
-zin aan gehecht. Clerus is in de Roomsche kerk de naam geworden
-van eene bĳzondere klasse van kerkelĳke personen, die
-door tonsuur en wĳding van alle anderen afgezonderd zĳn, een
-eigen stand van „geestelĳken” vormen, in gansch bĳzonderen zin
-het eigendom Gods zĳn, met eene volstrekte souvereine macht
-over het volk zĳn toegerust, en voor de leeken tot noodzakelĳke
-en onmisbare middelaars des heils verstrekken, Cat. Rom. II 7,
-13. Zulk een stand nu kent de Schrift niet. Zelfs op het Oude
-Testament is de tegenstelling van clerus en leeken niet toepasselĳk;
-<span class="pagenum" id="Page_96">[96]</span>
-het gansche volk was clerus, eigendom en erve des
-Heeren, een priesterlĳk koninkrĳk, een heilig volk, Ex. 19:5, 6,
-Deut. 7:6, 14:2, 26:18, 32:9, 1 Kon. 8:51, 53, Ps. 135:4,
-Jes. 19:25, 41:8, Jer. 12:7, 8, Joel 2:17 enz.; de priesterschap,
-die niet benoemd maar krachtens afstamming uit Aäron
-tot dezen dienst geroepen werd, was toch ten strengste aan de
-wet Gods gebonden, Lev. 10:11 en aan het oordeel der profeten
-onderworpen, Jes. 28:7, Jer. 1:18, 2:26, 6:13, Ezech. 22:26,
-Hos. 4:9 enz., Israel was eene theocratie doch geen hierarchie.
-<a id="ct_332"></a>Veel minder is er nog in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> van een clerus sprake: de
-H. Geest is op allen uitgestort, Hd. 2:17, en nu zĳn allen
-<span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικοι</span>, Rom. 8:14, 1 Cor. 2:15, 3:1, Gal. 5:25, 6:1,
-de zalving deelachtig, 1 Joh. 2:27, een koninklĳk priesterdom,
-1 Petr. 2:5, 9, eene gemeente van heiligen en geroepenen,
-Rom. 1:7, een volk en eigendom Gods, 2 Cor. 6:16, 1 Petr.
-2:10, Hebr. 12:22-24. Nergens maakt het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gewag van
-een bĳzonder priesterambt, door de dienaren der kerk waar te
-nemen, of van eene bĳzondere offerande, door hen te offeren;
-het ambt in de kerk van Christus is geen magisterium maar
-een ministerium, geen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱεραρχια</span> maar een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἱεροδουλεια</span>, een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια,
-οἰκονομια</span>, welke alle heerschappĳ over het erfdeel des
-Heeren (<span lang="grc" xml:lang="grc">των κληρων</span>, 1 Petr 5:3, d. i. de aan de presbyters
-ter verzorging toevertrouwde gemeenten) ten eenenmale buitensluit,
-Mt. 20:25, 26, 1 Cor. 3:5, 4:1, 2 Cor. 4:1, 2, Ef.
-4:12. Cf. Luthers leer over het algemeene priesterschap der
-geloovigen bĳ Köstlin, Luthers Theol. I 316. 376. II 538.
-Gerhard, Loci Theol. Loc. 23 § 37. Calvĳn, Inst. IV 4, 9. 12, 1.
-Comm. op 1 Petr. 5:3. Junius, Op. II 1181. Amesius, Bellarminus
-enervatus III c. 1. Voetius, Pol. Eccl. III p. 2. Cappellus,
-Synt. thesium theol. in Acad. Salmur. III p. 272-279. M. Vitringa
-IX 1 p. 423-437. Art. <span lang="de" xml:lang="de">Geistliche</span> van Caspari in Herzog<sup>3</sup>.</p>
-
-<p id="ct_248"><i>Ten tweede</i> leert desniettemin de H. Schrift zeer duidelĳk,
-dat Christus in zĳne gemeente niet alleen gaven uitdeelt, maar
-ook bepaalde ambten ingesteld heeft, buitengewone zooals die van
-apostel, profeet en evangelist, en gewone zooals die van ouderling
-en diaken. Over het episcopaat is daarbĳ het grootste verschil.
-Grieken, Roomschen (ook Gallikanen en Oudkatholieken) en Anglikanen
-houden dit voor een ambt, dat wezenlĳk en <span lang="la" xml:lang="la">jure divino</span>
-van het presbyteraat onderscheiden, door wettige en onafgebroken
-<span class="pagenum" id="Page_97">[97]</span>
-successie van het apostolaat afstamt en bepaaldelĳk de <span lang="la" xml:lang="la">potestas
-magisterii, jurisdictionis</span> en <span lang="la" xml:lang="la">ordinis</span> bezit; de bisschoppen hebben
-eigenlĳk alleen het leerambt, de macht om te prediken en de
-sacramenten te bedienen, zĳ bedienen zich daarbĳ van de priesters
-(pastoors) als hunne vicarii, en hebben het uitsluitend recht der
-zending en ordening; patriarchen, metropolieten, aartsbisschoppen
-dragen geen ander ambt maar zĳn van de bisschoppen alleen door
-eene toevallige macht, door jurisdictie over een grooter gebied enz.
-onderscheiden. Bewĳzen uit de H. Schrift zĳn voor deze onderscheiding
-alleen te ontleenen aan de ambten, die door Timotheus,
-Titus e. a. werden bekleed, en aan den <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγγελος</span> in de zeven
-Klein-Aziatische gemeenten, <a id="ct_85"></a>Op. 1:20. Maar Timotheus en vele
-anderen waren in dien eersten tĳd door de apostelen tot het
-buitengewone ambt van evangelist geroepen, boven <a href="#ct_213">bl. 66</a>; en
-de engelen der gemeenten waren geen anderen dan de eersten
-onder hunne gelĳken, zooals de pastores thans, zoodat de singularis
-in Openb. 2:10, 23, 24 ook met den pluralis afwisselt.
-Bellarminus, de membris eccl. milit. I c. 14, Petavius, de eccl.
-hierarchia I c. 2 e. a. gewagen dan ook niet van Schriftuurlĳke
-argumenten, maar beroepen zich op de traditie bĳ Irenaeus,
-Tertullianus, Eusebius enz., die zeggen, dat de apostelen in verschillende
-gemeenten een bisschop aanstelden en van sommige
-gemeenten de bisschopslĳsten opgeven. <a id="ct_334"></a>Maar al is het monarchisch
-episcopaat ook zeer spoedig in de kerk opgekomen, er is daarin
-toch duidelĳk eene afwĳking te zien van de ordeningen der
-apostelen. <a id="ct_622"></a>Immers het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> weet nog niets van een ambtelĳk
-onderscheid tusschen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοπος</span>, en <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροs</span>.
-Ofschoon de naam <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> in den eersten tĳd waarschĳnlĳk eene ruimere
-beteekenis had, en soms ook de oude en eerwaardige leden der
-gemeente aanduidde, als ambtsnaam was hĳ toch met dien der
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span> identisch. Immers waren er in de gemeenten vele
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span>, Hd. 20:17, 28, Phil. 1:1; en dit
-<span lang="grc" xml:lang="grc">επισκοπειν</span> was
-juist aan <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span> opgedragen, Hd. 20:17, 28, 1 Tim. 3:1-7,
-5:17, Tit. 1:5, 7, 1 Petr. 5:1-3; Petrus noemt zich
-daarom ook een <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτερος</span>, 1 Petr. 5:1; van eene bĳzondere
-instelling van het episcopaat naast het presbyteraat weet het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
-dan ook niets; behalve de buitengewone ambten van apostel,
-profeet en evangelist, zĳn er maar twee gewone ambten, dat van
-diakenen en dat van <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>, Phil. 1:1, 1 Tim. 3:1, 8,
-<span class="pagenum" id="Page_98">[98]</span>
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμενες και διδασκαλοι</span>, Ef. 4:11, 1 Tim. 5:17,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">κυβερνησεις</span>,
-1 Cor. 12:28, <span lang="grc" xml:lang="grc">προισταμενοι</span>, Rom. 12:8, 1 Thess. 5:12,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγουμενοι</span>, Hebr. 13:7, 17. Deze getuigenissen der Schrift zĳn
-zoo sterk, dat niet alleen Aerius in de 4<sup>e</sup> eeuw, de Waldenzen,
-Wiclef, de Hervormers enz., het presbyterale en episcopale ambt
-identisch noemden, maar ook vele kerkvaders, zooals Theodoretus,
-Chrysostomus, Epiphanius e. a. zich gedrongen zagen tot de
-erkentenis, dat in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> de namen van presbyter en episcopus
-door elkander werden gebruikt; en Hieronymus, Ep. 65 ad Evagrium
-en Comm. op Tit. 1:5 zegt zelfs, dat presbyteri en episcopi
-oorspronkelĳk gelĳk waren, doch dat er later één uit hen over
-de anderen gesteld werd, in <span lang="la" xml:lang="la">schismatis remedium</span>, bĳ Petavius,
-Dissert. eccles. I c. 1-3, cf. ook Lombardus, Sent. IV dist.
-24, 9. De Roomschen kunnen met de Schrift op dit punt niet
-in het reine komen. Volgens Hd. 20:17, 28, Phil. 1:1 waren
-er ongetwĳfeld onderscheidene episcopi in ééne gemeente; maar
-de Roomschen kunnen dit niet erkennen en zeggen daarom, dat
-de apostelen soms aan de presbyteri tegelĳk de episcopale wĳding
-gaven (Petavius) of dat daaronder tegelĳk de episcopi der naburige
-gemeenten begrepen zĳn (Franzelin), of dat de namen van
-presbyteri en episcopi nog niet onderscheiden waren, Scheeben,
-Dogm. IV 395. Ermann, de Paus, 2<sup>e</sup> ged. 96. In het laatste
-geval is echter het beweerde verschil tusschen het presbyterale
-en episcopale ambt niet te handhaven. Bĳ deze getuigenis der
-Schrift komt dan nog de les der historie, dat het Roomsche
-episcopaat de wortel is der hierarchie, den weg tot het pausdom
-opent, de ongelĳkheid der gemeenten meebrengt en de geloovigen
-van de ambten slaafs afhankelĳk maakt. Ook dit alles is met
-de Schrift ten eenenmale in strĳd. Eene hierarchie is er in de kerk
-van Christus niet, Luk. 22:25, 26, 2 Cor. 1:24, 1 Petr. 5:3;
-eene dioecesane, cathedrale, patriarchale of metropolitaansche
-kerk bestaat er niet, want alle gemeenten zĳn in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gelĳk
-en hebben elk haar eigen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span>; en nergens wordt aan de
-geloovigen bevolen, om naar de <span lang="la" xml:lang="la">legitima successio</span> van hare
-dienaren onderzoek te doen maar om de Schrift te onderzoeken,
-in de leer te blĳven enz., Joh. 5:39, Hd. 17:11, 1 Tim. 4:13-16,
-2 Tim. 1:13, 14, 3:14-17; wettelĳke opvolging
-waarborgt niet de zuiverheid der leer, Joh. 8:39, Rom. 2:28,
-9:6, en zou de zaligheid afhankelĳk maken van bepaalde
-<span class="pagenum" id="Page_99">[99]</span>
-personen en van een onpractisch, feilbaar en dikwerf zelfs onmogelĳk
-historisch onderzoek. Om deze redenen werd het episcopaat door
-de Hervormers eenparig verworpen. <a id="ct_491"></a>Wel waren de Lutherschen
-bereid, om het recht, dat het <span lang="la" xml:lang="la">secundum ecclesiasticam politiam</span>
-verkregen had, te erkennen, indien het wezenlĳke in het bisschoppelĳk
-ambt maar bleef het op goddelĳk recht berustend
-<span lang="la" xml:lang="la">ministerium verbi et sacramentorum</span>, Symb. Bücher ed. Müller
-p. 62. 205. 286. 340. <a id="ct_255"></a>Ook werd de naam van bisschop soms
-behouden en op den landsheer overgedragen, of ook werd wel
-in enkele zoowel Gereformeerde als Luthersche kerken één uit
-een kring van dienaren onder den naam van bisschop of superintendent
-met de inspectie over een groep van gemeenten belast.
-Calvĳn en vele anderen, Knox, a Lasco, Saravia, Tilenus, Scultetus,
-Bochartus, Spanheim enz. hadden daartegen geen overwegend
-bezwaar, M. Vitringa IX p. 210 sq. Maar dit was toch iets
-wezenlĳk anders dan het bisschoppelĳk ambt in de Roomsche
-kerk, dat volgens het concilie te Trente essentieel van het presbyteraat
-verschilt, op goddelĳk recht berust en in de 17<sup>e</sup> eeuw
-ook in de Anglikaansche kerk ingevoerd en verdedigd werd. Cf.
-Calvĳn, Inst. IV 3, 8. 4, 2 sq. 5, 1 sq. Beza, <span lang="la" xml:lang="la">Responsio ad
-tractationem de ministrorum evangelii gradibus ab Hadriano
-Saravia editam</span>, 1592. Thomas Cartwright, † 1603, <span lang="en" xml:lang="en">A directory
-for church government</span> 1644. William Bradshaw, † 1618, <span lang="en" xml:lang="en">English
-Puritanism, containing the main opinions of the rigidest sort of
-those called Puritans in the realm of England</span> 1604. David Calderwood,
-<span lang="la" xml:lang="la">Altare Damascenum seu politica ecclesiastica obtrusa
-ecclesiae Scoticanae</span> 1621. Robert Parker, <span lang="la" xml:lang="la">De politica ecclesiastica
-Christi</span> 1616. Smectymnus, een antwoord op Hall’s Episcopacy
-door Stephen Marshal, Edmund Calamy, Thomas Young, Matthew
-Newcomen en William Spurstow 1641. Blondel, <span lang="la" xml:lang="la">Apologia pro
-sententia Hieronymi de episcopis et presbyteris</span>, 1646. Voetius,
-Pol. Eccl. III 832-869. Maresius, <span lang="la" xml:lang="la">Examen quaestionis de episcoporum
-origine</span> 1657. Cappellus, Synt. thes. theol. in acad.
-Salm. III 296. Buddeus, <span lang="la" xml:lang="la">de origine et potestate episcoporum</span>,
-Misc. Saera I 131. M. Vitringa IX 1 p. 141-229.</p>
-
-<p id="ct_212"><i>Ten derde</i> staat volgens de H. Schrift vast, dat het apostolaat
-een exceptioneel, tĳdelĳk en onvernieuwbaar ambt is geweest in
-de gemeente des <abbr title="Nieuwen Testaments.">N. T.</abbr> Ook al ware het episcopaat een ander
-ambt dan het presbyteraat, er zou toch volstrekt niet uit volgen,
-<span class="pagenum" id="Page_100">[100]</span>
-dat het met het apostolaat identisch en daarvan de voortzetting
-was. Natuurlĳk kan wel in goeden zin gezegd worden, dat de
-episcopi of presbyteri opvolgers der apostelen zĳn, want dezen
-stelden hen aan in al de gemeenten, welke zĳ stichtten, en droegen
-de verzorging dier gemeenten aan hen op. Maar dat neemt het
-groote en wezenlĳke onderscheid tusschen beiden niet weg. Ook
-van Roomsche zĳde kan dit onderscheid niet worden uitgewischt.
-Immers de apostelen deelden in eene gansch bĳzondere leiding des
-H. Geestes, en droegen een ambt, dat tot heel de kerk, ja tot de
-gansche wereld, Mt. 28:20 zich uitstrekte. Maar hunne opvolgers,
-ook al zouden zĳ bisschoppen geweest zĳn in Roomschen zin,
-hebben zulk een ambt geenszins; zĳ zĳn ook volgens Rome niet
-onfeilbaar en zĳ hebben de zorg slechts over een klein gedeelte der
-kerk, over eene dioecese, Schwane D. G. IV 267. 285. 294. Simar,
-Dogm. 612. Heinrich, Dogm. II 247. Ermann, De Paus, 2<sup>e</sup> gedeelte
-89v. Doch het onderscheid is nog sterker; de apostelen
-waren oor- en ooggetuigen van Jezus’ woorden en daden, zĳ werden
-onmiddellĳk door Christus zelven tot hun ambt geroepen, ontvingen
-den H. Geest in bĳzondere mate, hadden eene geheel
-eenige taak, n.l. om den grondslag der kerk te leggen en in
-hun woord het blĳvend middel der gemeenschap tusschen Christus,
-en zĳne gemeente te bieden. In dit alles zĳn zĳ van alle anderen
-onderscheiden, staan zĳ hoog boven al hunne navolgers, en bekleeden
-zĳ een ambt, dat onoverdraagbaar en onvernieuwbaar is.
-De buitengewone gaven, waarin zĳ mochten deelen, worden aan
-geen andere dienaren in de kerk geschonken. Als apostelen in
-eigenlĳken zin hebben zĳ geen opvolgers, al is het ook, dat de
-leiding der gemeente, waartoe zĳ geroepen waren, ook op andere
-wĳze en in beperkter kring aan anderen na hen toebetrouwd is.</p>
-
-<p id="ct_602"><i>Ten vierde</i> is er in de Schrift geen bewĳs voor te vinden,
-dat het primaat van Petrus wederom essentieel van het apostolaat,
-dat hĳ met <ins id="cor_8" title="de elven">dezelven</ins> gemeen had, onderscheiden was. Ook Roomsche
-theologen erkennen, dat al wat de Schrift verhaalt van den voorrang
-van Petrus boven de andere apostelen, nog niet in staat is,
-om zĳn <span lang="la" xml:lang="la">primatus jurisdictionis</span> over de andere apostelen te bewĳzen,
-Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 405. De <span lang="la" xml:lang="la">sedes doctrinae</span>
-voor deze leer zĳn alleen <a id="ct_17"></a>Mt. 16:18, <a id="ct_38"></a>Luk. 22:32 en <a id="ct_44"></a>Joh. 21:15-17.
-Maar ook deze houden niet in, wat Rome eruit afleidt.
-Mt. 16:18 leert, dat Petrus door zĳne belĳdenis de rots is,
-<span class="pagenum" id="Page_101">[101]</span>
-waarop Christus zĳne gemeente bouwt. Dit is natuurlĳk beeldspraak
-en geeft zonder beeld toch niet minder maar ook niet
-anders te kennen, dan dat Christus van den persoon van Petrus
-als den getrouwen belĳder zich bedienen zou, om zĳne gemeente
-te vergaderen. In de gemeente als het gebouw Gods zĳn de
-geloovigen de levende steenen, die op de apostelen als de fundamentsteenen
-worden opgebouwd. Die plaats neemt Petrus in
-het Godsgebouw in, en hĳ niet alleen, maar al de apostelen met
-hem. Want Petrus legde de belĳdenis van Jezus’ Messianiteit af
-in aller naam, Mt. 16:15, 16; al sprak hĳ haar het eerst en
-het klaarst uit, hĳ gaf toch uiting aan wat onbewust in aller
-hart leefde; en niet alleen Petrus doch alle apostelen legden
-door deze belĳdenis, welke zĳ straks in het midden der wereld
-verkondigden, den grondslag der kerk van Christus; in beeld
-gesproken, waren zĳ dus allen met Petrus de rots, op welke
-Christus zĳne kerk bouwde, of ook is, met eene andere toepassing
-van hetzelfde beeld, Christus de rots, welke de apostelen samen
-door hunne verkondiging legden tot grondslag der gemeente,
-Hd. 4:11, Rom. 9:33, 1 Cor. 3:10, 11, Ef. 2:20, 1 Petr. 2:5,
-6, Op. 21:14. De sleutelmacht, welke Petrus om zĳne kloeke
-belĳdenis reeds Mt. 16:19 ontvangt, wordt 18:18, Joh. 20:23
-aan alle apostelen verleend. De bĳzondere bekwaammaking en
-leiding des H. Geestes was niet alleen het deel van Petrus maar
-gelĳkelĳk van alle apostelen, Mt. 10:20, Joh. 14:26, 15:26,
-16:13, 20:22, Hd. 1:8, Ef. 3:5. Door de handhaving van
-het apostolaat als een exceptioneel en onoverdraagbaar ambt laat
-de Reformatie aan al deze teksten, ook aan Mt. 16:18, veel
-meer recht wedervaren dan Rome. De apostelen zĳn en blĳven
-de grondleggers der kerk; zĳ zĳn door hun belĳdenis de rots
-der gemeente; geen gemeenschap met Christus dan door de gemeenschap
-met hun getuigenis! Wat de andere plaats, <a id="ct_39"></a>Luk. 22:32
-betreft, Jezus zegt daar tot zĳne jongeren, dat Satan hen
-allen, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱμας</span> in plur., zal trachten tot verloochening van hun
-Meester te brengen, maar dat Hĳ bepaaldelĳk voor Petrus, <span lang="grc" xml:lang="grc">περι
-σου</span> in sing., bidden zal, dat zĳn geloof niet ophoude. Petrus
-zou dit vóór allen noodig hebben, omdat hĳ zĳn Meester het eerst
-en het sterkst verloochenen zou. Dat zĳn geloof dan niet ophoudt,
-zal hĳ alleen aan eene geheel bĳzondere voorbede van Jezus te
-danken hebben. En als hĳ dan door dat gebed van Jezus bewaard
-<span class="pagenum" id="Page_102">[102]</span>
-zal blĳven en uit zĳn val weder zal opstaan, dan zal hĳ, door
-de beproeving geleerd en in zĳn geloof bevestigd, juist zĳne
-broederen kunnen sterken, als dezen later misschien eens in hun
-geloof zullen wankelen. Gelĳk van Paulus met hetzelfde woord,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">στηριζω</span>, gezegd wordt, dat hĳ de discipelen sterkte, Hd. 18:23,
-cf. Rom. 1:11, 16:25, 1 Thess. 3:2, 13, 2 Thess. 3:3,
-1 Petr. 5:10, zoo wordt hier aan Petrus beloofd, dat hĳ later
-zĳn broederen tot bemoediging, volharding, bevestiging dienen
-zal. Van dezen heerlĳken, geestelĳken steun maakt het wettische
-Rome een <span lang="la" xml:lang="la">primatus jurisdictionis</span>! In <a id="ct_45"></a>Joh. 21:15-17 eindelĳk
-wordt Petrus hersteld in den rang, dien hĳ vroeger met en onder
-de apostelen ingenomen had. Hĳ ontvangt geen nieuw ambt, uitgaande
-boven dat, hetwelk hĳ vroeger bezat. Want de aanspraak
-met den naam van Simon, Jona’s zoon, de drievoudige vraag en
-de omstandigheden, waarbĳ dit voorval plaats had, bewĳzen
-onweerlegbaar, dat Petrus alleen hersteld wordt in den rang,
-dien hĳ door zĳne verloochening van Jezus verbeurd had, dus
-in het apostolaat en in het <span lang="la" xml:lang="la">primatus honoris</span>, dat hem vroeger
-reeds geschonken was. En zoo ook wordt hem, als Jezus hem
-weder de zorg en leiding van zĳne kudde in het algemeen en
-van de schapen in het bĳzonder toevertrouwt, geen andere werkzaamheid
-opgedragen, dan die in het apostolaat als zoodanig lag
-opgesloten en dus ook aan alle andere apostelen toekwam, Mt.
-28:19, Mk. 16:15, 2 Cor. 11:28. De voorrang, dien Petrus
-onder de apostelen genoot, nam dan ook ganschelĳk niet weg,
-dat hĳ door Jezus, dien hĳ afhouden wilde van zĳn aanstaand
-lĳden, als een satan en ergernis teruggewezen wordt, Mt. 16:23,
-om zĳne zelfverheffing boven de andere apostelen vernederd wordt,
-Joh. 21:15, om zĳn onoprechtheid in Antiochie door Paulus
-bestraft wordt, Gal. 2:11, met Johannes door de andere apostelen
-naar Samarie gezonden wordt, Hd. 8:14, over Paulus hoegenaamd
-geen jurisdictie had, Gal. 2:6, 9, nooit in de Schrift
-afzonderlĳk als hoofd en vorst der apostelen genoemd wordt,
-1 Cor. 12:28, Ef. 2:20, 4:11, Op. 21:14, en zelf de bewaring
-der geloovigen alleen aan de kracht Gods toeschrĳft, zichzelf een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">συμπρεσβυτερος</span> noemt en tegen een heerschappĳ voeren over de
-gemeenten waarschuwt, 1 Petr. 1:5, 5:1, 3.</p>
-
-<p id="ct_603"><i>Ten vĳfde.</i> Maar al zou de Schrift aan Petrus ook een primaat
-in Roomschen zin toeschrĳven, wat echter geenszins het geval is,
-<span class="pagenum" id="Page_103">[103]</span>
-dan zou daarmede nog niets gewonnen zĳn voor het primaat van
-den bisschop van Rome. Want hiertoe moet er nog heel wat
-meer bewezen worden, n.l. 1<sup>o</sup> dat Petrus te Rome geweest is,
-2<sup>o</sup> dat hĳ daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed,
-en 3<sup>o</sup> dat hĳ met bewustheid en opzet deze beide ambten aan
-één bepaalden opvolger heeft overgedragen. Nu is het, in den
-laatsten tĳd door Baur en Lipsius, ten onrechte bestreden, dat
-Petrus in Rome geweest is. Indien 1 Petr. 5:13 al niet beslist,
-waar volgens velen bĳ Babylon aan Rome moet gedacht worden,
-dan is de getuigenis der traditie, van den eersten tĳd af, bĳ
-Clemens Rom., Ignatius, Marcion, Dionysius van Corinthe, Irenaeus,
-Canon Murat., Cajus, Tertullianus, Hippolytus, Origenes, Lactantius
-enz. zoo vaststaand en eenstemmig, dat haar waarheid
-redelĳkerwĳs niet te betwĳfelen valt. Ook mag geacht worden
-vast te staan, dat Petrus in het jaar 64 onder Nero als martelaar
-gestorven is, hetzĳ in hetzelfde jaar met of een paar jaren vóór
-Paulus. Op. 18:20, cf. 17:6, 19:2 wĳst erop, dat Rome het
-bloed van apostelen vergoten heeft, en de genoemde oud-christelĳke
-schrĳvers zeggen allen eenparig, dat Petrus en Paulus in
-Rome, soms met de nadere tĳdsbepaling, onder Nero, den marteldood
-hebben ondergaan. Maar volstrekt onbewĳsbaar is, dat
-Petrus 20 à 25 jaren in Rome heeft vertoefd, dat hĳ bisschop
-der gemeente aldaar en primas der gansche kerk is geweest, en
-dat Linus in episcopaat en primaat hem opgevolgd is. Immers,
-1<sup>o</sup> Hand. 12:17 bericht, dat Petrus Jeruzalem verliet, niet lang
-vóór den dood van Herodes, vs. 23, die in het jaar 44 stierf.
-Dat hĳ toen naar Rome is gegaan, is niets dan een vermoeden
-en mist allen grond. Maar indien dit ook zoo ware, dan zou
-daarbĳ aan niets anders dan aan een kort bezoek te Rome gedacht
-kunnen worden, evenals hĳ toen volgens Harnack misschien ook
-in Corinthe is geweest, 1 Cor. 1-3, 9:5; in elk geval was
-Petrus bĳ de synode in Hd. 15, dat is in het jaar 47, in Jeruzalem
-terug. 2<sup>o</sup> In den brief, dien Paulus van Corinthe uit
-ongeveer het jaar 54-58 aan de gemeente te Rome schreef,
-wordt met geen enkel woord van Petrus’ verblĳf en arbeid te
-Rome gewag gemaakt; evenmin geschiedt dit in de brieven aan
-Philemon, Colosse, Efeze, welke Paulus waarschĳnlĳk, noch in
-dien aan Philippi, welken hĳ zeker uit Rome schreef in de jaren
-57-58 of 61-63; en ook Petrus maakt in zĳn eersten brief,
-<span class="pagenum" id="Page_104">[104]</span>
-dien hĳ uit Babylon, 1 Petr. 5:13, dat is misschien Rome,
-schreef, met geen woord van Paulus melding, zoodat Zahn vermoedt,
-dat Petrus juist in Rome geweest is tusschen de eerste
-en tweede gevangenschap van Paulus in, toen deze op reis was
-naar Spanje, en daar in het jaar 64 onder Nero en een paar
-jaren vóór Paulus den marteldood heeft ondergaan. Niet langer
-dan een halfjaar of een jaar heeft Petrus dus in Rome vertoefd.
-3<sup>o</sup> In overeenstemming met deze feiten noemt de oudste traditie
-Petrus en Paulus steeds naast elkaar en zegt, dat niet Petrus
-alleen, maar Petrus en Paulus de gemeente te Rome gesticht
-en bevestigd hebben, Clemens 1 Cor. 5. Cajus en Dionysius van
-Corinthe bĳ Euseb. Hist. eccl. II 25, 7. 8. Ignatius, ad Rom. 4.
-Iren. adv. haer. III 1, 1. 3, 1-3. Tert. de praescr. 36. Van
-een jarenlang verblĳf en van een episcopaat van Petrus te Rome
-weten deze oude geschiedenissen niets. Integendeel, volgens den
-brief van Clemens uit de jaren 93-95, den in Rome omstreeks
-100 of 135-145 geschreven Pastor van Hermas, en den brief
-van Ignatius aan de Romeinen bestond toentertĳd, dat is in elk
-geval omstreeks het einde der eerste eeuw, in Rome het monarchisch
-episcopaat nog niet, maar werd de gemeente geleid door
-een college van presbyters of episcopi. Uit de bisschopslĳsten
-bĳ Hegesippus, Irenaeus, ’t Murat. fragment, Hippolytus, Tertullianus,
-Epiphanius blĳkt, dat men op het einde der tweede en
-zelfs in het begin der derde eeuw Petrus nog niet als bisschop
-van Rome beschouwd heeft. De gewone voorstelling was toen
-nog deze, dat Petrus en Paulus de gemeente hadden gesticht en
-aan Linus den dienst van het episcopaat hadden opgedragen,
-Iren. adv. haer. III 3. En vanaf Linus als eersten bisschop
-worden dan de volgende als tweede, derde enz. aangeduid, zoo,
-dat de apostelen Petrus en Paulus als <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐαγγελιζομενοι και
-θεμελιουντες την ἐκκλησιαν</span>, ib. III 1, 1 aan hen allen voorafgegaan
-zĳn, en de bisschoppen na hen gekomen en elkander
-opgevolgd zĳn <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπο των ἀποστολων</span>, d. i. van den tĳd der apostelen
-af, Iren. I 27, 1. Euseb. Hist. Eccl. V praef., 28, 3. Epiph.
-haer. 42, 1. 4<sup>o</sup> Eerst in den tĳd van Victor of Zephyrinus,
-180-217 is deze oude traditie zoo gewĳzigd, dat Paulus hoe
-langer hoe meer zĳn aandeel in de stichting en bevestiging van
-de gemeente te Rome verloor en Petrus uitsluitend als de insteller
-van het episcopaat en daarna ook als de eerste bisschop van
-<span class="pagenum" id="Page_105">[105]</span>
-Rome voorgesteld werd. Volgens Tertullianus, de pudic. 21
-noemde Calixtus zich reeds bisschop op den stoel van Petrus.
-Stephanus beweerde, <span lang="la" xml:lang="la">per successionem cathedram Petri habere</span>,
-Cypr. Ep. 71, 3. 75, 17. En Cyprianus duidde den stoel van
-den bisschop te Rome doorloopend als de cathedra Petri aan,
-Ep. 55, 8. 59, 14. Omstreeks dienzelfden tĳd kwam ook eerst
-de legende op, dat Petrus 20 of 25 jaren lang in Rome gearbeid
-had en er zoolang bisschop was geweest. Eusebius spreekt in
-zĳne kerkgeschiedenis nog niet van Petrus als bisschop en noemt
-Petrus en Paulus nog naast elkaar, III 2, maar noemt III
-4, 9 Petrus alleen en zegt II 14, 6, dat Petrus reeds onder
-keizer Claudius naar Rome is gekomen, om Simon Magus te
-bestrĳden. Hier wordt tegelĳk de oorsprong der legende ontdekt.
-Reeds vóór het midden der tweede eeuw gold het in Rome als
-een feit, dat Simon Magus onder Claudius naar Rome was gekomen.
-De omstreeks 160 ontstane Acta Petri leerden in aansluiting
-aan Hd. 8, dat Petrus en Simon Magus veel met elkaar
-hadden gestreden. Deze overleveringen werden gecombineerd en
-gaven zoo geboorte aan de legende, dat Petrus onder Claudius
-naar Rome was gekomen en daar tot zĳn dood in 64, dus een
-twintigtal jaren geleefd had. En Eusebius en Hieronymus maakten
-haar tot een bestanddeel van de Roomsche traditie. Cf. Herzog<sup>2</sup>
-11, 375 f. Hase, Protest. Polemik<sup>5</sup> S. 150 f. Kattenbusch, Vergl.
-Conf. 90 f. Harnack, <span lang="de" xml:lang="de">Die Chronologie der altchristl. Litteratur
-bis Eusebius</span> I 1897 passim, vooral S. 171 f. 240 f. 703 f.
-Th. Zahn, Einl. in das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> I 1897 II 1899 passim, vooral II
-17-27. Erbes, <span lang="de" xml:lang="de">Die Todestage der Apostel Paulus und Petrus
-und ihre röm. Denkmäler</span>, Leipzig Hinrichs 1899, die meent,
-dat Paulus den 22 Febr. 63 ter dood gebracht is, dat Petrus,
-daarvan gehoord hebbende, naar Rome is gekomen en in het
-volgend jaar aldaar als martelaar gestorven is.</p>
-
-<p><i>Ten zesde</i>, de Roomschen, ofschoon in de traditie na Irenaeus
-steun vindende, verkeeren tegenover de oudste, uit de eerste
-en tweede eeuw afkomstige getuigenissen in niet geringe verlegenheid.
-Maar al zouden deze getuigenissen gunstiger en meer
-in hun voordeel zĳn, zĳ moeten toch allen erkennen, dat het
-primaat van den bisschop van Rome gebouwd is op eene historische
-onderstelling, n.l. hierop, dat Petrus in Rome geweest is,
-dat hĳ daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed en
-<span class="pagenum" id="Page_106">[106]</span>
-dit aan zĳn opvolger heeft overgedragen. Nu is deze traditie,
-onderstel al, dat zĳ dit alles bevestigde, toch slechts een historisch
-getuigenis, dat ook volgens Rome niet op onfeilbare
-zekerheid doch slechts op hooge waarschĳnlĳkheid aanspraak kan
-maken. Het primaat van den bisschop van Rome, de kerkelĳke
-waardigheid van den paus, en dus de waarheid der Roomsche
-kerk en de zaligheid der Roomsche kerkleden is op eene historische
-waarschĳnlĳkheid gebouwd, die ieder oogenblik door nieuwe getuigenissen
-teniet gedaan kan worden. De eeuwigheid hangt hier
-aan een spinrag. Doch daarbĳ doet zich voor Rome nog eene
-andere moeilĳkheid voor. De traditie bĳ Julius Africanus, Origenes,
-Eusebius enz. verhaalt, dat Petrus vóór zĳne reis naar Rome in
-het tweede jaar van keizer Claudius in Antiochie is geweest en
-daar het episcopaat heeft ingesteld, Harnack, t. a. p. 118. 705.
-Laat deze traditie nu op zichzelve onbetrouwbaar zĳn, voor de
-Roomschen is het toch moeilĳk hare waarheid te loochenen, wĳl
-zĳ dan den schĳn aannemen, van met twee maten te meten.
-Doch ook afgezien van deze traditie, het is allerwaarschĳnlĳkst,
-dat evenals de andere apostelen, zoo ook Petrus in verschillende
-gemeenten het episcopaat heeft ingesteld. Waarom is dan bepaald
-de bisschop van Rome de opvolger van Petrus en de erfgenaam
-van het primaat? Petrus was volgens Rome toch ook primas,
-toen hĳ te Jeruzalem, te Antiochie en elders zich ophield. Bĳ
-hem bestond er dus in elk geval geen onverbrekelĳke band tusschen
-zĳn primaat en het episcopaat van de gemeente te Rome.
-Hĳ had dat primaat dus evengoed aan een anderen bisschop dan
-dien van Rome kunnen overdragen. Heeft hĳ, als hĳ, wat zeer
-waarschĳnlĳk is, ook elders episcopi in gemeenten aanstelde, het
-episcopaat wel overgedragen maar het primaat uitdrukkelĳk gereserveerd,
-totdat hĳ dit aan den bisschop van Rome kon overdoen?
-En waarom deed hĳ dan zoo? Op welk gezag handelde hĳ aldus?
-Welk bewĳs is er, dat Linus de opvolger van Petrus is, niet
-alleen in het apostolaat maar ook in het primaat? Een historisch,
-kerkelĳk recht, dat het zoo altĳd opgevat is, is hiervoor niet
-voldoende, want het betreft juist den grondslag, waarop heel de
-Roomsche kerk rust. Er moet een goddelĳk recht voor bestaan.
-Maar dit is er niet; Christus heeft met geen woord van Petrus’
-episcopaat te Rome noch van zĳn opvolger aldaar gesproken;
-Petrus zelf heeft noch volgens de Schrift, noch volgens de traditie
-<span class="pagenum" id="Page_107">[107]</span>
-ook maar in de verste verte aangeduid, dat de episcopus te Rome
-zĳn eenige, ware opvolger was. De verbinding van het primaat
-met het Roomsche episcopaat rust dus alleen op het feit, dat
-Petrus te Rome geweest is en op de onhistorische onderstelling,
-dat hĳ daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed.
-Ook al zou dit laatste historisch juist zĳn, dan gaf het nog niet
-wat het geven moet. Want dan ontbrak nog het strikt noodzakelĳk
-bewĳs, dat Petrus welbewust, met opzet, krachtens apostolische
-volmacht en goddelĳken last, dit episcopaat en dit primaat aan
-zĳn opvolger te Rome heeft willen overdragen en werkelĳk
-overgedragen heeft. Dat is, het primaat van den Roomschen
-bisschop over de gansche kerk hangt in de lucht; het kan geen
-jus divinum aanwĳzen, waarop het rust; en het heeft zelfs geen
-betrouwbaren, historischen grondslag. De Roomsche theologen
-moeten dan ook huns ondanks erkennen, dat het primaat van
-den Roomschen bisschop <span lang="la" xml:lang="la">neben einer unmittelbar göttlichen Grundlage,
-nämlich der Einsetzung des Primates als einer dauernden
-Institution</span> (wat echter ook onbewĳsbaar is), <span lang="la" xml:lang="la">auch eine menschlich
-vermittelte Grundlage von geschichtlicher Natur</span> bezit, Scheeben-Atzberger,
-Kath. Dogm. IV 1 S. 425. Daarom zĳn eindelĳk de
-Roomsche theologen onderling ook niet eenstemmig over den aard
-der verbinding van primaat en Roomsch episcopaat. Sommigen,
-zooals Dominicus Soto, Banner, Mendoza e. a. zĳn van meening,
-dat die verbinding slechts is <span lang="la" xml:lang="la">ex jure ecclesiastico</span> en dat het
-primaat van den Roomschen bisschopszetel op een ander kan
-overgedragen worden. Ballerini, Veith e. a. laten de vraag onbeslist
-en achten ze hoogst moeilĳk te beantwoorden. Maar
-Cajetanus, Canus, Suarez enz. zĳn van oordeel, dat Petrus, nadat
-hĳ in Antiochie het episcopaat had ingesteld, eene bĳzondere
-goddelĳke openbaring ontving en krachtens deze het primaat
-onlosmakelĳk met het episcopaat te Rome verbond, Schwane,
-D. G. IV 300. 303. 311. 341 en voorts Bellarminus, de Rom.
-pontif. lib. II. Theol. Wirceb. ed. Paris. 1880 I 267-306.
-Perrone, Prael. theol. Lov. 1843 VIII 295-419. Scheeben-Atzberger,
-Dogm. IV 424-435. Jansen, Prael. I 512-582.
-Hettinger, Apol. des Christ. IV 1897 S. 499-618. W. Esser,
-<span lang="la" xml:lang="la">Des h. Petrus Aufenthalt, Episkopat und Tod zu Rom.</span>, Breslau
-1889. Joseph Hollweck, <span lang="la" xml:lang="la">Der apost. Stuhl und Rom</span>, Mainz 1895.
-Hoewel dit geschil nog niet formeel tot beslissing is gebracht,
-<span class="pagenum" id="Page_108">[108]</span>
-spreken pausen, conciliën, theologen meest ten gunste van het
-laatste gevoelen; onwillekeurig gaan zĳ altĳd van de onoplosbare
-verbinding van beide uit. Door den Syllabus van Pius IX prop.
-35 is uitgemaakt, dat de kiesgerechtigden het primaat niet van
-de stad Rome en haar bisschop op een andere stad en bisschop
-mogen overdragen. Alleen blĳft de vraag over, of de paus zelf
-dit zou mogen doen; en dit is natuurlĳk alleen door den onfeilbare
-zelf te beslissen. De Roomsche Christen is dus gehouden
-te gelooven, dat de gemeenschap met de plaatselĳke kerk te
-Rome noodzakelĳk tot de zaligheid is. De zoogenaamde katholieke
-kerk is in der waarheid Roomsche kerk; dat is haar naam en
-haar wezen.</p>
-
-<p id="lmn_48-6" class="sep1">6. De Roomsche hierarchie lokte, naarmate zĳ zich verder
-ontwikkelde, te ernstiger verzet en tegenstand uit. In de Middeleeuwen
-stonden er verschillende secten op, die Rome als Babel
-en den paus als den antichrist verwierpen. En in de eeuw der
-Hervorming breidde deze oppositie over heel de westersche Christenheid
-zich uit. Uit verklaarbare reactie kwamen velen er toe,
-om alle kerkinstituut te verwerpen, of om daarin slechts een
-vrĳe, willekeurige schepping van de gemeente te zien, of ook
-om alle regeering der kerk stilzwĳgend toe te kennen aan de
-christelĳke overheid, boven <a href="#lmn_47-5">bl. 20v</a>. <a id="ct_191"></a>Zelfs bĳ de Lutherschen kwam
-de zelfstandige regeering der kerk niet tot haar recht. <a id="ct_135"></a>Wel ging
-Luther oorspronkelĳk uit van het algemeene priesterschap der
-geloovigen en van de kerk als gemeenschap der heiligen. Maar
-zĳn standpunt was ook hier te anthropologisch, dan dat hĳ uit
-de belĳdenis van het koningschap van Christus een eigen regeering
-voor zĳne kerk afleiden kon. Den vorm van kerkregeering achtte
-hĳ tot op zekere hoogte eene uitwendige, onverschillige zaak;
-desnoods was eene pauselĳke of bisschoppelĳke regeering hem
-goed, mits ze maar geen hindernis in den weg legde voor de
-verkondiging van het evangelie, Art. Smalc. II 4. De kerk wordt
-alleen zichtbaar in woord en sacrament maar hoegenaamd niet
-in eenige wĳze van inrichting of vorm van regeering; Christus
-regeert in zĳne kerk alleen door het predikambt. Deze overtuiging,
-gevoegd bĳ zĳne beschouwing van de overheid als <span lang="la" xml:lang="la">praecipuum
-membrum ecclesiae</span>, bracht Luther ertoe, om reeds in zĳn
-geschrift <span lang="de" xml:lang="de">An den christl. Adel deutscher Nation</span> 1520 de overheid
-<span class="pagenum" id="Page_109">[109]</span>
-tot het werk der reformatie op te roepen. In 1526 verzocht hĳ
-zelfs den keurvorst van Saksen, om het werk der visitatie ter
-hand te nemen. Den 27 Aug. 1526 werd te Spiers de reformatie
-onder bescherming der vorsten en standen geplaatst. En van 1527
-af berustte de regeering der kerk in handen van de landsoverheid.
-De <span lang="la" xml:lang="la">ordo ecclesiasticus</span> (de pastores) behield wel de bediening van
-woord en sacrament, de <span lang="la" xml:lang="la">ordo oeconomicus</span> (de gemeente) ontving
-het recht van consensus en approbatio; maar de <span lang="la" xml:lang="la">ordo politicus</span>
-(de overheid) kreeg heel de <span lang="la" xml:lang="la">externa gubernatio</span>, dat is, het recht
-tot aanstelling, onderhoud, ontslag der pastores, tot stichting
-van kerken en scholen, tot regeling der godsdienstoefeningen,
-tot reformatie der leer enz., en oefende deze macht onder Melanchtons
-inspiratie sedert 1529 door consistoria uit. De gronden,
-waarop de Lutherschen dit uitgebreide recht over de kerk aan
-de overheid toekenden, waren verschillend. Maar hetzĳ de overheid
-beschouwd werd als plaatsvervangster der bisschoppen, hetzĳ
-ondersteld werd, dat zĳ deze macht stilzwĳgend van de kerk
-had ontvangen, hetzĳ ze als voornaamste lid der kerk werd geëerd,
-altĳd kwam het toch hierop neer, dat de kerk schier van alle
-eigen regeering verstoken was. Maar al deze stelsels van kerkregeering,
-die tĳdens en na de Reformatie in vele Protestantsche
-kerken opgekomen zĳn, beantwoorden niet aan wat de Schrift
-dienaangaande leert. Immers, 1<sup>o</sup> hoe nauw onder Israel het godsdienstige
-en het burgerlĳke leven verbonden was, er was toch ook
-toen reeds onderscheid; naast de koningen bestonden de priesters,
-die eene onafhankelĳke positie innamen en tot eene eigene taak
-geroepen waren. Veel zelfstandiger is de gemeente als het volk
-Gods nog geworden in de dagen des N. Test. Want niet alleen
-is zĳ toen uit de nationale verhoudingen van Israel losgemaakt
-maar zĳ ontving ook op den Pinksterdag in den H. Geest een
-zelfstandig levensprincipe, dat haar tegenover staat en maatschappĳ
-een eigen aard en een onafhankelĳk bestaan schenkt. 2<sup>o</sup> Het
-wezen der kerk bestaat daarin, dat zĳ eene vergadering van
-Christgeloovigen is. Als zoodanig is zĳ niet en kan ze niet wezen
-eene stichting van menschen. Zĳ ontstaat niet door den wil des
-vleesches noch door den wil des mans, maar door geboorte uit
-God. Zĳ is geen product van menschelĳke associatie noch van
-het goedvinden van den staat, maar is in haar oorsprong en
-wezen een wonder, vrucht van eene bĳzondere, genadige
-<span class="pagenum" id="Page_110">[110]</span>
-werkzaamheid Gods en daarom ook krachtens haar aard zelfstandig,
-onafhankelĳk, vrĳ tegenover alle gunst of ongunst van menschen.
-<a id="ct_451"></a>3<sup>o</sup> Reeds hieruit vloeit voort, dat de gemeente een eigen regeering
-hebben moet. Zĳ heeft een eigen leven, draagt in dat leven eene
-bĳzondere levenswet, welke God erin gelegd heeft, en eischt
-daarvoor vanzelf ook eene vrĳe, zelfstandige uiting. Het is niet
-juist te zeggen, dat de wĳze van inrichting en de vorm van
-regeering voor de kerk van Christus eene onverschillige zaak is.
-Zoo los en onverschillig staan wezen en vorm, het onzichtbare
-en het zichtbare, het in- en uitwendige nooit naast of tegenover
-elkaar. Wel is waar komt de kerk allereerst uit in de bediening
-van woord en sacrament, in de zuiverheid van leer en van leven,
-maar de regeering der kerk gaat niet buiten dit alles om, doch
-staat er zeer nauw mede in verband. Juist opdat woord en sacrament
-zuiver bediend en leer en leven daarnaar ingericht zĳ,
-is eene goede regeering van noode. De belĳdenis is de hoofdzaak
-maar de kerkenorde is het middel, om de belĳdenis te handhaven.
-En evengoed als een onzuivere belĳdenis ook de regeering vervalscht,
-gaat er van eene slechte regeering een bedervende
-invloed op de belĳdenis uit. 4<sup>o</sup> Christus heeft daarom aan zĳne
-gemeente eene eigene regeering geschonken. Hĳ riep, bekwaamde
-en ordende zelf de apostelen, die het fundament der kerk zĳn.
-En deze apostelen hebben op hun beurt onder zĳne leiding de
-gewone ambten van opzieners en diakenen ingesteld, opdat de gemeenten
-van Christus in hunne afwezigheid en na hun dood niet
-van regeering verstoken zouden zĳn. Ook deze gewone ambten
-hebben hun oorsprong in God, Hd. 20:28, 1 Cor. 12:28, Ef.
-4:11 en zĳn niet in den apostolischen tĳd geeindigd maar zĳn
-daartoe ingesteld, dat zĳ blĳven zouden tot het einde van deze
-bedeeling, Hd. 14:23, 1 Tim. 3, Tit. 1:5. De Schrift is geen
-kerkenorde maar zĳ bevat toch beginselen van kerkregeering,
-welke niet zonder schade voor het geestelĳk leven veronachtzaamd
-kunnen worden. 5<sup>o</sup> Daarom is het ook niet goed te zeggen, dat
-de gemeente van Christus zelve zich naar den eisch der omstandigheden
-eene regeering kan geven of deze stilzwĳgend of opzettelĳk
-aan de christelĳke overheid opdragen kan. Want ofschoon
-in zekeren zin gezegd kan worden, dat de gemeente zelve zich
-hare regeering geeft en het instituut der kerk opricht, wĳl de
-apostelen bĳ het instellen der gewone ambten de gemeenten
-<span class="pagenum" id="Page_111">[111]</span>
-raadpleegden en dezen de personen voor die ambten aanwezen,
-toch is dat slechts in zekeren zin het geval. <a id="ct_584"></a>Het is altĳd Christus,
-die tot de ambten roept en bekwaamt; de gemeenten kunnen en
-mogen de personen aanwĳzen, maar zĳ zĳn daarbĳ niet zelfstandig
-en autonoom doch gebonden aan de inzettingen des Heeren; zĳ
-mogen bĳ de oprichting van het instituut niet willekeurig en naar
-eigen inzicht te werk gaan, maar hebben ook daarin te vragen,
-wat de Heere wil dat zĳ doen zullen. Daarom staat het ook niet
-vrĳ aan de gemeenten, om de ambten af te schaffen of de regeering
-aan de christelĳke overheid op te dragen. Want al is
-het waar, dat er onder eene christelĳke overheid en in eene
-christelĳke maatschappĳ hoe langer hoe meer overeenstemming
-en samenwerking met de kerk zal komen in den maatstaf, in de
-beoordeeling en in de handhaving van leer en leven, toch blĳft
-ook dan nog de taak van kerk en staat wezenlĳk onderscheiden.
-Dezelfde zonde wordt anders in de kerk dan in den staat gestraft;
-de tucht, welke gene oefent, verschilt hemelsbreed van de straf,
-welke deze oplegt. De verzorging der armen, het opzicht over
-de kudde, de bediening van woord en sacrament, de roeping en
-verkiezing der dienaren blĳft het onvervreemdbaar recht en de
-dure plicht der gemeente.</p>
-
-<p>Dit hebben de Gereformeerden ingezien, dank zĳ hun diep
-besef van de souvereiniteit Gods. Wie eenzĳdig van de goedheid
-of de liefde of het vaderschap Gods uitgaat, komt daar niet toe.
-Maar wie niet eene van Gods deugden maar al die deugden
-saam op den voorgrond stelt en van God als God uitgaat, die
-kan niet anders dan alle schepsel in afhankelĳkheid en ootmoed
-plaatsen onder Hem. God is souverein, altĳd en overal, in natuur
-en genade, in schepping en herschepping, in wereld en gemeente.
-Zĳne inzettingen en rechten zĳn de regel van ons leven, want
-de mensch is zĳn schepsel, aan Hem onderworpen en tot volstrekte
-gehoorzaamheid verplicht. <a id="ct_460"></a>In de kerk leidde dit vanzelf tot de
-heerlĳke belĳdenis van het koningschap van Christus. Want
-evenals God in het burgerlĳke leven om der zonde wil de overheid
-had ingesteld, zoo heeft Hĳ zĳnen Zoon gezalfd tot koning
-over Sion, den berg zĳner heiligheid en heeft Hem der gemeente
-gegeven tot een Hoofd boven alle dingen, Ps, 2:6, Ef. 1:20,
-Phil. 2:9-11. Christus is niet alleen profeet, die door zĳn
-woord en voorbeeld onderwĳst; niet alleen priester, die door zĳne
-<span class="pagenum" id="Page_112">[112]</span>
-offerande verzoent, maar Hĳ is ook koning, die de zĳnen bewaart
-en beschermt, die daartoe met macht in hemel en aarde is bekleed,
-en in veel waarachtiger zin koning is dan eenig wereldsch
-vorst. Hĳ is dat niet alleen naar zĳne Goddelĳke maar evenzeer
-naar zĳne menschelĳke natuur; de mensch Christus Jezus is
-verhoogd aan ’s Vaders rechterhand. En Hĳ was dit alles niet
-slechts van eeuwigheid en in de dagen des O. Test., en tĳdens
-zĳn verblĳf op aarde, maar Hĳ is dit alles nog heden ten dage
-en tot het einde der eeuwen; Hĳ is gister en heden dezelfde en
-in der eeuwigheid. Ja, Hĳ is het thans in den staat der verhooging
-in nog veel rĳker zin, dan Hĳ het was in den staat der
-vernedering en in den tĳd, die daaraan voorafgegaan is. Want
-wel was Hĳ van eeuwigheid tot koning gezalfd en oefende Hĳ
-dit ambt met dat van profeet en priester terstond na den val
-en tot den dood des kruises uit. Maar om zĳne vernedering heeft
-God Hem uitermate verhoogd en een naam gegeven boven allen
-naam. Door de opstanding is Hĳ verordineerd en aangesteld als
-Zoon Gods in kracht, is Hĳ <span lang="grc" xml:lang="grc">κυριος</span> geworden, heeft Hĳ alle
-macht ontvangen in hemel en op aarde, en regeert nu, totdat
-Hĳ het koninkrĳk voltooid en alle vĳanden onder zĳne voeten
-zal gelegd hebben, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 415v. Dit koningschap van Christus
-valt in tweeën uiteen. Het is eenerzĳds een regnum potentiae,
-Ps. 2:8, 9, 72:8, 110:1-3, Mt. 28:18, 1 Cor. 15:27,
-Ef. 1:21, Phil. 2:9-11, Hebr. 1:6, 1 Petr. 3:22, Op. 17:14.
-Opdat Christus in waarheid koning over zĳn volk zĳ, die
-het verlost, beschermt en bewaart, moet Hĳ macht hebben in
-hemel en aarde, over Satan en wereld. Het is een koningschap
-der macht, ondergeschikt aan en middel voor zĳn koningschap
-der genade. Er ligt niet in, dat de Vader van de regeering der
-wereld afstand heeft gedaan, en dat alle gezag in de schepping
-nu van Christus afdaalt en in zĳn naam wordt geoefend. Maar
-God heeft aan den Middelaar Christus op grond van zĳne volmaakte
-gehoorzaamheid het recht en de macht geschonken, om
-zĳn volk uit de wereld saam te vergaderen, tegen alle vĳanden
-te beschermen en die vĳanden zelven volkomen aan zich te onderwerpen.
-God regeert de wereld zoo, dat Christus de Heidenen
-mag eischen tot zĳn erfdeel en de einden der aarde tot zĳne
-bezitting. In de verhooging heeft de Vader zĳnen Zoon erkend
-en aangesteld als een <span lang="grc" xml:lang="grc">κληρονομος παντων</span>, Hebr. 1:2. Maar
-<span class="pagenum" id="Page_113">[113]</span>
-andererzĳds is het koningschap van Christus een <span lang="la" xml:lang="la">regnum gratiae</span>,
-Ps. 2:6, Jes. 9:5, 6, Jer. 30:9, Ezech. 37:24, Luk. 1:33,
-Joh. 18:33, Ef. 1:22, 4:15, 5:23, Col. 1:18, 2:19. En
-omdat dit koningschap een geheel ander karakter draagt dan dat
-van de vorsten der aarde, heet Christus in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> veel meer
-hoofd dan koning der gemeente, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 421. Het is immers
-een koninkrĳk der genade, waarin Christus heerscht door zĳn
-Woord en Geest. Zĳn Woord komt uit het verledene tot ons,
-bindt ons aan den historischen persoon en het in den tĳd volbrachte
-werk van Christus, en vraagt van ons geloof in den zin
-van assensus, cognitio. Maar die nedergedaald is, is dezelfde ook,
-die opgevaren is verre boven alle hemelen, die gezeten is aan
-Gods rechterhand en met zĳne Godheid, majesteit, genade en
-Geest in ons woont en nimmermeer van ons wĳkt. Het is de
-levende, de aan de rechterhand Gods verhoogde Christus, die
-met bewustheid en vrĳmacht zĳne gemeente vergadert, zĳne vĳanden
-verwint en de wereldgeschiedenis heenleidt naar den dag
-zĳner parousie. Hĳ is nog altĳd in den hemel als middelaar
-werkzaam, en door zĳn Geest op aarde in kerk en ambt, in
-woord en sacrament tegenwoordig. Ook de toepassing des heils
-is zĳn werk. Hĳ is de handelende, en ambten en bedieningen
-zĳn niets dan middelen in zĳne almachtige hand. Ongerĳmd is
-het daarom te denken, dat Hĳ de regeering zĳner kerk op eenig
-mensch, op een bisschop of paus, op een instituut of sacrament
-zou hebben overgedragen. Hĳ is en blĳft de Heer uit den hemel,
-die juist daartoe verhoogd is tot hoofd der gemeente, opdat Hĳ
-zelf regeeren en alle dingen vervullen zou, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 409. 449.
-<a id="ct_461"></a>Dit koningschap van Christus was het <span lang="de" xml:lang="de">Materialprinzip</span> van de
-Gereformeerde kerkregeering. Het werd reeds uitgesproken door
-Zwingli, en ontwikkeld en gehandhaafd door Calvĳn; het vond
-een plaats in bĳna alle belĳdenisschriften en was van de 16<sup>e</sup> eeuw
-af tot den huidigen dag toe de drĳfkracht tot bestrĳding van
-alle menschelĳke heerschappĳ in de kerk van Christus en tot
-herwinning en bewaring van hare vrĳheid en zelfstandigheid. Cf.
-Helv. I 18. Helv. II 17. Gall. 30. Belq. 31. Scot. 16. Westm.
-25. 30. Calvĳn, Inst. II 15, 3-5. Martyr, Loci 403. Bucanus,
-Inst. theol. 464. Synopsis pur. theol. disp. 41. M. Vitringa
-IX 125 enz. cf. Rieker, <span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze ref. Kirchenverf.</span> Leipzig
-1899 S. 105 f.</p>
-
-<p id="lmn_48-7" class="sep1"><span class="pagenum" id="Page_114">[114]</span>
-7. Het koningschap van Christus over zĳne kerk bestaat
-daarin, dat Hĳ de zĳnen door Woord en Geest vergadert en
-regeert en bĳ de verworven verlossing beschut en behoudt, Heid.
-Cat. 31. 54. De kerk heeft haar grondslag en eenheid in den
-raad Gods, in het verbond der genade, in den persoon van
-Christus, maar zĳ moet, als bestaande uit menschen, vergaderd
-en toegebracht worden door Woord en door Geest. Deze vergadering
-geschiedt door Christus en gaat van Hem uit. Ook al
-bedient Hĳ zich daarbĳ van ambten en genademiddelen, Hĳ is
-het toch, die de weldaden des verbonds uitdeelt en daardoor
-zĳne gemeente sticht. Hĳ bouwt zelf de gemeente op de rots der
-belĳdende apostelen, Mt. 16:19 en dezen zĳn het, die als instrumenten
-in zĳne hand de gemeente bouwen op Hem als het
-fundament, 1 Cor. 3:11. Christus is de wĳnstok, en de geloovigen
-zĳn de ranken, die uit Hem voortkomen, sappen trekken
-en vruchten dragen, Joh. 15. Christus is het hoofd, en de gemeente
-is het lichaam, dat uit Hem wordt saamgevoegd en zĳn
-wasdom bekomt, Ef. 4:16, Col. 2:19. Christus is de Herder,
-en de geloovigen zĳn de schapen, die door Hem worden toegebracht
-en tot ééne kudde saamgevoegd, Joh. 10:16. Christus is
-de Heer, die degenen, die gered worden, tot de gemeente toevoegt,
-Hd. 2:47. Wĳl de gemeente een organisme is, gaat het hoofd
-aan de leden en de ecclesia universalis aan de ecclesia particularis
-vooraf. De kerk in haar geheel komt niet tot stand door de
-atomistische saamvoeging van verschillende deelen. <a id="ct_609"></a>Maar de
-ecclesia catholica is er eerst, zĳ heeft haar bestand in Christus,
-kwam in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> het eerst tot openbaring in de kerk
-te Jeruzalem en breidde zich dan vandaar in andere plaatsen uit.
-Elke ecclesia particularis (localis) is daar ter plaatse, waar zĳ
-optreedt, eene openbaring van de ecclesia catholica, van het volk
-Gods. Reeds krachtens haar oorsprong staat zĳ met deze in onlosmakelĳk
-verband. Want geen enkele plaatselĳke kerk komt
-autochthonisch uit het onbewuste op, maar werd geplant door
-het zaad des woords, dat een andere kerk daar ter plaatse strooien
-deed. Wel is naar de leer der H. Schrift iedere plaatselĳke kerk
-zelfstandig, eene ecclesia completa, hoe klein en gering zĳ ook
-wezen moge. Er zĳn geen moederkerken in dien zin, dat de
-eene kerk over de andere zou mogen heerschen; noch Jeruzalem
-noch Rome heeft op zulk eene regeering eenige aanspraak.
-<span class="pagenum" id="Page_115">[115]</span>
-<a id="ct_454"></a>Alle kerken staan gelĳk, omdat zĳ alle, al is de eene middelĳkerwĳze
-ook door de andere gesticht, op dezelfde wĳze, d. i.
-rechtstreeks en volstrekt van Christus afhankelĳk en aan zĳn
-woord gebonden zĳn. <a id="ct_591"></a>Daarom hebben de Gereformeerden niet
-alleen het verband hunner kerken met die te Rome verbroken
-maar ook aan de diocese en de parochie een einde gemaakt. Een
-diocese toch is het kerkelĳk gebied van een bisschop, die, aan
-de hoofdkerk verbonden, van daaruit heel den kring der geloovigen
-beheerscht. En eene parochie duidt de groep van
-geloovigen op eene bepaalde plaats slechts aan als object van
-de werkzaamheid van den parochus. Beide begrippen wĳzen
-er op, dat bisschop en parochus van buiten af tot de geloovigen
-gezonden worden, en hoog als regenten boven hen staan. Maar
-dit is het geval niet. Elke kerk is zelfstandig, kiest en roept
-hare dienaren en staat in het kerkverband, waarin zĳ werd
-opgenomen, met alle andere kerken volkomen gelĳk. Soms,
-bĳv. bĳ de kerken der Hugenoten in Frankrĳk, heeft het den
-schĳn, alsof het verband geheel vrĳ door confederatie is ontstaan.
-<a id="ct_412"></a>Maar dat is toch de Geref. beschouwing niet, welke
-op dit punt beslist tegen die der Independenten overstaat. Bĳ
-de beschrĳving van het wezen der kerk gingen alle Gereformeerde
-theologen van de ecclesia universalis uit en daalden
-zoo tot de ecclesiae particulares af, M. Vitringa IX 60. Deze
-laatsten zĳn plaatselĳke openbaringen van het ééne mystieke
-lichaam van Christus, zĳn daarom geestelĳk één, staan krachtens
-haar historischen oorsprong met elkander in verband en zĳn tot
-het onderhouden der gemeenschap met allen, die hetzelfde geloof
-deelachtig zĳn, van ’s Heeren wege verplicht. Elke plaatselĳke
-kerk is daarom tegelĳkertĳd eene zelfstandige openbaring van het
-lichaam van Christus en een deel van een grooter geheel; eene
-ecclesia particularis, die opkomt uit en geestelĳk en historisch
-met de ecclesia catholica in verband staat, cf. Rieker, <span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze
-ref. Kirchenverf.</span> 80 f. En wat van elke plaatselĳke kerk geldt,
-is ook op ieder harer leden in het bĳzonder toepasselĳk. Geen
-enkele kerk en geen enkel levend lidmaat dankt zĳn ontstaan
-aan eigen wil of aan het werk van menschen. Christus heeft hem,
-zĳ het ook door middel van de bediening des woords, geroepen
-en vergaderd, en hem niet alleen maar allen, die leden der gemeente
-zĳn. Zoo zĳn het dan niet wĳ, maar is het Christus alleen,
-<span class="pagenum" id="Page_116">[116]</span>
-die bepaalt, wie leden der gemeente zĳn en met wie wĳ in
-gemeenschap hebben te leven. Het staat niet aan ons believen
-al dan niet, om bĳ deze of bĳ gene kerk ons te voegen; maar
-het is schuldige plicht van alle geloovigen, om zich te voegen
-tot die kerk, die het zuiverst als de kerk van Christus tot openbaring
-komt, Ned. Gel. 28. <a id="ct_413"></a>Ook hier staan de Gereformeerden
-tegen de Independenten over. De geloovigen deelen zichzelven
-niet willekeurig in conventikels en congregaties in en lezen zelven
-niet uit, met wie zĳ willen saamvergaderen. Maar op eene bepaalde
-plaats behooren alle geloovigen bĳeen en zĳn daar te zamen
-het volk Gods en de gemeente van Christus. Gelĳk God het is,
-die de tĳden verordent en de bepalingen van ieders woning,
-Hd. 17:26, zoo is het ook Christus, die, bĳ deze ordinantie des
-Vaders zich aansluitend, de geloovigen plaatselĳk vergadert en
-als eene zelfstandige ecclesia optreden doet. Natuur en genade
-werden ook op dit punt door de Gereformeerden niet uit elkander
-gerukt, noch vĳandig tegenover elkander gesteld, want de genade
-herstelt de natuur en het evangelie is de vervulling der wet.
-<a id="ct_455"></a>Toch is met deze eenheid der plaatselĳke kerk de zoogenaamde
-kerspelvorming niet in strĳd. Verschillende gemeenten in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
-Jeruzalem, Rome, Corinthe enz., waren elk op zichzelf eene eenheid;
-die te Jeruzalem stond onder hetzelfde college van apostelen
-en benoemde in haar geheel een zevental diakenen, en die te
-Rome, Corinthe, Colosse ontvingen van Paulus brieven, waarin
-alle geloovigen ter zelfde plaats door hem als eene eenheid worden
-saamgevat. <a id="ct_409"></a>Maar dat nam toch niet weg, dat die gemeenten bĳ
-hare vergaderingen in verschillende gebouwen samenkwamen en
-zoo weer onderscheidene huisgemeenten vormden. En daartoe
-moet elke kerk komen, die tot een ledental van duizenden zielen
-zich uitbreidt. Gelĳk het dan geoorloofd en plichtmatig is, om
-in verschillende gebouwen saam te komen, zoo is het ook in het
-belang van den geestelĳken welstand, de regeering en de verzorging
-der geloovigen geboden, om aan elke groep van geloovigen,
-die in een bepaald gebouw vergadert, een bepaald getal predikanten,
-ouderlingen en diakenen te verbinden. Aan de eenheid
-der kerk behoeft dit geen afbreuk te doen, wĳl die zich in den
-kerkeraad, in het beheer, in het beroepen van predikanten enz.
-uitspreken kan. En soms zĳn bĳ de groote uitbreiding van vele
-steden in den tegenwoordigen tĳd stadsgedeelten meer in karakter
-<span class="pagenum" id="Page_117">[117]</span>
-van elkander verschillend, dan nabĳgelegen dorpen of vlekken
-en de kerken die daar zĳn geformeerd.</p>
-
-<p id="ct_268">In deze plaatselĳke kerken stort Christus allerlei gaven uit,
-niet alleen zaligmakende gaven van wedergeboorte, bekeering,
-geloof enz., maar ook geestelĳke gaven, die onder den naam van
-charismata bekend staan, boven <a href="#Page_29">bl. 29</a>. In den apostolischen tĳd
-was er eene rĳke bedeeling van; maar al zĳn zĳ ten deele van
-aard en werkzaamheid veranderd, zĳ worden ook thans nog door
-den H. Geest aan de geloovigen geschonken, opdat zĳ daarmede
-elkander dienen en als één lichaam zich openbaren zouden. De
-gemeente is niet onmondig, zĳ is geen <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia audiens</span> of
-<span lang="la" xml:lang="la">ordo
-oeconomicus</span>, die slechts te luisteren en te zwĳgen heeft. Maar
-zĳ is de zalving van den Heilige deelachtig, bestaat uit vele
-leden, die alle elkander van noode hebben, en mag de gaven,
-haar geschonken, niet verzuimen. Elke gemeente is en moet zĳn
-een leger des heils, dat onder Christus strĳd voert tegen duivel,
-wereld en vleesch en geen soldaten kent in rust of op nonactiviteit;
-eene gemeenschap van heiligen, waarin allen lĳden en zich verblĳden
-met elkaar en hunne bĳzondere gaven ten nutte en ter
-zaligheid der andere lidmaten gewilliglĳk en met vreugde aanwenden.
-<a id="ct_189"></a>En gelĳk alle geloovigen eene gave hebben, zoo staan
-zĳ ook allen in het ambt. Zĳ hebben niet alleen in de kerk als
-organisme maar ook in de kerk als instituut eene roeping en
-taak, die hun van ’s Heeren wege opgelegd is. De apostelen gaan
-wel aan de kerk vooraf, zĳn haar grondleggers en binden haar
-aan hun, d. i. aan Gods woord. Maar zĳ stellen niet van te voren
-en niet eigenmachtig ambtsdragers aan, doch stichten eerst gemeenten
-en laten dan door die gemeenten zelve ouderlingen en
-diakenen verkiezen. Aan het speciale ambt van opziener en armverzorger
-gaat daarom het algemeene ambt der geloovigen vooraf.
-Christus toch is in het midden, waar twee of drie in zĳn naam
-vergaderd zĳn, Mt. 18:19, 20. Hĳ heeft voor allen den H. Geest
-verworven, die in alle geloovigen als zĳn tempel woont, Hd. 2:17,
-1 Cor. 6:19, Ef. 2:22 enz., zoodat zĳ, met dien Geest
-gezalfd, een heilig, koninklĳk priesterdom zĳn, 1 Petr. 2:5, 9;
-profeten, die de deugden Gods verkondigen, zĳn naam belĳden, en
-alle dingen weten, Mt. 8:38, 10:32, 1 Joh. 2:20, 27; priesters,
-die hunne lichamen stellen tot eene levende, heilige, Gode welbehagelĳke
-offerande, Rom. 12:1, 1 Petr. 2:5, 9, Hebr. 13:16,
-<span class="pagenum" id="Page_118">[118]</span>
-Op. 1:6, 5:10; koningen, die den goeden strĳd strĳden, zonde
-en wereld en dood overwinnen en eens met Christus heerschen
-zullen, Rom. 6:12, 13, 1 Tim. 1:18, 19, 2 Tim. 2:12, 4:7,
-1 Joh. 2:13, 14, Op. 1:6, 2:26, 3:21, 20:6, en daarom
-den naam van Christenen, gezalfden, dragen, Hd. 11:26, 26:28,
-1 Petr. 4:16, cf. Heid. Cat. vr. 32. <a id="ct_642"></a>Deze profetische, priesterlĳke
-en koninklĳke werkzaamheid van de geloovigen mag de
-uitoefening van een ambt heeten. Immers reeds in het algemeen
-is de mensch er niet om zichzelf, maar om Gods wil. God schiep
-hem naar zĳn beeld, opdat hĳ Hem kennen, liefhebben en verheerlĳken
-zou, en dus als profeet, priester en koning Hem dienen
-zou. Maar bepaaldelĳk is Christus door den Vader tot middelaar,
-tot knecht des Heeren, tot profeet, priester en koning aangesteld,
-om dit werk, dat de mensch nagelaten en verstoord had, wederom
-tot stand te brengen en te voltooien. En daartoe worden nu ook
-de geloovigen geroepen. Als gezalfden, die de gemeenschap met
-Christus deelachtig zĳn, zĳn zĳ geroepen tot eenzelfde werk,
-dienst en strĳd, Joh. 12:26, 14:12. Van het oogenblik hunner
-roeping af zĳn de geloovigen hun zelfs niet meer maar behooren
-zĳ Christus toe; zĳ zĳn zĳne dienstknechten, hebben zĳn wil te
-doen en zĳn werk te volbrengen. Zĳ zĳn het zout der aarde, het
-licht der wereld en hebben in en ten opzichte van de kerk bepaaldelĳk
-eene drieërlei taak. Ten eerste zĳn zĳ verplicht, zich
-bĳ de kerk te voegen. Zĳ staan niet op zichzelf, maar zĳn leden
-van het lichaam van Christus en hebben dus de gemeenschap
-daarmede te zoeken en te onderhouden. Ten andere zĳn zĳ in die
-gemeente geroepen tot allerlei werkzaamheid, tot het aanleggen,
-der gaven ten nutte van anderen, tot het mede lĳden en zich
-verblĳden met de broederen, tot het bezoeken van de samenkomsten
-der geloovigen, tot het verkondigen van ’s Heeren dood,
-tot het opzicht hebben op elkander, tot het dienen en uitdeelen
-in barmhartigheid enz. En eindelĳk zĳn zĳ elk op zĳne wĳze en
-in zĳne mate ook tot formatie en reformatie der kerk verplicht.
-Als er ergens ter wereld geloovigen zĳn, en er bestaat geen gelegenheid,
-dat dienaren van elders de verkiezing tot de door
-Christus ingestelde ambten leiden en den verkozenen de handen
-opleggen, dan hebben zĳ zelven het recht, om samen in den naam
-des Heeren ambtsdragers te verkiezen en te ordenen. Zoo geschiedde
-feitelĳk te Mainz en te Parĳs in 1555, cf. Lechler,
-<span class="pagenum" id="Page_119">[119]</span>
-<span lang="de" xml:lang="de">Gesch. d. Synodal- und Presb. Verfassung</span>, 1854 S. 65. 66. Doumergue,
-Jean Calvin 1899 I 232; zoo oordeelden de Gereformeerden,
-Voetius, Desp. Causa Papatus p. 268 sq., en zoo was
-ook het gevoelen van <a id="ct_136"></a>Luther, Köstlin, Luthers Theol. I 327.
-Het ambt hangt toch van geen successie af, het ontstaat niet
-door overdracht; het berust op de gave en de roeping van
-Christus en op de aanwĳzing zĳner gemeente. En die gemeente
-is zelve mondig en de gaven des H. Geestes deelachtig; de gaven,
-tot het ambt van noode, zĳn niet essentieel verschillend van die,
-welke aan alle geloovigen geschonken worden; daarom kan zĳ
-uit haar midden diegenen aanwĳzen, die in bĳzondere mate met
-ambtelĳke gaven versierd zĳn en hen in Christus’ naam roepen en
-verkiezen tot het ambt. Maar daaruit vloeit ook voort, dat de
-geloovigen zelven desnoodig tot reformatie der kerk mogen voortschrĳden.
-Als eene kerk in hare ambten en bedieningen toont,
-zichzelve en hare ordinantiën meer autoriteit toe te kennen dan den
-woorde Gods en zich duidelĳk als eene valsche kerk openbaart,
-dan hebben de geloovigen het heilig officie en den schuldigen
-plicht, om zich af te scheiden en wederom kerkelĳk te gaan
-leven naar des Heeren woord, Ned. Gel. art. 28. 29.</p>
-
-<p id="lmn_48-8" class="sep1">8. Op de basis van deze gaven en dit ambt aller geloovigen
-heeft Christus ook bĳzondere ambten in de gemeente ingesteld.
-De apostelen deden hierbĳ wel ministerieelen dienst maar Christus
-is het toch, die deze ambten geeft, en de personen ertoe bekwaamt
-en verkiest. In de Roomsche kerk beweerde echter <a id="ct_155"></a>Richer, <span lang="la" xml:lang="la">de
-ecclesiastica et politica potestate</span> 1611, dat Christus alle macht
-<span lang="la" xml:lang="la">primarie, proprie et essentialiter</span> aan de kerk en dan
-<span lang="la" xml:lang="la">instrumentaliter,
-ministerialiter et quoad exsecutionem</span> aan paus en bisschoppen
-had opgedragen, Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 404. Luther leidde
-in den eersten tĳd uit het algemeene priesterschap der geloovigen
-af, dat bediening van woord en sacrament eigenlĳk aan allen
-geschonken was maar ordeshalve door een hunner werd uitgeoefend,
-Köstlin, Luthers Theol. I 327. Gereformeerden drukken
-zich soms zoo uit, alsof de macht der dienaren eigenlĳk aan de
-gemeente toebehoort en door hen in haar naam wordt uitgeoefend,
-Amesius, Med. I 35, 6. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 24,
-7. 8. 19. 26. Meermalen wordt het beeld gebruikt, dat, gelĳk
-de mensch ziet door het oog en hoort door het oor, zoo de
-<span class="pagenum" id="Page_120">[120]</span>
-gemeente de institutaire werkzaamheden door de ambten verricht.
-En in den nieuweren tĳd is de voorstelling algemeen, dat het
-ambt een orgaan der gemeente is. Dit alles is slechts ten deele
-juist. In Mt. 18:17 geeft Jezus de sleutelmacht wel aan heel
-de gemeente, maar Hĳ gebruikt dit woord daar nog in gansch
-algemeenen zin, zonder melding te maken van de organisatie, die
-later ingevoerd zou worden. Zoodra deze er is, zien wĳ, dat de
-sleutelmacht bĳ de apostelen en dan bĳ de opzieners berust. Ook
-kan de macht in het algemeen aan de kerk geschonken heeten,
-wĳl zĳ tot haar heil en welstand strekt, en dus, indien niet
-formaliter, dan toch finaliter aan haar is geschonken. Zĳ is <span lang="la" xml:lang="la">toti
-quidem ecclesiae ad illius ædificationem destinata</span>, maar <span lang="la" xml:lang="la">proprie
-a solis ejus ministris tractanda</span>, Maresius, Syst. Theol. XVI 70,
-cf. tegen Richer Petavius, de eccl. hier. III c. 14-16. De
-ambten in de kerk van Christus zĳn geen heerschappĳvoerende
-maar een dienende macht; zĳ zĳn er ter wille der gemeente,
-1 Cor. 3:22, Ef. 4:12; Paulus noemt zich met zĳne mededienaren
-zelfs <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλους ὑμων δια Ιησουν</span>, 2 Cor. 4:5. Het doel
-van de kerk als instituut ligt in de vergadering der uitverkorenen,
-in den opbouw van het lichaam van Christus, in de volmaking
-der heiligen en alzoo in de verheerlĳking Gods, Ef. 4:11. God
-had zeker ook wel zonder eenig middel van kerk of ambt, woord
-of sacrament zĳn volk tot de zaligheid kunnen leiden. Maar zĳn
-welbehagen is geweest, om zĳne uitverkorenen te vergaderen door
-den dienst van menschen; de kerk heeft de <span lang="la" xml:lang="la">salus electorum</span> tot
-doel; de ambten zĳn <span lang="la" xml:lang="la">necessitate hypothetica</span> noodzakelĳk, Gall.
-25. Belg. 30. Helv. II 18. Voetius, Pol. I 17. III 213. Vitringa,
-IX 131 sq. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 22. Maar toch,
-al zĳn de ambten in dien zin om de gemeente, zĳ zĳn toch niet
-haar orgaan, en hebben niet van haar hun macht ontvangen.
-Immers, in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> werden Mozes en Aaron, priesters en profeten
-door den Heere geroepen en aangesteld; in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> zĳn
-de apostelen, Paulus inbegrepen, rechtstreeks door Christus zelven
-verkoren en bekwaamd. Valsche profeten en apostelen hebben juist
-geen zending van Godswege en komen alleen in hun eigen naam,
-Jer. 32:21, 32, Joh. 5:43, maar de ware dienaren beroepen
-zich op hunne zending van Godswege en ontleenen daaraan hun
-macht en autoriteit, Jes. 6:8, Jer. 1:4, Hos. 1:1, Rom. 1:1,
-Gal. 1:1 enz. Daarom, al zĳn zĳ ook ten dienste van de
-<span class="pagenum" id="Page_121">[121]</span>
-gemeente, zĳ heeten toch <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονοι Χριστου</span>, Col. 1:7, Hd. 20:24,
-1 Tim. 1:12, <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλοι Χριστου</span>, Rom. 1:1, Gal. 1:10, 2 Petr.
-1:1, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπηρεται Χριστου</span>, Hd. 26:16, 1 Cor. 4:1,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">δουλοι θεου</span>,
-Hd. 16:17, <span lang="grc" xml:lang="grc">συνεργοι θεου</span>, 1 Cor. 3:9, die, de mond Gods en
-gezanten ten behoeve van Christus zĳnde, van Christus’ wege
-bidden, dat men zich met God late verzoenen, 2 Cor. 5:20, en
-zonder menschen te behagen, het evangelie verkondigen, dat hun
-toebetrouwd is, 1 Thess., 2:4 en de verborgenheden van Christus
-uitdeelen, 1 Cor. 4:1. Daarom staan zĳ als opzieners en verzorgers
-ook boven de gemeente, zĳn hare <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι, προισταμενοι,
-ἡγουμενοι</span>, zĳn voor haren geestelĳken welstand verantwoordelĳk,
-en hebben op hare achting en gehoorzaamheid aanspraak. <a id="ct_652"></a>En dit
-geldt niet alleen van de buitengewone maar ook van de gewone
-ambten. Ook deze worden door Christus gegeven, Mt. 9:38,
-23:34, Hd. 20:28, 1 Cor. 12:5, 28, Ef. 4:11. Er is geen
-prediking zonder zending, Rom. 10:15. Niemand mag zich deze
-eere nemen, dan die van God geroepen is, Joh. 10:1, 2, Hebr.
-5:4. Al is het ook, dat alle geloovigen tot verkondiging van
-het evangelie geroepen zĳn, Hd. 8:4, 13:15, 1 Cor. 14:26;
-dit te doen met macht en gezag in des Heeren naam, tot eene
-reuke des levens ten leven of eene reuke des doods ten doode,
-vereischt eene speciale zending en opdracht.</p>
-
-<p>De weg, waarlangs Christus zĳne dienaren in het ambt zet,
-loopt over vocatie, examinatie en ordinatie. Sedert de roeping
-niet meer, gelĳk tot profeten en apostelen, op buitengewone
-wĳze tot iemand komt, is zĳ alleen kenbaar aan de samenstemming
-der in- en der uitwendige roeping. De inwendige roeping,
-welke dus van de bovennatuurlĳke en buitengewone wel te onderscheiden
-is, bestaat 1<sup>o</sup> in de verleening der gaven, die tot
-het ambt vereischt worden, 2<sup>o</sup> in de zuivere, oprechte en standvastige
-begeerte, die iemand naar het ambt doet streven, en 3<sup>o</sup> in
-de baning der wegen, welke tot het ambt leiden, Gerhard Loc.
-XXIII cap. 3, Voetius Pol. Eccl. III 529. Moor VI 282. Alting,
-Theol. probl. nova I 15. Brakel, Red. Godsd. XVII 12. Vitringa
-IX 298. Deze inwendige, subjectieve roeping moet haar waarmerk
-en zegel ontvangen in de uitwendige roeping door de gemeente,
-wĳl ook op dit terrein dwaling en verleiding niet uitgesloten is,
-Ned. Gel. art. 31. Daarom staat deze uitwendige roeping niet
-tegenover de inwendige maar zĳ gaat evengoed als deze van
-<span class="pagenum" id="Page_122">[122]</span>
-Christus uit. Hĳ alleen kan roepen en roept in der waarheid.
-<a id="ct_363"></a>Maar deze uitwendige roeping is middellĳk en geschiedt door de
-gemeente in Jezus’ naam. De Schrift laat hier geen twĳfel over,
-Hd. 1:23, 6:2-6, 2 Cor. 8:19, cf. boven <a href="#lmn_48-3c">bl. 79</a>. In de
-eerste eeuwen oefende de gemeente dit recht ook feitelĳk uit;
-zelfs de bisschop werd door de gemeente gekozen, cf. Sohm,
-Kirchenrecht 59. 229. 271. 275. 282. 285, Achelis, Lehrb. d.
-prakt. Theol. 1<sup>2</sup> S. 147 en oudere litt. bĳ Vitringa IX 308-310.
-De verkiezing van den paus, den bisschop van Rome, door de
-kardinalen, d. i. oorspronkelĳk het presbyterie der plaatselĳke
-gemeente aldaar, is nog een overblĳfsel van het vroeger gebruik.
-Maar langzamerhand werd het recht der gemeente beperkt en
-ten laatste in de Roomsche hierarchie aan den paus, en onder
-invloed van een humanistisch staatsrecht door Erastianen en Remonstranten
-aan de overheid toegekend. Zelfs in de Gereformeerde
-kerken was hierover groot verschil. Al hield men in theorie
-staande, dat het recht tot beroeping van dienaren des woords
-bĳ de gemeente berustte, practisch werd dit dikwerf zeer beperkt
-en aan den kerkeraad of aan patronen of aan de overheid of aan
-gemengde colleges afgestaan, Calvĳn, Inst. IV 3, 11-15. Voetius,
-Pol. Eccl. III 557 sq. 580 sq. Turretinus, Theol. El. XVIII qu.
-24. M. Vitringa IX 311-321. Moor VI 288-298. Aan de
-andere zĳde is echter ook de dwaling van <a id="ct_122"></a>Grotius, Pufendorf e. a.
-te vermĳden, alsof de keuze der kerkedienaren een natuurrecht
-van de geloovigen ware, evenals het recht, om een bestuur te
-verkiezen, bĳ de leden eener vereeniging berust, cf. M. Vitringa
-IX 310. Want de kerk is geen vereeniging, die door den wil
-van menschen tot stand komt, maar eene stichting van Christus.
-Alle macht, welke der gemeente toekomt, is haar daarom door
-Christus geschonken; zĳ is geen recht maar eene gave. De gemeente
-is geen democratie, waarin het volk zichzelf regeert.
-Maar Christus regeert in haar, en de keuze der gemeente heeft
-geen andere beteekenis dan dat zĳ de gaven opmerkt en de personen
-aanwĳst, welke Christus voor het ambt heeft bestemd.
-Vandaar dat de gemeente wel kiest, maar die keuze staat onder
-leiding van hen, die reeds in hun ambt zĳn, van apostelen, evangelisten
-enz., Hd. 1:15, 6:2, 14:23, Tit. 1:5, en later van
-naburige bisschoppen, Sohm, t. a. p. Voorts is de keuze niet
-volstrekt vrĳ, maar gebonden aan voorwaarden en vereischten,
-<span class="pagenum" id="Page_123">[123]</span>
-die door Christus voor het ambt zĳn aangegeven, Hd. 1:21,
-6:3, 1 Tim. 3. En eindelĳk staat iemand nog niet in het ambt,
-als hĳ door de gemeente gekozen is, maar moeten hem daarna
-de handen worden opgelegd, Hd. 6:6 enz. Keuze door de gemeente
-en leiding door den kerkeraad behooren dus samen te
-gaan bĳ de roeping tot een ambt in de gemeente van Christus,
-hetzĳ de kerkeraad zich bĳ de beroeping binde aan eene nominatie
-der gemeente of aan eene keuze der gemeente uit eene nominatie
-van den kerkeraad.</p>
-
-<p id="ct_342">Maar met de keuze van de gemeente en de beroeping door
-den kerkeraad (<span lang="la" xml:lang="la">vocatio stricte sic dicta</span>), is de uitwendige roeping
-nog niet afgeloopen. Zĳ zet zich voort in de beproeving, het
-onderzoek of examen. Natuurlĳk is deze niet volstrekt noodzakelĳk;
-als de gemeente beslist weet, dat hĳ, dien zĳ roept, de
-vereischte gaven bezit, is verder onderzoek overbodig. Maar de
-gemeente is niet onfeilbaar en kan zich vergissen; zĳ deelt zelve
-de gaven niet uit maar kan alleen opmerken, aan wien Christus
-gaven tot zĳn dienst heeft geschonken. Om daarin nu zoo veilig
-mogelĳk te gaan, stelt zĳ na de roeping nog eene beproeving in,
-strekkende om der gemeente de zekerheid te verschaffen, dat de
-beroepene de vereischte gaven bezit. Reeds Paulus eischte daarom
-1 Tim. 3:30, dat de diakenen —en het <span lang="grc" xml:lang="grc">και οὑτοι δε</span> bewĳst,
-dat dit ook reeds bĳ de presbyters gebruikelĳk was— op eene
-of andere ons onbekende wĳze zouden beproefd worden en daarna,
-als zĳ onberispelĳk bleken in leer en leven, zouden dienen.
-Daarop berustte het recht, waarvan de kerk later gebruik ging
-maken, om vóór de aanvaarding van het ambt een proeftĳd te
-stellen of ook een examen af te nemen, Bingham, <span lang="la" xml:lang="la">Origines eccles.</span>
-<span lang="en" xml:lang="en">or the Antiq. of the Christ. Church</span>, London 1843 II 225.
-<a id="ct_597"></a>Hier te lande stonden de Geref. kerken, nadat de universiteit te
-Leiden was opgericht, het recht tot afneming van het (peremptoir)
-examen aan de professoren af en vergenoegden zich met hun testimonium
-academicum, Syn. Midd. vr. 3. ’s Gr. art. 18. Maar
-langzamerhand wisten zĳ overal, behalve in Groningen, het recht
-om het peremptoir en het praeparatoir examen af te nemen, met
-groote moeite en niet zonder veel tegenstand, zelfs van Voetius
-en Maccovius, aan de professoren te ontnemen en voor zichzelve
-te behouden. Daargelaten de vraag, of de kerken niet goed doen,
-als zĳ bĳ het afnemen der examina in de classes zich van de
-<span class="pagenum" id="Page_124">[124]</span>
-hulp der professoren bedienen, het recht tot het instellen van
-zulk een onderzoek komt naar de H. Schrift, de Geref. belĳdenis
-en ook naar den aard der zaak aan de kerken toe. De school
-neme hare examens af, maar de kerken houden het recht, om
-te beroepen, om te beproeven, om te zenden, om macht te geven
-tot bediening van woord en sacrament. <a id="ct_598"></a>Het eigenlĳke, kerkelĳke
-examen is daarom het peremptoir examen; het praeparatoir is,
-ofschoon reeds vermeld ’s Grav. art. 18, van ondergeschikte beteekenis,
-werd eerst langzamerhand ingevoerd vooral ten gevolge
-van de Remonstrantsche twisten, en was volgens Voetius’ getuigenis,
-Pol. Eccl. III 517, eerst in 1669 algemeen in gebruik.
-Het diende alleen, om de voorloopig geëxamineerden een tĳd lang
-in het houden van propositiën onder leiding van een predikant
-en kerkeraad zich te laten oefenen.</p>
-
-<p id="ct_400">Bĳ de vocatie en examinatie komt ten slotte nog de ordinatie,
-die vooral door de handoplegging geschiedt. Deze was onder
-Israel in gebruik bĳ zegening, Gen. 48:14, Lev. 9:22, offerande,
-Ex. 29:10, Lev. 1:4, beschuldiging, Lev. 24:14, bĳ Levietenwĳding,
-Num. 8:10, bĳ aanstelling tot een ambt, Num. 27:18-23,
-later ook bĳ installatie van rechters en promotie van
-leeraars, Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes</span> II<sup>3</sup> 199. Jezus legde
-de handen op, om te genezen, Mt. 8:15, 9:18, Mk. 5:23 cf.
-2 Kon. 4:34, 5:11 en te zegenen, Mt. 19:15, (Luk. 24:50),
-en het volk hechtte daaraan groote waarde, Mt. 9:18, Mk. 5:23,
-7:32, maar nergens lezen wĳ, dat Hĳ alzoo ook deed bĳ
-de aanstelling tot een ambt. Zĳne apostelen stelde Hĳ alleen
-aan met het woord, zonder eenige ceremonie, Mt. 10:1v., 28:19.
-Bĳ de aanstelling van Matthias, Paulus, Barnabas, Silas, Lukas
-enz. wordt nergens van eene handoplegging melding gemaakt;
-een algemeen gebruik bĳ de inleiding tot een kerkelĳk ambt
-was zĳ zeker niet. Maar de handoplegging had plaats bĳ genezing,
-Hd. 9:12, 17, bĳ meedeeling van de gave des Geestes, Hd. 8:17-19,
-bĳ de aanstelling van diakenen, 1 Tim. 4:14, 2 Tim.
-1:6; volgens 1 Tim. 5:22 was zĳ bĳ de ordinatie tot een
-kerkelĳk ambt algemeen in gebruik en volgens Hebr. 6:2 behoort
-zĳ tot de eerste beginselen der leer van Christus. Doch
-eene reëele mededeeling van de geestelĳke ambtsgaven was zĳ
-niet. Want Hd. 6:3 leert, dat de diakenen, die verkozen werden,
-van te voren reeds moesten zĳn vol des H. Geestes en der wĳsheid.
-<span class="pagenum" id="Page_125">[125]</span>
-<a id="ct_568"></a>In Hd. 13:3. geschiedt de handoplegging niet bĳ de
-ordening, maar bĳ de uitzending van Barnabas en Paulus, die
-te voren reeds in het ambt stonden. Volgens 1 Tim. 1:18, 4:14
-werd de aanstelling van Timotheus tot evangelist door profetische
-getuigenissen en door handoplegging van het presbyterium bekrachtigd.
-En wel wordt 2 Tim. 1:6 de ambtsgave gedacht als
-geschied <span lang="grc" xml:lang="grc">δι ἐπιθεσεως</span>, maar 1 Tim. 4:14 zegt, dat zĳ geschonken
-werd <span lang="grc" xml:lang="grc">δια προφετειας</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">μετα ἐπιθεσεως</span>;
-een bewĳs daarvoor, dat profetie en handoplegging niet de oorsprong van de gaven
-waren, maar het middel, waardoor zĳ in den dienst der gemeente
-overgeleid en daarvoor bestemd werden. Van de apostelen ging
-dit gebruik der handoplegging over in de christelĳke kerk, die
-haar toepaste bĳ den doop, bĳ genezing, bĳ de wederopname van
-gevallenen en ketters, bĳ het huwelĳk, bĳ de boete en bĳ de
-ordening. In het laatste geval werd het recht, om haar toe te
-passen, in later tĳd alleen aan den bisschop toegekend en als
-verleening van eene bĳzondere ambtsgave opgevat. Tegenover
-Gnosticisme en Montanisme toch werd de waarheid der kerk
-daarmede betoogd, dat de bisschoppen in de gemeenten, die door
-de apostelen werden gesticht, de bewaarders der zuivere traditie
-waren. Zĳ hadden deze zelven van de apostelen ontvangen en
-ongeschonden aan hunne opvolgers overgegeven. De <span lang="la" xml:lang="la">successio ab
-initio decurrens</span>, met 2 Tim. 2:2 betoogd, leverde daarvoor den
-waarborg, want het ambt sloot de meedeeling van een bĳzonderen
-ambtsgeest in, dien de ambtsdrager behoudt ook al is hĳ persoonlĳk
-nog zoo goddeloos. De handoplegging was in de oude
-kerk zeker gebruikelĳk bĳ de ordening tot presbyter, diaken en
-de lagere ambten, ging altĳd met gebed gepaard en werd nog
-langen tĳd opgevat als symbolisch teeken van de meedeeling der
-ambtsgave. <span lang="la" xml:lang="la">Manus impositio, quid est aliud nisi oratio super
-hominem?</span> Aug. de bapt. 3, 16. Maar allengs werd zĳ beschouwd
-als een sacrament, dat ex opere operato een character indelebilis
-aanbracht, Trid. 23 c. 7. de ref. c. 3. 10. Cat. Rom. II 7, 29.
-Bellarminus, de clericis I 14. De Lutherschen verwierpen ze eerst,
-maar namen ze later weer op en kenden er soms groote waarde
-aan toe, Apol. Conf. art. 13, cf. Herzog<sup>2</sup> 11, 80. De Gereformeerden
-oordeelden eenparig, dat de handoplegging geen bevel
-van Christus en dus niet volstrekt noodzakelĳk was. Maar terwĳl
-sommigen haar nuttig, eerbiedwaardig en navolgenswaard achtten,
-<span class="pagenum" id="Page_126">[126]</span>
-Calvĳn, Inst. IV 3, 16. 14, 20. 19, 31, Aretius, Spanheim,
-Koelman, Pligt der ouderl. en diakenen 1889 bl. 53v., hielden
-anderen haar voor een adiaphoron en ontrieden haar gebruik uit
-vrees voor superstitie, Syn. Emden art. 16. Dordr. 1574 art. 24
-Midd. 1581 art. 4. Dordr. 1578 art. 5. Voetius, Pol. Eccl. III
-452. 579. Moor V 352-356. VI 327-331. M. Vitringa IX 209.
-353-357. Een wezenlĳk element van de ordening is zĳ niet,
-want noch bĳ Jezus zelf, noch bĳ de apostelen, noch ook bĳ de
-ouderlingen, Hd. 14:23, 20:28, wordt er eenige melding van
-gemaakt. Ook kan en mag zĳ niet opgevat worden als mechanische
-mededeeling van een bĳzonderen ambtsgeest. Want zĳ schenkt
-niet doch onderstelt naar de Schrift de voor het ambt vereischte
-charismata. Zĳ is ook niet met de verkiezing of roeping tot het
-ambt identisch maar volgt daarop en kan daarom niet anders
-zĳn dan eene openbare aanwĳzing van dengene, die tot een ambt
-geroepen is, en eene plechtige inleiding en bestemming tot dat
-ambt. Evenals het trouwen voor de overheid het wezen van het
-huwelĳk niet is en de kroning den koning niet maakt, zoo is
-ook de ordinatio, met of zonder handoplegging, geen mededeeling
-van het ambt of van een ambtsgeest. Zĳ is alleen de plechtige,
-openlĳke verklaring voor God en zĳne gemeente, dat de geroepene
-langs wettigen weg en mitsdien van Godswege gezonden wordt,
-dat hĳ de vereischte gaven bezit en als zoodanig door de gemeente
-ontvangen, erkend en geëerd moet worden. Cf. Sohm, Kirchenrecht
-56 f. Art. Handauflegung en Ordination in Herzog. Zahn,
-Einl. in das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> I 465. Achelis, Lehrb. der prakt. Theol.
-Leipzig 1898 I 139-173.</p>
-
-<p id="lmn_48-9" class="sep1">9. Over het aantal ambten, dat Christus in zĳne gemeente ingesteld
-heeft, bestaat er in de christelĳke kerk groot verschil. In den
-apostolischen tĳd was uit den aard der zaak de grens tusschen
-buitengewone en gewone ambten en zoo ook tusschen ambten en
-gaven nog niet scherp getrokken. Maar de hierarchische ontwikkeling,
-die met het opkomen van het episcopaat een aanvang
-nam, beroofde de gemeente van alle vrĳheid en zelfstandigheid
-en zonderde de ambten door eene breede klove van haar af. De
-leden der gemeente werden de laici, die, van alle regeering uitgesloten
-en voor hun zaligheid van priester en sacrament volstrekt
-afhankelĳk, niets hebben te doen dan te luisteren en te gehoorzamen.
-<span class="pagenum" id="Page_127">[127]</span>
-<a id="ct_580"></a>En door een speciaal karakter en een bĳzonderen ambtsgeest
-van hen gescheiden, staan hoog boven hen de clerici, die
-een afzonderlĳken stand vormen, door successie zich voortplanten,
-en ook zonder een bepaalden dienst in de gemeente tot de klasse
-der geestelĳken kunnen behooren. Deze clerici zĳn in twee rangen
-verdeeld, ordines minores (non sacri) en ordines majores (sacri).
-De ordines minores, waartoe de acoluthi, exorcistae, lectores en
-ostiarii behooren, waren eerst vrĳwillige diensten van gemeenteleden
-maar werden in de eerste helft der derde eeuw in Rome
-georganiseerd tot lagere ambten, wĳl zĳ tot het heilige in betrekking
-stonden en daaraan in mindere of meerdere mate deel
-hadden; hoewel dikwerf alleen in naam, zĳn zĳ ook thans nog
-voorbereiding voor de hoogere ambten, Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span> 128.
-Moeller-von Schubert, Kirchengesch. I 370. Wieland, Die genet.
-Entw. der sogen. ordines minores in den 3 ersten Jahrh., Freiburg
-Herder 1897 en daarbĳ Schürer’s Theol. Lit. Z. 1898 n. 1.
-Reeds bĳ de ordines minores komt het streven voor den dag,
-om ze van de gemeente los te maken en ze in te lĳven in de
-kerkelĳke hierarchie. <a id="ct_252"></a>Maar veel sterker is dit bĳ de ordines
-majores het geval. Deze omvatten de drie ambten van bisschop,
-presbyter en diaken, maar van deze drie is eigenlĳk het bisschoppelĳk
-ambt alleen overgebleven. In dit episcopaat zĳn wel allerlei
-onderscheidingen aangebracht van jurisdictie en digniteit, zoodat
-men spreekt van aartsbisschoppen, patriarchen, metropolieten enz.,
-maar deze onderscheidingen maken op de eenheid en het wezen
-van het bisschoppelĳk ambt geen inbreuk. Zelfs het pauselĳk
-ambt is essentieel een bisschopsambt, slechts tot de gansche kerk
-uitgebreid en daartoe met bĳzondere gaven toegerust, niet hieratisch
-maar alleen hierarchisch van het gewone bisschopsambt
-verschillend. Dit bisschoppelĳk ambt is in de Roomsche kerk
-eigenlĳk het eene, ware ambt. Nadat het in de tweede eeuw uit
-het presbyteraat zich ontwikkeld had, trok het de leer, de traditie,
-de jurisdictie aan zich, scheidde zich door successie, tonsuur,
-coelibaat van de gemeente af en maakte presbyters en diakenen
-allengs tot zĳne organen. <a id="ct_452"></a>Nog binnen den kring des N. Test.
-treffen wĳ aan het hoofd der gemeente een raad van presbyters,
-een presbyterium, aan, 1 Tim. 4:14, en zulk een raad bleef,
-ook nadat een hunner tot bisschop zich verheven had, nog lang
-om hem heen bestaan. Maar deze raad verloor meer en meer
-<span class="pagenum" id="Page_128">[128]</span>
-elken band met de gemeente, werd een kapittel van den bisschop
-en diende, om onder hem krachtens eene door hem verleende
-volmacht als bedienaars van het heilige, vooral van het sacrament,
-op te treden. <a id="ct_285"></a>Evenzoo veranderde spoedig het diakonaat geheel
-van karakter. Toen de priester- en offeridee ingang vond, werd
-het <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονειν τραπεζαις</span>, Hd. 6:2, niet meer van de verzorging
-der behoeftigen maar van hulpdienst bĳ de eucharistie verstaan.
-De bisschop werd hoogepriester, de presbyters werden priesters
-en de diakenen werden levieten, die, de armenzorg aan particulieren
-en kloosterorden overlatende, den bisschop ter zĳde stonden bĳ
-de bediening der mis. Terwĳl op deze wĳze presbyters en diakenen
-geheel en al van de gemeente afgezonderd en tot organen van
-den bisschop werden gemaakt, is deze zelf bepaaldelĳk door
-ééne macht van alle andere onderscheiden. Het bisschoppelĳk
-ambt is een priesterlĳk ambt, maar verbonden met de macht
-om het voort te planten, met de <span lang="la" xml:lang="la">vis generativa sacerdotii</span>; het
-waarborgt het voortbestaan van het sacerdotium en dus de voortplanting
-van de kerk. De bisschop is het <span lang="la" xml:lang="la">punctum saliens</span> in de
-kerk; leeken, diakenen, presbyters kunnen tĳdelĳk ontbreken
-maar de bisschop niet; waar hĳ is, is de kerk, want hĳ is de
-drager der leer, de voortplanter der priesterschap. De presbyters
-zĳn ook priesters, bevoegd om de sacramenten te bedienen, maar
-zĳ mogen niet ordenen, zĳ missen de <span lang="la" xml:lang="la">vis generativa sacerdotii</span>,
-hun priesterschap is onvruchtbaar, zĳ zĳn dienaren en helpers
-van den bisschop, omdat deze niet overal kan zĳn en niet alles
-kan doen. Presbytoraat en diakonaat zĳn bĳ Rome verlengstukken
-van het episcopaat; het zĳn drie graden in het ééne sacerdotium,
-niet geco- maar gesubordineerd. De presbyter is ook diaken, de
-bisschop is ook presbyter; telkens stĳgt de ambtsgave een trap
-hooger, totdat zĳ culmineert in den bisschop, of, gelĳk de volgende
-paragraaf zal aanwĳzen, in den paus. Cf. Thomas, S. Theol.
-suppl. qu. 34-40. Lombardus e. a. op Sent. IV dist. 24. Bonav.,
-Brevil. VI 12. Conc. Trid. sess. 23. Cat. Rom. II c. 7. Bellarminus,
-de clericis I c. 11 sq. Dens, Theol. VII 50 sq. Oswald,
-Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. II<sup>2</sup> 315-335. Seydl, <span lang="de" xml:lang="de">Der
-Diakonat</span>, Regensburg 1884. Vering, <span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. des kath. orient.
-und prot. Kirchenrechts<sup>3</sup></span>, Freiburg 1893 S. 558 f., enz.</p>
-
-<p id="ct_192">Tegenover deze hierarchie stelde <a id="ct_137"></a>Luther zich tevreden met de
-herstelling van het oorspronkelĳk predikambt. Wel achtte hĳ
-<span class="pagenum" id="Page_129">[129]</span>
-tot oefening der tucht een raad van oudsten en tot verzorging
-der armen een raad van diakenen noodig. Maar deze ambten
-werden toch van wege de ongelegenheid der tĳden niet hersteld;
-zĳ waren ook niet zoo noodig als het episcopale, geestelĳke
-predikambt, het Pfarramt, dat het voornaamste ambt is en waardoor
-Christus in het bĳzonder zĳne kerk regeert. Het ouderlingen-
-en diakenambt werden daarom in de Luthersche kerk vervangen
-door consistorie en kerkvoogdĳ; de Roomsche ordines maakten
-plaats voor den ordo ecclesiasticus, politicus en oeconomicus. Cf.
-Köstlin, Luthers Theol. II 538 f. Conf. Aug. en Apol. art. 5.
-14. 28. Gerhard, Loc. XXIII vooral § 232. 233. Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span>
-460-542. Achelis, Lehrb. d. prakt. Theol. I<sup>2</sup> 60 f. <a id="ct_102"></a>Daarentegen
-is de presbyterale kerkregeering te danken aan Calvĳn.
-Wel werden er reeds vóór hem, o. a. door Oecolampadius te
-Bazel in 1530 pogingen beproefd, om ten behoeve der kerkelĳke
-tucht het ambt van oudsten in te stellen, maar Calvĳn heeft dit
-toch het eerst uitgevoerd en het ouderlingenambt tot een kenmerk
-der Gereformeerde kerkregeering gemaakt, Lechler, Gesch. der
-Presb. u. Syn. Verfassung, Leiden 1854 en art. Presbyter in
-Herzog<sup>2</sup>. Hĳ ging daarbĳ uit van het woord Gods. Want al is
-het ook, dat karakter en omstandigheden Calvĳns oog openden
-voor de beteekenis der ambten in de H. Schrift, toch is de
-presbyterale kerkregeering door hem niet uit eenig abstract
-beginsel maar uit het woord Gods afgeleid en op zĳn gezag in
-de kerk ingevoerd. In den nieuweren tĳd is men wel van een
-<span lang="de" xml:lang="de">Gemeindeprinzip</span> gaan spreken en heeft men daaruit een soort
-van presbyterale en diakonale ambten opgebouwd; eene gemeente
-had recht, om zichzelve te regeeren, evenals op staatkundig gebied
-het volk hoe langer hoe meer invloed op de regeering
-verkrĳgt, zoo Stahl en vele jongere kerkordeningen bĳ Rieker,
-<span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze ref. Kirchenverf.</span> 130 f., en evenzoo had eene gemeente
-organen, d. i. diakenen en diakonessen noodig tot uitoefening van
-het werk der inneren Mission, Paul Wurster, Die Lehre v. d.
-inneren Mission, Berlin 1895 S. 128 f. Maar dit is eene gansch
-andere voorstelling, dan die men bĳ Calvĳn en de Gereformeerden
-aantreft. Al is het ook, dat zĳ de regeering der kerk daarmede
-aandringen, dat zĳ anders evenmin als een volk of eene maatschappĳ
-kan bestaan, Calvĳn, Inst. IV 11, 1. a Lasco, Op. II
-45; toch leiden zĳ de ambten niet uit de gemeente maar uit de
-<span class="pagenum" id="Page_130">[130]</span>
-instelling van Christus af. De kerk als gemeenschap der heiligen
-is niet autonoom; zĳ is niet vrĳ, om zich al dan niet, zoo of
-anders in te richten, maar zĳ is ook op dit punt aan het woord
-Gods gebonden en vindt daarin de beginselen aangewezen en de
-lĳnen getrokken, welke zĳ bĳ de regeering der kerk te volgen
-heeft. <a id="ct_256"></a>Het was algemeene overtuiging, dat de regeering der kerk
-in substantie op een <span lang="la" xml:lang="la">jus divinum</span> berusten moest, Calvĳn, Inst.
-IV 3, 1. 4, 1. Conf. Gall. 25. 29. Belg. 30. Helv. II 18, vooral
-de Westm. synode bĳ Neal, Historie der Purit. II 1 bl. 182v.
-Maar daarbĳ verloor men toch niet uit het oog, dat de Schrift
-geen wetboek was, noch in allerlei bĳzonderheden afdaalde en
-zeer veel aan de vrĳheid der kerken overliet, Syn. Wezel I 9. 10.
-Emden 19-21. Westm. I 6. Zelfs over de <a id="ct_370"></a>ambten, welke Christus
-in zĳne kerk ingesteld had, was er niet gering verschil. Vooreerst
-waren er, die tegen een episcopaat in den zin van eene
-superintendentuur geen bezwaar hadden, a Lasco, Op. II 51.
-57. Knox, <span lang="en" xml:lang="en">First Book of Discipline</span>, cf. Saravia, Scultetus,
-Bochartus, Spanheim Jr., Tilenus, Forbesius a Corse e. a. bĳ
-M. Vitringa IX 210 sq. Dan was er verschil over, of het <a id="ct_288"></a>doctorenambt,
-opgevat als professoraat in de theologie, een afzonderlĳk,
-kerkelĳk ambt vormde dan wel of het, wĳl van geen
-apostolische instelling, slechts in ruimer zin zoo genoemd kon
-worden, cf. mĳne rede over het Doctorenambt, Kampen 1899.
-Vervolgens spraken, afgedacht van het doctoraat, sommigen liever
-van drie ambten pastor, presbyter en diaken, Calvĳn, Ordonn.
-eccl. Syn. Wezel c. 2. 4. 5. Emden 13. 14. Dordr. 12v.
-Midd. 2. ’s Grav. 2. Dordr. 2; anderen noemden twee ambten,
-presbyter en diaken en verdeelden dan het eerste in leer- en
-regeerouderlingschap, a Lasco Op. II 51 en vele Schotsche en
-Amerikaansche kerkenorden, bĳ Rieker, <span lang="de" xml:lang="de">Grundsätze ref. Kirchenverf.</span>
-104; zelfs waren er, die de presbyterale kerkregeering
-wel nuttig maar niet krachtens een <span lang="la" xml:lang="la">jus divinum</span> noodzakelĳk
-vonden en de onderscheiding van leer- en regeerouderlingen verwierpen,
-Cappellus, Theses Salm. III 330. Burmannus, Synopsis
-VIII 7, 41v. e. a. bĳ M. Vitringa IX 235 sq. Voorts werd de
-onderscheiding van diakenen in die voor armen en voor kranken
-door Calvĳn wel ingevoerd, Inst. IV 3, 9 maar slechts zelden
-overgenomen, Zanchius, Op. IV 767. Syn. Wezel. c. 5; en door
-anderen het ambt van diakonessen hersteld, Junius, Op. I 1567.
-<span class="pagenum" id="Page_131">[131]</span>
-Walaeus, Op. I 466. Voetius, Pol. Eccl. II 508 sq. 529; en
-ook was volgens sommigen in Hd. 6 niet de instelling van het
-diakonaat bericht en dit ambt daarom niet van Goddelĳken oorsprong,
-Cappellus e. a. bĳ M. Vitringa IX 277 sq. En eindelĳk
-was er nog verschil over de wĳze van verkiezing, over het bekleeden
-van een ambt zonder een bepaalden dienst in de gemeente,
-Heidegger, Corpus Theol. II 571, over het nut der handoplegging,
-zoowel in het algemeen als vooral bĳ de bevestiging van ouderlingen
-en diakenen, Voetius, Pol. Eccl. III 466, over de herhaling
-van de bevestiging bĳ herbenoeming van ouderlingen en diakenen,
-Moor VI 329, M. Vitringa IX 361, over den duur van het ouderlingschap,
-Rutgers in de Heraut 944-948 enz. De behandeling
-van al deze onderwerpen hoort in het kerkrecht thuis. Maar
-zooveel mag veilig gezegd, dat de Gereformeerden, door de herstelling
-van het ouderlingen- en het diakenambt naast dat van
-den dienaar des woords, het zuiverst de gedachte der Schrift
-hebben gegrepen en het krachtigst de rechten der gemeente
-hebben erkend. Over de kerk is Christus alleen koning; hare
-regeering is in het onzichtbare strikt monarchaal. En koning was
-Hĳ niet alleen in het verleden, maar Hĳ is het nog. Van uit
-den hemel regeert Hĳ zĳne gemeente op aarde door zĳn Woord
-en zĳn Geest, door zĳne profetische, priesterlĳke en koninklĳke
-werkzaamheid. Deze drie ambten zet Hĳ op aarde voort, niet
-uitsluitend maar toch ook door middel van de ambten, die Hĳ
-ingesteld heeft. In het zichtbare is zĳne regeering niet democratisch
-noch monarchaal noch oligarchisch, maar aristocratisch-presbyteraal.
-Het zĳn de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀριστοι</span>, de besten, niet in geld en
-goed maar in geestelĳke gaven, die Hĳ zelf bekwaamt en door
-de gemeente voor zĳnen dienst aanwĳzen laat. Door hen zorgt
-Hĳ voor de geestelĳke en voor de stoffelĳke belangen van zĳne
-gemeente. Door het leeraarsambt onderwĳst Hĳ, door het ouderlingenambt
-leidt Hĳ, door het diakenambt verzorgt Hĳ zĳne
-kudde; en door alle drie bewĳst Hĳ zich te zĳn onze hoogste
-profeet, onze eeuwige koning en onze barmhartige hoogepriester.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="para_49"><span class="pagenum" id="Page_132">[132]</span>
-§ 49. <span class="smcap">De macht der kerk.</span></h3>
-
-<p id="lmn_49-1" class="sep1">1. De kerk behoort evenmin als de staat tot de oorspronkelĳke
-instellingen van het menschelĳk geslacht. De oudste vorm van
-samenleving was de familie, waarin het burgerlĳk en het godsdienstig
-leven nog ineengestrengeld lagen en onder leiding stonden
-van den vader of aartsvader, die profeet, priester en koning was
-in zĳn gezin. De zonde echter maakte voor het behoud van het
-menschelĳk geslacht de instelling van kerk en staat noodzakelĳk.
-In het gebod van de doodstraf op menschenmoord, Gen. 9:6,
-stelt God principieel de overheid in; en deze treedt dan ook
-weldra na den torenbouw onder de leiding van Gods voorzienigheid
-bĳ alle volken op, in welke de menschheid verdeeld wordt.
-Zoodra er eene overheid opstaat, komt er vanzelf ook eene zekere
-onderscheiding en scheiding tusschen het burgerlĳke en het godsdienstige
-leven; naast de vorsten treden er priesters op. Daarmede
-is dan vanzelf de mogelĳkheid van botsing gegeven; de grenzen
-worden bĳ de volken telkens verschillend getrokken en de banden
-op onderscheidene wĳze gelegd. Terwĳl in het Oosten over het
-algemeen de macht der vorsten aan de priesterschap onderworpen
-is, is in het Westen, bĳ Grieken en Romeinen, de godsdienst
-een politiek belang en zĳn de priesters beambten van den staat.
-Eene volkomene scheiding kwam in de oudheid nergens voor;
-een neutrale staat is daar ten eenenmale onbekend. De staat onderhoudt
-en beschermt den godsdienst, desnoods met verbanning
-en doodstraf (Socrates), want deze is de grondslag en waarborg
-van zĳn eigen bestaan. <a id="ct_418"></a>Ook Israel was van huis uit patriarchaal
-ingericht en in huisgezinnen, familiën, geslachten en stammen
-ingedeeld. Onder de koningen bleef de genealogische indeeling
-bestaan en gaf aan de staatsinrichting een democratischen stempel,
-zoodat de hoofden der stammen enz. in de volksvergaderingen
-over gewichtige zaken te beslissen hadden. Reeds onder dezen
-patriarchalen regeeringsvorm was er onderscheid tusschen burgerlĳke
-en godsdienstige belangen, tusschen Mozes en Aaron,
-tusschen schrĳvers, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שֹׁטְרִים</span> en richters,
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">שֹׁפְתִים</span>, ter eene, en priesters
-en levieten ter andere zĳde. Alleen in het opperste gerechtshof,
-dat te Jeruzalem gevestigd was en over zeer moeilĳke gevallen
-te oordeelen had, hadden ook priesters zitting, Deut. 17:8-13,
-<span class="pagenum" id="Page_133">[133]</span>
-19:17, 18. Onjuist is het daarom, te zeggen, dat onder Israel
-kerk en staat één waren. Beide waren in wetten, instellingen,
-ambten, ambtsdragers, en ten deele zelfs in leden duidelĳk
-van elkaar onderscheiden, cf. Hoedemaker, Kerk en Staat in
-Israel, in het tĳdschrift Troffel en Zwaard 1898 bl. 208-237.
-De priesters moesten dienen in den tempel, met de offeranden
-des volks tot God naderen, aan het volk Gods genade en zegen
-uitdeelen, en het onderwĳzen in de wet, Lev. 9:22, 10:11,
-21:8, Num. 6:22, 16:5, Ezech. 44:23, maar zĳ moesten ook
-voor zichzelf offeren, Lev. 9:7, 16:6, waren gebonden aan de
-wet, Deut. 33:10, Jer. 18:18 en voor hun levensonderhoud
-van het volk afhankelĳk, Lev. 23:10, Num. 18:8-32 enz.
-Ook hadden zĳ geen geheime leer of kunst, geen staatkundige
-of burgerlĳke macht, geen hierarchische heerschappĳ; een priesterstaat
-is Israel nooit geweest, de vrĳheid des volks was op
-alle manier tegenover den priesterstand gewaarborgd. De profeten
-traden vrĳ op, hadden het woord Gods te verkondigen, moesten
-zonder sparen aan Israel zĳne zonden bekend maken en volk en
-overheid Gods oordeelen aanzeggen, maar zĳ hadden geen andere
-macht dan de macht van het woord. Vreemdelingen konden door
-de besnĳdenis Israel worden ingelĳfd, Ex. 12:48, en onreinen
-en melaatschen bleven burgers, ook al werden zĳ tĳdelĳk afgezonderd.
-Ondanks de scheuring had de godsdienstige eenheid des
-volks op zichzelve zeer goed kunnen blĳven bestaan. Maar het
-eigenaardige van Israels inrichting bestond nu daarin, dat al deze
-wetten, ambten en instellingen door God gegeven en gehandhaafd
-werden; Israel was eene theocratie; God was zĳn wetgever,
-rechter en koning, Jes. 33:22. Er was daarom op geen enkel
-gebied in Israel plaats voor eene onafhankelĳke souvereiniteit;
-ook de koning mocht geen despoot zĳn, maar moest door God
-verkozen, uit het midden der broederen genomen en aan Gods
-wet gebonden worden, Deut. 17:14-20, 1 Sam. 10:25. Boven
-alle ambten, instellingen en personen stond de wet Gods, die
-heel het leven van Israel regelde en door allen zonder onderscheid
-gehouden moest worden; Israel moest een heilig volk en een
-priesterlĳk koninkrĳk zĳn, Ex. 19:3, Deut. 7:6. Daaruit vloeit
-voort, dat, zonder dat het onderscheid tusschen burgerlĳk en
-godsdienstig leven werd uitgewischt, de overheid toch ook op
-haar terrein de wet Gods had te handhaven. Afgoderĳ, beeldendienst,
-<span class="pagenum" id="Page_134">[134]</span>
-tooverĳ, Godslastering, Sabbatschennis enz., alle zonden
-tegen de eerste tafel, werden daarom menigmaal met den dood
-gestraft, Ex. 22:18, 20, Lev. 20:2, 6, 27, 24:11-16, Num.
-25:5, 7, Deut. 13:1-5, 17:2-7, 18:9-12, 20, 1 Kon.
-15:12, 18:40, 2 Kon. 9:7, 24, 33, 10:6, 11, 17, 18v.,
-11:15, 12:2, 18:4, 2 Chr. 15:13, 17:6, 29:10, 31:1,
-34:5, 33. De godsdienst was eene nationale zaak, zonde was
-misdaad, overtreding van de eerste tafel der wet was verbreking
-van het verbond. Maar daarbĳ dient toch bedacht, dat de wet
-slechts zeer weinige, algemeene regelen gaf, en de voltrekking
-der straf dikwerf aan God zelven overliet; dat het dooden van
-de Kananieten, van Agag, van Achabs huis op zichzelf staande
-gevallen waren, dat Jehu’s ĳver veel verder ging dan het gebod
-Gods, dat de reformatie der koningen zich meest bepaalde tot
-het uitroeien der afgodsbeelden en tot herstel van den publieken
-dienst van Jahveh, dat ongeloof en ketterĳ onder Israel door
-geen inquisitie werden opgespoord en menigvuldig voorkwamen,
-dat gewetensdwang ten eenenmale onbekend was, dat vreemdelingen,
-op voorwaarde van zich te onthouden van publieke schennis
-van Israels godsdienst, niet alleen geduld maar ook met voorkomendheid
-werden behandeld, dat priesters en profeten nooit
-opwekten tot vervolging van de goddeloozen maar alleen hen
-vermaanden tot bekeering, bĳv. ook in Ps. 2:10, en van God
-zelven de staatkundige en godsdienstige overwinning van Israel
-over al zĳne vĳanden verwachtten. Daarom kon ook, toen Israel
-meer en meer zĳne politieke zelfstandigheid verloor, de godsdienstige
-gemeente blĳven bestaan en zich op eigene wĳze
-organiseeren. <a id="ct_735"></a>Al breidde de macht van priesters en hoogepriester
-na de ballingschap zich gaandeweg uit, straks kregen zĳ in
-farizeën en schriftgeleerden gevaarlĳke concurrenten; in de synagoge
-werd het godsdienstig leven zelfstandig, niet alleen tegenover den
-staat, maar ook tegenover tempel en priesterschap; en heel dat
-leven werd meer en meer geconcentreerd om de wet, wier onderwĳzing
-het hoofddoel der synagoge was, Mt. 4:23, Mk. 1:21 enz.
-Hd. 15:21, 2 Tim. 3:15. Die wet, of ruimer genomen, de
-Oudtest. Schrift was grondslag, middelpunt, bron van Israels
-godsdienstig leven; eene andere macht bezat het niet, dan die er
-lag in dat Woord. Vandaar dat het zich daaraan vastklemde
-met angstvallige nauwgezetheid en allen, die er niet naar wilden
-<span class="pagenum" id="Page_135">[135]</span>
-leven, door den ban <span lang="hbo" xml:lang="hbo">גִּדּוּי‏‎, ‎‏חֵרֶםַ‏‎, ‎‏שַׁמַּתָא</span> uit zĳn midden wegdeed
-en zonder of met anathematismen, voor een tĳd of voor goed
-buiten de gemeente sloot, Luk. 6:22, Joh. 9:22, 12:42, 16:2.
-Cf. Schürer, Gesch. d. jüd. Volkes im Zeitalter J. C. II<sup>3</sup> passim,
-vooral 428 f.</p>
-
-<p id="lmn_49-2" class="sep1">2. Toen Jezus, komende tot het zĳne, door de zĳnen niet aangenomen
-werd, organiseerde Hĳ zĳne discipelen tot eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>,
-die hopend en lĳdend zĳne tweede komst en de overwinning van
-al zĳne vĳanden verbeiden moest. Deze gemeente toont in inrichting
-en cultus wel eenige overeenkomst met de synagoge, maar
-is toch eene nog vrĳere en meer zelfstandige organisatie van het
-nieuwe leven, dat Christus aan het licht gebracht had. Immers
-kan er geen twĳfel over bestaan, of Christus zulk eene gemeente
-gesticht en haar eene zekere macht toebetrouwd heeft. Zelf toch
-spreekt Hĳ van haar als zoo hecht op eene rots gebouwd, dat
-de poorten der hel niets tegen haar zullen vermogen, Mt. 16:18,
-en voorts geeft Hĳ aan die gemeente ambten, bedieningen, instellingen,
-gaven, Rom. 12:6v., 1 Cor. 12-14, Ef. 4:11, die
-er alle op wĳzen, dat zĳ een eigen, vrĳ, onafhankelĳk bestaan
-en eene zelfstandige inrichting heeft. Maar deze macht, welke
-Christus aan zĳne gemeente verleent, draagt een bĳzonder karakter.
-<a id="ct_19"></a>Zĳ bestaat in niets anders maar ook in niets minder dan in de
-macht der sleutelen, die door Christus het eerst aan Petrus
-toebedeeld werd, Mt. 16:19. Nadat Petrus eerst om zĳne belĳdenis
-van Jezus’ Messianiteit eene rots was genoemd, op welke
-Christus zĳne gemeente zou bouwen, stelde Hĳ hem daarna in
-vers 19 tot <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκονομος</span> van het koninkrĳk der hemelen aan en
-droeg de sleutelen van dat rĳk aan hem over. Sleutelen zĳn een
-teeken van heerschappĳ, Jes. 22:22, Luk. 11:52, Openb. 1:8,
-3:7, 9:1, 20:1, en duiden hier de macht van Petrus aan,
-om het koninkrĳk der hemelen te openen en te sluiten, d. i. om
-te bepalen, wie er in komen zal en wie niet. Zĳn oordeel toch
-zal ook in den hemel gelden; wat hĳ binden of ontbinden (losmaken,
-bevrĳden) zal, zal ook door God alzoo gerekend worden.
-In deze woorden wordt aan Petrus geen wetgevende macht geschonken,
-maar wel eene oordeelende of richtende; omdat hĳ
-belĳder van Jezus als den Christus is, heeft hĳ in die belĳdenis
-een maatstaf om te bepalen, wat tot de gemeente al dan niet
-<span class="pagenum" id="Page_136">[136]</span>
-behoort en dus al dan niet in het koninkrĳk der hemelen zal
-ingaan. In Mt. 18:18 krĳgt de gemeente in het algemeen de
-macht, om een onboetvaardige als een heiden en tollenaar te
-beschouwen, want haar oordeel is in de hemelen van kracht.
-En in Joh. 20:24 ontvangen al de apostelen, op grond van de
-hun in vers 22 geschonken Geestesgave, de macht, om der menschen
-zonden los te laten of vast te houden. Hieruit blĳkt duidelĳk,
-dat de macht der gemeente en bepaaldelĳk van Petrus
-en de apostelen bestaat in het uitspreken van een rechterlĳk
-oordeel over der menschen verhouding tot het koninkrĳk der
-hemelen naar den maatstaf van de belĳdenis van Jezus als den
-Christus en de gave des H. Geestes. Deze macht wordt in het
-<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> telkens nader omschreven. Zĳ is geen autoritaire, onafhankelĳke,
-souvereine heerschappĳ, Mt. 20:25, 26, 23:8, 10,
-2 Cor. 10:4, 5, 1 Petr. 5:3, maar een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια, λειτουργια</span>.
-Hd. 4:29, 20:24, Rom. 1:1 enz., gebonden aan Christus, die
-alle macht heeft in hemel en op aarde, Mt. 28:18, die het
-eenige hoofd der gemeente is, Ef. 1:22 en die als zoodanig alle
-gaven en ambten uitdeelt, Ef. 4:11; gebonden aan zĳn Woord
-en Geest, door welke Christus zelf zĳne gemeente regeert, Rom.
-10:14, 15, Ef. 5:26, en uitgeoefend in zĳn naam en kracht,
-1 Cor. 5:4. Zĳ is daarom wel eene macht, eene wezenlĳke
-veelomvattende macht, bestaande in de bediening van woord en
-sacrament, Mt. 28:19, in de opening en sluiting van het koninkrĳk
-der hemelen, Mt. 16:19, in het vergeven of houden
-der zonden, Joh. 20:20, in het oefenen van tucht over de leden
-der gemeente, Mt. 16:18, Rom. 16:17, 1 Cor. 5:4, 2 Thess.
-3:6, Tit. 3:10, 2 Joh. 10, 2 Tim. 2:17, Hebr. 12:15-17,
-Op. 2:14, in het onderscheiden aller dingen, 1 Cor. 2:15, in
-het leeren, vertroosten, vermanen enz. der broederen, Col. 3:16,
-in het aanleggen der gaven ten nutte van anderen, Rom. 12:4-8,
-1 Cor. 12:12v., in het doen van wonderen, Mk. 16:17,
-18 enz. Maar al deze macht is geestelĳk, zedelĳk van aard,
-wezenlĳk onderscheiden van alle andere macht, welke God aan
-menschen over menschen of over andere schepselen in gezin,
-maatschappĳ, staat, kunst, wetenschap geschonken heeft. Jezus
-toch is niet anders opgetreden dan als Christus, als profeet,
-priester en koning; een ander ambt heeft Hĳ niet bekleed, eene
-andere betrekking heeft Hĳ niet waargenomen. Hĳ was geen
-<span class="pagenum" id="Page_137">[137]</span>
-huisvader, geen geleerde, geen kunstenaar, geen staatsman; Hĳ
-heeft alle ordinantiën en werken des Vaders geeerbiedigd en kwam
-alleen, om de werken des duivels te verbreken, 1 Joh. 3:8. Zĳn
-koninkrĳk had in deze wereld zĳn oorsprong niet, Joh. 18:36.
-En daarom erkent Hĳ alle overheid, hoogepriester, sanhedrin,
-Herodes, Pilatus enz., betaalt Hĳ de belasting, Mt. 17:24,
-weigert scheidsrechter te wezen tusschen twee broeders, die
-twisten over eene erfenis, Luk. 12:14, beveelt den keizer het
-zĳne te geven, Mt. 22:21, bestraft Johannes, die vuur wil doen
-nederdalen van den hemel, Luk. 9:55, en Petrus, die Malchus
-het oor afhouwt, Joh. 18:10, verbiedt dat zĳne jongeren voor
-zĳn naam en zaak strĳden met het zwaard, Mt. 26:52. Het
-evangelie van Christus bindt nooit den strĳd tegen de natuur als
-zoodanig aan, het kwam niet om de wereld te veroordeelen maar
-te behouden, Joh. 3:16, 17; het laat huisgezin, huwelĳk, verhouding
-van ouders en kinderen, van heeren en dienstbaren, van
-overheid en volk onaangetast; het vindt niets verwerpelĳks in
-zichzelve en alle schepsel goed, indien het met dankzegging genomen
-wordt en geheiligd door het woord van God en door het
-gebed, 1 Tim. 4:4; het laat een iegelĳk blĳven in de roeping,
-in welke hĳ geroepen werd, 1 Cor. 7:12-24, 1 Thess. 4:11,
-leert de overheid eerbiedigen, Rom. 13:1, 1 Tim. 2:2, 1 Petr.
-2:13, en laat zelfs de slavernĳ bestaan, 1 Cor. 7:22, Philem. 11.
-Zelfs als het gebiedt, Gode meer te gehoorzamen dan den menschen,
-predikt het alleen lĳdelĳk verzet, Hd. 4:19, 5:29. Maar
-desniettemin, schoon van alle revolutie afkeerig, is het des te
-meer op reformatie gesteld. Het bindt nooit tegen de natuur als
-zoodanig, maar wel overal en altĳd, op ieder terrein en tot in
-de verborgenste schuilhoeken toe tegen de zonde en de leugen
-den strĳd aan. En zoo predikt het beginselen, die niet langs
-revolutionairen maar langs zedelĳken en geestelĳken weg overal
-doorwerken en alles hervormen en vernieuwen. Terwĳl het naar
-Jezus’ bevel gepredikt moet worden aan alle creaturen, Mk. 16:15,
-is het eene kracht Gods tot zaligheid een iegelĳk die gelooft,
-Rom. 1:16; een tweesnĳdend scherp zwaard, dat doordringt tot
-de verdeeling der ziel en des geestes, Hebr. 4:12; een zuurdeesem,
-die alles doorzuurt, Mt. 13:33; een beginsel, dat alles
-herschept; eene macht, die de wereld verwint, 1 Joh. 5:4.</p>
-
-<p id="lmn_49-3" class="sep1"><span class="pagenum" id="Page_138">[138]</span>
-3. Deze apostolische leer van de kerkelĳke macht bleef geruimen
-tĳd in de christelĳke kerk erkend. Het kwam eerst in
-de gedachte niet op, dat de arme, kleine gemeente nog eens eene
-wereldkerk zou worden, die aan vorsten en volken de wetten
-voorschreef. Alwat men begeerde, was, om onder de heidensche
-overheid een gerust en stil leven te mogen leiden in alle godzaligheid
-en eerbaarheid. Maar toen de kerk tot aanzien en heerschappĳ
-kwam, werd ook hare macht gansch anders opgevat. <a id="ct_569"></a>De
-ontwikkeling van episcopaat en traditie, van priester- en offeridee
-bracht mede, dat de ordinatie als eene sacramenteele handeling
-werd beschouwd, die, door den bisschop verricht, den ambtsgeest
-mededeelde en tot het voltrekken der kerkelĳke ceremoniën recht
-en bevoegdheid schonk. <a id="ct_707"></a>En hoewel de sleutelmacht, in Mt. 16:18
-aan Petrus geschonken, door combinatie met Mt. 18:18 en
-Joh. 20:23 in den eersten tĳd van de vergeving der zonden
-verstaan werd, Cypr. de unit. eccl. 4. Ep. 75, 16, kreeg zĳ vooral
-door het sacrament der boete allengs een juridisch karakter. De
-macht der kerk is daarom volgens Rome tweeërlei: <span lang="la" xml:lang="la">potestas ordinis</span>
-en <span lang="la" xml:lang="la">potestas jurisdictionis</span>, van welke de laatste dan weer
-in <span lang="la" xml:lang="la">jurisdictio fori interni (sacramentalis)</span> en
-<span lang="la" xml:lang="la">fori externi (legifera,
-judiciaria en coactiva)</span> onderscheiden wordt, Thomas, S. Theol.
-II 2 qu. 39 art. 3. Catech. Rom. II 7, 6. Conc. Vat. ed. Lacensis
-col. 570. Klee, Kath. Dogm. I<sup>2</sup> 162. Dieringer, Kath.
-Dogm.<sup>4</sup> 619. 715. Liebermann, Inst. Theol. I<sup>8</sup> 290. Simar, Dogm.
-593. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 1 S. 317 f. Schell, Kath.
-Dogm. III 1 S. 396. Jansen, Prael. theol. I 380 sq. enz. Tot
-recht verstand van deze door Rome aan de kerk toegekende macht
-dient het volgende in acht genomen te worden. <a id="ct_238"></a>1<sup>o</sup> De <span lang="la" xml:lang="la">potestas
-docendi</span> wordt soms door latere theologen wel afzonderlĳk behandeld
-en komt natuurlĳk volgens Rome ook wel aan de kerk
-toe. Maar eigenlĳk is zĳ onderdeel van de <span lang="la" xml:lang="la">potestas jurisdictionis</span>.
-<a id="ct_616"></a>De Catech. Rom. II 7, 7 zou kunnen doen vermoeden, dat de
-potestas docendi onder de potestas ordinis thuis behoort, omdat
-hĳ zegt, dat deze niet alleen inhoudt de macht, om de eucharistie
-te bedienen, <span lang="la" xml:lang="la">sed ad eam accipiendam hominum animos praeparat
-et idoneos reddit</span>; maar het Conc. Vatic. IV c. 3. 4 brengt het
-magisterium uitdrukkelĳk onder de potestas jurisdictionis. De
-bediening des woords is bĳ Rome rechtspraak, culmineerende in
-de onfeilbare beslissingen van den paus; zĳ is geen prediking
-<span class="pagenum" id="Page_139">[139]</span>
-maar eene afkondiging van dogmata, die als zoodanig het geweten
-binden, tot geloof, d. i. tot assensus verplichten, en desnoods
-met dwang kunnen opgelegd worden, Richter-Dove-Kahl, Kirchenrecht
-305. Achelis, Prakt. Theol. I<sup>2</sup> 79. <a id="ct_570"></a>2<sup>o</sup> De potestas ordinis,
-de macht, om de sacramenten te bedienen, is alleen verkrĳgbaar
-door het door den bisschop verleende <span lang="la" xml:lang="la">sacramentum ordinis</span>, dat
-den ambtsgeest mededeelt en een character indelebilis indrukt,
-en is daarom onverliesbaar, Thomas, S. Theol. II 2 qu. 39 art. 3;
-zelfs ketters en scheurmakers, die eens in Rome door den bisschop
-geordend werden, behouden deze macht, zĳ staat daarom ook los
-op zichzelve, en is geheel onafhankelĳk van de bediening des
-woords. Het sacerdotium kan bĳ Rome ook zonder prediking van
-het evangelie bestaan. <span lang="la" xml:lang="la">Si quis dixerit..., sacerdotium... non
-esse potestatem aliquam consecrandi et offerendi verum corpus
-et sanguinem Domini et peccata remittendi et retinendi, sed
-officium tantum et nudum ministerium praedicandi evangelium,
-vel eos, qui non praedicant, prorsus non esse sacerdotes, anathema
-sit</span>, Conc. Trid. sess. 23 de sacr. ordinis can. 1. 3<sup>o</sup> In overeenstemming
-hiermede wordt bĳ Rome de <a id="ct_257"></a>vergeving der zonden niet
-geschonken in de prediking van het woord, welke slechts praeparatoire
-beteekenis heeft, maar in het sacrament, hetwelk de
-genade in zich bevat en ex opere operato in den ontvanger instort.
-Bepaaldelĳk wordt zĳ medegedeeld in den doop en voor de na
-den doop bedreven zonden in het sacrament der boete. <a id="ct_747"></a>De tucht
-was n.l. in de eerste christelĳke kerk zeer streng. Toen de
-ervaring leerde, dat lang niet allen, die Christen geworden waren,
-hunner roeping waardig wandelden en dikwerf vervielen in
-vleeschelĳke zonden en tĳdens de vervolgingen vooral ook in verloochening
-van het evangelie, namen de vermaningen toe, om,
-vooral vóór het gebruik des avondmaals, in het midden der
-gemeente belĳdenis van zonden te doen, Did. 4:14, Clemens,
-1 en 2 Cor. passim. Over den terugkeer van zulke gevallenen
-en uitgeslotenen in den schoot der kerk ontstond een langdurige
-strĳd. <a id="ct_519"></a>Montanisme, Novatianisme en <a id="ct_290"></a>Donatisme wilden voor zulke
-gevallenen, bepaaldelĳk voor hen, die zich schuldig gemaakt
-hadden aan verloochening, moord of ontucht, de deur der kerk
-sluiten en hen aan Gods genade overlaten, cf. Hebr. 6:4-6,
-10:26, 1 Joh. 5:16. Maar Hermas, Mand. IV 1, zeide reeds
-in geval van echtbreuk, dat er ééne bekeering mogelĳk was. In
-<span class="pagenum" id="Page_140">[140]</span>
-Tertullianus’ tĳd werd al tusschen vergefelĳke en doodzonden
-onderscheid gemaakt; de bedrĳvers der eerste ondergingen, ook
-al werden zĳ tĳdelĳk van de gemeente uitgesloten, slechts eene
-castigatio, geen damnatio, Tert. de pudic. 7; die aan de laatste,
-vooral aan afgoderĳ, echtbreuk of moord zich schuldig maakten,
-werden bĳ berouw toch als ’t ware weer in den voorhof der kerk
-toegelaten. De ontwikkeling van de katholieke kerkidee (als heilsinstituut),
-de concentratie aller kerkelĳke macht in den bisschop,
-de leer van de verdienstelĳkheid der goede werken (<span lang="la" xml:lang="la">satisfactio,
-meritum</span>) kwamen aan de wederopname van gevallenen en gebannenen
-door middel van boete ten goede. De bisschop van
-Rome, Callistus verkondigde in 217, dat hĳ ook de zonden van
-ontucht bĳ berouwhebbenden vergaf. Een concilie te Carthago 252
-stond aan alle gevallenen, in geval van boetvaardigheid, de reconciliatie
-of absolutie toe, Cypr. ep. 57, al moest de terugkeerende
-ook verschillende stadiën doorloopen, eer hĳ in de volle
-gemeenschap der kerk opgenomen werd (<span lang="grc" xml:lang="grc">προσκλαυσις, ἀκροασις,
-ὑποπτωσις, συστασις</span>). En in 316 werden de Donatisten veroordeeld,
-die beweerden dat geen geexcommuniceerde of der excommunicatie
-waardige het sacrament bedienen kon, Moeller-v. Schubert,
-Kirchengesch. I 96. 133. 278. 298. 358. 415 en de daar aangeh.
-litt. In de boete, die langzamerhand als een sacrament werd
-opgevat en in drie deelen bestond (<span lang="la" xml:lang="la">confessio oris, contritio cordis</span>
-en <span lang="la" xml:lang="la">satisfactio operis</span>), schiep de kerk zich de mogelĳkheid, om
-allen, die na den doop in kleinere of grootere zonden gevallen
-waren, weder in haar volle gemeenschap op te nemen. Zĳ was
-eene <span lang="la" xml:lang="la">secunda post naufragium tabula</span> na den doop, Trid. IV c. 2.
-<a id="ct_748"></a>Heel de tucht ging bĳ Rome in deze gesystematiseerde boete
-onder, en deze boete werd een actus judicialis, een rechtbank,
-waarin de priesters zitten als praesides en judices, de belĳdenis
-van de mortalia crimina aanhooren, naar den maatstaf der <span lang="la" xml:lang="la">libri
-poenitentiarii</span> op casuistische wĳze de straf bepalen, en in den
-naam van Christus niet conditioneel en declaratorisch maar absoluut,
-kategorisch en peremptoir de vergeving der zonden
-(absolutie) schenken. Dit juridisch karakter der boete komt ook
-nog daarin uit, dat dit sacrament alleen mag bediend worden
-aan hen, die gedoopt zĳn, wĳl de kerk over niemand jurisdictie
-bezit dan wie door den doop onder haar macht staan; dat de
-geloovigen dit sacrament slechts mogen ontvangen uit de hand
-<span class="pagenum" id="Page_141">[141]</span>
-van dien priester, wiens subditi zĳ naar kerkelĳke, d. i. pauselĳke
-beschikking zĳn; en dat hoogere geestelĳken, bisschoppen enz. en
-vooral de paus, zich bepaalde, ergerlĳke gevallen voorbehouden,
-waarin zĳ alleen oordeelen en beslissen kunnen, zooals bĳv. bĳ
-de toepassing van ban en interdict over vorsten en landen in de
-Middeleeuwen door de pausen, Conc. Trid. XIV. Cat. Rom. II
-5, 32 sq. 4<sup>o</sup> Om deze jurisdictie in <span lang="la" xml:lang="la">foro interno</span> te kunnen uitoefenen,
-beweert de Roomsche kerk voorts te bezitten de <span lang="la" xml:lang="la">potestas
-jurisdictionis in foro externo (potestas regiminis)</span>, onderscheiden
-in potestas legislativa, judiciaria en coactiva. Christus gaf toch
-aan de kerk, opdat zĳ aan haar roeping getrouw kon zĳn, vooreerst
-eene wetgevende macht; zĳ mag binden en ontbinden, verbieden
-of veroorloven, zedelĳke verplichtingen opleggen of teniet
-doen; en al wat zĳ bepaalt, is in den hemel van kracht; het is
-evengoed alsof God zelf het beveelt; het bindt daarom de gewetens
-en verplicht tot onvoorwaardelĳke gehoorzaamheid, Mt. 16:19,
-18:18, Joh. 20:21, 23, Hd. 15:27-29, 41, 1 Cor. 11:4-7,
-14:26, 2 Cor. 8, 10:6, 8, 1 Tim. 3, Tit. 1:5, Hebr.
-13:7, 17. Deze wetgevende macht sluit vanzelf de rechterlĳke
-in, wĳl gene zonder deze niet zou kunnen bestaan; Christus gaf
-deze macht aan de gemeente in Mt. 18:15-17 en de apostelen
-oefenden haar uit, Hd. 5:1-10, 1 Cor. 5:3, 11-13, 1 Tim.
-5:19, 20. <a id="ct_732"></a>En eindelĳk heeft de kerk ook eene uitvoerende en
-dwingende macht, en kan niet alleen geestelĳke straffen opleggen,
-gelĳk Donatisten, Waldenzen, Albigenzen enz. beweerden, maar
-ook tĳdelĳke en lichamelĳke, en dat niet alleen op gezag of
-door middel van den staat, maar ook zelve uit eigen autoriteit
-en rechtstreeks. <a id="ct_724"></a>Rome grondt deze macht op Mt. 16:19, 18:18,
-28:19, 1 Cor. 4:18-21, 5:4-5, 2 Cor. 10:6, 8, 13:2, 3,
-1 Tim. 1:20, heeft ze menigmaal uitdrukkelĳk geleerd, Denzinger,
-Enchir. symb. et defin. n. 1367. 1546. 1572. Conc. Vatic.
-coll. Lac. VII 570. 577, en ook veelvuldig toegepast, cf. Perrone,
-Prael. Theol. Lov. 1843 VII 275. Scheeben-Atzberger, Dogm. IV
-1 S. 322. Jansen, Prael. theol. I 390 enz. 5<sup>o</sup> Eindelĳk leert
-Rome, dat deze kerkelĳke macht, van alle aardsche macht
-wezenlĳk onderscheiden, ten volle onafhankelĳk is en souverein.
-Wel zegt zĳ, dat deze macht ten opzichte van Christus eene
-bedienende, een ministerium is; maar tegenover alle aardsche
-gezag en macht is zĳ volkomen zelfstandig. <a id="ct_265"></a>Met deze leer van
-<span class="pagenum" id="Page_142">[142]</span>
-de onafhankelĳkheid der kerkelĳke macht sloeg zĳ een gansch
-anderen weg in dan de kerk van het Oosten. Daar werd door
-Constantĳn, Theodosius en Justinianus I de kerk hoe langer hoe
-meer een orgaan in den staat; de keizer kon daarom met de
-kerk nog wel niet doen wat hĳ wilde, want hĳ was aan het
-dogma gebonden, en geen <span lang="grc" xml:lang="grc">αρχιερευς</span> maar alleen
-<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐσεβης</span>, beschermer
-der orthodoxie, doch hĳ was toch evengoed als van den
-staat het regeerend hoofd der kerk. <a id="ct_691"></a>In de Russische kerk heerscht
-deze beschouwing nog thans. In 1721 legde Peter de Groote het
-opperbestuur over de kerk in handen van eene permanente Heilige
-Synode, welke door het intermediair van den procurator aan den
-Czaar gebonden is. Hoezeer de macht van den Czaar in vergelĳking
-met die der Byzantĳnsche keizers veelszins beperkt en
-verzwakt is, is hĳ het toch, die door de Synode de kerk regeert,
-de godsdienstige aangelegenheden van zĳn volk regelt, de mate
-van vrĳheid voor zĳne Roomsche en Protestantsche onderdanen
-bepaalt; het orthodoxe dogma is in Rusland nog altĳd in formeelen
-zin staatsrecht en ketterĳ staatsmisdaad, cf. Pobedonoszew,
-<span lang="de" xml:lang="de">Streitfragen der Gegenwart. Autor. Uebersetzung</span>. Berlin 1897.
-Herzog<sup>2</sup> 5, 425 f. Kattenbusch, <span lang="la" xml:lang="la">Vergl. Confessionskunde</span> I 374-393.
-Terwĳl alzoo in het Oosten het Cesareopapisme tot ontwikkeling
-kwam, wist de kerk in het Westen, georganiseerd in
-den paus, niet alleen hare zelfstandigheid te handhaven tegen
-maar menigmaal ook hare suprematie uit te breiden over den
-staat. Het keizerschap werd in Karel den Groote een Christelĳk,
-een Roomsch instituut, en was van dien tĳd af menigmaal aan
-den paus ondergeschikt. En dit was niet alleen practĳk maar
-werd ook hoe langer hoe meer theorie. Staat, (gezin, maatschappĳ,
-kunst, wetenschap, al het aardsche) en kerk verhouden zich volgens
-Rome als natuur en genade, vleesch en geest, <span lang="la" xml:lang="la">bonum naturale</span>
-en <span lang="la" xml:lang="la">bonum supernaturale</span>, het tĳdelĳke en het eeuwige, het aardsche
-en het hemelsche. Gelĳk de maan haar licht ontvangt van de zon,
-zoo hebben de vorsten hunne wereldlĳke macht aan den paus te
-danken, die immers als stedehouder van Christus alle macht heeft
-in hemel en op aarde, (Alvarus, Pelagius e. a.); of in elk geval
-heeft de paus als hoofd der Christenheid ook <span lang="la" xml:lang="la">summa potestas
-disponendi de rebus temporalibus omnium Christianorum</span>, Bellarminus,
-de Rom. Pontif. V 6. 7. Zelfs is een wereldlĳk gebied tot
-uitoefening van zĳn souvereine macht voor hem beslist noodzakelĳk.
-<span class="pagenum" id="Page_143">[143]</span>
-Al is de staat dan ook binnen zĳn eigen terrein vrĳ en
-zelfstandig, hĳ is toch minder dan de kerk, aan haar uitspraak
-gebonden en overal waar het geestelĳke in het natuurlĳke ingrĳpt,
-aan de kerk onderworpen. De staat moet Christelĳk, d. i. Roomsch
-zĳn, mag geen andere als de ware erkennen dan de Roomsche,
-en is verplicht, indien de kerk het verlangt en het zelve niet
-doet, om ketters te vervolgen en te straffen. Cf. Augustinus’ brief
-aan Vincentius contra Donat. et Rogat. <span lang="la" xml:lang="la">de vi corrigendis haereticis</span>,
-id. aan Bonifacius de moderate coercendis haereticis, voorts
-c. Epist. Parmeniani I 16. <span lang="la" xml:lang="la">Contra literas Petiliani</span>, vooral lib. II.
-<span lang="la" xml:lang="la">Contra Gaudentii Denatistarum episcopi epistolam</span> I 20 II 17.
-Thomas, <span lang="la" xml:lang="la">de regimine principum.</span> Bellarminus, de Rom.
-<ins id="cor_9" title="Poutif">Pontif</ins>. V.
-de membris eccl. III. Hergenröther, <span lang="de" xml:lang="de">Kath. Kirche und Christl.
-Staat in ihrer geschichtl. Entw.</span> 1872. Hammerstein, <span lang="de" xml:lang="de">Kirche und
-Staat</span>, Freiburg 1883. Stöckl, Lehrb. d. Philos. III<sup>6</sup> 451-480.
-Cathrein, Moralphilosophie II<sup>3</sup> 529 f. Hansjakob, <span lang="de" xml:lang="de">Die Toleranz
-und die Intoleranz der Kath. Kirche</span> 2<sup>e</sup> Aufl. Freiburg 1899 enz.</p>
-
-<p id="lmn_49-4" class="sep1">4. Deze macht, door Rome aan de kerk toegekend, culmineert
-en vindt ook den waarborg voor haar bestand en voortduur in
-de macht van den paus. Deze draagt toch volgens het Conc.
-Vatic. IV c. 3. 4 de volgende eigenschappen: 1<sup>o</sup> Zĳ is niet bloot
-een primatus honoris noch ook alleen een ambt van toezicht en
-leiding, maar eene van de bisschoppen onafhankelĳke volmacht
-van wetgeving, regeering en rechtspraak, eene potestas jurisdictionis.
-2<sup>o</sup> Zĳ is niet eene buitengewone, tĳdelĳke, maar eene
-gewone, blĳvende macht, welke God hem geeft en die hĳ altĳd
-en niet slechts in enkele buitengewone gevallen uitoefenen kan.
-3<sup>o</sup> Zĳ is eene onmiddellĳke, zoowel naar oorsprong, wĳl Christus
-haar geeft, als naar haar gebruik, wĳl de paus haar niet alleen
-door de bisschoppen maar ook door zichzelf of zĳne legaten uitoefenen
-kan, zonder verlof of volmacht van wie ook te vragen,
-en dus met alle bisschoppen en geloovigen onmiddellĳk, vrĳ verkeeren
-kan. 4<sup>o</sup> Zĳ is niet eene beperkte, maar eene <span lang="la" xml:lang="la">plena et
-suprema potestas</span>, extensief zich uitstrekkende over de gansche
-kerk, intensief alle macht bevattend, welke tot leiding en regeering
-der kerk van noode is, en volstrekt souverein, aan geen leeken,
-bisschoppen, concilie, maar alleen aan God onderworpen. 5<sup>o</sup> Alle
-leden der kerk, hetzĳ afzonderlĳk of te zamen, alle bisschoppen,
-<span class="pagenum" id="Page_144">[144]</span>
-elk voor zichzelf of in synode en concilie vergaderd, zĳn aan den
-paus volstrekte gehoorzaamheid verschuldigd, niet alleen in zaken
-van geloof en zeden, maar ook in die van tucht en regeering der
-kerk. <span lang="la" xml:lang="la">Haec est catholicae veritatis doctrina, a qua deviare, salva
-fide atque salute, nemo potest.</span> 6<sup>o</sup> Een deel van deze macht is
-het leerambt, over hetwelk is bepaald, dat de paus, wanneer hĳ
-ex cathedra spreekt, door Goddelĳken bĳstand onfeilbaar is.</p>
-
-<p id="ct_552">Na al hetgeen vroeger van de leer der Schrift en de oudste
-kerkelĳke getuigenissen gezegd werd, behoeft het geen betoog
-meer, dat heel dit papale stelsel op een onschriftuurlĳken grondslag
-rust. De <span lang="la" xml:lang="la">consensus patrum</span>, n.l. na Irenaeus, de leer en
-practĳk van pausen en conciliën, de overeenstemming der latere
-theologen, gelĳk ze in de Roomsche dogmatiek breeder uiteengezet
-worden, bĳv. bĳ Heinrich, Dogm. II 323 f. kunnen dit
-gebrek niet vergoeden. Hoezeer dit pauselĳk gebouw door zĳne
-strenge eenheid dikwerf ook vele Protestanten bekoort, toch is
-het in diezelfde mate religieus en ethisch zwak, als het politiek
-en juridisch imponeert. Immers 1<sup>o</sup> aard en karakter der onfeilbaarheid
-zĳn onvoldoende bepaald. Rome is zoover niet durven
-gaan, dat zĳ aan den paus dezelfde onfeilbaarheid als aan de
-apostelen toeschreef. Dit lag en ligt wel op de lĳn. Men zou
-verwachten, dat de apostelen aan de episcopi, die zĳ aanstelden,
-en Petrus bepaald aan den bisschop te Rome de apostolische
-volmacht hadden meegedeeld. Maar dit is niet zoo. De paus is
-onfeilbaar doch niet door inspiratie, maar door assistentie des
-H. Geestes, door eene bĳzondere zorge Gods, waardoor de kerk
-voor dwaling behoed en bĳ de waarheid bewaard wordt. En zĳne
-onfeilbaarheid bestaat niet daarin, dat hĳ nieuwe openbaringen
-ontvangt en eene nieuwe leer kan voordragen, maar zĳ bestaat
-alleen hierin, dat hĳ de door de apostelen overgeleverde openbaring
-getrouw bewaren en uitleggen kan. En ook is zĳ niet in
-dien zin te verstaan, dat de door den paus ex cathedra gesproken
-woorden in letterlĳken zin Gods Woord zĳn, maar alleen, dat zĳ
-dit zakelĳk bevatten, Heinrich, Dogm. II 220-245. Jansen, Prael.
-theol. I 616. 2<sup>o</sup> Ofschoon de onfeilbaarheid eene bĳzondere gave
-is, is zĳ toch aan den paus niet altĳd eigen, en niet in zĳn
-persoon, noch ook als schrĳver, als redenaar, als rechter, als
-wetgever, als bestuurder noch ook als wereldlĳk vorst, bisschop
-van Rome, metropoliet van de kerkelĳke provincie van Rome of
-<span class="pagenum" id="Page_145">[145]</span>
-als patriarch van het Westen doch alleen als paus, als hoofd
-der gansche kerk. Er heerscht hierover echter geen eenstemmigheid.
-Vooral met het oog op het geval van paus Honorius gaven
-vroegere theologen en zelfs Innocentius III, bĳ Schwane D. G.
-III 535, toe, dat de paus privatim in ketterĳ kon vervallen, en
-dan <span lang="la" xml:lang="la">jure divino ex ipso facto</span> als paus afgezet was (Paludanus,
-Turrecremata, Alphonsus de Castro, Sylvester e. a.) of door een
-rechterlĳk vonnis van een concilie kon afgezet worden (Cajetanus,
-Canus e. a.) Dit had echter zĳne bedenkelĳke zĳde en bracht de
-onbeperkte souvereiniteit en onschendbaarheid van den paus in
-gevaar. Daarom konden anderen, zooals Pighius, Bellarminus,
-Suarez e. a. zich beter vinden in de probabele en vrome meening,
-dat de goddelĳke voorzienigheid den paus ook persoonlĳk voor
-ketterĳ bewaren zal, Heinrich, Dogm, II 257. Scheeben-Atzberger,
-Dogm. IV 1 S. 450. 3<sup>o</sup> Het Vaticanum zegt met eene misschien
-het eerst door Melchior Canus, bĳ Schwane D. G. IV 302, gebezigde
-uitdrukking, dat de paus onfeilbaar is, wanneer hĳ ex
-cathedra spreekt. Dit schĳnt een grens te trekken, maar is
-practisch een zeer onbruikbare maatstaf. Want het systeem eischt,
-dat niemand uitmaken kan, of een paus ex cathedra gesproken
-heeft, dan alleen de paus zelf. En zoo heeft een paus het altĳd
-in zĳne hand, om eigen uitspraken of die van andere pausen te
-verwerpen, door te zeggen, dat zĳ niet, of ook om ze bindend
-te verklaren, door te zeggen, dat zĳ wel ex cathedra gesproken
-zĳn. En zelfs kan hĳ later zeggen, dat hĳ of een voorganger,
-meenende ex cathedra gesproken te hebben, het toch feitelĳk niet
-gedaan heeft. 4<sup>o</sup> Het onfeilbare leerambt is een onderdeel van
-de <span lang="la" xml:lang="la">plena et suprema potestas jurisdictionis in universam ecclesiam</span>.
-Wel verklaart het Vaticanum, sess. IV c. 3, niet uitdrukkelĳk,
-dat de paus bĳ het uitoefenen van deze gansche macht ten allen
-tĳde onfeilbaar is. Maar het zegt toch, dat ten haren aanzien
-<span lang="la" xml:lang="la">cujuscumque ritus et dignitatis pastores atque fideles, tam seorsim
-singuli quam simul omnes, officio hierarchicae <ins id="cor_10" title="snbordinationis">subordinationis</ins>
-veraeque obedientiae obstringuntur, non solum in rebus, quae ad
-fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen
-ecclesiae pertinent</span>. Of de paus in dit alles dus feilbaar of onfeilbaar
-zĳ, allen hebben zonder onderscheid, zender eenig recht
-van critiek, (<span lang="la" xml:lang="la">neque cuiquam de ejus licere judicare judicio</span>) onvoorwaardelĳk
-aan den paus te gehoorzamen, en dat bĳ niet
-<span class="pagenum" id="Page_146">[146]</span>
-minder dan hunner zielen zaligheid. 5<sup>o</sup> De onfeilbaarheid wordt
-in het Conc. Vatic. sess. IV c. 4 wel uitdrukkelĳk alleen aan
-den paus toegekend, als hĳ ex cathedra spreekt en als herder
-en leeraar aller Christenen <span lang="la" xml:lang="la">doctrinam de fide vel moribus ab
-universa ecclesia tenendam definit</span>. Maar er is hier volstrekt niet
-uit af te leiden, dat hĳ het anders niet is. Hoe zou anders in
-c. 3 ook bĳ zaken van tucht, regeering, rechtspraak, absolute en
-onvoorwaardelĳke gehoorzaamheid aan den paus kunnen geeischt
-zĳn? Maar hoe dit zĳ, in zaken van geloof en zeden is de paus
-zeker onfeilbaar. En wat hiertoe behoort, werken de Roomsche
-theologen nader uit. Onfeilbaar is de paus, als hĳ handelt over
-de waarheden der openbaring in de Schrift, over de waarheden
-der traditie, over de waarheden der goddelĳke instellingen, sacramenten,
-kerk, kerkelĳke inrichting en regeering, over de waarheden
-der natuurlĳke openbaring. Maar ook hiermede is de grens
-zĳner onfeilbaarheid nog lang niet bereikt. Om in dit alles
-onfeilbaar te zĳn, moet hĳ het ook zĳn, zeggen de theologen,
-in het oordeelen over de bronnen der geloofswaarheden en in de
-uitlegging daarvan, dat is in de vaststelling van het gezag der
-Schrift, der traditie, der conciliën, der pausen, der patres, der
-theologen; in het gebruik maken en aanwenden van natuurlĳke
-waarheden, voorstellingen, begrippen en uitdrukkingen; in het
-beoordeelen en verwerpen van dwalingen en ketterĳen, in het
-constateeren zelfs van de facta dogmatica; in het verbod van
-boeken, in zaken van discipline, in de approbatie van orden, in
-de canonisatie van heiligen enz. Geloof en zeden omvatten schier
-alles, en al wat de paus daarover zegt, is onfeilbaar. De term ex
-cathedra trekt feitelĳk hoegenaamd geen grens. Want deze uitdrukking
-geeft toch niet te kennen, dat alleen die uitspraken
-onfeilbaar zĳn, waarbĳ het ex cathedra letterlĳk vermeld wordt,
-want dan waren alle vroegere pauselĳke bepalingen daarvan uitgesloten.
-Ze duidt dus alleen iets zakelĳks aan. Maar wie maakt
-dan uit, of de paus ex cathedra spreekt? Practisch en door het
-volk zal zĳne uitspraak altĳd als onfeilbaar worden opgevat, al
-was het alleen uit vrees, dat men eventueel eens eene onfeilbare
-uitspraak verwerpen zou. En theoretisch kan alleen de paus
-onfeilbaar zeggen, wanneer hĳ ex cathedra, onfeilbaar spreekt,
-Heinrich, Dogm. II 554-654. Bovendien, waarom is de paus
-onfeilbaar? Omdat hĳ het zelf verklaart? Maar dat is een circulus
-<span class="pagenum" id="Page_147">[147]</span>
-vitiosus. Omdat het concilie het verklaart? Maar het concilie is
-feilbaar, ook in deze verklaring. Waar is dus voor den Roomschen
-Christen de zoo hooggeroemde zekerheid? 6<sup>o</sup> Het Vaticanum heeft
-het resultaat opgemaakt van een lang historisch proces. In den
-eersten christelĳken tĳd waren alle apostelen, alle gemeenten en
-ook alle episcopi elkander gelĳk in rang; hoogstens was er een
-primatus homoris maar in geenerlei opzicht een primatus jurisdictionis.
-Maar allengs wist de kerk en de bisschop te Rome alle
-andere kerken en bisschoppen aan zich te onderwerpen. Toch
-bleef de zelfstandigheid der laatsten binnen eigen kring nog lang
-tot op zekere hoogte bewaard. <a id="ct_253"></a>Tegen het einde der 13<sup>e</sup> eeuw
-komt de controvers op over de verhouding van de bisschoppelĳke
-en de pauselĳke macht, Schwane D. G. III 549. Sommigen
-trachten dan nog de zelfstandigheid der eerste in dien zin te
-handhaven, dat de bisschop, schoon ondergeschikt aan den paus,
-toch de hem binnen zĳn kring toekomende macht van God, <span lang="la" xml:lang="la">ex
-jure divino</span>, ontvangen heeft en door den paus slechts als drager
-dier macht aangewezen wordt; zoo Henricus van Gent, Alphonsus
-de Castro, bisschop van Brugge † 1558, Vitoria, 1480-1544,
-vader der neoscholastiek aan de hoogeschool te Salamanca, Petrus
-Guerrero, bisschop van Granada en vele andere Spaansche en
-Fransche bisschoppen op het <a id="ct_276"></a>concilie te Trente, die in den 7<sup>en</sup>
-canon der 23<sup>e</sup> zitting de woorden wilden opgenomen hebben: <span lang="la" xml:lang="la">episcopos
-<i>jure divino institutos</i> presbyteris esse superiores</span>, Schwane,
-D. G. IV 292 f. Er ontstonden op het concilie over deze quaestie
-de heftigste debatten, die heel den winter van het jaar 1562 en
-tot over het midden van het volgende jaar voortduurden. Den
-15<sup>en</sup> Juli 1563 werd in can. 6-8 de bisschoppelĳke macht wel
-nader omschreven, maar de vraag, of zĳ <span lang="la" xml:lang="la">ex jure divino</span> dan wel
-<span lang="la" xml:lang="la">ex jure ecclesiastico</span> was, werd met opzet onbeslist gelaten. Er
-stond dan ook aan de andere zĳde eene sterke partĳ, met Lainez,
-den Jezuitengeneraal aan het hoofd, die beweerde, dat de bisschop
-de potestas ordinis wel onmiddellĳk van God ontving, maar de
-potestas jurisdictionis alleen verkreeg door vrĳe overdracht van
-de zĳde van den paus; deze laatste was dus in zooverre de jure
-ecclesiastico, en kon door den paus naar welgevallen beperkt,
-gewĳzigd of ontnomen worden, want de paus had zĳne volle
-macht over de gansche kerk alleen en onmiddellĳk van God.
-Dit gevoelen won na Trente door den invloed der Jezuiten hoe
-<span class="pagenum" id="Page_148">[148]</span>
-langer hoe meer veld, het behaalde over het Gallikanisme de
-zegepraal en werd op het Vaticaansch concilie tot een dogma
-verheven. Wel wordt er in sess. IV c. 3 gezegd, dat de macht
-van den paus volstrekt geen inbreuk maakt op de <span lang="la" xml:lang="la">ordinaria ac
-immediata potestas jurisdictionis</span> der bisschoppen maar deze veeleer
-bevestigt, versterkt en handhaaft; doch de paus heeft de volle,
-gansche wetgevende, regeerende en rechtsprekende macht over
-heel de kerk, hĳ kan zonder iemands tusschenkomst of bemiddeling
-vrĳelĳk verkeeren (communicare) met al de herders en
-kudden der gansche kerk, en allen zĳn zonder onderscheid en
-onvoorwaardelĳk aan hem onderworpen. Bisschoppen, conciliën,
-heel de kerk, alle geloovigen zĳn feilbaar uit zichzelven en alleen
-onfeilbaar met en door hem. De paus is de wortel, de vastheid,
-het fundament van de eenheid, autoriteit en onfeilbaarheid van
-bisschoppen, conciliën, kerkvaders, theologen, van alle geloovigen
-en van heel de kerk. Hĳ alleen ontvangt alle macht en gezag
-en onfeilbaarheid rechtstreeks van God. Eene enkele uitdrukking
-herinnert nog aan de oude, katholieke opvatting; zoo bĳv. als in
-het Conc. Vatic. IV c. 4 gezegd wordt, dat de paus <span lang="la" xml:lang="la">ea infallibilitate
-pollere, qua divinus Redemptor ecclesiam suam in definienda
-doctrina de fide vel moribus instructam</span> voluit, maar
-onmiddellĳk wordt daaruit juist afgeleid, dat de definitiones van
-den paus <span lang="la" xml:lang="la">ex sese</span> en niet <span lang="la" xml:lang="la">ex
-consensu ecclesiae</span> onfeilbaar zĳn.
-7<sup>o</sup> Nog verder gaat deze macht van den paus. <a id="ct_725"></a>Ofschoon de pausen
-tot de 8<sup>e</sup> eeuw toe onderdanen van het Romeinsche keizerrĳk
-waren en hun geestelĳk ambt hoegenaamd niet het bezit van
-wereldlĳke macht insloot, toch is al spoedig in de Roomsche
-kerk de gedachte opgekomen, dat de paus, om op geestelĳk
-gebied onafhankelĳk te kunnen zĳn, ook in het wereldlĳke souverein
-moest wezen. En na de opheffing van den kerkelĳken staat
-in 1870 is deze gedachte nog meer op den voorgrond getreden en
-met sterker nadruk uitgesproken. Pius IX en Leo XIII hebben
-niet nagelaten, telkens te verklaren, dat de paus als universeel
-bisschop niet onderdaan van een bĳzonder vorst kan zĳn noch
-eene bepaalde nationaliteit kan dragen, Jansen, Prael. theol. I
-657, Hase, Prot. Polem. 254; en hunne uitspraken binden de
-Roomsche geloovigen. Al is de idee van een kerkelĳken, van een
-priesterstaat, geheel uit den tĳd; al doet de existentie van zulk
-een staat aan de eenheid van Italie tekort; al kan de paus niet
-<span class="pagenum" id="Page_149">[149]</span>
-kerkelĳk opperhoofd en wereldlĳk souverein tegelĳk zĳn, zonder
-dat kerk of staat of beiden daarbĳ schade lĳden; al heeft de
-geestelĳke macht de politieke souvereiniteit volstrekt niet noodig;
-al heeft de paus eeuwenlang geen politiek gebied gehad en al
-heeft hĳ na den overigens op zichzelf onrechtmatigen roof van
-den kerkelĳken staat in 1870 aan invloed niet verloren, evenmin
-als de duitsche bisschoppen, sedert zĳ opgehouden hebben rĳksvorsten
-te zĳn; al is de onafhankelĳkheid van den paus tegenover
-den koning van Italie door de garantie van 13 Mei 1871 en door
-de macht der Roomsche vorsten en volken meer dan voldoende
-gewaarborgd; dit alles doet er weinig toe, Rome laat den eisch
-niet varen, dat de paus weer worde wereldlĳk vorst. Dit is
-echter nog maar een gering deel van den ganschen eisch. Met
-beroep op Mt. 28:18 en Luk. 22:38 en in navolging van
-Bonifacius VIII in de bul Unam Sanctam zĳn vele Roomschen
-nog veel verder gegaan en hebben gezegd, dat de paus de eigenlĳke
-souverein van heel de wereld is en de wereldlĳke macht naar
-zĳn welgevallen overdraagt aan vorsten en koningen als zĳne
-ministri en vicarii. Dit was velen echter al te kras. Zĳ bestreden
-de meening, dat de paus souverein is over het ongeloovig deel
-der wereld, want Christus vertrouwde aan Petrus alleen de zorg
-over de schapen toe, en die buiten zĳn, oordeelt God; ook was
-de paus niet wereldlĳk vorst over de christelĳke volken, want
-nergens werd zulk eene politieke macht aan den paus opgedragen,
-en Christus gaf aan Petrus alleen de sleutels van het hemelrĳk;
-de paus heeft zelfs geen temporalis jurisdictio noch wereldlĳke
-macht directe of jure divino, want Christus is een geestelĳk
-koning en heeft een geestelĳk rĳk. Maar al verwierpen dezen
-alzoo de directe wereldlĳke macht, zĳ bleven toch spreken van
-eene potestas indirecta en kenden aan den paus niet bloot eene
-potestas directiva in wereldlĳke zaken toe, doch ook in het belang
-van het rĳk Gods eene <span lang="la" xml:lang="la">summa potestas disponendi de rebus
-temporalibus omnium Christianorum</span>; want het weiden der schapen
-eischt ook macht over de wolven. De wereldlĳke macht is immers
-aan de kerk onderworpen gelĳk het lichaam aan den geest; ongeloovige
-vorsten, die hun onderdanen tot ketterĳ verleiden,
-mogen weerstaan en afgezet worden; christelĳke vorsten zĳn als
-zoodanig aan Christus onderworpen, moeten het geloof bevorderen
-en de kerk beschermen; gelĳk ook vele koningen in de dagen
-<span class="pagenum" id="Page_150">[150]</span>
-des O. Test. en in de geschiedenis der kerk gehandeld hebben,
-Bellarminus, de Rom. Pontif. lib. V. Maar ook bĳ deze theorie
-der potestas indirecta behoudt de paus het recht, om in het
-belang van het koninkrĳk Gods van alle vorsten onbepaalde
-gehoorzaamheid te eischen, ingeval van ongehoorzaamheid hen
-af te zetten en de onderdanen van hun eed van gehoorzaamheid
-te ontslaan, niet-roomsche volken en landen aan roomsche vorsten
-toe te wĳzen, politieke wetten en rechten krachteloos te verklaren
-enz. Ook al geven vele Roomschen er tegenwoordig den
-schĳn aan, alsof al deze rechten den pausen alleen tĳdelĳk en
-toevallig in de Middeleeuwen toekwamen, de Syllabus van 1864
-verklaart in n. 23 uitdrukkelĳk, dat de pausen en conciliën
-nooit de grenzen hunner macht overschreden noch rechten der
-vorsten zich aangematigd noch ooit bĳ beslissing in zaken van
-geloof en zeden gedwaald hebben. De uitoefening der rechten
-moge door de omstandigheden geschorst zĳn, er is geen twĳfel
-aan, dat de rechten zelve onvervreemdbaar zĳn. Rome verandert
-niet. Cf. Fr. v. Schulte, <span lang="de" xml:lang="de">Die Macht der römischen Päpste über
-Fürsten, Länder, Völker und Individuen</span> 3<sup>te</sup> Aufl. Giessen 1896.
-8<sup>o</sup> Uit dit alles blĳkt de allesbeheerschende plaats, welke de
-paus in het leven van den Roomschen Christen inneemt. <a id="ct_254"></a>De
-Roomsche kerk is eene monarchie, een rĳk, een staat met een
-geestelĳk vorst aan het hoofd. Van de dagen van Augustinus af
-wordt de kerk bĳ voorkeur als een staat en een rĳk voorgesteld,
-waarin alle dogmata als wetten en rechten gelden, die de menschen
-binden bĳ de zaligheid hunner ziel. Bonifacius VIII zeide
-daarom van den paus, dat hĳ <span lang="la" xml:lang="la">jura omnia in scrinio pectoris sui
-censetur habere</span>, bĳ Schulte t. a. p. 66. De regeering in dezen
-staat is absoluut monarchaal; na het concilie van 1870 is zĳ
-zelfs niet meer, gelĳk men vroeger zeide, door de aristocratie
-der bisschoppen getemperd; want de bisschoppen zĳn feilbaar,
-en ontleenen aan hem hunne macht; ja, volgens de uitdrukkelĳke
-bepaling van het Vaticanum kan de paus met alle herders en
-kudden onmiddellĳk verkeeren en dus, met algeheelen voorbĳgang
-van den bisschop, direct iederen priester, iederen kapelaan aanstellen
-of ontslaan, elk proces beslissen, elken leek onmiddellĳk
-kastĳden enz., de bisschoppen zĳn van de souvereiniteit in eigen
-kring principieel ten eenenmale beroofd. Ook is deze monarchale
-regeering van den paus in beginsel niet meer constitutioneel,
-<span class="pagenum" id="Page_151">[151]</span>
-want Schrift en traditie zĳn aan zĳne onfeilbare uitlegging onderworpen;
-<span lang="it" xml:lang="it">la tradizione son io</span>, zeide daarom Pius IX tot den
-kardinaal Guidi, bĳ Schulte t. a. p. 80; de paus bepaalt, indien
-noodig, wat leer van Schrift en traditie is. Door zĳne onfeilbaarheid
-is de paus in de Roomsche kerk de eenige, absolute souverein,
-bron van alle kerkelĳke en zelfs direct of indirect van alle
-wereldlĳke macht. Daarom heet hĳ sedert de 9<sup>e</sup> eeuw in onderscheiding
-van alle andere bisschoppen Papa, Schwane D. G. I 543,
-niet maar opvolger en plaatsvervanger van Petrus doch <span lang="la" xml:lang="la">vicarius
-Christi, vicarius Dei</span>, Schwane III 536. 538, <span lang="la" xml:lang="la">pater spiritualis
-omnium patrum, imo omnium fidelium, hierarcha praecipuus,
-sponsus unicus, caput indivisum, pontifex summus, fons et
-origo, regula cunctorum principatuum ecclesiasticorum</span>, Bonav.
-Brevil. VI 12. De paus is de kerk, is het Christendom, is
-het Godsrĳk zelf. <span lang="fr" xml:lang="fr">Le pape et l’église, c’est tout un</span>, zeide Fr.
-de Sales. <span lang="la" xml:lang="la">Ubi papa, ibi ecclesia</span>. Het primaat van den paus is
-<span lang="la" xml:lang="la">summa rei christianae</span>, Bellarminus, de Rom. Pontif. in de
-voorrede. Zonder paus geen kerk, geen Christendom, Veuillot bĳ
-Hase, Prot. Polemik<sup>5</sup> 187. Onderwerping aan den paus is voor
-alle menschen noodzakelĳk ter zaligheid, (Bonifacius VIII). De
-paus is middelaar der zaligheid, de weg, de waarheid en het
-leven. Er ontbreekt nog maar aan, dat hĳ aangebeden wordt,
-maar ook dat is eene quaestie van tĳd, Harnack D. G. III 652.
-Inderdaad, Scheeben-Atzberger, Dogm. IV 1 S. 427 zegt het
-terecht, indien het primaat van den paus niet Gods werk is,
-dan is het eene <span lang="de" xml:lang="de">blasphemische und diabolische Usurpation</span>. Cf.
-Luther, <span lang="la" xml:lang="la">von dem Papstthum zu Rom</span>. 1520, cf. Köstlin, Luthers
-Theol. I 317. Art. Smalc. 4 en <span lang="la" xml:lang="la">Tract. de potestate et primatu
-papae</span>, bĳ Müller, Symb. B. 306. 328. Calvĳn, Inst. IV c. 4-11.
-Amesius, Bellarminus enervatus, I lib. 3. Chamier, Panstr. Cath.
-II lib. 2. Voetius, Pol. Eccl. III 775 sq. Id. Disp. II 684-882.
-Id. Desperata Causa Papatus, Amst. 1635. Heidegger, Corp. Theol.
-Loc. 72, 2. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 16-20. Id. <span lang="la" xml:lang="la">de
-necessaria secessione nostra ab eccl. rom.</span> vooral disp. 5: de
-tyrannide romana. Moor, Comm. VI 195 sq. J. von Döllinger,
-<span lang="la" xml:lang="la">Das Papstthum. Neubearbeitung von Janus, Der Papst und das
-Concil</span>, von J. Friedrich, München Beck 1894. Langen, <span lang="de" xml:lang="de">Das
-Vatik. Dogma von dem Universalepisc. u. der Unfehlb. des
-Papstes, 3 Theile</span>, Bonn 1871-73. Dr. W. Joos, <span lang="de" xml:lang="de">Die Bulle
-<span class="pagenum" id="Page_152">[152]</span>
-Unam Sanctam und das Vatik. Autoritätsprinzip</span>, 2<sup>e</sup> Aufl.
-Schaffh. 1897. Bungener, <span lang="fr" xml:lang="fr">Pape et concile au 19<sup>e</sup> siècle</span>,
-Paris 1870. Gladstone, <span lang="en" xml:lang="en">Rome and the newest fashion in religion</span>
-1875. Hase, <span lang="de" xml:lang="de">Handbuch der Prot. Polemik<sup>5</sup></span>, Leipzig 1891.
-Tschackert, <span lang="de" xml:lang="de">Evang. Polemik gegen die röm. Kirche</span>, Gotha 1885.
-D. Snĳder, Rome’s voornaamste leerstellingen en bedoelingen voor
-den protestant toegelicht. Gor. 1890. Het dogma van de onfeilbaarheid
-van den paus enz., uit het Duitsch door D. Snĳder,
-Rott. 1899.</p>
-
-<p id="lmn_49-5" class="sep1">5. Tegen deze ontaarding der kerkelĳke macht kwam de
-Reformatie in verzet. Zĳ beleed weer, dat de kerk eene <span lang="la" xml:lang="la">communio
-sanctorum</span> was, en dat zĳ van Christus eene macht had ontvangen,
-welke van die in den staat wezenlĳk onderscheiden was. <span lang="de" xml:lang="de">Christi
-Reich is nicht ein leiblich oder weltlich, irdisch Regiment, wie
-andere Herren und Könige auf Erden regieren, sondern ein geistlich,
-himmlisch Regiment, das da gehet nicht über zeitlich Gut,
-noch was dies Leben betrifft, sondern über Herzen und Gewissen,
-wie man vor Gott leben soll, seine Gnade erlangen</span>, Luther bĳ
-<a id="ct_167"></a>Sohm, Kirchenrecht 464, 488, cf. verder Köstlin, Luthers Theol.
-II 486 f. 553 f. Evenzoo maakte Calvĳn <ins id="cor_11" title="tnsschen">tusschen</ins> kerk en staat
-onderscheid als tusschen ziel en lichaam, het toekomstige en het
-tegenwoordige leven en schreef aan de kerk eigen ambten, macht
-en jurisdictie toe, Inst. IV 1-11. 20, cf. Lobstein, Die Ethik
-Calvins 1877 S. 115 f. De macht der kerk bestond daarom niet
-in eenig <span lang="la" xml:lang="la">corpus juris canonici</span>, dat door Luther te Wittenberg
-den 10<sup>e</sup> December 1520 in het openbaar verbrand werd, maar
-enkel en alleen in de bediening van Gods woord. <a id="ct_708"></a>Wĳl Christus
-het eenige hoofd der kerk is, kan en mag in de kerk alleen het
-woord Gods heerschen, niet door dwang maar alleen door liefde
-en vrĳe gehoorzaamheid, Luther bĳ Sohm, Kirchenrecht 464.
-468; de bediening van woord en sacrament is de eenige vorm
-van kerkregiment, het inbegrip van alle kerkelĳke macht, de
-gansche sleutelmacht, welke dan echter ook volgens de Lutherschen
-wettige roeping, gehoorzaamheid aan de opzieners, beoordeeling
-van leer en leven, oefening van tucht, uitsluiting der
-goddeloozen uit de gemeente enz. insloot, Conf. en Apol. Aug.
-art. 14. 20. 28 Smalc. art. <span lang="la" xml:lang="la">de potestate et primatu papae</span>. Sohm
-heeft dit onderscheid in de <a id="ct_371"></a>macht, welke door Rome en door
-<span class="pagenum" id="Page_153">[153]</span>
-Luther aan de kerk toegekend wordt, helder in het licht gesteld.
-Wel is waar gaat hĳ te ver, als hĳ, in de meening, dat alle
-recht dwang, menschelĳke heerschappĳ en aardsche macht is,
-alle kerkrecht met het wezen der kerk in strĳd acht, cf. Rutgers,
-Het kerkrecht, inzoover het de kerk met het recht in verband
-brengt, Amst. 1894. Maar toch toont hĳ duidelĳk aan, dat het
-groote verschil over de macht der kerk tusschen Rome en het
-Protestantisme samenhangt met de politieke, juridische of de
-geestelĳke, ethische opvatting van het Christendom. En hĳ erkent
-zelf menigmaal, dat de gemeente van Christus, ofschoon eene
-gemeenschap van heiligen, toch orde eischt, reeds in den eersten
-tĳd zekere orde bezat, 51 f., en ook volgens Luther en de Lutherschen
-zonder ambt, wettige roeping, zielzorg, tucht, ban,
-regeering niet kan bestaan, 471. 476. 486. 494. 519 f. Alle
-macht in de kerk is rechtstreeks of zĳdelings bediening des
-woords; alle regeling, die zĳ maakt, is daaraan ondergeschikt en
-dienstbaar. Zoo verstonden het ook de Gereformeerden; alle macht
-in de kerk berust oorspronkelĳk bĳ Christus, die door God is
-gezalfd tot koning over Sion, en draagt daarom een geestelĳk
-karakter, want zĳn koninkrĳk is niet van deze wereld. Voor
-zoover Christus bĳ de uitoefening dier macht zich van organen
-bedient, zĳn deze niet zelfstandig, onafhankelĳk, souverein, maar
-aan Hem, d. i. aan zĳn woord gebonden. Alle ambt in de gemeente
-van Christus is een <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια</span>, ministerium, zonder wetgevende,
-rechtsprekende en uitvoerende macht in zichzelf, maar
-alleen kunnende bedienen, wat in het woord van Christus vervat
-en opgesloten ligt. Feitelĳk is er dus in de kerk geen andere
-macht dan de sleutelmacht, de bediening van woord en sacrament,
-die dan echter gewoonlĳk wederom onderscheiden werd in <span lang="la" xml:lang="la">potestas
-doctrinae, potestas disciplinae</span> en potestas ordinis of regiminis,
-Calvĳn, Inst. IV c. 8-12. Martyr, Loci Comm. 405 sq. Polanus,
-Synt. Theol. VII 10 sq. Junius, theses theol. 46. Turretinus,
-Theol. El. XVIII 29 sq. enz.</p>
-
-<p>Al was er zoo in de grondgedachten eenstemmigheid, toch kwam
-er bĳ de uitwerking en toepassing tusschen Lutherschen en Gereformeerden
-spoedig een belangrĳk verschil voor den dag. Ten
-eerste nam <a id="ct_139"></a>Luther uit de Roomsche kerk de ambtelĳke bediening
-van het woord aan den enkele over en was alzoo op handhaving
-der biecht gesteld. Ofschoon hĳ de prediking van het evangelie
-<span class="pagenum" id="Page_154">[154]</span>
-opvatte als vergeving der zonden, <span lang="de" xml:lang="de">also dass ein christlicher
-Prediger nimmer das Maul aufthun kann, er muss eine Absolution
-sprechen</span>, Sohm t. a. p. 488, toch was hem dit niet genoeg; de
-absolutie moest ook door den pastor individueel in de wel niet
-noodzakelĳke maar toch hoogst nuttige biecht worden toegepast,
-Köstlin, Luthers Theol. II 528. Caspari, art. <span lang="de" xml:lang="de">Beichte</span> in Herzog<sup>3</sup>.
-Conf. Aug. 11. 25 en Apol. Conf. Catech. minor I 5. Appendix
-I ad Catech. maj. Art. Smalc. III 8. Gerhard, Loc. XV 97-117.
-Quenstedt, Theol. III 584. 598. Harnack, Prakt. Theol. II
-463 f. en daar aangeh. litt. Gandert, <span lang="de" xml:lang="de">Zur Revision des Beichtwesens
-in der ev. Kirche</span>, Wittenberg 1898. Maar deze private
-biecht stuitte op onoverkomelĳke moeilĳkheden, op het onvoldoend
-getal herders, op het biechtgeld, op de onzekere beteekenis
-der absolutie enz., en kwam allengs in onbruik. <a id="ct_373"></a>Hoewel nu de
-Gereformeerden het elkander belĳden van de misdaden nuttig
-vonden, lieten zĳ de ambtelĳke bediening van het woord en dus
-ook de verkondiging van de vergeving der zonden, d. i. de absolutie
-alleen plaats hebben in de openbare vergadering der geloovigen,
-hielden van de biecht als kerkelĳke instelling alleen de
-geregelde of somtĳds bĳ de voorbereiding tot het avondmaal
-gebruikelĳke belĳdenis van zonden over, en vervingen overigens de
-private biecht door het persoonlĳk huisbezoek, Zwingli bĳ Zeller,
-<span lang="de" xml:lang="de">Das theol. System Zwingli’s</span> 153. Calvĳn, Inst. III 4. IV 1, 22.
-Martyr, L. C. 274. Amesius, Bellarminus enervatus III 481.
-Rivetus, Op. III 316. M. Vitringa III 127 sq. Biesterveld, Het
-Huisbezoek, Kampen 1900. <a id="ct_749"></a>Ten tweede had de tucht in de Luthersche
-kerk een ander verloop dan in de Gereformeerde. Luther zelf
-wenschte wel terdege toepassing van tucht in de gemeente van
-Christus; ofschoon hĳ den Roomschen ban verwierp en alle burgerlĳke
-straf uit de kerkelĳke tucht verwĳderde, toch was zulk eene
-gemeente zĳn ideaal, die na herhaalde vermaning het booze uit
-baar midden wegdeed, Köstlin, Luthers Theol. II 530 f. 560 f.
-Herzog<sup>2</sup> 8, 14. 13, 588. Th. Harnack, Prakt. Theol. II 497 f.
-Dieckhoff, Luthers Lehre v. d. kirchl. Gewalt, Berlin 1865, de
-Luthersche belĳdenisschriften bĳ Müller, S. 64. 152. 165. 288.
-323. 340. 342. Maar het ontbreken van het presbyterambt en
-de uitoefening van de kerkelĳke tucht alleen door den pastor
-leidde tot zulke misbruiken, dat zĳ weldra geheel teniet ging
-en voorzoover zĳ bleef, aan de gemengde consistoriën werd
-<span class="pagenum" id="Page_155">[155]</span>
-overgelaten. <a id="ct_177"></a>Practisch gaf dit hetzelfde resultaat, als de leer van
-Zwingli, <a id="ct_120"></a>Erastus, de Remonstranten, de Rationalisten en vele
-nieuwere theologen, volgens welke de gemeente hare macht tot
-tuchtoefening, sedert de overheid christelĳk is geworden, aan
-deze heeft afgestaan. <a id="ct_750"></a>Daarentegen was voor <a id="ct_104"></a>Calvĳn de kerkelĳke
-tucht eene levensquaestie; voor het recht der kerk, om het booze
-uit haar midden weg te doen, streed hĳ in Genève twintig jaren
-lang; hĳ verwierf het eerst in het jaar 1555, <span lang="fr" xml:lang="fr">Choisy, La théocratie
-à Genève</span> 166. Tucht mocht niet de ziel der kerk zĳn,
-zĳ was er toch de zenuw van. <a id="ct_525"></a>En deze beschouwing van de plichtmatigheid,
-noodzakelĳkheid en nuttigheid der kerkelĳke tucht
-werd het eigendom der Gereformeerden, en onderscheidde hen
-van Roomschen en Lutherschen aan de eene zĳde, maar anderzĳds
-ook van <a id="ct_199"></a>Anabaptisten en Mennonieten, die door hun tegenstelling
-van natuur en genade den ban soms overdreven streng toepasten
-en er zĳn geestelĳk karakter aan ontnamen. Cf. Calvĳn, Inst.
-IV 12. Martyr, L. C. 411. Zanchius, Op. IV 736. Junius, Theses
-Theol. 47. Bucanus, Instit. theol. 581. Mastricht, Theol. VII 6.
-Synopsis pur. theol. 48. Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 32.
-Maresius, Syst. Theol. XVI 79-87. Voetius, Pol. Eccl. IV
-841 sq. Conf. Gall. 27. Belg. 29. Cat. Heid. 83-85. Helv. II
-18 enz. Ten derde werd de verhouding van het Christendom tot
-het natuurlĳke leven door <a id="ct_140"></a>Luther anders dan door Calvĳn bepaald.
-Alle Hervormers gingen daarin saam, dat zĳ het natuurlĳke
-leven bevrĳdden van den druk en de macht der kerk, die bĳ
-Rome met het Christendom samenvalt, als een supranatureel
-toevoegsel aan de natuur toekomt doch daaronder overigens aan
-dat natuurlĳke leven eene groote speelruimte gunt. Het Protestantisme
-stelde daartegenover de belĳdenis, dat de gansche
-wereld, ofschoon liggende in het booze, toch in zichzelve heilig
-en goed is, een werk van God, den Almachtige, den Schepper
-van hemel en aarde; het wisselde de quantitatieve tegenstelling
-van natuurlĳk en bovennatuurlĳk voor de <ins id="cor_12" title="qaalitatieve">qualitatieve</ins>, ethische
-tegenstelling van zonde en genade in. Maar daarbĳ was er toch
-tusschen de Hervormers een groot verschil. <a id="ct_176"></a>Zwingli kwam het
-Middeleeuwsch dualisme van vleesch en geest, van humana en
-divina justitia nimmer geheel te boven. Luther beperkte het werk
-van Christus dikwerf zoo tot het religieus-ethische terrein, dat
-het natuurlĳke los daarnaast kwam te staan; het evangelie
-<span class="pagenum" id="Page_156">[156]</span>
-veranderde alleen het uitwendige, het gemoed, het hart, maar werkte
-niet vernieuwend en hervormend op heel het natuurlĳke leven in.
-<a id="ct_488"></a>Vandaar de minachting, waarmede Luther dikwerf sprak over
-de rede, de philosophie, de juristerĳ; vandaar het harde oordeel,
-dat de Formula Concordiae velde over den natuurlĳken mensch
-als <span lang="la" xml:lang="la">lapis, truncus aut limus</span>; vandaar de Luthersche onderscheiding
-en scheiding tusschen het zinnelĳke en het geestelĳke als
-<span lang="la" xml:lang="la">duo hemisphaeria, quorum unum inferius, alterum superius</span>, cf.
-mĳne rede over de Kathol. van Christ. en Kerk 1888 bl. 28v.,
-en over de Algemeene Genade 1894 bl. 24v. <a id="ct_198"></a>Daaruit is ook te
-verklaren, dat de Luthersche kerk, mits zĳ maar de zuivere
-bediening had van woord en sacrament, voor alle andere door
-Christus der kerk geschonken macht vrĳ onverschillig was. Zĳ
-wist wel beter en beleed, dat de kerk haar eigen opzieners en
-diakenen, haar eigen regeering en tucht hebben moest. Maar in
-de practĳk stond zĳ dat alles terstond en schier zonder strĳd
-aan de overheid af. Desnoods kon zĳ eene monarchale (pauselĳke)
-en episcopale regeering toegeven, vele ceremoniën als adiaphora
-erkennen, de tucht aan de consistoriën overlaten en heel de uitwendige
-regeering der kerk aan de overheid toevertrouwen. De
-kerk hield voor zich alleen het predikambt, de bediening van
-woord en sacrament, maar werd overigens een lands- en een
-staatskerk, waarin de overheid als plaatsvervanger van het
-Roomsche episcopaat, of als <span lang="la" xml:lang="la">praecipuum membrum ecclesiae</span> of
-als gevolmachtigde der kerk zoo goed als alles te zeggen had,
-cf. boven <a href="#lmn_48-6">bl. 108</a>. Köstlin, Luthers Theol. II 555 f. Lechler,
-Die neut. Lehre v. h. Amte 1857 S. 223 f. 230 f. Sohm, Kirchenrecht
-542 f. en voorts Melanchton, Loci Comm. de magistr.
-civil. Gerhard, Loc. XXIV. Quenstedt, Theol. IV 420-450.
-Hollaz, Ex. 1352-1366. Baier, Comp. 639-649. Buddeus,
-Inst. Theol. 1267-1286. Zakelĳk stemde dit weder geheel
-overeen met de macht, welke Zwingli, Erastus, de Remonstranten
-enz. aan de overheid in betrekking tot de kerk toekenden. <a id="ct_728"></a>Maar
-de Gereformeerden stelden zich hier principieel tegenover. Gelĳk
-God de overheid in den staat tot souverein had aangesteld, zoo
-zalfde Hĳ Christus tot Koning zĳner kerk. Beide, staat en kerk,
-waren dus in oorsprong, natuur, regeering, wezenlĳk van elkander
-onderscheiden; de macht der kerk aan de overheid opdragen was
-eene aanranding van het koningschap van Christus. Maar deze
-<span class="pagenum" id="Page_157">[157]</span>
-onderscheiding werd toch door de Gereformeerden nooit als
-scheiding bedoeld. Integendeel, gelĳk de kerk haar geestelĳke
-goederen uitdeelt tot heil van heel het natuurlĳke leven in
-huisgezin en maatschappĳ, in kunst en wetenschap, zoo heeft ook
-de overheid in een christelĳk land de dure roeping, om de ware
-kerk te beschermen, in hare uitbreiding en voortplanting te
-steunen, alle afgoderĳ en valschen godsdienst te weren en uit
-te roeien en het rĳk van den antichrist te gronde te werpen.
-Zĳ konden niet anders leeren, omdat zĳ geloofden, dat de overheid
-door God zelven om der zonde wil, ter harer beteugeling,
-ingesteld was; dat zĳ als zoodanig aan Gods wet en woord
-gebonden was; dat niet alleen de tweede maar ook de eerste
-tafel der wet op haar terrein en op hare wĳze gehandhaafd
-moest worden; dat de H. Schrift een boek was niet uitsluitend
-met religieus-ethischen inhoud, geldende alleen voor de kerk,
-maar een woord Gods, uitgaande tot alle menschen en licht
-verspreidend over alle schepsel en leven; dat de overheid onder
-het O. Test. met zulk eene taak speciaal door God was belast;
-dat de christelĳke waarheid universeel was en katholiek, duidelĳk
-en klaar, en dus ook voor de overheid kenbaar. Cf. De Geref.
-belĳdenisschriften bĳ Niemeyer 9. 32. 54. 55. 82. 98. 114.
-122. 326. 355. 387. 534. 610. 765. 810. Calvĳn, Inst. IV 20;
-over ketterstraf, Op. ed. Amst. VIII 510-567, cf. Choisy, <span lang="fr" xml:lang="fr">La
-théocratie à Genève au temps de Calvin</span>, 1898. Bloesch, Gesch.
-d. Schweiz.-ref. Kirchen, Bern 1899 I 227 s. Beza, <span lang="la" xml:lang="la">de haereticis
-a civili magistratu puniendis</span>, Tract. Theol. I 85-169. Zanchius,
-Op. IV 580-587. Martyr, L. C. 473. Bullinger, Huisboek II 7.
-Junius, Op. I 544. Bogerman, in de diss. van der Tuuk 1868
-bl. 32v. Trigland, Antapol. c. 29. Kerckel. Gesch. passim,
-vooral bl. 440v. Rhetorford, <span lang="la" xml:lang="la">Examen Arminianismi</span> c. 19. Revius,
-in de diss. van Posthumus Meyjes, 1895 bl. 151-171. Voetius,
-Pol. Eccl. I 124 sq. en <ins id="cor_13" title="pessim">passim</ins>. Disp. sel. II 692-809. III
-206. Synopsis pur. theol. 50. Mastricht, Theol. VII 7, 14.
-Turretinus, Theol. El. XVIII qu. 34. Moor VI 470-518.
-Vitringa IX 1. 700 sq.</p>
-
-<p>Maar het leven bleek sterker dan de leer; het absolute standpunt
-werd langzamerhand verzwakt. Reeds in de 16<sup>e</sup> eeuw eischten
-sommige Wederdoopers en Socinianen, dat de overheid van alle
-inmenging in zaken van religie en bepaaldelĳk van ketterstraf
-<span class="pagenum" id="Page_158">[158]</span>
-zich onthouden zou. De Gereformeerde leer stuitte dan ook op
-vele practische bezwaren. In theorie toch waren staat en kerk
-wel onderscheiden, maar feitelĳk was de staat dikwerf onderworpen
-aan de uitspraken der kerk, en gebonden aan hare belĳdenis.
-Krachtens de nauwe vereeniging met de kerk en de verplichting,
-die zĳ op zich genomen had, kwam de overheid tot daden van
-geweld en dwang, van welke zĳ zelve meestal een afkeer had,
-die haar een kwaden naam gaven bĳ vele edelgezinden, den schĳn
-op haar laadden van Roomsche tirannie en met den Protestantschen
-eisch van gewetens- en godsdienstvrĳheid in strĳd waren.
-Zoolang in een land ééne confessie alle burgers of althans de
-groote meerderheid verbond, was de vereeniging van kerk en staat
-nog te handhaven; maar toen langzamerhand de Roomsche kerk
-herleefde en in het Protestantisme velerlei kerken en belĳdenissen
-opkwamen, aan wie men het christelĳk karakter niet ontzeggen
-kon, toen werd het zelfs voor den strengste onmogelĳk, om het
-confessioneel karakter van den staat en den eisch der ketterstraf
-te handhaven. In Engeland kwam dit in de 17<sup>e</sup> eeuw het eerst
-duidelĳk aan het licht. Niet alleen Roomschen en Episcopalen
-streden daar met elkander om den voorrang, maar straks traden
-na elkander de Presbyterianen, Independenten, Kwakers, Levellers
-en Deisten op. Zoo schreed men, door de feiten geleid, allengs
-van het confessioneel tot het algemeen christelĳk en vandaar tot
-het deistisch karakter van den staat voort, en werd tolerantie
-en moderatie het modewoord der achttiende eeuw. Roger Williams,
-de „aartsindividualist” was de eerste, die in de 17<sup>e</sup> eeuw den
-eisch van scheiding in kerk en staat uitsprak en volstrekte godsdienstvrĳheid
-verlangde voor ieder, ook voor ketters en Joden,
-en deze beginselen in zĳne kolonie te Rhode-Island in toepassing
-bracht. Aan christelĳke en aan revolutionaire zĳde vond deze
-theorie hoe langer hoe meer instemming. Sommige staten in
-Amerika pasten haar sedert 1776 toe, de Fransche Omwenteling
-dreef ze in vele landen door. Desniettemin bestaat zĳ nergens
-zuiver en consequent, en deinst ieder in de practĳk voor hare
-gevolgen terug.</p>
-
-<p id="lmn_49-6" class="sep1">6. Dat Christus aan zĳne kerk op aarde zekere macht heeft
-toegekend, is haast voor geen twĳfel vatbaar. In het algemeen
-reeds is het eene onloochenbare waarheid, dat niets zonder orde
-<span class="pagenum" id="Page_159">[159]</span>
-en regel kan bestaan, dat wezen zonder vorm ondenkbaar is,
-dat eene eigenlĳke <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑλη</span> overal en op elk gebied niets dan eene
-wĳsgeerige abstractie is. Een huisgezin kan niet bestaan zonder
-hoofd, een volk niet zonder overheid, eene vereeniging niet zonder
-bestuur, een leger niet zonder generaal enz.; anarchie is onmogelĳk.
-Te zeggen, dat Christus eene kerk heeft gesticht, zonder
-eenige organisatie, regeering of macht, is eene bewering, die uit
-mystiek-philosophische beginselen opkomt maar noch met de leer
-der Schrift, noch met de werkelĳkheid van het leven rekening
-houdt. De vraag, die verdeelt, is dan ook eigenlĳk niet deze, of
-de kerk van Christus, om te bestaan, eene zekere macht en
-regeering behoeft, want dat stemmen allen toe, hetzĳ zĳ de gemeente
-deze regeering zichzelf laten geven of haar aan de overheid opdragen.
-Maar het verschil loopt hierover, of Christus zelf in
-zĳn woord, natuurlĳk niet in allerlei bĳzonderheden maar in
-beginselen en hoofdzaken, aan zĳne kerk eene macht en regeering
-heeft toegekend, die daarom ook uitmaakt en uitmaken mag een
-artikel van ons geloof en een stuk onzer belĳdenis, Ned. Gel.
-art. 30-32. Doch ook dit verschil wordt door de H. Schrift
-zoo sterk en duidelĳk mogelĳk beslist. Christus heeft wel gezegd,
-dat zĳn koninkrĳk niet van deze wereld is, maar Hĳ is niet in
-dien zin een geestelĳk koning, dat Hĳ om het uitwendige en
-aardsche zich volstrekt niet bekommert. Integendeel, Hĳ heeft
-de volle menschelĳke natuur aangenomen en is in de wereld
-gekomen, niet om haar te veroordeelen, maar te behouden; Hĳ
-heeft zĳn koninkrĳk in die wereld geplant en gezorgd, dat het
-daarin bestaan en als een zuurdeesem op alle terreinen des levens
-vernieuwend inwerken kan. Zĳn werk was, om allerwege de
-werken des duivels te verbreken, en het recht en de eere Gods
-tot erkenning te brengen; zoover als de zonde alles heeft verwoest
-en bedorven, strekt intensief zĳne verzoenende en verlossende
-werkzaamheid zich uit. Daarom brengt Hĳ maar niet sommige
-menschen individueel door zĳn Geest tot het geloof, opdat zĳ
-voorts vrĳ zich vereenigen en met de ontvangene gaven des
-Geestes elkander dienen zouden. Maar Hĳ sticht eene gemeente,
-eene kerk, en richt deze van stonden aan zoo in, dat zĳ bestaan,
-zich voortplanten en uitbreiden, en haar taak op aarde volbrengen
-kan. Ter verduidelĳking mag en moet tusschen het wezen en de
-regeering der kerk onderscheid worden gemaakt. Maar dit onderscheid
-<span class="pagenum" id="Page_160">[160]</span>
-mag nooit zoo worden verstaan, alsof de geloovigen oorspronkelĳk
-van alle regeering en macht verstoken zouden zĳn
-geweest. Integendeel, de vorige paragraaf heeft in het licht
-gesteld, dat de kerk van het eerste oogenblik van haar bestaan
-na den val af eene zekere organisatie heeft gehad, eerst in de
-patriarchale gezinnen, daarna in het volk Israels, en sedert
-Christus’ komst op aarde in de verschillende buitengewone en
-gewone ambten, die Hĳ in zĳne gemeente ingesteld heeft, Mk.
-3:14, Luk. 10:1, Hd. 20:28, 1 Cor. 12:28, Ef. 4:11. Elk
-ambt sluit echter een macht, een recht, eene bevoegdheid in.
-Wel is waar zĳn er vele gaven in de gemeente, die door den
-H. Geest geschonken, als <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονιαι</span> van Christus en als
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐνεργηματα</span>
-Gods des Vaders zich openbaren en der gemeente onderling tot
-stichting dienen, 1 Cor. 12:4v. Maar niettemin verbond Christus
-aan de ambten, die Hĳ in zĳne gemeente instelde, eene speciale
-macht, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐξουσια</span>, bestaande in het prediken van het evangelie,
-Mt. 10:7, Mk. 3:14, 16:15, Luk. 9:2, enz., in het bedienen
-der sacramenten, Mt. 28:19, Mk. 16:15, Luk. 22:19, 1 Cor.
-11:24-26, in het doen van allerlei wonderen, Mt. 10:1, 8,
-Mk. 3:15, 16:18, Luk. 9:1, 10:9, 19 enz., in het houden
-of vergeven der zonden, Mt. 16:19, 18:18, Joh. 20:23, in het
-weiden der kudde, Joh. 21:15-17, Hd. 20:28, in het oefenen
-van tucht, Mt. 18:17, 1 Cor. 5:4, in het dienen der tafelen,
-Hd. 6:2, in het recht om te leven van het evangelie, Mt. 10:10,
-9:4v., 2 Thess. 3:9, 1 Tim. 5:18. Deze omschrĳving,
-welke de Schrift van de macht der kerk geeft, wĳst niet alleen
-haar ontwĳfelbaar bestaan, maar ook hare volkomene onafhankelĳkheid
-en eigensoortigheid tegenover alle andere macht ter
-wereld aan. <a id="ct_585"></a>Er is velerlei macht en gezag op aarde, in huisgezin,
-maatschappĳ, staat, kunst, wetenschap enz. Maar de kerkelĳke
-macht is van deze alle in wezen onderscheiden en tegenover haar
-volkomen zelfstandig. Want al die andere macht is afkomstig
-van God als Schepper van hemel en aarde, Rom. 13:1, maar
-deze kerkelĳke macht heeft haar oorsprong rechtstreeks in God
-als den Vader van onzen Heere Jezus Christus, 1 Cor. 12:28,
-Ef. 4:11, Hd. 20:28, en is daarom ten opzichte van alle andere
-aardsche macht volkomen vrĳ en onafhankelĳk. Wie met het
-Cesareopapisme of het Erastianisme deze macht der kerk inkrimpt,
-beperkt en aan de overheid opdraagt, komt de eere van Christus
-<span class="pagenum" id="Page_161">[161]</span>
-te na en doet aan de der kerk geschonken rechten en vrĳheden
-tekort. <a id="ct_719"></a>Onafhankelĳk moet deze macht der kerk tegenover alle
-andere aardsche macht blĳven, omdat zĳ gansch eigensoortig is,
-door geen andere macht kan overgenomen of uitgeoefend worden,
-en dus bĳ zulk eene overdracht van haar natuur beroofd en
-vernietigd wordt. Al de macht toch, die Christus aan zĳne kerk
-heeft geschonken, bediening van woord en sacrament, oefening
-van tucht, dienst der tafelen enz. heeft behalve een eigen oorsprong,
-ook een eigen orgaan, een eigen natuur, een eigen doel.
-Zĳ is gebonden aan ambten, die Christus alleen in zĳne gemeente
-ingesteld heeft, waartoe Hĳ alleen de gaven verleent en verleenen
-kan, die Hĳ alleen roept en zendt; niemand neemt zich deze eere
-aan, dan die van God geroepen wordt, Rom. 10:15, Hebr. 5:4.
-Voorts is deze macht geestelĳk. Dat wil niet zeggen, dat zĳ
-onzichtbaar en gansch inwendig is, want Christus is wel een
-geestelĳk koning doch regeert over ziel en lichaam beide, zĳn
-woord en sacrament richten zich tot den ganschen mensch, de
-dienst der barmhartigheid heeft zelfs voornamelĳk de lichamelĳke
-nooden te lenigen. Maar als de macht der kerk geestelĳk heet,
-dan wordt daarmede te kennen gegeven, dat zĳ door den H. Geest
-van God wordt geschonken, Hd. 20:28, alleen in den naam van
-Christus en de kracht des H. Geestes kan uitgeoefend worden,
-Joh. 20:22, 23, 1 Cor. 5:4, uitsluitend over menschen als
-geloovigen gaat, 1 Cor. 5:12, en alleen op geestelĳke, zedelĳke
-wĳze, niet met dwang en straf in geld, goed of leven, maar door
-overtuiging, geloof, goedwilligheid, vrĳheid, liefde en dus alleen
-met geestelĳke wapenen, 2 Cor. 10:4, werkt en werken kan,
-Mk. 16:16, Joh. 8:32, 2 Cor. 3:17, Ef. 6:7 enz. Eindelĳk
-heeft deze macht ook een eigen doel; zĳ strekt, al brengt zĳ
-voor de ongeloovigen ook verzwaring van het oordeel mede, tot
-behoudenis, tot stichting en niet tot nederwerping, tot volmaking
-der heiligen en opbouwing des lichaams van Christus, Mt. 10:13,
-Mk. 16:16, Luk. 2:34, 2 Cor. 2:16, 10:4, 8, 13:10, Ef.
-4:12, 6:11-18 enz. Voetius, Pol. Eccl. IV 783. Door dit alles
-is de kerkelĳke macht soortelĳk onderscheiden van alle staatkundige
-macht. Reeds onder het O. Test. waren staat en kerk,
-schoon nauw verbonden, toch niet een en hetzelfde. Veel duidelĳker
-echter heeft Christus het onderscheid uitgesproken tusschen
-zĳn rĳk en de rĳken der wereld, Mt. 22:21, Joh. 18:36; zelf
-<span class="pagenum" id="Page_162">[162]</span>
-weigerde Hĳ alle aardsche macht, Luk. 12:13, 14, Joh. 6:15,
-en verbood aan zĳne jongeren al wat zweemde naar wereldlĳke
-heerschappĳ, Mt. 20:25, 26, 1 Petr. 5:3. <a id="ct_527"></a>Tusschen kerk en
-staat en beider macht is er dan ook allerlei verschil; in oorsprong
-niet alleen, gelĳk boven reeds opgemerkt werd, maar verder ook
-in organen, want de ambten in de gemeente van Christus zĳn
-alle <span lang="grc" xml:lang="grc">διαχονιαι</span>, maar de politieke overheid is souverein, en heeft,
-schoon dienaresse Gods, toch recht en macht, om wetten uit te
-vaardigen en daaraan onderwerping te eischen; in aard en natuur,
-want de macht der kerk is geestelĳk, maar de macht der politieke
-overheid is natuurlĳk, aardsch, wereldlĳk, strekt zich uit over
-alle onderdanen, zonder andere qualiteit dan dat zĳ onderdanen
-zĳn, en regelt alleen hunne aardsche belangen; in doel, want de
-kerkelĳke macht strekt tot opbouwing van het lichaam van
-Christus, maar de politieke macht heeft hare bestemming in dit
-leven en streeft naar het bonum naturale et commune; in middelen,
-want de kerk heeft geen andere dan geestelĳke wapenen,
-maar de overheid draagt het zwaard, heeft het recht over leven
-en dood en mag gehoorzaamheid eischen met dwang en geweld.
-<a id="ct_195"></a>Zoo ongeoorloofd het daarom aan de eene zĳde is, om de kerkelĳke
-macht aan de overheid op te dragen, zoo zondig is het ook aan
-de andere zĳde, om de kerkelĳke macht in eene politieke te
-veranderen. Romanisme en Anabaptisme maken zich daar beide
-aan schuldig, omdat beide uitgaan van de tegenstelling van natuur
-en genade. Alleen maakt het Anabaptisme die tegenstelling absoluut
-en vernietigt daardoor de natuur; Rome vat ze relatief op en
-onderdrukt de natuur. In de Middeleeuwen, toen de Roomsche
-kerk de alleenheerschappĳ bezat, kwam dit streven duidelĳker
-voor den dag; maar principieel is zĳ niet veranderd, en nog
-altĳd wordt zĳ gedreven door dezelfde zucht, om de geestelĳken
-zooveel mogelĳk van de politieke onderhoorigheid vrĳ te maken,
-om allerlei burgerlĳke zaken binnen haar kring te trekken en
-aan haar oordeel te onderwerpen; om door uitwendigen glans en
-praal te schitteren, bezit van kapitalen en vaste goederen uit te
-breiden, politieken invloed aan de hoven uit te oefenen; om op
-grond van Mt. 28:18 en naar de theorie der twee zwaarden
-voor den paus zoo niet de directe dan toch de indirecte macht
-over heel de wereld te eischen enz., cf. Voetius, Pol. Eccl. I 115.
-Niet alleen echter is de Roomsche kerk er steeds op uit, om
-<span class="pagenum" id="Page_163">[163]</span>
-alle aardsche, politieke macht aan zich dienstbaar te maken;
-erger is nog, dat zĳ de kerkelĳke macht zelve van haar geestelĳk
-karakter berooft en in eene politieke heerschappĳ verandert. Ten
-eerste wordt dit hierin openbaar, dat de Roomsche kerk zichzelve,
-d. i. aan den paus de hoogste wetgevende macht toeschrĳft.
-Vroeger was deze macht nog beperkt door Schrift en traditie,
-door bisschoppen en concilies; de regeering was eene door aristocratie
-getemperde monarchie. Maar sedert de afkondiging van het
-infallibiliteitsdogma is deze verhouding omgekeerd. De paus is in
-formeelen zin absoluut monarch. Krachtens de beweerde assistentie
-des H. Geestes bepaalt hĳ onfeilbaar, wat geloofd en gedaan
-moet worden. Een hooger beroep is er niet; wat hĳ bindt of
-ontbindt, is gebonden of ontbonden in den hemel; wat hĳ zegt,
-heeft evenveel gezag, alsof het door Christus zelf gesproken ware.
-De dogmata en wetten, die hĳ afkondigt, binden het geweten,
-en verplichten tot geloof en gehoorzaamheid op verbeurte van
-de eeuwige zaligheid. Van de overheid is er beroep op God,
-maar de souvereiniteit van den paus is de allerhoogste, God zelf
-spreekt door zĳn mond. Ten tweede kent de Roomsche kerk zichzelve,
-d. i. aan den paus, de hoogste rechtsprekende macht toe.
-De kerkelĳke macht is tweeërlei, potestas ordinis en potestas
-jurisdictionis; <a id="ct_239"></a>de potestas docendi, ook al wordt ze afzonderlĳk
-genoemd, behoort eigenlĳk tot de potestas jurisdictionis. Daarin
-ligt opgesloten, dat de bediening van woord en sacrament bĳ
-Rome geen verkondiging van het evangelie, maar een rechtshandel
-en eene uitspraak is. Alle gedoopten behooren niet in zedelĳken,
-geestelĳken zin maar <i>rechtens</i>, in juridischen zin, met een onveranderlĳk
-en onverliesbaar recht aan den paus toe; zĳ zĳn zĳne
-schapen, die hĳ desnoods met geweld in de schaapskooi terug
-mag brengen, al kan hĳ het misschien ook niet door de omstandigheden
-van tĳd. <span lang="de" xml:lang="de">Nach dem Rechte der katholischen Kirche
-gehören eigentlich alle Getauften zur Kirche, also auch zur
-Parochie, aber in Ermangelung von Zwangsmitteln fehlt gegenüber
-Andersgläubigen die Durchführbarkeit dieses Anspruchs</span>, Vering,
-<span lang="de" xml:lang="de">Lehrb. des kath. orient, u. prot. Kirchenrechts<sup>3</sup></span> 603.
-<a id="ct_258"></a>En al de Roomsche kerkleden komen onder de prediking en tot het sacrament
-der boete, om hun oordeel te hooren. De biechtstoel is
-een rechtbank, de priester een rechter; na de beschuldigingen
-gehoord te hebben, die de biechteling tegen zichzelf inbrengt,
-<span class="pagenum" id="Page_164">[164]</span>
-spreekt hĳ het vonnis uit; hĳ bindt en ontbindt, niet deprecatief
-en conditioneel, maar krachtens den ambtsgeest, die in hem woont,
-peremptoir en absoluut; zooals hĳ oordeelt, oordeelt God in den
-hemel. <a id="ct_733"></a>Ten derde maakt Rome, d. i. de paus aanspraak op de
-hoogste uitvoerende en dwingende macht. De onderscheiding van
-kerkelĳke en burgerlĳke straf heeft voor Rome geen waarde.
-Als de kerk het nuttig oordeelt en er toe in staat is, past zĳ
-evengoed de laatste als de eerste toe. Het is zoo, de doodstraf
-voltrok zĳ niet, want <span lang="la" xml:lang="la">ecclesia non sitit sanguinem</span>. Maar overigens
-liet zĳ geen middel onbeproefd, om ongehoorzame kinderen te
-dwingen tot onderwerping. En Rome was vindingrĳk. Geldstraf,
-boete, kerker, inquisitie, pĳnbank, sluipmoord, ban, interdict,
-ontslag der onderdanen van gehoorzaamheid aan den vorst enz.
-hebben altemaal dienst gedaan. Dat was en is in beginsel nog
-de opvatting van de kerkelĳke macht bĳ Rome.</p>
-
-<p id="ct_372">De Hervormers hebben daartegenover de <span lang="la" xml:lang="la">potestas ecclesiastica</span>
-weer in den zin der Schrift als eene geestelĳke macht opgevat.
-Zoo kwam vanzelf de <span lang="la" xml:lang="la">potestas docendi</span>, de bediening van woord
-en sacrament op den voorgrond te staan. <a id="ct_200"></a>De Lutherschen lieten
-zelfs, althans in de practĳk, heel de kerkelĳke macht daarin
-opgaan; zĳ hadden alleen pastores, geen presbyters en diakenen.
-Maar de Gereformeerden herstelden ook deze ambten en namen
-daarom naast de potestas docendi nog de <span lang="la" xml:lang="la">potestas jurisdictionis</span>
-op. Het woord jurisdictio vond echter, hoewel Calvĳn, Inst. IV 11
-het overnam, geen algemeene goedkeuring. Coccejus op 1 Cor. 5
-verwierp het; Maresius, Syst. Theol. 15, 75 f. 16, 70 a zeide,
-dat er, zuiver en juist gesproken, geen jurisdictio in de kerk was
-en dat het woord op kerkelĳk gebied slechts analogice mocht
-opgevat worden; <a id="ct_614"></a>allen erkenden, dat de jurisdictio in de kerk
-van gansch anderen aard was dan in den staat en een geestelĳk
-karakter droeg, Voetius, Pol. IV 798, en velen meden het woord
-en spraken liever van <span lang="la" xml:lang="la">potestas gubernans, ordinans, disciplinaris</span> enz.
-Voorts onderscheidden sommigen tweeërlei, maar anderen drieërlei
-macht. De macht der kerk ging n.l. in de bediening van woord
-en sacrament en in de oefening van tucht niet op; zĳ had ook
-het recht en de bevoegdheid, om in het belang van de orde
-wetten te maken en maatregelen te nemen van allerlei aard.
-Zoo kwam naast en dikwerf tusschen de <span lang="la" xml:lang="la">potestas docendi (doctrinae,
-scientiae, dogmatica, ordinis)</span> en de <span lang="la" xml:lang="la">potestas disciplinae
-<span class="pagenum" id="Page_165">[165]</span>
-(critica, jurisdictionis, correptionis)</span> nog de <span lang="la" xml:lang="la">potestas directionis
-(regiminis, ordinis, diatactica, legislativa,)</span> te staan, Calvĳn, Inst.
-IV 8, 1. Bucanus, Inst. 519. Maresius, Syst. Theol. 16, 70.
-Voetius, Pol. Eccl. I 118. Vitringa IX 1 p. 457. <a id="ct_283"></a>Opmerkelĳk
-is, dat bĳ deze macht der kerk nooit het diakonaat ter sprake
-werd gebracht. Toch heeft Christus ook daarin eene macht aan
-zĳne kerk geschonken, die van de grootste beteekenis is. Drieërlei
-macht is er daarom, in verband met de ambten van pastor,
-presbyter en diaken en verder in verband met het drievoudig
-ambt van Christus, het profetisch, koninklĳk en priesterlĳk ambt,
-in zĳne kerk te onderscheiden: de potestas docendi, de potestas
-gubernans (waarvan de potestas disciplinae een onderdeel is), en
-de potestas misericordiae.</p>
-
-<p id="lmn_49-7" class="sep1">7. De potestas docendi heeft haar oorsprong en grond in het
-profetisch ambt, waartoe Christus gezalfd is en dat Hĳ zelf nog
-altĳd uitoefent door zĳn Woord en Geest. Hĳ heeft het niet
-overgedragen aan eenig mensch, en geen paus of bisschop, geen
-herder of leeraar tot zĳn zaakwaarnemer en plaatsvervanger aangesteld;
-maar Hĳ is nog altĳd onze hoogste profeet, die van uit
-den hemel door Woord en Geest zĳne gemeente leert. Toch
-bedient Hĳ zich daarbĳ in den regel van menschen als zĳne
-organen, niet alleen van de ambtsdragers in enger zin maar van
-alle geloovigen en van een iegelĳk hunner naar de genade, die
-hem is gegeven. De gemeente zelve is profetesse, en alle Christenen
-zĳn der zalving van Christus deelachtig en geroepen tot
-belĳdenis van des Heeren naam. Het ambt onderdrukt de gaven
-niet maar leidt ze alleen. Er zĳn vele charismata, die tot de
-potestas docendi der kerk behooren, wĳsheid, kennis, profetie enz.
-1 Cor. 12:8v. Christus onderwĳst en leert door den vader in
-het gezin, door den onderwĳzer op de school, door den presbyter
-bĳ het huisbezoek, door al de geloovigen in hun onderling verkeer
-en in hun omgang met anderen. Maar Hĳ doet het inzonderheid
-op eene onderscheidene wĳze, ambtelĳk, met uitdrukkelĳk
-verleenden last en volmacht, in de openbare samenkomsten van
-het volk Gods, door den dienaar des Woords. Onder de potestas
-docendi is nu voornamelĳk deze ambtelĳke bediening des Woords
-te verstaan. Naar twee zĳden moet deze dienst in zĳne zelfstandigheid
-gehandhaafd worden. <a id="ct_694"></a>Vooreerst naar de zĳde van de
-<span class="pagenum" id="Page_166">[166]</span>
-Roomsche kerk, die het woord aan het sacrament, den homileet
-aan den liturg, de prediking aan den cultus, de potestas docendi
-aan de potestas jurisdictionis ondergeschikt maakt. <a id="ct_808"></a>Naar de Schrift
-toch gaat het woord voorop, en het sacrament komt daaraan als
-aanhangsel en zegel toe; er is geen sacrament zonder woord, wel
-een woord zonder sacrament. Het sacrament volgt het woord;
-wie het woord bedient, moet daarom nog niet altĳd, 1 Cor. 1:14-17,
-maar kan en mag toch het sacrament bedienen, en is
-ook dan een bedienaar des woords, van het zichtbare woord, dat
-aan het hoorbare toegevoegd is. Ten tweede is deze ambtelĳke
-bediening des woords zelfstandig tegenover alle onderwĳzing des
-woords, die door de geloovigen onder elkander of naar buiten
-geschiedt, en zelfs wezenlĳk onderscheiden van de toepassing,
-welke de presbyter van het woord heeft te maken bĳ het bezoek
-van de leden der gemeente. Zeker kan en mag ook de ambtelĳke
-bediening des woords in de samenkomsten der gemeente als een
-weiden der kudde worden opgevat. De Schrift gaat daarin ons voor.
-De Heere is de herder van zĳn volk, Ps. 23:1, 80:2, Jes. 40:11,
-49:10, Jer. 31:10, Ezech. 34:15; Christus heet de herder
-der kudde, Ezech. 34:23, Joh. 10:11, 14, Hebr. 13:20,
-1 Petr. 2:25, 5:4, Op. 7:17. En onder Hem als den <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀρχιποιμην</span>,
-1 Petr. 5:4, dragen ook zĳne dienaren den naam van herders,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμενες</span>, pastores, Jes. 44:28, Jer. 2:8, 3:15, 23:1v., Ezech.
-34:2v. enz., Joh. 10:2, Joh. 21:15-17, Hd. 20:28, 1 Cor.
-9:7, Ef. 4:11, 1 Petr. 5:2, cf. het Form. der Ger. kerken
-voor de bevestiging van dienaren des woords. <a id="ct_470"></a>Maar sedert de
-beide werkzaamheden van weiden en leeren, van regeeren en
-arbeiden in het woord en de leer gescheiden werden en ieder een
-eigen orgaan verkregen, Ef. 4:11, 1 Tim. 5:17, is de naam
-van leeraar de karakteristieke titel van den dienaar des woords
-geworden. Door zĳne voorbereiding en opleiding, door zĳn algeheele
-toewĳding aan den arbeid in het woord, door de macht
-om van het evangelie te leven, door zĳne ambtelĳke bediening
-van woord en sacrament in de vergadering der geloovigen is hĳ
-van den opziener, den regeerouderling onderscheiden, die speciaal
-met het <span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμαινειν</span> is belast, Hd. 20:28, 1 Petr. 5:2. Toch
-mag dit leeren niet in intellectualistischen zin worden verstaan;
-veeleer is het met het bovengenoemde Formulier alzoo te duiden,
-dat de dienaren des Heeren woord grondig en oprechtelĳk aan
-<span class="pagenum" id="Page_167">[167]</span>
-hun volk zullen voordragen en het toeeigenen, zoo in het gemeen
-als in het bĳzonder, tot nuttigheid der toehoorders, met onderwĳzen,
-vermanen, vertroosten en bestraffen, naar eens iegelĳks
-behoefte, verkondigende de bekeering tot God en de verzoening
-met Hem door het geloof in Jezus Christus en wederleggende
-met de H. Schrift alle dwalingen en ketterĳen, die tegen deze
-zuivere leer strĳden. <a id="ct_448"></a>Nader ligt er in deze potestas docendi opgesloten
-het recht en de plicht der kerk, om 1º te zorgen voor
-de opleiding van hare aanstaande dienaren of op die opleiding
-nauwkeurig toe te zien, hare dienaren te roepen, te onderzoeken,
-te zenden, te bevestigen, te onderhouden, door hun dienst het
-woord Gods te doen prediken beide aan geloovigen en ongeloovigen,
-en alzoo de kerke Gods te bevestigen, uit te breiden en
-voort te planten onder het menschelĳk geslacht; 2º om het woord
-Gods door middel van het ambt te bedienen in verschillenden
-vorm naar elks behoefte, bepaaldelĳk in den vorm van melk aan
-de jeugdige, en in dien van vaste spĳze aan de volwassen leden
-der gemeente, maar voorts altĳd zoo, dat de volle raad Gods,
-de gansche rĳkdom van zĳn woord ontvouwd en overeenkomstig
-de behoeften van elk volk en land, van elke eeuw en tĳd, van
-iedere gemeente en van alle geloovigen in het bĳzonder ontwikkeld
-en toegepast wordt, Jes. 3:10, 11, 2 Cor. 5:20, 1 Tim. 4:13,
-2 Tim. 2:15, 4:2; 3º om het woord Gods te bewaren, te
-vertalen, uit te leggen naar den regel des geloofs, te verdedigen
-tegen alle bestrĳding der leugen, 1 Tim. 1:3, 4, 2 Tim. 1:13,
-Tit. 1:9-11, 13, 14 en alzoo de gemeente op te bouwen op
-het fundament van apostelen en profeten, Ef. 2:20 en haar te
-doen zĳn een <span lang="grc" xml:lang="grc">στυλος και ἑδραιωμα της ἀληθειας</span>, <a id="ct_73"></a>1 Tim. 3:15,
-d. i. een zuil en grondslag, die de waarheid draagt, ze uitstalt
-voor ieders oog en aan allen kenbaar maakt.</p>
-
-<p>Rechtstreeks vloeit hieruit de bevoegdheid der kerken voort,
-om de waarheid, die zĳ gelooft, te belĳden en als belĳdenis in
-haar midden te handhaven. <a id="ct_649"></a>Van den kant der Remonstranten in
-de praefatie voor hun Confessie en Apologie, der Baptisten,
-Congregationalisten, Kwakers, cf. Schaff, Creeds I 834. 852. 864.
-en van vele anderen is daartegen ingebracht, dat het opstellen
-van bindende confessies in strĳd is met de algenoegzaamheid der
-Schrift, de christelĳke vrĳheid vernietigt, eene ondragelĳke
-tirannie invoert, verder onderzoek en voortgaande ontwikkeling
-<span class="pagenum" id="Page_168">[168]</span>
-afsnĳdt. <a id="ct_243"></a>De Schrift legt echter aan de kerken duidelĳk den plicht
-op, om een pilaar en vastigheid der waarheid te zĳn en haar
-voor alle menschen te belĳden, om zulken, die van de leer der
-waarheid afwĳken, te mĳden en het woord Gods tegenover alle
-bestrĳders te handhaven. De kerk is bĳna van het begin, d. i.
-van den aanvang der tweede eeuw af eene belĳdeniskerk geweest,
-die haar eenheid had in den allen gemeenschappelĳken regel des
-geloofs, d. i. in de doopsbelĳdenis, in het oorspronkelĳke, later
-eenigszins uitgebreide, apostolisch symbool, en voorts telkens in
-den loop der eeuwen door ketterĳ en laster tot breedere ontwikkeling
-der waarheid genoopt werd, cf. Zahn, <span lang="de" xml:lang="de">Glaubensregel
-und Taufbekenntniss in der alten Kirche</span>, in zĳne <span lang="de" xml:lang="de">Skizzen aus
-dem Leben der alten Kirche</span> 1898 S. 238-270. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Das apost.
-Symbolum</span> 1893. Kattenbusch, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. Symbol</span> I 1894.
-Kunze, <span lang="de" xml:lang="de">Glaubensregel, H. Schrift und Taufbekenntniss</span>, Leipzig
-1899. Een kerk kan ook in eene wereld vol leugen en bedrog
-niet zonder een regel des geloofs bestaan, wordt, gelĳk de historie
-vooral in deze eeuw leert, zonder eene vaste belĳdenis aan allerlei
-dwaling en verwarring ten prooi en onderworpen aan de tirannie
-van bovendrĳvende richtingen en meeningen. Met zulk eene belĳdenis
-doet de kerk ook niet aan de volmaaktheid der H. Schrift
-te kort, maar spreekt zĳ niet anders uit, dan wat in die Schrift
-is vervat; de belĳdenis staat niet naast, veel minder boven, maar
-diep onder de H. Schrift; deze is alleen <span lang="grc" xml:lang="grc">αὐτοπιστος</span>, onvoorwaardelĳk
-tot geloof en gehoorzaamheid bindend, onveranderlĳk,
-maar de confessie is en blĳft altĳd examinabel en revisibel aan
-de Schrift, zĳ is geen norma normans, maar hoogstens norma
-normata, geen norma veritatis, maar <span lang="la" xml:lang="la">norma doctrinae in aliqua
-ecclesia receptae</span>, ondergeschikt, feilbaar, menschenwerk, onvolkomene
-uitdrukking van wat de kerk uit de Schrift als Goddelĳke
-waarheid in haar bewustzĳn opgenomen heeft en thans op gezag
-van Gods woord tegenover alle dwaling en leugen belĳdt. Ook
-dwingt de kerk met deze belĳdenis niemand noch bindt zĳ het
-onderzoek, want zĳ laat een ieder vrĳ, om anders te belĳden
-en de waarheid Gods in anderen zin op te vatten; zĳ luistert
-opmerkzaam naar de bedenkingen, die eventueel tegen haar belĳdenis
-op grond van Gods woord worden ingebracht en onderzoekt
-die naar eisch van hare belĳdenis zelve; alleen weigert zĳ en
-moet zĳ weigeren, zich tot een <span lang="en" xml:lang="en">debating society</span> of philosophisch
-<span class="pagenum" id="Page_169">[169]</span>
-genootschap te verlagen, waarin heden voor waarheid geldt wat
-gisteren leugen was, want zĳ is niet aan eene bare der zee, maar
-aan een rots gelĳk, pilaar en vastigheid der waarheid. Cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a>
-25 en voorts nog (Dunlop) <span lang="en" xml:lang="en">A collection of confessions of faiths,
-cathechisms, directories, books of discipline etc. of publick authority
-in the church of Scotland</span>, I Edinb. 1719 <span lang="en" xml:lang="en">preface</span> p. V-CXLIV.</p>
-
-<p id="lmn_49-8" class="sep1">8. Christus is niet alleen profeet, Hĳ is ook koning, die nog
-voortdurend van uit den hemel persoonlĳk zĳne gemeente regeert.
-Maar Hĳ bedient zich daarbĳ toch van menschen en gaf dus
-in zoover aan zĳne gemeente een <span lang="la" xml:lang="la">potestas gubernationis</span>. In ruimer
-zin is daaronder al de leiding en zorg te verstaan, welke de
-geloovigen saam ten opzichte van elkander uitoefenen. In de
-gemeente geldt het woord van Ezau niet: ben ik mĳns broeders
-hoeder? Allen zĳn elkanders leden, lĳden en verblĳden zich met
-elkaar, hebben de bekwaamheid en de roeping, om ook onderling
-elkander te leeren, te vermanen, te vertroosten, te stichten,
-Rom. 15:14, Col. 3:16, 1 Thess. 5:11. <a id="ct_480"></a>Er zĳn gaven der
-leiding, der regeering, die Christus door den H. Geest aan de
-gemeente uitdeelt en die Hĳ door de ambten niet te niet doet
-maar in ’t goede spoor houdt, Rom. 12:8, 1 Cor. 12:28. En
-onder die gaven staat de liefde bovenaan, die den een den ander
-in waardeering en hoogachting doet voorgaan, Rom. 12:10,
-Phil. 2:3, 1 Petr. 5:5. <a id="ct_578"></a>Maar toch heeft Christus als koning
-zĳner kerk in het presbyteraat ook een bepaald ambt ingesteld,
-waardoor Hĳ zĳne gemeente regeert. Dit regeeren draagt echter
-een geestelĳk karakter, wĳl Christus koning is in het rĳk der
-genade, en wordt in de Schrift een <span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμαινειν</span> genoemd, Joh.
-21:15-17, Hd. 20:28, 1 Petr. 5:2; al wat denken doet aan
-aardsche macht en politieke heerschappĳ is ervan uitgesloten,
-2 Cor. 1:24, 1 Petr. 5:2, 3. In ruimeren zin omvat dit
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ποιμαινειν</span> ook het werk van den leeraar, maar er is toch een
-groot onderscheid tusschen de openbare verkondiging en de persoonlĳke,
-individueele toepassing des woords, tusschen het hoeden
-der kudde in het algemeen en het verzorgen van elk der schapen
-in het bĳzonder. De geloovigen zĳn wel geroepen, om allen op
-elkander acht te nemen tot opscherping der liefde en der goede
-werken, Hebr. 10:24, maar opdat geen enkel schaap der kudde
-onverzorgd blĳve, heeft Christus toch aan een bepaald ambt het
-<span class="pagenum" id="Page_170">[170]</span>
-weiden der schapen opgedragen. Dat Hĳ hiermede in eene
-wezenlĳke behoefte zĳner gemeente heeft voorzien, blĳkt daaruit,
-dat, toen het presbyteraat allengs verdween, in de biecht een
-menschelĳk surrogaat voor dezen ambtelĳken dienst is ingesteld.
-<a id="ct_259"></a>Ongetwĳfeld bevat daarom de biecht iets goeds, Jak. 5:16,
-Calvĳn, Inst. III 1, 13, maar zĳ kan niet opwegen tegen den
-goed geregelden dienst van het presbyteraat. Immers voert zĳ
-een ongeoorloofden gewetensdwang in, maakt de geloovigen van
-de absolutie van den priester afhankelĳk, legt in de belĳdenis
-van alle speciale, bepaaldelĳk van de doodzonden, een onmogelĳk
-na te komen plicht op, maakt genade en zaligheid ieder oogenblik
-onzeker en onvast, dwingt tot eene casuistische en quantitatieve
-behandeling van zonde en straf, en geeft aanleiding tot allerlei
-onzedelĳke praktĳken. De Schrift spreekt dan ook nergens van
-zulk een gedwongen biecht. Maar wat zĳ in voorbeeld en voorschrift
-ons zegt, is dit, dat Nathan tot David en Elia tot Achab
-en Jesaja tot Hiskia gaat, om hen persoonlĳk over hunne zonden
-te onderhouden; dat Christus het land doorgaat predikende en
-zegenende, dat Hĳ al zĳne schapen bĳ name kent en er geen
-verloren laat gaan, Joh. 10:3, 28, dat Hĳ aan Petrus en aan
-al de apostelen niet alleen het weiden der kudde maar ook het
-weiden der schapen opdraagt, Joh. 21:15-17, dat Hĳ aan zĳne
-discipelen beveelt, om in steden, vlekken en huizen het evangelie
-te prediken, Mt. 10:11, 12, dat Paulus de broeders in iedere
-stad bezoekt, Hd. 15:36, de gemeenten versterkt, Hd. 15:41
-in het openbaar en bĳ de huizen, <span lang="grc" xml:lang="grc">δημοσιᾳ και κατ’ οἰκους</span>, de
-bekeering tot God en het geloof in Christus predikt, Hd. 20:20,
-21, cf. Calvĳn, Inst. IV 1, 22. <a id="ct_822"></a>Trouwens ligt de behoefte
-aan zulk eene voortdurende geestelĳke verzorging in den toestand
-der kerk van Christus in deze bedeeling vanzelf opgesloten. Ook
-al is de gemeente eens geplant, zĳ is niet terstond volmaakt;
-integendeel heeft zĳ strĳd van binnen en buiten, staat ten prooi
-aan allerlei aanvallen van zonde en leugen, en loopt zĳ ieder
-oogenblik gevaar, om af te dwalen ter rechter of ter linker zĳde.
-De gemeente is een akker, die voortdurend gewied, een boom,
-die op zĳn tĳd gesnoeid, een kudde, die altĳd door geleid en
-geweid, een huis, waaraan steeds gebouwd, een bruid, die toebereid
-moet worden om als eene reine maagd aan haren man
-te worden voorgesteld. Er zĳn kranken, stervenden, beproefden,
-<span class="pagenum" id="Page_171">[171]</span>
-bedroefden, bestredenen, aangevochtenen, twĳfelenden, gevallenen,
-gevangenen enz., die leering en onderwĳzing, vermaning en vertroosting
-van noode hebben. En afgedacht zelfs hiervan, de gemeente
-behoort op te wassen in de kennis en genade van den
-Heere Jezus Christus; de kinderen moeten jongelingen, de jongelingen
-mannen, de mannen vaders worden in Christus, en hebben
-daartoe leiding en verzorging van noode. Ook de leeraars zĳn
-zwakke en zondige menschen en behooren onder opzicht te staan;
-indien de raad van ouderlingen en de vergadering van genabuurde
-kerken dit niet doet, wordt de gemeente een speelbal van den
-pastor of anders een superintendentuur of episcopaat noodzakelĳk.
-In één woord, de leeraars zaaien het woord, de ouderlingen
-zoeken de vrucht. Cf. voorts over het presbyteraat: Calvĳn,
-Inst. IV 1, 22. 12, 2. Martyr, Loci p. 392b. Zanchius, Op. IV
-730. Bullinger, Huysboeck, Dec. 5 serm. 3. Junius, Op. I 1563.
-Bucanus, Inst. theol. 493. Mastricht, Theol. VII 2, 22. Voetius,
-Pol. Eccl. III 436-479. VI 92-109. M. Vitringa IX 229.
-Renesse, Van het regeerouderlingschap 1659. Koelman, Ambt en
-pligt der ouderlingen 1765. Nieuwe werken van Th. Harnack,
-Prakt. Theol. II 291-350. Id. in Zöcklers <span lang="de" xml:lang="de">Handb. der theol.
-Wiss.</span> III 503-537. Achelis, Prakt. Theol. II 177-323. H. A.
-Koestlin, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre von der Seelsorge</span>, Berlin 1895. Kuyper, Enc.
-III 524. Biesterveld, Het huisbezoek, Kampen 1900 enz.</p>
-
-<p id="lmn_49-9" class="sep1">9. Tot de werkzaamheid der opzieners behoort in het bĳzonder
-ook de kerkelĳke tucht, <span lang="la" xml:lang="la">potestas disciplinae</span>. Het Hebr. heeft
-voor tucht het woord <span lang="hbo" xml:lang="hbo">מוּסָר</span>, dat eigenlĳk adstrictio, constrictio
-beteekent en in het grieksch door <span lang="grc" xml:lang="grc">νουθετημα, διδασκαλια,
-νομος, σοφια</span> vertaald en in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> vooral door het woord
-<span lang="grc" xml:lang="grc">παιδεια</span> weergegeven wordt. Beide woorden geven evenals het
-holl. woord tucht, van tien, trekken, in het algemeen te kennen,
-dat iets dat jong, teer, klein, zwak is met zorg opgekweekt wordt.
-Wĳl echter in het algemeen en vooral bĳ menschen deze opkweeking
-altĳd tegelĳk abnormale ontwikkeling tegen moet gaan,
-krĳgt het woord tucht de bĳbeteekenis van terechtwĳzing, kastĳding,
-tuchtiging. Bĳna nooit duiden de woorden alleen onderwĳs,
-onderricht aan, cf. echter Hd. 7:22, 22:3, maar altĳd zulk
-eene opvoeding en onderwĳs, welke terechtwĳzend en kastĳdend
-optreden. Zoo voedt God zĳne kinderen op, Hebr. 12:5-11,
-<span class="pagenum" id="Page_172">[172]</span>
-en Christus zĳne gemeente, Op. 3:19, door middel van de
-Schrift, die nuttig is <span lang="grc" xml:lang="grc">προς διδασκαλιαν, προς ἐλεγμον, προς
-ἐπανορθωσιν, προς παιδειαν την ἐν δικαιοσυνῃ</span>, 2 Tim. 3:16.
-En zulk een tucht heeft Christus ook in zĳne gemeente ingesteld.
-In het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> bestond er nog geen eigenlĳke kerkelĳke tucht, al
-werd Adam ook gebannen uit het paradĳs en al werden in Israel
-onbesnedenen, melaatschen en onreinen uit het heiligdom geweerd,
-Lev. 5v., Ezech. 44:9, want voor onopzettelĳke zonden bestond
-er altĳd verzoening, op zonden met opgeheven hand stond de
-uitroeiing, en de cherem was tegelĳk eene burgerlĳke straf.
-Eerst toen Israel eene gemeente werd, kwam de uitsluitend kerkelĳke
-straf op, de afzondering uit de gemeente der geloovigen,
-Ezr. 10:8, en deze ban wordt nog door de Joden in sommige
-gevallen toegepast, Gunning, De Chasidim bl. 55. Misschien in
-aansluiting aan deze synagogale tucht, heeft Christus de tucht
-in zĳne gemeente verordend. In Mt. 16:19 geeft Hĳ de sleutelen
-van het hemelrĳk aan Petrus, in Mt. 18:18 aan de gemeente,
-in Joh. 20:23 aan de apostelen, zoodat zĳ de macht hebben
-om op grond van de belĳdenis van Christus en onder de voorlichting
-des Geestes te binden en te ontbinden, iemand de zonden
-te houden of te vergeven. Alleen omdat Christus deze macht
-aan zĳne gemeente geeft, is deze tot het oefenen van tucht bevoegd.
-In <a id="ct_22"></a>Mt. 18:15-17 wĳst Hĳ dan aan, hoe deze tucht
-geoefend moet worden. God wil niet, dat een der kleinen, die in
-Jezus gelooven, verloren ga. Mt. 18:1-14. Als dus iemand
-door zĳn broeder beleedigd of onrechtvaardig behandeld is, dan
-moet hĳ eerst door persoonlĳke bestraffing, dan door bestraffing
-onder twee of drie getuigen, en daarna door bestraffing vanwege
-heel de gemeente beproeven hem te winnen; en eerst, als dat
-alles niet baat, dan mag hĳ, de beleedigde (<span lang="grc" xml:lang="grc">σοι</span>, vs. 17, in sing.)
-hem beschouwen als een heiden en tollenaar, dan heeft hĳ alles
-aan hem beproefd, en is hĳ vrĳ van zĳn bloed. Zulk een oordeel
-heeft dan kracht in den hemel. Dit is de gewone weg, waarlangs
-de tucht in de gemeente naar Jezus’ bevel loopen moet. Maar
-daarvan is wel te onderscheiden de tucht, die God zelf, die
-Christus, en die ook de apostelen soms oefenen in zĳn naam en
-kracht. God kan zonden in de gemeente, bĳv. het onwaardig
-gebruik van het avondmaal bezoeken met krankheid en dood,
-1 Cor. 11:30. Ananias en Saffira vielen om hun liegen tegen
-<span class="pagenum" id="Page_173">[173]</span>
-den Geest Gods dood voor Petrus’ voeten neer, Hd. 5. Paulus
-strafte Elymas, Hd. 13:11 met blindheid. In <a id="ct_56"></a>1 Cor. 5 beveelt
-Paulus aan de gemeente, om, terwĳl zĳ met zĳn geest, die reeds
-over den bloedschender in haar midden het oordeel heeft uitgesproken,
-vs. 3, saamvergaderd en alzoo verbonden is met de
-macht van den Heere Jezus Christus, in Christus’ naam den
-zoodanige aan den Satan over te geven, opdat hĳ door dezen in
-zĳn lichaam geslagen en alzoo toch weder naar den geest in den
-dag van Christus behouden worde. Paulus berispt daarbĳ de
-Corinthiërs vs. 2, dat zĳ hem al niet eerder uit hun midden
-hadden weggedaan en onderstelt dus, dat zĳ daartoe het recht
-en de verplichting hadden. En juist wĳl zĳ dat niet gedaan,
-maar den zondaar gedragen en alzoo aan zĳne zonde deel gekregen
-hadden, daarom acht hĳ thans een radicalen maatregel
-noodig. Hĳ zelf heeft als apostel reeds voor zichzelf het oordeel
-geveld, en eischt nu, dat de gemeente, in volle vergadering,
-terstond, zonder verder vermaan, naar de thans door den apostel
-haar verleende volmacht, ja naar de macht van Christus zelven,
-in zĳn naam den booze oordeele; en niet maar eenvoudig buiten
-de gemeente plaatse, gelĳk in vs. 2 van haar verlangd werd,
-doch bepaaldelĳk ter lichamelĳke bestrĳding aan den Satan
-overgeve. Er is hier dus sprake, niet van gewone excommunicatie,
-zooals bĳv. in Mt. 18:17, maar van eene bĳzondere, apostolische
-machtsdaad. Dit blĳkt ook uit 1 Tim. 1:20, 2 Tim. 2:17,
-waar Paulus als apostel, geheel alleen, zonder de gemeente, op
-dezelfde wĳze Hymeneus en Alexander aan den Satan overgeeft,
-opdat zĳ getuchtigd zouden worden niet meer te lasteren. Er is
-daarom groot verschil tusschen deze buitengewone straffen en de
-gewone tuchtoefening, die aan de gemeente is opgedragen. Van
-deze laatste handelde Paulus in 1 Cor. 5:2 en nog nader in
-vs. 9-13. Daar zegt hĳ n.l., dat hĳ in een vroegeren brief,
-die dus aan dezen „eersten” brief is voorafgegaan, hen vermaand
-heeft, om zich niet te vermengen, d. i. geen omgang te hebben
-met hoereerders. Maar de Corinthiërs hadden dat verkeerd opgevat
-en daaruit afgeleid, dat zĳ hoegenaamd geen verkeer, ook
-niet in het burgerlĳke, mochten hebben met hoereerders, geldzuchtigen,
-roovers, afgodendienaars buiten de gemeente. Maar
-dat was de bedoeling van den apostel niet; dat ware een onmogelĳke
-eisch geweest, daarmede gelĳk staande, dat zĳ uit de wereld
-<span class="pagenum" id="Page_174">[174]</span>
-moesten gaan. Alleen had hĳ verlangd, dat zĳ geen omgang
-zouden hebben met een hoereerder enz., indien zoo iemand een
-broeder genoemd werd en lid der gemeente was. Ja, in dat geval
-wenscht hĳ, dat zĳ met zulk een gevallen broeder ook geen
-maaltĳd zullen houden, niet bĳ hem gaan eten noch hem te eten
-vragen, niet vriendschappelĳk en broederlĳk met hem zullen
-verkeeren, maar dat zĳ, terwĳl zĳ hen, die buiten zĳn, aan Gods
-oordeel overlaten, zulk een booze, die in hun kring verkeert, uit
-hun midden zullen verwĳderen, cf. 2 Cor. 2:5-10. Evenzoo
-spreekt Paulus elders van het recht en den plicht der gemeente,
-om acht te geven op en af te wĳken, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλινειν</span>, van hen, die
-tweedracht en ergernis aanrichten, Rom. 16:17; om in Jezus’
-naam zich te onttrekken, af te scheiden, <span lang="grc" xml:lang="grc">στελλεσθαι ἀπο</span>, van
-iederen broeder, die ongeregeld wandelt, 2 Thess. 3:6, 14; om
-na eerste en tweede, d. i. na herhaalde vermaning zich te onttrekken
-aan, niet in te laten met (<span lang="grc" xml:lang="grc">παραιτεισθαι</span>, zich door beden
-van iets of iemand afmaken, loslaten, ontslaan) een ketterschen
-mensch, die (als lid der gemeente, of ook misschien van buiten
-af) in de gemeente de eenheid des geloofs verbreekt, <a id="ct_76"></a>Tit. 3:10.
-Hetzelfde zegt Johannes; als iemand tot u komt en deze leer
-niet brengt, dan moogt gĳ hem niet ontvangen in uw huis als
-een broeder, niet vriendschappelĳk en broederlĳk met hem omgaan,
-en hem niet als een broeder begroeten en verwelkomen.
-2 Joh. 10. En eindelĳk wordt in Op. 2:2 de gemeente van Efeze
-geprezen, omdat zĳ de boozen niet verdraagt; in Op. 2:14, 20,
-24 die van Pergamus en Thyatire berispt, wĳl zĳ kettersche
-leeringen en heidensche gruwelen dulden. Cf. Meyer, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre
-des <abbr title="Neuen Testaments">N. T.</abbr> von der Kirchenzucht</span>, Zeits. f. kirchl. Wiss. u. kirchl.
-Leben 1881.</p>
-
-<p>Deze leer der H. Schrift is het zuiverst in de tuchtoefening
-der Gereformeerde kerken toegepast. Volgens haar toch zĳn
-1º geen onpersoonlĳke dingen, geschriften, gebouwen, landen,
-maar altĳd personen het object; en geen menschen in het
-algemeen, want die buiten zĳn, oordeelt God, 1 Cor. 5:10, geen
-gestorvenen, geen klasse of groep van menschen, maar altĳd
-bepaalde, individueele personen, die of alleen door doop, of ook
-door belĳdenis leden der gemeente zĳn. 2º Oorzaak der tucht
-zĳn niet allerlei zwakheden die in geloovigen vallen, ook niet
-zulke schrikkelĳke zonden, welke de christelĳke overheid straft,
-<span class="pagenum" id="Page_175">[175]</span>
-hoewel de kerk dan volgt en haar tucht niet overbodig is, Calv.
-Inst. IV 11, 3. Bucanus 539, maar zulke zonden, die in het
-midden der gemeente ergernis wekken en door de overheid niet
-of zeer zacht worden gestraft, Mastricht, Theol. VII 6, 8. 3º Bĳ
-deze zonden, op welke de kerkelĳke tucht van toepassing is, moet
-tusschen verborgene en openbare zonden onderscheiden worden.
-De eerste worden behandeld naar den regel van Mt. 18, en
-krĳgen eerst het karakter van openbare zonden, als particuliere
-vermaningen niet baten en dus de gansche gemeente, of hare
-vertegenwoordiging in den kerkeraad erin gemoeid wordt. 4º Bĳ
-deze door hardnekkigheid openbaar geworden en bĳ de van huis
-uit door haar karakter (bĳv. moord, overspel) openbare zonden
-is de procedure aldus: zoodra de overtreder oprechte boetvaardigheid
-toont, houdt alle kerkelĳke tucht in engeren zin op.
-Het avondmaal mag dan nog onthouden worden, opdat de ergernis
-uit de gemeente worde weggenomen en de oprechtheid der schuldbelĳdenis
-aan het licht trede; maar van tucht is geen sprake
-meer. Wie zĳn zonde belĳdt, vindt bĳ God en dus ook bĳ zĳne
-gemeente barmhartigheid. De tucht, die tot afsnĳding leidt, vangt
-altĳd eerst aan na gebleken onboetvaardigheid en hardnekkigheid.
-Opdat de gemeente hiervan ten volle overtuigd zĳ en niet lichtvaardig
-tot het wegdoen van den booze uit haar midden overga,
-begint de kerkeraad met vermaningen. Als de overtreder zich
-hiertegen verhardt, volgt eerst met onthouding van het avondmaal
-de bekendmaking van de zonde zonder den naam van den zondaar
-in het midden der gemeente; daarna de bekendmaking van de
-zonde met den naam van den zondaar, doch niet dan na een
-welgegrond advies van de classis; vervolgens de bekendmaking
-dat hĳ, indien hĳ blĳft volharden, zal afgesneden worden; en
-eindelĳk de afsnĳding zelve met het formulier van den ban. De
-tĳd, die tusschen al deze vermaningen en tuchtmaatregelen verloopen
-moet, is niet vast te stellen, wĳl hĳ met den aard van
-de zonde, het gedrag van den overtreder, de ergernis in en buiten
-de gemeente in verband staat. 5º De straffen, die de kerk hierbĳ
-toepast, zĳn zuiver geestelĳk. Zĳ bestaan niet en mogen niet
-bestaan in geldboete, lichamelĳke kastĳding, brandmerk, pĳniging,
-gevangenis, eerloosheid, verbanning, doodstraf enz., gelĳk Rome
-beweert, noch ook in ontbinding van familie-, burgerlĳke, staatkundige
-betrekkingen, gelĳk de Anabaptisten leerden; evenmin
-<span class="pagenum" id="Page_176">[176]</span>
-in uitsluiting uit de openbare godsdienstoefeningen, gelĳk de
-christelĳke kerk in den eersten tĳd dit toepaste. Want de wapenen
-der gemeente zĳn niet vleeschelĳk maar geestelĳk en
-daarom krachtig voor God, 2 Cor. 10:4. Maar de tucht der
-gemeente is eene ernstige beproeving, of iemand, die zich misdroeg
-en tegen alle vermaning zich verhardt, nog als een broeder
-kan en mag beschouwd worden. De excommunicatie is daarom
-ten slotte niets anders maar ook niets minder dan een opzeggen
-van den broederlĳken omgang en de broederlĳke gemeenschap;
-een zich onttrekken der gemeente; een eindelĳk, met smart loslaten
-van dengene, die zich als een broeder voordeed maar geen
-broeder bleek te zĳn. Zĳ is geen overgave aan den Satan, wat
-in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> alleen als eene apostolische daad voorkomt, geen
-verdoemenis of vervloeking, geen <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναθεμα</span>, dat in het N. Test.
-nooit, ook niet in Rom. 9:3, van de kerkelĳke tucht gebezigd
-wordt, cf. Cremer s. v., maar alleen en toch ook niet minder
-dan eene plechtige verklaring der gemeente in Jezus’ naam, dat
-de zondaar openbaar is geworden als niet zĳnde een oprecht
-broeder in Christus, en dus een hem stellen buiten de gemeente
-en hare gemeenschap, opdat God alleen over hem oordeele.
-6<sup>o</sup> De excommunicatie is een uiterste remedie, opdat de verwĳderde
-uit den broederlĳken omgang tot inkeer kome. Zelfs de
-apostolische overgave aan den Satan had nog deze beteekenis,
-1 Cor. 5:5, 1 Tim. 1:20. Al mag de gemeente den uitgeworpene
-ook als een heiden en tollenaar beschouwen, omdat zĳ alle moeite
-aan hem, zonder vrucht, heeft ten koste gelegd; al moest zĳ hem
-uitwerpen, om zelve geen gemeenschap aan zĳne zonden te hebben,
-1 Cor. 5:6, 7, 11:30; toch blĳft de hope bestaan, dat hĳ nog
-een broeder zĳ, die door vermaning van zĳne dwaling zal terecht
-gebracht worden, 2 Thess. 3:14. 7<sup>o</sup> Daarom blĳft wederopneming
-in de gemeente altĳd weer mogelĳk, Mt. 16:18, 18:18,
-Joh. 20:23, 2 Cor. 2:5-10; maar daarbĳ is dan voorafgaande
-openbare belĳdenis noodig, die in alle andere gevallen slechts
-met alle voorzichtigheid en naar het oordeel van den ganschen
-kerkeraad geeischt mag worden. Cf. Calvĳn, Inst. IV 12. Ursinus,
-Explic. Cat. qu. 83-85. Zanchius, Op. IV 736. Polanus, Syst.
-Theol. p. 544. Martyr, Loci 411. Junius, Theses Theol. 47.
-Bucanus, Instit. theol. 531. Heidegger II p. 600. Synopsis pur.
-theol. disp. 48. Voetius, Pol. IV 770-982. Mastricht, Theol.
-<span class="pagenum" id="Page_177">[177]</span>
-VII c. 6. Moor VI 400-422. M. Vitringa IX 1 p. 498-573 enz.
-Uit den nieuweren tĳd: Scheele, <span lang="de" xml:lang="de">Die Kirchenzucht</span> 1852. Fabri,
-<span lang="de" xml:lang="de">Kirchenzucht im Sinne und Geiste des Evang.</span> 1854. Art.
-<span lang="de" xml:lang="de">Bann, Kirchenzucht, Schlüsselgewalt, Gerichtsbarkeit</span> in Herzog. Müller,
-Dogm. Abh. 496 f. Vilmar, <span lang="de" xml:lang="de">Von der christl. Kirchenzucht</span> 1872.
-Id. <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenzucht u. Lehrzucht</span> 1877.</p>
-
-<p id="lmn_49-10" class="sep1">10. In de derde plaats is Christus ook priester en oefent dit
-ambt nog altĳd van uit den hemel in zĳne gemeente door voorbede
-en zegening uit. <a id="ct_618"></a>Gelĳk Hĳ als profeet de zĳnen leert en
-als koning hen regeert, zoo bewĳst Hĳ hun als priester den
-rĳkdom zĳner barmhartigheid. Toen Hĳ op aarde was, omging
-Hĳ de steden en vlekken, niet alleen leerende in de synagogen
-en predikende het evangelie des koninkrĳks, maar ook genezende
-alle ziekte en alle kwale onder het volk, Mt. 9:35. En dit was
-geen bĳkomstige en toevallige werkzaamheid maar een hoofdbestanddeel
-van het werk, dat de Vader Hem opgedragen had
-om te doen, Mt. 8:17, Joh. 5:36, 9:3, 4 enz. De volheid
-van zĳn macht en de rĳkdom zĳner barmhartigheid werd erin
-openbaar; de werken van zonde en Satan werden er door verbroken;
-de gevolgen der zonde in de physische wereld werden
-er aanvankelĳk door weggenomen; zĳ liepen uit en ontvingen
-hun zegel en voleinding in de opstanding, die de overwinning
-van den dood en het beginsel der vernieuwing aller dingen was.
-Als Hĳ dan ook zĳne discipelen uitzendt, geeft Hĳ hun niet
-alleen den last, om het evangelie te prediken, maar even stellig
-en nadrukkelĳk, om de onreine geesten uit te werpen en om alle
-ziekte en alle kwale te genezen, Mt. 10:1, 8, Mk. 3:15,
-Luk. 9:1, 2, 10:9, 17. De discipelen volbrachten dien last,
-niet alleen tĳdens Jezus’ verblĳf op aarde maar ook na zĳne
-hemelvaart, Hd. 5:16, 8:7 enz. Zelfs werden er naar Jezus’
-eigen belofte, Mk. 16:17, 18 in den eersten tĳd aan de geloovigen
-vele buitengewone gaven van gezondmaking en werkingen
-van krachten geschonken, Hd. 2:44, 45, 4:35, Rom. 12:7, 8,
-1 Cor. 12:28. Gelĳk het echter ging met de gaven der
-leer en de gaven der regeering, zoo ging het ook met die der
-barmhartigheid. De buitengewone toestand der kerk werd allengs
-normaal. En al werden de gaven niet onderdrukt of vernietigd,
-zĳ werden toch langzamerhand meer en meer verbonden
-<span class="pagenum" id="Page_178">[178]</span>
-met het ambt. De leer werd aan den didaskalos, de regeering
-aan den presbyter en evenzoo de dienst der barmhartigheid aan
-den diaken opgedragen, Hand. 6. En de gaven zelve schoon
-gaven des H. Geestes blĳvende, kregen een meer eenvoudig en
-gewoon karakter. Rome beweert wel, dat de wonderkracht bĳ
-haar voortduurt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 270, maar schooner dan die wonderen,
-waarop zĳ zich beroemt, zĳn de werken der barmhartigheid, die
-van haar geloof en liefde een krachtig getuigenis afleggen. Want
-toen het diakonaat in de christelĳke kerk langzamerhand geheel
-van karakter veranderde, heeft de schat van liefde en barmhartigheid,
-dien Christus in zĳne gemeente uitstort, in private
-weldadigheid zich rĳk geopenbaard. Al laat de regeling van den
-dienst der barmhartigheid in Rome veel te wenschen over, toch
-neemt zĳ in werken der liefde onder de christelĳke kerken de
-eerste plaats in. Want wel heeft de Gereformeerde kerk het
-ambt van diaken hersteld, maar zĳ heeft zĳn plaats en dienst
-niet behoorlĳk geregeld en zĳne werkzaamheid niet tot ontwikkeling
-gebracht. Deze ontwikkeling, waartoe de nood der tĳden
-tegenwoordig dringt, kan in hoofdzaak niet anders dan in deze
-richting geschieden: 1<sup>o</sup> dat het ambt van diaken meer dan tot
-dusver geëerd worde als een zelfstandig orgaan van de priesterlĳke
-barmhartigheid van Christus, 2<sup>o</sup> dat de liefde en de barmhartigheid
-als de christelĳke deugden bĳ uitnemendheid worden erkend en
-beoefend, 3<sup>o</sup> dat aan diakenen opgedragen wordt, om alle leden der
-gemeente, inzonderheid de vermogende, in den naam van Christus
-te bewegen tot barmhartigheid, en voor de zonde der gierigheid, die
-een wortel is van alle kwaad, te waarschuwen en te behoeden, 4<sup>o</sup> dat
-het diakonaat de private weldadigheid niet doode, maar opwekke,
-regele en leide, 5<sup>o</sup> dat de dragers van dit ambt, zoo noodig,
-in groote gemeenten zich bedienen van de hulp van diakonessen,
-op dezelfde wĳze als de beide andere ambten gebruik maken
-van catechiseermeesters en ziekentroosters, 6<sup>o</sup> dat zĳ hunne gaven
-uitdeelen, in Christus’ naam, als van de tafelen des Heeren
-genomen, waarop zĳ door de gemeente neergelegd en aan Christus
-zelven geschonken zĳn, Mt. 25:40, 7<sup>o</sup> dat zĳ hunne hulp uitstrekken
-tot alle armen, kranken, vreemdelingen, gevangenen,
-idioten, krankzinnigen, weduwen, weezen, in één woord tot alle
-ellendigen en nooddruftigen, die er zĳn in het midden der gemeente,
-en hen in hun lĳden tegemoet komen met woord en
-<span class="pagenum" id="Page_179">[179]</span>
-met daad, 8<sup>o</sup> dat de dienst der barmhartigheid veel breeder plaats
-verkrĳge op de agenda van alle kerkelĳke vergaderingen dan tot
-dusver het geval is, 9<sup>o</sup> dat de diakenen met leeraren en ouderlingen
-tot de meerdere vergaderingen der kerken worden afgevaardigd
-en in alle zaken, rakende den dienst der barmhartigheid,
-keurstem verkrĳgen, 10<sup>o</sup> dat op deze vergaderingen de dienst der
-barmhartigheid naar algemeene beginselen geregeld worde, behoudens
-het verschil van gemeentelĳke toestanden; voor generale
-behoeften gemeenschappelĳk worde ter hand genomen, en van de
-plaatselĳke gemeente tot ondersteuning van andere kerken, en
-voorts ook tot hulpbetoon aan arme, verdrukte geloofsgenooten
-in den vreemde worde uitgebreid, en 11<sup>o</sup> dat deze diakonale
-arbeid in zĳne zelfstandigheid gehandhaafd blĳve en niet onderga
-in of vermengd worde met het werk der <span lang="de" xml:lang="de">inneren Mission</span>, of ook
-met de staatsarmenzorg, die een geheel ander karakter dragen.
-Cf. Calvĳn, Inst. IV 3, 9. Musculus, Loci Comm. 425. Bullinger,
-Huysboeck V 3. Zanchius, Op. IV 765. Junius, Op. I 1566. Bucanus,
-Inst. 494. Voetius, III 496-513. M. Vitringa IX 272-296.
-G. Uhlhorn, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Liebesthätigkeit</span>, Stuttgart 1882-’90.
-Bonwetsch, <span lang="de" xml:lang="de">das Amt der Diakonie in der alten Kirche</span>, 1890.
-Seesemann, <span lang="de" xml:lang="de">Das Amt der Diakonissen in der alten Kirche</span>, 1891.
-Schäfer, <span lang="de" xml:lang="de">Diakonik</span> in <span lang="de" xml:lang="de">Zöcklers Handb. der theol.
-Wiss.</span> III 538-572. Achelis, Prakt. Theol. II 324-451. Wurster, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre
-v. d. inneren Mission</span>, Berlin 1895. Kuyper, Enc. III 535-545.</p>
-
-<p id="lmn_49-11" class="sep1">11. Deze macht, door Christus aan zĳne gemeente geschonken,
-komt in de plaatselĳke kerk saam in den kerkeraad. Elke
-plaatselĳke kerk is volgens het N. Test. zelfstandig, eene ecclesia
-completa, en draagt daarom evengoed als de kerk in haar geheel
-den naam van tempel Gods, 1 Cor. 3:16, 17, 2 Cor. 6:16,
-bruid, 2 Cor. 11:2, of lichaam van Christus, 1 Cor. 12:27.
-De geloovigen staan niet op zichzelf maar vormen eene eenheid,
-en zoo ook blĳven de ambtsdragers in eene plaatselĳke kerk niet
-los naast elkander staan maar sluiten zich tot een raad der kerk
-aaneen. Sporen daarvan zĳn er reeds in het N. Test. In Jeruzalem
-kwamen de geloovigen, nadat zĳ door den doop der gemeente
-waren ingelĳfd, van tĳd tot tĳd saam, volhardende in de leer
-der apostelen, in de gemeenschap, in de breking des broods, in
-de gebeden, Hd. 1:14, 2:41v., 5:12 enz.; en stonden zĳ onder
-<span class="pagenum" id="Page_180">[180]</span>
-leiding van het college der apostelen, die spoedig daarin door
-de presbyters werden bĳgestaan, Hd. 6:2, 15:2, 6, 22. Allerlei
-omstandigheden, de gaven des H. Geestes, inzonderheid die van
-didaskalie, profetie en glossolalie, de samenkomsten der geloovigen,
-de bediening van woord en sacrament, de inzameling der
-collecten, de verzorging der armen enz., maakten leiding en
-regeling en daarbĳ ook raad en overleg vanzelf noodzakelĳk.
-Eerst voorzagen de apostelen zooveel mogelĳk in al die behoeften,
-namen maatregelen en maakten bepalingen, Hd. 15:28v., 1 Cor.
-11:4-6, 34, 14:27v., 16:1, 1 Tim. 3 enz. Want alles moest
-in de gemeente van Christus betamelĳk en met orde, in vrede
-en tot stichting geschieden, 1 Cor. 14:26, 33, 40. <a id="ct_364"></a>Maar toen
-het ambt van ouderlingen was ingesteld, werden dezen met de
-leiding en regeering der gemeente belast; en dezen vormden
-onderling al spoedig een college, <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτηριον</span>, 1 Tim. 4:14.
-Onder de leiding van zulk een college genoot de gemeente echter
-in de eerste tĳden eene groote mate van zelfstandigheid, zĳ werd
-bĳ gewichtige zaken geregeld geraadpleegd. In Hd. 1 komen de
-discipelen saam tot het kiezen van een apostel; in Hd. 6 kiest
-de gemeente de diakenen; <a id="ct_51"></a>in Hd. 15 woont zĳ de vergadering
-van apostelen en ouderlingen bĳ; in 1 Cor. 5 oefent zĳ de
-tucht uit. <a id="ct_736"></a>De eerste synoden waren samenkomsten der plaatselĳke
-kerk. Maar ook de plaatselĳke kerken alle te zamen vormen
-eene eenheid. Zĳ dragen ook alle saam den enkelvoudigen naam
-van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>; zĳ staan allen onder de apostelen, wien de leiding
-en regeering der gansche kerk is opgedragen; zĳ zĳn met elkander
-één in Christus, één dus in leer, in geloof, in doop, in liefde,
-zĳ groeten elkander, Rom. 16:16, 1 Cor. 16:20, 2 Cor. 13:12,
-dienen elkander met gaven der liefde, Rom. 15:26, 1 Cor. 16:1,
-2 Cor. 8:1, 4, 9:1, Gal. 2:10, en laten elkander de brieven
-lezen, die zĳ ontvangen van de apostelen, Col. 4:16. Het lag
-dus in den aard der zaak, dat deze gemeenten, die geestelĳk één
-waren, eventueel met elkander zouden beraadslagen over zaken
-van algemeen belang. Het eerste voorbeeld komt daarvan voor
-in Hd. 15, naar aanleiding van de vraag, of de Heidenen zalig
-konden worden zonder besnĳdenis. De gemeente van Antiochië
-zond Paulus en Barnabas en eenige anderen naar Jeruzalem, om
-over dit belangrĳk vraagstuk met de apostelen en ouderlingen
-aldaar van gedachten te wisselen en tot eenstemmigheid te komen.
-<span class="pagenum" id="Page_181">[181]</span>
-De apostelen en ouderlingen hielden daarom met deze afgevaardigden
-van Antiochië eene vergadering, 15:6, die misschien ook
-door de gemeente bĳgewoond werd, 15:12, 22 (in vers 25 moet
-echter <span lang="grc" xml:lang="grc">και οἱ</span> vóór <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀδελφοι</span>
-waarschĳnlĳk wegvallen). Na veel <span lang="grc" xml:lang="grc">ζητησις</span>, onderzoek,
-redetwist, werd niet maar een advies gegeven,
-doch in den H. Geest eene beslissing genomen, die de broederen
-in Antiochië, Syrië en Cilicië bond, per brief hun meegedeeld
-en door Judas en Silas nog mondeling, in eene vergadering der
-gemeente, toegelicht werd, Hd. 15:22-31. Al deze vergaderingen,
-waarvan het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> bericht, waren vergaderingen der
-plaatselĳke gemeente, slechts in Hd. 15 door afgevaardigden
-van elders bĳgewoond. Deze gewoonte werd later, ook reeds in
-de tweede eeuw nagevolgd. Bĳ gewichtige aangelegenheden, zooals
-benoeming en afzetting van een bisschop, excommunicatie, absolutie
-van doodzonden enz., gaf niet alleen het presbyterium zĳn
-leiding maar ook de gemeente hare toestemming. Cyprianus zegt
-nog, dat hĳ van het begin van zĳn episcopaat af niets deed
-zonder den raad van zĳn presbyterium en de toestemming der
-gemeente, Ep. 14, 4. <a id="ct_738"></a>Op de synoden der tweede en derde eeuw
-zĳn daarom niet alleen bisschoppen maar ook presbyters, diakenen
-en gewone gemeenteleden tegenwoordig. Zelfs het concilie van
-Nicea werd, behalve door bisschoppen, ook door presbyters,
-diakenen en leden bĳgewoond, die aan de debatten deelnamen.
-En de afgevaardigden, die op gemeentevergaderingen uit naburige
-gemeenten werden uitgenoodigd, waren in den eersten tĳd volstrekt
-niet alleen bisschoppen maar ook wel presbyters, diakenen
-of andere leden der gemeente. Maar de ontwikkeling der hierarchische
-idee bracht mede, dat de toestemming der gemeente
-steeds minder gevraagd werd, dat presbyters en diakenen van
-de gemeente werden losgemaakt en in raadgevers en helpers van
-den bisschop veranderd, en dat de synoden langzamerhand alleen
-door bisschoppen gehouden werden. Voorts waren in de tweede
-en derde eeuw alle gemeentevergaderingen, bĳgewoond door
-afgevaardigden van naburige gemeenten, gelĳk in rang; er was
-nog geen hierarchie van kerkelĳke vergaderingen, er waren nog
-geen provinciale, metropolitane, oecumenische conciliën; alle
-vergaderingen der kerken hadden plaats in den naam van Christus,
-maakten besluiten in den H. Geest, en golden voor de gansche
-Christenheid (<span lang="la" xml:lang="la">concilium universale, catholicum</span>). Maar ook daarin
-<span class="pagenum" id="Page_182">[182]</span>
-kwam verandering. Reeds in de derde eeuw zĳn er hier en daar
-bepaald provinciale synoden, d. i. vergaderingen van bisschoppen
-in eene bepaalde provincie gehouden. In de vierde eeuw kwamen
-er, tengevolge van de groote twisten, die de kerk verdeelde,
-synoden van bisschoppen uit verschillende provinciën bĳ. En het
-concilie van Nicea, ofschoon volstrekt geen vertegenwoordiging
-van de gansche Christenheid, wĳl het maar door enkele bisschoppen
-uit het Westen werd bĳgewoond, was toch door den
-keizer van alle kanten saamgeroepen. <a id="ct_545"></a>Zoo kwam er allengs eene
-rangordening van provinciale, nationale, patriarchale, oecumenische
-conciliën, Sohm, Kirchenrecht 247-344. Maar het karakteristieke
-kenmerk van een oecumenisch concilie is moeilĳk aan te wĳzen.
-Het kan niet daarin liggen, dat het door den paus is saamgeroepen,
-want van de vierde tot de tiende eeuw werd het geconvoceerd
-door den keizer; noch ook in de algemeene geldigheid
-en de groote beteekenis zĳner besluiten, want dikwĳls zĳn de
-canones van oecumenische conciliën verworpen en die van provinciale
-synoden aangenomen; noch ook daarin, dat een oecumenisch
-concilie de gansche Christenheid vertegenwoordigt, want dit is
-lang niet altĳd met de dusgenaamde conciliën het geval geweest.
-Tegen het einde der Middeleeuwen is wel de theorie opgekomen,
-dat een concilie dan alleen oecumenisch en onfeilbaar was, wanneer
-het bestond uit afgevaardigden van alle kerken. Maar deze
-theorie was van revolutionairen oorsprong, leidde in de practĳk
-tot allerlei moeilĳkheden en werd door Rome ook nooit geaccepteerd.
-Voor Rome is een concilie alleen oecumenisch, wanneer
-zĳne besluiten door den paus zĳn goedgekeurd en daardoor een
-onfeilbaar, de gansche Christenheid bindend karakter verkrĳgen,
-Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de conciliis et ecclesia</span> lib. I II. Heinrich, Dogm.
-II 476 f. Scheeben, Dogm. I 230 f. Vering, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span>
-613 f. enz.</p>
-
-<p>In de Protestantsche kerken is het synodale kerkregiment het
-eerst op Franschen bodem tot ontwikkeling gekomen. In de
-Luthersche kerk kwamen wel synoden voort, maar deze bestonden
-alleen in samenkomsten van pastores. Zwingli stelde in 1528 te
-Zurich synoden in, die door den raad werden saamgeroepen, uit
-de predikanten van stad en land en enkele leden van den raad
-bestonden en vooral klachten tegen leer en leven van de predikanten
-moesten overwegen, Mörikofer, Ulr. Zwingli, Leipzig 1869
-<span class="pagenum" id="Page_183">[183]</span>
-II 118 f. Calvĳn bepaalde evenzoo in de <span lang="fr" xml:lang="fr">Ordonnances ecclesiastiques</span>,
-dat de predikanten alle drie maanden moesten samenkomen,
-om op elkanders leer en leven toe te zien en voerde bovendien
-1546 een jaarlĳksche visitatie in, Kampschulte, Joh. Calvin I
-408. Franz Lambert ontwierp 1526 voor Hessen een kerkenorde,
-waarin zoowel gemeentevergaderingen als synoden, bestaande uit
-de predikanten en door de gemeenten benoemde afgevaardigden,
-waren opgenomen, maar deze kerkenorde trad niet in werking,
-Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. d. Presb. n. Syn. Verf.</span> 14 f. Eene synodale
-kerkregeering kwam er eerst in Frankrĳk, waar de kerken zich
-sterk uitbreidden en door behoefte aan eenheid den 26<sup>en</sup> Mei 1559
-voor het eerst in synode te Parĳs samenkwamen en zich in eene
-gemeenschappelĳke belĳdenis en kerkenorde vereenigden, Lechler
-ib. 69. Opmerkelĳk is daarbĳ, dat de generale synode het eerst
-is ontstaan, dat deze de provinciale synoden invoerde en dat later,
-in 1572, tusschen deze en de kerkeraden nog de classis ingeschoven
-werd, ib. 81, cf. evenzoo in Schotland 97. Zulk een
-synodale kerkregeering werd dan later ook in andere Geref.
-kerken ingevoerd, in Polen, Boheme, Hongarĳe, Duitschland,
-Nederland, Schotland, Engeland, Amerika enz. Maar er kwam
-spoedig van twee kanten oppositie tegen. <a id="ct_647"></a>De Remonstranten, zich
-aansluitende bĳ Zwingli en Erastus, kenden de kerkelĳke macht
-aan de overheid toe en leidden daaruit af, dat synoden wel geoorloofd
-maar niet geboden en voor het zĳn of welzĳn der kerk
-niet noodig waren, en dat, wanneer zĳ gehouden werden, het
-recht tot samenroeping, tot afvaardiging, tot het vaststellen der
-agenda, tot presideering aan de overheid toekwam, Uitenbogaert,
-Tractaat van ’t ampt ende auctoriteit enz. 1610 bl. 107v. cf.
-Limborch, Theol. Chr. VII 19. <a id="ct_414"></a>En de Independenten gingen onder
-invloed der anabaptistische dwaling nog verder, hielden elke groep
-van geloovigen voor independent, en verwierpen alle bindend
-classicaal of synodaal verband, Robinson bĳ Kist en Roĳaards,
-Ned. Arch. voor Kerk. Gesch. VIII 1848 bl. 371v. Neal, Historie
-der rechtz. Puriteinen II 1 bl. 96. De gronden, die tegen de
-synodale kerkregeering kunnen worden ingebracht, zĳn ook inderdaad
-niet van gewicht ontbloot. Immers zĳn de plaatselĳke
-kerken in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> alle volkomen zelfstandig ten opzichte van
-elkander; van een wettelĳk, bindend classicaal of synodaal verband
-is er met geen woord sprake. Zoodanig verband schĳnt
-<span class="pagenum" id="Page_184">[184]</span>
-ook met de zelfstandigheid der plaatselĳke kerken geheel in
-strĳd te zĳn, omdat het vergaderingen invoert, die boven de
-plaatselĳke kerken staan en met gezag tegenover deze optreden,
-en alzoo in de kerk van Christus wederom eene ongeoorloofde
-hierarchie en tirannie invoert. En daarbĳ komt dan nog, dat de
-geschiedenis der synoden van hare nuttigheid niet altĳd een
-gunstig getuigenis aflegt, en ze dikwerf doet voorkomen als oorzaak
-van allerlei twist en verdeeldheid, zoodat Gregorius Naz.
-reeds zeggen kon, <span lang="grc" xml:lang="grc">μηδεμιας συνοδου τελος εἰδον χρηστον</span>; en
-het spreekwoord niet ten onrechte luidt: <span lang="la" xml:lang="la">omne concilium parit
-bellum</span>. Maar daartegenover stellen toch andere overwegingen de
-noodzakelĳkheid en nuttigheid der synoden duidelĳk in het licht.
-1<sup>o</sup> In het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is er nog geen classicaal of synodaal verband
-der kerken, maar er was daar ook toen nog geen behoefte aan,
-wĳl de apostelen zelven leefden, de gemeenten met raad bĳstonden
-en ze ook door evangelisten als hunne plaatsvervangers
-verzorgden. 2º De gemeenten waren ook toen reeds op allerlei
-wĳze door geestelĳke banden aan elkander verbonden, en kregen
-het recht, niet alleen om zelve te vergaderen, maar ook om naar
-andere gemeenten afgevaardigden te zenden en daar beslissing in
-zekere geschillen te vragen; Hd. 1, 6, 15, 21 toonen, dat synoden
-in gansch algemeenen zin zĳn <span lang="la" xml:lang="la">juris divini permissivi</span>. 3º Synoden
-zĳn niet beslist <span lang="la" xml:lang="la">ad esse ecclesiae</span> noodzakelĳk en zĳn ook niet
-bepaald door Gods Woord bevolen, maar zĳ zĳn geoorloofd en
-<span lang="la" xml:lang="la">ad bene esse ecclesiae</span> noodzakelĳk. 4º De noodzakelĳkheid ligt
-daarin, dat de eenheid van leer, tucht en cultus, waartoe de
-gemeente geroepen is; de orde, vrede en liefde, die zĳ te bewaren
-heeft; en de gemeenschappelĳke belangen, die haar zĳn opgedragen
-(zooals opleiding, roeping, zending van dienaren; missie
-onder de Heidenen; ondersteuning van hulpbehoevende kerken enz.)
-niet anders dan door middel van synoden tot hun recht kunnen
-komen. 5º Synoden zĳn geen voetstuk voor maar eene ondermĳning
-van alle hierarchie; zĳ handhaven de zelfstandigheid der plaatselĳke
-kerken en bewaren haar voor verwarring, verdeeldheid,
-hierarchie van den pastor, overheersching van enkele leden; zĳ
-bevestigen de vrĳheid der enkele leden, door hun een steun te
-geven in het verband met andere kerken en beroep op meerdere
-vergaderingen toe te staan. 6º Ook zĳn zĳ geen oorzaak van
-verdeeldheid en twist, maar een middel, om geschillen, die er
-<span class="pagenum" id="Page_185">[185]</span>
-in de kerk hier op aarde altĳd weer over leer, tucht, dienst
-oprĳzen, op eene vreedzame wĳze, door nauwkeurig onderzoek
-en ampele bespreking tot beslissing te brengen. 7<sup>o</sup> Opdat zĳ aan
-haar doel beantwoorden, behooren synoden altĳd vergaderingen
-van kerken te zĳn, wier leden (pastores, presbyters, diakenen of
-gewone leden) afgevaardigden van kerken zĳn en aan lastbrieven
-van kerken gebonden, die door de kerken zelve en niet door
-overheid, paus enz. saamgeroepen en door kerkelĳke daartoe
-gekozen personen geleid worden, en die vrĳ en zelfstandig,
-zonder inmenging der overheid, over kerkelĳke zaken oordeelen
-en besluiten. 8<sup>o</sup> De kerkelĳke vergaderingen (plaatselĳke, classicale,
-provinciale, generale, oecum.) zĳn niet wezenlĳk van
-elkander verschillend. De eene vergadering is niet per se hooger,
-gewichtiger, minder aan dwaling blootgesteld of meer van de
-leiding des H. Geestes verzekerd dan de andere. Want elke kerk
-en elke groep van kerken is zelfstandig tegenover de andere; en
-alle zĳn zĳ in dezelfde mate gebonden aan het Woord en de
-belofte des Geestes deelachtig. In de kerkelĳke vergaderingen
-komen geen volksvertegenwoordigers maar kerkelĳke ambtsdragers
-saam, die van Christus’ wege tot regeering zĳner kerk geroepen
-zĳn. Zĳ zĳn dus onderscheiden, niet door andersoortige of hoogere
-maar alleen door meerdere macht, die er samengebracht wordt
-en over wĳder gebied zich uitstrekt. 9<sup>o</sup> Het gezag van alle kerkelĳke
-vergaderingen is geen ander dan van de kerken zelve;
-het is onderworpen aan het Woord van Christus. Christus is de
-eenige, die in de kerken en in hare verschillende vergaderingen
-gezag heeft; zĳn Woord alleen beslist; wat den H. Geest in en
-door de leden goeddunkt, dat alleen is bondig in de kerk van
-Christus. Maar ook deze hare naar Gods Woord en in den
-H. Geest genomen besluiten kan de kerk niet anders handhaven
-dan door zedelĳke middelen. Zĳ heeft geen heerschende, dwingende
-maar alleen eene dienende macht. Cf. Calvĳn, Inst. IV c. 9.
-Polanus, Synt. 541. Bullinger, Van de Conciliën, Dordr. 1611.
-Martyr, Loci Comm. 407. Junius, Op. II 1029. Theses Salmur.
-III 505. Amyraut, <span lang="fr" xml:lang="fr">Du gouvernement de l’Eglise contre ceux
-qui <ins id="cor_14" title="venlent">veulent</ins> abolir l’usage et l’autorité des synodes</span>, Saumur 1653.
-Heidegger, Corp. Theol. II 613. Turretinus, Theol. El. XVIII
-qu. 33. Synopsis pur. theol. disp. 49. Voetius, Pol. Eccl. IV
-114-272. Redevoering van C. Vitringa over de Synoden enz.,
-<span class="pagenum" id="Page_186">[186]</span>
-uit het latĳn door S. H. van Idsinga, Harl. 1741. Moor VI
-439-461. M. Vitringa IX 1 p. 574-653. Ch. Hodge, <span lang="en" xml:lang="en">Discussions
-on Church polity</span>, New-York 1878 p. 364-456. Karl
-Lechler, <span lang="de" xml:lang="de">Die neut. Lehre v. h. Amte</span> 1857 S. 254-275. Stahl,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die Kirchenverfassung u. s. w.</span> 332 f.</p>
-
-<p id="lmn_49-12" class="sep1">12. Zoo staat de kerk met een eigen oorsprong, wezen, werkzaamheid
-en doel in het midden der wereld. Zĳ is in elk opzicht
-van die wereld onderscheiden, maar staat er toch nooit gescheiden
-naast. Wel hebben verschillende richtingen in de Christenheid
-kerk en wereld in eene volstrekte, ethische tegenstelling tegenover
-elkander geplaatst, en schepping en herschepping met zonde en
-genade vereenzelvigd. Maar deze richtingen, hoe machtig zĳ nu
-en dan ook geweest zĳn, hebben toch nooit de geschiedenis van
-het Christendom beheerscht, en konden altĳd slechts naast de
-kerken een sectarisch leven leiden. <a id="ct_526"></a>Afgezien van deze richtingen,
-zĳn er maar twee wĳzen, waarop principieel de verhouding van
-kerk en wereld bepaald kan worden, de Roomsche en de Protestantsche,
-de supranatureele en de ethische. Rome beschouwt het
-natuurlĳke niet als zondig gelĳk het <a id="ct_196"></a>Anabaptisme en komt niet
-tot mĳding en scheiding, maar leert wel, dat het natuurlĳke
-van lager orde is, licht oorzaak van zonde wordt en daarom den
-teugel van het bovennatuurlĳke behoeft. Gelĳk het beeld Gods
-als een <span lang="la" xml:lang="la">donum supernaturale</span> aan den natuurlĳken mensch werd
-toegevoegd, zoo komt van boven mechanisch de genade aan de
-natuur, de kerk aan de wereld, de hoogere aan de lagere moraal
-toe; wie naar het ideaal van Rome wil leven, moet asceet worden,
-het natuurlĳke onderdrukken en zich geheel aan de religie wĳden;
-wie dat niet kan, krĳgt voor het natuurlĳke de noodige speelruimte,
-en vindt in het bovennatuurlĳke de grens, die deze bepaalt.
-Gansch anders was de verhouding, welke het Protestantisme
-aannam tusschen kerk en wereld. Het verving de quantitatieve,
-supranaturalistische tegenstelling door de ethische. Het natuurlĳke
-was niet van lager orde maar was in zĳn soort even goed en
-rein als het bovennatuurlĳke, want het was geschapen door dienzelfden
-God, die in de herschepping zich openbaarde als Vader
-van den Heere Jezus Christus. Alleen was het door de zonde
-bedorven en moest daarom door de genade van Christus verzoend
-en vernieuwd worden. De genade dient dus hier niet, om het
-<span class="pagenum" id="Page_187">[187]</span>
-natuurlĳke te mĳden, te onderdrukken, te dooden, maar juist
-om het van zĳne zondige bedorvenheid te bevrĳden, en weer echt
-natuurlĳk te doen zĳn. <a id="ct_489"></a>Het is waar, dat <a id="ct_141"></a>Luther bĳ de toepassing
-dezer beginselen halverwege is blĳven staan, het natuurlĳke
-ongemoeid heeft gelaten en het Christendom al te zeer tot het
-ethisch-religieuse terrein beperkt heeft. Maar Calvĳn, de man
-van de daad, die na Luther kwam en daarom aan Luther zich
-spiegelen kon, zette het werk der reformatie voort en trachtte
-heel het leven door het Christendom te hervormen. Mĳding is
-het woord der Anabaptisten; ascese dat der Roomschen; vernieuwing
-en heiliging dat van den Protestantschen, bepaaldelĳk
-van den Gereformeerden Christen. Deze laatste beschouwing is
-zonder twĳfel de rĳkste en schoonste. Immers is er maar één
-God in schepping en herschepping beide. De God der schepping,
-van het Oude Testament, is geen lagere God dan die van de
-herschepping, dan de Vader van Christus, dan de God des N.
-Verbonds. Christus, de middelaar des N. Verbonds, is ook degene,
-door wien God alle dingen geschapen heeft. En de H. Geest,
-die auteur is van wedergeboorte en heiligmaking, is dezelfde, die
-in den beginne zweefde over de wateren en de hemelen heeft
-versierd. Schepping en herschepping kunnen dus niet als lager
-en hooger tegenover <ins id="cor_45">title="elkandar">elkander</ins> staan. Zĳ zĳn beide goed en rein,
-beide heerlĳke werken van den éénen en drieëenigen God. Voorts
-heeft de zonde, die in de wereld is ingekomen, wel alles, niet
-alleen het geestelĳke, het ethisch-religieuse leven maar ook al
-het natuurlĳke, het lichaam, het huisgezin, de maatschappĳ, de
-gansche wereld bedorven. Maar zĳ is toch geen substantie, geen
-materia, doch forma, en dus niet met het geschapene identisch,
-maar in en aan het geschapene wonend en daarvan altĳd door
-<a id="ct_367"></a>de genade Gods los te maken en te verwĳderen. Substantieel en
-materieel is de schepping na den val dezelfde als vóór dien tĳd;
-zĳ blĳft een werk Gods, en als zoodanig te eeren en te prĳzen.
-Tot herwinning van die gevallen wereld brengt God nu wel de
-krachten der genade in die schepping in. Maar ook die genade
-is geen substantie of materia, opgesloten in woord of sacrament
-en uitgedeeld door den priester, maar zĳ is eene vernieuwende,
-herscheppende kracht. Zĳ is niet per se bovennatuurlĳk, maar
-zĳ draagt dat karakter alleen vanwege de zonde, en draagt het
-dus in zekeren zin toevallig en tĳdelĳk, om de schepping te
-<span class="pagenum" id="Page_188">[188]</span>
-herstellen. <a id="ct_397"></a>Deze genade wordt in tweeërlei vorm uitgedeeld, als
-algemeene genade ter beteugeling, als bĳzondere genade ter vernieuwing.
-Beide hebben haar eenheid in Christus, die koning in
-het <span lang="la" xml:lang="la">regnum potentiae</span> en <span lang="la" xml:lang="la">gratiae</span> is;
-beide zĳn tegen de zonde gericht; beide brengen en houden schepping en herschepping in
-verband met elkander. Ook de wereld is na den val niet aan
-zichzelve overgelaten, en niet van alle genade ontbloot, maar zĳ
-wordt door de algemeene genade gedragen en gespaard, geleid
-en bewaard voor de bĳzondere genade in Christus. Scheiding en
-onderdrukking is daarom ongeoorloofd en onmogelĳk. Mensen
-en Christen zĳn geen twee wezens. De schepping wordt in de
-herschepping opgenomen en hersteld. De mensch, die wedergeboren
-is, is substantieel geen andere dan die hĳ was vóór de
-wedergeboorte. In de kerk ingelĳfd, blĳft hĳ toch in de wereld,
-en heeft zich alleen te bewaren van den booze. Gelĳk Christus,
-de zone Gods, uit Maria de volle menschelĳke natuur heeft aangenomen
-en daarmede niets menschelĳks en niets natuurlĳks zich
-vreemd heeft geacht, zoo is de Christen niet anders dan de
-herboren, vernieuwde en daarom de waarachtige mensch. Dezelfde
-menschen, die Christenen zĳn, zĳn en blĳven in dezelfde roeping,
-waarmede zĳ geroepen zĳn; zĳ blĳven leden des gezins, burgers
-der maatschappĳ, onderdanen der overheid, beoefenaars der wetenschap
-en kunst, mannen of vrouwen, ouders of kinderen,
-heeren of knechten enz. <a id="ct_350"></a>De verhouding, die tusschen kerk en
-wereld bestaan moet, is daarom in de eerste plaats van organischen,
-zedelĳken, geestelĳken aard. Christus is profeet, priester,
-koning ook nu nog, en Hĳ werkt door zĳn Woord en Geest op
-heel de wereld in. Door Hem gaat er van ieder, die in Hem
-gelooft, een vernieuwende, heiligende invloed uit in gezin, maatschappĳ,
-staat, beroep, bedrĳf, kunst, wetenschap enz. Het
-geestelĳk leven is bestemd, om het natuurlĳk en zedelĳk leven
-in volle diepte en omvang weer aan de wet Gods te doen beantwoorden.
-Langs dezen organischen weg worden Christelĳke waarheid
-en Christelĳk leven ingedragen in alle kringen van het
-natuurlĳke leven, zoodat huisgezin en familieleven in eere hersteld,
-de vrouw weer als de gelĳke van den man beschouwd, wetenschap
-en kunst gekerstend, het peil van het zedelĳk leven
-verhoogd, maatschappĳ en staat hervormd, wetten en instellingen,
-zeden en gewoonten christelĳk gestempeld worden. <a id="ct_720"></a>Maar er is
-<span class="pagenum" id="Page_189">[189]</span>
-nog eene andere regeling van de verhouding van kerk en wereld,
-die veel moeilĳker is en waarover het grootste verschil van
-gevoelen bestaat. Christus regeert zĳne kerk n.l. ook door ambten
-en instellingen; en de vraag is, of de verhouding van de kerk
-tot de verschillende terreinen van het natuurlĳke leven ook ambtelĳk
-en institutair te regelen zĳ. <a id="ct_264"></a>Papalisme en Cesareopapisme
-staan hier tegenover elkaar. Het Cesareopapisme regelt de verhouding
-zoo, dat de kerk aan den christelĳken staat onderworpen
-is en naar zĳne wetten zich heeft te gedragen. Er ligt hier eenige
-waarheid in; de verhouding der kerk tot den staat is een gansch
-andere, sedert deze christelĳk is geworden. Voordat de overheid
-christelĳk was, vielen bĳv. veel meer zonden onder de christelĳke
-tucht dan na dien tĳd. Het bĳwonen van heidensche feesten,
-afgoderĳ, aanbidding van den keizer, sabbatsschennis, eedbreuk,
-Godslastering, huwelĳken in verboden graad, gruwelĳke zonden van
-hoererĳ, overspel enz., werden wel door de kerk maar niet door
-den staat als zonden erkend en gestraft. Sedert de overheid gekerstend
-is, is er in de zedelĳke beschouwing en beoordeeling
-veel grooter overeenstemming gekomen. In menig geval kan de
-kerk dus wachten op de behandeling van ergerlĳke overtredingen
-door de justitie en heeft geen eigen rechtbank noodig. Maar toch
-wordt daaruit te veel afgeleid, wanneer alle macht aan de kerk
-ontnomen en aan de christelĳke overheid opgedragen wordt. Want
-wezenlĳk is de macht der kerk dezelfde gebleven, al is hare
-uitoefening ook belangrĳk gewĳzigd. Immers is de bediening van
-woord en sacrament het onvervreemdbaar recht der kerk; voorts
-blĳven er altĳd vele zonden, zooals sabbatsschennis, hoererĳ,
-dronkenschap, vloeken enz., die door de overheid in het geheel
-niet of slechts, wanneer zĳ zeer openbaar en ergerlĳk zĳn, matig
-worden gestraft; en eindelĳk heeft de kerk ook bĳ die zondaars,
-welke de overheid straft, een eigen taak, want de overheid is
-met de straf tevreden, maar de kerk zoekt te overtuigen, tot
-bekeering te brengen en te behouden, Calvĳn, Inst. IV 11, 4.
-Aan de andere zĳde staat het papale stelsel, dat wel in zoover
-lof verdient, als het de zelfstandigheid en vrĳheid der kerk
-handhaaft, maar overigens, indien niet de gansche wereld, dan
-toch heel de gedoopte christenheid in al haar levenskringen en
-verhoudingen, rechterlĳk en wettelĳk aan den paus onderwerpen
-wil; gezin, maatschappĳ, staat, kunst, wetenschap enz. moeten
-<span class="pagenum" id="Page_190">[190]</span>
-kerkelĳk zĳn, want kerkelĳk is met christelĳk, roomsch, pauselĳk
-identisch. Deze aanspraak van Rome is niet zedelĳk en geestelĳk
-bedoeld, zoodat ieder, die zich niet aan den paus onderwerpt,
-voor God schuldig staat; maar zĳ draagt bepaald dit karakter,
-dat elk, die gehoorzaamheid weigert aan den paus, ook rechtens
-en wettelĳk voor dezen vicarius Christi schuldig staat, door hem,
-indien hĳ het nuttig oordeelt en er de macht toe heeft, gestraft
-kan worden en niet alleen met geestelĳke en zedelĳke middelen
-maar ook met lichamelĳke en burgerlĳke straffen tot gehoorzaamheid
-gedwongen kan worden. Van deze pauselĳke tirannie,
-heeft de geloofsmoed en de geesteskracht van Luther en Calvĳn
-ons bevrĳd. Hun machtige hervormingsdaad bestond daarin, dat
-zĳ het Christendom in zĳne religeus-ethische beteekenis, als religie
-der genade, hebben hersteld en het natuurlĳke, niet van dit
-Christendom, maar van de jurisdictie der Roomsche kerk hebben
-bevrĳd. Daaruit volgde vanzelf, dat het verband tusschen kerk
-en wereld, behalve op de bovengenoemde organische wĳze, slechts
-contractueel kon worden gelegd. Het is waar, dat <a id="ct_105"></a>Calvĳn met
-hand en tand vasthield, dat de overheid aan Gods woord onderworpen
-was, de beide tafelen der wet te handhaven, en naar de
-kerk als uitlegster van Gods woord te luisteren en verschillende
-zonden, waarover de kerk tucht oefende, ook burgerlĳk te straffen
-had. Hĳ trok de grenslĳn tusschen kerk en staat wel duidelĳk
-en scherp maar hĳ trok ze anders dan wĳ; het gebied, waarop
-beiden wat te zeggen hadden was veel grooter dan het thans
-door ons wordt bepaald; de overheid als christelĳke had ook op
-haar terrein en in hare mate voor de eere Gods, voor den bloei
-zĳner kerk, voor de uitbreiding van zĳn rĳk te waken. Maar
-desniettemin, de verhouding tusschen kerk en staat was contractueel
-en vrĳ. De kerk kon niet anders dan het woord Gods
-prediken, in zĳn naam van zĳne geboden getuigen; maar als de
-overheid of wie dan ook weigerde te luisteren, dan had de kerk,
-dan had Calvĳn zelf, dan had ieder Christen geen macht en ook
-geen recht meer tot dwang. Dan bleef er niets over dan resistentia
-negativa, lĳdelĳk verzet, Calvĳn, Inst. IV 20, 29, cf.
-voor anderen Moor VI 513. Ook zulk een verzet was eene daad,
-want gelĳk Doumergue, <span lang="fr" xml:lang="fr">Calvin le fondateur des libertés modernes</span>,
-Montauban 1898 p. 14 zoo schoon zegt, <span lang="fr" xml:lang="fr">c’est la soumission,
-mais du corps et non de l’âme. Humilié devant le Dieu, qui le
-<span class="pagenum" id="Page_191">[191]</span>
-châtie, le calviniste reste le juge inexorable du despote qui
-l’oppresse. Il y a des soumissions plus mortelles à la tyrannie
-que des révoltes!</span> Maar alle recht tot dwang en straf was toch
-aan de kerk tegenover de overheid en tegenover ieder mensch
-ontnomen en het Christendom in zĳn zuiver geestelĳke macht
-hersteld en geëerd. De overheid bleef, gelĳk ieder mensch, voor
-haar ongeloof, voor hare verwerping van Gods woord, voor hare
-overtreding van zĳne geboden, voor de vervolging en onderdrukking
-van zĳne kerk alleen aan God verantwoordelĳk. Indien
-echter de overheid vrĳ en zelfstandig van de christelĳke, van
-de gereformeerde religie —gelĳk trouwens als haar plicht en
-roeping steeds gepredikt werd— professie deed, dan vloeide
-daaruit voort, dat zĳ in hare qualiteit en op haar gebied deze
-religie had te bevorderen en ketterĳ en afgoderĳ had te weren
-en uit te roeien. De fout was daarbĳ niet hierin gelegen, dat
-aan de christelĳke overheid de bevordering van Gods eer en dienst
-werd opgedragen, maar dat de grenzen van staat en kerk verkeerd
-getrokken en ongeloof, ketterĳ enz. als staatsmisdaad werden
-beschouwd. In de eeuw der Hervorming kon dit wel niet anders.
-Maar sedert de taak der overheid beperkt is, de volken vrĳ en
-mondig zĳn geworden, de kerken hoe langer hoe meer zich splitsen
-en verdeelen, en allerlei richtingen in denken en leven zĳn opgetreden,
-wordt het onderscheid tusschen misdaad en zonde helderder
-ingezien en alle dwang als juist in strĳd met de christelĳke
-belĳdenis door steeds meerderen erkend. Bĳ de regeling der
-verhouding tusschen kerk en staat is daarom het volgende vast
-te houden: 1º dat de kerk, al is door hare pluriformiteit haar
-getuigenis verzwakt, niet van den eisch kan aflaten, dat alle
-schepselen, kunst, wetenschap, huisgezin, maatschappĳ, staat enz.
-zich onderwerpen aan des Heeren woord; 2º dat deze eisch alleen
-eene prediking, een zedelĳk getuigenis is en nooit direct of indirect
-door dwang of straf mag aangedrongen worden; 3º dat eene
-christelĳke, gereformeerde overheid de roeping heeft, om Gods
-eer te bevorderen, zĳn kerk te beschermen en het rĳk van den
-antichrist te gronde te werpen; 4º dat zĳ dit echter nooit kan
-of mag doen dan met middelen, die met den aard van het evangelie
-van Christus in overeenstemming zĳn, en alleen op dat
-terrein, dat haar ter bewaking toebetrouwd is; 5º dat zĳ, zelve
-voor hare houding ten opzichte van Gods woord aan Hem rekenschap
-<span class="pagenum" id="Page_192">[192]</span>
-verschuldigd, niet ingrĳpen mag in de rechten van den
-enkelen mensch noch ook in die van huisgezin, maatschappĳ,
-kunst, wetenschap en dus niet verantwoordelĳk is voor hetgeen
-binnen deze terreinen tegen Gods woord en wet geschiedt; 6º dat
-zĳ de grenzen tusschen zonde en misdaad te trekken heeft naar
-den eisch van het evangelie en overeenkomstig de leiding van
-Gods voorzienigheid in de geschiedenis der volken; welke grenzen
-echter niet saamvallen met die tusschen de eerste en de tweede
-tafel der wet, want vele zonden tegen de tweede tafel vallen
-buiten het toezicht en de straf der overheid, en vele andere tegen
-de eerste tafel (eedbreuk, sabbatschennis) zĳn ook voor de christelĳke
-overheid strafwaardig; 7º dat vaste grenzen door niemand
-in het afgetrokkene kunnen worden aangegeven, wĳl zĳ wisselen
-met volk en met eeuw en alleen door het getuigenis der volksconscientie
-eenigermate in hunne richting kunnen worden bepaald.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-</div>
-
-<div class="npage" id="Page_193">
-
-<h2 id="para_50" class="nobreak" style="margin-top: 1em;">
-<span class="smcap">Hoofdstuk X.</span><br />
-<b>Over de Middelen der Genade.</b></h2>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h3>§ 50. <span class="smcap">Het Woord.</span></h3>
-
-<p id="lmn_50-1" class="sep1">1. Alle heil en zaligheid vloeit den gevallen mensch toe uit
-de genade als deugd Gods. Objectief is die genade met al hare
-weldaden verschenen in Christus, die ze in den weg des verbonds
-verwierf en uitdeelt. De gemeenschap dergenen, die Christus met
-al zĳne weldaden deelachtig zĳn, draagt den naam van kerk of
-gemeente. <a id="ct_512"></a>Thans komt de vraag aan de orde, of Christus bĳ de
-mededeeling van deze zĳne weldaden al dan niet van middelen
-zich bedient. <a id="ct_523"></a>De mystici zĳn allen geneigd, om deze vraag in
-ontkennenden zin te beantwoorden. Geheel in overeenstemming
-met hun dualistisch uitgangspunt, kunnen zĳ de genade niet
-denken als afhankelĳk van of gebonden aan uitwendige teekenen
-en handelingen; God zelf alleen, of de Christus in ons, de Geest
-of het inwendig woord of licht werkt in den mensch de genade,
-en woord en sacrament kunnen niet anders doen dan die inwendige
-genade aanduiden en afbeelden; het geschreven woord drukt uit
-wat in het hart van elk geloovige geschreven staat, en de sacramenten
-stellen uiterlĳk voor oogen, wat Christus inwendig door
-zĳn Geest geschonken heeft, cf. Moor I 359 sq. <a id="ct_710"></a>Het mysticisme
-kwam ten slotte op hetzelfde neer als het rationalisme, dat door
-Socinianisme, Fock II 559 f. en Remonstrantisme, Conf. en Apol.
-Conf. c. 23. Limborch, Theol. V c. 66 vertolkt, in de sacramenten
-slechts <span lang="la" xml:lang="la">praecepta ceremonialia</span>, herinneringsteekenen en belĳdenisacten
-zag. <a id="ct_669"></a>Vlak daartegenover staat het Romanisme, dat de genade
-absoluut aan middelen gebonden denkt. Volgens Rome toch is de
-<span class="pagenum" id="Page_194">[194]</span>
-kerk, de zichtbare, door den onzichtbaren Geest gedragen kerk
-het eigenlĳke, waarachtige, volkomene middel der genade, het
-sacrament bĳ uitnemendheid. In haar toch zet Christus zĳn
-Godmenschelĳk leven op aarde voort, vervult Hĳ zĳn profetisch,
-koninklĳk en vooral zĳn priesterlĳk ambt, deelt Hĳ de volheid
-zĳner genade en waarheid mede; de kerk is Christus op aarde,
-Christus, gelĳk Hĳ na zĳn volbracht verlossingswerk in de aan
-ruimte en tĳd gebonden ontwikkeling van het menschelĳk geslacht
-ingegaan is, Oswald, <span lang="de" xml:lang="de">Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. der Kath.
-Kirche</span> I<sup>2</sup> 8. En die genade, welke Christus verdiend en aan zĳne
-kerk medegedeeld heeft, dient bovenal, om den mensch van de
-natuurlĳke tot de bovennatuurlĳke orde op te heffen; zĳ is eene
-<span lang="la" xml:lang="la">gratia elevans</span>, eene bovennatuurlĳke, physische kracht, welke
-den natuurlĳken mensch door den priester in het sacrament <span lang="la" xml:lang="la">ex
-opere operato</span> ingestort wordt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 444. Gelĳk in Christus
-de Goddelĳke en de menschelĳke natuur, in de kerk de onzichtbare
-Geest en het zichtbaar instituut, zoo zĳn in het sacrament
-de geestelĳke genade en het zichtbaar teeken onlosmakelĳk aan
-elkander verbonden; buiten Christus, buiten de kerk, buiten den
-priester, buiten het sacrament is er daarom geen zaligheid. Het
-is zoo, Christus zet in de kerk niet alleen zĳn priesterlĳk, maar
-ook zĳn profetisch en koninklĳk ambt voort. Maar de in de kerk
-verkondigde leer van Christus dient alleen, om geloof, d. i. toestemming
-te wekken, en de in de kerk gehandhaafde tucht dient
-alleen, om gehoorzaamheid aan de zedewet te kweeken; geloof
-en gehoorzaamheid zĳn echter geen van beide de genade zelve,
-doch haar voorbereiding en haar vrucht, Oswald t. a. p. 10. Het
-woord Gods, dat bovendien bĳ Rome in Schrift en traditie vervat
-is en als eene wet wordt opgevat, heeft daarom alleen eene
-praeparatoire, paedagogische beteekenis, en het geloof is slechts
-eene der zeven <span lang="la" xml:lang="la">praeparationes ad gratiam</span>,
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 442. Het door
-den priester uitgereikte sacrament, is het eigenlĳke genademiddel,
-waardoor <span lang="la" xml:lang="la">vera justitia vel incipit, vel coepta augetur, vel amissa
-reparatur</span>, Trid. sess. 7 prooem. <a id="ct_637"></a>Tusschen deze mystische geringschatting
-en magische overschatting van de genademiddelen
-nam de Reformatie positie en bracht in plaats en karakter van
-kerk, ambt en genademiddelen eene groote verandering aan.
-Immers is volgens de Hervorming Christus de volkomene Zaligmaker,
-de eenige Middelaar Gods en der menschen, en de kerk
-<span class="pagenum" id="Page_195">[195]</span>
-is in de eerste plaats <span lang="la" xml:lang="la">communio sanctorum</span>, niet middelares der
-zaligheid, maar vergadering der geloovigen, die in gemeenschap
-met Christus leven. Wel heeft Christus in die gemeente ambten
-ingesteld, maar al die ambten zĳn geen sacerdotium doch een
-ministerium, aan Christus’ woord absoluut gebonden en geen
-andere macht hebbende dan de macht van dat woord. <a id="ct_446"></a>De verhouding
-van Schrift en kerk is dus in het Protestantisme eene
-gansch andere dan in het Romanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 367. Bĳ Rome gaat
-de kerk aan de Schrift vooraf, is de kerk niet op de Schrift
-gebouwd maar de Schrift uit de kerk voortgekomen, heeft de
-Schrift wel de kerk maar de kerk niet de Schrift van noode.
-Maar de Reformatie plaatste de kerk weer op den bodem der
-Schrift, en de Schrift weer hoog boven de kerk. Niet de kerk,
-maar de Schrift, het woord Gods werd het genademiddel bĳ
-uitnemendheid; zelfs het sacrament werd aan het woord ondergeschikt
-en had zonder het woord hoegenaamd geen beteekenis
-en kracht. En nu werd dat woord wel naar de instelling van
-Christus in het midden der gemeente door den leeraar bediend;
-maar dat nam toch niet weg, dat dat woord in aller hand werd
-gegeven, dat het duidelĳk was voor een iegelĳk, die het heilbegeerig
-onderzocht, dat het zĳne werking deed, niet alleen als
-het in het openbaar verkondigd, maar ook, wanneer het in huis
-onderzocht en gelezen werd. Zoo werd de Christenmensch, die
-dat woord aannam niet slechts met een historisch geloof maar
-met vertrouwen des harten, bevrĳd van de priesterheerschappĳ;
-er stond tusschen hem en Christus niemand of niets in; door
-het geloof had hĳ de gansche zaligheid; en in het sacrament
-ontving hĳ daarvan het teeken en zegel. Zoo wĳzigde de Reformatie
-de Roomsche leer van de genademiddelen. <a id="ct_524"></a>Maar aan den
-anderen kant dreigde het gevaar van het mysticisme, dat de
-middelen der genade geheel verwierp en daarvoor allerlei gronden
-aanvoeren kon. Immers mocht Gods almacht niet door zulke
-uitwendige middelen gebonden worden; Hĳ was souverein en vrĳ
-en kon, maar behoefde zich toch niet van zulke middelen te
-bedienen tot uitdeeling van de schatten der genade. Die genade
-was ook geen <span lang="de" xml:lang="de">materielles Etwas</span>, geen physische kracht, geen
-<span lang="la" xml:lang="la">donum superadditum</span>, geen
-<span lang="la" xml:lang="la">elevatio naturae humanae</span>, maar zĳ
-bestond voornamelĳk in het herstel in de gunste Gods, in de
-vergeving der zonden, in de vernieuwing naar zĳn beeld. Daarom
-<span class="pagenum" id="Page_196">[196]</span>
-kon zĳ ook niet in een zinlĳk teeken als in een vat opgesloten
-noch ook door den bedienaar worden uitgedeeld. Christus was en
-bleef de eenige, die ze, nadat Hĳ ze verworven had, ook uitdeelen
-kon. Hĳ benoemde geen plaatsvervanger op aarde en stelde
-geen priester aan, maar Hĳ bleef zelf van uit den hemel zĳn
-profetisch, priesterlĳk en koninklĳk ambt uitoefenen; het teeken
-mocht Hĳ toevertrouwen aan zĳn dienaar, maar Hĳ zelf bleef
-toch de eenige uitdeeler van de beteekende zaak. En bleek dat
-ook niet in de werkelĳkheid? Duizenden ontvingen iederen dag
-het teeken van woord en sacrament, zonder de genade deelachtig
-te zĳn; en omgekeerd stierven er dagelĳks duizenden kinderkens
-des verbonds, die nooit een middel der genade ontvingen en aan
-wier zaligheid toch de geloovigen op grond van Gods woord niet
-twĳfelen mochten. <a id="ct_375"></a>Door deze bedenkingen verschrikt, zĳn de
-Lutherschen op hunne schreden ten deele teruggekeerd, en hebben
-de genade weer volstrekt aan de middelen gebonden, den nooddoop
-ingevoerd, den doop als afwassching der zonden zelven
-beschouwd, aan de kinderkens het geloof ontzegd. En ook in de
-Gereformeerde kerken, bepaaldelĳk in de Anglikaansche, is ditzelfde
-romaniseerend streven telkens boven en tot heerschappĳ
-gekomen. Maar oorspronkelĳk nam de Reformatie een ander
-standpunt in. Men kon de almacht en de vrĳheid Gods niet
-beperken; Hĳ kon ook zonder uitwendige middelen zĳne genade
-in het hart van zondaren verheerlĳken; als Hĳ van menschen
-en teekenen zich daarbĳ bediende, was dat alleen aan zĳn welbehagen,
-aan zĳne groote liefde en genade toe te schrĳven.
-Daarom leerde <a id="ct_173"></a>Zwingli, dat God zelfs Heidenen, die nooit van
-het evangelie hadden gehoord, uitverkoren, wedergeboren en tot
-de hemelsche zaligheid had geleid. En al gingen de andere Hervormers
-zoo ver niet, zĳ moesten toch, vooral in het geval van
-vroegstervende kinderen des verbonds, toegeven, dat God ook
-zonder woord of sacrament alleen door den H. Geest wederbaren
-en zaligen kon, Calvĳn, Inst. IV 16, 17. 18. Toch stelden zĳ
-deze gevallen als uitzonderingen voor en hielden als regel vast,
-dat woord en sacrament voor degenen, die opwiesen, de gewone
-middelen waren, waardoor God zĳnen Geest gaf en zĳne genade
-meedeelde. De werking van wedergeboorte en geloof door de
-prediking des Woords is de <span lang="la" xml:lang="la">ordinaria Domini oeconomia et dispensatio,
-quam tenere in vocandis suis solet</span>, Calvĳn, IV 1, 5.
-<span class="pagenum" id="Page_197">[197]</span>
-16, 19, cf. Conf. Belg. 24. Cat. Heid. 64. Conf. Helv. II 18.
-Conf. Westm. c. 10. 14. Form. Conc. Sol. Decl. 11, 27: <span lang="la" xml:lang="la">Dominus
-non <i>solet</i> homines immediate vocare</span>, Gerhard, Loc. XX 121, cf.
-boven bl. 17. <a id="ct_300"></a>Bevredigen doet dit antwoord niet, wĳl het aantal
-kinderen, dat zonder genademiddelen zalig wordt, veel grooter is
-dan in het algemeen wordt vermoed, en niet als uitzondering op
-den regel kan worden geboekt; en ook, omdat in degenen, die
-opwassen, de wedergeboorte door den H. Geest aan den doop,
-aan het gehoor van het woord Gods en aan het geloof, zoo niet
-altĳd voorafgaat, dan toch zeker voorafgaan kan. <a id="ct_783"></a>Vandaar, dat
-bĳ de Lutherschen hoe langer hoe meer de genade aan de middelen,
-en bepaaldelĳk de wedergeboorte aan den doop verbonden
-werd, en dat bĳ de Gereformeerden, die de sacramenten als
-teekenen en zegelen van geschonken genade opvatten, de wedergeboorte
-als aan den doop voorafgaande werd gedacht, zoodat de
-middelen der genade niet dienden om te wederbaren, maar om de
-wedergeborenen tot geloof en bekeering te brengen. Toch was
-ook deze latere ontwikkeling van eenzĳdigheid niet vrĳ te pleiten.
-Die bĳ de Lutherschen leidde tot Rome terug, en die bĳ de
-Gereformeerden liep gevaar, om woord, sacrament, kerk en ambt,
-ja zelfs den persoon en het werk van Christus voor de verwerving
-en toepassing der zaligheid overbodig en alleen voor de openbaring
-van leven en waarheid naar buiten in de wereld nog
-noodig te achten. Maar zoo wordt de beteekenis der genademiddelen
-verzwakt en hun begrip al te zeer begrensd. Immers de
-genademiddelen van woord en sacrament staan niet los op zichzelf
-maar houden nauw verband met kerk en ambt, met Christus’
-persoon en werk. Men kan wel vragen, of God niet wederbaren
-en zaligen kon zonder Christus en de zonden vergeven zonder
-voldoening. Maar zulke vragen leiden tot niets; wĳ hebben te
-rusten in het welbehagen Gods, dat de zaligheid niet anders
-uitdeelt dan in en door Christus. Hĳ is de Middelaar Gods en
-der menschen, de eenige naam, onder den hemel den menschen
-ter zaliging gegeven. <a id="ct_434"></a>Maar voorts is het evenzoo Gods welbehagen
-geweest, om de zaligheid niet anders uit te deelen dan door en
-in de gemeente van Christus. Of God, gelĳk Zwingli leerde,
-zĳne verkiezende genade ook onder de Heidenen werken deed,
-kan hier, wĳl dit toch in elk geval, naar de belĳdenis aller
-christelĳke kerken, eene uitzondering geldt, onbesproken blĳven.
-<span class="pagenum" id="Page_198">[198]</span>
-Regel is, dat God de uitdeeling zĳner genade vrĳwillig aan de
-gemeente van Christus bindt. De kerk is de gemeenschap en
-daardoor ook de moeder der geloovigen. God richt zĳn verbond
-met de ouders en in hen met hunne kinderen op. Hĳ deelt zĳne
-weldaden uit in den weg des verbonds. In dien zin is het juist,
-dat de kerk als gemeenschap der heiligen het groote genademiddel
-is, waarvan Christus zich naar zĳn welbehagen bedient,
-om zĳne uitverkorenen te vergaderen van het begin tot het einde
-der wereld. De kerk in dezen zin bedoelt wel ter dege de <span lang="la" xml:lang="la">salus
-electorum</span>; dat is niet haar eenige reden van bestaan; zĳ dient
-ook tot volmaking der heiligen, tot opbouw van het lichaam van
-Christus, tot prediking van het evangelie aan alle creaturen, tot
-verheerlĳking Gods. Maar zĳ is er dan toch ook, om hier op
-aarde dien heiligen kring te vormen, binnen welken Christus al
-zĳne weldaden, ook die der wedergeboorte, meedeelt. Opdat zĳ
-daartoe in staat zou zĳn, deelde Hĳ zĳn Geest haar mede, stortte
-Hĳ allerlei gaven in haar uit, stelde Hĳ de ambten bĳ haar in,
-betrouwde Hĳ de bediening van woord en sacrament haar toe.
-En ook dit zĳn altemaal middelen, welke Christus bezigt, om
-de Hem gegevenen van den Vader toe te brengen en tot de
-hemelsche zaligheid te leiden. Ja, heel de leiding van het leven
-met zĳne wisselingen van voor- en tegenspoed is in de hand des
-H. Geestes menigmaal een middel, om de uitverkorenen tot
-Christus of nauwer met Hem in gemeenschap te brengen. Zelfs
-kan het begrip van genademiddel nog ruimer worden opgevat,
-zoodat het ook insluit, wat onzerzĳds noodig is, om de weldaden
-des verbonds voor het eerst en bĳ den voortduur te genieten,
-zooals geloof, bekeering, strĳd tegen de zonde, gebed, cf. Calvĳn,
-Inst. IV. Helv. II art. 16. Westm. 14, 1. Schleiermacher, Chr.
-Gl. § 127. Nu verdient het wel geen aanbeveling, om dit alles
-onder de <span lang="la" xml:lang="la">media gratiae</span> op te nemen. Want Christus is niet
-middel maar middelaar, verwerver en toepasser der zaligheid.
-<a id="ct_695"></a>De kerk is geen genademiddel naast woord en sacrament, want
-al de macht, die haar toebetrouwd is, bestaat in niets anders
-dan in de bediening van beide; kerk en ambt geven geen genade
-op zichzelf maar alleen door woord en sacrament. En geloof,
-bekeering, gebed zĳn veeleer vruchten dan middelen der genade,
-zĳ zĳn geen objectieve instellingen maar subjectieve voorwaarden
-om de overige weldaden des verbonds te bezitten en te genieten.
-<span class="pagenum" id="Page_199">[199]</span>
-<a id="ct_376"></a>In strikten zin zĳn alleen woord en sacrament als genademiddelen
-te beschouwen, d. w. z. als uitwendige, zinnelĳke handelingen en
-teekenen, welke Christus aan zĳne kerk geschonken en waaraan
-Hĳ de mededeeling zĳner genade verbonden heeft. Maar toch
-mogen deze geen oogenblik losgemaakt worden van den persoon
-en het werk van Christus, noch ook van de kerk als organisme
-en als instituut. Christus brengt de zĳnen op velerlei wĳze toe,
-en Hĳ kan dit doen, wĳl Hĳ alleen, gelĳk de verwerver, zoo de
-uitdeeler der genade is en blĳft. Hĳ doet het daarom zonder of
-door het woord en sacrament; maar Hĳ doet het toch altĳd
-door de inwendige roeping van dien Geest, dien Hĳ aan de gemeente
-schonk; in de gemeenschap dier kerk, welke Hĳ opdroeg
-het evangelie te prediken aan alle creaturen; in den weg van
-dat verbond, dat het evangelie tot inhoud en het sacrament tot
-teeken en zegel ontving. Cf. art. <span lang="de" xml:lang="de">Gnadenmittel in Herzog<sup>1</sup></span>. Lange,
-Dogm. § 109. Philippi, Kirchl. Gl. V 2 S. 1 f. Nitzsch, Ev.
-Dogm. 548. Harless und Harnack, <span lang="de" xml:lang="de">Die kirchl.-relig. Bedeutung
-der reinen Lehre v. d. Gnadenmitteln</span> 1869. Rohnert, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre
-v. d. Gnadenmitteln</span>, Leipzig 1886. Lipsius, Dogm. § 783 f.
-Frank, Chr. Wahrheit II 298 f. Oosterzee, Chr. Dogm. § 135.</p>
-
-<p id="lmn_50-2" class="sep1">2. Het eerste en voornaamste middel der genade is het woord
-Gods. Lutherschen en Gereformeerden stemmen hierin met elkander
-overeen. Toch brengen de laatsten het woord Gods niet
-onder de media gratiae ter sprake, wĳl zĳ gewoonlĳk daarover
-in de dogmatiek reeds vroeger hebben gehandeld in een afzonderlĳk
-hoofdstuk, Calvĳn, Inst. II 7-9. Musculus, Loci Comm.
-§ 11. 20. Junius, Theses Theol. § 23. 24. Synopsis pur. theol.
-disp. 18. 22, of ook over de wet bĳ het werk-, en over het
-evangelie bĳ het genadeverbond, Marck, Med. Theol. c. 11. 17.
-Deze eigenaardige methode van behandeling geeft geen recht tot
-de bewering, dat de Gereformeerden het woord Gods niet als
-middel der genade hebben erkend, want telkens spreken zĳ het
-tegendeel uit, cf. bĳv. Conf. Belg. 24. Cat. Heid. qu. 65. Maar
-wel mag eruit afgeleid, dat het woord Gods voor de Gereformeerden
-nog eene veel rĳkere beteekenis had dan dat het alleen
-in den engeren zin van het woord als genademiddel dienst deed.
-Het woord Gods is mede daarin van het sacrament onderscheiden,
-dat dit laatste alleen dienst doet tot versterking van het geloof
-<span class="pagenum" id="Page_200">[200]</span>
-en dus alleen een plaats heeft in het midden der gemeente.
-Maar het woord Gods, beide als wet en als evangelie, is openbaring
-van den wil Gods, is de promulgatie van werk- en genadeverbond,
-gaat alle menschen en schepselen aan, en heeft eene
-universeele beteekenis. Het sacrament kan alleen bediend worden
-door den wettig geroepen dienaar in de vergadering der geloovigen,
-maar het woord Gods heeft ook daarbuiten nog een bestaan en
-plaats en oefent ook dan zĳne menigvuldige werking uit. Als
-middel der genade in eigenlĳken zin naast het sacrament komt
-het woord Gods alleen ter sprake, voorzoover het openlĳk door
-den leeraar gepredikt wordt; op het in Gods naam en krachtens
-zĳne zending <i>gepredikte</i> woord valt dan al de nadruk. Maar in
-den regel zĳn de menschen reeds lang in het gezin, op de school,
-door toespraak of lectuur met dat woord in aanraking gekomen,
-voordat zĳ het openlĳk in de gemeente hoorden verkondigen. De
-openbare bediening des woords omvat dus lang niet al de kracht,
-die van het woord uitgaat; zĳ dient ook wel, om het geloof,
-bĳ wie het nog ontberen, te werken, maar toch veelmeer om het
-bĳ de geloovigen in hunne vergadering te versterken. In eene
-christelĳke maatschappĳ komt het woord Gods tot den mensch
-op allerlei manieren, in allerlei vormen, van allerlei kanten, en
-het komt tot hem van zĳne prilste jeugd af aan. Ja, God brengt
-dat woord in de inwendige roeping dikwerf, reeds voordat het
-bewustzĳn ontwaakt is, tot de harten der kinderen, om hen te
-wederbaren en te heiligen, evenals Hĳ in iederen mensch van
-zĳn eerste bestaan af het werk der wet in zĳn hart schrĳft en
-het <span lang="la" xml:lang="la">semen religionis</span> in hem inplant. <a id="ct_802"></a>Daarom is hier tusschen
-woord Gods en Schrift wel te onderscheiden. Niet in dien zin,
-alsof het woord Gods slechts in de Schrift te vinden en niet de
-Schrift zelve ware; maar in dezen anderen zin, dat het woord
-Gods lang niet altĳd en zelfs niet in de meeste gevallen als
-Schrift, in den vorm der Schrift tot ons komt, maar dat het,
-uit de Schrift in het bewustzĳn der gemeente opgenomen, van
-daaruit weer in den vorm van vermaning en toespraak, opvoeding
-en onderwĳs, boek en geschrift, tractaat en vertoog tot de verschillendste
-menschen uitgaat en zĳne werking doet. En altĳd
-staat God achter dat woord; Hĳ is het, die het in die onderscheidene
-vormen tot de menschen doet uitgaan en ze alzoo roept
-tot bekeering en leven. <a id="ct_801"></a>In de Schrift is dan ook de uitdrukking
-<span class="pagenum" id="Page_201">[201]</span>
-woord Gods nooit met de Schrift identisch, al mag de Schrift
-door ons zonder twĳfel Gods woord worden genoemd. Eene enkele
-plaats moge zich laten aanwĳzen, waar de uitdrukking woord
-Gods op een gedeelte der H. Schrift, bĳv. op de geschreven wet
-wordt toegepast. Maar overigens is woord Gods in de Schrift
-nooit hetzelfde als de Schrift, wat ook daarom reeds onmogelĳk
-is, wĳl de Schrift toen nog niet compleet was. De uitdrukking
-woord Gods heeft in de Schrift velerlei beteekenissen en kan
-aanduiden de kracht Gods, waardoor Hĳ de wereld schept en
-onderhoudt, of zĳne openbaring aan de profeten, of den inhoud
-der openbaring of het evangelie, dat door de apostelen verkondigd
-werd, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 338. Maar altĳd is het een woord <i>Gods</i>, d. i.
-nooit een klank alleen maar een kracht, geen loutere bekendmaking
-maar tevens een volbrenging van zĳn wil, Jes. 55:11.
-Door het woord schept en onderhoudt God de wereld, Gen. 1:3,
-Ps. 33:6, 148:5, Jes. 48:13, Rom. 4:17, 2 Cor. 4:6,
-Hebr. 1:3, 11:3, stilt Jezus de zee, Mk. 4:39, geneest de
-kranken, Mt. 8:16, werpt de duivelen uit, 9:6, wekt de dooden
-op, Luk. 7:14, 8:54, Joh. 5:25, 28, 11:43 enz. Door het
-woord werkt Hĳ ook op zedelĳk en geestelĳk gebied.</p>
-
-<p id="lmn_50-3" class="sep1">3. Het woord, dat God bezigt om op zedelĳk en geestelĳk
-gebied zĳn wil bekend te maken en te volbrengen, is in wet en
-evangelie te onderscheiden. Als Jezus op aarde verschĳnt, om de
-komst van het in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> beloofde koninkrĳk aan te kondigen,
-Mk. 1:15, om aan tollenaren en zondaren, aan armen en gevangenen
-het evangelie der vergeving en der zaligheid te brengen,
-Mt. 5:1v, 11:5, 28-30, Luk. 4:18, 19, 19:10 enz., komt
-Hĳ vanzelf in strĳd met de farizeesche, nomistische opvatting
-der religie, die er in zĳn tĳd heerschte. Toch al verwerpt Hĳ
-de menschelĳke inzettingen der ouden, Mt. 5:21v., 15:9 en al
-heeft Hĳ eene andere opvatting van doodslag, Mt. 5:16, overspel,
-5:27, eed, 5:33, vasten, 6:16, echtscheiding, Mt. 19:9,
-sabbat, Mk. 2:27; Hĳ handhaaft de gansche wet, ook in haar
-ceremonieele bestanddeelen, Mt. 5:23, 24, 17:24-27, 23:2,
-3, 23, Mk. 1:44, 11:16; Hĳ verklaart haar in haar geestelĳken
-zin, Mt. 5-7, legt op haar ethischen inhoud den nadruk, beschouwt
-de liefde tot God en den naaste als haar hoofdsom,
-Mt. 7:12, 9:13, 12:7, Mk. 7:15, 12:28-34 en verlangt
-<span class="pagenum" id="Page_202">[202]</span>
-een andere, overvloediger gerechtigheid dan die der Farizeën,
-Mt. 5:20. <a id="ct_573"></a>Zelf heeft Hĳ, ofschoon meer dan de tempel, Mt. 12:6,
-zich dan ook onder de wet gesteld, Mt. 3:15 en is gekomen,
-om de wet en de profeten te vervullen, 5:17. En daarom weet
-Hĳ, dat, al dringt Hĳ nooit op afschaffing der wet aan, zĳne
-jongeren innerlĳk vrĳ zĳn van de wet, Mt. 17:26, dat zĳne
-gemeente niet op de wet maar op de belĳdenis van zĳne Messianiteit
-gegrond is, Mt. 16:18, dat in zĳn bloed een nieuw
-verbond wordt gesticht, Mt. 26:28, dat in één woord de nieuwe
-wĳn ook nieuwe lederzakken eischt, Mt. 9:17, en de dagen van
-tempel en volk en wet zĳn geteld, Mk. 13:2. Jezus wil geen
-revolutionaire omverwerping van de wettische bedeeling des O.
-Verbonds, maar eene hervorming en vernieuwing, welke uit hare
-volkomene vervulling vanzelf geboren wordt, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 217.
-En zoo is het ook feitelĳk toegegaan. De gemeente te Jeruzalem
-hield zich in den eersten tĳd nog aan tempel en wet, Hd. 2:46,
-3:1, 10:14, 21:20, 22:12. Maar eene nieuwe opvatting bereidde
-zich voor. Met de bekeering der Heidenen kwam de vraag
-aan de orde naar de beteekenis der Mozaische wet. <a id="ct_795"></a>En Paulus
-was de eerste, die ten volle begreep, dat in den dood van Christus
-het handschrift der wet was uitgewischt, Col. 2:14. Paulus
-verstaat onder <span lang="grc" xml:lang="grc">νομος</span>, tenzĳ eene nadere bepaling anders aanwĳst,
-bĳv. Rom. 3:27, Gal. 6:2, altĳd de Mozaische wet, de gansche
-thora, inbegrepen ook de ceremonieele geboden, Rom. 9:4,
-Gal. 2:12, 4:10, 5:3, Phil. 3:5, 6. En hĳ beschouwt die
-wet niet, gelĳk de brief aan de Hebreën, als onvolkomene, voorbereidende,
-Oudtestamentische bedeeling van het genadeverbond,
-die verdwĳnt, als de hoogepriester en borg van het betere verbond
-gekomen is, maar als openbaring van Gods wil, als religieus-ethische
-eisch en vordering, als door God gewilde regeling van
-de verhouding tusschen Hem en den mensch. En van deze wet,
-zoo opgevat, leert Paulus nu, dat ze wel heilig en goed is, en
-door God geschonken, Rom. 2:18, 7:22, 25, 9:4, 2 Cor. 3:3,
-7, maar in plaats van, zooals de Farizeën beweerden, gerechtigheid
-te kunnen schenken, is ze krachteloos door het vleesch,
-Rom. 8:3, prikkelt de begeerte, 7:7, 8, vermeerdert de overtreding,
-5:20, Gal. 3:19, bewerkt toorn, vloek en dood, Rom.
-4:15, 2 Cor. 3:6, Gal. 3:10 en is slechts voor een tĳd, om
-paedagogische redenen, tusschen beide ingekomen, Rom. 5:20,
-<span class="pagenum" id="Page_203">[203]</span>
-Gal. 3:19, 24, 4:2, 3. Daarom heeft dan nu ook die wet in
-Christus, het zaad der belofte, haar einde bereikt, Rom. 10:4;
-de geloovige is vrĳ van de wet, Gal. 4:26v., 5:1, wĳl Hĳ
-door Christus van den vloek der wet verlost, Gal. 3:13, 4:5,
-en den Geest van het kindschap, den Geest der vrĳheid deelachtig
-is, Rom. 8:15, 2 Cor. 3:16, 17, Gal. 5:18. Deze vrĳheid des
-geloofs heft echter de wet niet op maar bevestigt haar, Rom.
-3:31, wĳl haar recht juist in degenen, die wandelen naar den
-Geest, vervuld wordt, 8:4. Die Geest toch vernieuwt de geloovigen,
-zoodat zĳ een lust hebben in Gods wet naar den inwendigen
-mensch en onderzoeken wat Gods heilige wil is, Rom. 7:22,
-12:2, Ef. 5:10, Phil. 1:10, terwĳl zĳ door allerlei drangredenen,
-de groote barmhartigheid Gods, het voorbeeld van Christus,
-den duren prĳs, waarvoor zĳ gekocht zĳn, de gemeenschap des
-H. Geestes enz. tot het doen van Gods wil worden aangespoord.
-Cf. over de wet in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> Weiss, Bibl. Theol. Holtzmann
-Neut. Theol. I 130 f. II 22 f. L. Jacob, <span lang="de" xml:lang="de">Jesu Stellung zum
-mos. Gesetz</span>, Gött. 1893. Grafe, <span lang="de" xml:lang="de">Die Paulin. Lehre v. Gesetz<sup>2</sup></span>,
-Leipzig Mohr 1893. Zehnpfund, <span lang="de" xml:lang="de">Das Gesetz in den paulin.
-Briefen</span>, Neue Kirchl. Zeits. 1897 S. 384-419. Art. <span lang="grc" xml:lang="grc">νομος</span> bĳ
-Cremer enz.</p>
-
-<p id="lmn_50-4" class="sep1">4. Deze antithese tusschen wet en evangelie werd in de
-christelĳke kerk aan de eene zĳde, door het <a id="ct_209"></a>antinomisme in
-zĳne verschillende vormen van Gnosticisme, Manicheisme, Paulicianisme,
-Anabaptisme, Hattemisme enz., nog verscherpt en tot
-een onverzoenlĳken strĳd gemaakt. Heel het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> was van een
-lageren God afkomstig, van een toornenden, jaloerschen, wrekenden
-God, en was nu door de gansch andere openbaring van den
-God der liefde, van den Vader van Christus vervangen. Aan de
-andere zĳde werd de antithese tusschen wet en evangelie door
-het nomisme in zĳne verschillende vormen van Pelagianisme,
-Semi-pelagianisme, Romanisme, Socinianisme, Rationalisme enz.,
-verzwakt en uitgewischt. <a id="ct_670"></a>Wet en evangelie werden reeds door
-de kerkvaders en later door scholastieke en Roomsche theologen
-vereenzelvigd met Oud en Nieuw Testament en dan niet antithetisch
-tegenover elkaar gesteld maar als een lagere en hoogere
-openbaring van Gods wil beschouwd. Wet en evangelie verschillen
-niet daarin, dat de eerste alleen eischt en het tweede alleen
-<span class="pagenum" id="Page_204">[204]</span>
-belooft, want beide bevatten geboden, bedreigingen en beloften;
-mysteria, promissiones, praecepta; res credendae, sperandae en
-faciendae; niet alleen Mozes, ook Christus was legislator. Maar
-in dit alles gaat het evangelie des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>, de lex nova, de wet
-des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, de lex vetus, zeer verre te boven; de mysteriën (triniteit,
-vleeschwording, voldoening enz.) zĳn in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> veel
-duidelĳker geopenbaard, de beloften zĳn veel rĳker van inhoud
-en omvatten vooral geestelĳke en eeuwige goederen, de wetten
-zĳn veel heerlĳker en lichter, wĳl ceremonieele en burgerlĳke
-wetten afgeschaft en door enkele ceremoniën vervangen zĳn. Voorts
-is de wet door Mozes gegeven, de genade en waarheid is door
-Jezus Christus geworden. De wet was tĳdelĳk en voor één volk
-bestemd; het evangelie is eeuwig en moet tot alle volken gebracht.
-De wet was onvolmaakt, een schaduw en voorbeeld, het
-evangelie is volmaakt en het lichaam der goederen zelve. De
-wet kweekte vrees en dienstbaarheid, het evangelie wekt liefde
-en vrĳheid. De wet kon niet rechtvaardigen in vollen zin, zĳ
-gaf geen rĳkdom van genade, zĳ schonk geen eeuwige zaligheid,
-maar het evangelie schenkt in het sacrament de kracht der
-genade, die in staat stelt om Gods geboden te volbrengen en het
-eeuwige leven te verwerven. In één woord, de wet is het onvolkomen
-evangelie, het evangelie de volkomene wet; het evangelie
-zat in de wet in als <span lang="la" xml:lang="la">arbor in semine</span>, als
-<span lang="la" xml:lang="la">granum in spica</span>, cf.
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 197 en voorts Suicerus s. v.
-<span lang="grc" xml:lang="grc">νομος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐαγγελιον</span>.
-Augustinus, de civ. VIII 11. In ev. Joh. tract. 30. de spir. et
-litt. 19. 20. Lombardus, Sent. III dist. 25. 40. Thomas, S.
-Theol. III qu. 106-108. Conc. Trid. VI can. 19-21. Bellarminus,
-de Justif. IV c. 2 sq. enz. In zoover nu de Oud- en de
-Nieuwtestamentische bedeeling van het genadeverbond naar haar
-in het oog springenden vorm op voorgang van de H. Schrift met
-den naam van wet en evangelie kan worden aangeduid, is de
-onderscheiding, door Rome tusschen beide gemaakt, wel niet in
-alle deelen maar toch in hoofdzaak goed te keuren. Doch Rome
-vereenzelvigde Oud en Nieuw Verbond met wet en evangelie
-geheel en al, miskende het evangelie in het Oude en de wet in
-het N. Test., vatte de gansche leer, door Christus en de apostelen
-verkondigd, als evangelie op, nam daarin niet alleen beloften,
-maar ook wetten en bedreigingen op, en maakte het evangelie
-dus tot eene tweede wet. De Paulinische antithese van wet en
-<span class="pagenum" id="Page_205">[205]</span>
-evangelie werd uitgewischt. <a id="ct_796"></a>Want al is het, dat Paulus onder
-de wet de gansche des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> bedeeling verstaat, hĳ beschouwt haar
-dan juist in haar <i>wettischen</i> vorm en stelt ze zoo lĳnrecht tegen
-het evangelie over. En ook als hĳ dat doet, erkent hĳ, dat de
-wettische bedeeling de belofte, die reeds aan Abraham was geschied,
-geenszins heeft teniet gedaan, Gal. 3:17, 21, dat ook
-in de dagen des O. V. het evangelie verkondigd is, Gal. 3:8,
-dat ook toen de gerechtigheid verkregen is uit en door het geloof,
-Rom. 4:11, 12, 11:32, Gal. 3:6, 7. Van de wet als wet,
-afgedacht van de belofte, aan welke zĳ in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> dienstbaar
-gemaakt was, beweert Paulus, dat zĳ niet rechtvaardigen
-kan, dat zĳ de zonde vermeerdert, dat zĳ eene bediening der
-verdoemenis is en juist daardoor de vervulling der belofte voorbereidt
-en eene andere gerechtigheid, n.l. de gerechtigheid Gods
-in Christus door het geloof noodzakelĳk maakt. <a id="ct_638"></a>En deze antithese
-van wet en evangelie werd door de Hervorming weer ingezien.
-Wel komen er uitspraken bĳ kerkvaders voor, die ook van een
-beter inzicht getuigen, cf. citaten bĳ Suicerus, t. a. p., in <span lang="la" xml:lang="la">Bibliotheca
-studii theol. ex plerisque Doctorum prisci seculi monumentis
-collecta, apud</span> Is. Crispinum 1565 p. 195-216. Gerhard, Loc.
-XIV 16. Maar het komt tot geen helderheid, omdat zĳ de onderscheiding
-tusschen wet en evangelie altĳd weer verwarren met
-die tusschen Oud en Nieuw Verbond. Doch de Hervormers, eenerzĳds
-de eenheid van het genadeverbond in zĳne beide bedeelingen
-tegen de Wederdoopers vasthoudende, hebben anderzĳds het
-scherpe contrast van wet en evangelie in het oog gevat en daardoor
-het eigenaardig karakter van de christelĳke religie als
-religie der genade weer hersteld. Want al is het, dat wet en
-evangelie in ruimer zin voor de oude en nieuwe bedeeling van
-het genadeverbond kunnen worden gebezigd, in hun eigenlĳke
-beteekenis duiden zĳ toch twee openbaringen van Gods wil aan,
-die wezenlĳk van elkander verschillen. Ook de wet is Gods wil,
-Rom. 2:18, 20, heilig en wĳs en goed, geestelĳk, Rom. 7:12,
-14, 12:10, het leven gevend aan wie haar onderhoudt, Rom.
-2:13, 3:12; maar zĳ is door de zonde krachteloos geworden,
-rechtvaardigt niet maar prikkelt de begeerte, vermeerdert de zonde,
-werkt toorn, doodt en vervloekt en verdoemt, Rom. 3:20, 4:15,
-5:20, 7:5, 8, 9, 13, 2 Cor. 3:6v., Gal. 3:10, 13, 19. En
-daartegenover staat het evangelie van Christus, het <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐαγγελιον</span>,
-<span class="pagenum" id="Page_206">[206]</span>
-dat niets minder bevat dan de vervulling der Oudtest. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπαγγελια</span>,
-Mk. 1:15, Hd. 13:32, Ef. 3:6, dat van Gods wege tot ons
-komt, Rom. 1:1, 2, 2 Cor. 11: 7, Christus tot inhoud heeft,
-Rom. 1:3, Ef. 3:6 en niets anders brengt dan genade, Hd. 20:24,
-verzoening, 2 Cor. 5:18, vergeving, Rom. 4:3-8, gerechtigheid,
-Rom. 3:21, 22, vrede, Ef. 6:15, vrĳheid, Gal. 5:13,
-leven, Rom. 1:17, Phil. 2:16 enz. Als eisch en gave, als bevel
-en belofte, als zonde en genade, als krankheid en genezing, als
-dood en leven staan wet en evangelie hier tegenover elkander.
-Ofschoon zĳ daarin overeenkomen, dat zĳ beiden God tot auteur
-hebben, beide van eene zelfde volkomene gerechtigheid spreken,
-beide zich richten tot den mensch om hem te brengen tot het
-eeuwige leven, zoo verschillen zĳ toch daarin, dat de wet uit
-Gods heiligheid, het evangelie uit Gods genade voortkomt; dat
-de wet van nature, het evangelie alleen door bĳzondere openbaring
-bekend is; dat de wet volkomene gerechtigheid eischt en het
-evangelie haar schenkt; dat de wet door de werken heen tot
-het eeuwig leven leidt en het evangelie de werken doet voortkomen
-uit het in het geloof geschonkene eeuwige leven; dat de
-wet thans den mensch verdoemt en het evangelie hem vrĳspreekt;
-dat de wet zich richt tot alle menschen en het evangelie alleen
-tot degenen, die eronder leven enz. <a id="ct_242"></a>Naar aanleiding van dit onderscheid,
-kwam er zelfs verschil over, of de prediking van
-geloof en bekeering, die toch een voorwaarde en eisch scheen,
-wel tot het evangelie behoorde en niet veeleer met Flacius,
-Gerhard, Quenstedt, Voetius, Witsius, Coccejus, Moor e. a. tot
-de wet moest worden gerekend. En inderdaad in den striksten
-zin zĳn er in het evangelie geen eischen en voorwaarden, maar
-alleen beloften en gaven; geloof en bekeering zĳn evengoed als
-rechtvaardigmaking enz. weldaden des genadeverbonds. Maar zoo
-komt het evangelie, concreet, nooit voor; het is in de practĳk
-altĳd met de wet verbonden en is dan ook door heel de Schrift
-heen altĳd met de wet saamgeweven. Het evangelie onderstelt
-altĳd de wet, en heeft haar ook bĳ de bediening noodig. Het
-wordt immers gebracht tot redelĳke en zedelĳke menschen, die
-voor zichzelven Gode verantwoordelĳk zĳn en daarom tot geloof
-en bekeering moeten geroepen worden. De eischende, roepende
-vorm, waarin het evangelie optreedt, is aan de wet ontleend;
-elk mensch is niet eerst door het evangelie maar is van nature
-<span class="pagenum" id="Page_207">[207]</span>
-door de wet verplicht, God op zĳn woord te gelooven en dus
-ook het evangelie, waarin Hĳ tot den mensch spreekt, aan te
-nemen. Daarom legt het evangelie van stonde aan beslag op alle
-menschen, bindt het in hunne conscientie, want die God, die in
-het evangelie spreekt is geen andere dan die zich in zĳne wet
-aan hen heeft bekend gemaakt. Geloof en bekeering worden
-daarom van den mensch in naam van Gods wet, krachtens de
-relatie, waarin de mensch als redelĳk schepsel tot God staat,
-geeischt; en die eisch richt zich niet alleen tot uitverkorenen en
-wedergeborenen, maar tot alle menschen zonder onderscheid.
-Maar zĳ zĳn zelve toch inhoud van het evangelie, geen werkingen
-of vruchten der wet. Want de wet eischt wel geloof aan God
-in het algemeen, maar niet dat speciale geloof, dat op Christus
-zich richt, en de wet kan wel <span lang="grc" xml:lang="grc">μεταμελεια</span>, poenitentia werken
-maar geen <span lang="grc" xml:lang="grc">μετανοια</span>, resipiscentia, die veeleer vrucht is van het
-geloof. En juist wĳl geloof en bekeering, schoon de mensch er van
-nature door de wet toe verplicht is, inhoud van het evangelie zĳn,
-kan er sprake zĳn van een wet, van een gebod, van een gehoorzaamheid
-des geloofs, Rom. 1:5, 3:27, 1 Joh. 3:23. van een
-ongehoorzaam zĳn aan en een geoordeeld worden naar het evangelie,
-Rom. 2:16, 10:16 enz. Wet en evangelie, in concreto beschouwd,
-verschillen niet zoozeer daarin, dat de wet altĳd in bevelenden en
-het evangelie in belovenden vorm optreedt, want ook de wet heeft
-beloften, en het evangelie vermaningen en verplichtingen. Maar zĳ
-verschillen vooral in inhoud: de wet eischt, dat de mensch zĳne
-eigene gerechtigheid uitwerke en het evangelie noodigt hem, om van
-alle eigengerechtigheid af te zien en die van Christus aan te nemen
-en schenkt daartoe zelfs de gave des geloofs. En in die verhouding
-staan wet en evangelie niet alleen vóór en bĳ den aanvang der
-bekeering; maar in die verhouding blĳven zĳ staan heel het
-christelĳk leven door, tot aan den dood toe. <a id="ct_493"></a>De Lutherschen
-hebben bĳna alleen oog voor de beschuldigende, veroordeelende
-werking der wet en kennen daarom geen hooger zaligheid dan
-bevrĳding van de wet. De wet is alleen noodig om der zonde
-wil. In den volmaakten toestand is er geen wet. God is vrĳ van
-de wet; Christus was volstrekt niet voor zichzelf der wet onderworpen;
-de geloovige staat niet meer onder de wet. De Lutherschen
-spreken wel is waar van een drieërlei usus der wet, niet
-alleen van een usus politicus (civilis), om de zonde te beteugelen,
-<span class="pagenum" id="Page_208">[208]</span>
-en een usus paedagogicus, om kennis der zonde te wekken, maar
-ook van een usus didacticus, om den geloovigen tot regel des
-levens te zĳn. Maar deze laatste usus is toch enkel en alleen
-daarom noodig, wĳl en in zoover de geloovigen nog zondaren
-blĳven en door de wet in toom gehouden en tot voortdurende
-kennis der zonde geleid moeten worden. Op zichzelf houdt met
-het geloof en de genade de wet op en verliest al haar beteekenis.
-<a id="ct_377"></a>Maar de Gereformeerden dachten er gansch anders over. De
-usus politicus en de usus paedagogicus der wet zĳn maar toevallig
-noodig geworden door de zonde; ook als deze wegvallen,
-blĳft de voornaamste usus, de usus didacticus, normativus over.
-De wet is toch uitdrukking van Gods wezen; Christus was als
-mensch vanzelf voor zichzelf der wet onderworpen; Adam had
-vóór den val de wet in zĳn hart geschreven; bĳ den geloovige
-wordt zĳ weer op de tafelen zĳns harten gegrift door den H.
-Geest; en in den hemel zullen allen wandelen naar des Heeren
-wet. Het evangelie is tĳdelĳk maar de wet is eeuwig en wordt
-juist door het evangelie hersteld. De vrĳheid van de wet bestaat
-dan ook niet daarin, dat de Christen met die wet niet meer te
-maken heeft, maar zĳ is hierin gelegen, dat de wet van den
-Christen niets meer als voorwaarde der zaligheid eischen, hem
-niet meer veroordeelen en verdoemen kan. Maar overigens heeft
-hĳ een vermaak in de wet Gods naar den inwendigen mensch
-en bepeinst ze dag en nacht. En daarom moet die wet altĳd in
-het midden der gemeente, in verband met het evangelie, verkondigd
-worden. Wet en evangelie, het gansche woord, de volle
-raad Gods is inhoud van de prediking. Veel breeder plaats dan
-in de leer der ellende neemt de wet bĳ de Gereformeerden in
-de leer der dankbaarheid in. Cf. Luther bĳ Köstlin I 157 f.
-II 237 f. 496 f. Melanchton, Loci Comm. de evangelio. Symb.
-Bücher, ed. Müller S. 87. 181. 533. 633. Gerhard, Loc. XII-XIV.
-Quenstedt, Theol. IV 1-72. Hollaz, Ex. 996-1043.
-Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 52. Heppe, Dogm. d. d. Prot.
-II 225-262. Schneckenburger, Vergl. Darst. I 127 f. Frank,
-Dogm. Studien 1892 S. 104-135. Zwingli, in mĳne Ethiek van
-Zwingli 47v. 76v. Calvĳn, Inst. II 7-9. Zanchius, Op. VIII
-509. Junius, Theses Theol. 23. 24. Ursinus, Explic. Cat. qu. 19.
-92. Synopsis pur. theol. disp. 18 en 22. Voetius, Disp. IV 17.
-V 283. Witsius, Oec. foed. III 1. Misc. Sacr. II 840-848.
-<span class="pagenum" id="Page_209">[209]</span>
-Coccejus, de foedere IV 72. VI 179. Moor III 377 sq. Vitringa
-VI 252-292 enz.</p>
-
-<p id="lmn_50-5" class="sep1">5. Behalve over de verhouding van wet en evangelie, bestaat
-er in de christelĳke theologie ook nog een belangrĳk verschil
-over de kracht, de efficacia, van het woord Gods en dus over
-de verhouding van woord en Geest. <a id="ct_541"></a>Ook hier staan als uitersten
-ter linker- en ter rechterzĳde het nomisme en het <a id="ct_208"></a>antinomisme.
-Het nomisme, dat van het judaisme door het pelagianisme heen
-tot in het nieuwere rationalisme doorloopt, heeft aan eene uitwendige
-roeping, aan eene verstandelĳke, zedelĳke of aesthetische
-werking van het woord genoeg en acht eene bĳzondere, bovennatuurlĳke
-kracht des H. Geestes daarbĳ overbodig, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a>
-434v. 451v. Ook Rome toont duidelĳk aan deze richting verwant
-te zĳn, inzoover het de gratia praeveniens verzwakt, aan het
-geloof slechts de voorbereidende beteekenis van een historische
-toestemming toeschrĳft, meer en meer den kant van het Molinisme
-en Congruisme opgaat, en de eigenlĳke, bovennatuurlĳke
-genade en de inwoning des H. Geestes eerst laat meedeelen door
-het sacrament, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 439-444. Het tegenovergestelde
-uiterste wordt ingenomen door het antinomisme, dat eerst tegen
-de wet en het Oude Testament maar dan weldra tegen alle uitwendig
-woord en tegen alle objectieve, historische bemiddeling
-des heils zich verzet en alles verwacht van de werking des H.
-Geestes, van den Christus in ons, van het inwendige woord en
-het inwendige licht. In het <a id="ct_197"></a>Anabaptisme van Schwencfeld, Franck,
-Denck e. a. sprak deze richting zich op dit punt het duidelĳkst
-uit. Uit- en inwendig woord staan tot elkaar als lichaam en ziel,
-dood en leven, aarde en hemel, vleesch en geest, schaal en kern,
-schuim en zilver, beeld en waarheid, scheede en zwaard, lantaarn
-en licht, kribbe en Christus, natuur en God, schepsel en Schepper.
-Kennis van het woord geeft daarom op zichzelve niets en laat
-ons koud en dood. Om het te verstaan, is vooraf reeds het
-inwendig woord van noode. Gelĳk woorden alleen ons leeren
-kunnen, wanneer wĳ de zaken kennen, zoo leert de Schrift ons
-dan alleen iets, als Christus reeds inwendig in ons harte woont.
-Het woord is maar een teeken, een schaduw, beeld, symbool en
-spreekt slechts uit, wĳst slechts aan, herinnert slechts wat inwendig
-in ons hart is geschreven. Het inwendig woord gaat dus
-<span class="pagenum" id="Page_210">[210]</span>
-vooraf aan, staat hooger dan de Schrift, die maar een papieren
-woord en bovendien ook duister en vol tegenstrĳdigheden is. En
-dat inwendig woord is niets anders dan God of Christus of de
-H. Geest zelf, die één is in alle menschen, en de gansche volle
-waarheid is. Om God te vinden en de waarheid te kennen, hebben
-wĳ dus niet buiten ons zelven te gaan, naar de Schrift of den
-historischen Christus; maar indalende in ons zelven, ons terugtrekkende
-van de wereld, verstand en wil doodende en lĳdelĳk
-wachtende op de inwendige, onmiddellĳke openbaring vinden wĳ
-God, leven wĳ in zĳne gemeenschap en zĳn wĳ in zĳne aanschouwing
-zalig. Cf. boven <a href="#para_50">bl. 193</a> en voorts nog Cloppenburg,
-Op. II 200. Hoornbeek, Summa Controv. lib. V. Episcopius,
-Op. I 527. Quenstedt, Theol. I 169. Maronier, Het inwendig
-woord, Amst. 1890. A. Hegler, <span lang="de" xml:lang="de">Geist und Wort bei Seb. Franck</span>,
-Freiburg 1892. Feitelĳk was dit Anabaptisme eene herleving van
-de pantheistische mystiek, die in het eindige een eeuwig wisselenden
-verschĳningsvorm van het oneindige ziet en daarom gemeenschap
-met God zoekt in de diepte van het gevoel, waar
-God en mensch één zĳn. <a id="ct_378"></a>Tegenover deze beide richtingen van
-nomisme en antinomisme hielden de Hervormers gemeenschappelĳk
-staande, dat het woord alleen ongenoegzaam is om te
-brengen tot geloof en bekeering, dat de H. Geest wel kan werken
-maar gemeenlĳk toch niet werkt zonder het woord, en dat daarom
-woord en Geest in de toepassing van het heil van Christus aan
-den mensch met elkander gepaard gaan. Tusschen Lutherschen
-en Gereformeerden was hierover eerst geen verschil. Ook de
-eerstgenoemden leerden, dat de H. Geest, schoon werkende door
-woord en sacramenten als zĳne instrumenten, toch alleen door
-eene bĳzondere kracht het geloof werkt en werken kan, en dat
-Hĳ dat doet <span lang="la" xml:lang="la">ubi et quando visum est</span>, Symb. B. ed. Müller S.
-39. 455. 456. 471. 524. 601. 712. 720. cf. Luther bĳ Köstlin
-II 494. Otto, <span lang="de" xml:lang="de">Geist u. Wort nach Luther</span>, Gött. 1898. Melanchton,
-Ex. ordin. C. R. 23, 15, 18, 37. Loci, ib. 21, 761, 765, en
-anderen, Flacius, Chemniz, Hunnius, Hutter, Gerhard bĳ J, Müller,
-<span lang="de" xml:lang="de">Das Verhältniss zw. der Wirksamkeit des H. Geistes u. d. Gnadenmittel
-des göttl. Wortes</span>, Dogm. Abh. 1870 S. 155 f. Maar
-toch was er van huis uit al eenig onderscheid. Terwĳl de Gereformeerden
-het gewoonlĳk zoo voorstellen, dat de H. Geest zich
-paart met het woord, <span lang="la" xml:lang="la">cum verbo</span>, drukken de Lutherschen zich
-<span class="pagenum" id="Page_211">[211]</span>
-liefst zoo uit en leggen er steeds sterker den nadruk op, dat de
-H. Geest werkt door het woord als zĳn instrument, <span lang="la" xml:lang="la">per verbum</span>.
-En terwĳl de Gereformeerden altĳd onderscheid maakten tusschen
-de gewone en buitengewone wĳze, waarop God de genade werkte
-in het hart, lieten de Lutheranen, uit vrees voor de Anabaptisten,
-de buitengewone wĳze hoe langer hoe meer weg en zeiden, <span lang="la" xml:lang="la">Deum
-nemini spiritum vel gratiam suam largiri nisi per verbum et cum
-verbo externo et praecedente</span>, Smalc. III 8, of zooals Luther
-telkens zeide: <span lang="la" xml:lang="la">Deus interna non dat nisi per externa</span>. <a id="ct_813"></a>En toen
-nu in 1621 de Danziger predikant <a id="ct_154"></a>Hermann Rathmann † 1628
-een geschrift uitgaf, waarin hĳ leerde, dat het woord alleen
-geen kracht had om den mensch te bekeeren, tenzĳ de H. Geest
-met zĳne genade erbĳ kwam, Herzog<sup>2</sup> 12, 506, toen verhieven
-zich bĳna alle Luthersche theologen tegen hem en ontwikkelden
-als de echte Luthersche leer, dat het woord Gods de kracht des
-H. Geestes tot bekeering in zich bezit, dat die kracht door
-Goddelĳke beschikking erin gelegd is en er zoo onafscheidelĳk
-mede verbonden is, dat zĳ in het woord ook zelfs nog inzit <span lang="la" xml:lang="la">ante
-et extra omnem usum legitimum</span>, evenals de hand des menschen,
-ook al werkt zĳ niet, toch altĳd de vis operandi behoudt, Quenstedt,
-Theol. I 169. Hollaz, Ex. 992. Buddeus, Inst. theol. 110. Schmid,
-Dogm. d. ev. luth. K. § 51. Philippi, Kirchl. Gl. V 2 S. 29 f.</p>
-
-<p>Nu is inderdaad het woord, dat van Gods mond uitgaat,
-altĳd eene kracht, die datgene volbrengt, waartoe God het
-zendt. Dat is het op natuurlĳk gebied in schepping en onderhouding,
-dat is het ook op zedelĳk en geestelĳk terrein bĳ het
-werk der herschepping. En dit geldt zelfs niet alleen van het
-evangelie maar ook van de wet. Paulus zegt wel van de Oudtest.
-wettische bedeeling, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">το γραμμα ἀποκτεννει</span>, 2 Cor. 3:6,
-maar daardoor drukt hĳ juist zoo sterk mogelĳk uit, dat zĳ geen
-doode letter is; veeleer is zĳ zoo machtig, dat zĳ zonde, toorn,
-vloek en dood werkt; <span lang="grc" xml:lang="grc">ὁ νομος ὀργην κατεργαζεται</span>, Rom. 4:15,
-is <span lang="grc" xml:lang="grc">δυναμις της ἁμαρτιας</span>, 1 Cor. 15:56,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">διακονια της κατακρισεως,
-του θανατου</span>, 2 Cor. 3:7, 9. En daartegenover staat nu het
-evangelie als eene <span lang="grc" xml:lang="grc">δυναμις θεο εἰς σωτηριαν</span>, Rom. 1:16,
-1 Cor. 1:18, 2:4, 5, 15:2, Ef. 1:13; het is, wĳl geen
-menschen- maar Gods woord, Hd. 4:29, 1 Thess. 2:13, levend
-en blĳvend, 1 Petr. 1:25, levend en krachtig, Hebr. 4:12,
-geest en leven, Joh. 6:63, een licht, dat schĳnt in een duistere
-<span class="pagenum" id="Page_212">[212]</span>
-plaats, 2 Petr. 1:19, een zaad, dat in de harten gestrooid wordt,
-Mt. 13:3, opwast en vermenigvuldigd wordt, Hd. 12:24, van
-groote waarde is, ook al zĳn degenen, die het planten en natmaken,
-niets, 1 Cor. 3:7, een scherp tweesnĳdend zwaard, dat
-doordringt in ’t binnenste wezen van den mensch en al zĳne
-gedachten en overleggingen oordeelt, Hebr. 4:12. En daarom
-is het niet ledig en ĳdel, maar het werkt, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐνεργειται</span>, in degenen
-die gelooven, 1 Thess. 2:13; en de werken, die het tot stand
-brengt, zĳn wedergeboorte, 1 Cor. 4:15, Joh. 1:18, 1 Petr. 1:23,
-geloof, Rom. 10:17, verlichting, 2 Cor. 4:4-6, Ef. 3:9,
-5:14, 1 Tim. 1:20, onderwĳzing, verbetering, vertroosting enz.,
-1 Cor. 14:3, 2 Tim. 3:15. Zelfs in degenen, die verloren gaan,
-oefent het evangelie zĳne werking uit; het is hun tot een val,
-tot een ergernis en dwaasheid, tot een steen, waaraan zĳ zich
-stooten, tot een reuke des doods ten doode, Luk. 2:34, Rom.
-9:32, 1 Cor. 2:23, 2 Cor. 2:16, 1 Petr. 2:8. Tegenover het
-spiritualisme is deze macht van het woord Gods en bepaaldelĳk
-van het evangelie met de Lutherschen in hare volle, rĳke beteekenis
-te handhaven. De tegenstelling van het in- en uitwendige,
-van het geestelĳke en het stoffelĳke, van eeuwigheid en tĳd, van
-wezen en vorm enz. is uit eene valsche philosophie afkomstig
-en met de Schrift in strĳd. God is de Schepper van den hemel
-maar ook van de aarde, van de ziel en van het lichaam beide,
-van geest en stof te zamen. En daarom is ook het woord geen
-ĳdele klank, geen ledig teeken, geen koud symbool; maar alle
-woord, ook van den mensch, is eene macht, grooter en duurzamer
-dan de macht van het zwaard; er zit gedachte, geest, ziel, leven
-in. Indien dit geldt van het woord in het algemeen, hoeveel te
-meer van het woord, dat van Gods mond uitgaat en door Hem
-gesproken wordt? Dat is een woord, dat schept en onderhoudt,
-oordeelt en doodt, herschept en vernieuwt, altĳd zĳn werking
-doet en nooit ledig wederkeert. Bĳ een menschenwoord maakt
-het een groot verschil, of het geschreven of gedrukt is, gelezen
-of gehoord wordt; en bĳ het gesproken woord is wederom de
-vorm en voordracht van de grootste beteekenis. Ook hangt de
-macht van het menschelĳk woord af van de mate, waarin iemand
-zĳn hart, zĳn ziel erin neergelegd heeft, van den afstand, die
-tusschen den persoon en zĳn woord bestaat. Maar bĳ God is dat
-anders. Het is altĳd zĳn woord; Hĳ is er altĳd bĳ tegenwoordig;
-<span class="pagenum" id="Page_213">[213]</span>
-Hĳ draagt het steeds door zĳne almachtige en alomtegenwoordige
-kracht; Hĳ is het altĳd zelf, die in wat vorm en door wat
-middelen dan ook, het tot de menschen brengt en er hen door
-roept. Daarom, al is het woord Gods, dat vrĳ door de dienaren
-verkondigd of ook in vermaning, toespraak, boek of geschrift
-tot de menschen gebracht wordt, wel uit de H. Schrift genomen
-maar niet met die Schrift identisch, toch is het een woord Gods,
-dat van Gods wege tot den mensch komt, door den H. Geest
-gesproken wordt en daarom ook altĳd zĳne werking doet. Het
-woord Gods is nooit los van God, van Christus, van den H. Geest;
-het heeft geen bestand in zichzelf; het is niet deistisch van zĳn
-schepper en auteur te scheiden. Gelĳk de Schrift niet eenmaal
-door den H. Geest geinspireerd is maar voortdurend door dien
-Geest gedragen, bewaard, krachtig gemaakt wordt, zoo is het
-ook met het woord Gods, dat, uit de Schrift genomen, op eene
-of andere wĳze aan menschen gepredikt wordt. Jezus sprak door
-den Geest, Joh. 6:63; de apostelen, die dien Geest ontvingen,
-Mt. 10:20, Luk. 12:12, 21:15, Joh. 14:26, 15:26, verkondigden
-het evangelie niet alleen in woorden maar ook in kracht
-en in den H. Geest, 1 Thess. 1:5, 6, in betooning van Geest
-en kracht, 1 Cor. 2:4, en hanteerden het als het zwaard des
-Geestes, Ef. 6:17. In zooverre hebben de Lutherschen ook volkomen
-gelĳk; het woord Gods is altĳd en overal eene kracht
-Gods, een zwaard des Geestes; <span lang="la" xml:lang="la">semper huic verbo adest praesens
-Spiritus Sanctus</span>. Maar desniettemin leeren Schrift en ervaring,
-dat dat woord Gods niet altĳd dezelfde werking doet; efficax is
-het in zekeren zin altĳd, het is nooit krachteloos; indien het
-niet opheft, slaat het neer; indien het niet tot een opstanding is,
-dan tot een val; indien niet tot eene reuke des levens, dan tot
-eene reuke des doods. De vraag rĳst dus, wanneer het woord
-Gods in dien zin efficax is, dat het tot geloof en bekeering leidt.
-De Lutherschen sluiten nu, om den mensch onontschuldigbaar te
-stellen, deze Goddelĳke, bovennatuurlĳke efficacia op in het woord,
-maar vorderen daarmede niets en moeten, om de verschillende
-uitkomst van het woord bĳ den mensch te verklaren, tot den
-vrĳen wil de toevlucht nemen. Maar de Gereformeerden rekenden
-met het feit van die dubbele uitkomst, beschouwden de efficacia
-niet als eene onpersoonlĳke, magische kracht, die in het woord
-was gelegd, maar dachten dat woord altĳd in verband met zĳn
-<span class="pagenum" id="Page_214">[214]</span>
-auteur, met den Christus, die het bedient door den H. Geest.
-En die H. Geest is geen onbewuste kracht maar een persoon,
-die altĳd bĳ het woord is, het altĳd draagt en werkzaam doet
-zĳn maar niet altĳd werkzaam doet zĳn op dezelfde wĳze. Hĳ
-bezigt naar het onnaspeurlĳk welbehagen Gods dat woord tot
-bekeering maar ook tot verharding, tot een opstanding maar ook
-tot een val. Hĳ werkt altĳd door het woord, maar niet altĳd
-op dezelfde wĳze. En als Hĳ er zoo door werken wil, dat het
-tot geloof en bekeering leidt, dan behoeft Hĳ objectief aan het
-woord niets toe te voegen. Dat woord is goed en wĳs en heilig,
-een woord Gods, een woord van Christus, en de H. Geest neemt
-alles uit Christus. Maar opdat het zaad des woords goede vruchten
-drage, moet het in een weltoebereide aarde vallen. Ook de akker
-moet voor de ontvangst van het zaad worden gereed gemaakt.
-Deze subjectieve werkzaamheid des H. Geestes moet dus bĳ het
-objectieve woord bĳ komen. Zĳ kan uit den aard der zaak niet
-in het woord opgesloten en besloten zĳn, zĳ is eene andere, eene
-bĳkomende, eene subjectieve werkzaamheid, niet eene werkzaamheid
-<span lang="la" xml:lang="la">per verbum</span> maar <span lang="la" xml:lang="la">cum verbo</span>,
-een openen van het hart, Hd. 16:14, een inwendige openbaring, Mt. 11:25, 16:17,
-Gal. 1:16, een trekken tot Christus, Joh. 6:44, een verlichting
-des verstands, Ef. 1:18, Col. 1:9-11, een werken van het
-willen en het werken, Phil. 2:13 enz., cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 498.
-<a id="ct_782"></a>Daarmede wordt de Geest niet van het woord losgemaakt
-of gescheiden, ook zelfs dan niet, wanneer Hĳ, gelĳk bĳ kinderkens, de wedergeboorte
-werkt zonder eenig middel der genade. Want de Geest,
-die wederbaart, is niet de Geest van God in het algemeen, maar
-de Geest van Christus, de Heilige Geest, de Geest, dien Christus
-verworven heeft, door wien Christus regeert, die alles alleen uit
-Christus neemt en die door Christus in de gemeente uitgestort
-is en dus de Geest der gemeente is. Daargelaten of de H. Geest,
-soms ook in Heidenen werkt en werken kan, wat in elk geval
-exceptioneel is, in den regel werkt Hĳ de wedergeboorte alleen
-in zulken, die leven onder de bediening des verbonds. Ook kinderkens,
-die door Hem worden wedergeboren, zĳn kinderen des
-verbonds, van dat verbond, hetwelk het woord Gods tot inhoud
-heeft en het sacrament tot teeken en zegel ontving. De H. Geest
-volgt Christus dus in zĳnen gang door de historie; Hĳ bindt
-zich aan het woord van Christus en werkt alleen in den naam
-<span class="pagenum" id="Page_215">[215]</span>
-en naar het bevel van Christus. Individueel en subjectief, wanneer
-bĳv. een kind losgedacht wordt van heel zĳne omgeving, van de
-kerk, waarin het geboren wordt, moge het den schĳn hebben,
-alsof de Geest werkte zonder het woord; objectief en zakelĳk
-werkt de H. Geest slechts daar, waar het verbond der genade
-met de bediening van woord en sacrament zich uitgebreid heeft.
-En daarom wordt de wedergeboorte bĳ kinderkens, wanneer zĳ
-opwassen, altĳd daaraan gekend en in hare echtheid bewezen,
-dat zĳ in de daden van geloof en bekeering overgaat en dan zich
-aansluit bĳ het woord Gods, dat objectief in de H. Schrift voor
-ons ligt. De H. Geest, die in de wedergeboorte niets anders
-toepast dan het woord, de kracht, de verdienste van Christus,
-leidt vanzelf ook het bewuste leven naar dat woord heen, dat
-Hĳ uit Christus nam en door profeten en apostelen beschrĳven
-deed, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 484. 504. 525 en voorts Conf. Belg. 24.
-Heid. Cat. qu. 65. 67. Helv. II 18. Can. Dordr. III 6. V 7. 14.
-Calvĳn, passim, bv. Inst. III 2, 33. IV 14, 11. adv. Libert. c.
-9. Turretinus, Theol. El. XV, 4, 23 sq. Hodge, Syst. Theol.
-III 466-485. Bartlett, <span lang="en" xml:lang="en">The letter and the spirit</span>, Bampton
-Lectures 1888. Müller, Dogm. Abhandl. 127-277. Dorner, Chr.
-Gl. II 799. Frank, Chr. Wahrheit II 243.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="para_51">§ 51. <span class="smcap">De Sacramenten.</span></h3>
-
-<p id="lmn_51-1" class="sep1">1. Bĳ het woord komt als tweede genademiddel het sacrament.
-De H. Schrift kent dezen naam niet en heeft ook geen
-leer over de sacramenten in het algemeen. Zĳ spreekt wel van
-besnĳdenis en pascha, van doop en avondmaal, maar vat deze
-instellingen niet onder één begrip saam. Zoo geschiedde ook nog
-niet in de eerste christelĳke gemeenten. Ofschoon wĳ Hd. 2:42
-lezen, dat de gemeente te Jeruzalem volhardde in de leer der
-apostelen, in de gemeenschap, in de breking des broods en in
-de gebeden, en uit Hd. 6:4 kunnen opmaken, dat er eene bediening
-des woords was, weten wĳ toch van de inrichting der
-gemeentevergadering te Jeruzalem weinig af. Iets meer is uit
-1 Cor. 11:1-14:40 ons bekend van de godsdienstoefeningen
-der geloovigen uit de Heidenen. Nadat de geloovigen op grond
-<span class="pagenum" id="Page_216">[216]</span>
-van persoonlĳke belĳdenis door den doop op den naam van
-Christus in de gemeente, <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς ἑν σωμα</span>, opgenomen waren, Rom.
-6:3-5, 1 Cor. 12:13, Gal. 3:27, kwamen zĳ geregeld op
-den dag des Heeren saam, Hd. 20:7, 1 Cor. 16:2, Op. 1:10.
-<a id="ct_216"></a>Waarschĳnlĳk hielden zĳ op dien dag twee vergaderingen, eene
-tot den dienst des woords, waarbĳ de toegang ook voor niet-leden
-vrĳstond, 1 Cor. 14:23, een gedeelte uit de des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> Schrift en
-later ook uit de apostolische geschriften werd voorgelezen, ieder
-lid der gemeente vrĳ het woord kon nemen, 1 Cor. 14:26, en
-gebeden en gezongen werd, Hd. 2:42, Rom. 12:12, 1 Cor. 14:14,
-15, 26; en eene andere tot viering van het <a id="ct_184"></a>avondmaal, <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς
-το φαγειν</span>, 1 Cor. 11:33, waaraan alleen de geloovigen mochten
-deelnemen, 10:16v., 11:20v., waarin eerst gebeden en gedankt
-werd, dan een gemeenschappelĳke maaltĳd (<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span>) Jud. 12,
-2 Petr. 2:13 gehouden werd van de door de geloovigen saamgebrachte
-gaven, daarna wederom gebeden en gedankt (<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>)
-en het avondmaal gevierd werd. Wel meenen Jülicher, Spitta,
-Haupt, Hoffmann, Drews e. a., dat in den apostolischen tĳd het
-avondmaal niet van den gewonen maaltĳd onderscheiden was,
-maar dat heel de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span> een <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>,
-een <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>
-was, maar dit gevoelen wordt door Harnack, Zahn, Grafe e. a.
-terecht verworpen; Jezus stelde het avondmaal na den gewonen
-maaltĳd in, Mt. 26:26, 1 Cor. 11:25, en Paulus onderscheidt
-beide in 1 Cor. 11:20, 21 en stelt voor, om ze geheel te scheiden,
-doordat de gewone maaltĳd te voren in huis gehouden
-worde, 1 Cor. 11:22, Weiszäcker, <span lang="de" xml:lang="de">Das apost. Zeitalter<sup>2</sup></span> S. 566 f.
-Moeller-von Schubert, Kirchengesch. I 96 f. 130 f. Zahn art.
-Agapen en Drews art. Eucharistie in Herzog<sup>3</sup>. W. Schmidt,
-Dogm. II 466. Maar in de tweede eeuw kwam hier allengs
-groote verandering in. <span id="lmn_51-1a">De viering van het avondmaal</span> werd, om
-welke redenen dan ook, cf. Drews in Herzog<sup>3</sup> 5, 562, van de
-agapae losgemaakt, en de beide vergaderingen, die tot den dienst
-des woords en die tot het avondmaal, werden vereenigd. Voortaan
-had de viering van het avondmaal in de gewone godsdienstoefening
-na de bediening des woords plaats; de godsdienstoefening
-werd in twee gedeelten onderscheiden, bĳ het eerste, de bediening
-des woords, mochten ook Heidenen of althans catechumenen en
-poenitenten tegenwoordig zĳn, maar het tweede, de viering van
-het avondmaal, stond alleen voor de gedoopten open, en kreeg
-<span class="pagenum" id="Page_217">[217]</span>
-door de bĳvoeging van doopsbelĳdenis, doopsbediening, oratio
-dominica en allerlei ritueele en symbolische handelingen hoe
-langer hoe meer een mysterieus karakter. Het wĳd verbreide
-grieksche mysteriewezen kreeg invloed op den christelĳken godsdienst.
-<a id="ct_521"></a>In het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>
-de naam voor woorden en daden Gods, die vroeger verborgen waren maar die nu openbaar
-zĳn geworden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> § 30. <a id="ct_522"></a>Maar dit woord
-kreeg in de christelĳke kerk spoedig eene gansch andere beteekenis en werd de
-aanduiding van al wat in den christelĳken godsdienst geheimzinnig
-en onbegrĳpelĳk was. <a id="ct_698"></a>In het latĳn werd dit woord door sacramenten
-overgezet, dat de beteekenis had van eed, vooral door
-den soldaat aan het vaandel af te leggen, of van eene geldsom,
-die bĳ een proces in een <span lang="la" xml:lang="la">locus sacer</span> moest neergelegd worden
-en bĳ verlies van het proces aan de goden verviel, maar dat nu
-de gedachte van eene geheimzinnige, heilige handeling of zaak
-in zich opnam. In dezen zin kon al wat met God en zĳne openbaring
-in eenig verband stond, een sacrament worden genoemd,
-de openbaring zelve en haar inhoud, de leer, de triniteit, de
-vleeschwording enz., voorts allerlei teekenen, zooals het teeken
-van het kruis, het zout, dat aan de catechumenen gegeven werd,
-eindelĳk alle heilige handelingen, priesterwĳding, huwelĳk, exorcisme,
-sabbatsviering, besnĳdenis en alle ceremoniën; cf. behalve
-de werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 530v. genoemd, Moeller-v. Schubert I 332 f.
-en daar aangehaalde litteratuur. Herzog<sup>2</sup> art. Sakrament. Ziegert,
-<span lang="de" xml:lang="de">Ueber die Ansätze zu einer Mysterienlehre</span>, Stud. u. Kr. 1894.
-<a id="ct_671"></a>Al treden nu onder deze met den naam van sacrament aangeduide
-heilige handelingen doop en avondmaal nog altĳd duidelĳk op
-den voorgrond, toch was de vaagheid van den naam oorzaak,
-dat het getal der sacramenten langen tĳd onbepaald bleef. Ook
-Augustinus bezigt het begrip nog in ruimeren zin en gaat bĳ
-zĳne definitie van die beteekenis uit. Eerst Pseudodionysius in
-de 6<sup>e</sup> eeuw telde in zĳne eccl. hier. IV 2 sq. zes sacramenten:
-doop, confirmatie, eucharistie, priesterwĳding, monnikwĳding en
-gebruiken bĳ de begrafenis. Maar de scholastiek sloot zich in
-de bepaling van het begrip sacrament bĳ Augustinus aan en
-rekende er verschillende heilige zaken en handelingen onder.
-Hugo van St. Victor, de Sacr. I 9, 7 noemt niet minder dan 30
-sacramenten en verdeelt ze in drie klassen: zulke, die tot de
-zaligheid noodig zĳn (doop, confirmatie, eucharistie enz.), zulke,
-<span class="pagenum" id="Page_218">[218]</span>
-die eene hoogere genade mededeelen (gebruik van wĳwater enz.)
-en zulke, die dienen tot voorbereiding voor de overige sacramenten
-(wĳding van heilige gereedschappen enz.). Abaelard telt er vĳf:
-doop, confirmatie, eucharistie, laatste oliesel en huwelĳk, terwĳl
-Robert Pullus er ook vĳf noemt, maar de beide laatste door
-biecht en priesterwĳding vervangt. Bernard geeft geen getal op
-maar noemt op verschillende plaatsen doop, voetwassching, confirmatie,
-eucharistie, biecht, laatste oliesel, priesterwĳding, investituur,
-huwelĳk met den naam van sacramenten. Eerst Lombardus,
-Sent. IV dist. 2 heeft het bekende zevental, maar ook na hem
-spreken theologen en synoden (bĳv. het lateraanconcilie van 1179)
-nog van sacramenten in ruimen zin. En dit duurt, totdat de
-sententiae van Lombardus algemeen handboek voor de studie der
-theologie werden en het concilie te Florence 1439 het zevental
-vaststelde, cf. Schwane, D. G. III 584 f. Harnack, D. G. III 463.
-<a id="ct_672"></a>Met deze beperking van het getal ging de bepaling van het begrip
-hand aan hand. Bĳ de kerkvaders werden vele heilige handelingen,
-vooral doop en avondmaal, wel hoog verheven, en van
-eene bovennatuurlĳke kracht en genade voorzien gedacht. Maar
-eene leer der sacramenten ontbreekt; de verhouding van het
-zinnelĳk en geestelĳk element wordt niet duidelĳk bepaald, en
-de wĳze van werking niet helder omschreven. <a id="ct_92"></a>Augustinus onderscheidt
-in de sacramenten twee bestanddeelen: <span lang="la" xml:lang="la">dicuntur sacramenta,
-quia in eis aliud videtur, aliud intellegitur. Quod videtur,
-speciem habet spiritalem</span>, Serm. 272. <span lang="la" xml:lang="la">detrahe verbum et quid est
-aqua nisi aqua? accedit verbum ad elementum et fit sacramentum</span>,
-in Ev. Joh. 80, 3. Soms legt hĳ zoozeer den nadruk op het
-woord en voor de werking van het sacrament op het geloof van
-den ontvanger, dat het teeken slechts een beeld wordt van de
-beteekende zaak. Maar aan de andere zĳde gaf hĳ zulk een
-ruime definitie van het begrip sacrament, dat er allerlei kerkelĳke
-handelingen onder vallen konden, en bond hĳ tegen de Donatisten
-de sacramenten zoo aan de kerk, dat zĳ door de ketters wel
-konden meegenomen worden maar toch alleen binnen de kerk de
-genade konden meedeelen, Hahn, Die Lehre v. d. Sakr. Breslau
-1864 S. 11 f. Harnack, D. G. III 141.</p>
-
-<p>De eigenlĳke leer der sacramenten is een product der middeleeuwsche
-scholastiek; zĳ eerst stelde een nauwkeurig en dikwerf
-splinterig onderzoek in omtrent het begrip, de instelling, den
-<span class="pagenum" id="Page_219">[219]</span>
-bedienaar, de noodzakelĳkheid, de doelmatigheid, het getal, de
-bestanddeelen, de verhouding van het sacramentum en de <span lang="la" xml:lang="la">res
-sacramenti</span>, het onderscheid tusschen de sacramenten in het paradĳs,
-het oude en het nieuwe testament, het onderling verschil
-der zeven sacramenten, de physische of moreele werking, de
-onderscheidene genade, die zĳ mededeelen, de vereischten voor de
-uitdeeling en de ontvangst der sacramenten, Hugo Vict., <span lang="la" xml:lang="la">de sacramentis</span>.
-Lombardus, Sent. IV 1. 2. en comm. van Thomas,
-Bonaventura, Duns Scotus. Thomas, S. Theol. III qu. 60-65.
-Bonaventura, Brevil. VI 1-5. Schwane, D. G. III 579-605.
-Harnack, D. G. III 466 f. Resultaat van deze scholastieke ontwikkeling
-was, dat ten deele reeds op vroegere conciliën maar
-vooral te Trente over de leer der sacramenten in het algemeen
-het volgende vastgesteld werd: 1<sup>o</sup> alle sacramenten des N. Verbonds
-zĳn door Christus ingesteld en zĳn zeven in getal: doop,
-confirmatie, eucharistie, boete, laatste oliesel, priesterwĳding en
-huwelĳk. 2<sup>o</sup> Deze zĳn alle ware en eigenlĳke sacramenten, van
-die des O. Verbonds wezenlĳk onderscheiden, maar toch onderling
-in waarde verschillend. 3<sup>o</sup> Zĳ zĳn, ofschoon niet alle voor ieder
-mensch, tot zaligheid noodzakelĳk, zoodat zonder hen of althans
-zonder verlangen ernaar, door ’t geloof alleen, de genade der
-rechtvaardigmaking niet te verkrĳgen is. 4<sup>o</sup> Zĳ beteekenen niet
-alleen de genade, maar bevatten haar ook en deelen haar <span lang="la" xml:lang="la">ex opere
-operato</span> mede. 5<sup>o</sup> Van de zĳde des bedienaars wordt voor de waarachtigheid
-van het sacrament minstens vereischt, dat hĳ de intentie
-hebbe om te doen, wat de kerk doet, maar is het overigens
-onverschillig, of hĳ in doodzonde verkeert. 6<sup>o</sup> Wettige uitdeelers
-der sacramenten zĳn alleen de geordende priesters, maar confirmatie
-en priesterwĳding geschieden alleen door den bisschop, en
-de doop mag in geval van nood ook door leeken bediend. 7<sup>o</sup> Van
-de zĳde des ontvangers is alleen noodig, dat hĳ de intentie hebbe
-om te ontvangen wat de kerk geeft en aan de genade geen
-hindernis in den weg legge. 8<sup>o</sup> Ieder sacrament verleent eene
-bĳzondere genade, en doop, confirmatie en ordening verleenen
-een character indelebilis. Cf. Conc. Trid. VII de sacr. Cat. Rom.
-II cap. 1. Bellarminus, Controv. III de sacramentis in genere in
-2 boeken. Theol. Wirceb. ed. 3 IX 1-151. Perrone, Prael.
-theol. ed. Lov. V 301-391. Simar, Dogm.<sup>3</sup> 659-693. Oswald,
-Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. der Kath. Kirche<sup>2</sup> I 20-132.
-<span class="pagenum" id="Page_220">[220]</span>
-Möhler, Symbolik § 28. Jansen, Prael. III 281-367 enz. Over
-de sacramentsleer in de Grieksche kerk verg. Kattenbusch,
-Vergl. <ins id="cor_15" title="Confessionsknnde">Confessionskunde</ins> I 393 f.</p>
-
-<p id="lmn_51-2" class="sep1">2. De ontwikkeling dezer sacramentsleer toont, dat zĳ zich
-hoe langer hoe verder van de Schrift had verwĳderd. Vooral in
-drieërlei opzicht is dit het geval. Ten eerste wordt de genade,
-welke het sacrament mededeelt, door Rome alleen opgevat als
-eene <span lang="la" xml:lang="la">gratia sanctificans</span>, d. i. als eene kracht, die in den mensch
-wordt ingestort, hem tot de bovennatuurlĳke orde verheft en der
-Goddelĳke natuur deelachtig maakt. De genade is van de schuld
-en vergeving der zonden schier geheel losgemaakt en in eene
-aan den mensch van buitenaf toekomende, bovennatuurlĳke gave
-veranderd. <a id="ct_696"></a>Ten tweede is de band van het sacrament aan het
-woord door Rome zoo goed als geheel verbroken; het woord heeft
-wel eenige beteekenis, maar slechts eene voorloopige en praeparatoire;
-het geloof, dat door het woord gewerkt wordt, is niets
-dan een historisch geloof, dat ter zaligheid onvoldoende is en
-door de liefde, d. i. door de gratia infusa moet aangevuld worden.
-En deze gratia wordt alleen meegedeeld door het sacrament, dat
-daarom eene eigene, zelfstandige plaats inneemt naast het woord
-en het in waarde verre overtreft. Ten derde is het geloof volstrekt
-geen vereischte meer in den ontvanger van het sacrament; de
-genade ligt als gratia sanctificans, als iets materieels, in het
-sacrament besloten, wordt erdoor medegedeeld ex opere operato,
-en onderstelt dus hoogstens, dat de ontvanger geen onoverkomelĳke
-hindernis in den weg legge. Het sacrament werkt dus physisch
-en magisch, krachtens eene macht, door God aan den priester
-geschonken, als een instrument in zĳne hand. <a id="ct_639"></a>Op alle drie punten
-heeft de Hervorming de Roomsche sacramentsleer naar de Schrift
-herzien en gewĳzigd; Zwingli, Luther, Calvĳn waren hierbĳ met
-elkander eenstemmig en spraken het gemeenschappelĳk uit, dat
-de genade, die in het sacrament werd meegedeeld, in de eerste
-plaats de vergevende genade was en niet op de lagere, van het
-donum superadditum verstoken natuur maar op de zonde betrekking
-had; dat het sacrament een teeken en zegel was, aan het
-woord gehecht, geen enkele genade meedeelde, die niet door het
-woord geschonken werd en dus zonder het woord hoegenaamd
-geen waarde had; en dat niet het sacrament zelf maar toch wel
-<span class="pagenum" id="Page_221">[221]</span>
-zĳne werking en vrucht afhing van het geloof en in den ontvanger
-dus altĳd het zaligmakend geloof onderstelde. Maar overigens
-openbaarde zich in de sacramentsleer tusschen de Hervormers al
-spoedig belangrĳk verschil. De sacramenten werden tusschen
-Roomschen, Lutheranen, Zwinglianen, Gereformeerden, Anabaptisten
-enz. het middelpunt van den strĳd. Zĳ werden het schibboleth
-van elk dogmatisch systeem; daarin belichaamden zich practisch
-en concreet de beginselen, van welke men in kerk en theologie,
-in leer en leven uitging; de verhouding van God en wereld,
-schepping en herschepping, Goddelĳke en menschelĳke natuur
-van Christus, zonde en genade, geest en stof kwam in het sacrament
-tot hare practische toepassing; alle strĳd bewoog zich om
-de <span lang="la" xml:lang="la">unio sacramentalis</span>, de vereeniging van teeken en beteekende
-zaak, het verband van sacramentum en res sacramenti. <a id="ct_142"></a>Luther
-legde eerst, in 1518 en 1519, al den nadruk op het geloof, dat
-alleen het sacrament werken doet en zoo de gemeenschap aan
-Christus en zĳne weldaden ons deelachtig maakt; dan, van 1520
-tot 1524, brengt hĳ het sacrament vooral in verband met het
-woord, waarvan het een teeken en zegel is; en eindelĳk, na 1524,
-kwam hĳ er, uit vrees voor de Wederdoopers, meer en meer toe,
-om de sacramenten onontbeerlĳk te achten, hun objectief karakter
-op grond van de instelling van Christus te handhaven, en het
-verband tusschen teeken en beteekende zaak temporeel, corporeel
-en locaal op te vatten, zoodat naar de latere Luthersche voorstelling
-de <span lang="la" xml:lang="la">res coelestis</span> <i>in</i>, <i>met</i> en <i>onder</i> het element verborgen
-is, gelĳk de kracht des H. Geestes ingegaan is in het woord,
-en de genade door de sacramenten werkt als door hare instrumenta,
-media, adminicula, vehicula, organa, Luther bĳ Köstlin
-II 503 f. Heppe, Dogm. d. d. Prot. III 39 f. Symb. Bücher ed.
-Müller S. 39. 41. 202. 264. 321 enz. Gerhard, Loc. XVIII.
-Quenstedt, IV 73-88. Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 53.
-Daartegenover leerde <a id="ct_178"></a>Zwingli, dat de sacramenten, wĳl zĳ alleen
-bediend worden aan zulken, die het geloof en door dat geloof
-Christus en al zĳne weldaden deelachtig zĳn, in de eerste plaats
-teekenen en bewĳzen des geloofs, belĳdenisacten zĳn, en dan in
-de tweede plaats ook middelen tot versterking des geloofs, wĳl
-zĳ ons herinneren de weldaden, waarop ons geloof betrekking
-heeft, ons geloof steeds meer van onszelven af op Gods genade
-in Christus richten <ins id="cor_16" title="eu">en</ins> daardoor dat geloof oefenen en sterken,
-<span class="pagenum" id="Page_222">[222]</span>
-Zwingli, Fidei ratio bĳ Niemeyer, Conf. Ref. 24-26. Expos.
-chr. fidei, ib. 50-53, en voorts Zeller, Das theol. System Zw.
-111 f. Nu vat ook Calvĳn de sacramenten wel op als belĳdenisacten,
-als <span lang="la" xml:lang="la">mutua nostra erga Deum pietatis testificatio</span>. Maar
-dat zĳn zĳ bĳ hem toch eerst in de tweede plaats; allereerst
-zĳn de sacramenten <span lang="la" xml:lang="la">divinae in nos gratiae testimonia externo
-signo confirmata</span>, teekenen en zegelen van de beloften Gods in
-zĳn woord, spiegels, waarin wĳ den rĳkdom zĳner genade aanschouwen.
-Het onzichtbaar element, de materia en substantia van
-het sacrament, is dus het woord, de belofte, het verbond der
-genade, de persoon van Christus met al zĳne weldaden. Maar
-het zichtbaar element houdt deze geestelĳke goederen niet in
-zich besloten, het schenkt ze ons niet <span lang="la" xml:lang="la">propria, intrinseca virtute</span>,
-God staat zĳn werk niet aan de teekenen in het sacrament af,
-Hĳ en Hĳ alleen is de bezitter en blĳft ook de eenige uitdeeler
-van genade. De teekenen doen alleen instrumenteelen, ministerieelen
-dienst; God bedient er zich van, om zĳne genade mee te deelen.
-Maar Hĳ deelt deze genade alleen mede aan wie gelooven en
-versterkt en voedt dan hun geloof; ongeloovigen ontvangen alleen
-het teeken zonder de beteekende zaak. Hoe nu God van de sacramenten
-zich bedient ter uitdeeling zĳner genade, wordt bĳ
-<a id="ct_106"></a>Calvĳn en ook bĳ de latere Gereformeerden niet duidelĳk. Er
-blĳft daarom voor allerlei vragen plaats; is de genade altĳd met
-het teeken verbonden, zoodat het sacrament objectief steeds hetzelfde
-blĳft? of verbindt God de genade met het teeken alleen,
-wanneer het sacrament door geloovigen ontvangen wordt? of
-biedt God de genade met het teeken ook aan de ongeloovige
-gebruikers aan, zoodat het hun schuld is, als zĳ alleen het teeken
-aannemen en ontvangen? waarin is de sacramenteele genade onderscheiden
-van die, welke de geloovigen reeds vroeger ontvingen,
-en waarin verschilt zĳ van de subjectieve werking des H. Geestes,
-die het oog der geloovigen voor het sacrament opent en hun hart
-ervoor ontsluit? gaat de uitdeeling der genade gepaard met de
-bediening of de ontvangst van het teeken? heeft zĳ daarmede
-tegelĳkertĳd plaats of kan zĳ ook vroeger of later geschieden
-en de vrucht van het sacrament dus vóór en onder en na de
-ontvangst worden genoten? cf. Calvĳn, Inst. IV 14. Catech.
-Genev. 5. Cons. Tigur. Usteri, Stud. u. Krit. 1884 S. 417-455.
-Conf. Gall. 34. 37. Belg. 33. Cat. Heid. qu. 66. 67 enz. a Lasco,
-<span class="pagenum" id="Page_223">[223]</span>
-Op. ed. Kuyper I 115-232. 511-514. Bullinger, Huysboek V 6.
-Sohnius, Op. I 55. Beza, Tract. Theol. I 206. Junius, Theses
-Theol. 49. 50. Zanchius, Op. VIII 511. Polanus, Synt. Theol.
-VI 49-51. Synopsis pur. theol. 43. Turretinus, Theol. El. XIX
-qu. 1-10. Moor V 218-267. Vitringa VI 308 enz.</p>
-
-<p>Buiten de Luthersche en de Gereformeerde kerken, die in
-navolging van Luther en Calvĳn het objectief karakter der sacramenten
-handhaafden, vond de leer van Zwingli hoe langer hoe
-meer ingang. De <a id="ct_201"></a>Wederdoopers namen voetwassching, doop en
-avondmaal nog wel als sacramenten aan, maar zagen er toch
-alleen teekenen en symbolen, geen zegelen in; de sacramenten
-stellen wel zichtbaar de weldaden voor oogen, die de geloovigen
-van God hebben ontvangen, maar zĳ doen dat als belĳdenissen
-van ons geloof en deelen geen genade mede, Cloppenburg, Op. II
-238. <a id="ct_711"></a>De Socinianen keurden evenals Zwingli den naam sacrament
-af, beschouwden het avondmaal als een gedachtenismaaltĳd en
-een verklaring van wat wĳ in Christus hebben, en ontkenden,
-dat de doop op een bevel van Christus berustte en eene blĳvende
-instelling was, Fock, Der Socin. 559 f. <a id="ct_650"></a>De Remonstranten beleden
-in hunne confessie c. 23 nog wel, dat God in de sacramenten
-zĳne weldaden vertoont en <span lang="la" xml:lang="la">certo modo exhibet atque obsignat</span>,
-maar hunne Apologie deed zien, dat zĳ daaronder geen bezegeling
-van Gods belofte en geen meedeeling zĳner genade verstonden;
-de sacramenten zĳn teekenen van het verbond tusschen God en
-menschen, waarbĳ dezen zich verplichten tot een heilig leven en
-God zĳne genade hun zichtbaar voor oogen stelt, cf. Limborch,
-Theol. Christ. V 66. <a id="ct_631"></a>Bĳ de Rationalisten werden de sacramenten
-tot herinnerings- en belĳdenisteekenen, wier doel was bevordering
-der deugd, en die daarom licht met andere plechtige ceremoniën
-konden vermeerderd worden, Wegscheider § 165. <a id="ct_628"></a>De Kwakers
-verwierpen de sacramenten als joodsch ceremonieel, vatten den
-doop als Geestesdoop ons, die ons van onze zonden reinigt, en het
-avondmaal als afbeelding van de voeding onzer ziel door Christus,
-Barclay, Verantwoording 1757 bl. 325. Dit ontbindend proces
-werd inzoover door <a id="ct_161"></a>Schleiermacher gestuit, als hĳ eene poging
-waagde, om het objectief karakter der sacramenten te handhaven
-en al de verschillende opvattingen in eene hoogere eenheid te
-verbinden. Hĳ omschreef ze daartoe als <span lang="de" xml:lang="de">fortgesetzte Wirkungen
-Christi, in Handlungen der Kirche eingehüllt und mit ihnen auf
-<span class="pagenum" id="Page_224">[224]</span>
-das Innigste verbunden, durch welche er seine hohepriesterliche
-Tätigkeit auf die Einzelnen ausübt und die Lebensgemeinschaft
-zwischen ihm und uns, um derentwillen Gott allein die Einzelnen
-in Christo sieht, erhält und fortpflanzt</span>, Chr. Gl. § 143. Maar
-deze poging tot verzoening slaagde niet. De <span lang="de" xml:lang="de">Wirkungen Christi,
-in Handlungen der Kirche eingehüllt</span>, lieten onbeslist, wat in de
-sacramenten het eerste en voornaamste was. Zoo ging de theologie
-weldra weer in verschillende richtingen uiteen. Sommigen bleven
-het bemiddelend standpunt innemen, Nitzsch, Chr. Lehre § 191.
-Kaftan, Dogm. 595. Oosterzee, Dogm. II 815; anderen reproduceerden
-het gevoelen van Zwingli, Lipsius, Dogm. § 807 f.
-840 f. Schweizer, Chr. Gl. II 400 f. Biedermann, Chr. Dogm.
-II 632. Ritschl, <span lang="de" xml:lang="de">Unterricht in der christl. Rel.</span> § 83. Scholten,
-L. H. K. II 310, of keerden tot het confessioneele standpunt
-van de Luth. of Geref. kerken terug, Philippi, Kirchl. Gl. V 2.
-Hodge, Syst. Theol. III 485. <a id="ct_534"></a>En eindelĳk werd door de Neolutheranen
-in Duitschland en door de Zwinglianen en de Puseyisten
-in Engeland eene leer der sacramenten voorgedragen, die veelzins
-aan Rome herinnerde, de genade door het sacrament heen liet
-inwerken niet alleen op de ziel, maar ook op de <span lang="de" xml:lang="de">geistleibliche</span>
-natuur en op het lichaam van den mensch, en het getal der
-sacramenten dikwerf uitbreidde, Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span>,
-Erl. 1859 I 18-20. Hofmann, <span lang="de" xml:lang="de">Schriftbeweis</span> II 2 S. 167 f.
-Thomasius, Christi Person u. Werk II<sup>3</sup> 355 f. Delitzsch, Bibl.
-Psych.<sup>2</sup> 340. 350. 354. Martensen, Dogm. § 247-258. Vilmar,
-Dogm. II 226 f. Paget, Sacraments in Gore’s Lux mundi 1892
-p. 296-317.</p>
-
-<p id="lmn_51-3" class="sep1">3. De Schrift kent het woord sacrament niet en bevat ook
-in het afgetrokkene geen leer over de sacramenten. Wel spreekt
-zĳ van verschillende kerkelĳke handelingen in <abbr title="Oud en Nieuw Testament">O. en N. Test.</abbr>
-maar zĳ vat die niet onder een gemeenschappelĳk begrip samen.
-En ook in de christelĳke kerk is niet het begrip maar de zaak
-het eerste; onderscheidene leerstellingen en gebruiken der kerk
-werden allengs met den naam van sacrament aangeduid. Daarom
-is het te begrĳpen, dat zeer velen tegen dezen naam bezwaar
-hadden en hem liefst door dien van teekenen, zegelen, geheimteekens,
-mysteriën, <span lang="de" xml:lang="de">Geheimnisse</span> wilden vervangen. Niet alleen
-Carlstadt, Zwingli, Socinus, Schleiermacher, Doedes enz. keurden
-<span class="pagenum" id="Page_225">[225]</span>
-het woord af; maar ook Luther zeide in zĳn <span lang="la" xml:lang="la">praeludium de
-captivitate Babylonica</span>, dat de Schrift het woord niet kende in
-die beteekenis, welke het had in de theologie; Calvĳn, Inst. IV
-14, 13 merkte op, dat de kerkvaders in het latĳnsche woord
-een nieuwen zin hadden gelegd; Melanchton verving in de eerste
-uitgave zĳner Loci het woord sacramenta door signa, en ook
-Musculus, Hottinger, Burman, Coccejus e. a. gaven aan de Schriftuurlĳke
-namen van teekenen en zegelen de voorkeur. Dit bezwaar
-tegen den naam wordt nog daardoor versterkt, dat de grieksche
-beteekenis van het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>, in het latĳn door
-<span lang="la" xml:lang="la">sacramentum</span>
-vertaald, op de opvatting van de met dien naam aangeduide
-kerkelĳke plechtigheid invloed heeft geoefend. Toch is
-om dit alles het woord niet verwerpelĳk. Want de theologie
-bedient zich van vele woorden, welke in de Schrift niet voorkomen
-en welke binnen haar kring eene technische beteekenis
-hebben verkregen. Indien zĳ zich daarvan onthouden moest, zou
-zĳ allen wetenschappelĳken arbeid moeten staken en zou alle
-prediking en uitlegging van Gods woord, ja zelfs alle vertaling
-der H. Schrift ongeoorloofd zĳn. Om die reden is het ook niet
-af te keuren, om de behandeling van de leer der sacramenten
-aan die van doop en avondmaal te laten voorafgaan. Want wel
-is er in de Schrift geen afzonderlĳke leer over de sacramenten
-te vinden en moet deze veeleer opgebouwd worden uit hetgeen
-de Schrift over de bĳzondere instellingen van besnĳdenis, pascha,
-doop en avondmaal leert; maar een voorafgaand hoofdstuk over
-de sacramenten in het algemeen stelt ons juist in staat, om
-hetgeen die bĳzondere instellingen in de Schrift gemeen hebben
-saam te vatten en deze juiste, Schriftuurlĳke opvatting te stellen
-tegenover de onzuivere leer, die over de sacramenten allengs in
-de christelĳke kerk is binnengedrongen. In de definitie der sacramenten
-sloten daarom de Gereformeerden zich zoo nauw mogelĳk
-bĳ de Schrift aan. De scholastiek disputeerde erover, of er van
-de sacramenten wel eene definitie te geven was, wĳl zĳ, als
-saamgesteld uit res en verba, geen <span lang="la" xml:lang="la">ens reale</span>,
-geen <span lang="la" xml:lang="la">unum per se</span> waren, cf. Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de sacr.
-in genere</span> I 10. Toch leidde men uit Augustinus, die meermalen in de sacramenten een zichtbaar
-en een onzichtbaar bestanddeel onderscheidde, de definitie
-af, dat zĳ waren sacrum signum of <span lang="la" xml:lang="la">signum rei sacrae</span>, Thomas,
-S. Theol. III qu. 60 art. 1. 2. Hugo Vict. de sacr. I 9, of ook
-<span class="pagenum">[226]</span>
-<span id="Page_226" lang="la" xml:lang="la">invisibilis gratiae visibilis forma</span>, Lombardus, Sent. IV 1. Hoewel
-niet onjuist, is deze bepaling toch te ruim. <a id="ct_673"></a>Latere Roomsche
-theologen namen daarom gewoonlĳk de bepaling van den Catech.
-Rom. II 1, 6, 2, over en omschreven de sacramenten als <span lang="la" xml:lang="la">signa
-quaedam sensibus subjecta, quae ex Dei institutione sanctitatis
-et justitiae tum significandae tum efficiendae vim habent</span>. Hoewel
-deze definitie goed kan verstaan worden, heeft zĳ toch in de
-Roomsche theologie een zin verkregen, die met de H. Schrift
-in strĳd is en haar daarom voor de Reformatie onbruikbaar
-maakt. Immers vat de Roomsche theologie het sacrament op als
-een <span lang="la" xml:lang="la">res sacra, abdita atque occulta</span> en legt daarin den zin, niet
-van het Bĳbelsch, maar van het grieksche <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>. En voorts
-legt zĳ er al den nadruk op, dat de sacramenten de genade in
-zich bevatten, dat zĳ deze <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span> meedeelen, en dat
-deze genade vooral bestaat in de <span lang="la" xml:lang="la">gratia sanctificans</span>. De Schrift
-spreekt echter van den regenboog en de besnĳdenis als <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אוֹת הַבְּרִית</span>,
-Gen. 9:12, 13, 17, 17:11, cf. Ex. 12:13, Hd. 7:8 en noemt
-de laatste een <span lang="grc" xml:lang="grc">σημειον περιτομης</span>, een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">σφραγις της δικαιοσυνης
-της πιστεως</span>, Rom. 4:11; en zĳ brengt evenzoo doop en avondmaal
-ten nauwste met het verbond der genade, met den middelaar
-en de weldaden van dat verbond en bepaaldelĳk met de vergeving
-der zonden in verband, Mk. 1:4, 14:22-24 enz. <a id="ct_379"></a>Dienovereenkomstig
-omschreef de Geref. theologie de sacramenten als heilige
-zichtbare teekenen en zegelen, van God ingesteld, waardoor Hĳ
-de beloften en weldaden van het genadeverbond aan de geloovigen
-te beter te verstaan geeft en verzekert, en dezen hunnerzĳds
-voor God, engelen en menschen hun geloof en liefde belĳden en
-bevestigen. Hierbĳ verdient het de aandacht, ten eerste, dat God
-als de insteller van de sacramenten wordt genoemd. In het
-algemeen is er hierover in de christelĳke kerken geen verschil.
-Alle belĳden, dat God alleen de auteur, de insteller, de <span lang="la" xml:lang="la">causa efficiens</span>
-van de sacramenten kan zĳn. Hĳ toch alleen is de
-bezitter en uitdeeler van alle genade; Hĳ alleen kan bepalen,
-aan welke middelen Hĳ zich bĳ de uitdeeling zĳner genade
-binden wil. Voorts heeft ook Christus als middelaar het recht,
-om sacramenten in te stellen, want Hĳ is als middelaar de verwerver
-van alle genade Gods. <span lang="la" xml:lang="la">Hominum non est instituere et
-formare Dei cultum, sed traditum a Deo recipere et custodire</span>,
-Helv. II 19. Maar Rome verkeert hierbĳ in eene eigenaardige
-<span class="pagenum" id="Page_227">[227]</span>
-moeilĳkheid. Wĳl door Christus geen andere sacramenten waren
-ingesteld dan die van doop en avondmaal, moest van de andere
-sacramenten worden beweerd, dat zĳ òf geen sacramenten waren
-òf dat ook de apostelen het recht hadden, tot instelling van
-sacramenten. Vóór het concilie van Trente beweerden velen,
-Lombardus, Sent. IV dist. 3, Hugo Vict., de sacr. II 15, 2,
-Halesius, Bonaventura e. a., dat de sacramenten, bĳv. confirmatie,
-biecht, niet onmiddellĳk door Christus, maar door de apostelen
-waren ingesteld, Schwane, D. G. III 597. Doch het concilie te
-Trente sess. 7 can. 1 bepaalde uitdrukkelĳk, dat alle zeven
-sacramenten door Jezus Christus onzen Heere zelven, (niet middellĳk
-want dat erkenden allen; dan ware geen conciliebesluit
-noodig geweest, maar onmiddellĳk, Bellarm. de sacr. I c. 23)
-waren ingesteld en legden daarmede aan de theologie eene onuitvoerbare
-verplichting op. Toch had het concilie in zoover
-gelĳk, als het erkent, dat het recht tot instelling van sacramenten
-zelfs niet door God op schepselen kan worden overgedragen.
-Menschen kunnen de instelling van een sacrament bekend maken,
-Ex. 12:1, Mk. 1:4, 11:30, 1 Cor. 11:23, kunnen het teeken
-ervan uitreiken, kunnen de genade Gods aankondigen, maar zĳ
-kunnen deze genade uit den aard der zaak niet realiter schenken.
-De genade toch is geen stoffelĳk goed, maar zĳ is de gunst,
-de gemeenschap Gods, van Hem onafscheidelĳk en daarom door
-geen schepsel, door geen mensch of engel mede te deelen. Daarom
-is God in Christus door den H. Geest de eenige insteller maar
-ook de eenige uitdeeler van het sacrament. Alleen dat sacrament
-is het ware, dat door God zelf bediend wordt. Het is Christus
-zelf, die in zĳne kerk doopt en avondmaal houdt. Hĳ heeft zĳn
-ambt niet overgedragen en geen plaatsvervanger op aarde aangesteld,
-Hĳ regeert zelf en gelĳk Hĳ alleen als profeet het
-woord bedient, zoo is Hĳ ook de eenige bedienaar van het sacrament,
-al is het, dat Hĳ ook daarbĳ menschen als zĳne instrumenten
-gebruikt, Helv. II 19. Synopsis pur. theol. 43, 8.
-Turretinus, Th. El. XIX 1, 14. Amyraldus, Theses Salm. III 10.
-Vitringa VI 338. Ten tweede, in de Geref. definitie van de
-sacramenten is ook opmerkelĳk, dat ze als teekenen omschreven
-worden. Ofschoon enkele Gereformeerden ze ook wel, hetzĳ
-doorgaans, hetzĳ bĳ afwisseling, tot de ceremoniae, ritus of
-actiones rekenden, Bullinger, Huisboek, V 6. Trelcatius Jr. Loci
-<span class="pagenum" id="Page_228">[228]</span>
-Comm. p. 141, Junius, Theses Theol. 50, 6 enz., toch herleidden
-verreweg de meesten ze tot het soortbegrip van signa, sigilla,
-imagines, symbola, typi, antitypi, cf. Moor V 231. Vitringa VI
-341. <a id="ct_495"></a>Zĳ weken hierin, ten deele ook van de Roomschen maar
-vooral van de Lutherschen af, die op de omschrĳving door actiones
-bĳzonder gesteld waren en daarin een belangrĳk geschilpunt met
-de Gereformeerden zagen, Gerhard, Loc. XVIII 22 sq. Dit is
-van Luthersche zĳde daarom bevreemdend, wĳl zĳ bĳ het woord
-leeren, dat de kracht des H. Geestes erin besloten ligt, ook vóór
-en buiten het gebruik. De analogie zou eischen, dat niet op de
-handeling maar op het teeken in het sacrament de nadruk viel.
-Toch is dit niet het geval. De Lutherschen zien in het sacrament
-allereerst eene handeling, bestaande in mededeeling van de genade
-in, met en onder het teeken. De Gereformeerden ontkenden nu
-volstrekt niet, dat er in het sacrament eene handeling was.
-Maar dit was eene verborgene, onzichtbare handeling van Christus,
-die inwendig in de harten door den H. Geest de genade schenkt.
-Daarentegen ligt bĳ het sacrament niet de hoofdzaak in de handeling
-van den dienaar, alsof die van zooveel gewicht ware en
-zelfs eene con- of transsubstantiatie tot stand bracht, maar in het
-teeken-zĳn van het sacrament; het beeldt af en verzekert de
-handeling van Christus, ja de handeling van den bedienaar van
-het sacrament, ofschoon eene actio, is zelve eene actio significativa.
-En de Schrift noemt daarom de sacramenten met den
-naam van teekenen en zegelen en verplicht ook Roomschen en
-Lutherschen om deze benaming goed te keuren, Bucanus, Instit.
-theol. 559. Maresius, Syst. Theol. XVIII 8. Mastricht, Theol.
-VII 3, 14. Turretinus, Theol. El. XIX 3, 9. Vitringa VI 341.
-Ten derde is de Geref. definitie van de sacramenten nog daarin
-eigenaardig, dat zĳ de daad Gods en de belĳdenis der geloovigen,
-die daarin op te merken valt, met elkander vereenigt. <a id="ct_107"></a>Calvĳn,
-Inst. IV 14, 1 heeft op die wĳze Luther en Zwingli met elkander
-verzoend. Met Luther was hĳ eenstemmig, dat de daad Gods in
-het sacrament de eerste en voornaamste plaats innam; maar met
-Zwingli oordeelde hĳ, dat de geloovigen in het sacrament ook
-voor God, engelen en menschen belĳdenis deden van hun geloof
-en hun liefde. In het sacrament komt God eerst tot de geloovigen,
-om hun zĳne weldaden te beteekenen en te verzegelen;
-Hĳ verzekert hun met zichtbare onderpanden, dat Hĳ hun God
-<span class="pagenum" id="Page_229">[229]</span>
-is en huns zaads God; hĳ hecht zegels aan <i>Zĳn</i> woord, om <i>hun</i>
-geloof aan dat woord te versterken, Gen. 9:11-15. 17:11,
-Ex. 12:13, Mk. 1:4, 16:16, Luk. 22:19, Rom. 4:11 enz.
-Maar andererzĳds zĳn de sacramenten ook acten van belĳdenis;
-de geloovigen belĳden daarin hun bekeering, hun geloof, hunne
-gehoorzaamheid, hun gemeenschap met Christus en met elkander;
-terwĳl God hun verzekert, dat Hĳ hun God is, betuigen zĳ
-plechtig, dat zĳ zĳne kinderen zĳn; elk sacramentsgebruik is een
-verbondsvernieuwing, een gelofte van trouw, een eed, die tot den
-dienst van Christus verplicht, Mk. 1:5, 16:16, Hd. 2:41,
-8:37, Rom. 6:3v., 1 Cor. 10:16v., cf. Ned. Gel. 36. Form.
-v. doop en avondmaal. Vitringa VI 423 sq. Heppe, Dogm. d.
-ref. K. 441.</p>
-
-<p id="lmn_51-4" class="sep1">4. In den naam van teeken en zegel ligt opgesloten, dat het
-sacrament uit twee deelen bestaat, die als verbum en elementum,
-<span lang="la" xml:lang="la">res sacramenti</span> en <span lang="la" xml:lang="la">sacramentum</span> (in enger zin),
-<span lang="la" xml:lang="la">signatum</span> en <span lang="la" xml:lang="la">signum</span>,
-<span lang="la" xml:lang="la">res coelestis</span> en <span lang="la" xml:lang="la">res terrestris</span>,
-materia interna en externa onderscheiden
-worden. Teeken en zegel toch wĳzen beide heen naar
-iets anders, waarvan zĳ teeken en zegel zĳn. Teekenen zĳn er
-vele en velerlei; er zĳn, zooals Augustinus, de doctr. christ. II 1
-reeds opmerkte, natuurlĳke en positieve, aangenomene, ingestelde
-teekenen. Tot de eerste behooren bĳv. de rook, die aan het vuur,
-de dageraad, die aan de zon, de voetstap, die aan den wandelaar,
-de geur, die aan de bloem, de lach, die aan de vreugde, de
-traan, die aan de smart doet denken. Positieve teekenen zĳn
-zulke, die door afspraak, overeenkomst, gewoonte of gebruik
-vastgesteld en in enger of ruimer kring aangenomen en erkend
-zĳn; tot deze soort behooren alle letterteekens, parolen, vaandels,
-insignes enz. <a id="ct_800"></a>Al deze teekens zĳn als gewone weder van de buitengewone
-onderscheiden, onder welke de wonderen de voornaamste
-plaats innemen; in de Schrift worden deze dikwerf met den naam
-<span lang="grc" xml:lang="grc">σημεια</span> aangeduid, omdat zĳ een bewĳs en teeken zĳn van Gods
-tegenwoordigheid, van zĳne genade of macht, van zĳne waarheid
-of gerechtigheid. Ook worden teekenen nog tot verschillende
-groepen gebracht, naarmate zĳ, gelĳk de gedenkteekenen, aan
-iets verledens, Jos. 4:6, of, gelĳk de voorspellende teekenen,
-aan iets toekomstigs, Gen. 4:15, of ook, gelĳk vele andere
-teekens, aan iets tegenwoordigs en blĳvends, Deut. 6:8, doen
-<span class="pagenum" id="Page_230">[230]</span>
-denken. Sacramenten nu behooren tot de ingestelde, buitengewone
-teekenen, die door God, niet naar willekeur, maar naar eene door
-Hem gepraeformeerde analogie, uit de zienlĳke dingen genomen
-en tot aanduiding en verduidelĳking van onzienlĳke en eeuwige
-goederen gebezigd worden. Behalve teekens zĳn de sacramenten
-ook zegels, dienende tot bevestiging en versterking. Zegels zĳn
-toch van teekens daarin onderscheiden, dat zĳ de onzichtbare
-zaak niet maar in onze gedachte terugroepen, doch ze ook voor
-ons bewustzĳn waarmerken en bekrachtigen. Wĳl er zooveel
-bedrog en valschheid is in de wereld, worden er allerlei middelen
-aangewend, om het ware van het valsche, het echte van het
-onechte te onderscheiden. Zoo dient een handelsmerk, om de
-echtheid van het fabricaat, een ĳk, om de zuiverheid van maten
-en gewichten, een munt, om de juiste waarde van het geld, en
-een zegel, om de onvervalschtheid van geschriften te waarmerken
-en te waarborgen. <a id="ct_816"></a>Van zegel is er ook menigmaal in de Schrift
-sprake, wanneer iets als echt gewaarmerkt en voor vervalsching
-bewaard moet worden. Brieven van vorsten, 1 Kon. 21:8, Neh.
-9:38, Esth. 3:12, of van andere personen, Jer. 32:10, en
-voorts wetten, Jes. 8:16, boeken, Dan. 12:4, Op. 22:10.
-Daniels leeuwenkuil, Dan. 6:18, het graf van Jezus, Mt. 27:66
-enz. worden verzegeld en alzoo voor schennis behoed. Ook
-God heeft een zegel, Op. 7:2; Hĳ verzegelt de sterren, als Hĳ
-ze verbergt en met wolken bedekt, Job 9:7; Hĳ verzegelt het
-boek des oordeels, zoodat niemand, dan alleen het Lam, het
-openen en lezen kan, Op. 5:1; Hĳ verzegelt den afgrond, waarin
-Satan gesloten is, opdat deze niet meer verleide, Op. 20:3;
-Hĳ verzegelt zĳne dienstknechten in de laatste verdrukking, opdat
-zĳ niet beschadigd worden, Op. 7:3, 9:4; Hĳ verzegelt alle
-geloovigen met den H. Geest, opdat zĳ als erfgenamen voor de
-toekomstige zaligheid bewaard worden, 2 Cor. 1:22, Ef. 1:13,
-4:30; Hĳ verzegelt den Christus door allerlei teekenen als den
-gever van de spĳze, die blĳft tot in het eeuwige leven, Joh. 6:27;
-Hĳ geeft Paulus in den zegen op zĳn arbeid een zegel,
-een bevestiging van zĳn apostelschap, 1 Cor. 9:2; Hĳ drukt
-zĳn zegel op het gebouw der gemeente tot een onderpand, dat
-zĳ zĳn eigendom is, 2 Tim. 2:19. Altĳd zĳn zegelen dus middelen,
-om de echtheid van personen en zaken te waarborgen of
-ook om ze voor schending te bewaren. Zoo ontving nu ook
-<span class="pagenum" id="Page_231">[231]</span>
-Abraham in het teeken der besnĳdenis een zegel, dat is, eene
-bevestiging, bekrachtiging, onderpand van de gerechtigheid, die
-hĳ had door het geloof, Rom. 4:11. Sacramenten zĳn daarom,
-behalve teekens, ook zegels, door God aan zĳn woord gehecht,
-om het, natuurlĳk niet in zichzelf want dan is het als woord
-Gods vast genoeg, maar voor ons bewustzĳn in geloofwaardigheid,
-in betrouwbaarheid te doen winnen. Teeken en zegel zĳn in de
-sacramenten echter de zichtbare elementen van water, brood en
-wĳn niet alleen, maar beteekenende en verzegelende kracht hebben
-ook de verschillende ceremonieele handelingen, die er mede gepaard
-gaan. De besprenging of onderdompeling bĳ den doop, de
-zegening, breking, uitdeeling en aanneming des broods in het
-avondmaal zĳn geen willekeurige en onverschillige gewoonten,
-maar zĳ maken mede de bestanddeelen uit van de sacramenten,
-geven ons de beloften en weldaden des verbonds te beter te
-verstaan en vormen saam met de elementen de sacramenten tot
-teekenen en zegelen van de onzichtbare goederen des heils, Vitringa
-VI 352.</p>
-
-<p>De materia interna in het sacrament, de onzichtbare zaak, die
-erin afgebeeld en verzegeld wordt, is het verbond der genade,
-Gen. 9:12, 13, 17:11, de gerechtigheid des geloofs, Rom. 4:11,
-vergeving der zonden, Mk. 1:4, Mt. 26:28, geloof en bekeering,
-Mk. 1:4, 16:16, gemeenschap aan Christus, aan zĳn dood en
-opstanding, Rom. 6:3v., aan zĳn vleesch en bloed, 1 Cor. 10:16
-enz. Saamvattende kan men dus zeggen, dat Christus, de
-gansche, rĳke, volle Christus, naar zĳne Goddelĳke en menschelĳke
-natuur, met zĳn persoon en werk, in den staat zĳner
-vernedering en in dien zĳner verhooging, de materia interna, de
-<span lang="la" xml:lang="la">res coelestis</span>, de beteekende zaak in het sacrament is. Deze
-Christus is toch met al zĳne weldaden en zegeningen de middelaar
-van het genadeverbond, het hoofd der gemeente, de ja en
-amen van alle beloften Gods, de inhoud van zĳn woord en getuigenis,
-de wĳsheid, gerechtigheid, heiligmaking en verlossing
-der geloovigen, de profeet, priester en koning, in wien God alleen
-al zĳn genade mededeelt en die gister en heden en eeuwig dezelfde
-is. Jezus Christus is de waarheid der sacramenten, zonder
-wien zĳ niet met al zĳn zouden, Ned. Gel. 33, cf. conf. Belg.
-34. 35. Cat. Heid. 67. Conf. Helv. II 19. Scot. 21. Westm.
-27, 1. Calvĳn, Inst. IV 14, 16. 17. Synopsis pur. theol. 43,
-<span class="pagenum" id="Page_232">[232]</span>
-20. 21. Mastricht, Theol. VII 3, 7 enz. <a id="ct_674"></a>De Roomschen verstaan
-onder de materia interna der sacramenten de heiligmakende, d. i.
-de aan de natuur toegevoegde, tot het doen van goede werken
-en eenmaal tot de aanschouwing Gods in staat stellende, geschapene
-genade, welke van de ongeschapen genade, dat is van
-God zelf, niet wezenlĳk verschilt, want eigenlĳk geeft God in
-iedere geschapene genade zichzelf, Heinrich-Gutberlet, Dogm. VIII
-550 f., en zĳ leeren, dat die genade als iets zakelĳks in het teeken
-ingegaan en vervat is, daarmede dus <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span> meegedeeld
-wordt, en op geene andere wĳze, n.l. door het geloof alleen aan
-Gods woord, te verkrĳgen is. Conc. Trid. VII can. 4 sq. <a id="ct_496"></a>De
-<a id="ct_811"></a>Luthersche dogmatici noemden in den eersten tĳd de beide bestanddeelen
-van het sacrament verbum en elementum, en lieten
-dus door het sacrament dezelfde genade meedeelen als door het
-woord. Maar tengevolge van hunne consubstantiatieleer kwamen
-zĳ er allengs toe, vooral sedert Gerhard, om in het sacrament
-bĳ het woord nog eene <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span> aan te nemen. Door het
-woord der consecratie houdt het element niet alleen op, gelĳk
-de oudere dogmatici zeiden, een gewoon, uitwendig element te
-zĳn, maar neemt het ook eene bĳzondere, Goddelĳke kracht in
-zich op, die van het woord onderscheiden is, als <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span>
-aangeduid wordt en door het element werkt als zĳn medium en
-vehiculum. Er kwam daarom een verschil tusschen de genadeweldaden,
-die door het woord, en die, welke door het sacrament
-werden meegedeeld; in het avondmaal toch werd het eigen vleesch
-en bloed van Christus genoten. Omdat echter zulk eene van de
-heilsweldaden onderscheidene <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span> alleen bĳ het
-avondmaal en niet bĳ den doop zich aanwĳzen liet, kwamen Baier
-en anderen er tegen op, om bĳ de sacramenten <span lang="la" xml:lang="la">in genere</span> van
-eene <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span> te spreken, Schmid, Dogm. d. ev. luth. K.
-391 f. Toch heeft de nieuwere theologie meermalen eene dergelĳke
-voorstelling van het sacrament voorgedragen en woord en
-sacrament zoo onderscheiden, dat het eerste eene <span lang="de" xml:lang="de">Person-</span>, en het
-tweede eene <span lang="de" xml:lang="de">Naturwirkung</span> uitoefent; dat het eene een middel is
-van de metanoetische en het andere een middel van de anagennetische
-werking des H. Geestes; dat het woord het bewustzĳn
-omzet, maar het sacrament den geest, het ik, ja de <span lang="de" xml:lang="de">geistleibliche</span>
-natuur van den mensch verandert. Dit alles is echter met de
-Schrift in strĳd en eene invoering van Roomsche dwaalleer. Het
-<span class="pagenum" id="Page_233">[233]</span>
-sacrament schenkt geen enkele weldaad, die niet ook uit het
-woord Gods door het geloof alleen ontvangen wordt. Immers,
-wie gelooft, is wedergeboren, Joh. 1:12, 13, heeft het eeuwige
-leven, Joh. 3:36, is gerechtvaardigd, Rom. 3:28, 5:1, geheiligd,
-Joh. 15:3, Hd. 15:9, verheerlĳkt, Rom. 8:30, heeft
-gemeenschap aan Christus, Ef. 3:17, aan zĳn vleesch en bloed,
-Joh. 6:47v., aan zĳn Vader, 1 Joh. 1:3, aan den H. Geest,
-Joh. 7:39, Gal. 3:2, 5 enz. Het woord bevat alle beloften
-Gods, en het geloof neemt ze alle aan. De inhoud van het woord
-is Christus, de gansche Christus, en deze is ook de inhoud van
-het sacrament. Er is geen enkele weldaad der genade, die in het
-woord teruggehouden en nu langs een bĳzonderen weg, door het
-sacrament, aan de geloovigen meegedeeld wordt. Er is noch eene
-aparte doops-, noch eene aparte avondmaalsgenade. De inhoud
-van woord en sacrament is volkomen dezelfde; beide bevatten
-denzelfden middelaar, hetzelfde verbond, dezelfde weldaden,
-dezelfde zaligheid, dezelfde gemeenschap met God; één zĳn zĳ
-zelfs in modus en <span lang="la" xml:lang="la">instrumentum perceptionis</span>, want ook in het
-sacrament wordt Christus niet lichamelĳk maar geestelĳk, niet
-door den mond maar door het geloof genoten. Zĳ verschillen
-alleen in forma externa, in de <i>wĳze</i>, waarop zĳ <i>denzelfden</i>
-Christus ons aanbieden. In zekeren zin is ook het woord een
-teeken en zegel; een teeken dat ons denken doet aan de zaak
-die het aanduidt; een zegel, dat bevestigt, hetgeen in de werkelĳkheid
-bestaat. Dat geldt in het algemeen van alle woord,
-maar het geldt in bĳzondere mate van het woord Gods; wie dat
-loochent, maakt God tot een leugenaar, 1 Joh. 5:10. Maar het
-woord beteekent en verzegelt ons Christus door het zintuig van
-het oor; het sacrament beteekent en verzegelt ons Christus door
-het zintuig van het oog. Saam bieden zĳ Christus met al zĳne
-weldaden ons aan langs den weg van de beide hoogere zintuigen,
-welke God aan den mensch heeft geschonken, zonder dat daarom
-de andere, reuk-, smaak- en tastzin, geheel zĳn buitengesloten.
-Uit dit verschil in de <i>wĳze</i>, waarop wĳ Christus met zĳne weldaden
-ons aanbieden, vloeit verder voort, dat het sacrament aan
-het woord ondergeschikt is; het is een teeken van den inhoud
-des woords; een zegel, dat God aan zĳn getuigenis gehecht heeft;
-een zuil, zooals Calvĳn zegt, die op den grondslag van het woord
-is opgetrokken; een appendix, dat bĳ het evangelie bĳkomt en
-<span class="pagenum" id="Page_234">[234]</span>
-eraan toegevoegd wordt. Het woord is dus iets en veel zonder
-het sacrament, maar het sacrament is zonder het woord niets en
-heeft dan geenerlei waarde of kracht; het is niets minder maar
-ook niets meer dan een <span lang="la" xml:lang="la">verbum visibile</span>. Alle goederen des heils
-zĳn te verkrĳgen uit het woord en door het geloof alleen, maar
-er is geen enkele weldaad, die uit het sacrament alleen zonder
-het woord en buiten het geloof om ontvangen zou kunnen worden.
-Het woord werkt en versterkt daarom het geloof, het richt zich
-tot ongeloovigen en geloovigen beide; maar het sacrament zegt
-niets en bevat niets voor de ongeloovigen, het is uitsluitend voor
-de geloovigen bestemd, het kan alleen het geloof, dat aanwezig
-is, versterken; het is immers niets dan een teeken en zegel van
-het woord. Daarin bestaat zĳn eenige maar toch ook naar Gods
-bedoeling zĳn genoegzame waarde en kracht, om het woord te
-verduidelĳken en te bevestigen en daardoor het geloof te versterken.
-In den strĳd tegen Rome is handhaving van deze overeenstemming
-en van dit verschil tusschen woord en sacrament
-van het hoogste belang. Wie beide anders bepaalt en aan het
-sacrament eene andere genadewerking toeschrĳft dan aan het
-woord, deelt Christus en zĳne weldaden, verbreekt de eenheid
-van het genadeverbond, materialiseert de genade, maakt het
-sacrament zelfstandig tegenover en boven het woord, keert de
-verhouding van Schrift en kerk om, maakt het sacrament ter
-zaligheid noodzakelĳk en den mensch van den priester afhankelĳk.
-Daarom werden de Gereformeerden, evenals ook de Lutherschen
-in den eersten tĳd, niet moede, om deze juiste, Schriftuurlĳke
-verhouding van woord en sacrament telkens weer in het licht te
-stellen en altĳd opnieuw te betoogen, dat het sacrament aan het
-woord ondergeschikt is en dat beide daartoe dienen, om ons
-geloof op de offerande van Jezus Christus aan het kruis, als den
-eenigen grond onzer zaligheid te wĳzen. Cf. Luther bĳ Köstlin
-II 503. Symb. B. ed. Müller 202. 320. 487. 500. Heppe, Dogm.
-d. d. Prot. II 36. Calvĳn. Inst. IV 14, 3. 5. 6. 14. Cons. Tigur.
-bĳ Niemeyer 204. 206. Conf. Gall. 34. Belg. 33. Cat. Heid. 66.
-Helv. II 19. Polanus, Synt. VI 51. Mastricht, Theol. VIII 3,
-11. Turretinus, Theol. El. XIX 3, 6.</p>
-
-<p id="lmn_51-5" class="sep1">5. Het verband, dat tusschen teeken en beteekende zaak
-bestaat, werd soms forma sacramenti, soms ook unio sacramentalis
-<span class="pagenum" id="Page_235">[235]</span>
-genoemd. Tegen de laatste benaming maakte <a id="ct_121"></a>Gomarus,
-Theses theol. disp. 31 § 36 niet zonder grond bezwaar; de
-relatie, zegt hĳ, die tusschen teeken en beteekende zaak bestaat
-en beide in zekeren zin vereenigt, <span lang="la" xml:lang="la">nova et obscura phrasi,
-unio sacramentalis, Ubiquitariorum imitatione, non satis recta,
-vulgo nominatur. Quia res significata nobis verius unitur quam
-signis idque signis denotatur ac confirmatur</span>, cf. ook Heidegger,
-Corp. Theol. XI 58. <a id="ct_497"></a>Roomschen en Lutherschen kunnen
-tot op zekere hoogte bĳ het avondmaal van eene unio tusschen
-de materia externa en interna in het sacrament spreken, want zĳ
-leeren dat de beteekende zaak in het teeken ingaat en vervat is;
-zĳ nemen eene physische, corporeele, locale vereeniging aan.
-Maar zelfs op hun standpunt is er bezwaar; want bĳ de Roomschen
-verandert het teeken in de beteekende zaak, en is er dus
-geen eigenlĳke vereeniging mogelĳk; en bĳ de Lutherschen is de
-beteekende zaak wel in, met en onder het teeken en dus met
-het teeken op eene zelfde plaats en in eene zelfde ruimte saamgebracht,
-maar zulk eene juxtapositie is toch nog iets gansch
-anders dan eene vereeniging. Voorts draagt de unio sacramentalis
-bĳ woord en doop en ook bĳ de andere door Rome aangenomene
-sacramenten een zoo verschillend karakter van die in het avondmaal,
-dat het niet aangaat, zoo maar in het algemeen van eene
-unio sacramentalis te spreken. Veel meer bezwaar is er echter
-op Gereformeerd standpunt. De Schrift noemt de sacramenten
-teekenen en zegelen en duidt daarmede het verband aan, dat
-tusschen materia interna en externa bestaat. Niemand zal het
-verband tusschen een woord en de zaak, die het aanduidt, tusschen
-een beeld en den persoon, dien het voorstelt, tusschen een
-pand en datgene, waarvan het pand is, eene vereeniging noemen.
-En toch van dienzelfden aard is de relatie, welke tusschen teeken
-en beteekende zaak in het sacrament bestaat. Het is geen physisch,
-locaal, corporeel, substantieel verband; de teekenen van
-water, brood en wĳn zĳn geen miracula, medicamenta, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀχηματα</span>,
-vehicula, canales, causae physicae van de beteekende zaak. Maar
-het is een ethisch verband, eene relatie, volkomen gelĳk aan die
-tusschen Christus en het evangelie, tusschen de weldaden van
-het genadeverbond en het woord Gods, dat ze ons bekend maakt.
-Mastricht, Theol. VII 3, 8. Turretinus, Theol. El. XIX 4, 3.
-Bĳ het woord is dat verband met de zaken, die het beschrĳft,
-<span class="pagenum" id="Page_236">[236]</span>
-vanzelf gegeven. <a id="ct_380"></a>Maar bĳ de teekenen in het sacrament is dit
-niet het geval. Water, brood, wĳn zĳn niet van nature teekenen
-en zegelen van Christus en zĳne weldaden. Niemand zou dat erin
-kunnen of mogen zien, wanneer God het niet bepaald verklaard
-had. Dat wil niet zeggen, dat deze teekenen gansch willekeurig
-door God uit de zienlĳke dingen gekozen zĳn. Integendeel, nu
-God het in zĳn woord ons gezegd heeft, ontdekken wĳ tusschen
-teeken en beteekende zaak de treffendste overeenstemming. Trouwens,
-het is dezelfde God en Vader, die in het rĳk der natuur
-en in het rĳk der genade regeert; Hĳ schiep het zienlĳke zoo,
-dat wĳ er het onzienlĳke uit kunnen verstaan; het natuurlĳke
-is een beeld van het geestelĳke. Maar toch was er een bĳzonder
-woord van God noodig, om in de teekenen van doop en avondmaal
-een afbeelding te zien van de geestelĳke goederen des heils. En
-dit was te meer noodig, wĳl water, brood en wĳn de genade
-maar niet afbeelden doch ook verzegelen en dus in Gods hand
-dienst doen, om ons geloof te versterken. In deze twee dingen
-bestaat dan ook de forma sacramenti: in de bovengenoemde relatie
-tusschen teeken en beteekende zaak (forma interna) en in de
-Goddelĳke instelling, die door het woord zulk een verband tusschen
-beide legt. Bucanus, Instit. theol. 561. Junius, Theses
-theol. 49, 8. Maresius, Syst. Theol. XVIII 19. M. Vitringa
-VI 400.</p>
-
-<p id="ct_675">In overeenstemming met hunne leer van de unio sacramentalis
-kennen Roomschen en Lutherschen aan het woord der instelling
-eene andere kracht toe dan de Gereformeerden. Bĳ hen moet het
-n.l. dienst doen, om het teeken in de beteekende zaak te veranderen
-of de beteekende zaak in het teeken in te dragen. Het
-heeft daarom eene consecratorische en operatieve kracht, is meer
-tot het element dan tot de hoorders gericht en wordt om die
-reden in de Roomsche kerk door den priester op geheimzinnige,
-fluisterende wĳze en in de latĳnsche taal gesproken, Bellarminus,
-de sacr. I 19. Maar bĳ de Gereformeerden bezit het woord der
-instelling, dat door den dienaar gesproken wordt, geen verborgen,
-mysterieuse, magische kracht; het dient niet en behoeft niet te
-dienen, om de beteekende zaak in het teeken te incorporeeren;
-het is veeleer een <span lang="la" xml:lang="la">verbum concionale seu praedicatum</span>, dat luide
-tot de gemeente gesproken wordt, dat hoegenaamd geen verandering
-in het teeken aanbrengt, maar het alleen voor het bewustzĳn
-<span class="pagenum" id="Page_237">[237]</span>
-der hoorders van het gemeene gebruik afzondert en er hic et
-nunc eene bĳzondere bestemming aan geeft, Calvĳn, Inst. IV
-14, 4. Turretinus, Th. El. XIX qu. 6. Zonder dat woord en
-buiten het gebruik zĳn water, brood en wĳn niets dan gewone,
-dagelĳksche spĳs. <span lang="la" xml:lang="la">Detrahe verbum et quid est aqua
-nisi aqua; accedit verbum ad elementum et fit sacramentum.</span>
-Daarom houdt de dienaar, ook nadat hĳ het woord der instelling
-gesproken heeft, niets dan het teeken in zĳne hand, en niets
-dan het teeken deelt hĳ aan de geloovigen uit. Alleen heeft
-God zich verbonden, om, waar het sacrament naar zĳn bevel
-bediend wordt, zelf door zĳnen Geest de onzichtbare genade te
-schenken. God en Hĳ alleen blĳft de uitdeeler der genade, en
-de Christen hangt ook bĳ het sacrament niet van den dienaar
-maar van God alleen af en heeft alles van Hem te verwachten.
-Deze afhankelĳkheid van God alleen wordt door Roomschen en
-Lutherschen in eene afhankelĳkheid van den dienaar veranderd
-en deze laatste bovendien bĳ Rome nog daardoor versterkt, dat
-in de dienaren, als zĳ het sacrament uitreiken, ten minste de
-intentie vereischt wordt om te doen, <span lang="la" xml:lang="la">quod facit ecclesia</span>, Trid.
-VII can. 11. In de dogmatiek wordt deze intentie uitermate
-verzwakt; eene intentio generalis, niet om dit, maar om een
-sacrament uit te reiken, is voldoende, en ook die intentie behoeft
-niet actualis te zĳn maar is reeds als virtualis genoegzaam.
-Zelfs is het niet noodig de intentie te hebben, om te doen wat
-de Roomsche kerk doet; als een dienaar in de kerk te Genève
-maar de intentie heeft om te doen, wat de kerk doet, die hĳ
-voor de ware houdt, dan beantwoordt hĳ aan den eisch, en Rome
-erkent het door hem bediende sacrament, Schwane, D. G. III 600.
-Bellarminus, de sacr. in genere I 27. Desniettemin blĳft het
-vereischte der intentie, zonder nadere verklaring, als eene onfeilbare
-uitspraak in de Trentsche canones staan en houdt den ernstigen
-Roomschen Christen in voortdurende onzekerheid. En als Calvĳn
-in zĳn Antidotum hierop de aandacht vestigt, geeft Bellarminus
-alleen ten antwoord, dat de mensen in dit leven zulk eene onfeilbare
-zekerheid van zĳne zaligheid niet behoeft, dat eene
-menschelĳke, moreele zekerheid voldoende is, en dat deze genoegzaam
-te verkrĳgen is, ook al hangt men van de intentie van
-den dienaar af, <span lang="la" xml:lang="la">cum habere intentionem sit facillimum</span>, ib. 28.
-Cf. M. Vitringa VI 458 sq.</p>
-
-<p><span class="pagenum" id="Page_238">[238]</span>
-Al bestaat het verband tusschen teeken en beteekende zaak
-niet in eene corporeele en locale vereeniging van beide, toch is
-het daarom wel objectief, reëel, wezenlĳk. Roomschen en Lutherschen
-hebben echter van realiteit een ander begrip dan de
-Gereformeerden. Als de beteekende zaak niet physisch met het
-teeken vereenigd is, meenen zĳ, dat het verband van beide niet
-wezenlĳk is en dat Christus met zĳne weldaden niet waarlĳk in
-het sacrament medegedeeld en genoten wordt. Toch loopt het
-verschil in de sacramentsleer niet daarover, of God zĳne genade
-werkelĳk meedeelt, maar over de wĳze, waarop Hĳ dat doet. En de
-Gereformeerden zeiden: op geestelĳke wĳze, omdat zoo alleen de
-genade waarlĳk meegedeeld wordt en worden kan. Physische meedeeling
-van Christus en zĳne weldaden is met den aard der christelĳke
-religie, met het wezen der genade, met de natuur der
-herschepping in strĳd, en zou, ook al ware zĳ mogelĳk, toch niets
-baten, Joh. 6:63. Maar de geestelĳke wĳze, waarop in het sacrament
-Christus met zĳne weldaden wordt medegedeeld, vormt met
-waarachtige realiteit zoo weinig eene tegenstelling, dat zĳ deze veeleer
-in vollen zin tot stand doet komen en waarborgt. Het is
-met het sacrament niet anders dan met het woord. In het woord
-wordt Christus waarlĳk en wezenlĳk aangeboden en geschonken
-aan een iegelĳk, die gelooft. En even reëel wordt Hĳ aan de
-geloovigen medegedeeld in het sacrament. Het sacrament geeft
-denzelfden vollen Christus als het woord en op dezelfde, dat is
-op geestelĳke wĳze door het geloof, al is ook het middel verschillend,
-de eene maal hoorbaar, en de andere keer zichtbaar.
-<a id="ct_605"></a>Daarom komt in de Gereformeerde theologie de zoogenaamde
-phraseologia sacramentalis even goed tot haar recht als in de
-Luthersche en Roomsche. De Schrift n.l. duidt, om de relatie,
-die God tusschen signum en signatum gelegd heeft, de beteekende
-zaak soms aan met den naam van het teeken, Rom. 2:29, of
-het teeken met den naam van de beteekende zaak, Mt. 26:26,
-of schrĳft ook de eigenschap en werking van de beteekende zaak
-aan het teeken toe, Hd. 22:16, 1 Cor. 11:24. Want dit spraakgebruik
-doet niets af van het feit, dat ook volgens Lutherschen
-en Roomschen God de eigenlĳke uitdeeler en werker der genade
-in de harten der menschen is. En hiermede stemmen de Gereformeerden
-van harte in. Of God die genade meedeelt in, met,
-onder het teeken, door het teeken als kanaal heen, dan of Hĳ
-<span class="pagenum" id="Page_239">[239]</span>
-het doet in verband met het teeken, tast de realiteit van die
-mededeeling zelve niet aan. <a id="ct_676"></a>Ook in de Scholastieke en Roomsche
-theologie was er ten allen tĳde verschil over de wĳze, waarop
-de sacramenten de genade werken. <a id="ct_740"></a>De Thomistische school schreef
-aan het sacrament eene physische, de Scotistische eene moreele
-werking toe. Volgens Thomas en zĳne volgelingen werkt God
-door het sacrament zoo, dat dit zelf op physische wĳze de genade
-in den ontvanger veroorzaakt. Volgens <a id="ct_166"></a>Scotus echter had God
-zich verbonden, om bĳ voltrekking van de sacramenteele handeling
-de genade te laten volgen, zonder dat Hĳ ze daarom door het
-teeken als door een kanaal henenleidt; hĳ stelde het sacrament
-als eene schuldbekentenis voor, waarop de gebruiker van God
-genade ontvangt. Rome leert dus wel, dat het sacrament werkt
-<span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>, maar laat in het midden, op welke wĳze God,
-de <span lang="la" xml:lang="la">causa principaliter efficiens</span>, door het sacrament als de causa
-instrumentalis de genade mededeelt, cf. Schwane, D. G. III 595.
-IV 363. Jansen, Prael. III 317. Al verwerpen de Gereformeerden
-dan ook de leer, dat de genade door het teeken als een kanaal
-ons toegevoerd wordt, zĳ hebben daarmede in geen enkel opzicht
-te kort gedaan aan de waarachtigheid van het sacrament. Ja,
-zĳ hebben daardoor de geestelĳke natuur van de genade veel
-beter dan Rome en Luther gehandhaafd. Voor het overige blĳft
-de wĳze, waarop God bĳ het uitdeelen zĳner genade van woord
-en sacrament zich bedient, eene verborgenheid. De Schrift zegt
-ook van het woord Gods, dat het schept en herschept, wederbaart
-en vernieuwt, rechtvaardigt en heiligt. Maar wie beschrĳft, op
-welke wĳze God zich daarbĳ van het woord en evenzoo van het
-sacrament bedient?</p>
-
-<p id="lmn_51-6" class="sep1">6. Alnaarmate het verband van teeken en beteekende zaak
-anders opgevat wordt, verschilt ook de kracht en de werking,
-welke aan het sacrament wordt toegeschreven. Wĳl bĳ Rome
-het zichtbaar teeken de onzichtbare genade in zich opgenomen
-heeft, werkt het sacrament <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>, zonder dat er iets
-anders of iets meer in den ontvanger geeischt wordt dan het
-zuiver negatieve <span lang="la" xml:lang="la">non obicem ponere</span>, Trid. VII can. 6-8. Reeds
-Augustinus had het verschil tusschen de sacramenten des O. en des
-N. Verbonds daarin gezocht, dat <span lang="la" xml:lang="la">sacramenta novi testamenti dant
-salutem, sacramenta veteris testamenti promiserunt salvatorem</span>,
-<span class="pagenum" id="Page_240">[240]</span>
-Enarr. in Ps. 73, 2. De scholastiek werkte dit zoo uit, dat de
-sacramenten des O. V., wĳl zĳ den toekomstigen Christus praefigureerden,
-geen kracht in zichzelve hadden, om de genade mede
-te deelen maar alleen werkten uit en door het geloof. Onder het
-O. Test. kwam dus alles aan op het opus operans, d. i. op het
-geloovig subject, dat naar den toekomstigen Christus heenzag.
-Maar bĳ de sacramenten des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> is dat anders; het offer van
-Christus is gebracht, en daarom werken de sacramenten thans
-<span lang="la" xml:lang="la">per se, propria virtute, ex opere operato</span>. Deze laatste uitdrukking,
-die door Willem van Auxerre en Alexander van Hales in de
-theologie werd ingevoerd, vormde eerst nog geen tegenstelling
-daarmede, dat in den ontvanger van het sacrament een zekere
-dispositie geeischt werd, —Thomas zegt bĳv. nog, dat <span lang="la" xml:lang="la">virtus
-sacramentorum praecipue est ex <i>fide</i> passionis Christi</span>, S. Theol.
-III qu. 62 art. 5 ad 2— maar gaf alleen te kennen, dat de
-<abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> sacramenten uit het volbrachte lĳden van Christus de
-kracht ontvangen hadden <span lang="la" xml:lang="la">ad conferendum gratiam justificantem</span>,
-Thomas, ib. art. 6. Maar de handhaving van dit objectief, causatief
-karakter der sacramenten leidde er dan vanzelf toe, om de
-vereischte dispositie in den ontvanger hoe langer hoe meer te
-verzwakken en ten slotte tot het negatieve <span lang="la" xml:lang="la">non obicem opponere</span>
-te verminderen. Vroeger werd bĳ deze uitdrukking, die reeds bĳ
-Augustinus, Ep. 98, 9 voorkomt, aan eene positieve gezindheid,
-aan een <span lang="la" xml:lang="la">bonus motus inferior</span> gedacht. Maar de
-<abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> sacramenten
-werkten ex opere operato en sloten van de zĳde des ontvangers
-alle kracht en verdienste uit; een bonus motus is echter volgens
-Rome verdienstelĳk en daarom voor het sacrament onnoodig; ja
-zelfs de zeven praeparationes, die in volwassenen aan den doop
-voorafgaan, hebben nog een <span lang="la" xml:lang="la">meritum de congruo</span> en zĳn daarom
-voor het sacrament overbodig; het sacrament werkt de genade
-in elk, die niet opzettelĳk zich verhardt, die geen positieve hindernis
-in den weg legt, die negatief en passief er zich onder
-verhoudt, Schwane, D. G. III 581. Harnack, D. G. III 479 f.
-Bellarminus, de sacr. in genere II 1 sq. Simar, Dogm. 686. De
-genade, die door de sacramenten meegedeeld wordt, is de <span lang="la" xml:lang="la">gratia
-habitualis, infusa, sanctificans</span>, hetzĳ deze, gelĳk in den doop,
-voor het eerst wordt geschonken, of gelĳk in de boete, na verlies
-vernieuwd, of ook, als in de andere sacramenten, vermeerderd
-wordt. Daarvan is nog onderscheiden de <span lang="la" xml:lang="la">gratia sacramentalis</span>, die
-<span class="pagenum" id="Page_241">[241]</span>
-aan de <span lang="la" xml:lang="la">gratia sanctificans</span> nog een <span lang="la" xml:lang="la">divinum
-auxilium ad consequendum finem sacramenti</span> toevoegt, bĳ de verschillende sacramenten
-verschillend is en in staat stelt, om dat speciale doel te
-bereiken, dat aan ieder sacrament in het bĳzonder eigen is,
-Thomas, S. Theol. III qu. 62 art. 2. <a id="ct_266"></a>En eindelĳk zĳn er nog
-drie sacramenten, doop, confirmatie en ordening, die, behalve deze
-genade, nog een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> indrukken, Trid. VII c. 9.
-De kerkvaders zeiden reeds, dat de doop een geestelĳk teeken
-en zegel was, dat op den doopeling afgedrukt werd; evenals een
-teeken, dat een soldaat in de hand gebrand wordt, dezen altĳd
-kennen doet en verplichten blĳft. Zoo drukt ook de doop een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικη σφραγις</span>, nota, character, op, dat nooit verloren gaat,
-Schwane, D. G. II 734. De scholastiek bracht ook dit leerpunt
-tot verdere ontwikkeling. Zĳ omschreef het character als een
-habitus of virtus, welke der ziel werd ingedrukt en den mensch
-recht en macht gaf <span lang="la" xml:lang="la">ad cultum divinum</span>. Drie sacramenten toch
-waren er, die den mensch inlĳfden in een verschillenden hierarchischen
-stand en hem onherroepelĳk als lid daarvan voor God,
-engelen en menschen deden kennen. De doop lĳft in in den status
-<span lang="la" xml:lang="la">fidei genitae</span>, scheidt de geloovigen van de ongeloovigen af en
-maakt ons Christus als ons geestelĳk hoofd gelĳkvormig; de
-confirmatie lĳft in in den <span lang="la" xml:lang="la">status fidei roboratae</span>, scheidt de sterken
-van de zwakken af en maakt ons tot strĳders onder Christus als
-koning; de ordening lĳft in in den <span lang="la" xml:lang="la">status fidei multiplicatae</span>,
-scheidt de priesters van de leeken en verheft hen tot gelĳkvormigheid
-aan Christus als hoogepriester. Het is een <span lang="la" xml:lang="la">signum
-dispositivum, distinguitivum, configurativum, obligativum</span>, dat
-den mensch Gode toewĳdt, hem tot zĳn dienst verplicht, en nooit,
-zelfs niet in de verlorenen, uitgewischt wordt, Schwane, D. G.
-III 592. Thomas, S. Th. III qu. 63. Bonaventura, Brevil. VI
-6. Bellarminus, de sacr. II 18-22.</p>
-
-<p id="ct_354">Deze leer werd door de Reformatie eenparig verworpen. Immers
-leerde de Schrift duidelĳk, dat de sacramenten teekenen en zegelen
-van het genadeverbond zĳn, dat zĳ alleen voor de geloovigen
-bestemd zĳn en dus altĳd het geloof onderstellen, Mk. 16:16,
-Hd. 8:37, 38, 9:11, 17, 18, 10:34, Rom. 4:11 enz. Dan
-alleen, wanneer het geloof aanwezig is, zĳn zĳ middelen in Gods
-hand, om de onzichtbare goederen der genade te beteekenen en
-te verzegelen, Hd. 2:38, 22:16, Ef. 5:26. Voorts maakt de
-<span class="pagenum" id="Page_242">[242]</span>
-Schrift volstrekt geen onderscheid tusschen de gratia sanctificans,
-welke in het sacrament wordt geschonken, en eene daarvan verschillende,
-speciale gratia sacramentalis; want de genade, die
-in het sacrament verzegeld wordt, is geen mindere maar ook
-geen andere, dan die door het woord in het geloof wordt geschonken
-en die allereerst in de vergevende, daarna ook in de heiligende
-genade bestaat. En eindelĳk is er in de Schrift met geen woord
-van een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> sprake, dat door doop, confirmatie
-en ordening ingedrukt wordt; de teksten, 2 Cor. 1:22, Ef. 1:13,
-4:30, waarop Bellarminus, t. a. p. c. 22 zich beroept,
-handelen wel van eene verzegeling der geloovigen door den
-H. Geest tot de toekomstige zaligheid, maar gewagen van geen
-sacrament, waaraan die verzegeling gebonden is, noch van een
-afzonderlĳke habitus of virtus, waarin die verzegeling zou bestaan.
-Al is het dan ook waar, dat God een iegelĳk houdt aan en
-oordeelt naar de mate der genade, die hem geschonken is, toch
-is daarmede geen juridische aanhoorigheid aan de kerk van Rome
-of eenige andere kerk ingedrukt, Calvĳn, Antid. 7, 9. <a id="ct_498"></a>De Lutherschen
-zĳn later van hun oorspronkelĳk standpunt wel in
-zoover afgeweken, als zĳ de wedergeboorte bĳ kinderen lieten
-bewerken door den doop en ongeloovigen in het avondmaal het
-vleesch en bloed corporeel lieten nuttigen. Maar toch handhaafden
-zĳ daarbĳ ten allen tĳde, dat in volwassenen het geloof tot een
-heilzame ontvangst van het sacrament beslist van noode was.
-Daarmede kwamen de Protestanten voor de taak te staan, om,
-in weerwil dat de werking der sacramenten van het geloof afhing,
-hun objectief, reëel karakter te handhaven. Bĳ de Roomschen en
-ook bĳ de Lutherschen schĳnt dit karakter beter bewaard, omdat
-de genadewerking in woord en sacrament geincorporeerd is. Daarentegen
-verkeeren de Gereformeerden schĳnbaar in eene dubbele
-moeilĳkheid. Ten eerste toch leeren zĳ, dat de genade door God
-wordt uitgedeeld niet <span lang="la" xml:lang="la">per verbum et sacramentum</span> maar alleen
-<span lang="la" xml:lang="la">cum verbo et sacramento</span>. En ten tweede houden zĳ staande, dat
-eene vocatio externa tot zaligheid onvoldoende is, dat bĳ de
-roeping door het woord eene roeping door den H. Geest bĳkomen
-moet, en dat dus per consequentiam het sacrament zonder meer,
-zonder bĳzondere werking des H. Geestes in het hart der geloovigen,
-aan zĳn doel niet beantwoordt. Toch is hiermede de realiteit
-en objectiviteit van het sacrament in het minst niet te niet gedaan.
-<span class="pagenum" id="Page_243">[243]</span>
-Want 1<sup>o</sup> de band tusschen teeken en beteekende zaak in het
-sacrament is geen andere maar ook geen mindere dan die, welke
-tusschen het woord des evangelies en den persoon van Christus
-bestaat. Wie het woord geloovig aanneemt, krĳgt waarlĳk naar
-Gods belofte Christus tot zĳn deel; en evenzoo, wie het sacrament
-geloovig ontvangt, ontvangt op diezelfde wĳze en naar diezelfde
-belofte Gods den ganschen Christus met al zĳne weldaden en
-goederen. Wie daarentegen het woord door ongeloof verwerpt,
-verwerpt daarmede Christus zelven, al is het dat hĳ het woord
-gehoord en zelfs historisch aangenomen heeft; en op dezelfde
-wĳze, wie het sacrament versmaadt, versmaadt daarmede Christus
-zelven; al ontvangt hĳ het teeken, hĳ wordt niet deelachtig de
-beteekende zaak. Eén regel geldt voor beide; objectief blĳft de
-band voor woord en sacrament met Christus bestaan; want die
-band is door God zelven gelegd. Hĳ heeft gezegd: indien iemand
-mĳn woord en mĳn sacrament geloovig ontvangt, hĳ zal niet
-verloren gaan in der eeuwigheid. <a id="ct_499"></a>2<sup>o</sup> Roomschen en Lutherschen
-verzekeren aan het sacrament geen andere, betere realiteit, dan
-die er ook naar Geref. belĳdenis aan toekomt. Immers is er tot
-zaligheid niet anders maar ook niet minder en meer noodig dan
-de gansche Christus, die in woord en sacrament aangeboden en
-door het geloof aangenomen wordt; en men kan niets schrikkelĳkers
-doen, dan dienzelfden Christus in en met het woord en
-sacrament verwerpen. Of ongeloovigen dan corporeel en locaal in de
-teekenen van brood en wĳn het eigen vleesch en bloed van Christus
-eten, doet aan de objectiviteit van het sacrament niets af, is geheel
-onnut, en strekt ook niet tot verzwaring van het oordeel, want
-de zedelĳke verwerping, d. i. het ongeloof is de groote zonde.
-De genade Gods in Christus is van geestelĳke natuur en kan
-daarom alleen geestelĳk aangenomen worden. 3<sup>o</sup> Ook de Lutherschen
-durven bĳ volwassenen den eisch des geloofs voor de
-ontvangst van het sacrament niet laten varen. Bĳ kinderen laten
-zĳ evenals de Roomschen de wedergeboorte door den doop tot
-stand komen, maar kinderen vormen eene eigene categorie, die
-volgens Geref. belĳdenis in geen enkel opzicht in ongunstiger
-conditie verkeert dan volgens Luthersche en Roomsche confessie. Bĳ
-volwassenen echter is het geloof vereischte. En zelfs de Roomschen
-eischen in dat geval, dat de ontvanger van het sacrament geen
-hindernis in den weg leggen zal. Volgens beiden werkt dus het
-<span class="pagenum" id="Page_244">[244]</span>
-sacrament niet absoluut <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>. Er zĳn gevallen, waarin
-het sacrament niet werkt, d. i. geen genade schenkt, en toch zĳn
-objectief karakter behoudt. De scholastiek leerde nog eenparig,
-dat <span lang="la" xml:lang="la">qui sine fide vel ficte accedunt, sacramentum, non rem, suscipiunt</span>,
-<ins id="cor_17" title="Lomhardus">Lombardus</ins>, Sent. IV dist. 4. En de Roomsche theologie
-handelt nog altĳd over de vraag, of het sacrament, dat eerst
-door een obex verworpen werd, ook later zĳne werking nog kan
-doen, Schwane D. G. IV 371. Jansen, Prael. Theol. III 330.
-De genadewerking gaat volgens geen enkele belĳdenis altĳd
-tegelĳk met het sacrament gepaard. En toch wordt desniettemin
-de objectiviteit, en de band van teeken en beteekende zaak gehandhaafd.
-4<sup>o</sup> Roomschen en Lutherschen staan ten slotte voor
-dezelfde moeilĳkheid als de Gereformeerden, dat is, voor de
-vraag, wanneer en in welk geval de sacramenten den ontvangers
-tot heil verstrekken en genade hun meedeelen. De vraag is
-dezelfde, als die vroeger bĳ de roeping door het evangelie zich
-voordeed. Daar werd zĳ beantwoord in dezen zin, dat bĳ de
-vocatio externa eene vocatio interna bĳkomen moest. En niet
-anders is het bĳ het sacrament. De door Roomschen en Lutherschen
-geleerde unio sacramentalis, hoe innig ook, is toch niet,
-zonder meer, in staat, om de genade mede te deelen, want dan
-zou zĳ haar altĳd en overal en in alle gevallen moeten mededeelen.
-Er moet bĳ de volwassenen van den kant van het subject
-iets bĳkomen; de obex moet weggenomen en het geloof moet er
-voor in de plaats gesteld worden. Objectief is het sacrament
-wel voldoende; in het sacrament wordt even reëel als in het
-woord de gansche Christus geschonken. Maar in het subject is
-noodig, dat zĳn verstand verlicht, zĳn wil gebogen wordt, om
-het sacrament waarlĳk te verstaan en aan te nemen. Zegt men,
-dat het ongeloof de schuld is van het subject, dan spreekt men
-de waarheid, maar noemt men de laatste en diepste oorzaak van
-het onderscheid niet, hetwelk bĳ het gebruiken van het sacrament,
-evenals bĳ het hooren van het woord, waar te nemen valt.
-En daarom zeiden de Gereformeerden, dat al wordt Christus wel
-ter dege objectief, waarlĳk en ernstig aan alle gebruikers van
-het sacrament aangeboden gelĳk in het woord aan allen die het
-hooren, er toch subjectief eene werking des H. Geestes noodig
-was, om de ware kracht van het sacrament te genieten. <span lang="la" xml:lang="la">Non
-omnibus promiscue, sed electis Dei tantum, ad quos interior et
-<span class="pagenum" id="Page_245">[245]</span>
-efficax Spiritus operatio pervenit, prosunt signa</span>, Cons. Tigur. bĳ
-Niemeyer 209. <a id="ct_760"></a>5<sup>o</sup> Voor de geloovigen, voor hen, die de sacramenten
-in het geloof ontvangen en genieten, zĳn zĳ teekenen en
-zegelen van het verbond der genade. Met het oog op de velen,
-die het sacrament ontvangen en toch niet gelooven, werd reeds
-door Gomarus, disp. de sacr. § 31. Essenius, Comp. Theol. dogm.
-XI 6. Kantt. op 1 Cor. 7:14, tusschen een in- en uitwendig
-verbond onderscheid gemaakt. En toen de staat der kerk hoe
-langer hoe meer een scheiding en tegenstelling tusschen beide
-aanwees, gaf deze distinctie tot telkens herhaalden twist aanleiding.
-Aan de eene zĳde werd beweerd, dat er in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> een uitwendig
-verbond had bestaan maar dat er nu alleen een inwendig
-verbond was (C. Vitringa, Labadie enz.); aan de andere zĳde
-zeiden velen, dat er ook thans nog een uitwendig verbond bestond,
-waarin allen, die belĳdenis deden, deelgenooten waren en op de
-sacramenten recht en aanspraak hadden (Swarte, van Eerde,
-Janssonius). En tusschen beiden stonden zĳ in, die uit- en inwendig
-verbond op min of meer gelukkige wĳze trachtten te vereenigen
-(Koelman, Appelius, Bachiene, Kessler), cf. Vitringa VI 361-398.
-Inderdaad weten de oudere theologen en belĳdenisschriften
-van zulk eene scheiding niets af. In- en uitwendig verbond
-zĳn evenmin twee verbonden, als onzichtbare en zichtbare kerk
-twee kerken zĳn. En de sacramenten kunnen daarom niet alleen
-zĳn teekenen en zegelen van een uitwendig verbond, waarop ook
-„onergerlĳke onbegenadigden” recht zouden hebben. Zĳ zĳn geen
-bevestiging alleen van de sententie des evangelies, dat, wie gelooft,
-zalig wordt, maar zĳ zĳn voor de geloovigen zegelen van het
-gansche genadeverbond, van al zĳne beloften, van den ganschen
-Christus en al zĳne weldaden. Zĳ verzekeren daarom niet maar
-eene algemeene waarheid, doch zĳ zĳn zegelen aan de belofte:
-Ik ben uw God en uws zaads God; zĳ stellen ons voor, zoowel
-hetgene God ons te verstaan geeft door zĳn woord als hetgene
-Hĳ inwendig doet in onze harten, bondig en vast makende de
-zaligheid, die Hĳ ons mededeelt, Ned. Gel. 33; zĳ geven ons
-ze beter te verstaan en verzegelen ons, dat God ons van wege
-het eenige slachtoffer van Christus, aan het kruis volbracht,
-vergeving der zonden en het eeuwige leven uit genade schenkt,
-Cat. Heid. 66v. Daarmede is niet ontkend, dat zĳ, die het
-sacrament zonder geloof ontvangen, niet eenige tĳdelĳke vrucht
-<span class="pagenum" id="Page_246">[246]</span>
-daarvan zouden genieten, want God is rĳk in barmhartigheid
-en schenkt zelfs vele weldaden aan hen, die zĳn woord en sacrament
-in ongeloof verwerpen, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 491v. Maar de volle,
-ware vrucht der sacramenten is, evenals die van het woord, alleen
-voor de geloovigen. Zĳ worden er door verzekerd van hunne
-zaligheid.</p>
-
-<p>Uit dit alles volgt de waarde der sacramenten. Noodzakelĳk
-zĳn zĳ niet op zichzelf, want God behoefde ze niet in te stellen;
-en zĳn verbond en genade, zĳn woord en belofte zĳn, als die
-van een waarachtig God, vast genoeg, dan dat zĳ de bevestiging
-der sacramenten van noode zouden hebben, Calvĳn, Inst. IV 14,
-3. 6. Noodzakelĳk zĳn zĳ ook niet in absoluten zin ter zaligheid,
-want de Schrift bindt de zaligheid alleen aan het geloof, Joh.
-3:16, Mk 16:16, en Roomschen en Lutherschen, ofschoon
-schĳnbaar de volstrekte noodzakelĳkheid leerende en daarom den
-nooddoop verdedigende, houden dit in de practĳk niet vol en
-zeggen bĳv. met Augustinus, dat in het geval van den moordenaar
-aan het kruis de bloeddoop den waterdoop vervangt. Niet privatio
-maar <span lang="la" xml:lang="la">contemptus sacramenti</span> maakt schuldig voor God. Maar
-desniettemin hebben dé sacramenten groote waarde. Omdat wĳ
-geen geesten maar zinnelĳke, aardsche schepselen zĳn, die het
-geestelĳke niet anders dan onder zinnelĳke vormen kunnen verstaan,
-heeft God de sacramenten ingesteld, opdat wĳ door het
-zien van die teekenen een beter inzicht zouden verkrĳgen in zĳne
-weldaden, een krachtiger bevestiging zouden ontvangen van zĳne
-beloften en alzoo in ons geloof zouden gesteund en versterkt
-worden. De sacramenten werken het geloof niet, maar zĳ versterken
-het, gelĳk de trouwring de liefde. Zĳ storten geen physische
-genade in, maar schenken den ganschen Christus, dien de geloovigen
-reeds bezitten door het woord, doch zĳ schenken hun
-dienzelfden Christus op eene andere wĳze en langs een anderen weg
-en versterken het geloof. En voorts vernieuwen zĳ der geloovigen
-verbond met God, sterken hen in de gemeenschap van Christus,
-sluiten hen onderling te nauwer aaneen, zonderen hen af van de
-wereld, en betuigen aan engelen en menschen, dat zĳ het volk
-Gods, de gemeente van Christus, de communio sanctorum zĳn,
-M. Vitringa VI 422. 437.</p>
-
-<p class="sep1" id="lmn_51-7"><ins title="6.">7.</ins> Het getal der sacramenten wordt zeer verschillend bepaald,
-<span class="pagenum" id="Page_247">[247]</span>
-alnaarmate het begrip sacrament enger of ruimer genomen wordt.
-Als met Augustinus gezegd wordt: <span lang="la" xml:lang="la">omne signum sacrum est
-sacramentum</span>, wordt het getal zeer uitgebreid. En ook als met
-Calvĳn onder sacramenten al die teekenen worden verstaan, welke
-God ooit aan menschen gaf, om hen te vergewissen van de waarheid
-zĳner beloften, geeft de H. Schrift ons eene gansche reeks
-van sacramenten, Inst. IV 14, 18. De Gereformeerden telden er
-dan ook vele op, vooral toen later de leer der verbonden uitgewerkt
-werd en ieder verbond en elke verbondsbedeeling het
-noodig getal sacramenten hebben moest. Zoo telde men soms in
-het werkverbond vóór den val, ofschoon er toen toch eigenlĳk
-van geen middelen der <i>genade</i> sprake kon zĳn, den sabbat en
-het paradĳs, den boom der kennis en den boom des levens als
-sacramenten op. En in de Oudtestamentische bedeeling van het
-genadeverbond werden niet alleen besnĳdenis en pascha, maar
-dikwerf ook de uitdrĳving uit het paradĳs, het maken van rokken,
-de offerande van Abel, de boog van Noach, de doorgang door
-de Roode Zee, het manna, het water uit de rots, de koperen
-slang, Aarons staf, Gideons vlies, Hiskia’s zonnewĳzer enz. als
-sacramenten beschouwd, Polanus, Synt. Theol. VI 50-54. Witsius.
-Oec. foed. I 6. IV 7. 10. Moor V 258-267. Aan de N. Test.
-sacramenten toegekomen, vatte men echter het begrip terstond
-in enger zin op en beperkte hun getal tot twee, al is het,
-dat Calvĳn de handoplegging, Inst. IV 14, 20 en Luther en
-Melanchton de absolutie, Symb. B. ed. Müller 173. 202 soms nog
-een sacrament noemden. <a id="ct_677"></a>Rome echter breidde het getal sacramenten
-tot zeven uit en voerde daarnaast nog een groot getal van zoogenaamde
-sacramentalia in. Het onderscheid tusschen beide bestaat
-daarin, dat de sacramenten door God, de sacramentaliën door de
-kerk zĳn ingesteld; gene werken door de van God hun verleende
-kracht, deze door de voorbede en zegening der kerk; de eerste
-bewerken onmiddellĳk des menschen innerlĳke heiliging, de laatsten
-dragen daartoe slechts bĳ door het verleenen van ondergeschikte
-genaden en het bewaren voor tĳdelĳke onheilen; de
-sacramenten zĳn noodzakelĳk krachtens Gods gebod, de sacramentaliën
-zĳn door de kerk als nuttig en heilzaam aanbevolen.
-Tot de sacramentaliën behooren voorwerpen als kerken, altaren,
-priesterlĳke kleederen, kelken, klokken, water, olie, zout, brood,
-wĳn, palmen enz., die door de kerk gewĳd en voor het
-<span class="pagenum" id="Page_248">[248]</span>
-godsdienstig gebruik worden afgezonderd, en voorts de handelingen
-van bezweren en zegenen, welke de kerk aanwendt, om zaken en
-personen aan den boosaardigen invloed des duivels te onttrekken
-en op het heilig erf der kerk over te brengen. <a id="ct_529"></a>Voor Rome toch
-is de schepping van veel lagere orde dan de herschepping; de
-schepping is natuur, de herschepping is genade, d. w. z. <span lang="la" xml:lang="la">elevatio
-naturae</span>; de wereld draagt een profaan karakter en staat bovendien
-onder invloed van Satan; al wat daarom uit de wereld in
-den dienst der kerk overgaat, moet aan de macht van den duivel
-onttrokken en tot den dienst van God gewĳd en gezegend worden.
-Terwĳl alzoo de sacramentaliën de groote omheining vormen, die
-de kerk scheiden van de wereld, zĳn de sacramenten de middelen,
-waardoor God de leden der kerk inwendig heiligt, de bovennatuurlĳke
-genade meedeelt en zĳne natuur deelachtig maakt.
-Zĳ zĳn de middelen tot verlossing en opheffing van de gansche
-zichtbare schepping, welke in de vier elementen, die zĳ gebruiken,
-n.l. water, olie, brood en wĳn, gerepresenteerd wordt, en zĳn
-zeven in getal, omdat zĳ, het getal der Godheid met het getal
-der wereld verbindend, door de bovennatuurlĳke genade de gansche
-schepping heiligen en tot den dienst Gods wĳden. <a id="ct_312"></a>De doop, door
-Christus ingesteld, Mt. 28:19, neemt niet alleen alle schuld en
-straf der zonde weg, maar bevrĳdt ook van de smet der zonde,
-plant het beginsel der genade en heiligheid, de kiem des nieuwen
-levens door de wedergeboorte in de ziel in, en maakt alzoo den
-mensch tot een levend lid van Christus’ mystieke lichaam en
-neemt hem op in de gemeenschap met den drieëenigen God.
-Gelĳk Adam door het donum superadditum in eene hoogere
-wereld, in het rĳk der genade, intrad, zoo wordt de gedoopte
-in den stand der bovennatuurlĳke heiligheid verheven. Maar
-evenals Adam de geschonken genade door zĳn vrĳen wil te bewaren
-had, zoo moet ook de Christen door zĳn vrĳen wil de
-doopsgenade zich toeeigenen. <a id="ct_778"></a>Om hem daartoe kracht te schenken,
-dient het tweede sacrament, de confirmatie of het vormsel. De
-Roomschen kunnen niet bewĳzen, dat Christus dit sacrament
-ingesteld en aan de apostelen bevolen heeft, maar zĳ moeten dit
-toch gelooven omdat de kerk het zegt, en beroepen zich daarom
-op Hd. 8:15, 19:6, Hebr. 6:2, waar alleen sprake is van
-buitengewone gaven des H. Geestes, die door de apostelen met
-handoplegging werden medegedeeld, gelĳk uit Hd. 8:18, 10:44,
-<span class="pagenum" id="Page_249">[249]</span>
-45 cf. 1 Cor. 14:1, 15, 37 duidelĳk blĳkt. Behalve in
-handoplegging bestaat het vormsel voorts in zalving en in het
-uitspreken van eene formule door den bisschop, welke aan de
-H. Schrift geheel onbekend en eerst langzamerhand in de kerk
-ingevoerd is. Volgens Rome verleent dit sacrament nu aan de
-gedoopte kinderen, als zĳ tot het gebruik hunner rede gekomen
-zĳn, de kracht des H. Geestes, om het in den doop ontvangen
-leven der genade te bewaren en het geloof standvastig met woord
-en daad te belĳden. <a id="ct_513"></a>Deze kracht des nieuwen levens wordt gevoed
-en versterkt door <a id="ct_218"></a>het derde sacrament, dat des altaars of der
-eucharistie genoemd, waarin Christus zelf met zĳne Goddelĳke
-en menschelĳke natuur tegenwoordig is, zich op onbloedige wĳze
-voor de zonden opoffert en zĳn waarachtig lichaam en bloed aan
-de communicanten tot voeding hunner ziel te genieten geeft.
-<a id="ct_260"></a>Omdat echter het leven der genade bĳ ’s menschen zwakheid door
-allerlei zonde schade kan lĳden en verloren kan gaan, heeft
-Christus een vierde sacrament, dat der boete, ingesteld, ten einde
-zĳne heiligmakende genade te herstellen of te vernieuwen. Voor
-de instelling door Christus beroept Rome zich op de macht, welke
-Christus aan zĳne apostelen verleend heeft om zonden te vergeven,
-Mt. 16:19, 18:18, Joh. 20:22, 23. Nu staat deze lastgeving
-van Christus wel vast, maar met geen woord wordt gezegd, dat
-zĳ het karakter draagt van een sacrament; een teeken ontbreekt
-eraan en Rome weet niet anders te zeggen dan dat het berouw,
-de belĳdenis en de genegenheid om te voldoen het teeken in dit
-sacrament der boete zĳn. Het sacrament der boete is dan ook
-bĳ Rome een rechtbank geworden, waarin de priester de in de
-biecht beleden zonden, naar den maatstaf der <span lang="la" xml:lang="la">libri poenitentiales</span>
-beoordeelt en, ofschoon van de schuld en de eeuwige straf vrĳsprekend,
-toch met allerlei tĳdelĳke straffen op aarde of in het
-vagevuur boeten doet, die echter dan weer door aflaten kunnen
-worden kwĳtgescholden. <a id="ct_548"></a>Het sacrament van het heilig oliesel
-dient niet tot genezing van den kranke, gelĳk de aangevoerde
-bewĳsplaats Jak. 4:14 zou doen verwachten, maar tot voorbereiding
-van den stervende voor den dood; de zalving met heilige
-olĳfolie duidt de zalving des H. Geestes, de mededeeling der
-genade aan, die de ziel van hare gebreken bevrĳdt en tot den
-laatsten strĳd de noodige kracht verleent. <a id="ct_410"></a>Bĳ deze vĳf sacramenten
-komen dan nog het sacrament der ordening, dat den priester
-<span class="pagenum" id="Page_250">[250]</span>
-door eene ambtelĳke gave des H. Geestes van den leek onderscheidt
-en hem de macht schenkt, om in de mis brood en wĳn in het
-lichaam en bloed van Christus te veranderen en den berouwhebbenden
-zondaar in Christus’ naam de zonden te vergeven; en
-het sacrament des huwelĳks, dat den echtelĳken staat naar het
-woord van Ef. 5:25 tot een afbeeldsel van de vereeniging tusschen
-Christus en zĳne gemeente maakt, daartoe de gehuwden
-niet alleen door natuurlĳke banden maar door bovennatuurlĳke
-genade aan elkander verbindt en hun de kracht schenkt, om in
-wederzĳdsche liefde te volharden tot den dood en hunne kinderen
-in de vreeze Gods op te voeden. Cf. Lombardus, Sent. IV Thomas,
-S. Theol. III qu. 65 sq. Trid. Sess. 7. 13. 14. 21-24. Catech.
-Rom. pars II. Bellarminus, Controv. Tom. III enz.</p>
-
-<p>Van Protestantsche zĳde is dit zevental sacramenten soms
-bovenmate verheerlĳkt, bĳv. door Leibniz, Syst. der Theol. Mainz
-1825 S. 195 f. Goethe, <span lang="de" xml:lang="de">Aus meinem Leben</span> II 179. Vilmar,
-Dogm. II 227. Bilderdĳk, Opstellen I 61. Brieven IV 68. 174
-V 42 enz. Zelfs kwam er telkens hier en daar een streven op,
-om het aantal sacramenten en ceremoniën uit te breiden en de
-Protestantsche kerken met den symbolischen ritus van Rome te
-verrĳken. Toch bestaat er geen reden, om op begrip en getal
-van Rome’s sacramenten jaloersch te zĳn. Bĳ alle waardeering
-van het schoone, dat er zich in uitspreekt, is toch voor den
-Protestantschen Christen dit reeds van te voren beslissend, dat
-voor de vĳf door Rome aan doop en avondmaal toegevoegde
-sacramenten het Schriftuurlĳk bewĳs ontbreekt. Soms wordt dit
-van Roomsche zĳde openhartig erkend. Zoo zegt bĳv. Deharbe,
-Verklaring der Kath. Geloofs- en Zedeleer IV 174 van het
-vormsel, dat wĳ nergens lezen, dat Christus dit sacrament ingesteld
-of aan zĳne discipelen verordend heeft het toe te dienen.
-En dit geldt in dezelfde mate van biecht en laatste oliesel,
-van huwelĳk en priesterwĳding. Maar afgedacht hiervan, wat
-bereikt Rome met al deze sacramenten? Het schĳnt, dat de
-schat en de uitdeeling der genade bĳ Rome buitengewoon rĳk
-is, maar feitelĳk is deze zoo arm, dat telkens slechts een klein
-gedeelte der zonden en straffen vergeven wordt en vergeven
-kan worden en dat er telkens een nieuw sacrament van noode
-is, om genade mede te deelen en van straffen te ontslaan. Ja,
-al heeft men doop en avondmaal, boete en laatste oliesel genoten,
-<span class="pagenum" id="Page_251">[251]</span>
-dan blĳft toch nog na dit leven een boetedoening in het vagevuur
-noodig. <a id="ct_817"></a>Zonden en straffen worden door Rome zoo eindeloos verdeeld
-en gesplitst, dat alle sacramenten saam met de aflaten
-erbĳ daarvan nog niet volkomen bevrĳden kunnen. Hier staat
-wel tegenover dat de heiligen het zoover kunnen brengen, dat
-zĳ zelfs over verdienen en den <span lang="la" xml:lang="la">thesaurus meritorum</span> vermeerderen.
-Maar dat is uitzondering; het is slechts mogelĳk voor heiligen,
-die behalve de praecepta de consilia volbrengen en een uitsluitend
-religieus leven leiden, en verschaft hunzelven geen zekerheid of
-troost. De gewone Roomsche Christen, die te midden der wereld
-leeft, verkeert in nog grootere mate in onzekerheid; hĳ blĳft
-tot zelfs na zĳn dood toe tegenover God staan als tegenover een
-Rechter, aan wien hĳ te voldoen en dien hĳ nog door allerlei
-boetedoeningen te verzoenen heeft. Zĳn genadestaat is nooit zeker
-en vast; altĳd verkeert hĳ in vreeze of hĳ er zich wel in bevindt
-en niet het volgend oogenblik eruit vallen zal. En deze onzekerheid
-wordt in het minst niet daardoor weggenomen, dat de
-sacramenten werken <span lang="la" xml:lang="la">ex opere operato</span>. Want ofschoon doop, confirmatie
-en ordening een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> schenken, de heiligende
-genade, die de sacramenten mededeelen, is toch altĳd weer verliesbaar;
-hare ontvangst is bĳ boete, communie, laatste oliesel,
-huwelĳk van berouwvolle stemming afhankelĳk; en ook, waar
-zĳ geschonken wordt, bevrĳdt zĳ niet van alle straf; <span lang="la" xml:lang="la">satisfactio
-operis</span> blĳft er altĳd nog noodig, tot na dit leven in het vagevuur
-toe. En wat soort van genade is het, welke de Roomsche Christen
-in het sacrament ontvangt? Geen genade der vergeving en der
-aanneming tot kinderen, maar eene genade, die als een donum
-superadditum aan de natuur toegevoegd wordt, die nooit één
-wordt met den mensch, en hem daarom òf het klooster binnendrĳft
-òf in de wereld een dualistisch leven doet leiden. Daartegenover
-heeft de Protestantsche Christen aan het woord en aan de
-twee door Christus ingestelde sacramenten genoeg. Hĳ heeft
-daarin, indien hĳ ze in het geloof aanneemt, den ganschen Christus,
-den vollen schat zĳner verdiensten, de volkomene gerechtigheid
-en heiligheid, de onverbrekelĳke gemeenschap met God. Van
-alle schuld is hĳ bevrĳd, van alle straf ontheven. In den doop
-is hĳ daarvan verzekerd en in het avondmaal wordt hĳ voortdurend
-in dat geloof versterkt en bevestigd. Zoo heeft hĳ geen
-aparte genade in confirmatie, boete en laatste oliesel meer van
-<span class="pagenum" id="Page_252">[252]</span>
-noode, want door woord, doop en avondmaal ontvangt hĳ alle
-genade, welke hĳ in leven en sterven, voor tĳd en eeuwigheid
-behoeft. Zĳn eenige troost is, dat hĳ het eigendom van Christus
-is; in dien troost leeft, in dien troost sterft hĳ. Christus heeft
-alles voor hem volbracht; van hem wordt geen boete of straf
-geeischt, noch in dit noch in het toekomende leven. En al deze
-genade, die de Christen ontvangt, staat zoo weinig boven de
-natuur of tegen haar over, dat zĳ veeleer al het natuurlĳke
-vernieuwt en heiligt. Als hĳ huwt, heeft hĳ daarom geen nieuwe,
-sacramenteele genade van noode, want het huwelĳk is krachtens
-zĳn oorsprong heilig, en behoeft dus niet boven zĳne instelling
-verheven maar moet slechts in zĳne natuurlĳke ordening hersteld
-en vernieuwd worden. Of als hĳ een opzienersambt begeert, wordt
-hĳ niet door een sacramenteele genade in een bĳzonderen stand
-ingelĳfd maar van Gods wege tot een dienst in zĳne kerk geroepen
-en daartoe door dezelfde genade van Christus bekwaamd.
-In doop en avondmaal bezit de Protestantsche Christen oneindig
-meer dan de Roomsche in zĳne zeven sacramenten; want niet
-het aantal sacramenten beslist maar de instelling van Christus
-en de volheid van genade, welke Hĳ erin meedeelt. Cf. over de
-Roomsche sacramenten: Calvĳn, Inst. IV 19. Chamier, Panstr.
-cath. Loc. IV lib. 4. Synopsis pur. theol. disp. 47. Turretinus,
-Theol. El. XIX qu. 31. Moor V 330 sq. Gerhard, Loc. XIX
-60 sq. Hase, Prot. Polemik<sup>5</sup> 414 f. Tschackert, Evang. Polemik
-67 f. enz.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="para_52">§ 52. <span class="smcap">De Doop.</span></h3>
-
-<p id="lmn_52-1" class="sep1">1. De doop in het N. Test. werd in de dagen des O. Verbonds
-voorbereid door de besnĳdenis, die door God uitdrukkelĳk aan
-Abraham werd voorgeschreven, Gen. 17:10v. Volgens Herodotus
-II 36. 104 kwam de besnĳding ook bĳ de Egyptenaren, Pheniciërs
-en Syriërs voor. De Gereformeerden, bĳv. Witsius, Aegypt.
-III 6, 11. 12, Marck, Med. Theol. 29, 8, trachtten dit getuigenis
-wel te weerleggen of ook aan te toonen, dat deze volken haar
-van Israel hadden overgenomen. Maar dit gevoelen is onhoudbaar.
-Bĳ de Egyptenaren was zĳ reeds in overoude tĳden, althans voor
-<span class="pagenum" id="Page_253">[253]</span>
-de priesters, in gebruik. En nieuwere ethnologische onderzoekingen
-hebben boven allen twĳfel in het licht gesteld, dat de besnĳdenis
-eene plechtigheid is, die bĳ tal van volken in Azië, Amerika,
-Afrika en zelfs Australië voorkomt, Delitzsch op Gen. 17. Art.
-Beschneidung in Herzog<sup>3</sup>. Glassberg, <span lang="de" xml:lang="de">Die Beschneidung in ihrer
-geschichtl. ethnogr. relig. u. medic. <ins id="cor_18" title="Bedentung">Bedeutung</ins></span>, Berlin Boas 1896.
-Evenals God bĳ de instelling van tempel en priesterschap, van
-offer en altaar, van wetten en ordeningen onder Israel bĳ bestaande
-gebruiken onder andere volken zich aansluit, zoo doet Hĳ ook
-bĳ de besnĳdenis. Hĳ neemt ze als het ware over, maar geeft
-er eene andere, eene sacramenteele beteekenis aan. Want onder
-de volken kwam wel de lichamelĳke besnĳdenis voor, maar zĳ
-droeg daar geenzins het karakter van een sacrament. Ook werd
-ze daar dikwerf, gelĳk bĳ de Egyptenaren, alleen aan enkele
-personen, en gewoonlĳk niet in de eerste levensdagen maar op
-lateren leeftĳd, voltrokken. Als God echter bĳ Abraham de besnĳdenis
-instelt, dan beveelt Hĳ, dat al wat mannelĳk is besneden
-zal worden, zoowel de dienstknecht als de zoon des huizes; dat
-die besnĳdenis plaats hebben moet ten achtsten dage; en dat zĳ
-dient als teeken des verbonds, zoodat wie haar niet ontvangt, een
-verbondbreker is en uit het midden van zĳn volk moet worden
-uitgeroeid. Al moge de besnĳdenis dus ook een sanitaire maatregel
-zĳn, zĳ vindt daarin toch onder Israel haar doel niet; hier
-strekt zĳ tot teeken en bevestiging van het verbond der genade,
-welks ééne, groote, allesomvattende belofte is: Ik zal uw God
-zĳn en de God van uw zaad, Gen. 17:7. Bepaaldelĳk is zĳ een
-zegel van twee weldaden van dat verbond, van de gerechtigheid
-des geloofs, Rom. 4:11, en van de besnĳdenis des harten, Deut.
-10:16, 30:6, Jer. 4:4, Rom. 2:28, 29, Col. 2:11, dat is,
-van de rechtvaardigmaking of vergeving der zonden en van de
-wedergeboorte of heiligmaking. Niet dat zĳ deze weldaden werktuigelĳk
-schenkt, want uitwendige besnĳdenis zonder die des
-harten is zonder waarde, Hd. 7:51, Rom. 2:28, 29; 3:21, 30,
-1 Cor. 7:19, zĳ is een zegel van de gerechtigheid des geloofs
-en onderstelt dus het geloof. Toen de Joden hoe langer hoe meer
-hunne eigene gerechtigheid uit de wet zochten op te richten,
-werden zĳ evengoed als de Heidenen en in weerwil van hunne
-uitwendige besnĳdenis verdoemelĳk voor God, Rom. 3:21. <a id="ct_305"></a>Daarom
-stelde God reeds vóór het openbaar optreden van Jezus door
-<span class="pagenum" id="Page_254">[254]</span>
-Johannes den waterdoop in. Ook deze doop was niet iets nieuws,
-evenmin als oudtĳds de besnĳdenis. Heel de oudheid schreef in
-den godsdienst aan het water eene symbolische beteekenis toe.
-Het water van Eufraat, Indus, Ganges had eene verzoenende,
-heiligende kracht. Bĳ Grieken en Romeinen waren bĳ allerlei
-gelegenheden, bĳv. bĳ inwĳding in de mysteriën, wasschingen
-voorgeschreven, Pfanner, Syst. Theol. gent. 346. Ook onder Israel
-waren reeds langen tĳd vóór de Goddelĳke instelling van den
-doop allerlei wasschingen in gebruik, Schürer, Gesch. des jüd.
-Volkes<sup>3</sup> II 481, en voor de proselyten was behalve besnĳdenis
-en offer ook een doop noodig, om in de gemeente te worden
-opgenomen, ib. III 129. Maar sacrament, teeken en zegel van
-genade, wordt deze doop toch eerst door de instelling Gods.
-Het N. Test. leert dan ook uitdrukkelĳk, dat er een <span lang="grc" xml:lang="grc">ρημα θεου</span>
-tot Johannes uitging om te doopen, Luk. 3:2, 3, dat God hem
-daartoe zond, Joh. 1:33, dat zĳn doop niet <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐξ ἀνθρωπων</span> maar
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐς οὐρανου</span> was, Mt. 21:25, en dat de tollenaren, die zich lieten
-doopen, God rechtvaardigden, terwĳl de farizeën en wetgeleerden,
-den doop van Johannes weigerende, den raad Gods verwierpen,
-Luk. 7:29, 30. Met dien doop predikte Johannes aan de Joden
-van zĳn tĳd, dat zĳ, schoon besneden en de proselyten doopende,
-zelven schuldig en onrein waren en den doop van noode hadden,
-om in te gaan in het koninkrĳk der hemelen. De doop van
-Johannes was dus eene aanklacht tegen, eene veroordeeling van
-de Joden, eene prediking van hunne verdoemelĳkheid, maar —men
-vergete het niet— hĳ was ook nog iets meer. Hĳ was het
-onomstootelĳk bewĳs, dat God zĳn verbond gedacht en zĳne
-belofte vervulde. Niettegenstaande de Joden schuldig en onrein
-waren, er was toch vergeving bĳ God; en deze zou nu nog rĳker
-zich gaan openbaren dan in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> Johannes de
-Dooper is daarom ook niet te beschouwen als de laatste der
-des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> profeten, want al de profeten en de wet hebben tot Johannes
-toe, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἑως Ιωαννου</span>, geprofeteerd, Mt. 11:13, maar als de
-aankondiger van het komende Godsrĳk, Mt. 3:2, als de prediker
-van het naderend evangelie, Luk. 3:18, als de wegbereider van
-Christus, Mk. 1:2, als de getuige van het opgaande licht,
-Joh. 1:7, 29, 34, 36 cf. Mt. 3:11, Mk. 1:7, Luk. 3:16,
-Hd. 19:4, die straks voor den meerdere plaats maakt en zĳne
-jongeren naar dezen henenleidt, Joh. 1:35v., 3:27v. Met dezen
-<span class="pagenum" id="Page_255">[255]</span>
-inhoud van zĳne prediking komt zĳn doop overeen. Het was een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμα μετανοιας εἰς ἀφεοιν ἁμαρτιων</span>, Mk. 1:4, hetgeen
-niet beteekent, dat Johannes’ doop slechts tot de later door
-Christus te ontvangen vergeving voorbereidde (Meyer), maar zeer
-bepaald, dat hĳ in den weg van bekeering de vergeving schonk.
-Immers het heet op dezelfde wĳze in Hd. 2:38 van den christelĳken
-doop, dat hĳ geschiedde <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς ἀφεσιν ἁμαρτιων</span>, omdat
-men door den doop als teeken en zegel de vergeving verkrĳgt.
-Voorts is Jezus zelf met den doop van Johannes gedoopt, maakt
-tusschen den doop, door zĳne jongeren bediend, en dien van
-Johannes hoegenaamd geen onderscheid, Joh. 3:22, 23, 4:1,
-neemt de door Johannes gedoopte jongeren eenvoudig over,
-zonder hen te herdoopen, Joh. 1:37, Hd. 18:25, en stelt in
-Mt. 28:19 geen anderen of nieuwen doop in, maar breidt hem
-alleen tot alle volken uit. Op deze gronden werd door Gereformeerden,
-Calvĳn, Inst. IV 15, 7. 8. Mastricht, Theol. VII 4, 17.
-Turretinus, Theol. El. XIX 16, M. Vitringa VII 52 en Lutherschen,
-Gerhard, Loc. XX 15 sq. 43 sq. bĳ gradueel verschil
-toch de wezenlĳke identiteit van den Johanneischen en den christelĳken
-doop vastgehouden. Maar deze werd bestreden door de
-Roomschen, Thomas, S. Theol. III qu. 66 art. 4. Trid. sess. VII
-can. 1. Bellarminus, de bapt. I 5, door de Anabaptisten, Socinianen,
-Arminianen en door vele nieuwere theologen, Schleiermacher,
-Chr. Gl. § 136, 1. Steitz in Herzog<sup>1</sup> 15, 468. Höfling, Das
-Sakr. der Taufe I 26 f. van Oosterzee, Dogm. § 87, 2 enz. Er
-zĳn ook inderdaad tegen de identiteit gewichtige bezwaren in te
-brengen. Ten eerste wordt aan Mt. 3:11, Mk. 1:8, Luk. 3:16
-de bedenking ontleend, dat de doop van Johannes en de christelĳke
-doop tegenover elkander staan als water- en als Geestes- en vuurdoop.
-Maar Hd. 1:5 leert duidelĳk, dat Johannes hier niet zĳn
-doop tegen den christelĳken doop, maar tegen den overdrachtelĳk
-zoo genoemden doop des H. Geestes op den pinksterdag
-overstelt. De eigenlĳke christelĳke doop is immers ook een doop
-met water, beteekenend de afwassching der zonden, en de doop
-van Johannes was eveneens een doop met water, maar die tevens
-verzegelde de bekeering en vergeving. Beide doopen komen dus
-in teeken en beteekende zaak geheel overeen. Anders zou er ook
-het ongerĳmde uit volgen, dat niet alleen de doop van Johannes,
-maar ook de doop, dien Jezus zelf vóór den pinksterdag door
-<span class="pagenum" id="Page_256">[256]</span>
-zĳne discipelen bedienen liet, niets dan een doop met water ware
-geweest. En dat durven zelfs de bestrĳders van de identiteit van
-den doop van Johannes en van Christus niet aan. Zĳ zeggen
-gewoonlĳk, dat de christelĳke doop òf reeds bĳ Jezus’ doop door
-Johannes òf bĳ het doopen van Jezus zelf door zĳne discipelen
-ingesteld is. Maar beide doopen, zoowel die van Jezus als die
-van Johannes, waren onderscheiden van dien Geestesdoop, die
-op den pinksterdag plaats hebben zou, al beteekenden en verzegelden
-zĳ beide ook dezelfde weldaden van bekeering en vergeving
-der zonden. Maar nu wordt toch weer —en dat is het
-tweede bezwaar tegen de bovenbedoelde identiteit— de Geestesdoop
-van den pinksterdag met den christelĳken waterdoop in
-verband gebracht. Volgens <a id="ct_52"></a>Hd. 19:1-7 toch trof Paulus te
-Efeze eenige discipelen aan, die gedoopt waren <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου
-βαπτισμα</span>, die <span lang="grc" xml:lang="grc">μαθηται</span> en
-<span lang="grc" xml:lang="grc">πιστευσαντες</span> heetten en toch den
-H. Geest niet ontvangen hadden en zelfs niet wisten, <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ πνευμα
-ἁγιον ἐστιν</span>. Door Paulus beter aangaande de prediking van
-Johannes onderricht, lieten zĳ zich doopen <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα του
-κυριου Ιησον</span>, en de handen opleggen en ontvingen alzoo den H.
-Geest en begonnen te spreken in tongen en te profeteeren. Uit
-dit laatste blĳkt, dat bĳ <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευμα ἁγιον</span> hier, evenals 8:15, 10:44,
-11:15, 15:8 aan de Geestesgave der glossolalie en profetie
-moet worden gedacht; deze hadden de discipelen in Efeze niet
-ontvangen en zĳ hadden er zelfs niet van gehoord. De doop gaf
-niet altĳd die gave, niet alleen die van Johannes niet maar ook
-niet die van Jezus. Want in Hd. 8:15 lezen wĳ, dat de geloovigen
-in Samaria wel gedoopt waren <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀυομα του κυριου
-Ιησου</span>, maar nog geen van allen den H. Geest ontvangen hadden
-en dien eerst verkregen door handoplegging der apostelen. En
-evenzoo laat Hd. 19:6 deze gave niet een gevolg zĳn van den
-doop maar van de handoplegging. Doch het vreemde in Hd. 19
-is, dat de discipelen in Efeze vóór deze handoplegging in den
-naam van den Heere Jezus gedoopt werden. Paulus moet dus
-den doop, dien zĳ ontvangen hadden, niet als een waren, echten
-doop hebben erkend. Zĳ waren gedoopt <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου βαπτισμα</span>.
-De doop van Johannes was wel goed, want hĳ doopte den doop
-der bekeering tot geloof in Christus. Maar onder de discipelen
-van Johannes, die bĳ hem gebleven en niet tot Jezus waren
-overgegaan, was er allerlei dwaling binnengeslopen, ook aangaande
-<span class="pagenum" id="Page_257">[257]</span>
-den doop; en zoo moesten de discipelen in Efeze niet op nieuw
-maar voor de eerste maal in Jezus’ naam gedoopt worden, want
-hun doop tot den naam van Johannes was geen ware doop, niet
-de echte christelĳke en ook niet de echte, oorspronkelĳke Johanneische
-doop. Cf. Baldensperger, Der Prolog des vierten Evang.
-Freiburg Mohr 1898, die meent, dat heel de proloog van Joh. 1
-tegen deze Baptisten of volgelingen van Johannes den Dooper
-geschreven is.</p>
-
-<p id="lmn_52-2" class="sep1">2. De Goddelĳke instelling van den doop valt dus reeds bĳ
-Johannes, maar Jezus heeft hem, na hem zelf ondergaan te
-hebben, overgenomen, door zĳne jongeren laten bedienen, Joh. 3:22,
-4:1, en in <a id="ct_30"></a>Mt. 28:19 voor alle geloovigen uit alle volken
-verplichtend gesteld. De laatste plaats wordt door velen als
-onecht beschouwd, wĳl in den apostolischen tĳd de doop nog
-plaats had in den naam van Jezus en de trinitarische formule
-eerst van later dagteekening is; en zelfs zĳn er, die beweren,
-dat Jezus den doop heel niet voor zĳne gemeente ingesteld heeft.
-Daartegen bestaan echter allerlei bezwaren. Het is wel niet voor
-ontkenning vatbaar, dat Jezus zelf den doop van Johannes zich
-heeft laten toedienen en dezen daarmede erkend heeft; Hĳ leidt
-hem, waar hĳ er uitdrukkelĳk over spreekt, uit een bevel Gods
-af, Mt. 21:25. Ook is er geen grond om te ontkennen, dat Jezus
-den doop heeft overgenomen en hem, zoo niet zelf, dan toch door
-zĳne jongeren heeft bediend, Joh. 3:22, 26, 4:1, 2, want Jezus
-trad met dezelfde prediking op als Johannes, n.l. van de nabĳheid
-van het koninkrĳk der hemelen en stelde voor den ingang
-daarvan dezelfde eischen, n.l. geloof en bekeering, Mk. 1:15;
-het lag dus voor de hand, dat Hĳ evenals Johannes den doop
-der bekeering toedienen liet aan een ieder, die tot den engeren
-kring van zĳne discipelen wilde behooren. In Joh. 3:5 is wel
-niet van den doop sprake, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 501, maar de plaats bewĳst
-toch, dat de Geestesmeedeeling in de gemeente beschouwd werd
-als hebbende haar symbool in het water. Naarmate de tegenstelling
-van het Joodsche volk met Hem en zĳne jongeren grooter
-werd, werd een acte van afzondering eenerzĳds en van opname
-in de gemeente van Jezus anderzĳds te meer noodzakelĳk. De
-doop als inlĳving in de christelĳke gemeente moet ook wel door
-Jezus zelf gewild en bedoeld zĳn, wĳl anders niet te verklaren
-<span class="pagenum" id="Page_258">[258]</span>
-zou zĳn, dat hĳ terstond, zonder eenigen strĳd, in alle christelĳke
-gemeenten, zoowel in die uit de Joden als uit de Heidenen, is
-ingevoerd en toegepast, Hd. 2:38, 41, 8:12, 13, 16, 38, 9:18
-enz. Rom. 6:3-5, 1 Cor. 1:13-17, Gal. 3:27, Ef. 5:26
-enz. In 1 Cor. 1:17 zegt Paulus wel, dat Christus hem niet
-gezonden heeft, om te doopen, maar om het evangelie te verkondigen.
-Doch dit bewĳst hoegenaamd niet, dat Paulus den
-doop gering schat of onnoodig acht; Rom. 6 en andere plaatsen
-leeren dit wel anders. Jezus zelf heeft echter ook den doop niet
-bediend maar liet hem bedienen. En zoo ook hield Paulus zich
-voornamelĳk met de prediking van het evangelie bezig en liet
-het doopen en andere werkzaamheden bĳ de stichting en den
-opbouw der gemeenten aan zĳne medearbeiders over.</p>
-
-<p id="ct_53">Nu heet de doop wel in den eersten tĳd een doop <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν τῳ
-ὀνοματι</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα Ιησου</span>, Rom. 6:3, 1 Cor. 1:13,
-Gal. 3:27, Hd. 2:38, 8:16, 10:48, 19:5, maar daarmede
-is volstrekt niet gezegd, dat de doop met die bepaalde formule
-bediend werd. Immers zegt Paulus in <a id="ct_59"></a>1 Cor. 10:2, dat de
-Israelieten <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς τον Μωυσην</span>, in 1 Cor. 1:13, dat de geloovigen te
-Corinthe niet <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα Παυλου</span>, in 1 Cor. 12:13, dat zĳ
-<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς ἑν σωμα</span> gedoopt werden, en in Hd. 19:3 zeiden de discipelen
-te Efeze, dat zĳ <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου βαπτισμα</span> waren gedoopt; in
-alwelke gevallen niemand aan eene formule denkt, die bĳ den doop
-werd uitgesproken. De uitdrukking: in den naam van Jezus, is
-niet als formule bedoeld, maar is omschrĳving van het karakter
-van den christelĳken doop, Zahn, Einl. in das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> II 309. De
-Israelieten lieten zich, uitgaande uit Egypte, in de wolk en in
-de zee doopen <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς τον Μωυσην</span>, in betrekking tot Mozes, zoodat
-zĳ hem erkenden als hun redder en verlosser, op hem hun
-vertrouwen stelden en zich door hem lieten leiden. De discipelen
-te Efeze waren gedoopt <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το Ιωαννου βαπτισμα</span> en hadden
-zich daardoor bĳ Johannes aangesloten. En zoo ook is en heet de
-christelĳke doop een doop in of tot den naam van Jezus, omdat
-hĳ de geloovigen in zĳne gemeenschap stelt en alleen op Hem
-al hun vertrouwen richt. Ditzelfde is nu ook bedoeld, als Jezus
-<a id="ct_31"></a>Mt. 28:19 zegt, dat zĳne discipelen gedoopt moeten worden
-<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς το ὀνομα του πατρος και του υἱου και του ἁγιου πνευματος</span>.
-Hĳ schrĳft hier niet aan de apostelen voor, wat zĳ bĳ de bediening
-des doops <i>zeggen</i>, maar wat zĳ <i>doen</i> moeten; de
-<span class="pagenum" id="Page_259">[259]</span>
-christelĳke doop is en moet zĳn eene inlĳving in de gemeenschap
-met dien God, die zich als Vader, Zoon en Geest heeft geopenbaard.
-De naam duidt God in zĳne openbaring aan, en de hoogste
-openbaring Gods bestaat daarin, dat Hĳ zich kennen doet en
-noemen laat als Vader, Zoon en Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 63v. Het gedoopt
-worden in dien naam geeft dus niet maar te kennen, dat men
-op last of bevel Gods of tot belĳdenis van zĳn naam gedoopt
-wordt; immers kan de uitdrukking: in den naam, met den persoon
-zelf worden afgewisseld, gelĳk Paulus ook spreekt van gedoopt
-worden <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς Χριστον</span>, Rom. 6:3, Gal. 3:27. Maar het geeft te
-kennen, dat de doopeling in betrekking tot en in gemeenschap
-met dien God gesteld wordt, die zich als Vader, Zoon en Geest
-heeft geopenbaard, en nu op grond daarvan ook verplicht wordt,
-om dien naam te belĳden en te verheerlĳken. Cf. Julius Böhmer,
-<span lang="de" xml:lang="de">Das biblische „im Namen”. Eine sprachwiss. Untersuchung über
-das hebr.</span> <span lang="hbo" xml:lang="hbo">בְּשֵׁם</span> <span lang="de" xml:lang="de">und seine griech.
-Aequivalente</span>, Giessen Ricker 1898. Ofschoon Jezus echter na zĳne opstanding den doop als
-eene inlĳving in de gemeenschap met Vader, Zoon en Geest
-omschreven had, lag het voor de hand, dat hĳ in den eersten
-tĳd meest met den persoon van Christus in verband werd gebracht.
-Het kwam bĳ de intrede in de gemeente allereerst aan
-op bekeering en op geloof in Christus, om in dien weg vergeving
-van zonden te erlangen, en daarvan was de doop het teeken en
-bewĳs. Daarom heet de doop in de Hand. nog even als bĳ Johannes
-een <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμα μετανοιας εἰς ἀφεσιν ἁμαρτιων</span>, Hd. 2:38,
-22:16. Maar er kwam in den eersten tĳd nog iets anders bĳ.
-Johannes en ook Jezus zelf hadden dezen doop der bekeering
-gesteld tegenover den Geestesdoop, die op den pinksterdag plaats
-hebben zou. Deze Geestesdoop was volstrekt niet aan den waterdoop,
-den doop der bekeering tot vergeving der zonden, gebonden,
-want in Hd. 2:33 ontvangen alle discipelen dien Geest zonder
-doop; in Hd. 9:17, 10:44 worden de gaven des Geestes aan
-Paulus, Cornelius e. a. reeds geschonken vóór den doop, cf. 11:15-17;
-in Hd. 8:1, 9:17, 19:6 wordt glossolalie en profetie
-niet door den doop maar door de handoplegging verleend. Maar
-toch was voor degenen, die buiten stonden, de doop der bekeering
-de gewone weg, waarlangs zĳ ook de gaven des Geestes konden
-ontvangen, Hd. 2:38, 19:5, 6. Deze verbinding was echter
-tĳdelĳk; glossolalie en profetie waren niet de eigenlĳke weldaden
-<span class="pagenum" id="Page_260">[260]</span>
-van den doop; de christelĳke doop bleef wezenlĳk een doop der
-bekeering en des geloofs in Christus tot vergeving der zonden.
-Zoo wordt hĳ ook overal in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> verstaan en beschreven.
-Petrus zegt <a id="ct_79"></a>1 Petr. 3:21, dat, gelĳk Noach en de zĳnen door
-het water, dat de ark droeg, behouden zĳn van den dood, zoo
-de geloovigen van het verderf gered zĳn door den doop; maar
-die doop moet dan worden opgevat, niet als <span lang="grc" xml:lang="grc">σαρκος ἀποθεσις
-ρυπου</span>, niet gelĳk hĳ uitwendig ons afleggen doet de onreinheid
-des vleesches, maar als <span lang="grc" xml:lang="grc">συνειδησεως ἀγαθης ἐπερωτημα εἰς θεον,
-δι’ ἀναστασεως Ιησου Χριστου</span>, d. i. waarschĳnlĳk, de bede tot God
-om een goed, van schuld bevrĳd, geweten, hetgeen de doop alleen
-is en wezen kan door de opstanding van Jezus Christus als bewĳs
-van onze rechtvaardigmaking, Rom. 4:25. Dezelfde opvatting keert
-in den brief aan de Hebr. terug; deze rekent wel de <span lang="grc" xml:lang="grc">διδαχη
-βαπτισμων</span>, d. i. niet de leer van den christelĳken doop maar
-van de wasschingen in het algemeen, waarvan een rechte beschouwing
-voor Joodsche Christenen dringend noodig was, cf. 9:10,
-tot de grondbeginselen van het Christendom, maar onderscheidt
-in den christelĳken doop twee elementen: de wassching des
-lichaams met rein water en de reiniging des harten van een
-kwaad, beschuldigend, geweten, 10:22, 23. Van eene andere
-zĳde wordt de doop door Paulus beschouwd; hĳ brengt hem niet
-zoozeer met de rechtvaardigmaking als wel met de heiligmaking
-in verband. Als indalen in en opkomen uit het water is de doop
-een afbeelding en onderpand van het treden in gemeenschap met
-Christus, met zĳn dood en met zĳne opstanding, Rom. 6:3-6,
-Col. 2:12. Zoovelen dan in Christus, in zĳne gemeenschap, gedoopt
-zĳn, die hebben Christus aangedaan, Christus zich toegeeigend,
-zoodat zĳ nu in Christus zĳn, Hem toebehooren, Gal. 3:27-29,
-in nieuwigheid des levens wandelen, Rom. 6:4, 6v.,
-Ef. 5:26, Gode leven, Rom. 6:11, 13, ja het leven van Christus
-zelven in zich dragen, Gal. 2:20. En even als zĳ door den doop
-in gemeenschap met Christus getreden zĳn, zoo ook met zĳne
-gemeente, die zĳn lichaam is; zĳ zĳn allen door éénen Geest
-tot één lichaam gedoopt, 1 Cor. 12:13, Rom. 12:5. De waterdoop
-is bĳ Paulus tegelĳk Geestesdoop, maar niet een doop met
-de geestelĳke gaven der glossolalie en profetie, doch met den
-Geest als beginsel des nieuwen levens. Gedoopte menschen zĳn
-nieuwe, geestelĳke menschen, <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευματικοι</span>. Maar deze vernieuwing
-<span class="pagenum" id="Page_261">[261]</span>
-des menschen door den H. Geest in den doop staat niet los
-naast en komt niet toevallig bĳ de rechtvaardigmaking uit het
-geloof. Zĳ vallen samen; de Corinthiërs zĳn op hetzelfde oogenblik
-afgewasschen, geheiligd en gerechtvaardigd in den naam van den
-Heere Jezus en door den Geest onzes Gods, 1 Cor. 6:11, cf.
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 531. In den doop zĳn al deze weldaden saamgevoegd
-en aan de geloovigen geschonken, hetgeen echter niet wegneemt,
-dat de Corinthiërs, trots hun doop, door Paulus nog <span lang="grc" xml:lang="grc">σαρκικοι,
-νηπιοι ἐν Χριστῳ</span> genoemd en voor mogelĳken afval ernstig worden
-gewaarschuwd, 1 Cor. 3:1, 3, 10:1-12. Cf. Bossert, <span lang="de" xml:lang="de">Die
-Bedeutung der Taufe <ins id="cor_19" title="in">im</ins> <abbr title="Neuen Testament">N. T.</abbr></span>, Zeits.
-f. k. Wiss. u. k. Leben 1888 S. 339 f. Ehlers, <span lang="de" xml:lang="de">Das
-<abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> und die Taufe</span> 1890. Holtzmann, Neut. Theol. I 378 II 178.</p>
-
-<p id="lmn_52-3" class="sep1">3. Eene vaststaande leer over en een algemeen geldende ritus
-bĳ den doop wordt in de oude christelĳke kerk nog niet aangetroffen.
-Maar toch kent Didache 7, 1 reeds de trinitarische
-formule, terwĳl Hermas, Vis. III 7 nog spreekt van een doop
-in den naam des Heeren, of hem, Sim. IX 16, een zegel noemt
-van den Zone Gods, dat het leven geeft. De werkingen van den
-doop zĳn vooral vergeving van de verledene zonden en een nieuw,
-bovennatuurlĳk, eeuwig leven door den H. Geest, Justinus, Apol.
-I 61. Tertullianus, de baptismo 4. 5. Cypr. de grat. 3. 4. Greg.
-Naz. Or. 40, 3 sq. Hoewel duidelĳk gezegd wordt, dat het water
-in den doop zĳne natuur behoudt, wordt de verbinding van teeken
-en beteekende zaak mystisch opgevat; <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ τις ἐστιν ἐν τῳ ὑδατι
-χαρις, οὐκ ἐκ της φυσεως ἐστι του ἱδατος, ἀλλ’ ἐκ της του
-πνευματος παρουσιας</span>, Basil. de spir. sancto c. 15. <span lang="grc" xml:lang="grc">Λι’ ἐκεινου
-του ἱδατος ἡ θεια χαρις την αἰωνιον δωρειται ζωην</span>, Theodoretus,
-qu. 26 in Gen., bĳ Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμα</span>, cf. Tert. de bapt. 4.
-De doop wordt daarom ook met allerlei aan de mysteriën ontleende
-namen aangeduid, <span lang="grc" xml:lang="grc">φωτισμος, μυστηριον τελετη, τελειωσις,
-μυησις, μυσταγωγια</span>, en wordt beschouwd als <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀχημα προς οὐρανον,
-ὀχημα προς θεον, κλεις οὐρανων βασιλειας</span>, Schwane, D. G. II
-735. Hatch, Griech. u. Christ. 219. Suicerus s. v. En toen sedert
-de tweede eeuw de godsdienstoefening uiteenviel in een openbaar en
-bĳzonder deel, nam de bediening van doop en avondmaal hoe langer
-hoe meer een mysterieus, alleen voor de ingewĳden verstaanbaar
-karakter aan. <a id="ct_313"></a>Door het catechumenaat voorafgegaan, werd de
-<span class="pagenum" id="Page_262">[262]</span>
-doop zelf met allerlei symbolische handelingen omringd, zooals de
-presentatie van den doopeling door peetouders, het afleggen van
-belĳdenis, het blazen op het aangezicht en de teekening met het
-kruis, het leggen van gewĳd zout in den mond van den doopeling,
-het exorcisme, de driemaal herhaalde indompeling of besprenging,
-de zalving met het chrisma, het geven van een nieuwen naam, de
-omhanging met een wit kleed, de overreiking van eene brandende
-kaars, de opname in de gemeente, de broederkus, en soms daarna
-terstond de viering van het avondmaal, Suicerus s. v. Moeller-von
-Schubert, Kirchengesch. I<sup>2</sup> 339, cf. Catech. Rom. II 2 qu.
-45 sq. Bellarminus, de bapt. c. 24-27. Terwĳl dus in den
-apostolischen tĳd de doop terstond op de bekeering volgde en
-op de eenvoudigste wĳze bediend werd, Hd. 2:38, 41, 8:12,
-36, 10:47 enz., werd hĳ van de tweede eeuw af in een altĳd
-meer zich uitbreidend ritueel gehuld en in een magisch en mystisch
-genademiddel veranderd. Zelfs <a id="ct_91"></a>Augustinus bevorderde de
-ontwikkeling van de leer des doops in dezen geest, al is het
-ook, dat hĳ bĳ volwassenen voor eene heilzame werking van den
-doop voorafgaand geloof en bekeering vereischte. Want ten eerste
-zegt hĳ, dat de doop de vergeving der zonden en de wedergeboorte
-slechts geeft binnen de kerk; het sacrament is een sacrament
-van Christus en door Hem aan zĳne kerk gegeven; ketters
-en scheurmakers kunnen het wel medenemen buiten de kerk,
-maar dan is het een gestolen en wederrechtelĳk bezeten goed en
-oefent daarom geen heilzame werking uit, maar strekt ad perniciem,
-de unit. eccl. 68 de bapt. 3, 13. 5, 7 sq. <a id="ct_94"></a>Ten tweede
-schĳnt hĳ bĳ kinderen eene heilzame werking van den doop ex
-opere operato te leeren; ongedoopt stervende kinderen gaan verloren,
-de anima I 9. III 12. de pecc. mer. I 20. de nat. et gr.
-8., maar bĳ hen, die gedoopt worden, vervangt de doop zelf of
-de voorbede der kerk of het geloof der ouders het geloof, dat
-zĳ zelven nog niet oefenen kunnen, de pecc. mer. I 19. 34 sq.
-En ten derde schrĳft Augustinus aan den doop in elk geval de
-werking van een <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span> toe, waardoor de gedoopten
-rechtens Christus en zĳne kerk toebehooren en desnoods met dwang
-onder hare hoede mogen worden teruggebracht, de bapt. V 21
-VI 1. c. epist. Parmen. II 16, cf. Dorner, Augustinus 248 f.
-Schwane, D. G. II 744 f. Harnack, D. G. III 143 f. De scholastiek
-bleef eerst nog wel bĳ Augustinus staan en erkende, dat
-<span class="pagenum" id="Page_263">[263]</span>
-de doop bĳ volwassenen het geloof onderstelde en ook niet volstrekt
-ter zaligheid noodzakelĳk was. Maar zĳ bewoog zich toch hoe
-langer hoe meer in deze richting, dat zĳ het sacrament ex opere
-operato liet werken, en de subjectieve vereischten steeds meer
-aan beteekenis verliezen deed, Lombardus, Sent. IV dist. 3-6,
-Thomas, S. Theol. III qu. 66-71. Bonaventura, Brevil. VI 7.
-Schwane, D. G. III 605-622. Harnack, D. G. III 478 f. Zoo
-werd de leer des doops bĳ Rome voorbereid, die in het kort
-hierop neerkomt: de doop is het eerste sacrament, de deur tot
-het geestelĳk leven, de ingang tot de kerk; hĳ geeft de eerste
-bovennatuurlĳke genade, die door de andere sacramenten ondersteld
-en vermeerderd wordt en is daarom ter zaligheid volstrekt
-noodzakelĳk, behalve in enkele gevallen, waarin hĳ door een
-baptismus sanguinis of flaminis (voti) vervangen kan worden.
-Hĳ moet daarom ook zoo spoedig mogelĳk en in geval van nood
-door leeken of niet-christenen bediend worden. Door dien doop
-toch worden meegedeeld: 1<sup>o</sup> het <span lang="la" xml:lang="la">character indelebilis</span>, dat iemand
-onder de jurisdictie der kerk brengt, 2<sup>o</sup> de vergiffenis van alle
-zonden, zoo erf-, als dadelĳke zonden, die vóór den doop zĳn
-bedreven en kwĳtschelding van alle eeuwige en ook van alle
-tĳdelĳke straffen, voorzoover zĳ opera satisfactionis, maar niet,
-voorzoover zĳ natuurlĳke straffen der zonden zĳn, 3<sup>o</sup> de geestelĳke
-vernieuwing en heiliging van den mensch, door de instorting der
-heiligmakende genade en de bovennatuurlĳke deugden van geloof,
-hoop en liefde, zoodat de smet der erfzonde ganschelĳk wordt te
-niet gedaan en slechts de van nature aan den mensch als physisch
-wezen eigene concupiscentia overblĳft, die echter zelve geen zonde
-is doch wel aanleiding tot zondigen worden kan. 4<sup>o</sup> De inlĳving
-in de gemeenschap der heiligen en in de zichtbare kerk der geloovigen.
-Deze werkingen oefent de doop daardoor uit, dat onder
-het uitspreken der bekende formule het woord Gods of de kracht
-des H. Geestes zich op geheimvolle wĳze met het water verbindt
-en dit tot een <span lang="la" xml:lang="la">aqua viva et efficax</span>, tot een uterus maternus van
-den nieuwen mensch maakt. Feitelĳk worden dan ook door het
-sacrament des doops wedergeboren niet alleen alle kinderen, maar
-ook alle volwassenen, die aan de zeven praeparationes hebben
-voldaan en geen obex in den weg stellen. Cf. Conc. Flor. bĳ
-Denzinger n. 591. Trid. VI 4. VII de bapt. XIV de poenit. 2,
-Cat. Rom. II 2. Bellarminus, de sacr. bapt. c. 1-27. Oswald,
-<span class="pagenum" id="Page_264">[264]</span>
-Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. I<sup>2</sup> 141 f. enz., en voor de leer
-der Grieksche kerk, Damasc., de fide orthod. IV 14. Conf.
-orth. qu. 102. 103. Conf. Dosith. decr. 16. Kattenbusch, Vergl.
-Conf. I 400 f.</p>
-
-<p id="lmn_52-4" class="sep1">4. De strĳd, die door de Reformatie tegen de sacramentsleer
-van Rome werd aangebonden, concentreerde zich niet om den
-doop maar om het avondmaal. De Duitsche Hervormers waren
-zelfs van meening, dat de doop in het pausdom vrĳ wel ongeschonden
-was bewaard en namen hem daarom met geringe wĳziging
-over. <a id="ct_500"></a>Vele ceremoniën, die langzamerhand aan den doop waren
-toegevoegd, bleven ook bĳ de Lutherschen in gebruik, zooals
-naamgeving, kruisteeken, excorcisme, peterschap, handoplegging,
-witte kleeding, zegening enz. Voorts leerde <a id="ct_143"></a>Luther in zĳne beide
-Catechismi en in de Smalc. artikelen, dat het woord der instelling
-het water van den doop maakte tot een <span lang="la" xml:lang="la">divina, coelestis, sancta
-et salutifera aqua</span>; wel verwierp hĳ het gevoelen van Thomas
-en de Dominicanen, die het woord der instelling miskenden en
-God eene virtus spiritualis aan het water lieten mededeelen;
-maar hĳ nam toch eene objectieve, reëele vereeniging van het
-woord en het water aan; de doop is <span lang="la" xml:lang="la">verbum Dei cum mersione
-in aquam, aqua divino mandato comprehensa et verbo Dei obsignata</span>;
-het water in den doop is, gelĳk Luther het elders in
-zĳn <span lang="de" xml:lang="de">Sermon von der Taufe</span> uitdrukte, <span lang="de" xml:lang="de">durch
-die göttliche Majestät ganz durchgöttet</span>, gelĳk het ĳzer door het vuur verhit wordt.
-Latere dogmatici werkten dit uit en leerden, dat door het woord
-der instelling de <span lang="la" xml:lang="la">materia coelestis</span>, d. i. tota trinitas of sanguis
-Christi of Spiritus sanctus zich met de materia terrestris, d. i.
-het water zoo verbond, dat God in, cum en <span lang="la" xml:lang="la">per aquam baptismi,
-non seorsim et actione peculiari sed conjunctim cum aqua baptismi
-et per eam, una atque indivisa actione</span> de wedergeboorte
-werkte. En eindelĳk liet Luther in den eersten tĳd de heilzame
-werking van den doop wel altĳd afhangen van het geloof, waarmede
-de weldaden van den doop werden aangenomen, maar later
-legde hĳ hoe langer hoe meer op het objectief karakter van den
-doop nadruk, en zeide niet meer, dat de kinderen geloovigen zĳn
-of kunnen zĳn, doch liet den kinderdoop alleen rusten op Gods
-bevel. De Lutherschen leerden daarom later, dat de heilzame
-werking van den doop bĳ volwassenen wel van het geloof, althans
-<span class="pagenum" id="Page_265">[265]</span>
-van eene passiva capacitas afhangt en dus, indien het geloof
-aanwezig is, in obsignatio en confirmatio bestaat; <a id="ct_762"></a>maar bĳ kinderen
-werkt de doop de wedergeboorte, is hĳ <span lang="la" xml:lang="la">medium ordinarium
-regenerationis et mundationis a peccatis</span>, echter toch altĳd zoo,
-dat wel de schuld en macht maar niet de geheele smet der zonde
-wordt weggenomen; de <span lang="la" xml:lang="la">radix aut fomes peccati</span> blĳft. Cf. Symb.
-B. ed. Müller 30. 40. 163. 320. 361. 384. 485. 768. 780.
-Luther bĳ Köstlin, Luthers Theol. II 507 f., en Harnack, D. G.
-III 748. Melanchton, Loc. de baptismo. Gerhard, Loc. XX.
-Quenstedt, Theol. IV 106-176. Hollaz, Ex. theol. 1077-1103.
-Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 54. <a id="ct_381"></a>De Gereformeerden echter
-verwierpen niet alleen de meeste ceremoniën, die allengs met den
-doop verbonden waren en keerden tot den eenvoud der H. Schrift
-terug. Maar zĳ gingen ook uit van de gedachte en trachtten deze
-vast te houden, dat de doop voor de geloovigen was ingesteld
-en dus het geloof niet werkte maar versterkte. Daardoor kwamen
-zĳ bĳ den kinderdoop voor eene dubbele moeilĳkheid te staan.
-Ten eerste moesten zĳ, voornamelĳk tegenover de Anabaptisten
-maar dan voorts ook tegenover Roomschen en Lutherschen aantoonen,
-dat de kinderen der geloovigen ook reeds vóór den doop
-als geloovigen te beschouwen waren en als zoodanig behoorden
-gedoopt te wezen. En ten andere waren zĳ verplicht een antwoord
-te geven op de vraag, waarin bĳ de kinderen de genadewerking
-des doops bestond, daar zĳ, als nog niet tot hun verstand gekomen
-zĳnde en dus nog niet de fides actualis bezittende, ook moeilĳk
-in dit geloof konden versterkt en bevestigd worden. Aan de
-laatste vraag werd echter gewoonlĳk weinig aandacht gewĳd; men
-bepaalde er zich in het algemeen toe, om te zeggen, dat de doop
-voor de ouders een bewĳs was, dat hun zaad in het verbond
-Gods was opgenomen, voor de kinderen later bĳ hun opwassen
-tot een rĳken troost en zegen was, en ook reeds in hun onbewusten
-staat hun een recht gaf op de goederen van het genadeverbond,
-Witsius, Misc. Sacra II 648-667. De eerste vraag
-werd echter van den aanvang af zeer verschillend beantwoord.
-Voor het recht van den kinderdoop beriep men zich eenparig op
-de H. Schrift, bepaaldelĳk op hare leer aangaande het genadeverbond.
-Naar den regel van dat verbond moesten de kinderen
-en ook de volwassenen beoordeeld worden; geloof en bekeering
-geven geen recht op den doop, maar alleen het verbond. De
-<span class="pagenum" id="Page_266">[266]</span>
-kinderen, uit geloovige ouders geboren, waren geen heidensche
-kinderen, lagen niet onder den toorn Gods, verkeerden niet onder
-de macht van Satan, zoodat er eerst een exorcisme bĳ hen moest
-plaats hebben. Maar zĳ waren vóór den doop reeds kinderen des
-verbonds; de doop was daarom ook niet absoluut tot zaligheid
-noodig, en aan nooddoop bestond er geen behoefte. Zoodra men
-echter nadacht over wat dit begrepen zĳn van de kinderen in
-het genadeverbond inhield, ging men uiteen. <a id="ct_301"></a>Er waren er, die
-de eenheid van verkiezing en verbond zoo lang en zoo nauw
-mogelĳk wenschten vast te houden; zĳ beweerden daarom, dat
-alle kinderen, uit geloovige ouders geboren, naar het oordeel der
-liefde voor wedergeboren gehouden moesten worden, totdat zĳ in
-leer of leven duidelĳk het tegendeel openbaarden, of dat althans
-de uitverkoren kinderkens in den regel reeds vóór den doop of
-zelfs reeds vóór de geboorte door Gods Geest waren wedergeboren,
-a Lasco, Ursinus, Acronius, Voetius, Witsius e. a. Maar anderen,
-lettend op de bezwaren der practĳk, die zoo dikwerf leert, dat
-gedoopte kinderen opgroeien, zonder eenig teeken van geestelĳk
-leven te toonen, durfden van deze wedergeboorte vóór den doop
-geen regel maken. Zĳ erkenden wel allen zonder uitzondering,
-dat Gods genade niet aan de middelen gebonden is en ook in
-het hart van jonge kinderen de wedergeboorte kan werken, maar
-zĳ lieten in het midden, of die wedergeboorte bĳ de uitverkoren
-kinderkens vóór of onder of ook, soms zelfs vele jaren, na den
-doop plaats heeft, Calvĳn, Beza, Zanchius, Bucanus, Walaeus,
-Amesius, Heidegger, Turretinus e. a. Deze voorstelling kreeg de
-overhand, toen de kerk door verwaarloozing der tucht tot verval
-kwam. Verkiezing en kerk, in- en uitwendige zĳde des verbonds,
-vroeger zooveel mogelĳk verbonden maar sedert Gomarus hoe
-langer hoe meer onderscheiden, vielen steeds verder uit elkaar;
-in de ecclesia vormde zich eene ecclesiola. De doop werd daarom
-allengs geheel van de wedergeboorte losgemaakt, en, wĳl men
-hem toch voor de kinderen wilde handhaven, opgevat en gerechtvaardigd
-als een sacrament der kerk en onderpand van het zaad
-der geloovigen in het algemeen, of als eene bevestiging van de
-objectieve, conditioneele belofte des evangelies, of als bewĳs van
-gemeenschap aan het uitwendig genadeverbond, of als waarborg
-van eene verliesbare, met de zaligheid niet onverbrekelĳk verbondene,
-en later door persoonlĳk geloof te bevestigen
-<span class="pagenum" id="Page_267">[267]</span>
-wedergeboorte, of als een opvoedingsmiddel, dat de gedoopten op later
-leeftĳd tot oprechte bekeering aanspoort. Cf. Voetius, Disp. II
-408 sq. Witsius, Misc. Sacra II 611-618. G. Kramer, Het
-verband van doop en wedergeboorte, Breukelen 1897. De strĳd
-ontbrandde daarbĳ telkens weer op het punt van het doopsformulier.
-Sommigen verstonden de uitdrukking: in Christus geheiligd
-zĳn, van de inwendige vernieuwing door den H. Geest en hadden
-daarom bezwaar, om deze vraag van het doopsformulier voor te
-leggen aan ouders, die hun kind nog wel ten doop presenteerden
-maar overigens om God noch zĳn gebod zich bekommerden;
-onder pietistischen invloed hechtten zĳ aan de uitwendige doopshandeling
-hoe langer hoe minder waarde, drongen op persoonlĳke
-bekeering aan en trokken zich in den engen kring der gezelschappen
-terug, Lodenstein, Gentman, Koelman, Brakonier, van de Putt,
-Kelderman, Vos e. a. bĳ Proost, Jod. van Lodenstein 1880 bl.
-160. 229. Ypey en Dermout, Gesch. der N. H. Kerk III 261-263.
-Ypey, Gesch. der Chr. Kerk in de achttiende Eeuw VI
-164. M. Vitringa VII 108. 115 sq. Moor V 489. Anderen verstonden
-de uitdrukking in objectieven, verbondmatigen zin, zagen
-in den doop niets meer dan een teeken van het uitwendig verbond,
-waarop een historisch geloof en een onergerlĳk leven
-voldoende recht gaven, Ostervald, Comp. Theol. II 6, 4, 4.
-Vernet, Christ. Onderw. 300. en vooral Janssonius en van Eerde
-tegen Appelius, cf. M. Vitringa VI 426 sq. 498 sq. VII 125 sq.</p>
-
-<p id="ct_641">Zoo werd in de Gereformeerde kerken zelve de doop schier
-geheel van zĳne waarde beroofd en feitelĳk die doopsleer ingevoerd,
-welke in de eeuw der Hervorming reeds door Socinianen
-en Anabaptisten en later door Remonstranten en Rationalisten
-gehuldigd werd. Dezen komen toch bĳ alle onderling verschil
-daarin overeen, dat de doop niet als zegel der genade van
-Gods zĳde maar in de eerste plaats als belĳdenisacte van
-’s menschen zĳde waarde heeft. De doop werkt niets en geeft
-niets, maar is alleen een symbool van den overgang uit het
-Joden- en Heidendom tot het Christendom, een teeken van
-geloof en bekeering, een belofte van gehoorzaamheid en daarom
-òf in het geheel niet door Christus als een blĳvend sacrament
-ingesteld òf in elk geval voor kinderen hoogstens geoorloofd
-en nuttig, doch niet noodzakelĳk en geboden; <a id="ct_629"></a>de Kwakers
-gingen zelfs zoo ver, dat zĳ den waterdoop geheel verwierpen en
-<span class="pagenum" id="Page_268">[268]</span>
-alleen den doop des Geestes erkenden, en de Rationalisten streden
-erover, of de doop, die toch niet meer dan een plechtig zinnebeeld
-was, niet beter kon worden afgeschaft, cf. M. Vitringa VII 297-415.
-Strauss, Dogm. II 549-558. Wegscheider, Instit § 171.
-172. Kant, Religion ed. Rosenkranz 233. Het moderne Protestantisme
-staat nog op dit standpunt en maakt den doop facultatief,
-Scholten, Initia 247, Ehlers, <span lang="de" xml:lang="de">Das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr>
-und die Taufe</span>, Giessen 1890; en bĳ vele anderen werkt de geringschatting van het
-sacrament daarin na, dat het zwaartepunt uit den doop in de
-later volgende, steeds plechtiger ingerichte aanneming en bevestiging
-van leden verlegd wordt. Maar daartegenover werd in deze
-eeuw van verschillende zĳden weer eene poging beproefd, om het
-objectief karakter van den doop te handhaven. <a id="ct_163"></a>Schleiermacher
-zag in den doop wel allereerst eene handeling der kerk, waardoor
-zĳ den geloovige in hare gemeenschap opneemt, maar dan vervolgens
-daarin tegelĳk eene opneming in de levensgemeenschap
-met Christus, Chr. Gl. § 136-138, cf. Schweizer, Chr. Gl. § 171.
-Lipsius, Dogm. § 846. <a id="ct_535"></a>Anderen plaatsten weder de genadedaad
-Gods in het sacrament op den voorgrond en leerden, dat de
-doop geen wedergeboorte onderstelt maar toch de kracht der
-wedergeboorte of deze zelve verleent, een aanknooping is van den
-liefdeband van Christus’ zĳde en den grondslag legt voor alle latere,
-echter dan slechts in den weg des geloofs te verkrĳgene weldaden,
-Philippi, Kirchl. Gl. V 2, 83 f. Kahnis, Luth. Dogm. II 333.
-Dorner, Chr. Gl. II 832. Frank, Chr. Wahrheit II 266 f.
-Althaus, <span lang="de" xml:lang="de">Die Heilsbedeutung der Taufe im <abbr title="Neuen Testament">N. T.</abbr></span>
-Gütersloh 1898. H. Cremer, <span lang="de" xml:lang="de">Wesen und Wirkung der Taufgnade</span>, ib. 1899. W.
-Schmidt, Dogm. II 461. Oosterzee, Dogm. § 138 9v. Vele Lutheranen
-keerden zelfs tot de oude leer terug, dat de H. Geest
-in en door het water des doops de wedergeboorte werkt en
-lieten deze niet alleen in eene geestelĳke vernieuwing maar ook
-in de inplanting van eene hemelsche lichaamlĳkheid bestaan,
-Vilmar, Dogm. II 233. Martensen, Dogm. 398 f. Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das
-Sakrament der Taufe</span> I 17 f. Thomasius, <span lang="de" xml:lang="de">Christi Person u.
-Werk</span> II 297 f. <a id="ct_741"></a>In Engeland trad het Tractarianisme op met de
-leer van een baptismal regeneration, daarin bestaande, dat de
-kinderen door den doop zoo werden vernieuwd, dat zĳ later zelfstandig
-de genade door het geloof konden aannemen, Newman,
-<span lang="en" xml:lang="en">Lectures on Justification</span> 1838, Waterland, Works, Oxford 1843
-<span class="pagenum" id="Page_269">[269]</span>
-IV 425-458 cf. Hodge, Syst. Theol. III 591-604 en Cunningham,
-Historical Theol. II 133-142. Ryle, Knots untied, 11<sup>th</sup> ed.
-London Hunt 1886 p. 105-196. <a id="ct_132"></a>Hier te lande trachtte Dr. Kuyper
-het objectief karakter van den doop te handhaven, door er eene
-bĳzondere genade aan toe te kennen. Deze bestaat niet in de
-wedergeboorte, welke bĳ den doop ondersteld wordt en dus niet
-meer behoeft geschonken te worden, maar in eene bĳzondere,
-anders niet te verkrĳgen weldaad, n.l. in de inlĳving in het
-lichaam van Christus, of liever in de inplanting in ons geloof
-van de hebbelĳkheid of den drang, om niet op onszelf te staan,
-maar om ons één te voelen met heel het lichaam van Christus,
-Heraut 646v.</p>
-
-<p id="lmn_52-5" class="sep1">5. De meeste kerken kennen tegenwoordig den doop bĳna
-niet anders dan als kinderdoop. Behalve op het gebied der zending
-en in de baptistische genootschappen komt de doop van volwassenen
-niet anders dan als uitzondering voor. Toch is in de Schrift
-het omgekeerde het geval; van den kinderdoop spreekt zĳ nergens
-met zoovele woorden, altĳd gaat zĳ van den bejaardendoop uit;
-en ook de christelĳke confessies en theologen zĳn haar daarin
-altĳd in zooverre gevolgd, als zĳ van den doop van volwassenen
-hun uitgangspunt namen en daarna eerst tot den kinderdoop overgingen.
-Deze doop werd nu op Gods bevel door Johannes en daarna
-door Jezus ingesteld, omdat de gansche wereld voor God verdoemelĳk
-was. Dat gold niet alleen van de Heidenen, maar ook
-van de Joden, die immers hunne eigene gerechtigheid zochten
-op te richten uit de werken der wet en daarom niet kwamen
-tot de wet der rechtvaardigheid, Rom. 9:31. Reeds de profeten
-verkondigden toch, dat God, die getrouw is en zĳns verbonds
-gedenkt, in de toekomst aan Israel bekeering en leven, een nieuw
-hart en een nieuwen geest zou geven, alle zonden hun vergeven,
-zĳn Geest op hen uitstorten, rein water op hen sprengen en van
-alle onreinigheden hen reinigen zou, Hos. 6:2, Joel 2:28, 29,
-Mich. 7:18-20, Jes. 1:16, 40v., Jer 31:31-34, 33:8,
-Ezech. 11:17-20, 36:25-28, 37:1-14, 39:29, Zach.
-13:1 enz. Wedergeboorte, bekeering, geloof was noodig, zoo
-voor Israel als de Heidenen, om in te gaan in het koninkrĳk der
-hemelen en aan zĳne goederen deel te krĳgen. Johannes en Jezus
-traden met die prediking op, en wie haar aannamen, werden gedoopt.
-<span class="pagenum" id="Page_270">[270]</span>
-Aan den doop ging dus de aanbieding en de aanneming van het
-woord des evangelies vooraf. De Schrift laat er niet den minsten
-twĳfel over bestaan, dat de doop uitsluitend voor geloovigen
-ingesteld is. Er worden geen andere personen gedoopt, dan die
-belĳdenis doen van hunne zonden en bewĳs geven van bekeering
-en geloof, Mt. 3:2, 6, Hd. 2:37, 38, 8:12, 37, 18:8; de
-doop heet daarom een doop der bekeering, opdat men in dien
-weg de vergeving der zonden erlange, Mk. 1:4, Hd. 13:24;
-in <a id="ct_32"></a>Mt. 28:19 duiden de beide participia <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτιζοντες</span> en
-<span lang="grc" xml:lang="grc">διδασκοντες</span> wel den weg aan, waarin het
-<span lang="grc" xml:lang="grc">μαθητευειν παντα τα
-ἐθνη</span> volbracht moet worden, maar het doopen in den naam des
-Vaders, des Zoons en des H. Geestes onderstelt juist de voorafgaande
-prediking van en het geloof in dien naam, gelĳk dit
-Mk. 16:15, 16 ook duidelĳk uitgesproken wordt en in Joh.
-4:1 het discipelen maken aan het doopen voorafgaat; het zĳn
-kinderen Gods door het geloof in Christus Jezus, die door den
-doop Christus hebben aangedaan, Gal. 3:26, 27. Zoolang er van
-den doop der volwassenen sprake is, bestaat er hierover tusschen
-de christelĳke kerken geen verschil; geen enkele kerk doopt een
-volwassene zonder voorafgaand onderricht in de waarheid, zonder
-te voren afgelegde belĳdenis des geloofs. <a id="ct_314"></a>Zelfs Rome erkent, dat
-in den volwassene de zeven praeparationes aan den doop moeten
-voorafgaan, en maakt niet de objectieve geldigheid maar toch de
-subjectieve werking van eene intentio virtualis als conditio sine
-qua non in den ontvanger afhankelĳk, Trid. VI c. 5. 7. Catech.
-Rom. II 2 qu. 30. 44. Maar Rome heeft hoe langer hoe meer
-deze subjectieve voorwaarden in den ontvanger verzwakt, en het
-zwaartepunt uit het woord en het geloof in het sacrament verlegd;
-dit sacrament toch werkt ex opere operato, zonder in den ontvanger
-iets anders te eischen dan een negatief <span lang="la" xml:lang="la">obicem non ponere</span>;
-evenals de zonden, worden de weldaden der genade door Rome
-eindeloos gesplitst, in stukjes en beetjes hier en hiernamaals uitgedeeld;
-het is altĳd hetzelfde denkbeeld van hierarchie, dat hier
-in de leer der genade, evenals overal elders, zĳn invloed gevoelen
-doet. Daarom leert Rome dan ook, dat prediking en geloof slechts
-praeparatoire beteekenis hebben; de eigenlĳke, heiligmakende, bovennatuurlĳke
-genade wordt alleen medegedeeld door het sacrament
-van den doop, dat daarom, behalve in enkele gevallen, waarin
-het door den baptismus sanguinis of flaminis vervangen wordt,
-<span class="pagenum" id="Page_271">[271]</span>
-voor alle menschen, volwassenen en kinderen, ter zaligheid volstrekt
-noodzakelĳk is. <a id="ct_640"></a>De Reformatie heeft daartegenover dit
-Schriftuurlĳk beginsel gesteld, dat het sacrament geen enkele
-weldaad meedeelt of meedeelen kan, welke de geloovige niet
-reeds bezit door zĳn vertrouwen op het woord Gods. Het geloof
-alleen, afgedacht van alle sacrament, stelt in het bezit en genot
-van alle weldaden des heils. Indien nu de doop dit geloof onderstelt,
-blĳft er geen enkele weldaad meer over, die door den doop
-nog aan den geloovige zou kunnen medegedeeld worden. <a id="ct_501"></a>De doop
-kan niet anders dan de weldaden, die door het geloof ontvangen
-zĳn, beteekenen en verzegelen en daardoor het geloof versterken,
-Ned. Gel. art. 33. 34. Heid. Cat. qu. 69. Ook de Lutherschen
-stemmen dit toe voor den doop der volwassenen, die vooraf wedergeboren
-zĳn en belĳdenis deden van hun geloof; evenals het
-geloof en de gave des H. Geestes door de prediking des woords
-in de wedergeborenen vermeerderd wordt, <span lang="la" xml:lang="la">ita quoqae idem fit per
-baptismum, quin et baptismus donum regenerationis in illis
-efficaciter obsignat</span>, Gerhard, Loc. XX 123. Quenstedt IV 145.
-Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. 400. 407. Er is hier een Protestantsch
-beginsel mede gemoeid; wie aan den doop eene mededeeling
-van genade toeschrĳft, welke door het woord en het geloof
-niet verkregen kan worden, zet voor de Roomsche sacramentsleer
-de deur open.</p>
-
-<p>De forma des doops bestaat in een door God gelegd verband
-tusschen een zichtbaar teeken en een onzichtbaar geestelĳk goed.
-Als teeken doet het water dienst, Mt. 3:6, Hd. 8:36, dat niet
-toevallig of willekeurig maar om zĳne treffende overeenkomst
-met de beteekende zaak gekozen is. Wat het onreine, vervuilende
-en verstikkende stof is voor het lichaam, dat is de zonde voor
-de ziel; en gelĳk water de onreinheid des lichaams afwascht,
-zoo reinigt het bloed van Christus van alle zonden. Schier bĳ
-alle volken en in alle godsdiensten heeft daarom het water eene
-rĳke, symbolische beteekenis; dienst doende bĳ allerlei wasschingen,
-schaduwde het de geestelĳke reiniging af, welke ieder
-mensch behoeft, om te verkeeren in de gemeenschap met God;
-in den Oudtest. eeredienst nam het water eene breede plaats in,
-Ex. 30:18-20, 40:30, Lev. 6:28, 8:6, 11:32, 15:12, Num.
-8:7, 19:7v. enz., en de profeten stelden de geestelĳke reiniging
-van het volk als eene besprenging met water voor, Ezech. 36:25,
-<span class="pagenum" id="Page_272">[272]</span>
-37:23, Zach. 13:1. Uit zichzelf en van nature, d. i. krachtens
-den aard, dien God er bĳ de schepping aan gaf, is het water
-dus uitnemend geschikt, om in den doop de afwassching der
-zonden en de geestelĳke vernieuwing af te beelden en te verzekeren.
-Daarom is het ook niet noodig, gelĳk Rome beweert, dat
-het doopwater te voren op Paasch- of Pinkster-Zaterdag gewĳd
-en met olie gemengd zĳ, Catech. Rom. II 2 qu. 47. Veel minder
-mag met de Paulicianen het gebruik van het water nagelaten
-worden, wĳl Christus het levende water is, of met andere secten
-de doop door inbranding van een merkteeken of door geeseling
-ten bloede toe vervangen worden, Moor V 409-411. Zelfs is
-het overbodig, om met Beza en anderen toe te geven, dat, als
-water ontbreekt eene andere vloeistof gebruikt mag worden, want
-zulk een geval is zoo goed als onmogelĳk, M. Vitringa VII 14.
-<a id="ct_549"></a>In den eersten tĳd bestond de handeling van het doopen daarin,
-dat de doopeling in het water ondergedompeld en na een oogenblik
-daaruit weer opgetrokken werd. Het grieksche woord <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτιζω</span>
-wĳst daar reeds op, want het beteekent letterlĳk doopen, indoopen,
-Joh. 13:26, en geeft ook dan, wanneer het in ruimer zin voor
-wasschen, Mt. 15:2, Mk. 7:4, Luk. 11:38, Hebr. 9:10 of
-overdrachtelĳk, Mt. 3:11, 20:22, Hd. 1:5 enz. wordt gebezigd,
-zulk eene handeling te kennen, waarbĳ de persoon of zaak, die
-gedoopt wordt, geheel en al wordt ondergedompeld en gereinigd.
-Voorts toonen de gevallen, welke de Schrift verhaalt, duidelĳk
-aan, dat de doop in den apostolischen tĳd bĳ wĳze van onderdompeling
-plaats had, Mt. 3:6, Joh. 3:23, Hd. 8:38. En
-eindelĳk is de phraseologia sacramentalis geheel en al op deze
-wĳze van doopsbediening gebouwd, Rom. 6:3, 4, Gal. 3:27,
-Col. 2:12. <a id="ct_246"></a>Eeuwenlang is de immersio dan ook in de christelĳke
-kerk in gebruik gebleven; de Grieksche kerk houdt er nog aan
-vast, besprenging (adspersio) of liever begieting (infusio) kwam
-in oude tĳden alleen voor, als er geen water genoeg was, Didache
-c. 7, of als kranken op hun leger gedoopt moesten worden (baptismus
-clinicorum); Cyprianus, Ep. 69, 12, verdedigde in dit
-laatste geval de adspersio of perfusio met beroep op Ezech. 36:25,
-maar overigens spreken de kerkvaders altĳd van den doop als
-van eene onderdompeling in het water, Suicerus, s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναδυω</span>.
-Paus Stephanus II stond in 754 den doop per infusionem in
-geval van noodzakelĳkheid bĳ kinderen en kranken toe, maar
-<span class="pagenum" id="Page_273">[273]</span>
-een concilie van het jaar 816 schreef nog aan de priesters voor,
-<span lang="la" xml:lang="la">ut non effundant aquam super capita infantium sed semper mergantur
-in lavacro</span>. Thomas zeide, <span lang="la" xml:lang="la">tutius est baptizare per immersionem,
-quia hoc habet usus communis</span>, S. Theol. III qu. 66
-art. 7. Het Concilie van Ravenna 1311 liet de keuze tusschen
-immersio en superfusio vrĳ. Tot de 13<sup>e</sup> eeuw toe komt dus in
-het Westen de indompeling nog naast de besprenging voor; dan
-echter wordt de laatste hoe langer hoe meer algemeen. Als in
-het gekerstend Europa de bejaardendoop uitzondering en de kinderdoop
-regel werd, kwam er niet uit dogmatische maar uit
-hygiënische overwegingen ook verandering in de wĳze van doopsbediening;
-kinderen waren in zekeren zin allen in <span lang="la" xml:lang="la">infirmitate
-positi</span>. De Hervormers sloten zich bĳ dit gebruik aan; Luther
-gaf aan onderdompeling de voorkeur, Calvĳn hield de vraag voor
-een adiaphoron, maar de Anabaptisten maakten er een beginsel
-van en keerden daarom tot de immersio terug. En dit is het,
-wat alleen bestreden dient te worden. Er is geen twĳfel aan, of
-de onderdompeling was oudtĳds algemeen in gebruik, is nog
-geoorloofd en doet de rĳke beteekenis van den doop ook beter
-dan de besprenging uitkomen. Maar er is hier geen beginsel van
-te maken. Want 1<sup>o</sup> het water is niet het bloed van Christus
-zelf en bewerkt niet zelf de afwassching der zonden, maar is
-daarvan een teeken en zegel; zoo kan het bĳ den doop dus niet
-aankomen op de hoeveelheid waters, die op den doopeling uitgestort
-of in welke hĳ gedompeld wordt. 2<sup>o</sup> De geestelĳke weldaad,
-die door den doop wordt afgebeeld, wordt niet alleen eene
-afwassching der zonden maar ook eene besprenging met rein
-water en met het bloed van Christus genoemd, Ezech. 36:25,
-Hebr. 12:24, 1 Petr. 1:2, cf. Ex. 24:6, 29:16, 20. 3<sup>o</sup> Schoon
-de onderdompeling eeuwenlang in gebruik bleef, werd toch van
-de oudste tĳden af in gevallen van noodzakelĳkheid de besprenging
-geoorloofd geacht; nooit dacht de christelĳke kerk eraan,
-om den doop als ongeldig te beschouwen, alleen omdat hĳ bĳ
-wĳze van besprenging was toegediend; en de voorstanders der
-onderdompeling deinzen meestal in de practĳk zelven voor deze
-consequentie terug. 4<sup>o</sup> Hoewel, in weerwil van de van oude tĳden
-af gebruikelĳke immersio triplex, Did. c. 7, met Gregorius M.
-is vast te houden: <span lang="la" xml:lang="la">utrum unica an trina ablutio fiat, nihil
-referre existimandum est</span>, Catech. Rom. II 2 qu. 14, toch mag
-<span class="pagenum" id="Page_274">[274]</span>
-de besprenging niet in zoo geringe mate geschieden, dat alle
-denkbeeld van afwassching teloor gaat. Evenals het avondmaal,
-hoe ook ingekrompen, een maaltĳd blĳven moet, behoort ook in
-de besprenging met het doopwater de symboliek der afwassching
-behouden te worden. Cf. Calvĳn, Inst. IV 15, 19. Voetius, Pol.
-Eccl. I 683-694. Moor V 413-421. M. Vitringa VII 16-30.
-Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> I 46-60. De Hoop Scheffer,
-Overzicht der gesch. van den doop bĳ onderdompeling, Amst. 1882.</p>
-
-<p id="lmn_52-6" class="sep1">6. Dit water wordt tot een sacrament door het woord der
-instelling. In de Schrift wordt de doop nu eens omschreven als
-een doop in den naam van Christus, Hd. 2:38, 8:16, 10:48,
-19:5 cf. Rom. 6:3, 1 Cor. 1:13-15, 6:11, Gal. 3:27 en
-dan weer als een <a id="ct_33"></a>doop in den naam des Vaders, des Zoons en
-des H. Geestes, Mt. 28:19. Deze uitdrukkingen bedoelen niet,
-eene formule aan de hand te geven, welke bĳ den doop moet
-uitgesproken worden, maar zĳ beschrĳven het wezen van den
-christelĳken doop; deze moet zĳn een doop in den naam van
-Christus en dus in den naam van God Drieëenig. Dat zĳ niet
-als eene formule bedoeld zĳn, blĳkt daaruit, dat bĳ besnĳdenis
-en pascha, bĳ den doop van Johannes en bĳ het avondmaal van
-zulk eene formule geen sprake is. Maar zeker werd er bĳ het
-bedienen en ontvangen van den doop reeds van den aanvang af
-het een of ander gesproken; er werd belĳdenis van zonden. Mt.
-3:6, en van het geloof in Christus, Hd. 8:37, afgelegd, cf.
-1 Tim. 6:12. Daarvoor kwam spoedig uit den aard der zaak
-eene vaststaande formule in gebruik, die aan de instellingswoorden
-in Mt. 28:19 werd ontleend. De Didache spreekt van de Christenen
-als <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισθεντες εἰς ὀνομα κυριου</span>, 9:5 maar kent toch
-reeds de trinitarische formule, 7, 1. 3, cf. Justinus, Apol. I 61.
-Hoewel nu een doop in den naam van Christus of met de belĳdenis,
-dat Jezus Christus de Zone Gods is, Hd. 8:37 in den
-eersten tĳd volkomen voldoende was, moest toch later, toen allerlei
-ketterĳen opkwamen, juist tot handhaving van het christelĳk
-karakter van den doop de trinitarische formule hoe langer hoe
-meer als noodzakelĳk beschouwd worden, cf. Cypr. Ep. 73,
-16-18 en andere kerkvaders bĳ Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμος</span>. Maar
-ook deze trinitarische formule luidt in de verschillende kerken
-niet gelĳk. <a id="ct_382"></a>De Grieksche kerk bedient zich van de woorden:
-<span class="pagenum" id="Page_275">[275]</span>
-<span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτιζεται ὁ δουλος του θεου ὁ δεινα εἰς το ὀνομα του πατρος—ἀμην,
-και του υἱου—ἀμην, και του ἁγιου πνευματος—ἀμην,
-νυν και εἰς τους αἰωνας των αἰωνων</span>. <a id="ct_315"></a>Hoewel de Latĳnsche
-kerk den alzoo bedienden doop erkent, bezigt zĳ zelve toch
-de formule: <span lang="la" xml:lang="la">ego te baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus
-Sancti</span>, Catech. Rom. II 2 qu. 10. 11, en de Protestantsche
-kerken namen gewoonlĳk deze over. De Syrische en Armenische
-kerken hebben weer eene formule, die zoowel van de Grieksche als
-van de Latĳnsche afwĳkt, Höfling, Das Sakr. der Taufe I 44. Alles
-bewĳst, dat de geldigheid van den doop op zichzelf niet afhangt
-van de letterlĳke woorden, die daarbĳ door den bedienaar gesproken
-zĳn. De trinitarische formule is alleen noodig geworden,
-om ketterĳ te weren, om waarborg te geven, dat de doop, die
-bediend werd, de ware, christelĳke doop is, en om gewenschte
-vastheid te brengen in het liturgisch gebruik. Daarbĳ is het nog
-van belang op te merken, dat de trinitarische doopsformule geen
-magische kracht bezit, om het water in het bloed van Christus
-te veranderen. De Gereformeerden ontkennen dit niet alleen, maar
-ook de Grieksche, Roomsche en Luthersche kerk spreken bĳ den
-doop anders dan bĳ het avondmaal. Bĳ dit laatste sacrament
-valt op de recitatio van de woorden der instelling, op hun consecratorische
-kracht, en op de daardoor teweeggebrachte trans-
-of consubstantiatie de nadruk. Maar al spreekt men bĳ den doop
-ook van eene divina virtus, die aan het water medegedeeld is,
-van aqua vivida, sancta, divina, van eene <span lang="la" xml:lang="la">regeneratio per aquam
-in verbo</span>, zoo zegt toch zelfs de Catech. Rom., dat de instellingswoorden
-klaar en duidelĳk, tot onderwĳs voor het volk, moeten
-uitgesproken worden, II 2, 10, en ontkent, dat er bĳ den doop
-eene transsubstantiatie, eene verandering van het water in het
-bloed van Christus plaats heeft, II 4, 9. De unio sacramentalis
-is hier dus eene andere dan bĳ het avondmaal. Zeker blĳft er
-ook dan nog verschil. Roomschen en Lutherschen denken zich de
-werking des H. Geestes bĳ den doop als heengaande per aquam.
-De Gereformeerden verwerpen deze locale, physische vereeniging
-en nemen in plaats daarvan een verband aan, gelĳk aan dat bĳ
-het woord. Evenals de H. Geest wel werkt cum verbo maar
-zĳne kracht en werking niet besluit binnen het woord, zoo is het
-ook bĳ het water van den doop. In <a id="ct_69"></a>Ef. 5:26 zĳn de woorden
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν ρηματι</span> niet, gelĳk de Lutherschen willen, eene nadere
-<span class="pagenum" id="Page_276">[276]</span>
-bepaling van <span lang="grc" xml:lang="grc">λοντρῳ</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱδατος</span>,
-want dan hadden zĳ het artikel vóór zich vereischt: <span lang="grc" xml:lang="grc">τῳ</span> of
-<span lang="grc" xml:lang="grc">του ἐν ρηματι</span>. Maar zĳ behooren bĳ
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἁγιαση</span>: Christus heiligde zĳne gemeente door het woord des
-evangelies, terwĳl Hĳ ze reinigde door het bad des waters. Paulus
-onderscheidt hier juist de werking van Christus door het woord
-van die door het water, evenals dat ook geschiedt in Hebr. 10:22
-en 1 Petr. 3:21. Niet de dienaar en niet het water, maar
-Christus heiligt en geeft de beteekende zaak, Mt. 3:11, 1 Cor.
-6:11, Hebr. 9:14, 1 Joh. 1:7. Als het water des doops de
-wedergeboorte bewerkte, had Paulus in 1 Cor. 1:14 niet kunnen
-zeggen, dat Christus hem niet zond, om te doopen, maar om het
-evangelie te verkondigen. Doch hoezeer er verschil is over de
-wĳze, waarop teeken en beteekende zaak in den doop verbonden
-zĳn, er is overeenstemming ten aanzien van de realiteit dier
-verbinding. Ook de Gereformeerde kerk belĳdt, dat Christus in
-den doop aan een iegelĳk, die hem in den geloove ontvangt,
-toezegt en verzekert, dat hĳ zoo zekerlĳk met Zĳn bloed en
-Geest van de onreinheid der ziel is gewasschen, als hĳ uitwendig
-met het water, hetwelk de onzuiverheid des lichaams pleegt weg
-te nemen, gewasschen is, Heid. Catech. 69.</p>
-
-<p>Ook over de weldaden, die in den doop aan de volwassen
-geloovigen geschonken worden, bestaat er in hoofdzaak overeenstemming.
-Zĳ zĳn alle begrepen in de gemeenschap met den
-drieëenigen God, in welke de geloovige door den doop wordt
-ingelĳfd, Mt. 28:19. De Vader betuigt ons in den doop, dat
-Hĳ met ons een eeuwig verbond der genade opricht, en ons tot
-zĳne kinderen en erfgenamen aanneemt, Gen. 17:7, 10, Hd. 2:39.
-De Zoon verzegelt ons, dat Hĳ ons wascht in zĳn bloed en ons
-inlĳft in de gemeenschap zĳns doods en zĳner wederopstanding,
-Rom. 6:3, Gal. 3:27. De H. Geest verzegelt ons, dat Hĳ in
-ons woont en ons tot lidmaten van Christus heiligt, 1 Cor. 6:11,
-12:13, Tit. 3:5. Nader uitgewerkt, zĳn deze weldaden: 1<sup>o</sup> de
-rechtvaardigmaking of de vergeving der zonden, Mk. 1:4, Hd.
-2:38, 22:16, 1 Petr. 3:21, Hebr. 10:22. <a id="ct_118"></a>Doedes meent, dat
-deze weldaad niet bĳ den doop maar eerst bĳ het avondmaal in
-aanmerking komt, wĳl de doop een doop der bekeering <i>tot</i> vergeving
-der zonden wordt genoemd, Leer der Zaligheid 326. Maar
-deze opvatting wordt door Hd. 22:16, 1 Petr. 3:21, Hebr. 10:22
-duidelĳk weersproken; de bekeering is wel de weg, waarlangs
-<span class="pagenum" id="Page_277">[277]</span>
-de door Christus verworven vergeving in ons bezit en genot komt,
-maar de doop is juist van die in den weg van bekeering verkregen
-vergeving bewĳs en onderpand; immers gaat de belĳdenis
-der zonden en het rechtvaardigend geloof aan den doop vooraf.
-In den doop worden daarom ook alle zonden met al haar schuld
-en straf vergeven, niet alleen de verledene maar ook de tegenwoordige
-en toekomstige, want de rechtvaardigmaking is eene
-juridische daad, eene verandering van staat en daarom in eens,
-volkomen en voorgoed tot stand gebracht, cf. III 548. 2<sup>o</sup> De
-wedergeboorte, bekeering, afsterving van den ouden en opstanding
-van den nieuwen mensch door gemeenschap aan den dood en de
-opstanding van Christus, Mk. 1:4, Rom. 6:2-10, 1 Cor. 6:11,
-Ef. 5:26, Col. 2:12. <a id="ct_316"></a>Volgens Rome wordt in den doop diezelfde
-genade teruggeschonken, welke Adam als donum superadditum
-ontving maar door de zonde verloor. <a id="ct_277"></a>Evenals nu in Adam als
-homo naturalis ook vóór den val de concupiscentia woonde, die
-door het donum superadditum beteugeld werd, zoo is dit bĳ
-den gedoopte het geval. De concupiscentia blĳft in hem, maar
-deze is op zichzelve geen zonde en den mensch als bestaande uit
-vleesch en geest, van nature eigen. Alleen kan ze gemakkelĳk
-aanleiding tot zonde worden, als de mensch, in plaats van door
-de bovennatuurlĳke genade zich te laten leiden, naar haar luistert
-en haar inwilligt. Doch afgedacht van dit gevaar, dat den gedoopte
-altĳd blĳft dreigen, is hĳ door de genade, die hĳ in den
-doop ontvangt, niet alleen van alle schuld maar ook van alle
-smet der zonde bevrĳd. <a id="ct_533"></a>Daartegenover sprak de Ned. Geloofsbel.
-art. 15 uit: de erfzonde is ook zelfs door den doop niet ganschelĳk
-te niet gedaan noch geheel uitgeroeid (oorspr. in den
-Walschen tekst van 1561: <span lang="fr" xml:lang="fr">et n’est pas aboli mesme par le
-baptesme</span>, door de synode van 1566 vermeerderd met de woorden:
-<span lang="fr" xml:lang="fr">ou desraciné du tout</span>). Hoewel velen met Doedes, Ned. Gel. 173
-deze woorden afkeuren, zĳn zĳ toch volkomen correct en met
-de H. Schrift in overeenstemming. Immers leert deze in de boven
-aangehaalde plaatsen zeer duidelĳk, dat de doop, wel te verstaan
-als teeken en zegel, den mensch wederbaart en vernieuwt, de
-kracht der erfzonde in hem breekt, hem in nieuwigheid des levens
-doet wandelen, doch zoo, dat de zonde nog altĳd in zĳn vleesch
-blĳft wonen en hem tegen zĳn wil onder haar wet gevangen
-neemt. De erfsmet wordt dus wel ten deele en in beginsel maar
-<span class="pagenum" id="Page_278">[278]</span>
-niet ganschelĳk door den doop als sacrament te niet gedaan;
-ofschoon zĳ den geloovige niet meer verdoemt, blĳft zĳ toch nog
-in hem tot aan den dood toe eene onzalige fontein van allerlei
-zonde. 3<sup>o</sup> de gemeenschap, niet alleen met Christus zelven, maar
-ook met de gemeente, die zĳn lichaam is. De gedoopte wordt
-behouden van het verkeerd geslacht, afgezonderd van de wereld,
-Hd. 2:40, 41, tot een discipel van Jezus gemaakt, Mt. 28:19,
-Joh. 4:1, in zĳne gemeente ingelĳfd, 1 Cor. 12:13, en dus ook
-tot een wandel in oprechtheid, Gen. 17:1, en in nieuwigheid
-des levens, Rom. 6, tot belĳdenis van Gods naam en tot onderhouding
-van Jezus’ geboden verplicht, Mt. 28:19. Al deze weldaden
-zĳn den gedoopte reeds geschonken vóór den doop in het
-woord des evangelies; ze zĳn zĳnerzĳds aangenomen door het
-geloof; maar nu worden zĳ hem in den doop nog beteekend en
-verzegeld. Het mag dus niet zoo voorgesteld, alsof in het geloof
-vóór den doop slechts enkele of in elk geval niet alle weldaden
-werden geschonken, en dat de ontbrekende dan nog in den doop
-worden verleend. Want het woord bevat alle beloften en het
-geloof neemt ze alle aan. Er is geen enkele genade, die niet door
-het woord en alleen door het sacrament wordt uitgedeeld. Ook
-de inlĳving in het lichaam van Christus geschiedt door het geloof
-en ontvangt in den doop haar teeken en zegel. De doopsgenade
-bestaat en kan naar Schrift en Ger. belĳdenis nergens anders in
-bestaan dan in declaratio en confirmatio, Heid, Catech. 66. 69.
-Cf. voorts Calvĳn, Inst. IV 15. Martyr, Loci Comm. p. 435.
-Polanus, Synt. p. 495. Bullinger, Huysboek 1612 fol. 254.
-Ursinus, Explic. Cat. qu. 69 sq. enz.</p>
-
-<p id="lmn_52-7" class="sep1">7. Tot zoover is er tusschen de christelĳke kerken in hoofdzaak
-overeenstemming in de leer des doops. Maar allerlei verschil
-openbaart zich, zoodra de kinderdoop ter sprake komt. Van het
-begin zĳner invoering af tot op den huidigen dag toe wordt deze
-door een aanzienlĳk deel der Christenheid verworpen, vooral op
-deze twee gronden, dat hĳ in de Schrift niet voorkomt en naar
-zĳne oorspronkelĳke instelling altĳd geloof en bekeering onderstelt,
-welke in kinderen niet vallen of in elk geval niet geopenbaard
-en onderkend kunnen worden, cf. William Wall, <span lang="en" xml:lang="en">The
-history of Infant Baptism.</span>, 4 vol. new ed. Oxford 1836. A. H.
-Newman, <span lang="en" xml:lang="en">A history of Antipaedobaptism from the rise of
-<span class="pagenum" id="Page_279">[279]</span>
-Paedobaptism</span>. to A. D. 1609. Philad. American Baptist Publication
-Society 1897. Strong, Syst. Theol. 534-538. Inderdaad ontbreekt
-ook tot den tĳd van <a id="ct_171"></a>Tertullianus toe alle rechtstreeksch en
-stellig getuigenis, dat de doop aan kinderen der geloovigen bediend
-werd. Maar uit dit stilzwĳgen mag toch niet te veel worden
-afgeleid. Het spreekt vanzelf, dat in de eerste en tweede eeuw,
-toen de christelĳke kerk zich snel in de wereld uitbreidde, de
-proselietendoop veel meer de aandacht trok dan de kinderdoop.
-Eerst was de bejaardendoop de gewone, telkens voorkomende doop;
-daarnaast kwam toen langzamerhand de kinderdoop op; en eindelĳk,
-toen de kerk gevestigd en het eene na het andere volk
-gekerstend was, werd de kinderdoop regel en de proselietendoop,
-behalve in Heidenlanden, uitzondering. Als Tertullianus dan ook
-voor het eerst van den kinderdoop gewag maakt, de bapt. 18,
-bestrĳdt hĳ hem wel is waar, maar niet op grond daarvan, dat
-hĳ eene nieuwigheid is en in den apostolischen tĳd niet gebruikelĳk,
-maar omdat zĳne overtuiging in het algemeen deze is,
-dat <span lang="la" xml:lang="la">cunctatio baptismi utilior est. Si qui pondus intelligant baptismi,
-magis timebunt consecutionem quam dilationem</span>. In deze
-overtuiging stond Tertullianus niet alleen. Zoolang het Christendom
-zich nog in de dorpen, steden en landen, waar het gevestigd was,
-onder Heidenen uitbreiden kon en er dus altĳd nog overgangen
-plaats hadden, waren velen van meening, dat men niet beter doen
-kon dan den doop zoo lang mogelĳk uit te stellen, omdat men
-anders gevaar liep, om later weer in zonden te vallen en de in
-den doop ontvangen genade te verliezen. Maar Tertullianus was
-de eenige, die deze beschouwing ook bĳ de kinderen der geloovigen
-wilde laten gelden. De kerk, ook in Afrika, stoorde zich echter
-aan deze bestrĳding niet, en ging met den kinderdoop voort;
-Origenes getuigt, dat de kinderdoop in zĳne dagen algemeen in
-gebruik en van de apostelen afkomstig was; en Cyprianus verdedigt
-in overeenstemming met het in 256 te Carthago gehouden
-concilie, dat de kinderdoop niet eerst op den achtsten maar reeds
-op den tweeden of derden dag na de geboorte moet worden
-bediend. Cf. Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> I 104 f. Zoodra de
-kinderdoop regel en de bejaardendoop uitzondering werd, moest
-natuurlĳk zĳne beteekenis nader in het licht gesteld en zĳne
-rechtmatigheid tegenover allerlei bestrĳders verdedigd worden.
-Dit geschiedde op verschillende manier. <a id="ct_617"></a>1<sup>o</sup> Toen Augustinus
-<span class="pagenum" id="Page_280">[280]</span>
-tegenover de Pelagianen de erfzonde en dus ook de noodzakelĳkheid
-van den doop voor kinderen verdedigde, moest hĳ zich rekenschap
-geven van het recht, dat kinderen hadden op den doop. Belĳdende,
-dat de doop alleen voor geloovigen ingesteld was en toch
-erkennende, dat kinderen niet zelf gelooven konden, deed hĳ
-daarom een beroep op het geloof der ouders, die het kind ten
-doop presenteerden en in zĳne plaats antwoordden. <span lang="la" xml:lang="la">Pie recteque
-creditur, prodesse parvulo eorum fidem, a quibus consecrandus
-offertur</span>, de lib. arb. III 23. Kinderen van geloovigen moeten zelf
-onder de geloovigen gerekend worden, want zĳ gelooven <span lang="la" xml:lang="la">fide
-parentum. Credit in altero, qui peccavit in altero</span>, de verbis apost.
-sermo de bapt. parv. c. Pelag. c. 14. En niet alleen ’t geloof der
-ouders maar van heel de kerk komt hun ten goede: <span lang="la" xml:lang="la">offeruntur
-quippe parvuli ad percipiendum spiritalem gratiam, non tam ab
-eis quorum gestantur manibus, quamvis et ab ipsis, si et ipsi
-boni fideles sunt, quam ab universa societate sanctorum atque
-fidelium</span>, ad Bonif. ep. 25. Op dezen grond hebben de kinderen
-der geloovigen volgens Augustinus recht op den doop, en in dien
-doop worden zĳ zelven de vergeving der zonden en de wedergeboorte
-deelachtig, echter met dien verstande, <span lang="la" xml:lang="la">quod baptizatur
-parvulus, si ad rationales annos veniens non crediderit, nec se ab
-illicitis concupiscentiis abstinuerit, nihil ei proderit quod parvus
-accepit</span>, de pecc. mer. et rem. I 20, cf. Bibl. studii theol. Chrispin
-1565 p. 115-128, en voorts dezelfde voorstelling bĳ theologen
-van allerlei richting, Lombardus e. a. op Sent. IV dist. 4. Thomas,
-S. Theol. III qu. 68 art. 9. Bonav. Brevil. VI 7. Catech.
-Rom. II 2 qu. 27. 30. Bellarminus, de bapt. I 10. 11. Luther
-bĳ Köstlin I 236. 352. II 88. Calvĳn, C. R. VIII 483. 493.
-Beza, Tract. theol. III 345 en vele anderen, Oecolampadius,
-Zanchius, Perkins, Bucanus, Marlorat, Rivetus, Venema, Hartmann,
-cf. M. Vitringa VII 136. Quenstedt, Theol. IV 148. C. Vitringa,
-Observ. Sacrae II c. 6. Kalchreuter, <span lang="de" xml:lang="de">Der stellvertretende Glaube
-und die Kindertaufe</span>, Jahrb. f. d. Th. 1866 S. 523-544. 2<sup>o</sup> Zulk
-een <span lang="la" xml:lang="la">fides aliena</span> kan echter het gemis van persoonlĳk geloof bĳ
-het kind niet vergoeden en leidt daarom ongemerkt tot de leer
-van eene wedergeboorte door den doop. Het geloof der ouders of
-der kerk moge aan het kind recht geven, om gedoopt te worden,
-in het kind zelf is toch niets vereischt dan hoogstens eene van
-nature aanwezige capacitas passiva, een negatief obicem non ponere.
-<span class="pagenum" id="Page_281">[281]</span>
-<a id="ct_683"></a>Daarom ontvangt het kind, dat om zoo te zeggen door de gansche
-kerk met gebeden aan God opgedragen wordt, in den doop zelf
-de genade, die het behoeft. Maar die genade, welke het kind
-ontvangt, wordt dan weer zeer verschillend omschreven. Sommige
-scholastici zeiden, dat den kinderen bĳ den doop geen deugden
-werden ingestort noch actu noch habitu noch radice, maar dat
-deze hun later werden medegedeeld, wanneer zĳ opgroeiden, of
-ook, wanneer zĳ stierven, geschonken werden bĳ de scheiding der
-ziel van het lichaam; anderen meenden, dat de kinderen bĳ den
-doop de deugden ontvingen, hetzĳ secundum radicem, of secundum
-habitum, Comm. op Sent. IV dist. 4, bĳv. Bonaventura ib. pars
-2 art. 2 qu. 2. Thomas, S. Theol. III qu. 69 art. 6. Trente
-stelde vast, dat de sacramenten des N. Test. de genade in zich
-bevatten en allen mededeelen, die geen hindernis in den weg
-stellen, zoodat ook de kinderen in den doop de genade en de
-deugden ontvangen ex opere operato en niet van te voren geloovigen
-zĳn maar door den doop geloovigen worden, Trid. VII can.
-6-8, de bapt. c. 13. 14. cf. Bellarminus, de bapt. I 10. 11.
-<a id="ct_502"></a>De Lutherschen bestreden, dat de kinderen vóór den doop geloof
-hadden en eveneens, dat zĳ in aliena fide werden gedoopt, maar
-leerden, dat zĳ in den doop het geloof ontvingen, en wel niet
-habitu of potentia slechts, doch zelfs actu. <span lang="la" xml:lang="la">Per baptismum et in
-baptismo Spiritus S. fidem veram, salvificam, vivificam et <i>actualem</i>
-accendit in infantibus, unde et infantes baptizati vere credunt</span>,
-Quenstedt IV 147. <a id="ct_383"></a>Ook enkele Gereformeerde theologen Pareus,
-Baronius, Forbesius à Corse, Davenant, Ward, de Brais in Saumur
-e. a. leerden, dat aan alle kinderen in den doop eene zekere
-genade van vergeving en wedergeboorte geschonken werd, welke,
-wanneer zĳ jong stierven, voldoende ter zaligheid was, maar
-anders hunnerzĳds door persoonlĳk geloof aanvaard en bevestigd
-moest worden, cf. Witsius, <span lang="la" xml:lang="la">de efficacia baptismi in infantibus</span>,
-Misc. Sacra II 618. Voetius, II Disp. 409. M. Vitringa VII 72.
-En hiermede komt de leer der <span lang="en" xml:lang="en">High Churchmen</span> van een
-<span lang="en" xml:lang="en">baptismal regeneration</span> overeen. 3<sup>o</sup> Maar deze leer wordt door vele
-bezwaren gedrukt. De fides aliena, die eerst bĳ Augustinus e. a.
-nog als eene herinnering aan het volgens de Schrift voor den
-doop vereischte geloof gehandhaafd werd, wordt geheel overtollig,
-als de doop ex opere operato de genade meedeelt en in het kind
-niets anders dan eene capacitas passiva onderstelt. <a id="ct_763"></a>Wanneer
-<span class="pagenum" id="Page_282">[282]</span>
-kinderen dan reeds de genade des doops kunnen ontvangen, als
-zĳ geen obex in den weg stellen, verdient het aanbeveling, om
-zooveel mogelĳk kinderen, ook heidensche, te doopen, want zĳ
-zĳn allen passief en dus allen vatbaar voor de ontvangst der
-genade; de Scotistische school verdedigde dit dan ook tegenover
-de Thomistische en bepaalde de practĳk der Roomsche kerk,
-Schwane, D. G. III 621. Ten tweede wordt de doop van zĳn
-Schriftuurlĳk karakter beroofd, wĳl hĳ losgemaakt wordt van het
-geloof en het woord, ophoudt teeken en zegel van Gods beloften
-te zĳn, een zelfstandig, onafhankelĳk, ex opere operato werkend
-genademiddel wordt en zelfs onder de genademiddelen de eerste
-en voornaamste plaats inneemt. En eindelĳk worden de weldaden,
-welke de doop mededeelt, eenerzĳds overdreven en andererzĳds
-verzwakt. Want met het oog op de feiten, die Schrift en ervaring
-aan de hand doen, kan niemand volhouden, dat alle gedoopte
-kinderen later blĳken geloovigen te zĳn en zalig te worden. Zoo
-moet men dan aannemen, dat de weldaden, in den doop geschonken,
-verliesbaar zĳn en later door persoonlĳk geloof aanvaard
-moeten worden. Zĳ zĳn genoegzaam ter zaligheid voor jongstervende,
-en ongenoegzaam voor opwassende kinderen, en plaatsen
-deze laatste in een twĳfelachtigen toestand tusschen geloovigen
-en ongeloovigen in, Ex. v. h. Ontw. v. Tol. VI 282-287. VII
-493-495. Moor V 489. Witsius t. a. p. De Gereformeerden
-keerden daarom tot de Schrift terug en namen bĳ de verdediging
-van den kinderdoop eenparig hun standpunt in het verbond der
-genade, dat naar Gods belofte niet alleen de geloovigen maar
-ook hun zaad omvatte. Niet wedergeboorte, geloof of bekeering,
-en veel minder ons vermoeden dienaangaande, maar alleen het
-verbond der genade gaf, beide bĳ volwassenen en bĳ kinderen,
-recht op den doop, Calvĳn, Inst. IV 16, 23. 24, cf. Kramer. Het
-verband van doop en wedergeb. 122. Dit verbond was de vaste,
-Schriftuurlĳke, objectieve grond, waarop alle Gereformeerden gemeenschappelĳk
-en zonder onderscheid het recht van den kinderdoop
-deden rusten; een anderen, dieperen, hechteren grond hadden zĳ
-niet. Maar de <a id="ct_202"></a>Anabaptisten voerden altĳd nog een tweede bewĳs
-tegen den kinderdoop aan; zĳ beweerden, niet alleen dat de kinderdoop
-in de Schrift niet voorkwam, maar ook, dat kinderen
-geen geloof en bekeering konden hebben of toonen en daarom
-ook niet gedoopt mochten worden. Daartegenover betoogden de
-<span class="pagenum" id="Page_283">[283]</span>
-Gereformeerden, dat kinderen wel niet, gelĳk de Lutherschen,
-den <span lang="la" xml:lang="la">actus fidei</span>, maar toch zeer zeker den
-<span lang="la" xml:lang="la">habitus fidei</span> konden
-bezitten. Zĳ drukten zich zeer verschillend uit; men sprak van
-<span lang="la" xml:lang="la">fides in semine, in radice, in inclinatione, in potentia, in habitu, in
-principio, in virtute interna Spiritus</span>, van <span lang="la" xml:lang="la">semen regenerationis</span> enz.,
-cf. M. Vitringa VII 134. Maar in de zaak zelve was er volkomen
-overeenstemming. Alle Gereformeerden hielden op grond van de
-Schrift, Jer. 1:5, Luk. 1:5 en overeenkomstig de katholiciteit
-van de christelĳke religie tegenover de Anabaptisten staande, dat
-kinderkens evengoed als volwassenen door God in genade aangenomen,
-door zĳn Geest wedergeboren en met het zaad des geloofs
-begiftigd konden worden. En hieraan hadden zĳ tegenover de
-Anabaptisten genoeg. De onderlinge verschillen die zich voordeden,
-zoodra zĳ hunne beginselen gingen uitwerken en toepassen, boven
-<a href="#Page_226">bladz. 226</a>, traden bĳ deze gemeenschappelĳke overtuiging op den
-achtergrond.</p>
-
-<p id="lmn_52-8" class="sep1">8. Het recht van den kinderdoop hangt uitsluitend daarvan
-af, hoe de Schrift de kinderen der geloovigen beschouwt en dus
-wil, dat wĳ ze beschouwen zullen. Als de Schrift over zulke
-kinderen op dezelfde wĳze als over volwassen geloovigen spreekt,
-dan staat het recht en ook daarmede de plicht van den kinderdoop
-vast; want wĳ mogen aan kinderen niet onthouden wat wĳ
-aan volwassenen schenken. Bĳ den doop van kinderen is het dus
-niet geoorloofd, om minder, doch evenmin, om meer dan bĳ den
-doop van bejaarden te eischen. In het laatste geval zĳn wĳ en
-moeten wĳ naar de Schrift er mede tevreden zĳn, dat iemand
-zĳn geloof belĳdt. Nooit zĳn wĳ volkomen zeker, dat iemand
-geen huichelaar is en dus ongerechtigd het sacrament ontvangt;
-maar daarover komt ons het oordeel niet toe, <span lang="la" xml:lang="la">de intimis non
-judicat ecclesia</span>. Zoo is het ook bĳ den kinderdoop. Wie volstrekte
-zekerheid wil, kan nooit eenig sacrament uitdeelen. De vraag is
-alleen, of de zekerheid, dat wĳ in de kinderen der geloovigen
-met geloovigen te doen hebben, dezelfde is als die, welke wĳ
-bezitten aangaande hen, die op volwassen leeftĳd hun geloof
-belĳden. Eene andere, sterkere zekerheid hebben wĳ niet noodig
-en mogen wĳ niet eischen. Zoo de vraag gesteld, geeft de Schrift
-een duidelĳk antwoord. 1<sup>o</sup> Allereerst dient de bevreemding weggenomen,
-dat het N. Test. nergens met zooveel woorden van den
-<span class="pagenum" id="Page_284">[284]</span>
-kinderdoop spreekt. Dit feit is daaruit te verklaren, dat de doop
-van volwassenen in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> de regel en de kinderdoop,
-zoo hĳ al voorkwam, uitzondering was. Het was de tĳd, waarin
-de christelĳke kerk door overgang uit Jodendom en Heidendom
-gesticht en uitgebreid werd. En het was juist die overgang, die
-duidelĳk in den doop afgebeeld werd. De bejaardendoop is daarom
-de oorspronkelĳke doop; de kinderdoop is afgeleid; gene moet
-niet naar dezen, maar deze moet naar genen worden geconformeerd.
-Daarmede vervalt het recht van den kinderdoop niet, noch ook
-heeft het ter zĳner handhaving naar Roomsche bewering de
-traditie van noode; want ook wat bĳ wettige gevolgtrekking uit
-de Schrift afgeleid wordt, is even bondig als wat er uitdrukkelĳk
-in vermeld staat. Zoo handelt de kerk ieder oogenblik in de bediening
-des woords, in de practĳk des levens, in de ontwikkeling
-der leer; zĳ blĳft nooit bĳ de letter staan maar leidt uit de
-gegevens der Schrift onder de leiding des H. Geestes gevolgtrekkingen
-en toepassingen af, die haar leven en ontwikkeling
-mogelĳk maken en bevorderen. En zoo handelt zĳ ook, als zĳ
-van den bejaardendoop tot den kinderdoop overgaat. De Schrift
-geeft den algemeenen regel aan, wanneer de doop mag en moet
-worden toegepast, en de kerk past dezen regel concreet in het
-leven toe. Zĳ behoeft nergens te zeggen, dat kinderen mogen
-gedoopt worden; zĳ zegt genoeg, als zĳ kinderen beschouwt op
-dezelfde wĳze als volwassenen, die tot belĳdenis des geloofs zĳn
-gekomen, en nooit gewag maakt van eene doopsbediening aan
-zulke volwassenen, die uit Christenouders geboren waren. <a id="ct_245"></a>2<sup>o</sup> In
-het O. Test. werd de besnĳdenis bediend aan kinderen van het
-mannelĳk geslacht op den achtsten dag na hunne geboorte.
-Volgens <a id="ct_70"></a>Col. 2:11, 12 is deze besnĳdenis vervangen door den
-doop. Immers de Colossers zĳn, ofschoon Christenen uit de Heidenen,
-evengoed besneden als de Joden. Maar zĳ zĳn besneden,
-niet met eene vleeschelĳke, door handen verrichte besnĳdenis,
-welke bestaat in de uittrekking van het <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα της σαρκος</span>, van heel
-de vleeschelĳke, zondige natuur. En zĳ heeft plaats gehad in
-Christus, door middel en uit kracht van de besnĳdenis, welke
-Christus zelf ten opzichte van de zonde in zĳn dood heeft ondergaan,
-op het oogenblik toen zĳ in den doop met Christus begraven
-en opgewekt zĳn. Door den dood van Christus heen, die eene
-volkomene aflegging en overwinning van de zonde was en dus
-<span class="pagenum" id="Page_285">[285]</span>
-de idee van de besnĳdenis ten volle realiseerde, is die besnĳdenis
-verouderd en in den doop tot hare antitypische vervulling gekomen.
-De doop is dus meer dan de besnĳdenis, niet in wezen maar in
-graad; de besnĳdenis wees naar den dood van Christus heen, de
-doop wĳst ernaar terug; gene eindigt, deze begint met dien dood.
-Indien nu echter die besnĳdenis reeds als teeken des verbonds
-aan kinderen mocht en moest worden bediend, dan geldt dit a
-fortiori van den doop, die niet armer maar veel rĳker aan genade
-is. Dat komt mede daarin uit, dat het sacrament des O. V. alleen
-aan mannelĳke, maar dat des N. V. ook aan vrouwelĳke personen
-wordt bediend; en ook de tegenstanders van den kinderdoop erkennen
-in dit opzicht de rĳkere genade van den doop. De zonde
-draagt n.l. bĳ menschen het karakter van <span lang="grc" xml:lang="grc">σαρξ</span>; zĳ openbaart
-zich vooral in de organen der voortplanting en toont daar hare
-macht. De besnĳdenis stelt dat in het licht, evenals ook de onreinheid
-der vrouw na het baren. Maar Christus heeft door zĳn
-dood, die de ware besnĳdenis is, alle zonde weggenomen, ook die,
-welke aan de voortplanting kleeft; Hĳ heeft de vrouw in zelfstandige
-betrekking tot zichzelven gesteld; Hĳ doet haar even
-goed als den man in zĳne genade deelen; in Hem is er geen
-man of vrouw; en daarom worden beiden in den doop met
-Christus begraven en tot een nieuw leven opgewekt. En eindelĳk
-blĳkt de rĳkere genade van het sacrament des N. V. ook nog
-daarin, dat de besnĳdenis eerst op den achtsten dag na de geboorte
-mocht worden voltrokken, want de kinderen deelden zoolang nog
-in de onreinheid der moeder; maar nu, in de dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>
-hebben de kinderen van hunne geboorte af recht op den doop,
-wĳl zĳ van het eerste oogenblik van hun bestaan af deelen in
-de genade van Christus. 3<sup>o</sup> De besnĳdenis is lang niet het eenige
-bewĳs, dat het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> de kinderen beschouwt als deelgenooten des
-verbonds. <a id="ct_761"></a>Heel de verbondsidee brengt deze beschouwing mede.
-Daarin toch is het verbond van de verkiezing onderscheiden, dat
-het aantoont, hoe deze zich langs organischen en historischen weg
-realiseert. Het wordt nooit alleen met één enkel persoon gesloten
-maar in dien enkele ook terstond met zĳn zaad. Het omvat nooit
-den persoon des geloovigen alleen, in het afgetrokkene, maar dien
-persoon concreet, gelĳk hĳ historisch bestaat en leeft, dus hem
-niet alleen, maar ook al wat zĳns is; hem voor zĳn persoon niet
-alleen maar hem ook als vader of moeder, met zĳn gezin, met
-<span class="pagenum" id="Page_286">[286]</span>
-zĳn geld en goed, met zĳn invloed en macht enz., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 226.
-Bepaaldelĳk worden de kinderen in hem gerekend. Er is eene
-gemeenschap van ouders en kinderen aan zonde en ellende, ib.
-129v. Maar er is daartegenover ook door God eene gemeenschap
-van ouders en kinderen aan genade en zegen gesteld. Kinderen
-zĳn een zegen en een erfdeel des Heeren, Ps. 127:3. Zĳ worden
-altĳd bĳ de ouders gerekend en met hen samengenomen; het
-gaat hun samen wel, Ex. 20:6, Deut. 1:36, 39, 4:40, 5:29;
-12:25, 28. Zĳ dienen samen den Heere, Deut. 6:2, 30:2,
-31:12, 13, Jos. 24:15, Jer. 32:39, Ezech. 37:25, Zach. 10:9;
-de daden en inzettingen Gods moeten door de ouders aan de
-kinderen worden overgeleverd, Ex. 10:2, 12:24, 26, Deut. 4:9,
-10, 40, 6:7, 11:19, 29:29, Jos. 4:6, 21, 22:24-27; het
-verbond Gods met zĳn weldaden en zegeningen zet zich voort
-van kind tot kind en van geslacht tot geslacht, Gen. 9:12,
-17:7, 9, Ex. 3:15, 12:17, 16:32, Deut. 7:9, Ps. 105:8 enz.
-Genade is geen erfgoed maar zĳ wordt toch in den regel uitgedeeld
-in de lĳn der geslachten. <span lang="la" xml:lang="la">Piorum infantibus primus ad
-salutem aditus est ipsa ex piis parentibus propagatio</span>, Beza, Resp.
-ad coll. Mompelg. II 103 bĳ Gerhard, Loc. XX 211. 4<sup>o</sup> Deze
-beschouwing gaat over in het N. Testament. Jezus treedt evenals
-Johannes met de prediking op: bekeert u en gelooft het evangelie;
-Hĳ neemt den doop van Johannes over en verkondigt daarin,
-dat de Joden in weerwil van hunne besnĳdenis bekeering en vergeving
-van noode hebben; de tegenstelling wordt langzamerhand
-zoo sterk, dat Jezus heel geen verwachting meer van zĳn volk
-heeft en het volk Hem verwerpt en hangt aan het kruis. <a id="ct_764"></a>En
-toch desniettegenstaande blĳft Hĳ de kinderen beschouwen als
-kinderen des verbonds, Mt. 18:2v., 19:13v., 21:15v., Mk. 10:13v.,
-Luk. 9:48, 18:15. Hĳ roept ze tot zich, omhelst hen,
-legt hun de handen op, zegent ze, zegt dat hunner is het koninkrĳk
-der hemelen, stelt hen aan de volwassenen ten voorbeeld,
-waarschuwt dezen, om hen te ergeren, zegt dat hunne engelen
-over hen waken, en ziet in hun Hosannageroep eene vervulling
-der profetie, dat God het spreken der kinderen tot een macht
-heeft gemaakt, waardoor zĳ, die Hem haten, tot zwĳgen worden
-gebracht, en uit hun mond zich lof, <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰνον</span> naar de
-<abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>, heeft
-toebereid. 5<sup>o</sup> Van dezelfde gedachte gaan de apostelen uit. Het
-verbond der genade, met Israel opgericht, is wel gewĳzigd, wat
-<span class="pagenum" id="Page_287">[287]</span>
-de bedeeling betreft, maar in wezen hetzelfde gebleven, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a>
-216v. De <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> is in de plaats getreden van het Oudtest.
-Israel, zĳ is het volk Gods en God is haar God en Vader, Mt.
-1:21, Luk. 1:17, Hd. 3:25, Rom. 9:25, 26, 11:16-21,
-2 Cor. 6:16-18, Gal. 3:14-29, Ef. 2:12, 13, Tit. 2:14,
-Hebr. 8:8-10, 1 Petr. 2:9, Op. 21:3. Evenals in het O. Test.,
-zĳn onder dat volk Gods ook de kinderen der geloovigen begrepen.
-Immers, de gemeente des N. Test. is geen groep van
-individuen, maar een organisme, een lichaam, een tempel en is
-als zoodanig, als een volk, in de plaats van Israel getreden. Zĳ
-is als een wilde olĳfboom, terwĳl eenige takken zĳn afgehouwen,
-op den stam van den tammen olĳfboom geënt en alzoo zĳn
-wortel en vettigheid deelachtig geworden, Rom. 11:16, 17.
-Daarom gaan soms gansche huisgezinnen tot het Christendom
-over. Het huisgezin zelf is eene instelling Gods, een organisch
-geheel, dat deelt in een gemeenschappelĳken zegen of vloek.
-Jezus’ discipelen brengen vrede aan het huis, dat zĳ binnengaan,
-Luk. 10:5, en Hĳ zegt zelf, dat, als Zacheus gelooft, zĳnen
-huize zaligheid is geschied, Luk. 19:9. De apostelen leeren niet
-alleen in den tempel maar verkondigen het evangelie van Christus
-ook telkens in de huizen, Hd. 5:42, 20:20. Met het hoofd des
-gezins wordt heel het huisgezin zalig, Hd. 11:14, 16:31, en
-gansche huisgezinnen gelooven en worden gedoopt, Hd. 16:15,
-34, 18:8, 1 Cor. 1:16. Hieruit is wel niet te bewĳzen, dat de
-kinderdoop reeds door de apostelen is toegepast, maar uit het
-stilzwĳgen is het tegendeel evenmin af te leiden; uit de vroege
-invoering van den kinderdoop, uit de algemeene erkenning, die
-hĳ terstond gevonden heeft, en uit het getuigenis van Origenes
-volgt de mogelĳkheid en zelfs de waarschĳnlĳkheid, dat hĳ reeds
-was een apostolisch gebruik. Voorts zegt Petrus, dat de belofte
-des O. V., dat God de God der geloovigen en van hun zaad zou
-zĳn, overgaat in de bedeeling des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr>, <a id="ct_46"></a>Hd. 2:39. Wel geldt
-dit allereerst de Joden, en is er van de Heidenen eerst sprake
-in de woorden: en allen die daar verre zĳn. Maar dit neemt niet
-weg, dat de Joden, die zich tot Christus bekeeren, niet alleen
-voor zichzelven maar ook voor hunne kinderen de belofte des
-verbonds ontvangen; en de Heidenen, die tot het geloof komen,
-deelen in dezelfde voorrechten en staan volgens heel het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
-in geen enkel opzicht bĳ de geloovigen uit de Joden ten achteren.
-<span class="pagenum" id="Page_288">[288]</span>
-Volgens Paulus, <a id="ct_58"></a>1 Cor. 7:14, zĳn zelfs de kinderen uit een
-huisgezin, waarvan een der beide ouders geloovig is geworden,
-heilig. Als zulk een geval zich voordeed, moest n.l. de geloovige
-echtgenoot niet denken, dat hĳ het huwelĳksleven met de wederhelft
-niet voortzetten mocht. Integendeel, door het geloof van den
-eenen echtgenoot, wordt heel het huwelĳk, wordt ook de andere
-echtgenoot geheiligd, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡγιασται</span>. En dit bewĳst Paulus daarmede,
-dat immers de kinderen uit zulk een huwelĳk niet <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀκαθαρτα</span>
-maar <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁγια</span> zĳn. Dat stond dus vast, was algemeen aangenomen
-en kon daarom als argument dienst doen. Kinderen in een huisgezin,
-waarvan vader of moeder geloovig is, worden gerekend
-naar den geloovigen echtgenoot, zelfs al is deze de vrouw des
-huizes. De christelĳke belĳdenis geeft in zulk een huis den toon
-aan; zĳ is de maatstaf, waarnaar heel het gezin beoordeeld moet
-worden; het geloof is het hoogere, dat over het lagere domineert.
-De heiligheid, van welke Paulus hier spreekt, is niet als eene
-subjectieve, inwendige, maar als eene objectieve, theocratische te
-denken, want anders waren de kinderen en de man niet door de
-geloovige moeder en vrouw maar door zichzelven heilig. Ook
-denkt Paulus hier ganschelĳk niet aan den kinderdoop, noch aan
-iets, dat als een grond daarvoor dienst moet doen. Maar het is
-er hem alleen om te doen, om aan te toonen, dat het christelĳk
-geloof de natuurlĳke levensordeningen niet verbreekt maar bevestigt
-en heiligt, cf. vs. 18-24. Voor den kinderdoop is deze
-plaats echter in zoover van belang, als zĳ leert, dat heel een gezin
-naar de belĳdenis van den geloovigen echtgenoot gerekend wordt;
-de geloovige heeft de roeping, om niet alleen voor zichzelf maar
-met al wat het zĳne is en met heel zĳn gezin den Heere te
-dienen. Daarom worden de kinderen der geloovigen door de apostelen
-ook als Christenkinderen in den Heere vermaand, Hd. 26:22,
-Ef. 6:1, Col. 3:20, 1 Joh. 2:13, 2 Tim. 3:15; ook
-kleinen kennen den Heere, Hebr. 8:11, Openb. 11:18, 19:5,
-en worden gesteld voor den troon, Op. 20:5. Van eene neutrale
-opvoeding, die de kinderen op gevorderden leeftĳd volkomen vrĳ
-en zelfstandig wil laten kiezen, weet de H. Schrift niets af,
-Trid. de bapt. c. 14. De kinderen der geloovigen zĳn geen
-Heidenen, zĳn ook geen duivelskinderen, die nog, gelĳk Roomschen
-en Lutherschen leeren, bĳ den doop moeten geexorciseerd
-worden; maar het zĳn kinderen des verbonds, wien de belofte
-<span class="pagenum" id="Page_289">[289]</span>
-even goed als den volwassenen toekomt, zĳ zĳn in het verbond
-begrepen en zĳn heilig non natura, Job 14:4, Ps. 51:7, Joh.
-3:6, Ef. 2:3, <span lang="la" xml:lang="la">sed foederis privilegio</span>, Heid. Cat. 74. Can.
-Dordr. I 17. 6<sup>o</sup> Dit alles klemt te meer, omdat de genade,
-vooral in de bedeeling des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> veel overvloediger is dan de
-zonde, Rom. 5:12-21. Indien de verwerping van den kinderdoop
-enkel en alleen daaruit voortkwam, dat hĳ niet met letterlĳke
-woorden in de Schrift wordt geboden, zou zĳ met toegevendheid
-te beoordeelen zĳn. Maar gewoonlĳk hangt zĳ met geheel andere
-overwegingen saam en vloeit voort uit eene beperking der genade
-en uit eene miskenning van de catholiciteit van het Christendom.
-Immers stelt het <a id="ct_203"></a>Anabaptisme aan de genade, tenzĳ het de erfzonde
-ontkent en wedergeboorte voor kinderen onnoodig acht,
-een grens in den kinderlĳken leeftĳd, in het nog niet gekomen
-zĳn tot jaren des onderscheids, dat is dus, in wetten en ordeningen,
-die door God zelven bĳ de schepping in de natuur zĳn
-vastgesteld. Zulke perken kent echter de genade niet. Onder het
-O. Test. moge zĳ in zekeren zin binnen het volk van Israel
-besloten zĳn geweest; te midden van dat volk was zĳ zoo ruim
-mogelĳk. En in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is alle grens van volk en land, van
-geslacht en leeftĳd, volkomen uitgewischt. In Christus is geen
-man of vrouw, geen Jood of Griek, geen kind of grĳsaard, maar
-alleen een nieuw schepsel. De Vader heeft de wereld liefgehad;
-Christus is eene verzoening voor de geheele wereld en heeft ook
-voor kinderen zĳn bloed vergoten; en de H. Geest, die Jezus
-ontvangen deed in Maria’s schoot en reeds van het eerste oogenblik
-van hun bestaan af aan een Jeremia en Johannes geschonken
-werd, heeft toegang tot ieder hart en wordt daarin door geen
-leeftĳd of jonkheid belemmerd. Kinderen kunnen daarom, gelĳk
-zĳ zonder hun weten der verdoemenis in Adam deelachtig zĳn,
-op diezelfde wĳze weder in Christus tot genade aangenomen
-worden. Al kunnen zĳ niet actu gelooven, zĳ kunnen toch wedergeboren
-worden en daarin tevens het vermogen des geloofs ontvangen.
-7<sup>o</sup> Door dit alles is het recht en dus ook de plicht van
-den kinderdoop overvloedig betoogd. Want als kinderen der
-geloovigen zoo te beschouwen zĳn, als de Schrift ons leert, dan
-hebben zĳ naar de Goddelĳke instelling van den doop aanspraak
-op dit sacrament, in dezelfde en zelfs in sterkere mate dan de
-volwassenen, die belĳdenis doen. Volstrekte zekerheid is er toch
-<span class="pagenum" id="Page_290">[290]</span>
-in geen van beide gevallen te verkrĳgen. Bĳ de bejaarden kunnen
-wĳ evenmin over het hart oordeelen als bĳ de kinderen. Er is
-voor ons, die aan het uitwendige gebonden zĳn, altĳd slechts
-mogelĳk een oordeel der liefde. Naar dat oordeel houden wĳ
-hen, die belĳdenis doen, voor geloovigen en deelen hun de sacramenten
-uit; en naar datzelfde oordeel rekenen wĳ de kinderen
-der geloovigen tot de geloovigen zelven, omdat zĳ met hunne
-ouders in het verbond der genade begrepen zĳn. Zelfs is de waarschĳnlĳkheid,
-dat de gedoopten ware geloovigen zĳn, bĳ de
-kinderen grooter dan bĳ de volwassenen. Want niet alleen sluipt
-in eene baptistische kerk de verzwakking van de beteekenis van
-den doop, de verwaarloozing der tucht en de doodende macht
-van de gewoonte evengoed in als in eene kerk, die den kinderdoop
-in practĳk brengt; maar bĳna de helft der menschen sterft weg,
-voordat zĳ tot jaren des onderscheids zĳn gekomen. Voor die
-allen ligt er in de Schrift, inzoover zĳ in het verbond der genade
-begrepen zĳn, eene belofte des Heeren, welke zĳ niet met bewustheid
-en vrĳwillig verwerpen kunnen. Indien zĳ vóór den tĳd,
-dat zĳ dat doen kunnen, sterven, mogen godzalige ouders aan
-hunne verkiezing en zaligheid niet twĳfelen, Can. Dordr. I 17,
-cf. Voetius, Disp. II 408. 417. M. Vitringa II 51. En zelfs bĳ
-die kinderen, die opwassen, mag en moet zoolang naar het oordeel
-der liefde, welke in de kerk van Christus heerschen moet, aan
-hun zaligheid worden geloofd, als het tegendeel niet duidelĳk
-blĳkt. Uit de kinderen der geloovigen wordt toch voortdurend
-de gemeente, de vergadering der ware Christgeloovigen, gebouwd.
-8<sup>o</sup> <a id="ct_302"></a>Daarbĳ mag echter nooit vergeten worden, dat dit zoowel
-bĳ volwassenen als bĳ kinderen een oordeel der liefde is. Het
-is geen onfeilbare uitspraak, die de zaligheid van elken gedoopte
-vaststelt, maar alleen een regel, waarnaar de Schrift gebiedt,
-dat wĳ in de practĳk van het kerkelĳk leven handelen zullen.
-<a id="ct_785"></a>Grond voor den doop is niet het vermoeden, dat iemand wedergeboren
-is en zelfs die wedergeboorte zelve niet, maar alleen het
-verbond Gods. Op de subjectieve opinie van den dienaar des
-woords over den geestelĳken staat van den doopeling komt het
-ganschelĳk niet aan; of hĳ al dan niet voor zichzelven overtuigd
-zĳ van de oprechtheid des geloofs bĳ den doopeling, hĳ heeft
-daarmede niet te rekenen maar te handelen naar den geopenbaarden
-wil Gods en den regel van zĳn woord. Maar bovendien,
-<span class="pagenum" id="Page_291">[291]</span>
-het baat niets om de oogen te sluiten voor het feit, dat de doop
-menigmaal toebediend wordt aan zulken, die later blĳken niet
-te wandelen in den weg des verbonds. Schrift en ervaring leeren
-beide, dat niet alles Israel is wat Israel heet, dat er kaf is onder
-het koren, dat er in het huis Gods niet alleen gouden en zilveren
-maar ook aarden vaten zĳn. Lang niet allen waren daarom wedergeboren,
-toen zĳ den doop ontvingen. Zelfs is het niet te bewĳzen,
-dat de uitverkorenen altĳd in hun jeugd, vóór den doop of zelfs
-vóór de geboorte, door den H. Geest zĳn wedergeboren; God is
-vrĳ in de uitdeeling zĳner genade en kan de vrucht van den doop
-ook op veel later leeftĳd genieten doen. Daarom blĳft er ook
-in de christelĳke gemeente plaats voor de prediking van het
-evangelie, van wedergeboorte, geloof en bekeering. De profeten,
-Johannes de Dooper en Jezus zĳn daarmede opgetreden te midden
-van hun volk, dat toch het eigendom des Heeren was; en ook
-de apostelen hebben het woord niet slechts bediend, om het
-verborgen leven tot openbaring te brengen, maar het ook als een
-zaad der wedergeboorte en als een middel tot werking des geloofs
-gepredikt. 9<sup>o</sup> Toch mag daarom het wezen van den doop niet
-afhankelĳk gesteld worden van zĳne uitwerking in het leven.
-Evenals het oprechte geloof blĳft wat het naar de beschrĳving
-van den Heid. Cat. 21 is, ook al vertoont de werkelĳkheid er
-allerlei afwĳkingen en misvormingen van, zoo ook is de doop en
-mag hĳ niet anders wezen dan wat de Schrift ervan leert. De
-echte, wezenlĳke, christelĳke doop is die, welke aan geloovigen
-toebediend wordt. Ofschoon de doop, evenals de uitwendige roeping,
-ook voor de ongeloovigen nog menigen zegen afwerpt,
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 492, toch wordt zĳne echte vrucht en volle kracht alleen
-door de geloovigen genoten. Objectief blĳft de doop, evenals het
-woord, hetzelfde. Wie het woord, en zoo ook wie den doop in den
-geloove ontvangt, krĳgt werkelĳk deel aan de beloften, die God
-er mede verbonden heeft. God blĳft zichzelf getrouw en schenkt
-de zaligheid aan een iegelĳk, die gelooft. Maar het geloof is niet
-aller. Ten slotte wordt de vrucht van den doop alleen genoten
-door hen, die uitverkoren zĳn en daarom op ’s Heeren tĳd ook
-komen tot het geloof. In die uitkomst moeten allen berusten,
-hetzĳ zĳ Roomsch of Protestant, Luthersch of Gereformeerd zĳn.
-<span lang="la" xml:lang="la">Sacramenta in solis electis efficiunt quod figurant</span>, zeide Augustinus
-en de scholastiek sprak het hem na, cf. Lombardus, Thomas,
-<span class="pagenum" id="Page_292">[292]</span>
-Bonaventura op Sent. IV dist. 4, en voorts ook Calvĳn op Ef. 5:26.
-Inst. IV 14, 9. 10. C. R. VII 694. Beza, Tract. III 124. Voetius,
-Disp. II 408. Westm. Conf. 28, 6. M. Vitringa VI 90. VII 378.
-De uitverkorenen hebben het gegrepen maar de anderen zĳn verhard
-geworden. De kinderen der belofte worden voor het zaad gerekend.
-10<sup>o</sup> De weldaden van den doop zĳn bĳ kinderen dezelfde als bĳ
-volwassenen, n.l. de vergeving der zonde, de wedergeboorte en
-de inlĳving in de gemeente van Christus. En deze worden niet
-eerst in den doop geschonken maar zĳn reeds door het geloof
-het deel van hem, die overeenkomstig den wille Gods den doop
-ontvangt. De doop schenkt geen enkele weldaad, welke niet in
-het woord reeds beloofd en door het geloof werd aangenomen,
-maar hĳ schenkt dezelfde weldaden als het woord slechts op
-eene andere wĳze en in een anderen vorm, zoodat het geloof,
-naar de mate, welke God aan een iegelĳk geschonken heeft, er
-door bevestigd en versterkt wordt. Ook voor kinderen gaat deze
-regel door. Want gelĳk zĳ onbewust door den H. Geest wedergeboren
-en met het geloofsvermogen begiftigd kunnen worden,
-zoo kunnen zĳ ook door dienzelfden H. Geest buiten hun weten
-in dat geloofsvermogen versterkt worden. Er is hier, als op zoo
-menig terrein, eene geheimzinnige <span lang="de" xml:lang="de">Wechselwirkung</span>. Gelĳk het
-licht en het oog elkander onderstellen en steunen, zoo geniet
-het geloof van het sacrament te meer naarmate het sterker is
-en wordt er tevens in diezelfde mate door verzegeld en bekrachtigd.
-De sacramenten nemen daarom voor den geloovige, als hĳ
-opwast, niet langzamerhand in beteekenis af maar winnen voortdurend
-voor hem aan waarde. Zĳ spreiden altĳd schooner en
-heerlĳker voor het oog des geloofs den rĳkdom van Gods genade
-ten toon. Zĳ zĳn voor ieder geloovige en voor heel de kerk een
-bewĳs van ontvangen genade, een teeken van Gods trouw, een
-pleitgrond voor het gebed, een steunpilaar voor het geloof, eene
-vermaning tot nieuwe gehoorzaamheid. Cf. over den kinderdoop:
-Calvĳn, Inst. IV c. 16. Ursinus, Tract. theol. 1584 p. 597-619.
-Junius, Theses Theol. 52. G. J. Vossius, Disput. XX de
-baptismo, disp. 13. C. Vitringa, Observ. Sacrae lib. II c. 6.
-Turretinus, Theol. El. XIX qu. 20. Moor V 476. M. Vitringa
-VII 99. Martensen, De Kinderdoop 1842. Wormser, De Kinderdoop
-1853. Pieters en Kreulen, De Kinderdoop 1861. Van
-Oosterzee, Dogm. § 138. Thym, De beteekenis van den Christ.
-<span class="pagenum" id="Page_293">[293]</span>
-doop en het goed recht van den Kinderdoop 1884. Kuyper,
-Heraut 652v. Steitz art. Taufe in Herzog<sup>2</sup>. Bartels, <span lang="de" xml:lang="de">Die bibl.
-Lehre v. d. Taufe in Gegensatz zur bapt. Entw.</span>, Jahrb. f. d.
-Theol. 1874 S. 69 f. Boy. <span lang="de" xml:lang="de">Die Begründung der Kindertaufe</span>,
-Neue Jahrb. f. deutsche Theol. 1895 S. 500-511. Lobstein,
-<span lang="de" xml:lang="de">Zur Rechtf. der Kindertaufe</span>, Zeits. f. Theol. u. Kirche 1896 S.
-278-298. Dorner, Chr. Dogm. II 818. 835 f., enz.</p>
-
-<p id="lmn_52-9" class="sep1">9. Van dezen doop is Christus de bedienaar. En alleen als
-Hĳ doopt en met het teeken ook de beteekende zaak schenkt,
-is iemand waarlĳk gedoopt. Maar bĳ de bediening van den doop
-maakt Christus van menschen gebruik, wien hĳ de uitdeeling der
-verborgenheden Gods opdraagt. Onder het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> was de besnĳdenis
-aan geen ambt gebonden; ieder Israeliet mocht ze voltrekken;
-gewoonlĳk deed het de huisvader, Gen. 17:23, in geval van
-nood ook de moeder, Ex. 4:25, 1 Makk. 1:60, later gewoonlĳk
-de arts en tegenwoordig meest een bĳzonder daarvoor aangestelde
-mohel. Maar in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> wordt de doop alleen bediend door
-zulken, die in het ambt zĳn gesteld, Johannes, Mk. 1:4, Jezus’
-discipelen, Joh. 4:2, de apostelen, Hd. 2:38, aan wie het
-Mt. 28:19 door Christus bepaaldelĳk was opgedragen, Philippus,
-die in Jeruzalem diaken was maar later als evangelist optrad,
-Hd. 21:8, en als zoodanig den doop bediende, Hd. 8:38,
-Ananias, die aan Paulus de handen oplegde en hem waarschĳnlĳk
-ook doopte, Hd. 9:17, 18, Paulus, die soms zelf doopte maar
-overigens het doopen aan zĳne medearbeiders overliet, wĳl hĳ
-als apostel der Heidenen in de eerste plaats geroepen was tot
-verkondiging van het evangelie, 1 Cor. 1:14-17, cf. Hd. 10:48.
-De bediening der sacramenten blĳkt hieruit duidelĳk, ondergeschikt
-te zĳn aan de prediking van het woord, maar daarmede
-toch ten allen tĳde verbonden te zĳn geweest. Het sacrament
-volgt het woord, en daarom ging het recht, om de sacramenten
-te bedienen, van de apostelen en evangelisten vanzelf op de leeraars
-over, op die presbyters, die arbeidden in het woord en de
-leer. Toen deze leeraars later als bisschoppen werden beschouwd,
-die in ambt van de presbyters onderscheiden en boven hen verheven
-waren, werd de doopsbediening een recht van den bisschop
-geacht, Tert. de bapt. c. 17. <a id="ct_542"></a>Maar de uitbreiding van de gemeenten
-en ook de meer en meer ingang vindende beschouwing,
-<span class="pagenum" id="Page_294">[294]</span>
-dat de doop ter zaligheid volstrekt noodzakelĳk was, leidden er
-toe, dat de doop ook door presbyters, diakenen, parochi, en in
-geval van nood zelfs door ieder mensch, die zĳn verstand heeft,
-bediend mocht worden. De Roomsche kerk erkent den doop, die
-door een ketter, ja zelfs dien, die door een ongeloovige, door
-een Jood of Heiden, bediend is, al is de vereischte <span lang="la" xml:lang="la">intentio faciendi
-quod facit ecclesia</span> hier moeilĳk aan te wĳzen, en behoudt zich
-daarin het recht, om op alle gedoopten het <span lang="la" xml:lang="la">cogite intrare</span> toe te
-passen; alleen het <span lang="la" xml:lang="la">se ipsum baptizare</span> erkent zĳ niet. Om zeker
-te gaan, heeft zĳ zelfs, indien er eenige twĳfel bestaat of de
-doop bediend of juist bediend is, den conditioneelen doop ingevoerd,
-waarbĳ de dienaar zegt: <span lang="la" xml:lang="la">si non baptizatus es, ego te
-baptizo</span> etc., cf. Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμος</span>. Comm. op Sent. IV
-dist. 5. Thomas, S. Theol. III qu. 67. Trid. VII de bapt. 4.
-Cat. Rom. II qu. 18. 23. 42. Bellarminus, de bapt. c. 7. Ook
-andere kerken, zooals de Grieksche, de Luthersche enz. leeren
-de noodzakelĳkheid van den doop en stonden daarom in geval
-van nood zĳne bediening aan leeken toe. Maar ten slotte durven
-zĳ geen van alle de consequentie aan, dat iemand enkel en alleen
-daarom, dat hĳ geheel buiten <ins id="cor_20" title="zĳue">zĳne</ins> schuld ongedoopt stierf, verloren
-zou gaan; allen laten uitzonderingen toe, waarin een baptismus
-sanguinis of flaminis voldoet. <span lang="la" xml:lang="la">Conversio cordis potest
-inesse non percepto baptismo, sed contempto baptismo non potest</span>,
-Lombardus, Sent. IV 4, 4. De Conf. Aug. art. 9 zegt in den
-lat. tekst wel van den doop, <span lang="la" xml:lang="la">quod sit necessarius ad salutem</span>
-maar leert in den duitschen tekst alleen, <span lang="de" xml:lang="de">dass sie nöthig sei</span>. De
-Luthersche theologen ontzeggen de zaligheid niet aan kinderen,
-die buiten de schuld der ouders ongedoopt gestorven zĳn, Quenstedt,
-Theol. IV 164. En allen, die eene bĳzondere genade door
-den doop laten meedeelen, erkennen, dat deze ook wel op andere
-wĳze door God geschonken kan worden, Heraut 651. Daarom
-oordeelden de Gereformeerden ook anders. De doop was immers
-geen oorzaak maar teeken en zegel van de wedergeboorte, welke
-God schenkt vóór en zonder het sacrament; geen enkele weldaad
-werd door den doop verleend, die niet geschonken was door het
-woord en aangenomen door het geloof. Zoo kon dus de doop niet
-volstrekt noodzakelĳk ter zaligheid zĳn; niet de <span lang="la" xml:lang="la">privatio baptismi</span>
-op zichzelve, maar de <span lang="la" xml:lang="la">contemptus baptismi</span> maakt schuldig voor
-God. In Mk. 16:16 wordt daarom bĳ het tweede lid de doop
-<span class="pagenum" id="Page_295">[295]</span>
-weggelaten en in <a id="ct_41"></a>Joh. 3:5, welke plaats van de andere zĳde
-algemeen van den doop wordt verstaan, Trid. VII de bapt. c. 2.
-Catech. Rom. II 2 qu. 31, is volgens Calvĳn enz. van den doop
-geen sprake, al wordt er misschien ook aan den doop gedacht,
-want het water komt hier, evenals in Mt. 3:11 het vuur, als
-symbool van de werkzaamheid des H. Geestes voor en wordt in
-vs. 6 en 8 in het geheel niet meer genoemd. <a id="ct_308"></a>Daarom is er ook
-geen reden, om van het apostolisch gebruik af te wĳken en de
-bediening des doops in gevallen van nood ook aan andere personen
-dan de leeraars der gemeente toe te staan, Calvĳn, Inst. IV 15,
-20. Bucanus, Inst. 613. Perkins, Werken I 461. Voetius, Pol.
-Eccl. I. 631. M. Vitringa VII 75. 163. Moor V 435. Daarom
-waren de Gereformeerden er ook op gesteld, dat de doop steeds
-bediend zou worden in het midden der gemeente. Hoewel in het
-<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> de doopsbediening plaats had overal, waar maar water was,
-Mt. 3:6, Joh. 3:23, Hd. 8:36, zoo werd het toch weldra,
-toen de geloovigen eigen vergaderplaatsen kregen, gebruik, om
-ze in deze te doen plaats hebben. Toch werd in gevallen van
-nood, in wintertĳd, bĳ ziekten, voor vorsten en aanzienlĳke personen
-eene uitzondering gemaakt en de doopsbediening in private
-woningen toegestaan. Dit is zeker met den algemeenen regel, die
-in de kerk gelden moet, in strĳd. Al zĳn er gevallen denkbaar,
-waarin de bediening des doops in de huizen mag plaats hebben;
-zĳ kunnen en mogen niet anders dan hooge uitzondering zĳn,
-staan niet aan den dienaar des woords alleen maar aan den ganschen
-kerkeraad ter beoordeeling, en eischen ook dan zelfs, dat
-de bediening niet plaats hebbe dan in bĳzĳn van den kerkeraad.
-Want het komt bĳ de uitdeeling van het sacrament niet aan op het
-gebouw, maar wel op de vergadering der gemeente. Het sacrament
-is een bestanddeel van den openbaren eeredienst, is een goed, dat
-door Christus aan zĳne kerk is geschonken en moet daarom met
-het woord openlĳk in de gemeente bediend worden. Immers is
-het sacrament steeds vereenigd met het woord; Christus zelf heeft
-de bediening van den doop verbonden met die van het woord,
-Mt. 28:19. Bĳ de planting der kerk onder eene niet-christelĳke
-bevolking kan de doop uit den aard der zaak niet terstond in het
-midden van de vergadering der geloovigen plaats hebben. Maar
-zoodra deze er is, moeten bediening van woord en sacrament in
-haar worden overgebracht, want zĳ zĳn een bestanddeel van den
-<span class="pagenum" id="Page_296">[296]</span>
-openbaren eeredienst en een goed der gemeente. Zoo werd in den
-apostolischen tĳd het avondmaal in het midden der gemeente
-gevierd, 1 Cor. 11:20. En zoo behoort niet minder met den doop
-te geschieden, die immers juist de inlĳving in Christus en zĳne
-gemeente afbeeldt, 1 Cor. 12:13, en daarom het passendst in
-de openbare vergadering der geloovigen bediend wordt, Calvĳn,
-Inst. IV 15, 16. Voetius, Pol. Eccl. I 726-730. Moor V 510-512.
-M. Vitringa VII 171. Syn. Dordr. sess. 163. 175 K. O.
-art. 56.</p>
-
-<p id="ct_309">Over den tĳd, waarop de doop bediend moest worden, heerschte
-in de kerk geen gering verschil. De besnĳdenis werd voltrokken
-op den achtsten dag; de doop werd in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gewoonlĳk terstond
-bediend, als iemand geloofde en belĳdenis deed, Mt. 3:6,
-Hd. 2:41, 8:12, 36, 9:18, 10:47, 16:15, 33, 18:8. Maar
-toen in het vervolg allerlei personen zich bĳ de kerk wilden
-voegen, die met haar leer en leven ten eenenmale onbekend waren,
-kwam reeds in de tweede eeuw het catechumenaat op, dat vervolgens
-steeds meer geregeld werd en volgens de synode van
-Elvira ± 300, twee jaren duren moest. Aan het einde daarvan
-werden de catechumenen, liefst op een der groote feestdagen, op
-plechtige wĳze gedoopt en in de gemeente ingelĳfd. Door de
-gedachte geleid, dat de doop alleen de verledene zonden vergaf,
-stelden velen zelfs den doop zoo lang mogelĳk en tot op het
-sterfbed toe uit. Maar de meer en meer in gebruik komende
-kinderdoop en de leer van de volstrekte noodzakelĳkheid van den
-doop dreven de kerk toch in eene andere richting. Het werd
-gewoonte, niet om den doop zoo lang mogelĳk uit te stellen,
-maar om hem zoo spoedig mogelĳk na de geboorte te bedienen.
-Eerst pleitten velen er nog voor, dat de doop bediend zou worden
-in het derde of dertigste levensjaar; maar anderen zagen hem
-het liefst bediend op den achtsten of op den veertigsten dag na
-de geboorte; de synode van Carthago 252 onder voorzitterschap
-van Cyprianus bepaalde reeds, dat de kinderen zoo spoedig mogelĳk,
-op den tweeden of derden dag na hunne geboorte, gedoopt
-moesten worden, Cypr. Ep. 59; en dit werd spoedig algemeen
-gebruik en voor eene apostolische gewoonte aangezien, cf. Suicerus,
-s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">βαπτισμος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">κλινικος</span>.
-Schwane, D. G. I 378. II 755. Moeller-Schubert, Kirchengesch. I 338. De Grieksche kerk heeft
-geen bepaling over den tĳd, maar stelt den doop toch gewoonlĳk
-<span class="pagenum" id="Page_297">[297]</span>
-niet langer dan tot den achtsten dag uit en bedient hem in geval
-van nood ook reeds vroeger, zelfs terstond na de geboorte. De
-Roomsche kerk dringt er op aan, dat het kind zoo spoedig mogelĳk
-na de geboorte gedoopt worde, Trid. VII de bapt. c. 12.
-Catech. Rom. II 2 qu. 28. <a id="ct_384"></a>Met dezen algemeenen regel stemmen
-de Lutherschen, Gerhard, Loc. XX 245 en ook de Gereformeerden
-in. De prov. synode van Dordrecht 1574 art. 57 verklaarde zelfs,
-dat de affectie der ouderen, die den doop haarder kinderen begeeren
-uit te stellen, ter tĳd toe, dat de moeders zelve hare
-kinderen presenteren, ofte op de gevaders lange wagten, en is
-geen wettelyke oorzake om den doop uit te stellen. Maar geen
-andere synode nam deze uitspraak over. Ofschoon alle noodeloos
-uitstel afgekeurd en telkens op spoedige presentatie van het kind
-ten doop aangedrongen wordt, is het toch volstrekt de bedoeling
-van de kerkordeningen niet, om, als zĳ alleen spreken van de
-vaders, de moeders uit te sluiten, maar om het stelsel van getuigen
-tegen te gaan en dezen niet de plaats der vaders te laten
-innemen, cf. Bucanus, Inst. 634. Bullinger, Huysboek 1612 f.
-249 f. Synopsis pur. theol. 44, 52. Voetius, Pol. eccl. I 724.
-Moor V 512. M. Vitringa VII 176. <a id="ct_317"></a>Het stelsel van doopgetuigen,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναδοχοι</span>, <span lang="la" xml:lang="la">sponsores, fidejussores, susceptores,
-compatres, commatres, patrini, matrinae, patres et matres spirituales</span>, kwam op,
-toen de kinderdoop algemeen gebruik werd, en wordt reeds door
-Tertullianus, de bapt. 18, vermeld. Er waren nu personen van
-noode, die in de plaats van het kind belĳdenis deden en de gebruikelĳke
-vragen beantwoordden; die als het ware als borgen,
-sponsores, voor het kind optraden, en beloofden, om het later
-op den grondslag van den doop christelĳk op te voeden. Zĳ waren
-de vertegenwoordigers der kerk, die immers zelve eigenlĳk in
-haar geheel het kind ten doop houdt en het draagt met haar
-gebed. Nu lag het voor de hand, om de ouders als zulke sponsores
-bĳ den doop van het kind te laten optreden. En in den
-eersten tĳd geschiedde dit ook alzoo. Maar langzamerhand werden
-vaderschap en peterschap naast elkander gesteld, evenals geboorte
-en wedergeboorte, natuurlĳke en geestelĳke verwantschap. Ouders
-waren vanzelf al verplicht tot christelĳke opvoeding van hun
-kind en schenen eene bĳzondere gelofte daartoe niet meer op
-zich te kunnen nemen. Zĳ waren de natuurlĳke ouders van het
-kind, maar het peterschap was eene gansch andere geestelĳke
-<span class="pagenum" id="Page_298">[298]</span>
-verwantschap, en werd daarom allengs een <span lang="la" xml:lang="la">impedimentum matrimonii</span>
-tusschen de susceptores eener- en den doopeling en zĳne ouders
-anderzĳds en ook tusschen hen zelven. Het concilie van Mainz 813
-verbood dan ook reeds: <span lang="la" xml:lang="la">nullus proprium filium vel filiam de fonte
-baptismatis suscipiat</span>, cf. Catech. Rom. II 2 qu. 20-24. Maar
-deze zelfde Catechismus moest reeds klagen, dat deze dienst in de
-kerk zoo verwaarloosd was, <span lang="la" xml:lang="la">ut nudum tantum hujus functionis
-nomen relictum sit</span>. <a id="ct_385"></a>Lutherschen en Gereformeerden achtten dit
-stelsel van doopgetuigen volstrekt niet noodzakelĳk, dewĳl het
-in de Schrift niet voorgeschreven of vermeld was, maar hielden
-het toch gewoonlĳk voor een adiaphoron, dat soms wel van eenig
-nut kon zĳn, Gerhard, Loc. XX 267. Buddeus, Inst. p. 1071.
-Dordsche Kerkenorde 57. Synopsis pur. theol. 44, 54. Bucanus,
-Inst. theol. 640. Voetius, Pol. eccl. I 704. Moor V 509. M.
-Vitringa VII 159. Maar de Gereformeerden legden er toch vooral
-nadruk op, dat in de eerste plaats de <i>ouders</i> de vragen bĳ den
-doop zouden beantwoorden en als susceptores en sponsores voor
-hun kind zouden optreden, en eischten, dat als er getuigen
-werden genomen, dezen van zuivere belĳdenis en wandel zouden
-zĳn. Calvĳn, Op. ed. Amst. IX 142. Hooyer, Oude Kerkenordeningen
-bl. 7. 11. 17. 46. 69. 105. 153. 205. 265. 314. 344.
-456. Daar komt nog bĳ, dat in de Roomsche kerk de peters
-en meters dienst moeten doen, om het kind in de leer des geloofs
-te onderwĳzen, wĳl de pastoors, zooals de Catech. Rom. II 2 qu.
-20 zegt, er geen tĳd voor hebben. Maar de Gereformeerde kerk
-voerde op voorgang van Calvĳn de catechese der gedoopte jeugd
-in en droeg deze aan de leeraar op. Zoo is in eene goed ingerichte
-Gereformeerde kerk het stelsel van getuigen, dat overigens spoedig
-in een nudum nomen ontaardde, behalve in enkele bĳzondere
-gevallen overbodig en onnoodig geworden en practisch ook zoo
-goed als verdwenen. Cf. Suicerus, s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναδοχοι</span>. Höfling,
-<span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> II 4-20. Steitz in Herzog<sup>2</sup> 15, 247.</p>
-
-<p>Heel deze leer des doops, gelĳk zĳ door de Gereformeerden
-ontwikkeld werd, stelt in het licht, hoe eng zĳ zich aansloten
-bĳ de H. Schrift. Des te meer verdient het de aandacht, dat zĳ
-desniettemin of liever juist daarom in hunne erkenning en bediening
-van den doop alle sectarisme wisten te vermĳden en eene
-echt-christelĳke ruimte van hart en breedte van opvatting bewaarden.
-<a id="ct_310"></a>In overeenstemming met de katholieke kerk in haar strĳd
-<span class="pagenum" id="Page_299">[299]</span>
-tegen de Afrikaansche kerken leerden ook de Gereformeerden
-eenparig, dat de ketterdoop, mits bediend in den naam van God
-drieëenig, erkend moest worden; maar wĳl zĳ de doopsformule
-niet magisch opvatten en den doop niet losmaakten van kerk en
-ambt, voegden zĳ er de nadere beperking aan toe, dat hĳ bediend
-moest zĳn door een in eene christelĳke gemeente erkenden dienaar.
-Cf. Dr. G. van Goor, De strĳd over den Ketterdoop. Utr. 1872.
-Herzog<sup>2</sup> art. Ketzertaufe. Calvĳn bĳ Herzog, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben Joh.
-Calvins</span> II 486. Voetius, Pol. eccl. I 631-645. Turretinus, Th.
-El. XIX qu. 15. Moor V 443-453. Syn. Dordr. 1574 vr. 10.
-Midd. 1578 vr. 29. Dordr. 1618 sess. 162. <a id="ct_311"></a>En van den doop
-sloten zĳ wel uit alle zaken en voorwerpen, alle doode, omgekomene
-of nog slechts ten deele geboren personen, alle monstra,
-alle kinderen ook van Heidensche ouders, die gevangen genomen
-waren, Syn. Dordr. 1618 sess. 18. 19, maar zĳ lieten tot den
-doop toe alle kinderen, die na den dood hunner ouders of als
-vondelingen in christelĳke familiën waren opgenomen, die uit een
-onwettig huwelĳk of uit excommunicati, schismatieken, ketters
-geboren waren, indien er maar eenige grond voor het vermoeden
-bestond, dat de lĳn des verbonds niet geheel was afgebroken.
-Voetius I 645-670. Moor V 500-509. M. Vitringa VII 95.
-142-159. De Gereformeerden zĳn eer van te ruime dan van te
-enge erkenning en bediening des doops te beschuldigen. Maar
-daardoor hebben zĳ toch op uitnemende wĳze de eenheid en
-catholiciteit der kerk van Christus op aarde gehandhaafd. Alle
-christelĳke kerken erkennen nog elkanders doop en spreken
-daarmede feitelĳk uit, dat in haar alle nog zooveel waarheid
-aanwezig is, dat de mogelĳkheid van zalig te worden niet is
-uitgesloten. Er is ééne belĳdenis, op welke zĳ alle gebouwd, één
-geloof, dat zĳ alle deelachtig zĳn. In weerwil van alle verschil
-en strĳd, erkennen allen toch één Heer, één geloof, één doop.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="para_53">§ 53. <span class="smcap">Het Avondmaal.</span></h3>
-
-<p id="lmn_53-1" class="sep1">1. Bĳ den doop komt als tweede sacrament het avondmaal,
-dat onder het O. Test. zĳn voorbeeld in het pascha had. <a id="ct_547"></a>Evenals
-bĳ de Heidenen, Num. 25:2 waren ook bĳ Israel met de offers
-<span class="pagenum" id="Page_300">[300]</span>
-dikwerf maaltĳden verbonden. Soms werden de offers op het
-brandofferaltaar geheel verbrand, maar bĳ andere werd slechts
-een gedeelte verbrand en het overige voor gebruik bewaard, hetzĳ
-door de priesters alleen bĳ het altaar, Lev. 2:3, 10, 6:16,
-25-30, 7:1-10, 10:12, 13, ter verzoening, Num. 10:17;
-hetzĳ door den dienstdoenden priester met zĳne familie op eene
-reine plaats tot zĳn onderhoud, Lev. 7:12-14, 31-34, 10:14;
-hetzĳ door den offeraar met zĳne familie en gasten, mits levietisch
-rein, en buiten het heiligdom, Lev. 7:19-21, Deut. 12:7, 12,
-1 Sam. 9:13v., 2 Sam. 6:19. De beteekenis dezer maaltĳden
-was, dat God met zĳn volk samenkwam en op grond van de
-gebrachte en aangenomen offerande in vreugde zich met zĳn volk
-vereenigde. In dit heiligdom komt God tot de kinderen Israels
-en woont onder hen, Ex. 20:24, 29:42-46, 33:7, Num. 11:25,
-12:5, 17:4, Deut. 31:15; Hĳ is de gastheer, die een deel
-der Hem gebrachte offerande afstaat en zĳn volk ten maaltĳd
-noodigt; wie eraan deelnam, trad met Hem in verbond. Het
-deelnemen aan de Heidensche offermaaltĳden was daarom aan
-Israel verboden, Ex. 34:15; het was <span lang="hbo" xml:lang="hbo">גצמד</span>, een zich verbinden
-met, een zich aansluiten bĳ de valsche goden, Num. 25:3, 5,
-Ps. 106:28; de apostelen verboden ze later aan de Christenen,
-Hd. 15:29, 21:25, of waarschuwden er tegen om der zwakgeloovigen
-wil, 1 Cor. 8:1v., 10:18v. Als zulke vereenigingen
-van God met zĳn volk en ook onderling, droegen deze maaltĳden
-een karakter van blĳdschap en vreugde en gaven menigmaal wel
-aanleiding tot brasserĳen en dronkenschappen, 1 Sam. 1:13,
-Jes. 28:8, Spr. 7:14, maar dienden andererzĳds ook tot beelden
-en onderpanden der hoogste vreugde in God, Deut. 27:7, Ps.
-22:26v., Jes. 25:6, 62:8, 9, cf. art. <span lang="de" xml:lang="de">Opfermalzeiten</span> in Herzog<sup>2</sup>.
-Zulk een offermaaltĳd had er vooral bĳ het pascha plaats. Vele
-Protestanten hielden tegenover Rome staande, dat het pascha
-daarin geheel en al opging, Moor V 322. Witsius, Oec. foed. IV
-9, 6. Maar dit is ongetwĳfeld onjuist; het pascha was allereerst
-een sacrificium en daarna een sacramentum. In Ex. 12:27, 34:25
-heet het een <span lang="hbo" xml:lang="hbo">זֶבַח</span> voor den Heere; de handeling, die ermede
-gepaard ging, heet <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עֲבֹדָה</span>, Ex. 12:26; en het vieren ervan wordt
-Num. 9:7 een brengen van een <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קָרְבַּן</span> aan den Heere genoemd.
-Voorts moest de huisvader, nadat hĳ vier dagen vóór het feest,
-op den 10<sup>en</sup> Abib of Nisan, een eenjarig, mannelĳk, volkomen
-<span class="pagenum" id="Page_301">[301]</span>
-lam heeft afgezonderd, dit op den 14<sup>en</sup> dier maand tusschen de
-twee avonden slachten en van het bloed met een bosje hyzop
-strĳken aan de twee posten en den bovendorpel der huisdeur,
-Ex. 12:3v. Dit bloed diende ter verzoening. Op zichzelf had
-Israel evengoed als de Egyptenaren den dood verdiend; maar
-het wordt toch niet als Egypte behandeld doch door den Heere
-genadig uit den dood gered en uit het land der dienstbaarheid
-verlost. Daarvoor moest het bloed ten teeken zĳn. Als de Heere
-dat bloed aan de huisdeur zag, was Hĳ verzoend, legde Hĳ zĳn
-toorn af en ging Hĳ sparend voorbĳ, (<span lang="hbo" xml:lang="hbo">פסח</span>, over iets heenschrĳden,
-voorbĳgaan, Jes. 31:5, vandaar <span lang="hbo" xml:lang="hbo">פֶּסַח</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">πασχα</span>),
-Ex. 12:13, 23, 27. Nog duidelĳker blĳkt het sacrificieel karakter van het pascha
-uit de wĳze, waarop het later in Kanaän gevierd wordt. Daar
-wordt het lam niet meer door den huisvader maar door de
-Levieten geslacht, 2 Chr. 30:16, 35:11, Ezr. 6:19; het bloed
-wordt door de priesters op het altaar gesprengd, 2 Chron. 30:16,
-35:11; de vetdeelen op het altaar verbrand, 2 Chron. 35:14;
-en de maaltĳd bĳ het heiligdom gehouden, Deut. 16:2. Maar
-al is het pascha dus in de eerste plaats eene offerande, het gaat
-daarin toch niet op, het wordt straks een maaltĳd. Nadat het
-lam tusschen de twee avonden op den 14<sup>en</sup> Abib geslacht en zĳn
-bloed aan de huisdeur gestreken of in later tĳd op het altaar
-gesprengd was, moest het, zonder dat er een been aan gebroken
-werd, geheel, met hoofd, schenkels en ingewand aan het vuur
-gebraden en daarna in denzelfden nacht van den 14<sup>en</sup> Abib met
-ongezuurde brooden en bittere kruiden door allen, die in het huis
-waren, dus ook door de vrouwen, doch niet door onbesneden
-vreemdelingen, uitlanders of huurlingen, in haast, met omgorde
-lenden, geschoeide voeten en een staf in de hand, in huis of later
-bĳ het heiligdom gegeten en het overblĳvende met vuur verbrand
-worden, Ex. 12:1-28, 43-49, 13:3-9, 23:15, Lev. 23:5-14,
-Num. 9:10-14, 28:16-25, Deut. 16:1v. Het pascha
-nam daardoor in den Israelitischen cultus eene geheel bĳzondere
-plaats in; het was eene offerande maar ging daarna terstond in
-een maaltĳd over; tot de zondoffers behoorde het niet, want het
-werd gegeten, noch ook tot de dankoffers, want aan den maaltĳd
-ging verzoening vooraf. Het is trouwens ook bĳ eene bĳzondere
-gelegenheid, vóór alle andere offers, door God ingesteld en draagt
-een eigen natuur; het is eene offerande ter verzoening en een
-<span class="pagenum" id="Page_302">[302]</span>
-maaltĳd der gemeenschap met God en met elkander; het is sacrificium
-en sacramentum tegelĳk. <a id="ct_220"></a>Het N. Test. kent aan dit pascha
-eene typische beteekenis toe, zoodat het niet alleen eene herinnering
-is aan de bevrĳding uit Egypte maar ook een teeken en onderpand
-van de verlossing uit het diensthuis der zonde en van de gemeenschap
-met God in den beloofden Messias. Jezus heeft hier
-zelf op gewezen, als Hĳ opzettelĳk de instelling van het avondmaal
-met de viering van het pascha in verband heeft gebracht. <a id="ct_730"></a>Maar
-over de wĳze, waarop Hĳ dat gedaan heeft, bestaat er geen klein
-verschil. Sommigen beroepen zich op de Synoptici en zeggen, dat
-Jezus op Donderdag den 14<sup>en</sup> Nisan met zĳne discipelen het
-eigenlĳke pascha gebruikt en bĳ die gelegenheid het avondmaal
-heeft ingesteld. Anderen houden het met Johannes, 12:1, 13:1,
-2, 29, 18:28, 19:14, 31 en beweren, dat Jezus op Donderdag
-den 13<sup>en</sup> Nisan een gewonen maaltĳd met zĳne discipelen gehouden
-en daarbĳ hun de voeten gewasschen heeft, en dan op
-den 14<sup>en</sup> Nisan, den eigenlĳken dag des feestes, als het ware
-paaschlam gestorven is. Hetzĳ men nu de Synoptici naar Johannes
-of Johannes naar de Synoptici conformeere; of beiden onverzoend
-naast elkander laat staan; of ook, op grond van de getuigenis
-der Quartadecimanen in de tweede en derde eeuw, die voor hunne
-practĳk, om het christelĳk paaschfeest in den avond van den 14<sup>en</sup>
-Nisan te vieren, zich o. a. op den apostel Johannes beriepen, de
-echtheid van het vierde evangelie ontkenne, cf. art. Passah,
-Herzog<sup>2</sup> 11, 270. Meyer op Joh. 18:28. Schäfer, <span lang="de" xml:lang="de">Das Herrenmahl
-nach Ursprung und Bedeutung</span> 1897 S. 53-99. Zahn, Einl. in
-das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> II 309 f.; altĳd is er in zoover overeenstemming, dat
-Jezus op Donderdagavond met zĳne discipelen een maaltĳd gehouden
-heeft, op Vrĳdag gestorven en op Zondag opgestaan is.
-Al ware nu deze maaltĳd niet het gewone pascha van 14 Nisan
-geweest maar daags te voren, op Donderdag 13 Nisan gehouden;
-dan zou er toch niets tegen zĳn om aan te nemen, dat Jezus,
-die den volgenden dag sterven zou en dus het pascha niet op
-den gewonen tĳd met de Joden eten kon, het daags te voren
-gebruikt en op deze wĳze het avondmaal eraan verbonden had.
-Want dit laatste is boven allen twĳfel verheven. Zoowel Paulus,
-1 Cor. 10:16, 11:24, 25 als de Synoptici laten Jezus het
-avondmaal instellen in het nauwst verband met het pascha; aan
-den paaschdisch ontleent hĳ het brood en den wĳn, die als
-<span class="pagenum" id="Page_303">[303]</span>
-teekenen en zegelen bĳ het avondmaal dienst moeten doen; terwĳl
-Hĳ den doop terstond van Johannes overneemt, wacht Hĳ met
-de instelling van het avondmaal tot het laatste paaschfeest en
-doet dan den bondsmaaltĳd des O. Verbonds in dien des N. Testaments
-overgaan; en dit alles vindt bĳ Johannes geen tegenspraak,
-omdat hĳ van de instelling van het avondmaal ganschelĳk zwĳgt.
-<a id="ct_731"></a>En voorts is de datum van Jezus’ sterfdag op 14 of op 15 Nisan
-volkomen onverschillig voor het feit, dat Jezus als het ware
-paaschlam gestorven is. Want niet alleen het evangelie van Johannes
-laat dit uitkomen, 19:33, 36; maar ook Paulus zegt
-uitdrukkelĳk in 1 Cor. 5:7, dat ons pascha, n.l. Christus, geslacht
-is en dat daarom de geloovigen den ouden zuurdeesem der zonde
-moeten uitzuiveren, en als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀζυμοι</span>, als nieuwe schepselen, onvermengd
-met de ongerechtigheid, behooren te wandelen. En daarbĳ
-komt nog, dat het lam, dat ter slachting geleid wordt, Jes. 53:7,
-niet onwaarschĳnlĳk eene toespeling op het paaschlam bevat en
-zoo in het N. Test. op Christus wordt toegepast, Joh. 1:29, 36,
-Hd. 8:32, 1 Petr. 1:19, Op. 5:6 enz. Gelĳk de besnĳdenis
-een voorbeeld was van den doop en door den dood van Christus
-heen in dien doop overging, zoo wees het pascha vooruit naar het
-avondmaal en werd daardoor naar het bevel van Christus vervangen.
-Terwĳl echter het pascha nog in de eerste plaats een
-sacrificium was, heeft het avondmaal dit karakter geheel verloren.
-Immers heeft de offerande, die in het pascha gebracht werd, in
-den dood van Christus hare volkomen vervulling verkregen. En
-het is op grond dier eenmaal volbrachte en volkomene offerande,
-dat Christus de nieuwe bedeeling van het genadeverbond sticht
-en zĳne discipelen noodigt en sterkt aan zĳnen heiligen disch.</p>
-
-<p id="lmn_53-2" class="sep1">2. Nadat enkelen in vroeger tĳd waren voorgegaan, is echter
-in de laatste jaren door Jülicher, Spitta, Mensinga, Brandt,
-Grafe e. a. de instelling van het avondmaal door Jezus zeer
-ernstig bestreden. Als gronden voeren zĳ aan, dat de woorden:
-doet dat tot mĳne gedachtenis, bĳ Mattheus en Marcus ontbreken
-en alleen als een vrĳ toevoegsel van Paulus in 1 Cor. 11:24, 25
-en Luk. 22:19 voorkomen; dat sommige handschriften, vooral
-D, in Luk. 22:19, 20 de woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">το ἱπερ .... ἐκχυννομενον</span>
-weglaten en dus van een gegeven worden van het lichaam van
-Christus, van een doen tot zĳne gedachtenis en van den beker
-<span class="pagenum" id="Page_304">[304]</span>
-der dankzegging niets weten; dat het evangelie van Johannes er
-geen melding van maakt en de andere berichten onderling sterk
-afwĳken; en vooral, dat Jezus brood en wĳn niet met zĳn dood
-in verbinding kon brengen, veel minder ze als teekenen van zĳn
-lichaam en bloed te eten kon geven, maar dat deze voorstellingen
-eerst konden opkomen, toen in de gemeente zich zekere beschouwing
-over den persoon en over den dood van Jezus gevormd
-had. Doch al deze argumenten zĳn van weinig kracht. Immers
-is het een feit, dat in den tĳd, toen het evangelie van Johannes
-geschreven werd, het avondmaal algemeen in de christelĳke kerk
-gevierd werd; de verzwĳging der instelling kan daarom in geen
-geval uit onkunde voortkomen. Evenzoo is het met Lukas; het
-ontbreken der bovengenoemde woorden in cap. 22:19, 20 kan
-niet onderstellen, dat men toentertĳd dacht, dat er bĳ het laatste
-avondmaal niets anders gebeurd was dan hetgeen vervat is in
-deze woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">και λαβων ἀρτον εὐχαριστησας ἐκλασεν και ἐδωκεν
-αὐτοις λεγων τουτο ἐστιν το σωμα μου</span>. Want dan zou de handeling,
-die toen plaats greep, volkomen onbegrĳpelĳk zĳn; de
-tekst in Codex D onderstelt, dat er bĳ die gelegenheid meer is
-geschied en gesproken en is daarom òf corrupt òf in het gunstigst
-geval een onvolledig bericht van wat bĳ het laatste avondmaal
-geschied is. Van den tĳd van Johannes en Lukas kunnen wĳ
-opklimmen tot dien van Paulus; en dan blĳkt, dat deze apostel
-van de onderstelling uitgaat, dat de christelĳke kerk algemeen
-het avondmaal als eene instelling van Christus kent en viert;
-ja, hĳ zegt zelfs, dat hĳ hetgeen betrekking heeft op de instelling
-van het avondmaal van den Heere ontvangen en aan de Corinthiërs
-overgegeven heeft, <span lang="grc" xml:lang="grc">παρελαβον ἀπο του κυριου</span>, 1 Cor. 11:23.
-De tĳd, waarin Paulus dit onderricht niet <span lang="grc" xml:lang="grc">παρα</span> maar
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπο του κυριου</span>, van de zĳde des Heeren ontving, valt ongetwĳfeld saam
-met dien van zĳne bekeering, Hd. 9, en is alzoo slechts een
-paar jaren verwĳderd van den laatsten nacht, waarin Christus
-zĳn avondmaal ingesteld heeft. Daaruit volgt, dat reeds in de
-allereerste jaren na Jezus’ dood de christelĳke gemeente eenparig
-met al de apostelen het avondmaal als eene instelling van Christus
-gekend heeft. Dit is meer dan voldoende, om de waarheid dier
-instelling boven allen redelĳken twĳfel te verheffen.</p>
-
-<p>Eene andere vraag is echter, hoe Christus dit avondmaal ingesteld
-en wat Hĳ ermede bedoeld heeft. En dan verdient het
-<span class="pagenum" id="Page_305">[305]</span>
-allereerst opmerking, dat Jezus zĳn avondmaal bĳ gelegenheid
-van den paaschmaaltĳd ingesteld heeft. De viering van het pascha
-was in Jezus’ tĳd met allerlei ceremoniën uitgebreid en geschiedde
-in het kort op de volgende wĳze. Als het feest naderde, trokken
-duizenden bĳ duizenden Israelieten naar Jeruzalem heen, kochten
-daar een lam en lieten het in den namiddag van den 14<sup>en</sup> Nisan
-door de Levieten in het voorhof slachten; priesters stonden
-daarbĳ gereed, om het bloed in zilveren en gouden schalen op
-te vangen, deze van den een aan den ander over te geven, en ze
-ten slotte ineens over het altaar uit te gieten. Middelerwĳl
-werden, onder het zingen van het hallel door de Levieten, de
-dieren opgehangen, van de ingewanden ontdaan en de offerstukken
-door den priester in een vat naar het altaar gebracht. Daarna
-namen zĳ, die het lam ter slachting hadden aangeboden en wier
-getal gewoonlĳk tusschen de tien en twintig man bedroeg, het
-geslachte mede naar een private woning en braadden het aldaar,
-zonder er een been aan te mogen breken. De maaltĳd zelf begon
-met het rondgaan van een beker en met dankzegging; dan werden
-bittere kruiden en een schotel moes op tafel gebracht en genuttigd
-en daarna het lam met ongezuurde koeken opgezet. Voordat
-hiervan gegeten werd, verhaalde de huisvader of later een voorlezer
-de geschiedenis van den uittocht, hieven de dischgenooten
-het eerste gedeelte, Ps. 113-114, van het hallel, Ps. 113-118,
-aan en ging de tweede beker rond. Daarna begon eerst de eigenlĳke
-maaltĳd. Na afloop daarvan werd de derde beker door den huisvader
-gezegend en met de dischgenooten uitgedronken. En het
-geheel werd dan besloten met het inschenken van den vierden
-beker, met het zingen van het tweede gedeelte van het hallel,
-Ps. 115-118, met de zegening van den vierden beker door den
-huisvader met de woorden van Ps. 118:26 en met de lediging
-daarvan door de aanzittende gasten. Deze vier bekers waren bĳ
-den maaltĳd vereischt, maar soms ging nog een vĳfde beker rond
-onder het zingen van Ps. 120-137, cf. Keil. Arch. § 81. Herzog<sup>2</sup>
-11, 268-270. Waarschĳnlĳk stelde Jezus nu het avondmaal
-in, nadat het paaschlam gegeten was, <span lang="grc" xml:lang="grc">μετα το δειπνησαι</span>, Luk.
-22:20, bĳ den derden beker, den beker der dankzegging. Hĳ
-neemt daarbĳ van het gewone brood en den gewonen wĳn, die bĳ
-het pascha gebruikt waren, en brengt deze volgens het getuigenis
-van alle vier berichten, Mt. 26:26-29, Mk. 14:22-25, Luk.
-<span class="pagenum" id="Page_306">[306]</span>
-22:19, 20, 1 Cor. 11:23-25 rechtstreeks met zĳn dood in
-verband. Er is geen enkele reden, om dit in twĳfel te trekken;
-Jezus wist en zag zĳn dood vooruit en had de beteekenis daarvan
-reeds meermalen aan zĳne discipelen verklaard, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 354v.
-Bepaaldelĳk vat Hĳ hier zĳn dood als offerande op; zoo toch
-alleen zĳn de woorden en handelingen te verklaren, die met de
-instelling van het avondmaal gepaard gaan. Het pascha was zoo
-even genuttigd, en dat pascha was de aanvang en grondslag
-geweest van het verbond, dat God met Israël oprichtte in de
-woestĳn; immers deed het eerst, doordat het lam geslacht en
-zĳn bloed vergoten en op het altaar gesprengd was, dienst als
-offerande der verzoening, en werd het daarna gebruikt tot een
-offermaal om te beteekenen de gemeenschap van God met zĳn
-volk. Dit alles brengt Christus op zichzelf over; Hĳ is het ware
-paaschlam, dat door zĳn dood, door de breking van zĳn lichaam
-en door de vergieting van zĳn bloed, de verzoening bewerkt bĳ
-God en den grondslag legt van een nieuw verbond. Jezus wĳst
-dit duidelĳk aan, door het avondmaal in te stellen bĳ gelegenheid
-van het pascha, door te dien einde zich te bedienen van het
-brood en den wĳn van den paaschdisch, door het brood niet alleen
-te nemen en te zegenen maar ook, volgens alle vier berichten, cf.
-Hd. 2:42, te breken, en vooral ook door de woorden, die Hĳ
-daarbĳ uitsprak. Onder het breken en uitdeelen des broods zeide
-Hĳ: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το σωμα μου</span>, Mt. Mr.,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το σωμα
-μου, το ὑπερ ὑμων διδομενον</span>, Luk., of <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο μου ἐστιν το
-σωμα το ὑπερ ὑμων</span>, Paulus (<span lang="grc" xml:lang="grc">κλωμενον</span> ontbreekt in de voornaamste
-handschriften en wisselt in andere met <span lang="grc" xml:lang="grc">θρυπτομενον</span> en
-<span lang="grc" xml:lang="grc">διδομενον</span> af). En bĳ het geven van den drinkbeker sprak Hĳ:
-<span lang="grc" xml:lang="grc">πιετε ἐξ αὐτου παντες, τουτο γαρ ἐστιν το αἱμα μου της διαθηκης
-το περι πολλων ἐκχυννομενον εἰς ἀφεσιν ἁμαρτιων</span>, Mt.,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το αἱμα μου της διαθηκης το ἐκχυννομενον ὑπερ
-πολλων</span>, Mr., <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο το ποτηριον ἐν τῳ ἁιματι μου το ὑπερ
-ὑμων ἐκχυννομενον</span>, Luk., <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο το ποτηριον ἡ καινη διαθηκη
-ἐν τῳ ἐμῳ αἱματι</span>, Paulus. De afwĳkende lezingen bewĳzen genoegzaam,
-dat Jezus evenmin bĳ het avondmaal als bĳ den doop
-eene vaststaande, onveranderlĳke formule heeft voorgeschreven;
-het is zelfs onmogelĳk uit te maken, welke woorden letterlĳk
-door Jezus zelven bĳ die gelegenheid zĳn uitgesproken; Hĳ heeft
-niet bepaald, wat er bĳ het avondmaal gezegd moest worden,
-<span class="pagenum" id="Page_307">[307]</span>
-maar Hĳ heeft omschreven, wat het avondmaal was en wezen
-moest. En dit is uit de vier berichten volkomen duidelĳk. Jezus
-heeft het brood en den wĳn van den paaschdisch verheven tot
-teekenen van zĳn lichaam en bloed, en wel van dat lichaam en
-dat bloed, gelĳk het straks in den dood als eene offerande der
-verzoening zou worden overgegeven. De bedenking, dat Jezus’
-lichaam toch aan het kruis niet aan stukken gebroken is gelĳk
-het brood, en zĳn bloed daar ook niet vergoten is als de wĳn
-bĳ het avondmaal en dat daarom deze beelden niet passen, is
-van weinig kracht. Jezus gaat immers van het pascha en van de
-O. Test. offerande uit, neemt de daarbĳ gebruikelĳke handeling
-en terminologie over en past deze toe op zĳn dood. Daarom
-voegen Lukas en Paulus aan de woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ἐστιν το σωμα
-μου</span> de verklaring toe: <span lang="grc" xml:lang="grc">το ὑπερ ὑμων διδομενον</span> of alleen
-<span lang="grc" xml:lang="grc">το ὑπερ ὑμων</span>. Hetzĳ Jezus deze woorden letterlĳk zoo gesproken heeft
-of niet; in dien zin heeft Hĳ het toch bedoeld, als Hĳ in het
-brood een teeken van zĳn lichaam aanwees. Het is een teeken
-van het lichaam van Jezus, gelĳk het in den dood ter verzoening
-der zonden geofferd wordt. Vandaar ook, dat de beteekenis van
-het tweede teeken in alle vier berichten zooveel breeder omschreven
-wordt. In de offerande is de bloedstorting de hoofdzaak,
-Hebr. 9:22. Het bloed van Christus, waarvan de wĳn een teeken
-is, is offerbloed, bloed der verzoening, dat voor velen vergoten
-wordt, en daardoor aanvang en inwĳding van een nieuw verbond.
-Gelĳk pascha en oud verbond, zoo behooren avondmaal en nieuw
-verbond bĳ elkaar. De drinkbeker is daarom <span lang="grc" xml:lang="grc">το αἰμα μου της
-διαθηκης</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ καινη διαθηκη ἐν τῳ αἰματι μου</span>, d. w. z. bondsbloed,
-Ex. 24:8, hetwelk als offerbloed ter voltrekking van het
-verbond met God noodig en dienstig was, of het verbond zelf,
-dat door dat bloed, wĳl bewerkende en medebrengende de vergeving
-der zonden, tot stand komt en daarin rust. De discipelen
-waren bedroefd, zagen tegen den dood van Christus op en begrepen
-hem niet; maar Jezus verklaart hun hier bĳ de instelling van
-het avondmaal, dat die dood hun nut is; daardoor komt toch
-die vergeving en dat verbond tot stand, welke in het O. Test.
-werden afgeschaduwd en voorspeld; de tĳd der belofte is voorbĳ,
-die der vervulling breekt aan; het oude is voorbĳgegaan, ziet
-het is alles nieuw geworden.</p>
-
-<p>Maar Jezus laat het hier niet bĳ. Hĳ geeft in de teekenen van
-<span class="pagenum" id="Page_308">[308]</span>
-brood en wĳn niet alleen eene verklaring van zĳn dood, maar
-Hĳ deelt die teekenen ook ter nuttiging aan zĳne discipelen mede.
-Volgens Mt. gebruikte Jezus uitdrukkelĳk de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβετε,
-φαγετε</span>, en <span lang="grc" xml:lang="grc">πιετε ἐξ αὐτου παντες</span>; en hoewel Marcus alleen het
-woord <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβετε</span> vermeldt en Lukas en Paulus van al deze woorden
-geen gewag maken, toch staat op grond van alle berichten vast,
-dat Jezus het brood en den wĳn niet alleen tot teekenen van zĳn
-lichaam en bloed verhief maar ze als zoodanig ook aan zĳne
-discipelen uitreikte en te genieten gaf. Nadat het pascha gebruikt
-was, stelde Jezus een nieuwen maaltĳd in, welks bestanddeelen
-brood en wĳn waren, niet op en voor zichzelf, maar als teekenen
-van zĳn gebroken lichaam en vergoten bloed. Er is hiertegen door
-Spitta ingebracht, dat het eten van het gedoode lichaam van
-Jezus en het drinken van zĳn bloed „<span lang="la" xml:lang="la">ebenso schaurige wie für ein
-israelitisches Bewustsein unverträgliche Gedanken</span>” zĳn. En men
-heeft daarom gemeend, dat, ook al heeft Jezus brood en wĳn
-als teekenen van zĳn lichaam en bloed aangeduid, Hĳ ze toch
-niet als zoodanig aan zĳne discipelen heeft te genieten gegeven;
-dat Hĳ alleen verklaard heeft, wat er straks met Hem geschieden
-zou, maar niet, wat zĳne discipelen ontvangen en genieten zouden;
-dat het eten van Jezus lichaam en het drinken van zĳn bloed
-op dat oogenblik, toen Jezus zelf aan tafel zat, niet mogelĳk
-was; dat, indien dit genieten het eigenlĳk karakter van het avondmaal
-was, het avondmaal dan later na Jezus’ dood eene andere
-natuur had dan bĳ de instelling; en dat het zoo weinig op het
-nuttigen van brood en wĳn als zulke teekenen aankomt, dat tot
-het midden der tweede eeuw toe, althans in de kerken van Rome
-en Efeze, het avondmaal niet met wĳn maar met water werd
-gevierd. Er ligt in deze tegenwerpingen een bestanddeel van waarheid.
-Al wees het pascha in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> naar Christus heen, het
-eten van het paaschlam was toch geen eten van Christus’ gebroken
-lichaam, gelĳk het genieten van het brood in het avondmaal
-thans is. En het bloed werd wel bĳ de offeranden des O. Verb.
-vergoten en gesprengd, maar het werd toch nooit gedronken. De
-voorstelling, dat Jezus’ vleesch gegeten en zĳn bloed gedronken
-moest worden, was dan ook voor de Joden zoo vreemd, dat zĳ
-er zich aan ergerden en Jezus verlieten, Joh. 6:52, 60, 66.
-De instelling van het avondmaal geschiedt wel in aansluiting bĳ
-de des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> offervoorstellingen maar gaat er toch weer boven uit.
-<span class="pagenum" id="Page_309">[309]</span>
-Het avondmaal is verwant aan maar niet identisch met het pascha.
-Gelĳk nieuw tot oud verbond, gelĳk de offerande van Christus
-tot die des O. Test., zoo staat avondmaal tot pascha. Het pascha
-was een sacramentum op grond van een sacrificium maar in beide
-deelen een schaduw en profetie van de goederen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> Nu
-echter is door Christus de waarachtige en volkomene offerande
-gebracht, en daarom is op grond van die offerande de gemeenschap
-met God in het avondmaal veel rĳker en voller, dan zĳ in de
-dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> wezen kon. Het avondmaal is een maaltĳd, de
-wezenlĳke maaltĳd van God en zĳn volk; een offermaal, het
-offermaal bĳ uitnemendheid, waar de geloovigen Christus zelf
-genieten, gelĳk Hĳ voor hen gestorven is. Dat drukt Jezus daardoor
-uit, dat Hĳ brood en wĳn als teekenen van zĳn gebroken
-lichaam en vergoten bloed aan zĳne discipelen te genieten geeft.
-Hĳ geeft zich niet alleen <i>voor</i> de zĳnen; Hĳ geeft zich ook <i>aan</i>
-de zĳnen. Drinkbeker en brood in het avondmaal zĳn <span lang="grc" xml:lang="grc">κοινωνια
-του αἰματος και του σωματος του Χριστου</span>, 1 Cor. 10:16. De
-bovengenoemde tegenwerpingen hebben voorts nog in zooverre
-kracht, als zĳ duidelĳk aantoonen, dat een kapernaïtisch eten
-en drinken van het lichaam en bloed van Christus ten eenenmale
-uitgesloten is. Het avondmaal, dat Christus zelf, terwĳl Hĳ aan
-tafel zat, instelde, is hetzelfde als wat na zĳn dood in de christelĳke
-kerk tot op den huidigen dag gevierd is. Brood en wĳn
-hebben geen betrekking op den persoon van Christus zonder meer,
-maar bepaaldelĳk op Christus als gekruisigde. Hĳ stelt daarin zĳne
-offerande ons voor oogen, maar doet ons die ook genieten. En
-op dat genieten komt het in het avondmaal wel terdege aan.
-Jezus <i>gaf</i> de teekenen van brood en wĳn; Hĳ hield ze niet in
-de hand, maar Hĳ deelde ze uit; Hĳ beval zĳne discipelen, om
-ze te nemen en te eten; en Hĳ voegde er volgens Lukas (alleen
-bĳ het uitdeelen van het brood) en Paulus (ook bĳ het overgeven
-van den drinkbeker) de woorden aan toe: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ποιειτε
-εἰς την ἐμην ἀναμνησιν</span>. Dat deze woorden bĳ Mt. en Mk. ontbreken,
-bewĳst in het minst niet, dat zĳ òf door Jezus niet
-gesproken òf in strĳd met zĳn bedoelen door Lukas en Paulus
-eraan toegevoegd zĳn. Want in het eten en drinken van het brood
-en den wĳn als teekenen van Jezus’ gebroken lichaam en vergoten
-bloed ligt het doen tot zĳne gedachtenis vanzelf opgesloten; het
-eerste is zonder het laatste niet mogelĳk. Deze woorden houden
-<span class="pagenum" id="Page_310">[310]</span>
-voorts niet in, dat het avondmaal slechts een herinneringsmaal is,
-maar zĳ drukken uit, dat heel het avondmaal, hetwelk in zĳn
-wezen een offermaal is en eene gemeenschapsoefening met Christus,
-geschieden moet tot gedachtenis aan Hem. Zĳ omschrĳven niet
-het wezen van het avondmaal maar onderstellen, dat Jezus straks
-afwezend zal zĳn en schrĳven voor, dat dan toch het avondmaal
-tot zĳne gedachtenis, als eene voortdurende verkondiging van zĳn
-dood, 1 Cor. 11:26, gevierd moet worden. Daarom staan er bĳ
-Paulus ook de woorden nog bĳ: zoo dikwĳls als gĳ dit brood
-zult eten en dezen drinkbeker zult drinken, 1 Cor. 11:25, 26.
-Het avondmaal is door Christus ingesteld als een blĳvend goed
-voor zĳne gemeente; het is een weldaad, aan alle andere weldaden
-toegevoegd, om deze te beteekenen en te verzegelen. En
-blĳven zal het tot de wederkomst van Christus. Zĳn dood moet
-verkondigd worden, totdat Hĳ komt. Want het kruis is en blĳft
-in deze bedeeling de oorzaak aller zegeningen, het middelpunt
-van de gedachtenis der gemeente. Jezus zeide zelf, dat Hĳ van
-nu aan, van de instelling en het gebruik van het avondmaal af,
-niet meer drinken zou van de vrucht des wĳnstoks, totdat Hĳ
-hem met zĳne discipelen nieuw zou drinken in het koninkrĳk
-zĳns Vaders, Mt. 26:29, Mk. 14:25, cf. Luk. 22:16, 18. Hĳ
-ging immers naar den hemel, om zĳne discipelen plaats te bereiden.
-En eerst wanneer Hĳ wederkomt en zĳne discipelen tot
-zich genomen zal hebben, zal Hĳ met hen aanzitten aan de
-bruiloftstafel des Lams en met hen drinken van den nieuwen wĳn,
-dien het Koninkrĳk zĳns Vaders in den nieuwen hemel en de
-nieuwe aarde opleveren zal. Voor dien tusschentĳd heeft Hĳ het
-avondmaal ingesteld, tot eene gedachtenis aan zĳn lĳden, tot eene
-verkondiging van zĳn dood, tot een middel zĳner rĳke genade.
-Cf. Cremer, art. <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl</span> I in Herzog<sup>3</sup> 1, 32-38 met de
-daar aangehaalde litteratuur en voorts nog J. G. Boekenoogen,
-De oorsprong des avondmaals, Amst. 1883. Rogaar, Het avondmaal
-en zĳne oorspronkelĳke beteekenis, Gron. 1897. Schultzen,
-<span lang="de" xml:lang="de">Das Abendmahl im N. T.</span>, Göttingen 1895. Josephson, <span lang="la" xml:lang="la">Das
-<abbr title="Heilige Abendmahl und das Neue Testament">H. Ab. und das N. T.</abbr></span>, Gütersloh 1895. R. A. Hoffmann,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die Abendmahlsgedanken
-Jesu Christi</span>, Königsberg 1896. Holtzheuer, <span lang="de" xml:lang="de">Das
-<abbr title="Abendmahl">Ab.</abbr> und die neuere Kritik</span>, Berlin 1896. Schaefer,
-<span lang="de" xml:lang="de">Das Herrenmahl
-nach Ursprung und Bedeutung mit Rücksicht auf die neuesten
-Forschungen</span>, Gütersloh 1897. Eichhorn, <span lang="la" xml:lang="la">Das
-<abbr title="Abendmahl im Neuen Testament">Ab. im N. T.</abbr></span>,
-<span class="pagenum" id="Page_311">[311]</span>
-Leipzig 1898. Clemen, <span lang="de" xml:lang="de">Der Ursprung des <abbr title="heiligen Abendmahls">h. Ab.</abbr></span>
-Leipzig 1898. W. Schmidt, Chr. Dogm. 1898 II 466. Lichtenstein, <span lang="de" xml:lang="de">Des
-<abbr title="Apostel">Ap.</abbr> Paulus Ueberlieferung von der Einsetzung des
-<abbr title="heiligen Abendmahls">h. Ab.</abbr></span> Berlin 1899.</p>
-
-<p id="lmn_53-3" class="sep1"><a id="ct_185"></a>3. Dit avondmaal nam van den aanvang af in de christelĳke
-godsdienstoefening eene voorname plaats in. Het werd gewoonlĳk
-in eene bĳzondere samenkomst der gemeente op den dag des
-Heeren des avonds en in verbinding met een gewonen maaltĳd
-gevierd, boven <a href="#para_51">bl. 216</a>. Van de wĳze dezer viering is ons weinig
-bekend; alleen weten wĳ uit Did. 9. 10. 14, dat er eerst eene
-belĳdenis van zonden plaats had, daarna over den beker en over
-het brood afzonderlĳk een dankgebed werd uitgesproken, dan de
-maaltĳd gehouden en het geheel met eene dankzegging besloten
-werd. Maar in de tweede eeuw kwam er allengs in heel de kerk
-scheiding tusschen de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπαι</span> en de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>. De eerste gingen
-haar eigen weg en ontaardden al spoedig, Zahn, art. Agapen in
-Herzog<sup>3</sup>; en de tweede werd in de morgengodsdienstoefening
-verlegd en met de bediening des woords in verbinding gebracht.
-Daarmede gingen verschillende veranderingen gepaard. De ééne
-godsdienstoefening werd spoedig in twee gedeelten gesplitst,
-waarvan het eerste, de bediening des woords, ook voor catechumenen,
-poenitenten en ongeloovigen openstond, maar het tweede,
-de viering van het avondmaal, alleen voor de gedoopten toegankelĳk
-was. Dit laatste kreeg hoe langer hoe meer een mysterieus
-karakter, boven <a href="#lmn_51-1a">bl. 217</a>; doop en avondmaal werden een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>,
-een sacramentum, Tert. adv. Marc. 4, 34, en door dezen naam
-alsmede door allerlei bĳkomende plechtigheden in een geheimzinnig
-donker gehuld. Geheel verkeerd is het daarom ook, om
-de opvattingen dier eerste tĳden te interpreteeren naar de meeningen,
-die in het Westen later, en vooral in de 16<sup>e</sup> eeuw gekoesterd
-werden over de <span lang="la" xml:lang="la">unio sacramentalis</span>. De Schrift zeide,
-dat het brood het lichaam en de wĳn het bloed van Christus is,
-en dit spraakgebruik werd overgenomen en door ieder op zĳne
-wĳze verstaan en uitgelegd. Eene officieele interpretatie ontbrak;
-strĳd ontstond er niet over; en de vraag naar den aard dier
-vereeniging van teeken en beteekende zaak kwam niet op; eene
-realistische con- of transsubstantiatie lag even ver buiten het
-bewustzĳn van dien tĳd als eene uitsluitend symbolische of figuratieve
-beteekenis van het avondmaal. Symbool en zaak was voor
-<span class="pagenum" id="Page_312">[312]</span>
-het Oostersch denken veel inniger verbonden dan voor het Westersche;
-wĳ verstaan, zegt Harnack, D. 6. I<sup>2</sup> 397 terecht, onder
-symbool eene zaak, die niet is, wat zĳ beduidt, maar toen verstond
-men veelmeer onder symbool eene zaak, die op eene of
-andere wĳze ook is, wat zĳ beduidt. Het stond van den aanvang
-af in de christelĳke kerk vast, dat brood en wĳn het lichaam
-en bloed van Christus waren; maar de wĳze, waarop zĳ zich
-beider vereeniging dachten, is niet klaar en daarom voor verschillende
-uitlegging vatbaar. Dat geldt van Ignatius, Smyrn. 7.
-Ef. 20. Justinus, Apol. I 66. Iren. adv. haer. IV 18, 5 en van
-vele andere schrĳvers. <a id="ct_222"></a>Maar de ontwikkeling der avondmaalsleer
-werd vooral in verkeerde baan geleid door de toepassing der
-offeridee. In het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> wordt wel de heiliging des lichaams,
-Rom. 12:1, het gebed, Hebr. 13:15, cf. Op. 5:8, 8:3, de
-weldadigheid en mededeelzaamheid, Hebr. 13:16, Phil. 4:18,
-maar nooit het avondmaal eene offerande genoemd. Nu was echter
-in den eersten tĳd het avondmaal met een gewonen maaltĳd
-verbonden, en voor dien maaltĳd brachten de meer gegoede gemeenteleden
-de noodige ingrediënten mede, brood, wĳn, olie, melk,
-honing enz., die waarschĳnlĳk door de diakenen in ontvangst
-genomen, voor den bisschop op hoofd- en bĳtafels (de latere
-zĳaltaren) neergelegd, bĳ den maaltĳd bediend en daarna tot
-onderhoud van de dienaren en tot ondersteuning der armen bestemd
-werden. Deze gaven kregen den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">προσφοραι</span>, oblationes,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">θυσιαι</span>, sacrificia, offeranden, en werden door den bisschop met
-een dankgebed, <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>, gezegend. Deze opvatting werd op heel
-het avondmaal overgedragen. Naar het dankgebed, dat over de
-gaven gesproken werd, heette weldra het avondmaal zelf en ook
-de beide avondmaalselementen <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>, Did. 9. Ign., Philad.
-4. Smyrn. 7. 8. Justinus, Apol. I 66, en werd het ook spoedig
-opgevat als eene offerande, die door de gemeente Gode toegebracht
-werd, Did. <span lang="grc" xml:lang="grc">θυσια καθαρα</span>, reeds met beroep op Mal. 1:11. Dit
-was nu nog zoolang vrĳ onschuldig, als het avondmaal werkelĳk
-als een maaltĳd beschouwd en de dankzegging in naam van de
-gansche gemeente gedaan werd; de inhoud der offerande was
-niet het lichaam en bloed van Christus maar de door de gemeente
-saamgebrachte gaven, zoodat men in den eersten tĳd dus alleen
-aan een dank- doch hoegenaamd niet aan een zoenoffer dacht.
-Maar er lag toch een gevaarlĳk element in, dat te zĳner tĳd
-<span class="pagenum" id="Page_313">[313]</span>
-verkeerd zou werken, vooral toen het door de clericale opvatting
-van het ambt versterkt werd. Reeds Clemens vergelĳkt de episcopi
-en diaconi met de priesters en levieten des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, omschrĳft hun
-werkzaamheid als een <span lang="grc" xml:lang="grc">προσφερειν τα δωρα της ἐπισκοπης</span> en
-brengt hun <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span> met de des
-<abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> <span lang="grc" xml:lang="grc">θυσιαι</span> in verband, 1 Cor.
-40-44. En toen avondmaal en agapae, de aanbieding van brood en
-wĳn voor het avondmaal en de bĳdragen voor het onderhoud der
-dienaren en de ondersteuning der behoeftigen uit elkander vielen,
-kreeg het avondmaal hoe langer hoe meer het karakter van eene
-offerande, die niet door de gemeente maar door den bisschop werd
-gebracht, niet in hare aanbieding maar in zĳne dankzegging en
-wĳding bestond, en niet op de gaven voor maar op de elementen van
-het avondmaal betrekking had, Justinus, Dial. 41. 70. Iren. adv.
-haer. IV 18, 5. Deze opvatting van het avondmaal als eene
-offerande had nu weer invloed op de gedachte, welke men zich
-vormde van de unio sacramentalis, gelĳk omgekeerd deze op gene.
-<a id="ct_742"></a>Naarmate de bisschop als priester, de dankzegging als wĳding,
-het avondmaal als een offer beschouwd werd, moest ook de realistische
-vereeniging van brood en wĳn met het lichaam en bloed
-van Christus zich te sterker aanbevelen. De symbolische, spiritualistische
-opvatting van Origenes, die in het wezen der zaak
-ook bĳ Eusebius Caes., Basilius, Gregorius Naz. e. a. gevonden
-wordt, maakt in verband met de Oostersche Christologie bĳ
-Cyrillus, Gregorius Nyss., Chrysostomus en Johannes Damascenus
-voor de realistische leer der <span lang="grc" xml:lang="grc">μεταβολη, μεταποιησις</span> of transformatie
-plaats, welke dan later nog in de leer der <span lang="grc" xml:lang="grc">μετουσιωσις</span> of
-transsubstantiatie overging, Damascenus, de fide orthod. IV 14.
-Conf. orthod. qu. 107. Conf. Dosith. decr. 17, cf. Steitz, <span lang="de" xml:lang="de">Die
-Abendmahlslehre der gr. K. in ihrer gesch. Entw.</span> Jahrb. f. d.
-Theol. 1864 S. 409-481. 1865 S. 64-152. 399-463. 1866
-S. 193-252. 1867 S. 211-286. 1868 S. 2-67. 649-700.
-Kattenbusch, Vergl. Konf. I 410 f. Loofs, art. <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl</span> in
-Herzog<sup>3</sup> 1, 38-57.</p>
-
-<p>De ontwikkeling ging in het Westen veel langzamer, al leidde
-zĳ later tot een zelfde resultaat. Cyprianus stelde wel het sacrificieel
-karakter van het avondmaal sterk op den voorgrond maar
-zag daarin toch slechts eene imitatie van wat Christus in waarheid
-op Golgotha gedaan had, Ep. 63, 2. 14. En hoewel <a id="ct_96"></a>Augustinus
-telkens in de taal der Schrift het brood het lichaam en den wĳn
-<span class="pagenum" id="Page_314">[314]</span>
-het bloed van Christus noemt, toch is er bĳ hem nog niets te
-vinden van de latere transsubstantiatie-theorie. Integendeel, Augustinus
-maakt zoo sterk mogelĳk onderscheid tusschen verbum en
-elementum, <span lang="la" xml:lang="la">accedit verbum ad elementum et fit sacramentum</span>;
-brood en wĳn worden daarom sacramenten genoemd, <span lang="la" xml:lang="la">quia in eis
-aliud videtur, aliud intelligitur</span>. Het teeken wordt wel dikwerf
-met den naam van de beteekende zaak genoemd, maar dat komt,
-wĳl het er eene gelĳkenis van vertoont. <span lang="la" xml:lang="la">Si enim sacramenta
-quendam similitudinem earum rerum, quarum sacramenta sunt,
-non haberent, omnino sacramenta non essent. Ex hac autem similitudine
-plerumque etiam ipsarum rerum nomina accipiunt. Sicut
-ergo secundum quendam modum sacramentum corporis Christi
-corpus Christi est, sacramentum sanguinis Christi sanguis Christi
-est, ita sacramentum fidei fides est</span>, Ep. 23 ad Bonif. Brood en
-wĳn zĳn similitudines, signa, commemorationes van het lichaam
-en bloed van Christus; <span lang="la" xml:lang="la">Dominus non dubitavit dicere: hoc est
-corpus meum, cum signum daret corporis sui</span>, c. Adam. c. 12.
-Christus is lichamelĳk ook niet meer bĳ ons, maar is opgevaren
-ten hemel; <span lang="la" xml:lang="la">secundum praesentiam majestatis semper habemus
-Christum, secundum praesentiam carnis, recte dictum est discipulis:
-me autem non semper habebitis</span>, tract. 1 in Ev. Joann.
-Als Augustinus het avondmaal dan ook menigmaal een sacrificium
-noemt, verstaat hĳ daaronder niet, dat Christus andermaal
-in waarheid, zĳ het ook op onbloedige wĳze, geofferd wordt;
-maar dan noemt hĳ het zoo, wĳl het eene gedachtenis is van
-Christus’ offerande aan het kruis. <span lang="la" xml:lang="la">Hujus sacrificii caro et sanguis
-ante adventum Christi per victimarum similitudinem promittebatur;
-in passione Christi per ipsam veritatem reddebatur; post
-ascensum Christi per sacramentum memoriae celebratur</span>, c. Faustum
-20, 21. <span lang="la" xml:lang="la">Christus se ipsum obtulit holocaustum pro peccatis
-nostris et ejus sacrificii similitudinem celebrandam in suae passionis
-memoriam commendavit</span>, 83 qu. qu. 61. de doctr. chr. III
-16. Of ook verstaat hĳ onder het lichaam van Christus, dat in
-het avondmaal geofferd wordt, de gemeente. Hoe is, zoo vraagt
-hĳ, het brood het lichaam van Christus? en hĳ antwoordt:
-<span lang="la" xml:lang="la">corpus Christi si vis intelligere, apostolum audi dicentem fidelibus:
-vos estis corpus Christi et membra. Si ergo vos estis corpus
-Christi et membra, mysterium vestrum in mensa propositum est,
-mysterium Dei accipitis</span>. En het brood is daar het teeken van,
-<span class="pagenum" id="Page_315">[315]</span>
-<span lang="la" xml:lang="la">quia panis non fit de uno grano sed de multis, Serm. ad infantes</span>,
-cf. de civ. 10, 6. 22, 10. <a id="ct_219"></a>Daarom wordt Augustinus ook niet
-moede, om te verzekeren, dat het gebruik van het avondmaal
-op zichzelf niet voldoende is, dat het alleen voor de geloovigen
-ten zegen maar voor anderen ten verderve is, dat het ware eten
-van Christus’ lichaam in het gelooven bestaat: <span lang="la" xml:lang="la">crede et manducasti</span>,
-Tract. 25 in Joann. en zoo passim, cf. Bibl. studii theol.
-apud J. Crispinum 1565 p. 89-100. Dorner, Augustinus 263-276
-enz. De leer van Augustinus hield door haar machtigen
-invloed nog langen tĳd de volle ontwikkeling der realistische
-theorie tegen, en domineerde nog onder de karolingische theologen,
-maar werd in den strĳd van Ratramnus tegen Paschasius Radbertus
-en later in dien van Berengarius tegen Lanfranc meer en
-meer teruggedrongen en eindelĳk geheel en al door de metabolische
-theorie vervangen. <a id="ct_743"></a>Het woord transsubstantiatie ontmoeten wĳ
-het eerst bĳ Hildebert van Tours † 1134, maar deze gebruikt
-het in eene preek, zoodat het toen reeds vrĳ algemeen bekend
-moet geweest zĳn, cf. Deutsch in Schürer’s Theol. Lit. Z. 1898
-col. 442. De zaak die er door uitgedrukt werd, stond reeds vroeger
-vast. Berengarius moest 1079 de formule onderteekenen, <span lang="la" xml:lang="la">panem
-et vinum... per mysterium sacrae orationis et verba nostri
-Redemptoris substantialiter converti in veram et propriam ac
-vivificatricem carnem et sanguinem Domini nostri J. C.</span> etc. En
-het vierde Lateraanconcilie 1215 bepaalde, dat het lichaam en
-bloed van Christus <span lang="la" xml:lang="la">in sacramento altaris sub speciebus panis et
-vini veraciter continentur, transsubstantiatis pane in corpus et
-vino in sanguinem potestate divina</span>, Denzinger, Enchir. 298. 357.
-Dit dogma stelde aan den dialectischen geest der scholastiek een
-reeks van problemen over aard, tĳd en duur der verandering,
-over de verhouding van substantie en accidentiën, over de wĳze,
-waarop Christus tegenwoordig was in beide elementen en in elk
-gedeelte daarvan, over bewaring en aanbidding der hostie enz.,
-Lombardus, Thomas, Bonaventura, Duns Scotus op Sent. IV dist.
-8-13. Thomas, S. Theol. III qu. 73-83. c. Gent. IV 61-69.
-Bonaventura, Brevil. VI 9, cf. Schwane, D. G. III 628-661.
-Harnack, D. G. III 488-498 enz. <a id="ct_684"></a>Van het sacrament des avondmaals
-leert dan Rome aldus: de teekenen in dit sacrament zĳn
-ongezuurd brood en met een weinig water vermengde wĳn. Deze
-elementen worden door het woord der consecratie veranderd in
-<span class="pagenum" id="Page_316">[316]</span>
-het eigen lichaam en bloed van Christus. Toen de Heiland n.l.
-bĳ den laatsten maaltĳd de woorden sprak: dit is mĳn lichaam,
-dit is mĳn bloed; toen heeft Hĳ niet alleen voor deze ééne maal
-brood en wĳn in zĳn lichaam en bloed doen veranderen, maar
-Hĳ heeft tegelĳk daarin zĳne discipelen tot priesters aangesteld
-en in de woorden, die Hĳ sprak, eene kracht gelegd tot verandering
-der substantie van brood en wĳn. De bediening van de
-eucharistie is daarom het priesterlĳk werk bĳ uitnemendheid en
-mag nooit door een ander dan een geordend priester worden
-waargenomen. Als de priester de woorden der consecratie uitspreekt,
-verandert de substantie van brood en wĳn in de substantie
-van het lichaam en bloed van Christus. De lichamelĳke tegenwoordigheid
-van Christus in de eucharistie kan immers niet
-daardoor tot stand komen, dat Christus den hemel verlaat en in
-het sacrament gaat inwonen, want Christus is en blĳft gezeten
-aan de rechterhand des Vaders; noch ook kan zĳ door schepping
-bewerkt worden, want dan ware het brood niet het eigen lichaam
-van Christus, niet hetzelfde, waarmede Hĳ uit Maria geboren
-en aan het kruis gestorven is; zĳ kan daarom alleen op die wĳze
-geschieden, dat de substantie van brood en wĳn in de substantie
-van Christus’ lichaam en bloed overgaat, ongeveer gelĳk de spĳze,
-die wĳ nuttigen, omgezet wordt in een bestanddeel van ons
-lichaam. De accidentia van brood en wĳn, n.l. de vorm, smaak,
-reuk, kleur en zelfs de voedende kracht, blĳven wel na de consecratie,
-maar zĳ inhaereeren niet meer in een subject; de substantie,
-waarvan zĳ de eigenschappen waren, is weggenomen en
-door eene gansch andere vervangen, van welke zĳ geen eigenschappen
-zĳn, maar die zĳ alleen door hun schĳn bedekken voor
-het oog. Wĳl nu Christus’ lichaam en bloed niet van zĳne menschelĳke
-natuur en deze niet van zĳne Godheid is af te scheiden,
-zoo is de gansche Christus in ieder element en in elk gedeelte
-der beide elementen ten volle tegenwoordig. Daarom is het niet
-noodig, al is het ook niet ongeoorloofd en soms toe te staan, dat
-de eucharistie <span lang="la" xml:lang="la">sub utraque specie</span> genoten wordt, want in het
-kleinste stukske brood is toch de gansche Christus aanwezig. En
-deze Christus is in de elementen aanwezig van het oogenblik der
-consecratie af tot den tĳd toe dat zĳ verbruikt zĳn, dus ook
-ante en <span lang="la" xml:lang="la">extra omnem usum</span>. <a id="ct_514"></a>De eucharistie is daarom van alle
-andere sacramenten onderscheiden. Want deze worden alle door
-<span class="pagenum" id="Page_317">[317]</span>
-het gebruik voltrokken; de doop bĳv. is dan eerst een sacrament,
-als de mensch er werkelĳk door afgewasschen wordt. Maar dit
-is met de eucharistie niet het geval. De formule, die hierbĳ
-gesproken wordt, richt zich niet tot den ontvanger, maar richt
-zich tot het element en dient, om dit element in het lichaam
-en bloed van Christus te veranderen. Bĳ de eucharistie is dus
-het gebruik, de communie, secundair; het behoort tot de perfectio
-maar niet tot de necessitas van het sacrament. Het sacrament
-der encharistie bestaat wezenlĳk in de consecratie zelve, in de
-daardoor teweeggebrachte transsubstantiatie, in de handeling van
-den priester, dat is in de offerande. De eucharistie is bĳ Rome
-niet alleen een sacramentum, zĳ is in de eerste plaats een sacrificium.
-Toen Christus de woorden sprak: dit is mĳn lichaam,
-heeft Hĳ op datzelfde oogenblik zich Gode opgeofferd; en als
-Hĳ zeide: doet dat tot mĳne gedachtenis, heeft Hĳ daarin verordend
-dat zĳne priesters deze offerande herhalen zouden van
-dag tot dag, Mal. 1:11. De offerande, die door den priester in
-de mis geschiedt, is dezelfde als die volbracht werd aan het kruis;
-zĳ is er maar geen beeld, symbool, herinnering van, maar zĳ is
-er volkomen identisch mede, zĳ is geheel dezelfde offerande, alleen
-met dit verschil, dat die aan het kruis eene bloedige en deze in
-de mis eene onbloedige offerande is. Immers is het ook dezelfde
-priester, die zich aan het kruis en die zich hier offert, want
-Christus zelf is het, die door middel van den priester zich Gode
-opoffert en daarom door zĳn mond de woorden spreekt: dit is
-mĳn lichaam. Daarom is het misoffer niet alleen een lof- en
-een dank-, maar ook een waarachtig zoenoffer, niet minder rĳk
-in werking en vrucht dan de offerande aan het kruis. <a id="ct_516"></a>Terwĳl de
-eucharistie als sacrament het geestelĳk leven voedt, voor doodzonden
-bewaart, tĳdelĳke straffen kwĳtscheldt, de geloovigen
-vereenigt en de toekomstige heerlĳkheid waarborgt, bewerkt zĳ
-als misoffer de kwĳtschelding van tĳdelĳke straffen en de genade
-der boete, niet alleen voor hen, die de mis bĳwonen maar ook
-voor de afwezigen; niet slechts voor de levenden maar ook voor
-de boetenden in het vagevuur. De mis is het middelpunt van
-den Roomschen cultus, <span lang="grc" xml:lang="grc">φρικτον μυστηριον</span>, tremendum mysterium.
-En omdat de gansche Christus lichamelĳk in de elementen van
-brood en wĳn aanwezig is, moeten deze zorgvuldig bewaard, in
-een monstrans aan het volk ter aanbidding voorgehouden, op het
-<span class="pagenum" id="Page_318">[318]</span>
-festum corporis Christi in plechtige processie rondgedragen worden
-en kunnen ze ook aan kranken in hunne woning bediend en aan
-gestorvenen tot een viaticum medegegeven worden. Cf. Trident.
-13. 21. 22. Catech. Rom. II 2 cap. 4. Bellarminus, de sacr.
-eucharistiae 1. IV en de sacrificio missae, 1. II in deel III van
-zĳne Controversiae p. 150-376. Perrone, Prael. Theol. Lovan.
-1841 VI 136-364. Möhler, Symbolik § 34. Jansen, Prael. theol.
-dogm. III 408-596. Oswald, <span lang="de" xml:lang="de">Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr.
-der Kath. Kirche</span> 2<sup>e</sup> Aufl. 1864 I 301-584. C. Pesch, Prael.
-dogm. VI 238-399. Gihr. <span lang="de" xml:lang="de">Das h. Messopfer</span>, 6<sup>e</sup> Aufl. Freiburg
-Herder 1897 enz.</p>
-
-<p id="lmn_53-4" class="sep1">4. De Reformatie verwierp eenstemmig de Roomsche leer
-van transsubstantiatie en misoffer, van asservatio, adoratio en
-circumgestio der hostie, van kelkonthouding en het gebruik der
-latĳnsche taal, maar zĳ ging in de positieve opvatting van het
-avondmaal spoedig uiteen. <a id="ct_144"></a>Luther leerde eerst, dat brood en wĳn
-teekenen en onderpanden waren van de vergeving der zonden,
-welke door Christus’ dood verworven was en door het geloof
-ontvangen werd. Maar spoedig kwam hĳ hierop terug en hield,
-vooral sedert 1524 tegen Carlstadt en Zwingli, op grond van de
-synecdochisch verklaarde instellingswoorden, staande, dat het
-lichaam van Christus overeenkomstig den wil en de almacht Gods
-en zĳne eigene ubiquiteit reëel en substantiëel in, met en onder
-het avondmaal tegenwoordig was, gelĳk zĳne Goddelĳke in de
-menschelĳke natuur en gelĳk de warmte in het ĳzer, en daarom
-ook lichamelĳk door onwaardigen, zĳ het ook tot hun eigen
-verderf, gegeten werd, Köstlin, Luthers Theol. I 163 f. 290 f.
-II 116 f. 511 f. Deze leer ging over in de Luthersche belĳdenisschriften,
-ed. Müller S. 41. 164. 248. 320. 365. 499. 538. 645.
-779, en werd door de dogmatici breeder uitgewerkt, Gerhard,
-Loc. XXI. Quenstedt, Theol. IV 176-255. Hollaz, Ex. 1103-1141.
-Schmid, Dogm. d. ev. luth. K. § 55. Maar velen waren
-reeds in de eeuw der Hervorming van een gansch ander gevoelen.
-Op voorgang van Honius, cf. de Hoop Scheffer, Gesch. d. Kerkherv.
-I 86v., vatte <a id="ct_179"></a>Zwingli de woorden der instelling figuurlĳk
-op en verklaarde het woordeke: is door beteekent, evenals ieder
-dat telkens elders doet, bĳv. Gen. 41:26, Joh. 10:9, 15:1.
-Brood en wĳn in het avondmaal zĳn dus teekenen van en
-<span class="pagenum" id="Page_319">[319]</span>
-herinneringen aan den dood van Christus, en de geloovigen, hierop
-vertrouwende, genieten in die teekenen het lichaam en bloed van
-Christus. Zwingli bestrĳdt beslist de lichamelĳke tegenwoordigheid
-van Christus in het avondmaal, maar hĳ ontkent daarmede volstrekt
-niet, dat Christus op geestelĳke wĳze tegenwoordig is voor
-het geloof. Integendeel, Christus wordt wel terdege in het avondmaal
-genoten, gelĳk Joh. 6 duidelĳk leert, maar Christus is in
-het avondmaal niet anders tegenwoordig en wordt daarin niet
-anders genoten dan in het woord en door het geloof, dat is op
-geestelĳke wĳze. Dit genieten van Christus bestaat in niets anders
-dan in vertrouwen op zĳn dood. <span lang="la" xml:lang="la">Spiritualiter edere corpus Christi
-nihil est aliud quam spiritu ac mente niti misericordia et bonitate
-Dei per Christum.</span> En wie zoo door het geloof Christus geniet
-en dan ten avondmaal komt, die geniet Hem daar ook sacramentaliter
-in de teekenen van brood en wĳn. In het avondmaal
-belĳden wĳ daarom ons geloof, spreken wĳ uit, wat wĳ door
-het geloof voortdurend aan Christus hebben en van Hem genieten;
-en wĳ doen dat tot Christus’ gedachtenis, tot verkondiging van
-en dankzegging voor zĳne weldaden, Zwingli, Opera II 1 S. 426.
-II 2 S. 1 f. III 239. 326. 459. IV 51. 68. Weldra kwam er
-tusschen de Duitsche en Zwitsersche Reformatie scheuring en
-twist, die door het religiegesprek te Marburg en door de bemiddelende
-pogingen van Bucer van Geref. en Melanchton van
-Luth. zĳde niet bĳgelegd werd. Men verstond elkander niet;
-beiderzĳds werd erkend, dat Christus waarachtig, met zĳne Goddelĳke
-en menschelĳke natuur, met zĳn eigen lichaam en bloed
-in het avondmaal aanwezig was en genoten werd, maar men
-hechtte aan deze „waarachtige” tegenwoordigheid een verschillende
-beteekenis. Toen <a id="ct_108"></a>Calvĳn optrad, was er reeds aan geen
-verzoening meer te denken, al nam hĳ ook met zĳne leer van
-het avondmaal een standpunt tusschen en boven beide partĳen in.
-Immers staat Calvĳn beslist aan Zwingli’s zĳde, inzoover hĳ alle
-lichamelĳke, plaatselĳke, substantieele tegenwoordigheid van
-Christus in de teekenen van brood en wĳn ten eenenmale verwerpt;
-zulk eene tegenwoordigheid toch is in strĳd met de natuur
-van een lichaam, met de waarachtige menschheid van Christus,
-met zĳne hemelvaart, met den aard der gemeenschap, die tusschen
-Christus en de zĳnen bestaat en van eene onnutte oralis
-manducatio hemelsbreed verschilt. Maar verder voelt Calvĳn zich
-<span class="pagenum" id="Page_320">[320]</span>
-door Zwingli niet bevredigd; hĳ heeft vooral twee dingen op
-zĳne avondmaalsleer tegen, 1<sup>o</sup> dat Zwingli de gave Gods in het
-avondmaal al te zeer laat terugtreden achter hetgeen de geloovigen
-daarin doen en dus het avondmaal eenzĳdig opvat als eene
-belĳdenisacte, en 2<sup>o</sup> dat hĳ in het eten van Christus’ lichaam
-niets anders en hoogers ziet dan het gelooven in zĳn naam, het
-vertrouwen op zĳn dood. Daarom stelt Calvĳn zich voorts aan
-den kant van Luther en zegt, dat Christus, ofschoon niet lichamelĳk
-en plaatselĳk, toch wel waarachtig en wezenlĳk, met zĳn
-ganschen persoon, ook met zĳn lichaam en bloed, in het avondmaal
-tegenwoordig is en genoten wordt. Niet over het feit, alleen over
-de wĳze dier tegenwoordigheid bestaat er tusschen hem en Luther
-verschil. En het eten van Christus’ lichaam in het avondmaal
-gaat in het gelooven, in het vertrouwen op zĳn dood niet op.
-Het eten is niet met het gelooven één, al komt het altĳd slechts
-door het gelooven tot stand, maar het is er veeleer de vrucht
-van, evenals in Ef. 3:17 het inwonen van Christus in ons wel
-door het geloof geschiedt maar toch van dat geloof onderscheiden
-is. Het is Calvĳn blĳkbaar te doen om de unio mystica, om de
-gemeenschap der geloovigen met den ganschen persoon van Christus.
-Deze komt nu niet eerst door het avondmaal tot stand, want
-Christus is het brood onzer ziel reeds in het woord, maar ze
-wordt ons toch in het avondmaal illustrius geschonken en in de
-teekenen van brood en wĳn verzegeld en bekrachtigd. In het
-avondmaal is er eene gemeenschap niet alleen aan de weldaden
-maar ook aan den persoon van Christus, en wederom niet alleen
-aan zĳne Goddelĳke maar ook aan zĳne menschelĳke natuur,
-aan zĳn eigen lichaam en bloed; en deze gemeenschap wordt
-een eten genoemd. Dit bestaat dus niet in een lichamelĳk neerdalen
-van Christus uit den hemel noch ook in eene <span lang="la" xml:lang="la">mixtura vel
-transfusio carnis Christi cum anima nostra</span>, maar in eene verheffing
-onzer harten hemelwaart, in eene vereeniging met Christus door
-den H. Geest, in eene communio aan zĳn lichaam, tengevolge
-waarvan Christus <span lang="la" xml:lang="la">spirat e carnis suae substantia vitam in animas
-nostras, imo propriam vitam in nos diffundit</span>, Inst. IV c. 17 en
-voorts C. R. 37, 461-524. 681-688 enz. cf. mĳn opstel over
-Calvĳns avondmaalsleer in de <i>Vrĳe Kerk</i> 1887 bl. 459-487.
-De voorstelling van Calvĳn is niet in elk opzicht duidelĳk, vooral
-niet wat de gemeenschap aan het eigen vleesch en bloed van
-<span class="pagenum" id="Page_321">[321]</span>
-Christus en het daaruit voortvloeiende leven betreft. Utenhove
-verzocht hem daarom niet ten onrechte, om, wanneer hĳ handelde
-over het avondmaal, van min of meer duistere uitdrukkingen
-zich te onthouden, Pĳper, Jan Utenhove, Leiden 1883 bl. 40.
-<a id="ct_386"></a>En zoo was er ook in de belĳdenis en leer van de Gereformeerde
-kerken en theologen wel verschil van uitdrukking. Sommigen,
-zooals Bucer, zochten toenadering tot de Luthersche voorstelling
-en zeiden, dat het lichaam van Christus <span lang="la" xml:lang="la">substantialiter, quoad
-substantiam</span>, in het avondmaal tegenwoordig was, M. Vitringa VIII
-265. 299. Maar de hoofdgedachte van Calvĳn, dat er in het
-avondmaal door den H. Geest eene geestelĳke gemeenschap geoefend
-wordt met den persoon en dus ook met het lichaam en
-bloed van Christus en dat de geloovigen daardoor gespĳsd en
-gelaafd worden ten eeuwigen leven, is in verschillende Geref.
-belĳdenisschriften overgenomen, Tigur. Gall. 36. Belg. 35. Cat.
-Heid. 75-80. Scot. 21. Helv. II 21. Westmon. 29, en gemeengoed
-geworden van de Geref. theologie, Beza, Tract. Theol. I 30.
-206. 211. 259. II 121. III 148. Martyr, Loci Comm. 445. Zanchius,
-Op. VII 387. VIII 517. Junius, Theses theol. disp. 52.
-Ursinus, Tract theol. 359. a Lasco, Op. I 190. 549. Polanus,
-Synt. theol. VI 56. Bucanus, Instit. theol. 649. enz., cf. M.
-Vitringa VIII 1 p. 266. Heppe, Dogm. 471.</p>
-
-<p>Maar er kwam toch al spoedig oppositie tegen deze Calvinistische
-leer van het avondmaal. De uitdrukking in de Conf. Gall.
-36, dat Christus ons voedt en levend maakt <span lang="fr" xml:lang="fr">de la substance de
-son corps et de son sang</span>, wekte in de Zwitsersche kerken niet
-geringe bedenking. Zĳ wendden zich ten jare 1572 tot de nationale
-Synode in Frankrĳk met verzoek om wĳziging dezer woorden,
-maar vonden geen gehoor. Toch bleef bĳ velen het bezwaar
-bestaan, en dit nam toe, toen Bossuet in zĳne <span lang="fr" xml:lang="fr">Exposition de la
-doctrine de l’église cath. sur les matières de controverse</span> 1671
-er sterkte in zocht voor de Roomsche leer van het avondmaal,
-M. Vitringa VIII 1 p. 302 sq. Langzamerhand won de Zwingliaansche
-opvatting weer veld, volgens welke het eten niets anders
-dan gelooven en de gemeenschap met Christus niets anders dan
-het aannemen zĳner weldaden was, Ostervald, Verhandeling v. d.
-geopenb. godsd. 1742 bl. 385. De verslapping der tucht werkte
-deze veruitwendiging van het avondmaal in de hand en deed in
-de sacramenten slechts teekenen zien van een uitwendig verbond,
-<span class="pagenum" id="Page_322">[322]</span>
-waarop alle onergerlĳk levenden recht en aanspraak hadden,
-Swarte, <a id="ct_119"></a>van Eerde, <a id="ct_128"></a>Janssonius, cf. Ypey en Dermout, Gesch. v. d.
-Ned. Herv. Kerk III 612. <a id="ct_632"></a>Zoo werd de weg gebaand voor het
-rationalisme, dat de gedachten van Socinianen, Remonstranten,
-Mennonieten enz., cf. M. Vitringa VIII 2 p. 1014 sq. herhaalde
-en in het avondmaal niets hoogers zag dan een gedachtenismaaltĳd,
-belĳdenisacte, en zedelĳk opvoedingsmiddel, Wegscheider,
-Instit. § 178. 179. Door <a id="ct_162"></a>Schleiermacher, die niet alleen de leer
-van de Roomschen, maar ook die van de Socinianen enz. verwierp
-en die van Luther, Zwingli en Calvĳn alle als rechtzinnig erkende,
-ontwaakte er echter een streven, om het avondmaal als objectief
-genademiddel te handhaven en er eene versterking aan toe te
-kennen van de levensgemeenschap met Christus. Dit geschiedde
-echter op zeer verschillende manieren. Sommigen gingen van het
-avondmaal als eene symbolische handeling en belĳdenisacte uit
-maar voegden er aan toe, dat de geloovigen daarin betuigden,
-dat zĳ Christus aannamen als voor zich gestorven, Doedes, Leer
-der Zal. § 144v. Ned. Gel. 502. Heid. Catech. 352. Anderen
-vatten het op als eene handeling der kerk, maar die naar Gods
-bestel dienst doet, om langs ethischen en psychologischen weg
-het geloof aan de vergeving der zonden en de gemeenschap met
-God te versterken, Lipsius, Dogm. § 853. Biedermann, Chr.
-Dogm. § 927. Pfleiderer, Grundniss § 156. <a id="ct_536"></a>Vele Vermittelungstheologen
-verwerpen de Luthersche consubstantiatie en manducatio
-oralis, en naderen de leer van Calvĳn, als zĳ zeggen, dat Christus
-op eene geestelĳke wĳze in het avondmaal tegenwoordig is, gelĳk
-als in het woord, en zichzelf en zĳne weldaden, (vergeving, leven,
-geestelĳke kracht, zaligheid) aan den geloovige meedeelt, Kahnis,
-Luth. Dogm. II 339. Dorner, Chr. Gl. II 848 f. Müller, Dogm.
-Abhandl. 467. Ebrard, Dogm. § 545. Nitzsch, Ev. Dogm. 567-569.
-Schmidt, Chr. Dogm. II 471. 478. De oud-luthersche leer
-werd wederom voorgedragen door Scheibel, Rudelbach, Philippi,
-Kirchl. Gl. V 2 S. 260 f. en door de neolutheranen nog aangevuld
-met de theosophische voorstelling, dat Christus door brood
-en wĳn niet alleen de ziel maar ook rechtstreeks het lichaam
-voedt, door de krankheden des lichaams te genezen en den
-nieuwen mensch der opstanding te versterken, die in het verborgene
-door den doop is geschapen, Martensen, Dogm. § 265.
-Thomasius, Christi Person u. Werk II<sup>3</sup> 327. 341, Hofmann,
-<span class="pagenum" id="Page_323">[323]</span>
-<span lang="de" xml:lang="de">Schriftbeweis</span> II 2 S. 220. Vilmar, Dogm. II 245. Frank, Syst.
-d. chr. Wahrh. II<sup>2</sup> 290. Rocholl, Spiritualismus und Realismus,
-Neue Kirchl. Zeits. 1898, cf. Luther zelf bĳ Köstlin II 163.
-516. In de Engelsche kerk eindelĳk nam de ritualistische partĳ
-meer en meer de leer en gebruiken van het avondmaal bĳ Rome
-over, Wilberforce, <span lang="en" xml:lang="en">The Doctrine Of The Holy Eucharist</span> 1853.
-Pusey, <span lang="en" xml:lang="en">The presence of Christ in the holy eucharist</span> 1853 cf.
-Ryle, <span lang="en" xml:lang="en">Knots untied</span> 1886 p. 205. Williams,
-<span lang="en" xml:lang="en">The crisis in the
-Church of England</span>, Presb. and Ref. Rev. July 1899. Over de
-geschiedenis der avondmaalsleer handelen voorts de dogmenhistorische
-werken van Hagenbach, Münscher-v. Coelln, Harnack,
-Schwane enz., de artikelen <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl, Transsubstantiation, Messe</span>
-in Herzog<sup>2</sup>. <span lang="de" xml:lang="de">Abendmahl, Eucharistie</span> in Herzog<sup>3</sup>. Rückert, Das
-h. Ab., sein Wesen u. seine Gesch. in d. alten Kirche 1856. Ebrard, Das Dogma
-<span lang="de" xml:lang="de"><abbr title="vom heiligen Abendmahls und seine Geschichte">v. h. Ab. u. seine Gesch.</abbr></span> 2 Bde 1845/6.
-Stahl, <span lang="de" xml:lang="de">Die luth. Kirche u. die Union</span>, Berlin 1859. Kahnis, Dogm.
-II 360-438, en verdere litteratuur bĳ Dorner, Chr. Gl. II 848.
-Luthardt, Komp. d. Dogm. § 72.</p>
-
-<p id="lmn_53-5" class="sep1">5. In de Schrift wordt het avondmaal aangeduid met de
-namen <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>, 1 Cor. 11:20,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">τραπεζα κυριου</span>, 1 Cor.
-10:21, <span lang="grc" xml:lang="grc">κλασις ἀρτου</span>, Hd. 2:42, 20:7,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ποτηριον τον κυριου</span>,
-1 Cor. 11:27, <span lang="grc" xml:lang="grc">ποτηριον της εὐλογιας</span>, 1 Cor. 10:16. En de
-kerk voegde daaraan later nog vele andere toe, zooals <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀγαπη</span>,
-omdat in den eersten tĳd het avondmaal met een liefdemaaltĳd
-verbonden was; <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστια</span>, reeds bĳ Did. 9. Ign. Smyrn. 7. 8.
-Just. M. Apol. I 66, omdat de geloovigen aan het avondmaal
-God dankten voor de gaven zĳner genade; <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐλογια</span>, omdat over
-brood en wĳn door dankzegging en lofprĳzing Gods de zegen
-uitgesproken werd; <span lang="grc" xml:lang="grc">συναξις, κοινωνια</span>, wĳl de geloovigen, aan
-het avondmaal samenkomende, gemeenschap oefenden met elkander;
-<span lang="grc" xml:lang="grc">προσφορα, θυσια (ἁγια, πνευματικη, μυστικη, ἀναιμακτος</span> enz.),
-omdat de geloovigen de ingrediënten tot den maaltĳd meebrachten
-en Gode offerden, of omdat het avondmaal een beeld en herinnering
-was van de offerande van Christus aan het kruis; en voorts
-nog <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον μυστικον, εἰωχια, ἐφοδιον</span>, viaticum,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">λατρεια, λειτουργια,
-φρικτον μυστηριον</span>, <span lang="la" xml:lang="la">tremendum mysterium, sacramentum
-corporis et sanguinis Domini, sacramentum altaris, missa</span>, ontleend
-aan de missio catechumenorum na afloop van het didactisch deel
-<span class="pagenum" id="Page_324">[324]</span>
-der godsdienstoefening enz. Hoewel Luther nog van <span lang="la" xml:lang="la">sacramentum
-altaris</span> bleef spreken, Art. Smalc. III 6. Cat. maj. 5, gaven de
-Protestanten over het algemeen aan den naam <span lang="la" xml:lang="la">sacra coena</span> of
-<span lang="la" xml:lang="la">coena Domini</span> de voorkeur en hielden ook daarin vast, dat het
-avondmaal een wezenlĳke maaltĳd was. Sommige Roomsche
-theologen, zooals Maldonatus op Mt. 26:25, merkten daartegen
-wel op, dat de uitdrukking <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span> in 1 Cor. 11:20
-niet op het avondmaal sloeg maar op den maaltĳd, die na het
-avondmaal gehouden en door de rĳkere gemeenteleden aan de
-armere aangeboden werd, M. Vitringa VIII 10; doch het avondmaal
-werd niet vóór maar na den gewonen maaltĳd gehouden,
-vs. 21 en is onder de uitdrukking zoo niet alleen dan toch mede
-begrepen. Maar al ware dit zelfs niet het geval, dan zou daarmede
-de onjuistheid der benaming nog geenszins bewezen zĳn.
-Want het avondmaal is toch naar luid van de Schrift een wezenlĳke
-maaltĳd. De verbinding met de agapae, de instelling bĳ
-gelegenheid van het paaschmaal, de bestanddeelen van brood en
-wĳn, het eten en drinken daarvan—alles wĳst erop, dat wĳ
-in het avondmaal met een wezenlĳken maaltĳd te doen hebben,
-en er dit karakter nooit aan mogen ontnemen. Maar het is een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>, een maaltĳd des Heeren. Jezus is er de insteller
-van en volbracht ook daarin den wil des Vaders, welken
-te doen zĳne spĳze was. Het avondmaal is evenals de doop van
-Goddelĳken oorsprong en moet dat zĳn, om een sacrament te
-kunnen wezen; want God alleen is uitdeeler der genade en Hĳ
-alleen kan hare uitdeeling aan door Hem verordende middelen
-binden. <a id="ct_223"></a>En Jezus stelt dit avondmaal bepaald als middelaar in;
-Hĳ treedt erin op als profeet, die zĳn dood verkondigt en verklaart;
-Hĳ handelt erin als priester, die zichzelven voor de zĳnen
-overgegeven heeft aan het kruis; Hĳ komt erin voor als koning,
-die vrĳ over de verworvene genade beschikt en haar onder de
-teekenen van brood en wĳn aan zĳne discipelen te genieten geeft.
-En gelĳk de insteller, zoo is Hĳ ook de gastheer en de bedienaar
-van het avondmaal; Hĳ neemt zelf het brood en den wĳn, zegent
-ze en deelt ze aan zĳne jongeren uit. En gastheer en bedienaar
-was Hĳ niet alleen, toen Hĳ lichamelĳk met zĳne discipelen
-aanzat; maar is en blĳft Hĳ overal en altĳd, waar <i>zĳn</i> maaltĳd
-gevierd wordt. Elk avondmaal, overeenkomstig zĳne instelling
-bediend, is een <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον κυριακον</span>. Want Christus is insteller niet
-<span class="pagenum" id="Page_325">[325]</span>
-alleen door voorbeeld maar ook door voorschrift. Het is een
-maaltĳd tot zĳne gedachtenis, 1 Cor. 11:24, tot verkondiging
-van zĳn dood, vs. 26, tot gemeenschap aan het lichaam en bloed
-van Christus, 1 Cor. 10:16, 21, 11:27. In het avondmaal komt
-Christus met de gemeente en de gemeente met Christus samen,
-getuigenis afleggend van hunne geestelĳke gemeenschap, cf. Op.
-3:20. De dienaar, die brood en wĳn zegent en uitdeelt, doet
-dit daarom in den naam van Christus en is slechts een instrument
-in zĳne hand. Omdat Paulus in 1 Cor. 10:16 in den pluralis
-spreekt van hen, die den drinkbeker zegenen, en Tertullianus,
-Exhort. ad cast. 7 zegt, <span lang="la" xml:lang="la">ubi ecclesiastici ordinis non est consessus,
-et offert et tingit sacerdos, qui est ibi solus; sed et ubi tres,
-ecclesia est, licet laici</span>, beweerden sommigen, zooals Grotius,
-Salmasius, Episcopius e. a., dat, indien een priester of leeraar
-ontbrak, het avondmaal ook door een gewoon lid der gemeente
-bediend mocht worden. Maar deze meening mist genoegzamen
-grond. In Mt. 28:19 wordt de bediening des doops tegelĳk met
-die des woords aan de apostelen opgedragen; zĳ met de leeraars
-zĳn uitdeelers der verborgenheden Gods, verkondigers van de
-mysteriën, die God in het evangelie van Christus heeft geopenbaard,
-1 Cor. 4:1; huisverzorgers Gods, die zĳne genade hebben
-uit te deelen, 1 Cor. 9:17, Tit. 1:7. Ongetwĳfeld is bĳ deze
-verborgenheden allereerst aan het woord des evangelies te denken.
-Maar het sacrament volgt het woord en is altĳd met het woord
-verbonden. De apostelen in Jeruzalem oefenden aldaar den dienst
-der gebeden en des woords, Hd. 6:4; bĳ de breking des broods,
-Hd. 20:7, 11, voert Paulus het woord; het uitspreken van de
-dankzegging bĳ het avondmaal was een deel van de bediening
-des woords en alzoo aan den leeraar opgedragen, al wordt het
-evenals het breken des broods in 1 Cor. 10:16 als eene handeling
-der gemeente voorgesteld, Sohm, <span lang="de" xml:lang="de">Kirchenrecht</span> 69. Volgens
-Did. 10, 7 komt het <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστειν</span> dan ook aan de profeten toe,
-volgens Ign. Smyrn. 8 aan den bisschop, volgens Just. Apol. I
-65 aan den <span lang="grc" xml:lang="grc">προεστως</span>, terwĳl de diakenen daarbĳ hun dienst
-verleenden en brood en wĳn aan de communicanten overgaven,
-cf. Suicerus, s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">διακονος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">συναξις</span>,
-Voetius, Pol. eccl. I 756-751. Moor V 638-641. M. Vitringa VIII 1 p. 327 sq.
-Deze enge verbinding van de bediening des avondmaals met die
-van het woord bewĳst, dat de dienaar optreedt in den naam
-<span class="pagenum" id="Page_326">[326]</span>
-van Christus en als huisverzorger en uitdeeler zĳner verborgenheden
-werkzaam is. Het avondmaal is een maaltĳd, waarvan
-Christus de gastheer is.</p>
-
-<p>Voorts komt de idee van maaltĳd bĳ het avondmaal zeer sterk
-uit in de spĳze en den drank, welke er bĳ uitgedeeld en genoten
-wordt. Evenmin als het water in den doop, zĳn de teekenen van
-brood en wĳn in het avondmaal naar willekeur of toeval gekozen.
-Bĳ de offeranden des <abbr title="Ouden Testaments">O. Test.</abbr> waren vleesch en bloed de hoofdzaak,
-wĳl zĳ typisch heenwezen naar de offerande van Christus aan het
-kruis. Maar het avondmaal is zelf geen offerande doch eene gedachtenis
-van de offerande aan het kruis en drukt de gemeenschap
-der geloovigen aan die offerande uit. Daarom kiest Christus geen
-vleesch en bloed maar brood en wĳn tot spĳze en drank in het
-avondmaal, om te kennen te geven, dat het geen offerande maar een
-maaltĳd is, een maaltĳd op grond van, ter herinnering aan, ter
-gemeenschapsoefening met den gekruisten Christus. En daartoe zĳn
-de teekenen van brood en wĳn bĳ uitnemendheid geschikt; zĳ waren
-in het Oosten de gewone bestanddeelen van den maaltĳd, zĳ zĳn nog
-gemakkelĳk overal en ten allen tĳde te verkrĳgen, zĳ zĳn de
-voornaamste middelen tot versterking en verheuging van het hart
-des menschen, Ps. 104:15, en zĳn een sprekend symbool van
-de gemeenschap der geloovigen met Christus en met elkander,
-M. Vitringa VIII 1 p. 43. Daarbĳ is het onverschillig, of het
-brood uit tarwe, rogge of gerst bestaat en de wĳn eene witte of
-roode kleur draagt; of het brood naar het gebruik der Grieksche
-kerk gezuurd of naar dat der Roomsche kerk ongezuurd genoten
-wordt; en of de wĳn naar de leer der Armenische Christenen onvermengd
-of naar de stellige uitspraak van Trente XX c. 7 met
-water vermengd gebruikt wordt. Christus heeft van dit alles niets
-bepaald of voorgeschreven. Zelfs aarzelden de Gereformeerden
-niet te zeggen, dat, ingeval brood en wĳn beslist ontbraken, ook
-een andere spĳze en drank, bĳv. rĳst en brood als teekenen in
-het avondmaal gebruikt mochten worden, Voetius, Pol. Eccl. I
-732. 738. Moor V 575. M. Vitringa VIII 1 p. 46. Maar daarmede
-is willekeurige afwĳking van de instelling van Christus nog
-niet geoorloofd verklaard. Evenals in dezen tĳd waren er ook in
-de eerste eeuwen sommige Christenen (Tatianen, Severianen, Gnostieken,
-Manicheën, Aquarii), die uit ascetisch beginsel bĳ het
-avondmaal den wĳn door water vervingen. Maar wĳ moeten niet
-<span class="pagenum" id="Page_327">[327]</span>
-wĳzer zĳn dan Christus, die uitdrukkelĳk den wĳn als teeken
-van zĳn bloed verordend heeft, en wiens gebod in dezen door
-de christelĳke kerk ten allen tĳde is opgevolgd, M. Vitringa VIII
-1 p. 71-78. Want de bewering van Harnack, dat de gewoonte,
-om bĳ het avondmaal water te gebruiken, in de eerste en tweede
-eeuw vrĳ algemeen was en nog in de vĳfde eeuw bestreden moest
-worden; en dat ook Paulus zelfs, sprekende van den drinkbeker,
-niet beslist aan een beker met wĳn denkt, is voldoende door Zahn,
-<span lang="de" xml:lang="de">Brot und Wein im Abendmahl der alten Kirche</span>, Erlangen 1892
-weerlegd, cf. ook W. Schmidt, Christl. Dogm. II 465. Evenzoo
-is het gebruik der Roomsche en Luthersche Christenen af te
-keuren, om het brood toe te dienen in den vorm van een ouwel
-(oblie, oblata, wĳl de geloovigen oudtĳds zelf de benoodigdheden
-tot het avondmaal aanboden; hostie, hostia, wĳl het brood een
-teeken is van de offerande van Christus). Want al is de quantiteit
-van het brood evenmin als de qualiteit bepaald, toch moet het
-karakter van een maaltĳd behouden blĳven en dit gaat bĳ het
-gebruik van een kleinen, ronden ouwel schier geheel teloor,
-Voetius, Pol. Eccl. I 733. M. Vitringa VIII 1 p. 49. <a id="ct_224"></a>Eindelĳk
-doet ook de plaats en de tĳd, waarin het avondmaal ingesteld
-en oudtĳds gevierd werd, duidelĳk uitkomen, dat het een wezenlĳke
-maaltĳd is. Immers stelde Jezus het avondmaal in bĳ
-gelegenheid dat Hĳ met zĳne discipelen aanlag bĳ den paaschdisch.
-En in den eersten tĳd werd het avondmaal in verbinding met
-een gewonen maaltĳd, Hd. 20:7, 11, 1 Cor. 11:21, in de openbare
-vergadering der gemeente, 1 Cor. 10:17, 11:18, 20, 21,
-33, en dagelĳks of althans elken rustdag, Hd. 2:46, 20:7,
-gevierd. Eerst langzamerhand werd het avondmaal van de agapae
-losgemaakt, uit de avond- naar de morgengodsdienstoefening verplaatst,
-buiten de vergadering der gemeente ook aan kranken en
-stervenden in hunne huizen bediend, als mis geheel en al buiten
-en zonder eene samenkomst der gemeente gevierd, en het gebruik
-van het avondmaal voor de geloovigen op drie, of op eene enkele
-maal des jaars als minimum vastgesteld, Trid. sess. 13 can. 9.
-<a id="ct_228"></a>Hoewel nu enkele Gereformeerden van oordeel waren, dat het
-avondmaal in zeer bĳzondere gevallen ook wel aan kranken in
-hunne woning, maar dan toch in bĳzĳn van anderen, mocht bediend
-worden, Calvĳn bĳ Henry II 210. Voetius, Pol. Eccl. I 764,
-hielden zĳ toch algemeen de gedachte vast, dat het als een deel
-<span class="pagenum" id="Page_328">[328]</span>
-van den cultus publicus in de vergadering der gemeente thuis
-behoorde en niet privaat gevierd mocht worden. En al is de
-practĳk sterker gebleken dan de leer en de viering van het
-avondmaal gewoonlĳk tot zes of vier malen in het jaar beperkt,
-Dordr. 1578 art. 73. Midd. 1581 art. 45. ’s Grav. 1586 art. 56.
-Dordr. 1618 art. 63, toch was het oorspronkelĳk de wensch van
-Calvĳn, om het minstens eenmaal per maand te vieren, Kampschulte,
-Joh. Calvin I 460, cf. a Lasco, bĳ Dalton 383. Voetius,
-Pol. Eccl. I 758-767. 801. 802. Moor V 660 sq. 671 sq.
-M. Vitringa VIII 1 p. 406-414. <a id="ct_226"></a>Indien de doop als inlĳving
-in de christelĳke kerk reeds in de openbare vergadering der geloovigen
-behoort plaats te hebben, dan geldt dit nog veel meer
-van het avondmaal, dat wezenlĳk een <span lang="grc" xml:lang="grc">δειπνον, συναξις</span>, convivium
-is en niet alleen eene gemeenschap met Christus maar ook eene
-gemeenschap der geloovigen insluit. Daarom concentreert zich de
-bepaling van het karakter van het avondmaal ten slotte geheel
-om de vraag, of het op een tafel dan wel op een altaar bediend
-moet worden. Jezus en zĳne discipelen zaten aan eene tafel aan,
-toen zĳ het avondmaal gebruikten en ook de eerste Christenen
-wisten van een altaar niets. Maar langzamerhand ging het onderscheid
-tusschen de Oud- en de Nieuwtest. bedeeling teloor; de
-vergaderplaats werd veranderd in een tempel, de dienaar in een
-priester, het avondmaal in eene offerande, en de tafel in een
-altaar. In de Roomsche en Grieksche kerk wordt geheel de cultus
-door deze beschouwing beheerscht; de Anglikaansche kerk nam
-ze grootendeels over en neigt er thans hoe langer hoe meer heen;
-de Luthersche kerk behield het altaar en beschouwde het als een
-adiaphoron. Maar de Gereformeerden herstelden het schriftuurlĳk
-denkbeeld van den maaltĳd des Heeren ook in de tafel des avondmaals.
-Immers bestaat het onderscheid tusschen den cultus des
-<abbr title="Ouden en des Nieuwen">O. en des N.</abbr> Testaments daarin, dat tempel en altaar, priester
-en offerande niet meer op aarde doch in de hemelen zĳn. Het
-Jeruzalem dat boven is, is ons aller moeder, Gal. 4:26; daar
-is Christus, de eeuwige Hoogepriester, voor ons ingegaan, Hebr.
-6:20, nadat Hĳ door ééne offerande eene eeuwige verlossing had
-teweeggebracht, 9:12, om te verschĳnen voor het aangezicht
-Gods voor ons, 9:24; en daar hebben de Christenen hun heiligdom,
-in hetwelk zĳ met vrĳmoedigheid ingaan in het bloed van
-Jezus, 4:16, 10:19, 12:22. Hier op aarde hebben wĳ slechts
-<span class="pagenum" id="Page_329">[329]</span>
-eene onderlinge bĳeenkomst, waarin voor geen offerande plaats is,
-10:25. Het eenige altaar der Christenen is het kruis, op hetwelk
-Christus zĳne offerande heeft gebracht, 13:10, cf. 7:27, 10:10.
-Van dat altaar, dat is, van de daarop gebrachte offerande eten
-zĳ, als ze door het geloof gemeenschap hebben aan Christus en
-zĳne weldaden. De geloovigen hebben geen andere offerande te
-brengen, dan offeranden des lofs, dat is vrucht van lippen, die
-zĳnen naam prĳzen, 13:15. Het avondmaal is een offermaal,
-een maaltĳd van de geloovigen met Christus op grond van zĳne
-offerande en daarom niet op een altaar maar op eene tafel te
-bedienen. <span lang="la" xml:lang="la">Certissimum est, everti Christi crucem, simulac erigitur
-altare</span>, Calvĳn, Inst. IV 18, 3. Voetius, Pol. eccl. I 792. Moor
-V 659. M. Vitringa VIII 1 p. 414. Herzog<sup>3</sup> art. Altar.</p>
-
-<p id="lmn_53-6" class="sep1">6. Het avondmaal is dus een wezenlĳke maaltĳd, maar heeft
-als zoodanig toch eene eigene, geestelĳke beteekenis en bestemming.
-Christus heeft het niet ingesteld, opdat het lichamelĳk
-maar opdat het geestelĳk ons voeden zou. Voordat Hĳ brood en
-wĳn uitdeelt, zegent Hĳ beide en zegt, dat het brood zĳn lichaam
-en de wĳn zĳn bloed is; als zoodanig, als zĳn verbroken lichaam
-en vergoten bloed, moeten brood en wĳn door zĳne jongeren
-genomen en genoten worden. De <span lang="la" xml:lang="la">materia sacramenti</span>, de beteekende
-zaak in het avondmaal is dus het lichaam en bloed van Christus,
-gelĳk het in zĳn offerdood voor zĳne gemeente gebroken en vergoten
-is tot vergeving der zonden, dat is de gekruiste en gestorven
-Christus met al de door zĳn dood verworvene weldaden
-en zegeningen, <span lang="la" xml:lang="la">ipse Christus cum omnibus suis beneficiis</span>, Heppe,
-Dogm. 466. 467. In de moreele, rationalistische opvatting van
-het avondmaal komt deze beteekenis niet tot haar recht.
-Immers 1<sup>o</sup> het avondmaal is ook wel een gedachtenismaaltĳd,
-maar het is dit eerst op grond daarvan, dat Christus brood en
-wĳn tot teekenen van zĳn lichaam en bloed heeft ingesteld. Het
-komt in de eerste plaats bĳ het avondmaal aan, niet op wat wĳ
-doen, maar op hetgeen God doet. Vóór alles is het avondmaal
-eene gave Gods, een weldaad van Christus, een middel voor
-zĳne genade. Indien het avondmaal niets dan een gedachtenismaal
-en eene belĳdenisacte ware, zou het ophouden een sacrament in
-eigenlĳken zin te zĳn; slechts zĳdelings en indirect ware het dan,
-evenals het gebed een middel der genade te noemen. Het avondmaal
-<span class="pagenum" id="Page_330">[330]</span>
-staat echter met woord en doop op ééne lĳn en is dus
-allereerst, evenals deze, als een prediking en verzekering van Gods
-genade aan ons te beschouwen. 2<sup>o</sup> Christus verheft brood en
-wĳn niet in het algemeen tot teekenen van zĳn lichaam en bloed,
-maar Hĳ doet dit bepaald ten aanzien van dat brood en dien wĳn,
-welke Hĳ in de hand houdt en aan zĳne discipelen meedeelt.
-En Hĳ zegt niet, dat zĳ in dat brood en dien wĳn zĳn lichaam
-en bloed slechts hebben te zien, maar Hĳ verklaart uitdrukkelĳk,
-dat zĳ beide als zoodanig nemen, eten en drinken moeten. Hĳ
-maakt er een maaltĳd van, waarin de discipelen zĳn lichaam en
-bloed genieten en dus met Hem in de innigste gemeenschap
-treden. Die gemeenschap bestaat niet daarin alleen, dat zĳ samen
-aan ééne tafel aanzitten, maar zĳ eten van één brood en drinken
-van één wĳn; ja de gastheer biedt onder de teekenen van brood
-en wĳn zĳn eigen lichaam en bloed tot spĳze en drank van hunne
-zielen aan. Dat is eene gemeenschap, welke die in een gedachtenismaal
-en belĳdenisacte zeer verre overtreft. Zĳ is geen herinnering
-slechts aan, geen overdenking van Christus’ weldaden,
-maar zĳ is een allerinnigst verband met Christus zelven, gelĳk
-de spĳze en drank zich vereenigt met ons lichaam. 3<sup>o</sup> In het
-avondmaal ontvangen wĳ wel geen andere en meerdere, maar
-toch ook geen mindere weldaden dan in het woord. Nu heeft
-Jezus, <a id="ct_42"></a>Joh. 6:47-58, uitdrukkelĳk gezegd, dat wĳ in het woord
-en door het geloof zĳn vleesch eten en zĳn bloed drinken en
-alzoo het eeuwige leven ontvangen. Al is er nu in Joh. 6 niet
-rechtstreeks van het avondmaal sprake, toch mag en kan het
-dienen tot verklaring van dit tweede sacrament. Door het woord
-en in het geloof krĳgen wĳ zulk eene innige gemeenschap met
-Christus, met zĳn lichaam en bloed, als er ontstaat tusschen de
-spĳze en dien, die haar geniet. En dit is de leer niet alleen van
-Joh. 6, maar van heel de Schrift. Het woord schenkt in letterlĳken
-zin die gemeenschap niet noch ook het geloof, maar God
-heeft zich verbonden, om dengene, die zĳn woord gelooft, zĳne
-gemeenschap in Christus en al de daaraan verbonden weldaden
-mede te deelen. Terecht merkte daarom <a id="ct_109"></a>Calvĳn tegen Zwingli op,
-dat het eten van Christus’ lichaam en het drinken van zĳn bloed
-niet in het gelooven opgaat. Het gelooven is een middel, een
-middel zelfs dat tĳdelĳk is en eens in aanschouwen overgaat,
-maar de gemeenschap met Christus, die daardoor ontstaat, gaat
-<span class="pagenum" id="Page_331">[331]</span>
-veel dieper en duurt in eeuwigheid. Zĳ is eene <span lang="la" xml:lang="la">unio mystica</span>,
-die ons slechts eenigszins duidelĳk is te maken onder de beelden
-van wĳnstok en rank, hoofd en lichaam, bruidegom en bruid,
-hoeksteen en gebouw, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 556. En het is deze unio
-mystica, welke in het avondmaal beteekend en verzegeld wordt.</p>
-
-<p id="ct_387">De christelĳke kerk heeft deze unio mystica zoo goed als
-eenparig in het avondmaal gehandhaafd; Grieksche en Roomsche,
-Luthersche en Gereformeerde Christenen zĳn daarin met elkander
-eenstemmig, dat er in het avondmaal eene objectieve en reëele
-mededeeling plaats heeft van den persoon en de weldaden van
-Christus aan een iegelĳk, die gelooft. Maar onderling verschillen
-zĳ zeer over de wĳze, waarop die mededeeling geschiedt. De
-eerstgenoemden zĳn niet tevreden, tenzĳ het lichaam en bloed
-van Christus ook physisch en locaal in de teekenen aanwezig zĳ
-en door den lichamelĳken mond ontvangen en genoten worde.
-De Gereformeerden echter leeren, dat Christus in het avondmaal
-wel waarachtig en wezenlĳk aan de geloovigen medegedeeld wordt,
-maar op eene geestelĳke wĳze en zoo, dat Hĳ alleen door den
-mond des geloofs ontvangen en genoten kon worden. En daarvoor
-levert de Schrift overvloedige bewĳzen. 1<sup>o</sup> In de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο
-ἐστι το σωμα μου</span> kan het subject <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο</span> op niets anders slaan
-dan op het brood, hetwelk Jezus in de hand houdt. Het praedicaat
-is <span lang="grc" xml:lang="grc">το σωμα μου</span>, en duidt daarmede op het eigen lichaam
-van Christus, dat Hĳ uit Maria aangenomen en voor de zĳnen
-in den dood heeft overgegeven. De copula is <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐστι</span>, welke door
-Jezus in het arameesch in het geheel niet is uitgesproken maar
-in elk geval twee disparate begrippen, brood en lichaam, verbindt
-en dus geen copula van het werkelĳk <i>zĳn</i> kàn wezen. Zoo moet
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐστι</span> hier dus significatieve, figuratieve beteekenis hebben, want
-<span lang="la" xml:lang="la">disparatum de disparate non potest praedicari nisi figurate</span>. De
-zin bevat een tropus, en deze ligt niet in het subject of in het
-praedicaat, maar gelĳk Zwingli juist inzag, in de copula <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐστι</span>,
-evenals dat in de Schrift zoo dikwerf het geval is, bĳv. Gen.
-17:13, 41:26, 27, Ex. 12:11, Ezech. 5:5, Luk. 12:1, Joh.
-10:9, 15:1, enz. Gal. 4:24, 1 Cor. 10:4, Hebr. 10:20, Op.
-1:20 enz. En dat bĳ de instellingswoorden zulk een tropus moet
-aangenomen worden, wordt ten overvloede nog daaruit bewezen,
-dat Jezus volgens Lukas en Paulus bĳ het tweede teeken niet
-zegt: deze wĳn, maar deze drinkbeker is het nieuwe testament
-<span class="pagenum" id="Page_332">[332]</span>
-in mĳn bloed. Zelfs de Roomschen en Lutherschen zĳn gedwongen,
-hier een tropus aan te nemen. 2<sup>o</sup> Wanneer het subject <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο</span> niet
-slaat op het natuurlĳk brood en op den natuurlĳken wĳn, maar
-reeds op de substantie van Jezus’ lichaam en bloed, welke onder
-den vorm of binnen in de teekenen van brood en wĳn verborgen
-zĳn, dan zĳn brood en wĳn reeds in Jezus’ lichaam en bloed
-veranderd of hebben zĳ deze reeds in zich opgenomen, voordat
-de woorden: dit is mĳn lichaam, dit is mĳn bloed, uitgesproken
-zĳn en verliezen zĳ al de kracht en waarde, welke Roomschen
-en Lutherschen eraan toekennen. Immers is de trans- of consubstantiatie
-dan niet door die woorden tot stand gekomen maar
-reeds daaraan voorafgegaan; en de woorden, waarop zooveel
-nadruk ligt, houden niets dan eene verklaring in van wat reeds
-bestaat en vroeger tot stand kwam. Moeilĳk, ja onmogelĳk is
-dan te zeggen, wanneer en hoe de trans- of consubstantiatie tot
-stand kwam; want wel is er van voorafgaande zegening en dankzegging
-sprake, maar de inhoud daarvan is met geen enkel woord
-vermeld; wĳ weten volstrekt niet, wat Jezus daarin gezegd heeft
-en dus ook niet, wat wĳ moeten zeggen, om de trans- en consubstantiatie
-tot stand te doen komen. En bovendien, als Paulus
-1 Cor. 10:16 zegt: de drinkbeker, dien wĳ zegenen, is gemeenschap
-aan het bloed van Christus, dan gaat hĳ van de veronderstelling
-uit, dat de drinkbeker wĳn en geen bloed bevat, want
-anders konden wĳ hem niet zegenen, en dat hĳ als zoodanig, als
-wĳn bevattende, door de zegening gemeenschap is aan Christus’
-bloed. 3<sup>o</sup> De woorden, die Jezus bĳ de instelling van het avondmaal
-gesproken heeft, zĳn als geen vaststaande formule bedoeld.
-Dat blĳkt daaruit, dat Mattheus, Marcus, Lukas en Paulus ze
-in verschillende lezing weergeven en dat het liturgisch gebruik
-der christelĳke kerken onderling allerlei afwĳking vertoont. Volgens
-de Grieksche kerk behoort de zoogenaamde epiklese, de
-aanroeping van den H. Geest, wezenlĳk tot de woorden der
-consecratie, Schwane, D. G. II 810. Kattenbusch, Vergl. Conf.
-I 413, terwĳl volgens Rome de transsubstantiatie tot stand komt
-door het uitspreken der woorden: <span lang="la" xml:lang="la">hoc enim est corpus meum</span>,
-waarbĳ het woordeke enim willekeurig is ingevoegd en de woorden:
-dat voor u verbroken wordt, willekeurig zĳn weggelaten.
-Veel minder is nog te bewĳzen, dat de woorden —onderstel,
-dat vaststond, welke bepaald te bezigen waren— eene
-<span class="pagenum" id="Page_333">[333]</span>
-consecratorische, operatieve, conversieve kracht bezitten. Want Jezus
-zegt niet: dit <i>wordt</i>, maar: dit is mĳn lichaam en heeft dus
-reeds te voren het brood van het gemeene gebruik afgezonderd
-en door zegening en dankzegging voor een hooger doel bestemd.
-4<sup>o</sup> Toen Jezus het avondmaal instelde, zat Hĳ lichamelĳk met
-zĳne discipelen aan den disch. Dezen konden daarom niet op de
-gedachte komen, dat zĳ met den lichamelĳken mond Jezus’ eigen
-lichaam en bloed genoten en konden nog veel minder dat lichaam
-zelf eten en dat bloed drinken. Het baat niets, om met Philippi
-te zeggen, dat zĳ <span lang="de" xml:lang="de">über das Mass ihres gewöhnlichen Verständnisses
-durch den erleuchtenden Geist emporgehohen wurden</span>, K.
-Gl. V 2 S. 451, of met Hollaz, Ex. theol. 1119, dat Jezus
-<span lang="la" xml:lang="la">naturali modo</span> aan tafel zat maar sacramentaliter zich te eten gaf.
-Want niet alleen staat hier niets van in de Schrift, maar de
-vraag loopt juist over de wĳze, waarop Jezus bĳ het eerste
-avondmaal zĳn lichaam en bloed te genieten gaf en mag niet met
-een petitio principii beantwoord worden. Indien de wĳze, waarop
-Roomschen en Lutherschen met hunne trans- en consubstantiatie
-zich dit genieten van Jezus’ lichaam en bloed voorstellen, door
-het eerste avondmaal uitgesloten of daarbĳ niet anders dan door
-een beroep op een wonder of door allerlei uitvluchten, waarvoor
-de Schrift geen grond biedt, kan gehandhaafd worden, dan behoort
-zĳ door den Christen, die aan Gods woord zich onderwerpt,
-te worden losgelaten. En indien bĳ het eerste avondmaal geen
-trans- of consubstantiatie en geen manducatio oralis plaats had, dan
-mag zĳ ook niet aangenomen worden bĳ het avondmaal, dat de
-christelĳke kerk na Jezus’ dood op zĳn bevel en naar zĳne instelling
-viert. 5<sup>o</sup> Evenzeer toch als met zĳn lichamelĳk aanzitten
-aan den disch, is de trans- en consubstantiatie thans met zĳne
-lichamelĳke hemelvaart en met zĳn plaatselĳk verblĳf in den
-hemel in strĳd. Indien toch brood en wĳn bĳ het avondmaal in
-Jezus’ lichaam en bloed veranderd worden of deze in zich opnemen,
-moet dat lichaam uit den hemel neerdalen of reeds, naar
-de Luthersche ubiquiteitsleer, cf. Kübel, art. <span lang="de" xml:lang="de">Ubiquität</span> in Herzog<sup>2</sup>,
-van te voren overal aanwezig zĳn. In het laatste geval is
-er toch nog weer een acte noodig, waardoor de tegenwoordigheid
-van Christus’ lichaam in het avondmaal op eene bĳzondere wĳze
-teweeggebracht wordt, want de ubiquiteit is daarvoor uiteraard
-niet voldoende; en daarom zeiden Luther, Brenz e. a., dat het
-<span class="pagenum" id="Page_334">[334]</span>
-nog iets anders is, <span lang="de" xml:lang="de">wenn Gott da ist und wenn er <i>dir</i> da ist.
-Dann aber ist er <i>dir</i> da, wenn er sein Wort dazu tut und bindet
-sich damit an und spricht: hie sollst du mich finden</span>, bĳ Kübel,
-art. <span lang="de" xml:lang="de">Ubiquität</span> in Herzog<sup>2</sup> 16, 123. 128. <a id="ct_537"></a>Het woord
-bewerkt dus bĳ Rome en bĳ Luther eene zoodanige tegenwoordigheid van
-Christus’ lichaam en bloed in het avondmaal, dat Hĳ niet alleen
-lichamelĳk in den hemel maar ook op aarde, in de teekenen van
-brood en wĳn aanwezig is. En deze tegenwoordigheid van Christus
-in het avondmaal wordt bovendien dan nog zoo gedacht, dat
-Christus geheel, niet alleen naar zĳne Goddelĳke maar ook naar
-zĳne menschelĳke natuur, aanwezig is in elk avondmaal, waar
-en wanneer het gevierd wordt; dat Hĳ met zĳne gansche Goddelĳke
-en menschelĳke natuur aanwezig is in elk teeken van het
-avondmaal, ja in elk deeltje van het brood en in elken druppel
-van den wĳn, <span lang="la" xml:lang="la">totus in tota hostia et in qualibet parte</span>. Dit nu
-is eene eindelooze multiplicatie van Christus, die met de leer der
-Schrift over zĳne menschelĳke natuur, over zĳne hemelvaart en
-over zĳn verblĳf in den hemel in lĳnrechten strĳd is. Want zeker
-is die menschelĳke natuur bĳ de opstanding en de hemelvaart
-verheerlĳkt maar daarom niet van hare wezenlĳke eigenschappen
-van eindigheid en beperktheid beroofd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 414v. Jezus stelt
-juist het avondmaal tot zĳne gedachtenis in, omdat Hĳ heengaat
-en straks niet meer lichamelĳk bĳ zĳne jongeren zal zĳn, gelĳk
-Hĳ elders ook uitdrukkelĳk verklaart, Mt. 26:11. En bĳ de
-hemelvaart voer Hĳ henen en werd Hĳ opgenomen, Hd. 1:9-11,
-in den hemel, die eene plaats is, Joh. 14:2, 4, 17:24, Hd. 7:56,
-Col. 3:1, Ef. 4:10, Hebr. 7:26, om daar te blĳven tot
-zĳne parousie, Hd. 1:11, Phil. 3:20, 1 Thess. 1:10, 4:16.
-6<sup>o</sup> Maar al ware Christus in het avondmaal lichamelĳk en plaatselĳk
-tegenwoordig, men ziet niet in, waartoe dit noodig en
-dienstig is. Het nut der manducatio oralis is op geenerlei wĳze
-aan te toonen, cf. Köstlin, Luthers’ Theol. II 516. Onderstel al,
-dat wĳ met den lichamelĳken mond Jezus’ eigen lichaam eten,
-wat bate hebben wĳ daarvan? Het komt toch in het avondmaal
-daarop aan, dat onze ziel, dat ons geestelĳk leven gevoed en
-versterkt wordt. En dit kan uit den aard der zaak niet geschieden
-door het eten van Christus’ lichaam met den lichamelĳken mond;
-want wat wĳ daarmede eten, gaat deels in bestanddeelen van ons
-lichaam over en wordt deels uitgeworpen. Nieuwere theologen
-<span class="pagenum" id="Page_335">[335]</span>
-zĳn daarom op de gedachte gekomen, dat de manducatio oralis
-van Christus’ lichaam de kiem van een nieuw, van een opstandingslichaam
-in ons plantte. Maar deze voorstelling druischt
-geheel tegen de Schrift in en is vrucht van eene valsche theosophie.
-Toch, als deze vrucht niet aan het eten van Christus’ lichaam
-verbonden is, is er geen andere aan te wĳzen. De manducatio
-oralis is onnut en ĳdel en in den grond, hoezeer men het bestrĳde,
-kapernaïtisch. De Kapernaieten konden zich geen ander eten van
-Jezus’ vleesch voorstellen dan met den lichamelĳken mond, Joh.
-6:41, 52. En al nemen Roomschen en Lutherschen wel terdege
-een geestelĳk eten van Jezus’ lichaam aan, zĳ verbinden dit toch
-met, zĳ maken het toch afhankelĳk van het lichamelĳk eten,
-zonder de wĳze van die verbinding of den aard dier afhankelĳkheid
-ook maar eenigszins duidelĳk te maken. Jezus bedoelde
-echter in de gansche rede, die Hĳ tegen de Kapernaieten houdt,
-niet anders dan een geestelĳk eten, een eten door het geloof en
-maakt van een lichamelĳk eten geen oogenblik gewag.</p>
-
-<p>Al de hiermede genoemde bezwaren gelden tegen Roomsche en
-Luthersche leer beide; tegen de eerste komen er dan nog de volgende
-bĳ. 7<sup>o</sup> De transsubstantiatie wordt door het getuigenis onzer
-zintuigen, door gezicht en tastzin, door reuk en smaak beslist weersproken.
-En onze zintuigen hebben hierbĳ recht van meespreken,
-omdat brood en wĳn onder hun bereik vallen en door hen kunnen
-en mogen beoordeeld worden. Zĳ zĳn ook, indien zĳ nauwkeurig
-waarnemen, hier evengoed als elders te vertrouwen, omdat anders
-het sceptisch nominalisme voor de deur staat en alle zekerheid
-des geloofs en der wetenschap verdwĳnt. Ook Rome moet dan
-ook voor hunne getuigenis wĳken maar heeft erop gevonden, dat
-de substantia verandert en de accidentia dezelfde blĳven. Hoe
-dit te denken zĳ, blĳft onbeantwoord. Te Kana werd het water
-wĳn, maar zoo dat substantie en accidentiën veranderden. Accidentiën
-kunnen ook niet van de substantie gescheiden en als in
-zichzelve rustend gedacht worden, want zĳ houden dan op accidentiën
-te zĳn en worden zelve substanties. Bovendien, in het
-brood en den wĳn van het avondmaal blĳven alle accidentiën
-onveranderd, zoowel die door reuk en smaak als die door gezicht
-en tastzin worden waargenomen; zwaarte, vastheid, kleur, verderfelĳkheid,
-voedingskracht enz., alles blĳft; wat rest er dan voor
-de substantie nog, dat veranderen kan en veranderd is? 8<sup>o</sup> De
-<span class="pagenum" id="Page_336">[336]</span>
-transsubstantiatie strĳdt met het tweetal teekenen, dat door Jezus
-bĳ het avondmaal verordend is. <a id="ct_559"></a>Hoewel ook vroeger soms bĳ
-bediening van het avondmaal in private woningen, aan kranken,
-aan gevangenen, aan anachoreten, aan virgines abstemiae, en in
-missis praesanctificatorum alleen het teeken des broods werd
-uitgereikt, en omgekeerd aan onmondigen, gelĳk thans nog in de
-Grieksche kerk, alleen de wĳn werd toebediend; kwam toch eerst
-sedert de twaalfde eeuw de gewoonte in zwang, om de kelk aan
-de leeken te onthouden, en verhief pas het concilie te Constanz
-1415, deze gewoonte tot kerkelĳke wet. In weerwil van de oppositie,
-die er door de Hussieten en de Hervormingsgezinden
-tegen gevoerd werd, hechtte ook het concilie te Trente aan de
-kelkonthouding hare goedkeuring en werd daartoe geleid <span lang="la" xml:lang="la">gravibus
-et justis causis</span>, Sess. 21. De synode noemt deze redenen niet op,
-maar ze zĳn toch licht te bevroeden. Behalve door den tegenzin
-van sommigen, om met anderen uit één beker te drinken, den
-afkeer van wĳn, het gevaar van te storten en zoo het sacrament
-te onteeren enz., werd de Roomsche kerk tot deze kelkonthouding
-vooral bewogen door de zucht, om den priesterstand boven de
-leeken te verheffen, en door de overtuiging, dat elk teeken en
-elk deel daarvan in den ganschen Christus veranderd was, Oswald,
-Die dogm. Lehre v. d. h. Sakr. I 501. De transsubstantiatie
-maakt een tweede teeken in het avondmaal geheel overbodig; in
-het brood alleen en zelfs in het kleinste stukske daarvan is reeds
-de gansche stof der genade vervat. Daardoor komt de Roomsche
-kerk met een rechtstreeksch gebod van Christus, Mt. 26:27 in
-strĳd, waartegen haar beroep op de conjunctie <span lang="grc" xml:lang="grc">ἠ</span> in 1 Cor. 11:27
-niets baat, en tegelĳk, naar haar eigen bekentenis, met de gewoonte
-der christelĳke kerk in de eerste eeuwen. Zĳ weet zich
-alleen te verdedigen met de bewering, dat zĳ macht bezit, om
-bĳ de uitdeeling der sacramenten te werk te gaan gelĳk zĳ goedvindt,
-Trid. sess. 21 c. 2. Omgekeerd is de instelling van het
-avondmaal onder twee teekenen een sterk bewĳs, dat de transsubstantiatie
-niet de leer der Schrift is. Samen toch stellen zĳ
-ons den gekruisten Christus voor oogen en deelen Hem aan de
-geloovigen mede, niet op lichamelĳke maar op geestelĳke wĳze,
-niet in en onder maar tegelĳk met de teekenen; zĳ vormen saam
-één sacrament, als beelden en onderpanden van het ééne geestelĳk
-goed, de gemeenschap aan Christus en zĳne weldaden. <a id="ct_515"></a>9<sup>o</sup> De
-<span class="pagenum" id="Page_337">[337]</span>
-transsubstantiatie wordt eindelĳk nog weerlegd door de afgodische
-practĳken, die haar gevolgd zĳn. Al is de mis voorbereid door
-de offer- en priesteridee, welke reeds vroeg met het avondmaal
-in verbinding werd gebracht, zĳ is toch wezenlĳk gebouwd op de
-eerst in de Middeleeuwen uitgewerkte transsubstantiatieleer. En
-deze wordt evenzeer door de asservatio, adoratio en circumgestio
-ondersteld. Door de leer van de wezensverandering is het avondmaal
-in de mis overgegaan, en daardoor van zĳn oorspronkelĳk
-karakter geheel en al beroofd. Ofschoon de communio trots allerlei
-beperking is blĳven bestaan, is toch de mis het middelpunt van
-den Roomschen cultus geworden. Zĳ is dan ook niets minder
-dan de volledigste uitwerking van de Roomsche gedachte, dat
-de kerk met haar priesterschap de middelares der zaligheid, de
-voortdurend op aarde zich realiseerende Godmensch is. In de mis
-herhaalt Christus altĳd door en telkens opnieuw zĳne offerande
-aan het kruis; Hĳ offert zich daarin wezenlĳk en waarachtig,
-zĳ het ook op onbloedige wĳze, en bewerkt daardoor bĳ God,
-dat de vruchten van zĳne offerande aan het kruis, die daar slechts
-gansch in het algemeen en in het afgetrokkene verworven zĳn,
-nu toegepast worden, cf. Trid. 22 c. 1, aan allen, die in de gemeenschap
-der kerk leven, hetzĳ op aarde hetzĳ in het vagevuur,
-hetzĳ zĳ bĳ de mis tegenwoordig of afwezig zĳn, hetzĳ zĳ haar
-begeeren voor zichzelven of voor anderen, voor geestelĳke of
-lichamelĳke nooddruft, tot vergeving van zonden en tot voorkoming
-of afwending van krankheid en ongeval, droogte en overstrooming,
-oorlog en veepest enz. Dat heeft Rome van het
-avondmaal van onzen Heere Jezus Christus gemaakt! Aan gronden,
-die toch bĳ zulk een gewichtig leerstuk als de mis in
-overvloed aanwezig en onwankelbaar hecht zouden moeten zĳn,
-ontbreekt het geheel en al. In <a id="ct_2"></a>Gen. 14:18, waar Melchizedek
-aan Abraham brood en wĳn ter verkwikking aanbiedt, is met
-geen woord van eene offerande sprake, al volgt er ook terstond
-op, niet: want, maar: en hĳ (Melchizedek) was een priester des
-allerhoogsten Gods. <a id="ct_9"></a>Mal. 1:11 handelt misschien niet eens van
-de toekomst; maar ook indien dit het geval is, beschrĳft déze
-plaats slechts in Oudtest. vormen, dat des Heeren naam groot
-zal zĳn onder de Heidenen en dat hem reukwerk en een rein
-offer (<span lang="hbo" xml:lang="hbo">מִנְחָה</span>, offergave in het algemeen) gebracht zal worden; en
-deze vormen zĳn in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> juist door het gebed en door de
-<span class="pagenum" id="Page_338">[338]</span>
-geestelĳke offerande der geloovigen vervangen, Rom. 12:1. Bĳ
-de instelling van het avondmaal zeide Jezus wel: <span lang="grc" xml:lang="grc">τουτο ποιειτε
-εἰς την ἐμην ἀναμνησιν</span>, <a id="ct_37"></a>Luk. 22:19, maar dat Jezus daarbĳ
-het avondmaal als een offer instelde en de discipelen tot priesters
-verhief, is in deze woorden in het minst niet begrepen en wordt
-zeker daarmede niet bewezen, dat het hebr. <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עשׂה</span> en het lat.
-<span lang="la" xml:lang="la">facere</span> wel eens in de beteekenis van offeren gebruikt wordt. In
-<a id="ct_61"></a>1 Cor. 10:21 stelt Paulus de tafel des Heeren tegenover de tafel
-der duivelen; maar omdat de tafel der duivelen een altaar was,
-volgt daaruit nog in geenen deele, dat ook de tafel des Heeren
-een altaar is, waarop geofferd moet worden. Dit zĳn de voornaamste
-en sterkste bewĳzen, welke de Roomschen uit de Schrift
-voor hunne leer van de mis kunnen bĳbrengen. En weinig sterker
-is hun beroep op de kerkvaders, want zĳ vergeten daarbĳ, dat
-dezen, op het avondmaal de offeridee toepassende, daaraan een
-gansch anderen zin hechtten dan Rome er later mede verbond.
-En tegenover al deze schĳnargumenten staat eene reeks van
-bewĳzen, die het onschriftuurlĳk karakter van de mis in het
-helderste licht stellen. Aan de instelling en de in de apostolische
-kerk gebruikelĳke viering van het avondmaal is al wat op de mis
-gelĳkt ten eenenmale vreemd. <a id="ct_546"></a>De eeuwigheid van Christus’ priesterschap,
-Hebr. 5:6, 7:17, 21-25, en de volkomenheid zĳner
-kruisofferande, Hebr. 7:27, 9:12, 28, 10:10, 12, 14 maken
-eene, zĳ het ook onbloedige, herhaling van zĳne zelfofferande
-overbodig en ongeoorloofd; alle weldaden der genade, vergeving,
-heiligmaking, verlossing, de gansche zaligheid, zĳn verworven
-door de offerande aan het kruis en kunnen noch behoeven te
-worden aangevuld. Ja, wĳl Christus eenmaal aan het kruis zich
-geofferd en in den dood heeft overgegeven, kan Hĳ dit zelfs voor
-de tweede maal niet meer doen, zĳne offerande in den dood is
-voor geen herhaling vatbaar, Hebr. 9:26-28. Zĳne priesterlĳke
-werkzaamheid duurt wel in den hemel nog voort, maar bestaat
-toch niet in eenige zoenofferande doch in zĳne voorbede en verschĳning
-voor Gods aangezicht ten gunste van zĳn volk, Hebr.
-7:25, 9:24; en in die voorbede en verschĳning voor Gods aangezicht
-werkt de offerande, aan het kruis volbracht, altĳd ten
-behoeve der zĳnen door. <a id="ct_776"></a>Omdat Christus zelf in den hemel leeft,
-om voor de geloovigen te bidden en in die voorbede zĳne offerande
-doorwerken laat, daarom is er voor de herhaling zĳner offerande
-<span class="pagenum" id="Page_339">[339]</span>
-op aarde geen plaats, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 419v. Zĳn staat van verhooging,
-zĳne verhevenheid boven alle lĳden, smart en dood, zĳne koninklĳke
-heerschappĳ als hoofd der gemeente zĳn in lĳnrechten strĳd met
-een sacrificium propitiatorium en impetratorium, dat Hĳ nog op
-aarde iederen dag en op duizenden plaatsen te brengen zou hebben.
-Hoezeer Rome dan ook bewere, dat de onbloedige offerande
-de bloedige aan het kruis niet verzwakt maar werkzaam maakt,
-feitelĳk is zĳ toch eene verloochening van de eenige offerande
-aan het kruis; want een offer, dat niets anders dan de vruchten
-van een ander offer genieten doet, is eene tastbare ongerĳmdheid.
-Indien de offerande aan het kruis genoegzaam is, zĳn andere
-overbodig; indien deze noodig zĳn, is de eerste onvolkomen. En
-dit wordt bevestigd door de Roomsche practĳk; de aandacht van
-den geloovige wordt van Christus en zĳn kruis afgeleid en naar
-den priester en zĳne mis heengeleid. Voor de minste genade is
-de Roomsche Christen van den priester en van de kerk afhankelĳk.
-Hen kan hĳ geen oogenblik ontberen. In theorie wordt vastgehouden,
-dat Christus alle genade verworven heeft; maar in de
-practĳk wordt de genade successief, bĳ stukjes en beetjes, door
-den priester toebedeeld. Het avondmaal is in de handen van
-Rome geworden tot een <span lang="la" xml:lang="la">tremendum mysterium</span>, dat de geloovigen
-in den staat der onmondigheid houdt, hen voor hun gansche leven
-en welzĳn aan de hierarchische priesterschap bindt en hen in
-afgodische adoratie neerknielen doet voor een God van eigen
-maaksel. Cf. tegen de leer van trans- en consubstantiatie: Calvĳn,
-Inst. IV 18. Beza, Tract. theol. I 211 sq. 507 sq. III 148 sq.
-Martyr, Loci Comm. IV c. 12. Ursinus op Heid. Cat. 78-80
-en Tract. theol. 359-596. Chamier, Panstr. Cath. IV l. 6.
-Amesius, <span lang="la" xml:lang="la">Bellarminus enervatus</span> l. IV. Rivetus, Op. III 339-376.
-Turretinus, Theol. El. XIX qu. 21. M. Vitringa VIII 769. Art.
-Messe e. a. in Herzog<sup>2</sup>. Hase, Prot. Polemik<sup>5</sup> 488-535 enz.</p>
-
-<p id="lmn_53-7" class="sep1">7. Beter nog dan de Lutherschen, hebben de Gereformeerden
-het avondmaal van de Roomsche inmengselen gezuiverd en in zĳn
-oorspronkelĳke beteekenis hersteld. Het avondmaal was naar de
-instelling van Christus een maaltĳd, een wezenlĳke maaltĳd,
-waarin brood en wĳn gebruikt werden als spĳze en drank tot
-versterking des lichaams, en bovenal als teekenen en zegelen
-dienst deden tot gemeenschapsoefening met den gekruisten Christus.
-<span class="pagenum" id="Page_340">[340]</span>
-<a id="ct_221"></a>Het is een gewone, natuurlĳke maar tevens een buitengewone,
-geestelĳke maaltĳd, waarin Christus de gastheer zĳn eigen gekruiste
-lichaam en vergoten bloed tot voeding onzer zielen aanbiedt.
-Daarom is in dien maaltĳd, welken Christus ingesteld
-heeft, alles belangrĳk; niets erin is zonder beteekenis; alles heeft
-een diepen zin. Ten eerste zĳn de teekenen van brood en wĳn
-niet willekeurig gekozen maar bĳ uitnemendheid geschikt, om
-ons een denkbeeld te geven van de geestelĳke spĳze en drank,
-welke Christus in zĳn dood voor onze zielen heeft bereid. Ten
-tweede zĳn al de handelingen van beteekenis, welke Jezus bĳ de
-instelling van het avondmaal verricht. Hĳ neemt het brood en
-den wĳn niet zooals eerst bĳ het pascha, uit de hand van anderen
-over, <span lang="grc" xml:lang="grc">δεξαμενος</span>, Luk. 22:17, maar Hĳ neemt ze zelf van den
-disch, <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβων</span>, vs. 19, ten bewĳze dat Hĳ de gastheer is en de
-spĳze en den drank beschikt. Hĳ zegent (<span lang="grc" xml:lang="grc">εὐλογησας</span>, Mt. 26:26,
-Mk. 14:22, afwisselend bĳ den drinkbeker met <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστησας</span>,
-Mt. 26:27, Mk. 14:23, terwĳl Luk. 22:19, 20 en Paulus,
-1 Cor. 11:24, 25 alleen <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστησας</span> hebben) het brood en
-later evenzoo den drinkbeker; onder dien zegen is niet te verstaan,
-dat Christus over brood en wĳn van God een zegen vraagt, maar
-de verwisseling met <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐχαριστησας</span> bewĳst, dat Jezus God zegent,
-d. i. prĳst en dankt voor de gaven, die door Hem geschonken
-zĳn. De inhoud van die lofprĳzing en dankzegging wordt niet
-vermeld, maar had zeker wel betrekking op de gaven der schepping,
-in brood en wĳn vertegenwoordigd, en voorts vooral op de
-gaven der genade, die door den dood van Christus verworven
-zouden worden en in zĳn lichaam en bloed aan de discipelen
-werden aangeboden. Door die dankzegging reeds werden brood
-en wĳn van het gemeene gebruik afgezonderd en voor een hooger
-doel bestemd, en werden tevens de discipelen voorbereid voor een
-recht verstaan van de beteekenisvolle woorden, dit is mĳn
-lichaam enz., die Jezus straks ter verklaring uitspreken zou.
-Voorts brak Jezus het brood, waarin de Gereformeerden terecht
-eene handeling zagen, welke wel niet tot de essentia maar toch
-tot de integritas sacramenti behoorde; want niet alleen wordt dit
-breken in alle vier berichten vermeld, maar het gansche avondmaal
-wordt er naar genoemd, Hd. 2:42; gelĳk het breken van
-het brood noodig is, om het voor de gasten genietbaar te maken,
-zoo moet Christus zĳn lichaam in den dood geven, opdat het
-<span class="pagenum" id="Page_341">[341]</span>
-eene spĳze voor onze zielen zĳ, Joh. 6:51, 12:24. Eindelĳk
-deelt Jezus zelf het brood en den wĳn aan zĳne discipelen uit,
-opdat zĳ daarvan eten en drinken zouden; Hĳ doet het met de
-uitdrukkelĳke woorden: <span lang="grc" xml:lang="grc">λαβετε, φαγετε, πιετε ἐξ αὐτου παντες</span>,
-die de Roomsche mis zonder communicanten ten sterkste veroordeelen;
-de communio behoort tot het wezen des avondmaals.
-Ten derde zĳn de woorden belangrĳk, welke Jezus bĳ het uitdeelen
-van brood en wĳn uitspreekt; als Hĳ het brood aan zĳne
-discipelen gaf, zeide Hĳ: dit is mĳn lichaam, dat voor u gegeven
-is, Luk. 22:19; en bĳ het uitreiken van den drinkbeker sprak
-Hĳ: deze drinkbeker is mĳn bondsbloed, of het nieuwe testament
-in mĳn bloed, dat voor u of voor velen vergoten is tot vergeving
-der zonden. Dat deze woorden eene consecratorische, operatieve
-kracht bezitten, vindt in den tekst der berichten hoegenaamd
-geen steun. Maar nadat Jezus door de dankzegging brood en wĳn
-van het gemeene gebruik afgezonderd, voor een hooger doel bestemd
-en zĳne discipelen voorbereid heeft, spreekt Hĳ nu de
-woorden: dit is mĳn lichaam en bloed. Hĳ zegt niet: dit brood
-worde mĳn lichaam; Hĳ gebiedt en beveelt niet, maar Hĳ verklaart
-en licht toe. Het is immers een zinnebeeldige handeling,
-die Hĳ verricht; een geestelĳke maaltĳd, dien Hĳ instelt. En
-van dien maaltĳd is zĳn lichaam en bloed, gelĳk het in den dood
-wordt overgegeven, de spĳze en de drank. Al de teekenen, handelingen
-en woorden in het avondmaal zĳn daarhenen gericht,
-dat zĳ ons geloof op de offerande van Jezus Christus aan het
-kruis, als op den eenigen grond onzer zaligheid, wĳzen. Toch
-gaat daarom het avondmaal niet op in een maaltĳd ter gedachtenis
-aan Christus en zĳne weldaden. Onder de teekenen van
-brood en wĳn geeft Jezus immers zĳn eigen lichaam en bloed
-te genieten; de avondmaalsdisch brengt eene waarachtige gemeenschap
-tusschen Christus en de geloovigen tot stand, eene
-gemeenschap niet alleen aan de weldaden maar ook en vóór alles
-aan den persoon van Christus, zoowel naar zĳne menschelĳke als
-naar zĳne Goddelĳke natuur.</p>
-
-<p id="ct_388">Over de realiteit dier gemeenschap is er tusschen Roomsche,
-Luthersche en Gereformeerde Christenen geen verschil; te dezen
-opzichte staan zĳ samen tegenover Zwingli geschaard. Maar wel
-verschillen zĳ onderling over den aard dier gemeenschap en
-over de wĳze, waarop zĳ in het avondmaal genoten wordt.
-<span class="pagenum" id="Page_342">[342]</span>
-Roomschen en Lutherschen meenen, dat zĳ niet anders waarlĳk
-en ten volle tot stand kan komen, tenzĳ zĳ Christus lichamelĳk
-uit den hemel op aarde laten dalen en zĳn lichaam en
-bloed, niet alleen geestelĳk, maar ook met den lichamelĳken
-mond eten en drinken. Daartegenover heeft <a id="ct_110"></a>Calvĳn van den
-beginne af en altĳd weer op nieuw er den nadruk op gelegd,
-dat de gemeenschap der geloovigen met Christus, ook naar zĳne
-menschelĳke natuur, geestelĳk is van aard, en dat zĳ tot stand
-komt, niet doordat Christus lichamelĳk naar beneden daalt, maar
-daardoor, dat wĳ geestelĳk onze harten opwaarts naar den hemel
-verheffen, waar Jezus Christus is, onze voorspraak, ter rechterhand
-zĳns hemelschen Vaders. En deze leer steunt op de Schrift
-en komt met den aard der <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> bedeeling overeen. Want 1<sup>o</sup> de
-gemeenschap van Christus en de geloovigen is wel zoo innig en
-onverbreekbaar, dat zĳ schier in geen woorden uit te drukken
-en alleen onder beelden, zooals van hoofd en lichaam, wĳnstok
-en rank, bruidegom en bruid, eenigermate te verduidelĳken is.
-Maar zĳ is toch geen pantheistische vermenging of vereenzelviging,
-geen overvloeiing der substantie, geen wezenseenheid als
-van de drie personen in de drieëenheid, geen personeele vereeniging
-als van de twee naturen in Christus. Christus en de geloovigen
-blĳven onderscheiden; hun persoonlĳkheid wordt gehandhaafd; <a id="ct_751"></a>de
-unio mystica is eene vereeniging van personen, zĳ het dan ook
-niet alleen naar hun wil en gezindheid, maar ook naar hun wezen
-en natuur. <a id="ct_344"></a>2<sup>o</sup> Deze gemeenschap wordt bewerkt door den H. Geest,
-die in Christus als het hoofd en in de geloovigen als zĳne leden
-woont. Een andere weg, om die gemeenschap deelachtig te worden,
-is er niet. Eene physische vereeniging, gelĳk trans- en consubstantiatie
-met de daaraan verbonden manducatio oralis tot stand
-wil doen komen, is geheel ĳdel en onnut. Alleen de H. Geest,
-die de Geest Gods en de Geest van Christus is, kan menschen
-met Christus zoo vereenigen, dat zĳ aan zĳn persoon en weldaden
-deel hebben en door geen dood of graf, door geen wereld of
-satan van Hem te scheiden zĳn. En daarom is die gemeenschap
-ook altĳd geestelĳk van aard. Zĳ omvat ook wel de menschelĳke
-natuur van Christus en de geloovigen naar hunne lichamen. Want
-Christus is als middelaar niet zonder zĳne menschelĳke natuur
-te denken en Hĳ kocht de geloovigen niet alleen naar hun ziel
-maar ook naar hun lichaam. Doch de vereeniging blĳft geestelĳk
-<span class="pagenum" id="Page_343">[343]</span>
-van aard, wĳl zĳ niet anders dan door den H. Geest tot stand
-komt. 3<sup>o</sup> De gemeenschap met Christus, die in het avondmaal
-versterkt wordt, is geen andere, dan die ook door het genademiddel
-des woords tot stand komt. Het sacrament voegt geen enkele
-genade toe aan die, welke in het woord aangeboden wordt; het
-versterkt en bevestigt alleen, wat uit het woord door het geloof
-is aangenomen. Wanneer Roomschen en Lutherschen dus inbrengen,
-dat de gemeenschap met Christus in het avondmaal volgens de
-Geref. opvatting geen waarachtige gemeenschap is met het eigen
-lichaam en bloed van Christus, dan dient daartegen alleen te
-worden opgemerkt, dat de gemeenschap, in het avondmaal verzekerd,
-geen andere is noch zĳn kan dan die door het woord.
-Volkomen op dezelfde wĳze, als de mensch door het geloof Christus
-wordt ingelĳfd, wordt hĳ ook in die gemeenschap door het
-avondmaal versterkt en bevestigd. Eene andere, hoogere gemeenschap
-is er niet. Wie het woord gelooft, wordt Christus’ eigendom
-naar lĳf en ziel; en wie het avondmaal in den geloove ontvangt,
-wordt daarvan vergewist en verzekerd. Het sacrament schenkt
-geen andere genade maar schenkt dezelfde genade, tot versterking
-des geloofs, slechts op eene andere wĳze. 4<sup>o</sup> Ook bĳ de Gereformeerden
-is Christus dus wel waarlĳk en wezenlĳk, met zĳne
-Goddelĳke en menschelĳke natuur in het avondmaal tegenwoordig,
-doch op geen andere wĳze dan Hĳ tegenwoordig is in het evangelie.
-Hĳ is niet lichamelĳk in brood en wĳn besloten evenmin
-als in het verkondigde woord, maar wie het teeken geloovig
-aanneemt, ontvangt naar de ordinantie Gods waarachtig gemeenschap
-aan den ganschen Christus. Niet in en onder, maar met
-het teeken schenkt Christus de beteekende zaak, dat is, zichzelven
-met al zĳne weldaden. Want terwĳl bĳ Roomschen en Lutherschen
-de genade iets zakelĳks en passiefs is, dat zelfs lichamelĳk door
-den ongeloovige ontvangen wordt, is het bĳ de Gereformeerden
-de persoonlĳke, levende Christus zelf, die in het avondmaal zich
-als geestelĳke spĳze aan de geloovigen mededeelt, Müller, Dogm.
-Abh. 458. Tegenwoordig is Hĳ dus volgens de Gereformeerden
-in het avondmaal niet minder, maar veel sterker en waarachtiger
-dan volgens Rome en Luther, want Hĳ is tegenwoordig, niet
-physisch, locaal binnen de teekenen maar geestelĳk, als de handelende
-Christus zelf, in de harten der geloovigen, <span lang="la" xml:lang="la">Aliud est
-praesentem Christi substantiam, ut nos vivificet, in pane sistere;
-<span class="pagenum" id="Page_344">[344]</span>
-aliud vivificam esse Christi carnem, quia ex ejus substantia
-vita in animas nostras profluit</span>, Calvĳn, adv. Westph. bĳ Müller
-443 cf. Conf. Angl. 28 en Ryle, <span lang="en" xml:lang="en">Knots untied</span> 235-254.
-<a id="ct_355"></a>5<sup>o</sup> Daarom is geloof voor de ontvangst van het sacrament onmisbaar
-vereischte. De waarheid van het sacrament hangt wel
-van dat geloof niet af. Want evenals bĳ het woord, heeft God
-bĳ het avondmaal zich verbonden, om Christus en zĳne weldaden
-waarlĳk te schenken aan een iegelĳk, die gelooft. Maar de ongeloovige
-ontvangt uiteraard slechts het teeken, gelĳk hĳ bĳ het
-woord alleen de klanken hoort en niet de zaak zelve, die erdoor
-aangeduid wordt, deelachtig wordt. Om aan de beloften en weldaden
-van woord en sacrament deel te krĳgen, is daarom eene
-werking des H. Geestes in het hart des menschen van noode;
-en het is juist deze werking des Geestes, die buiten en in het
-avondmaal de gemeenschap met Christus tot stand brengt en in
-stand houdt. 6<sup>o</sup> De weldaden, die in het avondmaal genoten
-worden, zĳn hieruit gemakkelĳk af te leiden. Op den voorgrond
-staat de versterking der gemeenschap met Christus. De geloovige
-is die gemeenschap reeds door het geloof deelachtig en ontvangt
-in het avondmaal geen andere, dan die hĳ door het geloof reeds
-geniet. Maar als Christus zelf door de hand des dienaars hem
-onder de teekenen van brood en wĳn zĳn lichaam te eten en
-zĳn bloed te drinken geeft, dan wordt Hĳ door den H. Geest
-in die gemeenschap versterkt en bevestigd, en altĳd inniger naar
-lichaam en ziel met den ganschen Christus beide naar zĳne Goddelĳke
-en naar zĳne menschelĳke natuur vereenigd. Want <span lang="la" xml:lang="la">manducatio
-corporis Christi nihil aliud est, quam arctissima cum
-Christo conjunctio</span>, Junius, Theses theol. 52, 7. <a id="ct_232"></a>Van den doop is
-daarbĳ het avondmaal hierin onderscheiden, dat de doop het
-sacrament is van de inlĳving, het avondmaal het sacrament van
-de opwassing in de gemeenschap met Christus. Door den doop
-worden wĳ met Christus in zĳnen dood begraven en in zĳne
-opstanding opgewekt, en zĳn wĳ dus passief; maar in het avondmaal
-treden wĳ zelf handelend op, eten het lichaam en drinken
-het bloed van Christus en worden alzoo door zĳne gemeenschap
-gevoed ten eeuwigen leven. Maar indien wĳ deel hebben aan den
-persoon van Christus, dan hebben wĳ het vanzelf ook aan al
-zĳne weldaden. Onder deze wordt de vergeving der zonden in de
-Schrift in de eerste plaats en met den meesten nadruk genoemd.
-<span class="pagenum" id="Page_345">[345]</span>
-In het avondmaal geeft Christus zĳn lichaam en bloed tot spĳze
-onzer zielen, maar dat lichaam en bloed is zulk eene spĳze niet,
-<span lang="la" xml:lang="la">quia est corporea substantia, quo modo esset cibus corporalis sed
-quatenus corpus Christi est datum pro mundi vita</span>, Junius t. a. p.
-Daarom wordt lichaam en bloed afzonderlĳk, ieder onder een
-eigen teeken, in het avondmaal voor oogen gesteld. Daarom zegt
-Christus uitdrukkelĳk, dat zĳn lichaam gegeven en zĳn bloed
-vergoten wordt tot vergeving der zonden. Daarom wordt de beteekenis
-van het bloed in de instellingswoorden nog breeder
-toegelicht en verklaard dan die van het lichaam, want het is
-het bloed, dat op het altaar voor de zonden verzoening doet. Al
-is Christus thans dan ook verheerlĳkt, de gemeenschap, die door
-het geloof tot stand komt en in het avondmaal versterkt wordt,
-is en blĳft eene gemeenschap aan zĳn gekruiste lichaam en aan
-zĳn vergoten bloed. Op het standpunt der trans- en consubstantiatie
-is dit onmogelĳk; daar treedt de gestorven Christus achter
-den verheerlĳkten terug. Maar indien het eten van Christus’
-lichaam en het drinken van zĳn bloed gelĳk staat met <span lang="la" xml:lang="la">intima
-nostri cum Christo conjunctio</span>, Bucanus, Inst. theol. 677, dan is
-deze en elke andere weldaad uitsluitend eene vrucht van den
-dood van Christus en worden wĳ daarom alleen uit Christus
-gevoed, wĳl Hĳ voor ons gekruisigd is. En onder de weldaden,
-die Christus door zĳn dood verwierf, staat dan de vergeving der
-zonden bovenaan. Ook deze weldaad wordt in het avondmaal niet
-voor de eerste maal geschonken; want de Christen bezit haar
-reeds door het geloof en heeft daarvan in den doop het teeken
-en zegel ontvangen. Onjuist is het daarom, de verschillende genaden
-met Rome over de sacramenten zoo te verdeelen, dat telkens in
-ieder sacrament eene bĳzondere groep van zonden vergeven en
-eene bĳzondere genade geschonken wordt, want de vergeving,
-welke het woord, de doop en het avondmaal ons aanbiedt, is
-altĳd dezelfde. De vergeving, welke in het avondmaal medegedeeld
-wordt, heeft daarom volstrekt niet alleen op culpae quotidianae,
-op peccata venialia betrekking, Trid. sess. 13 c. 2. 22
-c. 1. Maar het is dezelfde volle, rĳke weldaad van vergeving,
-welke in het woord wordt aangeboden, door het geloof wordt
-aangenomen en door het sacrament van doop en avondmaal beteekend
-en verzegeld wordt. Bĳ deze weldaad komt het duidelĳk
-uit, dat het sacrament geen enkele nieuwe genade aan het woord
-<span class="pagenum" id="Page_346">[346]</span>
-toevoegt; het geeft dezelfde genade alleen, om onzer zwakheid
-wil, op eene andere wĳze, opdat wĳ vastelĳk gelooven en van
-allen twĳfel genezen zouden worden. Bĳ deze weldaad der vergeving
-komt die van het eeuwige leven. Het avondmaal is een
-geestelĳke maaltĳd, waar Christus onze zielen voedt met zĳn
-gekruist lichaam en vergoten bloed. Het eten en drinken daarvan
-dient tot versterking van het geestelĳke, eeuwige leven, want
-wie het vleesch van den Zoon des menschen eet en zĳn bloed
-drinkt heeft het eeuwige leven en wordt opgewekt ten uitersten
-dage, Joh. 6:54. Duidelĳk blĳkt hieruit, dat het eeuwige leven
-eene weldaad is, die aan den ganschen mensch geschonken wordt,
-niet alleen naar zĳne ziel maar ook naar zĳn lichaam. Ten onrechte
-is hieruit door sommigen afgeleid, dat er uit Christus’
-lichaam, dat in het avondmaal genoten wordt, eene rechtstreeksche
-werking op ons lichaam uitgaat, zoodat dit van allerlei krankheid
-en zwakte genezen en in beginsel tot een nieuw opstandingslichaam
-herschapen wordt. <a id="ct_538"></a>Het is te begrĳpen, dat men vooral op Luthersch
-standpunt tot dit gevoelen kwam; want indien de manducatis
-oralis <i>deze</i> nuttigheid niet heeft, heeft zĳ in ’t geheel
-geen waarde. Toch leert de H. Schrift dienaangaande niets. In
-<a id="ct_62"></a>1 Cor. 11:30 zegt Paulus wel, dat er tengevolge van het
-schromelĳk misbruik van het avondmaal in Corinthe vele krankheden
-en sterfgevallen voorkwamen; maar dit is duidelĳk een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">κριμα</span>, vs. 29, een straf, die God op dit misbruik van het
-avondmaal liet intreden, en bewĳst hoegenaamd niet, dat gebruik
-of een geloovig gebruik van het avondmaal ook strekt tot genezing
-van de krankheden des lichaams. Bovendien, Joh. 6 mag wel
-gebezigd worden tot illustratie van het avondmaal, maar handelt
-er niet rechtstreeks over; en ook dit hoofdstuk leert alleen, dat
-wie door het geloof, ook zonder het avondmaal, Christus’ vleesch
-eet en zĳn bloed drinkt, het eeuwige leven heeft en opgewekt
-zal worden ten uitersten dage, cf. 6:40. Volstrekt dus niet alleen
-door de manducatio oralis, maar in het algemeen door het geloof
-wordt de mensch het eeuwige leven en de hope der opstanding
-deelachtig. De H. Geest, die in de geloovigen woont, is het
-zekerste onderpand voor de opstanding des lichaams en den dag
-der verlossing, Rom. 8:11, Ef. 1:14, 4:30. Maar deze Geest
-van Christus bedient zich dan wel van het avondmaal, om den
-geloovige te versterken in de hope des eeuwigen levens en der
-<span class="pagenum" id="Page_347">[347]</span>
-zalige opstanding aan het einde der dagen. <span lang="de" xml:lang="de">Denn wo die Seele
-genesen ist, da ist dem Leibe auch geholfen</span>, Luther bĳ Müller,
-Dogm. Abh. 419. <span lang="la" xml:lang="la">Praesentia corporis affert non modo indubitatam
-vitae aeternae fiduciam animis nostris, sed de carnis etiam nostrae
-immortalitate securos nos reddit, siquidem ab immortali ejus
-carne jam vivificatur et quodammodo ejus immortalitati communicat</span>,
-Calvĳn, Inst. IV 17, 32, cf. ook bĳ Ebrard, Dogm. v. h.
-Ab. II 460, en voorts Philippi, K. Gl. V 2 S. 282 f. Müller,
-Dogm. Abh. 417. In dezen zin mag het avondmaal heeten
-<span lang="grc" xml:lang="grc">φαρμακον ἀθανασιας</span>, Ign. Ef. 20. Eindelĳk strekt het avondmaal
-nog als gedachtenisviering en verkondiging van Christus’ dood
-tot belĳdenis van ons geloof tegenover de wereld en tot versterking
-van de gemeenschap der geloovigen onderling. In <a id="ct_60"></a>1 Cor. 10:17
-betoogt de apostel, dat het brood wel moet zĳn gemeenschap
-aan het lichaam van Christus, want hoe konden anders de
-geloovigen, die op zichzelf beschouwd velen zĳn, één zĳn? Die
-eenheid komt alleen daardoor tot stand, dat zĳ in het ééne brood
-gemeenschap hebben aan het ééne lichaam van Christus. De geloovigen
-zĳn één in Christus en daarom ook onderling. Gelĳk
-uit vele graankorrels één brood gebakken wordt en uit vele beziën,
-saamgeperst zĳnde, één wĳn en drank vliet, zoo zĳn allen, die
-door het waarachtig geloof Christus ingelĳfd zĳn, te zamen één
-lichaam; en dat belĳden zĳ aan het avondmaal tegenover de
-wereld, die hunne eenheid niet kent.</p>
-
-<p id="lmn_53-8" class="sep1">8. Evenals de doop, is het avondmaal alleen voor de geloovigen
-ingesteld. Jezus gebruikte het alleen met zĳne discipelen.
-Of Judas daarbĳ nog tegenwoordig was dan wel vóór de inzetting
-des avondmaals de zaal heeft verlaten, is niet met zekerheid te
-zeggen. Mt. 26:21-25, Mk. 14:18-21, Joh. 13:21-35
-geven den indruk, dat Judas vóór dien tĳd is heengegaan, maar
-Luk. 22:21-23 verhaalt de ontdekking van Judas als verrader
-na de instelling van het avondmaal in vs. 19. 20. Het is echter
-mogelĳk, dat Lukas zich hierbĳ niet aan de chronologische orde
-houdt. Maar hoe dit zĳ, dogmatisch belang heeft de vraag niet.
-Indien Judas het avondmaal gebruikte, dan zat hĳ aan als discipel
-van Jezus; dat was hĳ, zoo deed hĳ zich voor, wat hĳ innerlĳk
-in zĳn hart tegen Jezus overlegde, bleef voor zĳne eigene rekening.
-M. Vitringa VIII 347. Evenzoo werd later het avondmaal
-<span class="pagenum" id="Page_348">[348]</span>
-uitsluitend in den kring der gemeente door de geloovigen gevierd,
-Hd. 2:42, 20:7. Ongeloovigen hadden wel toegang tot de vergadering
-der gemeente, waarin het woord werd bediend, 1 Cor.
-14:22-24, maar waren uitgesloten van die, waarin de agapae
-werden gehouden en het avondmaal werd gevierd, 1 Cor. 11:18,
-20, 33. <a id="ct_225"></a>Zoo bleef het ook, toen allengs in de tweede eeuw het
-avondmaal van de agapae werd losgemaakt en in dezelfde vergadering
-als de bediening des woords des morgens plaats had.
-Het eerste deel was voor allen toegankelĳk, maar het tweede
-deel nam eerst een aanvang, als ongeloovigen, catechumenen,
-geëxcommuniceerden enz. verwĳderd waren. In dit tweede gedeelte
-der godsdienstoefening werden de sacramenten bediend; en het
-was oude en algemeen verbreide gewoonte, dat zĳ, die na beeindiging
-van het catechumenaat gedoopt werden, terstond daarop
-het avondmaal ontvingen. <a id="ct_230"></a>Toen de kinderdoop in gebruik kwam,
-werd deze gewoonte ook bĳ de kinderen gevolgd en bovendien
-aangedrongen door de heerschende exegese van Joh. 6:53, volgens
-welke dit vers van het avondmaal gold en dit sacrament dus
-even noodzakelĳk ter zaligheid was als de doop. In het Westen
-sleet echter deze gewoonte vooral sedert de twaalfde eeuw weer
-uit en werd zĳ allengs door verschillende synoden onnoodig
-verklaard, cf. Trid. 21 c. 4. Maar in de Grieksche en andere
-Oostersche kerken bleef ze bestaan en wordt nog heden ten dage
-aan pasgedoopte kinderen het avondmaal bediend in den vorm
-van een in wĳn gedoopt stukske brood, Art. <span lang="de" xml:lang="de">Kinderkommunion</span>
-in Herzog<sup>2</sup> 7, 671. M. Vitringa VIII 368. 612. Maar de magische
-opvatting van het avondmaal had nog erger misbruiken ten gevolge.
-De oorspronkelĳke eenvoud ging onder allerlei plechtige
-ceremoniën teloor. Niet alleen door zelfbeproeving, maar ook door
-vasten, wassching der handen, kleeding enz. moesten zich de
-communicanten voor het avondmaal voorbereiden. Het brood werd
-eerst met de bloote hand, later in een linnen doekje of een gouden
-bakje, en nog later, sedert de elfde eeuw, met den mond en in
-knielende houding bĳ het altaar van den priester aangenomen.
-Het geconsacreerde brood werd niet alleen genoten door de communicanten
-in de kerk, maar ook aan de kranken in hunne woning
-bediend, als een viaticum aan stervenden medegegeven en tot
-afwering van allerlei rampen en verkrĳging van allerlei zegeningen
-en weldaden nuttig geacht. <a id="ct_517"></a>Niet alleen tot de levenden maar ook
-<span class="pagenum" id="Page_349">[349]</span>
-tot de dooden strekte de werking van het sacrament zich uit.
-Reeds van ouds bestond het gebruik, om niet alleen voor zichzelf
-maar ook voor gestorven verwanten op hun sterfdag offergaven
-te brengen en voor hunne ziel te bidden. En toen nu de leer van
-het vagevuur door Gregorius M. was vastgesteld, het avondmaal
-als eene offerande van het eigen lichaam en bloed van Christus
-werd opgevat en de deelneming der gemeente hoe langer hoe
-minder werd, toen stond het weldra vast, dat de mis niet alleen
-voor aan- of afwezige levenden maar ook voor de gestorvenen in
-het vagevuur vermindering van boetedoeningen en tĳdelĳke straffen
-bewerken kon, M. Vitringa VIII 733. Herzog<sup>2</sup> 9, 623 f. Al deze
-verbasteringen maakten terugkeer tot de H. Schrift noodzakelĳk,
-volgens welke het avondmaal een maaltĳd is, zonder aanzittende
-gasten niet bestaanbaar, en uitsluitend voor geloovigen bestemd.
-Om zuiver te gaan en de Schrift te dezen opzichte ten volle tot
-haar recht te laten komen, stelden de Gereformeerden gewoonlĳk
-twee vragen: 1<sup>o</sup> wie recht op het avondmaal hebben en ertoe
-moeten naderen, en 2<sup>o</sup> wie door de kerk tot het avondmaal moeten
-worden toegelaten of daarvan moeten geweerd worden, Heid. Cat.
-81. 82. De eerste vraag handelt over den plicht der communicanten,
-de tweede over den plicht der kerk en van hare dienaren. Op de
-laatste vraag werd ten antwoord gegeven en kon het antwoord
-naar de H. Schrift niet anders luiden, dan dat de kerk van het
-avondmaal had te weren, allen, die zich met hunne belĳdenis en hun
-leven als ongeloovige en goddelooze menschen aanstellen. Het
-avondmaal is een goed der kerk, door Christus aan zĳne gemeente
-gegeven en dus alleen te genieten door huisgenooten des geloofs.
-Ongedoopten, ongeloovigen, ketters, scheurmakers, openbare zondaren,
-geëxcommuniceerden waren daardoor vanzelf buitengesloten.
-Maar het getal dergenen, die op het avondmaal recht hadden,
-werd nog veel meer beperkt. Ten eerste werd door de verwerping
-van mis en vagevuur ook de bediening van het avondmaal voor
-de gestorvenen afgeschaft. In de Schrift komt iets dergelĳks dan
-ook met geen enkel woord voor. Wel spreekt Paulus <a id="ct_64"></a>1 Cor. 15:29
-van zulken, die zich <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπερ των νεκρων</span> lieten doopen. Maar ook
-al moest (wat echter volstrekt niet bewezen is, cf. Cremer<sup>3</sup>, 156)
-deze plaats zoo worden verstaan, dat er in dien tĳd Christenen waren,
-die zich ten nutte van ongedoopt gestorven vrienden lieten doopen,
-dan nog bedient de apostel zich van dit gebruik niet anders dan
-<span class="pagenum" id="Page_350">[350]</span>
-als een bewĳs voor de opstanding en laat hĳ het zonder goed- of
-afkeuring staan. De kerk heeft den doop voor de dooden, die
-bĳ enkele secten in gebruik was, op het concilie te Carthago 397
-beslist veroordeeld en kan er daarom geen argument aan ontleenen
-voor de bediening van het avondmaal ten nutte van gestorvenen.
-<a id="ct_229"></a>Ten tweede hadden vele Gereformeerden er bezwaar
-tegen, dat het avondmaal buiten de openbare vergadering der
-geloovigen in eene private woning aan kranken en stervenden zou
-worden bediend, Musculus, Bullinger, Beza, Danaeus, Aretius enz.,
-de Geref. kerken van Frankrĳk, Schotland, Nederland enz. En
-wel stonden anderen, zooals Calvĳn, Oecolampadius, Martyr,
-Zanchius, de kerken van Engeland, Polen, Hongarĳe enz. dit
-soms toe. Maar ook dan beperkten zĳ het toch gewoonlĳk zoo,
-dat er eene kleine vergadering van geloovigen bĳ tegenwoordig
-moest zĳn en daardoor alle aanleiding tot superstitie voorkomen
-of vermeden werd, Voetius, Pol. Eccl. I 758. M. Vitringa VIII
-356. Moor V 660. <a id="ct_231"></a>Ten derde zĳn ook de kinderen van het
-avondmaal uitgesloten. Trente veroordeelde alleen de noodzakelĳkheid,
-maar niet de geoorloofdheid van het avondmaal voor kinderen.
-En op dat standpunt plaatste zich van de Gereformeerden
-ook <a id="ct_146"></a>Musculus in zĳne <span lang="la" xml:lang="la">Loci Communes</span> p. 471-473. Hĳ voerde
-daarvoor deze gronden aan, dat wie de beteekende zaak bezit
-ook recht heeft op het teeken; dat kinderen, die blĳkens den
-doop de genade der wedergeboorte kunnen ontvangen ook zonder
-bewustzĳn in dat geestelĳk leven gevoed kunnen worden; dat
-Christus de zaligmaker van heel zĳne gemeente, ook van de
-kinderen is en hen allen spĳst en drenkt met zĳn lichaam en
-bloed; dat de vermaning tot zelfbeproeving 1 Cor. 11:26-29
-niet als algemeene eisch door den apostel is bedoeld. Maar al
-deze gronden verliezen hun gewicht tegenover deze overwegingen:
-1<sup>o</sup> in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> was er een groot verschil tusschen besnĳdenis
-en pascha. De besnĳdenis was voor alle kinderen van het manlĳk
-geslacht voorgeschreven, maar het pascha werd, niet terstond bĳ
-de instelling, maar later in Palestina bĳ den tempel te Jeruzalem
-gevierd; zeer jonge kinderen waren er dus vanzelf van uitgesloten.
-<a id="ct_233"></a>2<sup>o</sup>&nbsp;Evenzoo is er een groot onderscheid tusschen doop en avondmaal.
-De doop is het sacrament der wedergeboorte, waarbĳ de
-mensch passief is; het avondmaal is het sacrament van de opwassing
-in de gemeenschap van Christus, van de voeding des
-<span class="pagenum" id="Page_351">[351]</span>
-geestelĳken levens en onderstelt bewust, handelend optreden bĳ
-dien, die het ontvangt. 3<sup>o</sup> Christus stelde het avondmaal te
-midden zĳner jongeren in, zeide tot hen allen: neemt, eet, drinkt,
-en onderstelt, dat zĳ het brood en den wĳn uit zĳne hand aannemen.
-En Paulus zegt, dat de gemeente te Corinthe samenkwam
-om te eten en geeft geen anderen indruk, dan dat alleen bewuste,
-volwassen personen aan het avondmaal deelnemen. 4<sup>o</sup> In 1 Cor.
-11:26-29 stelt de apostel bepaald den eisch, dat men voor
-het avondmaal zichzelf beproeve, opdat men het lichaam des
-Heeren kunne onderscheiden en niet onwaardiglĳk ete en drinke.
-Deze eisch is gansch algemeen gesteld, tot alle deelnemers aan
-het avondmaal gericht en sluit daarom vanzelf de kinderen uit.
-5<sup>o</sup> Onthouding van het avondmaal aan de kinderen doet hen geen
-enkele weldaad van het verbond der genade derven. Dit ware
-wel het geval, wanneer hun de doop werd onthouden. Want dit
-kan niet doen dan wie meent, dat de kinderen buiten het verbond
-der genade staan. Maar met het avondmaal is het anders gesteld.
-Wie aan kinderen den doop maar niet het avondmaal bedient,
-erkent, dat zĳ in het verbond en alle weldaden daarvan deelachtig
-zĳn. Hĳ onthoudt hun slechts eene bĳzondere <i>wĳze</i>, waarop
-dezelfde weldaden beteekend en verzegeld worden, wĳl deze aan
-hun leeftĳd niet past. Het avondmaal geeft toch geen enkele
-weldaad, welke niet te voren reeds in het woord en den doop door
-het geloof werd geschonken.</p>
-
-<p>Dit onderscheid tusschen doop en avondmaal maakte al spoedig
-eene voorbereiding voor de waardige ontvangst van het tweede
-sacrament noodzakelĳk. In den apostolischen tĳd, toen er in den
-regel slechts volwassenen gedoopt werden, was er zulk eene voorbereiding
-nog niet. Wie het woord des evangelies hoorde en
-aannam, werd terstond gedoopt en tot het avondmaal toegelaten.
-Doch toen in de volgende eeuw de overgangen tot het Christendom
-talrĳker maar ook minder betrouwbaar werden, kwam allengs
-het catechumenaat op, dat eerst voor den doop en later, na het
-algemeen worden van den kinderdoop, voor het avondmaal moest
-voorbereiden. <a id="ct_779"></a>In de Roomsche kerk ging deze voorbereiding allengs
-geheel op in het sacrament van het vormsel, dat uit de oorspronkelĳk
-met den doop verbonden handoplegging zich ontwikkelde
-en met eene zalving zich verbond. <a id="ct_263"></a>De Reformatie verwierp dit
-sacrament, wĳl het in de Schrift geen grond had, en stelde er
-<span class="pagenum" id="Page_352">[352]</span>
-de catechese en de openbare belĳdenis voor in de plaats, cf.
-Höfling, <span lang="de" xml:lang="de">Das Sakr. der Taufe</span> II 347 f. Bachmann,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die Gesch. der Einführung der Confirmation</span>,
-Berlin 1852. Caspari, <span lang="de" xml:lang="de">Die evang.
-Confirmation vornehmlich in der luth. K. Erl. 1890. Art.</span> in
-Herzog<sup>2</sup> 8, 143. Daardoor werd de overgang gemaakt van den
-doop tot het avondmaal en de kerk tevens voor verbastering
-behoed. Calvĳn wilde, dat, als een kind genoegzaam in den catechismus
-onderwezen was, het openbaar in de gemeente belĳdenis
-van zĳn geloof zou doen, bĳ Bachmann t. a. p. 70. à Lasco
-wenschte, dat kinderen, die veertien jaren oud geworden waren,
-belĳdenis voor de gemeente zouden doen en den volgenden Zondag
-aan het avondmaal zouden gaan; maar wie slecht leefden, werden
-vermaand en eindelĳk, bĳ gebleven hardnekkigheid, op achttien- of
-twintigjarigen leeftĳd van de gemeente afgesneden, ib. 115.
-De Ned. Kerkenordeningen schrĳven evenzoo een belĳdenis voor
-den kerkeraad of in het midden der gemeente voor, en spreken
-soms nog van een voorafgaand onderzoek voor den kerkeraad.
-Deze theorie liep zuiver: de kinderen der geloovigen worden als
-geloovigen gedoopt, dan in de waarheid onderwezen, bĳ voldoend
-onderzoek en na openbare belĳdenis tot het avondmaal toegelaten
-of bĳ onchristelĳke leer of ongeregelden wandel na herhaalde
-vermaning uit de gemeente verwĳderd. Naar deze leer is nog
-ons kerkelĳk leven in te richten, al stuit zĳ ieder oogenblik op
-bezwaren der practĳk. Want piëtisme en rationalisme zĳn altĳd
-geneigd om te scheiden wat God heeft saamgevoegd en met
-minachting van het sacrament op persoonlĳke bekeering of op
-kerkelĳke aanneming of bevestiging den nadruk te leggen. Maar
-de regel des verbonds is deze, dat de kerk hare jeugdige leden,
-die als kinderen des verbonds geboren en door den doop haar
-ingelĳfd zĳn, opvoede tot zelfstandige, persoonlĳke belĳdenis en
-op dien grond hen toelate tot het avondmaal. Over het hart
-oordeelt zĳ niet en kan zĳ niet oordeelen. Terwĳl zĳ dus eenerzĳds
-van het avondmaal allen weert, die met belĳdenis of leven zich
-als ongeloovige en goddelooze menschen aanstellen, laat zĳ aan
-de andere zĳde nimmer van de ernstige prediking af, dat het
-avondmaal alleen is ingesteld voor hen, die zichzelven vanwege
-hunne zonden mishagen, nochtans vertrouwen, dat deze hun om
-Christus’ wil vergeven zĳn en ook begeeren hoe langer hoe meer
-hun geloof te sterken en hun leven te beteren.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-</div>
-
-<div class="npage" id="Page_353">
-
-<h2 id="para_54" class="nobreak" style="margin-top: 1em;">
-<span class="smcap">Hoofdstuk XI.</span><br />
-<b>Over de Laatste Dingen.</b></h2>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h3>§ 54. <span class="smcap">De tusschentoestand.</span></h3>
-
-<p id="lmn_54-1" class="sep1">1. Gelĳk oorsprong en wezen, zoo is ook het einde der dingen
-ons onbekend. Op de vraag: waarheen, geeft de wetenschap een
-evenmin bevredigend antwoord als op die, vanwaar alle dingen zĳn.
-En toch heeft de religie dringend behoefte, om iets te weten van
-de bestemming van den enkelen mensch, van menschheid en wereld.
-Alle volken hebben daarover dan ook eene of andere gedachte
-en alle godsdiensten bevatten eene soort van eschatologie. <a id="ct_554"></a>Wel
-zĳn er nog, die beweren, dat het geloof aan de onsterfelĳkheid
-der ziel oorspronkelĳk volstrekt niet aan alle menschen eigen is
-en nog heden ten dage, bĳv. bĳ de Weddas op Ceylon, bĳ de
-indische Seelongs e. a. ontbreekt, Büchner, Kraft und Stoff<sup>16</sup> 423.
-Häckel, <span lang="de" xml:lang="de">Die Welträthsel</span>, Bonn 1899 S. 223. Op het standpunt
-der evolutie kan ook het geloof aan God, aan het zelfstandig
-bestaan der ziel en aan hare onsterfelĳkheid geen oorspronkelĳk
-bestanddeel der menschelĳke natuur hebben uitgemaakt, maar
-moet het langzamerhand en toevallig door allerlei omstandigheden
-ontstaan en ontwikkeld zĳn. Voorvadervereering, liefde tot afgestorven
-bloedverwanten, levenslust en de wensch tot levensverlenging,
-hoop op betere levensverhoudingen aan de andere zĳde des
-grafs, vrees voor straf en hoop op belooning enz. zĳn dan de
-oorzaken geweest, die het onsterfelĳkheidsgeloof allengs hebben
-doen opkomen. Maar daartegenover getuigen de meeste en de
-beste beoefenaars van de geschiedenis der godsdiensten, dat het
-geloof aan de onsterfelĳkheid bĳ alle volken voorkomt en een
-<span class="pagenum" id="Page_354">[354]</span>
-bestanddeel is ook van de laagste en ruwste godsdiensten. Wĳ
-treffen het overal en op iederen trap van ontwikkeling aan, waar
-geen wĳsgeerige twĳfelingen het ondermĳnd of andere oorzaken
-het op den achtergrond gedrongen hebben en overal is het ook
-met den godsdienst verbonden, Tiele, Inl. tot de godsdienstwetenschap,
-tweede reeks Amst. 1899 bl. 97. Peschel, <span lang="de" xml:lang="de">Volkerkunde</span><sup>5</sup>
-257. Men kan zelfs zeggen, dat dit geloof oorspronkelĳk iets zeer
-natuurlĳks was. Evenals de auteur van het paradĳsverhaal in
-Genesis, zegt Tiele, t. a. p. bl. 197, gaan de volken allen uit
-van de overtuiging, dat de mensch van nature onsterfelĳk is en
-dat niet de onsterfelĳkheid bewezen, maar de dood moet verklaard
-worden. De dood schĳnt iets tegennatuurlĳks. Er moet wat gebeurd
-zĳn, waardoor iets zoo onlogisch in de wereld kwam. De
-sagen van allerlei volken, verschillend in afkomst en ontwikkeling,
-drukken dat denkbeeld uit. Er was een tĳd, dat er noch ziekte
-noch dood was op aarde. De „eenvoudige natuurmensch” kan
-zelfs nog niet gelooven aan den dood, als hĳ hem ziet voor zĳne
-oogen. Het is een slaap, zegt hĳ, een toestand van bewusteloosheid;
-de geest heeft het lichaam verlaten maar kan nog terugkeeren.
-Daarom wacht hĳ nog eenige dagen, om te zien of dit
-niet geschieden zal. En als de geest van den doode niet terugkeert,
-houdt men het ervoor, dat hĳ slechts verdwenen is, om ergens,
-waar ook, in een ander lichaam in te gaan of met de bovenaardsche
-geesten te verkeeren. De vormen, waarin dit leven der
-ziel na den dood werd voorgesteld, waren zeer verschillend en
-werden dikwerf ook met elkander verbonden en vermengd. Nu
-eens dacht men, dat de zielen na den dood in de nabĳheid van
-het graf bleven voortleven en tot haar bestaan de voortdurende
-verzorging der bloedverwanten behoefden, of ook in de onderwereld,
-in den hades, ver verwĳderd van goden en menschen, een treurig,
-schimachtig leven leidden. Dan weder geloofde men, dat de zielen
-der afgestorvenen, evenals zĳ soms reeds vóór haar wonen in het
-menschelĳk lichaam allerlei gedaanteverwisselingen hadden ondergaan,
-zoo ook na het verlaten daarvan nog een tĳd lang in andere
-lichamen van dieren en menschen moesten vertoeven, om zich te
-louteren, de volmaaktheid te bereiken en in de Godheid of in
-een bewusteloos Nirvana op te gaan. Of ook werd geleerd, dat
-de zielen terstond na den dood in het Goddelĳk gericht kwamen,
-en indien zĳ het goede gedaan hadden, over de gevaarlĳke
-<span class="pagenum" id="Page_355">[355]</span>
-doodenbrug ingingen in het land der zaligen, waar zĳ leefden in
-gemeenschap der goden, of ook, indien zĳ het kwade hadden
-gedaan, neerstortten in eene plaats van eeuwige duisternis en
-pĳniging. Cf. het tweede deel van C. W. Flügge, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des
-Glaubens an Unsterblichkeit, Auferstehung, Gericht und Vergeltung</span>,
-Leipzig 1795. Spiess, <span lang="de" xml:lang="de">Entwicklungsgesch. der Vorstellungen
-vom Zustande nach dem Tode auf Grund vergl. Religionsforschung</span>
-1877. Knabenhauer, <span lang="de" xml:lang="de">Das Zeugniss des Menschengeschlechts
-über die Unsterblichkeit der Seele</span>, Freib. 1878. Merschmann,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die Idee der Unsterblichkeit in ihrer gesch. Entw.</span>, Berlin 1870.
-Pfleiderer, Religionsphilos. 1896 S. 625 f. Runze, art. <span lang="de" xml:lang="de">Unsterblichkeit</span>
-in Herzog<sup>2</sup> 16, 189 vooral 198 f. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Die Psychologie
-des Unsterblichkeitsglaubens und der Unsterblichkeitsleugnung</span>,
-Berlin 1894.</p>
-
-<p>De leer van de persoonlĳke onsterfelĳkheid ging uit de religie
-over in de philosophie. Nadat Pythagoras, Heraclitus en Empedocles
-reeds waren voorgegaan, trachtte vooral <a id="ct_152"></a>Plato zĳn religieus
-geloof aan de onsterfelĳkheid in den Phaedo met philosophische
-redeneeringen te staven. Zĳne bewĳzen komen hierop neer, dat
-de ziel, die de kennis der ideeën uit de herinnering put, reeds
-vóór haar wonen in het lichaam bestaan heeft en zoo ook na het
-verlaten van dat lichaam voortbestaan zal; dat zĳ door haar
-denkende beschouwing van de eeuwige ideeën aan het goddelĳke
-wezen verwant en door hare beheersching van het lichaam en zĳne
-begeerten als iets zelfstandigs en eenvoudigs verre boven het
-lichaam verheven is; en vooral, dat zĳ als principe des levens
-en met het leven identisch, niet als niet-levend en vergankelĳk
-gedacht worden kan. Met deze leer over de onsterfelĳkheid der
-ziel verbindt hĳ dan allerlei voorstellingen over voorbestaan, val,
-vereeniging met het lichaam, oordeel, zielsverhuizing, die voor
-een voornaam deel een mythisch karakter dragen en ook door
-Plato zelven zeker niet alle in wetenschappelĳken zin bedoeld zĳn.
-Hoewel andere wĳsgeeren, zooals Democritus, Epicurus, Lucretius
-de onsterfelĳkheid der ziel bestreden of er zich, gelĳk Aristoteles,
-niet beslist over uitspraken, had de leer van Plato op theologie
-en philosophie een verbazend grooten invloed. De mythische bestanddeelen
-van praeëxistentie, metempsychose enz. vonden dikwerf
-bĳ sectarische richtingen ingang. En de theologie wĳdde onder
-Plato’s invloed aan de onsterfelĳkheid der ziel veel grooter
-<span class="pagenum" id="Page_356">[356]</span>
-aandacht dan de H. Schrift. De leer van de natuurlĳke onsterfelĳkheid
-der ziel werd een articulus mixtus, welks waarheid nog meer uit
-de rede dan uit de openbaring werd betoogd, Tert., de an. 22.
-Orig., de princ. VI 36. Iren., adv. haer. II 34 enz., bĳ de Geref.,
-Heppe, Dogm. 166. Toch bleef er altĳd eenig verschil. <a id="ct_472"></a>Het
-besef stierf nooit geheel en al uit, dat de H. Schrift aan leven
-en dood, behalve eene physische, ook steeds eene religieus-ethische
-beteekenis hecht. Leven is bĳ haar nooit alleen voortbestaan en
-dood is nimmer aan vernietiging gelĳk, maar leven sluit in gemeenschap
-met God en dood is gemis van zĳne genade en gunst.
-Vandaar dat de kerkvaders telkens zeggen, dat Christus gekomen
-is, om ons de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀθανασια</span> te schenken en het soms den schĳn
-hebben kan, alsof zĳ de natuurlĳke onsterfelĳkheid der ziel
-loochenden. En daar kwam nog bĳ, dat men Plato’s leer van de
-praeëxistentie, dat is van de ongeschapenheid der ziel bestrĳden
-moest en om die reden soms bezwaar maakte, om de ziel van
-nature onsterfelĳk te noemen, wĳl God alleen onsterfelĳk was
-door zichzelven en de ziel slechts onsterfelĳk kon wezen door zĳn
-wil, Just. Dial. 5. Theophylus, ad Autol. II 27. <a id="ct_556"></a>Dit moet men
-in het oog houden bĳ het onderzoek, of er onder de kerkvaders
-ook voorstanders waren van de conditioneele onsterfelĳkheid.
-Want al leerde ook een enkele, zooals Arnobius, eene vernietiging
-der booze zielen en al nam Tatianus aan, dat de ziel bĳ den
-dood met het lichaam stierf, om aan het einde der dagen wederom
-op te staan, het geloof was toch algemeen, dat de ziel krachtens
-de door God haar geschonken natuur onsterfelĳk was, Münscher-
-v. Coelln, D. G. I 333 f. Harnack, D. G. I 449. Dr. Jonker,
-Theol. Studiën I 167v. Atzberger, Gesch. d. christl. Eschat.
-118 f. 187 f. 222 f. 338 f. 577 f. Ook in de wĳsbegeerte behield
-Plato’s leer van de onsterfelĳkheid eene belangrĳke plaats.
-<a id="ct_114"></a>Cartesius vatte geest en stof, ziel en lichaam op als twee gescheiden
-substantiën, die ieder haar eigen attribuut hadden, n.l.
-denken en uitgebreidheid, ieder voor zichzelf konden bestaan en
-daarom niet anders dan mechanisch vereenigd konden zĳn. <a id="ct_168"></a>Spinoza
-nam deze zelfde twee attributen aan maar beschouwde ze als
-verschĳningsvormen der ééne, eeuwige, oneindige substantie, als
-twee zĳden van dezelfde zaak, die niet uit elkander kunnen vallen
-maar altĳd bĳ elkaar zĳn als subject en object, als beeld en
-tegenbeeld, als idea en res. Voor de onsterfelĳkheid was er in
-<span class="pagenum" id="Page_357">[357]</span>
-zĳn stelsel geen plaats, en hĳ had er ook geen behoefte aan,
-want <span lang="la" xml:lang="la">quamvis nesciremus, mentem nostram aeternam esse, pietatem
-et religionem et absolute omnia, quae ad animositatem et generositatem
-referri ostendimus in quarta parte, prima haberemus</span>,
-Eth. V 41. De wĳsbegeerte der achttiende eeuw was echter
-Spinoza niet genegen; zĳ droeg een deistisch karakter, vergenoegde
-zich met de trilogie van God, deugd en onsterfelĳkheid
-en achtte van deze drie de laatste nog de meeste. Op voorgang
-van Leibniz, Wolf, Mendelssohn e. a. werd hare waarheid met
-allerlei metaphysische, theologische, kosmische, moreele en historische
-bewĳzen betoogd en met sentimenteele beschouwingen
-over een zalig herkennen en wederzien aan gene zĳde des grafs
-aangedrongen, litt. bĳ Bretschneider, Syst. Entw. 824. De uitspraak
-van den dichter in Ps. 73:25 werd naar het woord van Strauss
-omgezet in deze andere: <span lang="de" xml:lang="de">wenn ich nur mein Ich in Sicherkeit
-habe, so frage ich nichts nach Gott und Welt</span>. Aan die zekerheid
-werd echter door <a id="ct_131"></a>Kant een einde gemaakt, doordat hĳ de ongenoegzaamheid
-aantoonde van alle bewĳzen, voor de onsterfelĳkheid
-der ziel aangevoerd, en deze alleen aannemelĳk achtte als postulaat
-der practische rede. <a id="ct_164"></a>Schleiermacher stelde tegenover de egoistische
-wenschen van het rationalisme zĳn woord: <span lang="de" xml:lang="de">wer nicht gelernt hat,
-mehr zu sein als er selbst, der verliert wenig, wenn er sich selbst
-verliert</span>, en kende geen andere en hoogere onsterfelĳkheid, dan
-om <span lang="de" xml:lang="de">mitten in der Endlichkeit eins zu werden mit dem Unendlichen
-und ewig zu sein in jedem Augenblick, Reden über die
-Religion</span> II, cf. Chr. Gl. § 158, 1. En de idealistische philosophie
-van Fichte, Schelling, Hegel, liet voor de onsterfelĳkheid der
-ziel in ’t geheel geen plaats over, al aarzelde zĳ, om op dit punt
-haar intieme gedachte open uit te spreken. Het boek van Fr.
-Richter, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre Von Den Letzten Dingen</span> 1833, bracht echter
-de consequentie van Hegels stelsel aan het licht en baande, in
-weerwil van veler tegenspraak, den weg tot het materialisme,
-dat reeds luide door Feuerbach gepredikt en later door Vogt,
-Moleschott, Büchner, Häckel e. a. met zoogenaamd natuurwetenschappelĳke
-argumenten gesteund werd. Op de philosophie
-hebben deze redeneeringen zooveel indruk gemaakt, dat zĳ de
-onsterfelĳkheid der ziel geheel prĳs geeft, Strauss, Chr. Gl. II
-738. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Der alte und der neue Glaube</span><sup>2</sup> 123 f. Schopenhauer,
-Die Welt u. s. w. I 330. Hartmann, Religionsphilos. II 232, of
-<span class="pagenum" id="Page_358">[358]</span>
-hoogstens hare mogelĳkheid betoogt en slechts van eene hope der
-onsterfelĳkheid spreekt, Hoekstra, De hoop der onsterfelĳkheid
-1867. Rauwenhoff, Wĳsbeg. v. d. godsd. 811. Ook theologen
-hechten dikwerf aan de bewĳzen voor de onsterfelĳkheid der ziel
-slechts geringe of in het geheel geen waarde, Vilmar, Dogm. II
-295. Runze in Herzog<sup>2</sup> 16, 211 f. Frank, Chr. Wahrheit II 437 f.
-Maar tegenover hen staan nog altĳd vele mannen van naam, die
-alle of sommige of althans een enkel van de bewĳzen sterk genoeg
-achten, om daarop een vast geloof aan de onsterfelĳkheid der
-ziel te bouwen, Weisse, Philos. Dogm. § 952-972. Fichte, <span lang="de" xml:lang="de">Die
-Idee der Persönl. u. d. indiv. Fortdauer</span> 1834. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Die Seelenfortdauer
-u. die Weltstellung des Menschen</span> 1867. Göschel, <span lang="de" xml:lang="de">Von
-den Beweisen für die Unsterbl. der menschl. Seele</span> 1835. Art.
-<span lang="de" xml:lang="de">Unsterblichkeit</span> in Herzog<sup>1 en 2</sup>. Kahnis, Dogm. II 485 f. Dorner,
-Gl. II 916 f. Luthardt, Komp. d. Dogm. § 75. W. Schmidt,
-Christl. Dogm. 492 f. Doedes, Leer v. God 248. Oosterzee,
-Dogm. § 68 enz.</p>
-
-<p id="lmn_54-2" class="sep1">2. De bewĳzen voor de onsterfelĳkheid der ziel, aan historie
-en rede ontleend, geven geen afdoende zekerheid maar zĳn toch
-niet van belang ontbloot. In de eerste plaats is het al van beteekenis,
-dat het geloof aan de onsterfelĳkheid bĳ alle volken,
-op iederen trap van ontwikkeling voorkomt. De consensus gentium
-is hier even sterk als bĳ het geloof aan God, Cic. Tusc. I 3.
-De verschillende overwegingen, waaruit men het geloof aan de
-onsterfelĳkheid afgeleid heeft, zooals bĳv. uit de vrees voor den
-dood en den dorst naar het leven, de ervaringen van droom en
-extase, het raadsel van den dood en de onmogelĳkheid, om zich
-eene absolute vernietiging van het denkend wezen des menschen
-voor te stellen, de vrees voor straf en de hoop op belooning, cf.
-Herzog<sup>2</sup> 16, 206-211, kunnen het geloof aan de onsterfelĳkheid
-wel aposteriori steunen en bevestigen, maar zĳ geven geen bevredigende
-verklaring van zĳn ontstaan. Ook waar dergelĳke
-overwegingen ontbreken of waardeloos worden geacht, komt toch
-het geloof aan de onsterfelĳkheid voor. De wensch, om voort te
-bestaan, is dikwerf bĳ vele menschen zwakker dan die, dat met
-den dood aan het bestaan een einde kwame. De hoop op belooning
-verklaart het geloof niet bĳ hen, die alle zelfzucht afgestorven
-zĳn en in de gemeenschap met God de hoogste zaligheid hebben
-<span class="pagenum" id="Page_359">[359]</span>
-gevonden. De gedachte aan vergelding is vreemd aan de voorstellingen
-van het voortbestaan als een schaduwachtig schimmenleven.
-Het raadsel van den dood doet niet, dan bĳ hooge
-uitzondering, tot de onsterfelĳkheid van dieren en planten besluiten.
-En de ervaringen van droom en extase dooven het besef niet uit
-van het wezenlĳk onderscheid, dat tusschen deze verschĳnselen
-en het sterven bestaat. Veeleer hebben wĳ bĳ dit geloof aan de
-onsterfelĳkheid der ziel evenals bĳ dat aan het bestaan van God
-met eene overtuiging te doen, die niet uit nadenken en redeneering
-verkregen is maar aan alle reflectie voorafgaat en spontaan uit
-de menschelĳke natuur opkomt. Het is vanzelf sprekend en natuurlĳk
-en wordt overal aangetroffen, waar geen wĳsgeerige twĳfelingen
-het ondermĳnd hebben. Met het bewustzĳn van het eigen,
-zelfstandig, individueel bestaan ontwaakt ook dat van den persoonlĳken
-voortduur. Het zelfbewustzĳn, niet het afgetrokken
-zelfbewustzĳn, waarvan de psychologie handelt, maar het zelfbewustzĳn
-van den mensch als persoonlĳk, zelfstandig, redelĳk,
-zedelĳk, godsdienstig wezen sluit overal en altĳd het geloof aan
-de onsterfelĳkheid in, dat daarom ook geen bloote wensch of
-begeerte, geen conclusie uit praemissen is, maar een machtig,
-onuitroeibaar, tegen alle redeneering en bestrĳding zich handhavend
-getuigenis der menschelĳke natuur zelve. En de zoogenaamde
-bewĳzen voor de onsterfelĳkheid zĳn niets anders dan verschillende
-pogingen, welke dit geloof in den weg der redeneering aanwendt,
-om zich denkende eenigermate rekenschap van zichzelf te geven,
-zonder dat het daarvan ooit in werkelĳkheid afhangt of zichzelf
-afhankelĳk maakt. Daarin ligt hun kracht en tegelĳkertĳd hun
-zwakheid; getuigenissen zĳn het van, geen gronden voor het
-geloof; het weten blĳft verre achter het gelooven terug.</p>
-
-<p id="ct_560">Het <i>ontologisch</i> bewĳs, dat uit de idee der onsterfelĳkheid tot
-hare waarheid besluit, overbrugt, evenmin als het ontologisch
-bewĳs voor het bestaan van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 53, de klove, die het
-denken scheidt van het zĳn. Het formuleert alleen het besef,
-dat het geloof aan onsterfelĳkheid bĳ den mensch geen willekeur
-of toeval is, maar met zĳne natuur is gegeven en in zedelĳken
-zin voor hem noodzakelĳk is. De mensch ontleent de idee der
-onsterfelĳkheid niet aan de wereld om hen heen, want deze predikt
-hem niets dan vergankelĳkheid en dood; maar zĳ wordt hem
-opgedrongen door zĳn eigen natuur. Gelĳk God zich niet onbetuigd
-<span class="pagenum" id="Page_360">[360]</span>
-laat maar tot ons spreekt uit al de werken zĳner handen,
-zoo dringt zich aan den mensch uit zĳn eigen wezen de overtuiging
-op, dat hĳ niet vergaat als de dieren des velds. En dat
-beoogt het ontologisch bewĳs aan te toonen; het overschrĳdt de
-grens van het denken tot het zĳn niet, maar het geeft uiting
-aan de algemeenheid, de noodzakelĳkheid en de aprioriteit van
-het onsterfelĳkheidsgeloof. <a id="ct_510"></a>Een stap verder gaat het <i>metaphysisch</i>
-bewĳs, dat uit de natuur der ziel tot hare onsterfelĳkheid concludeert.
-Het kan dit echter doen en doet het op verschillende
-wĳzen. Men kan er op wĳzen, dat de ziel als principe des levens
-en met het leven identisch, onaantastbaar is voor den dood; of
-dat zĳ blĳkens de eenheid van het zelfbewustzĳn, eene ondeelbare,
-eenvoudige eenheid vormt, alle samenstelling mist en daarom
-voor geen ontbinding vatbaar is; of dat zĳ, onder alle wisselingen
-van de stof en alle veranderingen van het lichaam, wederom
-blĳkens het zelfbewustzĳn steeds met zichzelf identisch blĳft en
-dus een van het lichaam onafhankelĳk, zelfstandig bestaan en
-leven geniet; en langs deze verschillende wegen kan men dan
-trachten te komen tot het besluit, dat de ziel onsterfelĳk is.
-Maar er zĳn tegen dit argument zeer ernstige bezwaren ingebracht.
-Al is de ziel ook een actief, levend principe, zĳ is toch nooit
-met het leven zelf identisch. God alleen is het leven zelf; Hĳ
-alleen is onsterfelĳk, 1 Tim. 6:16. Indien de ziel blĳft voortbestaan,
-kan dat alleen geschieden door Gods alomtegenwoordige
-en almachtige kracht. De ziel is een schepsel, en dus beperkt,
-eindig, relatief, nooit van alle passiviteit en samenstelling, van
-alle verandering en wisseling volkomen vrĳ. Trouwens, wĳ zien
-het voor onze oogen, dat zĳ verandert, toeneemt of afneemt in
-kennis en kracht, afhankelĳk is van het lichaam en allerlei invloeden
-ondergaat. En de subjectieve eenheid en identiteit van
-het ik bewĳst volstrekt niet de objectieve eenheid en eenvoudigheid
-der ziel of zou, indien zĳ deze bewees, ook de onsterfelĳkheid
-van planten of althans van dieren bewĳzen, gelĳk deze dan ook
-consequent door Leibniz, Bonnet, Bilderdĳk e. a. aangenomen
-werd. Maar tegenover deze bedenkingen staat het onwedersprekelĳk
-feit, dat het leven uit mechanische stofwisseling niet is te verklaren
-en op een eigen principe terugwĳst. <span lang="la" xml:lang="la">Omne vivum ex vivo</span>
-is nog heden ten dage het laatste woord der wetenschap. En wat
-van het leven in het algemeen geldt, geldt in nog sterkere mate
-<span class="pagenum" id="Page_361">[361]</span>
-van het bewuste leven; de primitiefste gewaarwording is reeds
-door eene ondempbare klove van elke zenuwtrilling gescheiden.
-Wĳ treden daarmede eene gansch nieuwe, hoogere wereld in, die
-wezenlĳk verschilt van die der zinnelĳke, tastbare, weeg- en
-meetbare dingen. Dat het leven en zoo ook het bewuste leven
-aan de zinnelĳke wereld gebonden en met haar ten nauwste vereenigd
-is, was reeds lang bekend en is waarlĳk geen ontdekking
-der nieuwere wetenschap te noemen. Maar dat het in de zinnelĳke
-wereld zĳn oorzaak heeft, is wel menigmaal beweerd maar tot
-dusver door niemand bewezen. Het metaphysisch bewĳs behoudt
-zĳne waarde, voorzoover het uit de eigensoortige psychische verschĳnselen
-tot een van de stof onderscheiden, zelfstandig, geestelĳk
-principe besluit. Toch blĳft dan nog altĳd het bezwaar bestaan,
-dat op dezelfde wĳze bĳ planten of althans bĳ dieren geredeneerd
-en geconcludeerd worden kan, en dat hunne onsterfelĳkheid toch
-niet aannemelĳk is. Daarom moet aan het metaphysisch vervolgens
-het <a id="ct_206"></a><i>anthropologisch</i> bewĳs worden toegevoegd, dat uit het
-eigenaardige van het psychisch leven van den mensch tot een
-van dieren en planten onderscheiden geestelĳk bestaan besluit.
-De ziel van het dier, ofschoon ook eenvoudig en zelfstandig tegenover
-de wisseling der stof, is op het zinnelĳke gericht; zĳ is
-beperkt binnen het eindige; zĳ leeft in het tegenwoordige; zĳ is
-zoo gebonden aan het lichaam, dat zĳ daarbuiten niet kan bestaan.
-Maar de mensch heeft niet alleen gewaarwording en waarneming,
-maar ook verstand en rede; door het denken gaat hĳ boven de
-zinnelĳke, stoffelĳke, eindige wereld uit; hĳ verheft zich tot het
-ideale, het logische, tot het ware, goede en schoone, dat met de
-oogen niet gezien en de handen niet getast worden kan; hĳ zoekt een
-duurzaam, eeuwig geluk, een hoogste goed, dat deze wereld hem
-niet schenken kan, en is door dit alles burger en inwoner van
-een ander, hooger rĳk dan dat der natuur. Het redelĳk, zedelĳk,
-godsdienstig bewustzĳn van den mensch duidt op een psychisch
-bestaan, dat boven de zienlĳke wereld uitgaat; wat krachtens
-zĳne natuur het eeuwige zoekt, moet voor de eeuwigheid bestemd
-zĳn. <a id="ct_520"></a>Daarbĳ komt nog het <i>moreele</i> en het <i>vergeldingsbewĳs</i>, dat
-de disharmonie aantoont, die er in dit leven tusschen ethos en
-physis bestaat, en daaruit tot een ander leven besluit, waarin
-beide verzoend zĳn. Men brenge hiertegen niet in, dat dit bewĳs
-op egoisme berust en dat de deugd haar loon en de zonde haar
-<span class="pagenum" id="Page_362">[362]</span>
-straf in zichzelve draagt, Spinoza, Eth. V 41. 42. Strauss, Gl.
-II 706 f. Want dit wisten de vromen van alle eeuwen wel, dat
-God om zichzelf gediend worden moest en niet om eenig loon,
-cf. ook Calvĳn, Inst. III 2, 26. 16, 2. Maar desniettemin hielden
-zĳ staande dat zĳ, indien zĳ alleen in dit leven op Christus
-waren hopende, de ellendigste van alle menschen zouden zĳn,
-1 Cor. 15:17, 19, 30, 32. Want er is hier volstrekt niet de
-bevrediging van een zelfzuchtig verlangen in het spel, maar er is
-hiermede niet minder gemoeid dan de heerschappĳ en de triumf
-van het recht. De vraag, die aan het moreele bewĳs ten grondslag
-ligt, is deze: zal aan het einde het goede of het kwade, God of
-Satan, Christus of Antichrist het winnen? De historie geeft daarop
-geen afdoend antwoord. Van het standpunt van het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span> is
-er geen bevredigende verklaring der wereld mogelĳk; dan is er
-maar al te veel grond voor pessimistische vertwĳfeling. En daarom
-eischt het rechtsgevoel, hetwelk de rechtvaardige God zelf diep
-in des menschen hart heeft geplant, dat er rechtsherstel kome
-aan het einde der dagen, dat er harmonie zĳ tusschen deugd en
-geluk, tusschen zonde en straf, dat de waarheid het eeuwiglĳk
-winne van de leugen en het licht van de duisternis. Al is terecht
-gezegd, dat <span lang="fr" xml:lang="fr">le néant fut toujours l’horizon des mauvaises consciences</span>,
-zelfs zĳ, die van een leven na dit leven niets goeds te
-hopen hebben, worden door hun rechtsbesef van de noodzakelĳkheid
-van dit rechtsherstel overtuigd. Indien het recht niet zegepraalt
-aan het einde, dan is er geen recht. En indien God ten
-slotte niet blĳkt, de overwinnaar van Satan te zĳn, is het leven
-de moeite van het leven niet waard. Niet een egoistische wensch,
-maar een diep rechtsgevoel, de dorst naar harmonie, verlangen
-naar de volkomene verheerlĳking Gods, in wien heiligheid en
-zaligheid één zĳn, komt in het moreele bewĳs tot uiting. Zelfs
-de kunst profeteert van zulk eene toekomst, als zĳ het ideaal in
-zichtbare gestalte ons voorstelt. Al deze bewĳzen, en nog meer die,
-welke aan ’s menschen volmakingsvatbaarheid, aan zĳne zedelĳke
-persoonlĳkheid, aan de vele onbewoonde sterren, aan de spiritistische
-verschĳningen enz. worden ontleend, zĳn geen bewĳzen in
-dien zin, dat zĳ alle tegenspraak tot zwĳgen brengen, maar zĳ
-zĳn toch getuigenissen en aanduidingen, dat het onsterfelĳkheidsgeloof
-gansch natuurlĳk en spontaan uit de menschelĳke natuur
-zelve opkomt. Wie het ontkent en bestrĳdt, doet zĳne eigene natuur
-<span class="pagenum" id="Page_363">[363]</span>
-geweld aan. <span lang="de" xml:lang="de">Der Gedanke an die Unsterblichkeit ist schon der
-erste Akt der Unsterblichkeit</span>, Von Baer bĳ Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod,
-Fortleben und Auferstehung</span><sup>3</sup> 1879 S. 93.</p>
-
-<p id="lmn_54-3" class="sep1">3. Hoeveel waarde deze indicaties ook hebben mogen, welke
-natuur en geschiedenis ons bieden voor het geloof aan de onsterfelĳkheid
-der ziel, de Schrift neemt ten opzichte van deze leer
-een standpunt in, dat bĳ de eerste kennisneming niet anders dan
-bevreemden kan. De onsterfelĳkheid der ziel schĳnt van de grootste
-beteekenis te zĳn voor godsdienst en leven; en de Schrift maakt
-er nooit met even zoovele woorden gewag van; zĳ kondigt haar
-nooit als een Goddelĳke openbaring af en stelt haar nergens op
-den voorgrond; en nog veel minder stelt zĳ ooit eenige poging
-in het werk, om hare waarheid te betoogen of deze tegenover hare
-tegensprekers te handhaven. Het is daarom te verklaren, dat er
-vroeger en later velen beweerd hebben, dat de leer van de onsterfelĳkheid
-der ziel in het Oude Testament, of althans in de oudste
-boeken daarvan in het geheel niet voortkwam en eerst van buiten af
-onder Israel ingevoerd werd, cf. Oehler, <span lang="de" xml:lang="de">Unsterblichkeit</span> in Herzog<sup>1</sup>
-21, 409 f. Himpel, <span lang="de" xml:lang="de">Die Unsterblichkeitslehre der
-<abbr title="Alten Testament">A. T.</abbr></span> 1857.
-Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Eschatologie</span>, Freib. 1890 S. 17. <a id="ct_297"></a>Maar
-langzamerhand is men hiervan toch teruggekeerd, en tegenwoordig
-erkent men algemeen, dat Israel evenals alle volken wel terdege
-aan een voortbestaan na den dood heeft geloofd. Zelfs hebben
-<a id="ct_169"></a>Stade, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des Volkes Israel</span> I 387-427 en
-<span lang="de" xml:lang="de">Ueber die altt. Vorstellungen vom Zustande nach dem Tode</span> 1877, voorts
-<a id="ct_147"></a>Oort, De doodenvereering bĳ de Israelieten, Theol. Tĳdschr. 1881 bl.
-358-363 en vooral <a id="ct_165"></a>Fr. Schwally, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben nach dem Tode
-nach den Vorstellungen des alten Israel u. s. w.</span> Giessen 1892
-trachten te betoogen, dat oudtĳds onder Israel evenals bĳ de
-andere volken de dooden vereerd werden, en dus ongetwĳfeld
-gedacht werden te bestaan. De bewĳzen daarvoor ontleenden zĳ
-aan het bĳ een sterfgeval gebruikelĳke ritueel, zooals het inscheuren
-van kleederen en dragen van rouwgewaad, het bedekken
-van gelaat en hoofd, het afleggen van sieraden, bĳzondere haardracht
-en zelfverminking, het werpen met stof en asch, het nietwasschen
-en zalven, het vasten en maaltĳd houden, het aanheffen
-van klaagzangen en het brengen van offers, al welke gebruiken
-niet anders dan uit vroegere doodenvereering verklaarbaar zouden
-<span class="pagenum" id="Page_364">[364]</span>
-zĳn. Maar Schwally t. a. p. 75 moet zelf erkennen, <span lang="de" xml:lang="de">dass in der
-Zeit, als Israel in die Geschichte eintritt, die animistische Naturreligion
-im Princip bereits überwunden ist</span>. En tegen zĳne afleiding
-van de rouwgebruiken uit een oorspronkelĳk animisme, heeft
-Joh. Frey, <span lang="de" xml:lang="de">Tod, Seelenglaube und Seelenkult im alten Israel</span>,
-Leipzig 1898, zulke ernstige bezwaren in het midden gebracht,
-dat de hypothese van oorspronkelĳken doodencultus bĳ Israel
-eerst door andere en nieuwe bewĳzen aannemelĳk kan worden
-gemaakt. <a id="ct_421"></a>Toch is het duidelĳk, dat er in Israel een groot onderscheid
-was tusschen den volksgodsdienst, die allerlei bĳgeloovige
-en afgodische bestanddeelen bevatte, en den dienst van Ihvh, die
-door Mozes en zĳne volgelingen voorgestaan werd. Het Jahvisme
-heeft dien volksgodsdienst eensdeels tegengestaan, verboden en
-uitgeroeid, maar heeft anderzĳds ook verschillende godsdienstige
-voorstellingen en gebruiken, die op zichzelf niet verkeerd waren,
-stil laten bestaan of overgenomen en gesanctioneerd, cf. Wildeboer,
-Jahvedienst en volksreligie in Israel 1898. Bĳ zĳne openbaring
-aan Israel heeft God zich aangesloten bĳ de historische omstandigheden,
-onder welke het leefde; de genade deed de natuur niet
-teniet maar heeft ze vernieuwd en geheiligd. <a id="ct_240"></a>Zoo is het ook
-gegaan met het volksgeloof aan het voortbestaan na den dood.
-Reeds de gewoonte van het begraven en de groote beteekenis,
-die daaraan gehecht werd, is van dat geloof een bewĳs. Verbranding
-der lĳken was in Israel niet inheemsch; zĳ had alleen
-plaats na voltrokken doodstraf, Gen. 38:24, Lev. 20:14, 21:9,
-Jos. 7:15, 25; uit 1 Sam. 31:12 en Am. 6:10 laat zich niets
-afleiden, wĳl de tekst misschien gecorrumpeerd is of anders slechts
-van op zichzelf staande gevallen bericht; en 2 Chr. 16:14, 21:19,
-Jer. 34:5 handelen alleen van het verbranden van welriekende
-specerĳen bĳ het begraven. Begrafenis werd echter op
-hoogen prĳs gesteld en wordt daarom telkens in het O. Test.
-afzonderlĳk vermeld; onbegraven te blĳven, was eene groote
-schande, 1 Sam. 17:44, 46, 1 Kon. 14:11, 13, 16:4, 2 Kon.
-9:10, Ps. 79:3, Pred. 6:3, Jes. 14:19, 20, Jer. 7:33, 8:1,
-9:22, 16:6, 25:33, Ezech. 29:5. Een gestorvene behoort niet
-meer in het land der levenden; zĳn onbegraven lĳkt wekt afschuw
-op; het vergoten bloed roept om wraak, Gen. 4:10, 37:26,
-Job 16:18, Jes. 26:21, Ezech. 24:7, wĳl het bloed de zetel
-der ziel is, Lev. 17:11; en daarom moet het gestorvene bedekt,
-<span class="pagenum" id="Page_365">[365]</span>
-verborgen, aan het oog onttrokken worden. <a id="ct_701"></a>Door den dood komen
-alle zielen in het doodenrĳk, in den Scheol, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שׁאול</span>, een woord,
-dat van onzekere afleiding is en volgens sommigen komt van <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שׁאל</span>,
-vragen, eischen, of ook invorderen, tot beslissing brengen, volgens
-anderen van <span lang="hbo" xml:lang="hbo">שׁעל‏‎, ‎‏שׁול</span>, slap zĳn, naar beneden hangen, zinken,
-Delitzsch, Neuer Comm. über die Genesis 444. Atzberger, Christl.
-Eschat. 24. Deze Scheol bevindt zich in de diepte der aarde,
-zoodat men erin nederdaalt, Num. 16:30, Ps. 30:4, 10, 55:16,
-Jes. 38:18, behoort tot de onderste plaatsen der aarde, Ps. 63:10,
-Ezech. 26:20, 31:14, 32:18, ligt nog beneden de wateren en
-de grondvesten der bergen, Deut. 32:22, Job 26:5, Jes. 14:15,
-en wordt daarom meermalen door het attribuut <span lang="hbo" xml:lang="hbo">תַּחְתִּית</span>, onderste,
-versterkt, Deut. 32:22, Ps. 86:13, 88:7. Daarom staat de
-Scheol ook met het graf of den kuil, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">קֶבֶר</span> of
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">בּוֹר</span>, in nauw verband;
-beide zĳn niet identisch, want gestorvenen, die niet begraven
-zĳn, bevinden zich toch in den Scheol, Gen. 37:33, 35, Num.
-16:32; maar evenals lichaam en ziel den éénen mensch vormen
-en ook na den dood nog in eenige wederkeerige relatie gedacht
-worden, zoo zĳn graf en Scheol niet los van elkander te denken.
-Beide behooren tot de onderste plaatsen der aarde, worden voorgesteld
-als de woning der dooden, en wisselen met elkander
-herhaaldelĳk af; de Scheol is het ééne groote graf, dat alle
-graven der gestorvenen omvat; het rĳk der dooden, de onderwereld,
-en daarom ten onrechte in onze Statenvertaling dikwerf
-door hel overgezet. De Scheol toch is de plaats, waar alle gestorvenen
-zonder uitzondering saam komen, 1 Kon. 2:2, Job 3:13v.,
-30:23, Ps. 89:49, Jes. 14:9v., Ezech. 32:18, Hab. 2:5,
-en waaruit terugkeer niet dan alleen door een wonder mogelĳk
-is, 1 Kon. 17:22, 2 Kon. 4:34, 13:21; het doodenrĳk is als
-het ware eene stad, die van gegrendelde poorten is voorzien,
-Ps. 9:14, 107:18, Job 17:16 (tot de grendels der onderwereld
-daalt mĳne hope af), 38:17, Jes. 38:10, Mt. 16:18, en door
-haar macht, Ps. 49:16, 89:49, Hos. 13:14, alle menschen als
-in een kerker gevangen houdt, Jes. 24:22. <a id="ct_95"></a>De Scheol is een
-eeuwig huis, Pred. 12:5; de vĳanden van Israel, die er in
-nedergestort zĳn, kunnen niet wederopstaan, Jes. 26:14; wie in
-het graf daalt, komt niet weder op, Job 7:9, 10, 14:7-12,
-16:22. Lĳnrecht staat dit doodenrĳk daarom tegen het land der
-levenden over, Job 28:13, Spr. 15:24, Ezech. 26:20, 32:23v.
-<span class="pagenum" id="Page_366">[366]</span>
-Wel worden de gestorvenen als bestaande en levende gedacht;
-zĳ worden dikwerf zoo voorgesteld en beschreven, als zĳ hier op
-aarde zich vertoonden, en worden daarom ook door elkander herkend,
-en bĳ de ontmoeting ontroerd, 1 Sam. 18:14, Jes. 14:9v.,
-Ezech. 32:18v. Ook is er sprake van binnenste, diep naar binnen
-gelegen kameren in den Scheol, Spr. 7:27, Ezech. 32:23, en
-bestaat er in zoover onder de gestorvenen onderscheid, als elk
-tot zĳne vaderen, Gen. 15:15, Richt. 2:10, of tot zĳn volk,
-Gen. 25:8, 17, 35:29, 49:29 verzameld wordt, en de onbesnedenen
-bĳ elkander worden gelegd, Ezech. 32:19. Maar
-overigens wordt de Scheol altĳd van zĳne negatieve zĳde, in
-tegenstelling met de aarde als het land der levenden, beschreven.
-Hĳ is het gebied der duisternis en der doodsschaduw, Job 10:21,
-22, Ps. 88:13, 143:3, de plaats des verderfs, ja het verderf
-zelf, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֲבַדּוֹן</span>, Job 26:6, 28:22, 31:12, Ps. 88:12, Spr. 27:20,
-zonder ordeningen, d. i. zonder vaste omtrekken en klare onderscheidingen,
-Job 10:22, een land der rust, der stilte, der vergetelheid,
-Job 3:13, 17, 18, Ps. 115:17, waar God en menschen
-niet meer te zien zĳn, Jes. 38:11, God niet meer geprezen en
-gedankt, Ps. 6:6, 115:17, zĳne deugden niet meer verkondigd,
-Ps. 88:6, 12, 13, Jes. 38:18, 19, en zĳne wonderen niet meer
-aanschouwd worden, Ps. 88:11, 13, waar de dooden niet met
-al weten, geen werk meer doen, geen berekening meer maken,
-geen wĳsheid en wetenschap meer bezitten en hoegenaamd geen
-deel meer hebben aan al wat onder de zon geschiedt, Pred. 9:5,
-6, 10. Zĳ zĳn <span lang="hbo" xml:lang="hbo">רְפָאִים</span>, van het adjectief <span lang="hbo" xml:lang="hbo">רָפֶה</span>,
-slap, Job 26:5, Spr. 2:18, 9:18, 21:6, Ps. 88:11, Jes. 14:9, verzwakt,
-Jes. 14:10, zonder kracht, Ps. 88:5.</p>
-
-<p>Heel deze voorstelling van den Scheol is gevormd van uit het
-standpunt van dit aardsche bestaan, en geldt slechts in tegenstelling
-met den rĳkdom van leven, welken de mensch hier op aarde
-geniet. Dan is het sterven inderdaad eene verbreking van alle
-aardsche banden, een dood-zĳn voor het rĳke leven op aarde,
-een rusten, een slapen, een stil-zĳn, een niet-zĳn in betrekking
-tot de dingen aan deze zĳde des grafs. De toestand in den Scheol
-is geen vernietiging van het bestaan, maar toch eene vreeselĳke
-levensvermindering, eene berooving van al wat in dit leven de
-vreugde des levens uitmaakt. Voor eene beschouwing, die alleen
-het lichaam sterven laat en zich troost met de onsterfelĳkheid der
-<span class="pagenum" id="Page_367">[367]</span>
-ziel, is in het O. Test. geen plaats. <a id="ct_473"></a>De gansche mensch sterft,
-als bĳ den dood de geest, Ps. 146:4, Pred. 12:7, of de ziel,
-Gen. 35:18, 2 Sam. 1:9, 1 Kon. 17:21, Jon. 4:3, uit den
-mensch uitgaat. Niet alleen zĳn lichaam maar ook zĳne ziel
-verkeert in den staat des doods en behoort der onderwereld toe;
-daarom kan er ook van een sterven der ziel gesproken worden,
-Gen. 37:21, Num. 23:10, Deut. 22:20, Richt. 16:30, Job
-36:14, Ps. 78:50, en van verontreiniging door aanraking van
-de ziel van een doode, d. i. van een lĳk, Lev. 19:28, 21:11,
-22:4, Num. 5:2, 6:6, 9:6, 7, 10, Deut. 14:1, Hagg. 2:13.
-<a id="ct_291"></a>Gelĳk de gansche mensch in den weg der gehoorzaamheid voor
-het leven bestemd was, zoo vervalt hĳ ook door zĳne overtreding
-geheel, naar ziel en lichaam beide, aan den dood, Gen. 2:17.
-Deze gedachte moest diep ingeprent worden in het bewustzĳn der
-menschheid; en het werd ook in de oudheid door alle volken
-beseft, dat de dood eene straf is, dat hĳ iets onnatuurlĳks is,
-met het wezen en de bestemming des menschen in strĳd. De
-openbaring, welke God aan Israel gaf, sluit zich daarbĳ dan ook
-aan; zĳ laat haar bestaan en neemt haar over, gelĳk zĳ zoovele
-gebruiken en ceremoniën overneemt (offerande, priesterschap, besnĳdenis
-enz.); alleen reinigt zĳ haar van de onreine elementen,
-die er zich bĳ de volken allengs mede verbonden hadden, zooals
-de zelfverminking, Lev. 19:28, 21:5, Deut. 14:1 en het dooden
-vragen, Lev. 19:31, 20:6, 27, Deut. 18:10, 11. Maar de openbaring
-doet nog iets anders en meer. Zĳ handhaaft en versterkt
-niet alleen de tegenstelling, die er tusschen het leven en den
-dood bestaat, maar zĳ brengt in dit leven zelf eene nog scherpere
-tegenstelling aan. Dit leven toch is het ware leven niet, omdat
-het een zondig, onrein, door lĳden gekweld en voor den dood
-bestemd leven is. Het wordt eerst leven in waren zin en krĳgt
-eerst een wezenlĳken levensinhoud door den dienst van Ihvh en
-in de gemeenschap met God. Geheel in overeenstemming met de
-toenmalige bedeeling des genadeverbonds en met de verkiezing
-van Israel tot volk van God, denkt het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> het verband tusschen
-godsvrucht en leven zoo, dat gene in een lang leven op aarde
-haar vrucht en haar loon ontvangt, Ex. 20:12, Deut. 5:16, 29,
-6:2, 11:9, 22:7, 30:16, 32:47 enz. In de algemeen bekende,
-natuurlĳke tegenstelling van leven en dood weeft zich eene andere,
-zedelĳke, geestelĳke tegenstelling in, die n.l. tusschen een leven
-<span class="pagenum" id="Page_368">[368]</span>
-in den dienst der zonde en een leven in de vreeze des Heeren.
-Aan het kwade is de dood, aan het goede is het leven verbonden.
-Deut. 30:15. Zĳ, die met geweld de wĳsgeerige leer van de
-onsterfelĳkheid der ziel in het Oude Testament hebben willen
-vinden, hebben de openbaring Gods aan Israel niet verstaan en
-Westersche, rationalistische ideeën ingelegd in de religie van het
-Oostersche volk. Veelmeer naar waarheid zegt Pfleiderer, <span lang="de" xml:lang="de">Religionsphilos.</span>
-626: <span lang="de" xml:lang="de">was man oft für eine Schwäche der prophetischen
-Jahvereligion Israels gehalten hat</span> (n.l. dat het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> er zoo
-geringe plaats in bekleedt), <span lang="de" xml:lang="de">ist in Wahrheit ihre
-<ins id="cor_21" title="anszeichnende">auszeichnende</ins>
-Stärke gewesen; der lebendige Gott, der in geschichtlichen Thaten
-sich offenbart, hat nichts gemein mit den Schatten des Scheol</span>.
-De God van Israel is niet een God der dooden maar der levenden.
-Daarom richtte de verwachting van het vrome Israel zich schier
-uitsluitend op de aardsche toekomst des volks, op de verwerkelĳking
-van het Godsrĳk. De vraag naar de toekomst van de
-individueele personen in den Scheol trad daarbĳ geheel op den
-achtergrond. God, volk en land waren onlosmakelĳk met elkander
-verbonden, en de individuën waren in dat verbond opgenomen en
-werden daarnaar gerekend. Eerst als Israel na de ballingschap
-eene godsdienstige gemeente wordt en de religie zich individualiseert,
-dan dringt de vraag naar ieders toekomstig lot zich op
-den voorgrond; de geestelĳke tegenstelling, welke de openbaring
-in de natuurlĳke ingeweven had, werkte door; de onderscheiding
-van rechtvaardigen en goddeloozen verving hoe langer hoe meer
-die van Israel en de volken, en zette zich voort ook aan de
-overzĳde des grafs. De gegevens daarvoor waren trouwens ook
-reeds in de openbaring van vroeger tĳd aanwezig. De mensch,
-die God dient, blĳft leven, Gen. 2:17; aan de onderhouding
-zĳner geboden is het leven verbonden, Lev. 18:5, Deut. 30:20;
-zĳn woord is het leven, Deut. 8:3, 32:47. In de Spreuken
-wordt onder leven wel dikwerf lengte van dagen verstaan, 2:18,
-3:16, 10:30; maar opmerkelĳk is toch, dat zĳ dood en Scheol
-meestal alleen in verband brengen met de goddeloozen, 2:18,
-5:5, 7:27, 9:18, en daartegen het leven schier uitsluitend aan
-de rechtvaardigen toekennen. De wĳsheid, de gerechtigheid, de
-vreeze des Heeren is de weg ten leven, 8:35, 36, 11:19, 12:28,
-13:14, 14:27, 19:23; de goddelooze wordt omgestooten,
-als hem ongeluk treft, maar de rechtvaardige behoudt ook in
-<a id="Page_369"></a><span class="pagenum">[369]</span>
-zĳn dood nog vertrouwen en troost, 14:32. Zalig is hĳ, die Ihvh
-tot zĳn God heeft, Deut. 33:29, Ps. 1:1, 2:12, 32:1, 2,
-33:12, 34:9 enz., ook in de zwaarste tegenspoeden, Ps. 73:25-28,
-Hab. 3:17-19; daarentegen komen de goddeloozen
-om en nemen een einde, ook al genieten zĳ tĳdelĳk nog zooveel
-voorspoed, Ps. 73:18-20. Van dit standpunt uit verwachten
-de vromen niet alleen bevrĳding van druk en tegenspoed in den
-tĳd, maar dringen zĳ met het oog des geloofs ook menigmaal
-door tot de overzĳde des grafs en verwachten een zalig leven in
-de gemeenschap met God. De plaatsen, die hiervoor gewoonlĳk
-bĳgebracht worden, Gen. 49:18, Job 14:13-15, 16:16-21,
-19:25-27, Ps. 16:9-11, 17:15, 49:16, 73:23-26,
-139:18 zĳn van onzekere uitlegging, en slaan volgens velen
-alleen op tĳdelĳke redding van den dood. Maar al zou dit ook
-het geval zĳn, heel het Oude Testament leert, dat God Schepper
-is van hemel en aarde, dat zĳne macht geen grenzen kent en dat
-Hĳ ook volstrekte heerschappĳ bezit over leven en dood. Het is
-God de Heere, die den mensch het leven heeft geschonken,
-Gen. 1:26, 2:7, en nog iederen mensch, gelĳk al wat bestaat,
-schept en onderhoudt, Job 32:8, 33:4, 34:14, Ps. 104:29,
-Pred. 12:7. Hĳ verbindt vrĳmachtig aan zĳne wet het leven
-en bepaalt op hare overtreding den dood, Gen. 2:17, Lev. 18:5,
-Deut. 30:20, 32:47. Hĳ woont in den hemel maar is ook met
-zĳn Geest in den Scheol tegenwoordig, Ps. 139:7, 8. Scheol en
-abaddon liggen naakt en open voor den Heere uitgebreid, evenals
-de harten der menschenkinderen, Job 26:6, 38:17, Spr. 15:11.
-De Heere doodt, behoudt in het leven en maakt levend, doet in
-den Scheol nederdalen en daaruit weder opkomen, Deut. 32:39,
-1 Sam. 2:6, 2 Kon. 5:7. Hĳ heeft uitwegen voor den dood,
-kan bevrĳden, als de dood reeds dreigt, Ps. 68:21, Jes. 38:5,
-Jer. 15:20, Dan. 3:26, enz., kan Henoch en Elia zonder den
-dood tot zich nemen, Gen. 5:24, 2 Kon. 2:11, en gestorvenen in
-het leven terug doen keeren, 1 Kon. 17:22, 2 Kon. 4:34, 13:21.
-Hĳ kan den dood te niet doen en door opwekking van de dooden
-over diens macht volkomen triumfeeren, Job 14:13-15, 19:25-27,
-Hos. 6:2, 13:14, Jes. 25:8, 26:19, Ezech. 37:11,
-12, Dan. 12:2. Cf. over de onsterfelĳkheid in het <abbr title="Oude Testament">Oude Test.</abbr>,
-behalve Oort, Schwally, Frey, Stade ook nog Oehler, Theol. des
-<abbr title="Alten Testaments">A. T.</abbr> § 78. 245 f. en art. Unsterbl. in Herzog<sup>1</sup>. Schultz, Alttest.
-<span class="pagenum" id="Page_370">[370]</span>
-Theol.<sup>4</sup> 697 f. Schmend, Altt. Rel. 112 f. 497 f. 504 f. Atzberger,
-Die christl. Eschat. 1890 S. 15 f. Bertholet, <span lang="de" xml:lang="de">Die israel.
-Vorstellungen vom Zustande nach dem Tode</span>, Freiburg 1899.
-Matthes, Rouw en doodenvereering bĳ de Israel. Theol. Tĳdschrift
-1900.</p>
-
-<p id="lmn_54-4" class="sep1">4. Deze leer des Ouden Testaments ging in de latere Joodsche
-litteratuur wel niet geheel verloren, maar zĳ werd toch door
-allerlei uitheemsche elementen gewĳzigd en uitgebreid. In het
-algemeen komen de geschriften dezer categorie daarin overeen,
-dat zĳ den godsdienst meer individualistisch opvatten, onder den
-invloed van de idee der vergelding reeds terstond bĳ den dood
-eene voorloopige scheiding laten intreden tusschen rechtvaardigen
-en goddeloozen, en van de verschillende plaatsen, waar dezen
-zich ophouden, eene meer uitgewerkte beschrĳving geven. Toch
-zĳn zĳ duidelĳk in twee groepen, eene Palestĳnsche en eene
-Alexandrĳnsche, in te deelen. De eerstgenoemde, waartoe vooral
-de apocriefe geschriften van de Makkabeën, Baruch, 4 Ezra,
-Henoch, het Testament der twaalf patriarchen enz. behooren,
-schrĳven aan den tusschentoestand slechts een voorloopig karakter
-toe. Wel nemen ook zĳ reeds vreemde bestanddeelen op en leeren
-eene zekere scheiding tusschen rechtvaardigen en goddeloozen
-terstond bĳ den dood. De Apocalypse van Henoch plaatst den
-Scheol in het Westen, beschrĳft hem als door stroomen doorsneden
-en omgeven, en onderscheidt er vier afdeelingen in, twee
-voor de goeden en twee voor de boozen, 17:5, 6, 22:2v.;
-bovendien neemt zĳ nog een paradĳs aan, dat hoog boven en
-aan de einden der aarde gelegen is en terstond bĳ hun sterven
-de verblĳfplaats werd van Henoch en Elia, 12:1, 87:3, 89:52
-en het ook worden zal voor allen, die in hunne wegen wandelen,
-71:16, 17. Maar het zwaartepunt ligt toch bĳ al de schrĳvers
-dezer groep in de universeele eschatologie, in de komst van den
-Messias en de oprichting van het Godsrĳk aan het einde der
-dagen. Tot zoolang worden de zielen der afgestorvenen in den
-hades, zĳ het ook in verschillende afdeelingen en in voorloopig
-onderscheiden lot, bewaard als in <span lang="grc" xml:lang="grc">ταμιεια</span>,
-<span lang="la" xml:lang="la">promptuaria animarum</span>,
-Apoc. Baruch 21:23, 4 Ezr. 4:35, 5:37; rustende en slapende
-wachten zĳ het laatste oordeel af, 4 Ezr. 7:32-35. Apoc.
-Baruch 21:24, 23:4, 30:2. Maar de geschriften van de tweede
-<span class="pagenum" id="Page_371">[371]</span>
-groep, zooals de Spreuken van Jezus Sirach, het boek der Wĳsheid,
-Philo, Flavius Josephus enz., leggen juist op de individueele
-eschatologie nadruk en laten daarbĳ de komst van den Messias,
-de opstanding, het eindgericht en het Godsrĳk op aarde geheel
-in de schaduw treden of spreken er zelfs met geen woord van.
-Hoofddogma is de onsterfelĳkheid der ziel, die volgens Philo
-praeëxistent was, van wege haar val tĳdelĳk in den kerker van
-het lichaam werd opgesloten en al naarmate van haar gedrag
-na den dood in andere lichamen verhuist, of in elk geval terstond
-na het sterven de definitieve beslissing van haar lot ontvangt,
-Sir. 1:12, 7:17, 18:24, 41:12, Wĳsh. 1:8, 9, 3:1-10,
-en naar den heiligen hemel of naar den donkeren hades gaat,
-Josephus, Bell. Jud. III 8, 5. Ten tĳde van Christus kruisten
-daarom bĳ het volk van Israel allerlei eschatologische denkbeelden
-dooreen. <a id="ct_604"></a>De Phariseën geloofden aan een voortbestaan
-en eene voorloopige vergelding na den dood, maar hielden daarbĳ
-vast de verwachting van den Messias, van de opstanding der
-dooden, zoo niet van alle menschen dan toch van de rechtvaardigen,
-en de oprichting van het Godsrĳk op aarde. <a id="ct_700"></a>De Sadduceën
-loochenden de opstanding, Mt. 22:23, Mk. 12:18, Luk. 20:27,
-Hd. 23:8, en volgens Josephus, Bell. Jud. II 8, 14. Ant. XVIII
-1, 4 ook de vergelding na den dood en de onsterfelĳkheid. De
-<a id="ct_335"></a>Esseners namen, volgens Josephus, Bell. Jud. II 8, 11, aan, dat
-het lichaam sterfelĳk maar de ziel onsterfelĳk was. De zielen
-woonden oorspronkelĳk in den fĳnsten aether, maar werden door
-zinlĳken lust bevangen en in lichamen geplaatst, waaruit zĳ
-dan weer door den dood worden bevrĳd. De goede zielen ontvangen
-een zalig leven aan gene zĳde van den oceaan in eene
-plaats, die door geen regen, sneeuw of hitte wordt geplaagd,
-maar de slechte moeten in een duister, koud oord altĳddurende
-pĳnen lĳden. Cf. Gröbler, <span lang="de" xml:lang="de">Die Ansichten über
-<abbr title="Unsterblichkeit und Auferstehung">Unsterbl. u. Auferst.</abbr>
-in der <abbr title="jüdischen Literatur">jüd. Lit.</abbr> der beiden letzten Jahrh. v. Chr.</span>, Stud. u. Krit.
-1879 S. 651-700. Wünsche, <span lang="de" xml:lang="de">Die Vorst. v. Zustande nach dem
-Tode nach Apokr., Talmud u. Kirchenvätern</span>, Jahrb. f. prot.
-Theol. 1880 S. 355-383. 435-523. Weber, Syst. der altsyn.
-pal. Theol. 322 f. Oehler in Herzog<sup>1</sup> 21, 424 f. Runze in
-Herzog<sup>2</sup> 16, 193. Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de"><abbr title="Christliche Eschatologie">Christl.
-Eschatol.</abbr></span> 96-156. Schwally, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben nach d. Tode</span> 131-192.</p>
-
-<p>Op het voetspoor van wet en profeten, wĳdt het <abbr title="Nieuwe Testament">N. Test.</abbr> veel
-<span class="pagenum" id="Page_372">[372]</span>
-meer aandacht aan de algemeene dan aan de bĳzondere eschatologie.
-Toch is het onjuist, zoowel om met Episcopius, Op. II
-2 p. 455, Limborch, Theol. Christ. VI 10, 4, Oertel, Hades S.
-4-6, Schleiermacher, Chr. Gl. § 159, 2, Hofmann, <span lang="de" xml:lang="de">Schriftbeweis</span>
-III 462 te beweren, dat de Schrift over den tusschentoestand
-zoo goed als niets zegt of althans geene voor ons geldende leer
-bevat, als om met Kliefoth, Eschatologie 37 het er voor te houden,
-dat het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> daarover waarschĳnlĳk alles zegt, wat erover te
-zeggen valt. Immers ontbreekt het niet aan uitspraken, die over
-den tusschentoestand zooveel licht verspreiden, als ons in en voor
-dit leven van noode is. <a id="ct_292"></a>Sterker nog dan het Oude, doet het
-<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> uitkomen, dat de dood een gevolg en straf der zonde is,
-Kom. 5:12, 6:23, 8:10, 1 Cor. 15:21; en die dood strekt
-zich tot alle menschen uit, 1 Cor. 15:22, Hebr. 9:27; slechts
-een enkele, als Henoch, is weggenomen, opdat hĳ den dood niet
-zien zoude, Hebr. 11:5; en ook zĳ, die de parousie van Christus
-beleven, worden ineens veranderd zonder tusschenkomst van den
-dood, 1 Cor. 15:51, 1 Thess. 4:14-17, cf. Joh. 21:22, 23,
-zoodat Christus oordeelen zal niet alleen de dooden maar ook de
-levenden, Hd. 10:42, 2 Tim. 4:1, 1 Petr. 4:5. Maar die dood
-is het einde des menschen niet; de ziel kan niet gedood worden,
-Mt. 10:28, het lichaam wordt eens weder opgewekt, Joh. 5:28,
-29, Hd. 23:6, Op. 20:12, 13 en de geloovigen zĳn zelfs een
-eeuwig leven deelachtig, dat niet sterven kan, Joh. 3:36, 11:25.
-<a id="ct_399"></a>Alle gestorvenen bevinden zich tot de opstanding toe ook volgens
-het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> in den hades, die het rĳk der dooden is. In <a id="ct_12"></a>Mt. 11:23
-geeft de <span lang="grc" xml:lang="grc">καταβασις ἑως ᾁδου</span> te kennen, dat het trotsche
-Kapernaum ten diepste vernederd zal worden. In <a id="ct_18"></a>Mt. 16:18
-belooft Jezus aan zĳne gemeente, dat de <span lang="grc" xml:lang="grc">πυλαι ᾁδου</span> over haar
-geen macht zullen hebben, dat de dood over haar niet triumfeeren
-zal. Volgens <a id="ct_35"></a>Luk. 16:23 wordt de arme Lazarus door de engelen
-gedragen in Abrahams schoot en komt de rĳke man terstond
-door den dood en de begrafenis in den hades; waarbĳ het dan
-niet te bewĳzen is, dat hades reeds hetzelfde is als plaats der
-pĳniging, wĳl deze eerst aangeduid wordt door de nadere bĳvoeging:
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπαρχων ἐν βασανοις</span>. Ook Jezus is, zoolang Hĳ in
-den staat des doods verkeerde, in den hades geweest, ook al werd
-Hĳ niet door hem gehouden, Hd. 2:27, 31; Hĳ daalde immers
-neder <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰς τα κατωτερα της γης</span>, Ef. 4:9. En zoo zĳn alle
-<span class="pagenum" id="Page_373">[373]</span>
-gestorvenen <span lang="grc" xml:lang="grc">καταχθονιοι</span>, Phil. 2:10; niet alleen de goddeloozen
-maar ook de geloovigen bevinden zich na den dood in den hades,
-zĳ zĳn <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι ἐν Χριστῳ</span>, 1 Thess. 4:16, cf. 1 Cor. 15:18, 23;
-bĳ de opstanding geven de zee, de dood en de hades al de dooden
-weer, die in hen waren, opdat zĳ geoordeeld worden naar hunne
-werken, Op. 20:13; de hades volgt met en na den dood, zoodat
-de dood altĳd eene verplaatsing in den hades teweegbrengt, Op.
-6:8. Deze opvatting, dat ook de geloovigen volgens de Schrift
-van den dood tot de opstanding toe in den hades zĳn, wordt
-versterkt door de uitdrukking <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναστασις ἐκ νεκρων</span>, Mt. 17:9,
-Mk. 6:14, Luk. 16:30, Joh. 20:9 enz., <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκ των νεκρων</span>, Ef.
-5:14, dat is, niet uit den dood, maar uit de dooden, uit het
-rĳk der afgestorvenen. Dit gemeenschappelĳk zich bevinden in
-den staat des doods sluit echter niet uit, dat het lot van geloovigen
-en ongeloovigen daar reeds zeer onderscheiden is. Ook
-het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> sprak deze gedachte al uit, maar veel klaarder treedt
-zĳ ons in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> tegemoet. Volgens de gelĳkenis in Luk. 16
-wordt de arme Lazarus door de engelen gedragen in Abrahams
-schoot, waarmede te kennen gegeven wordt, dat Lazarus in den
-hemel, waar immers de engelen wonen, in de nabĳheid van en
-in de gemeenschap met Abraham de zaligheid geniet, cf. Mt. 8:11.
-<a id="ct_590"></a>Aan een zĳner medekruiselingen belooft Jezus, dat hĳ heden
-met Hem in het paradĳs zal zĳn, <a id="ct_40"></a>Luk. 23:43. Het woord paradĳs
-is van Perzischen oorsprong en duidt in het algemeen een tuin,
-een lusthof aan, Neh. 2:8, Pred. 2:5, Hoogl. 4:13; de <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>
-bezigde het als vertaling van den hof in Gen. 2:8-15; de
-Joden gaven er de plaats mede te kennen, waar God aan de
-rechtvaardigen na hun dood zĳne gemeenschap schenkt, Weber,
-Syst. der alts. pal. Theol. 330. Ongetwĳfeld is ook volgens het
-<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> het paradĳs, evenals de schoot Abrahams, in den hemel
-te denken; kort nadat Jezus aan den moordenaar beloofd had,
-dat hĳ heden met Hem in het paradĳs zou zĳn, beval Hĳ zĳn
-geest in de handen zĳns Vaders, Luk. 23:46; in 2 Cor. 12:2, 4
-wisselt het paradĳs met den derden hemel af; in Op. 2:7,
-12:2 duidt het de plaats aan, waar in de toekomst God onder
-zĳn volk wonen zal. Daarmede in overeenstemming leert het
-evangelie van Johannes, dat de geloovigen, die hier op aarde
-reeds het beginsel des eeuwigen levens hebben en aan het gericht
-Gods zĳn ontkomen, 3:15-21, 5:24, eene gemeenschap met
-<span class="pagenum" id="Page_374">[374]</span>
-Christus deelachtig zĳn, die noch door zĳn heengaan, 12:32,
-14:23, noch door den dood, 11:25, 26 wordt verbroken, en
-eens in een eeuwig bĳeenzĳn voltooid wordt, 6:39, 14:3, 19,
-16:16, 17:24. Stervende bidt Stephanus, dat de Heere Jezus
-zĳnen geest bĳ zich in den hemel opneme, Hd. 7:59. Paulus
-weet, dat de geloovige een leven deelachtig is, hetwelk boven
-den dood verheven is, Rom. 8:10, en dat niets, ook geen dood,
-hem scheiden kan van de liefde Gods in Christus, 8:38, 14:8,
-1 Thess. 5:10; ofschoon hĳ nog een tĳd lang in het vleesch
-moet blĳven om der gemeenten wil, verlangt hĳ toch ontbonden
-te worden en met Christus te zĳn, Phil. 1:23, 2 Cor. 5:8.
-Volgens Op. 6:8, 7:9, bevinden zich de zielen der martelaren
-bĳ Christus onder het voor den troon Gods in den tempel des
-hemels staande brandofferaltaar, cf. 2:7, 10, 17, 26, 3:4, 5,
-12, 31, 8:3, 9:13, 14:13, 15:2, 16:17, en ook Hebr. 11:10,
-16, 12:23. En evenals de geloovigen reeds terstond na den dood
-bĳ Christus in den hemel eene voorloopige zaligheid genieten,
-zoo komen de ongeloovigen, zoodra zĳ gestorven zĳn, in eene
-plaats der pĳniging. De rĳke man was in de pĳn, toen hĳ in
-den hades zĳne oogen ophief, Luk. 16:23. De ongeloovigen, die
-Christus verwerpen, blĳven onder den toorn Gods en zĳn reeds
-op aarde geoordeeld, Joh. 3:18, 36, en hebben terstond na den
-dood met alle menschen een oordeel te wachten, Hebr. 9:27.
-<span id="lmn_54-4a">Maar toch</span> is deze plaats der pĳniging nog niet met de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">γεεννα</span>
-of de <span lang="grc" xml:lang="grc">λιμνη του πυρος</span> identisch, want de gehenna is de plaats
-van het onuitblusselĳke en eeuwige vuur, dat den duivelen bereid
-is, Mk. 9:43, 47, 48, Mt. 18:8, 25:4, 46, en de poel des
-vuurs is nog niet de tegenwoordige, maar wel de toekomstige
-strafplaats van het wereldrĳk en den valschen profeet, Op. 19:20,
-van Satan, Op. 20:10 en van alle goddeloozen, Op. 21:8, cf.
-2 Petr. 2:17, Jud. 13. Veeleer worden zĳ allen nu in eene
-<span lang="grc" xml:lang="grc">φυλακη</span>, 1 Petr. 3:19, of in den
-<a id="ct_181"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">ἀβυσσος</span>, Luk. 8:31, cf.
-Mt. 8:29, Rom. 10:7, Op. 9:1, 2, 11, 11:7, 17:8, 20:1,
-3 voor het laatste oordeel en den poel des vuurs bewaard,
-2 Petr. 2:17, Jud. 6. 13. Dit onderscheid in den tusschentoestand
-der goeden en der boozen strĳdt niet daarmede, dat zĳ allen te
-zamen zich in den hades bevinden, want alle gestorvenen zĳn als
-zoodanig <span lang="grc" xml:lang="grc">καταχθονιοι</span>, behooren vóór de opstanding nog tot het
-rĳk der dooden, en worden eerst door die opstanding volkomen,
-<span class="pagenum" id="Page_375">[375]</span>
-naar ziel en lichaam beide, van de heerschappĳ des doods bevrĳd,
-1 Cor. 15:52-55, Op. 20:14. Cf. Cremer s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁδης, ἀβυσσος,
-γεεννα</span> enz. en voorts over de Nieuwtest. eschatologie in het
-algemeen, behalve de bekende werken van Weiss, Holtzmann e. a.
-over <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> theologie, Briet, De Eschatologie of leer der toek.
-dingen volgens de Schriften des N. V. 2 deelen, Tiel 1857/58.
-Haupt, <span lang="de" xml:lang="de">Die eschatol. Aussagen Jesu in den synopt. Evang.</span>,
-Berlin 1895. Schwartzkopff, <span lang="de" xml:lang="de">Die Weissagungen Jesu Christi von
-seinem Tode, seiner Auferstehung und Widerkunft und ihrer
-Erfüllung</span>, Gött. 1895. Kabisch, <span lang="de" xml:lang="de">Die Eschatologie des Paulus in
-ihrem Zusammenhange mit dem Gesammtbegriff des Paulinismus</span>,
-Gött. 1893. Teichmann, <span lang="de" xml:lang="de">Die paulin. Voraussetzungen von Auferstehung
-und Gericht und ihre Beziehung zur jüd. Apokalyptik</span>,
-Freiburg 1896. Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Eschatologie in den Stadien
-ihrer Offenbarung im <abbr title="Alten und Neuen Testament">A. u. N. T.</abbr></span>, Freiburg 1890 S. 190 f.</p>
-
-<p id="lmn_54-5" class="sep1">5. In den eersten tĳd bepaalde de christelĳke theologie zich
-tot deze eenvoudige gegevens der H. Schrift. <a id="ct_93"></a>De apostolische
-vaders hebben nog geen leer over den tusschentoestand en zĳn
-algemeen van oordeel, dat de vromen bĳ het sterven terstond
-de hemelsche zaligheid en de goddeloozen de helsche straf deelachtig
-worden. Burnet in zĳn <span lang="la" xml:lang="la">tractatus de statu mortuorum et
-resurgentium</span> 1727 en anderen na hem, zooals Blondel, Ernesti,
-Baumgarten-Crusius enz. trachtten wel aan te toonen, dat de
-oudste christelĳke schrĳvers de eigenlĳke zaligheid der geloovigen
-eerst na het wereldgericht een aanvang lieten nemen, maar zĳ
-konden daarvoor geen afdoende bewĳzen bĳbrengen, Atzberger,
-<span lang="de" xml:lang="de">Gesch. der christl. Eschatologie innerhalb der vornicän. Zeit</span>,
-Freiburg Herder 1896 S. 75-99. Eerst toen de parousie van
-Christus niet zoo spoedig kwam, als aanvankelĳk algemeen verwacht
-werd, en verschillende ketters de leer der laatste dingen
-misvormden of bestreden, begon men over den tusschentoestand
-meer met opzet na te denken. <a id="ct_320"></a>Het Ebionitisme trachtte de nationale
-voorrechten van Israel tot nadeel van het christelĳk
-universalisme vast te houden en was daarom over het algemeen
-chiliastisch gezind; <a id="ct_392"></a>het Gnosticisme verwierp krachtens zĳn dualistisch
-beginsel heel de christelĳke eschatologie en had geen
-andere verwachting dan de bevrĳding des geestes van de materie,
-en zĳne terstond bĳ den dood plaats hebbende opname in het
-<span class="pagenum" id="Page_376">[376]</span>
-Goddelĳk pleroma, Atzberger, ib. 172-218. De christelĳke
-theologie werd daardoor genoodzaakt, zich helderder rekenschap
-te geven van het karakter van den tusschentoestand en van zĳn
-verband, zoowel met dit leven als met den eindtoestand na het
-laatste oordeel. <a id="ct_129"></a>Justinus zeide reeds, dat de zielen der vromen
-na den dood in eene betere en die der onrechtvaardigen in eene
-slechtere plaats vertoefden, om den tĳd van het gericht af te
-wachten, dial. c. Tryph. 5, en veroordeelde het als eene onchristelĳke
-leer, dat er geen opstanding der dooden is en dat de
-zielen terstond bĳ den dood in den hemel worden opgenomen,
-ib. 80. Volgens <a id="ct_127"></a>Irenaeus komen de zielen der vromen bĳ den
-dood niet terstond in hemel, paradĳs of stad Gods, welke na
-het laatste oordeel drie onderscheidene woonplaatsen der rechtvaardigen
-zullen zĳn, adv. haer. V 36, maar in eene onzichtbare,
-door God bepaalde plaats, waar zĳ de opstanding en de daarna
-volgende aanschouwing Gods afwachten, want Christus vertoefde
-ook eerst drie dagen daar, waar de dooden waren, in <span lang="la" xml:lang="la">inferioribus
-terrae</span>, om zĳne heilige dooden eruit te verlossen, en werd, na
-alzoo de <span lang="la" xml:lang="la">lex mortuorum</span> vervuld te hebben, opgewekt en in den
-hemel opgenomen, V 31. Daar, in de schaduw des doods, in den
-hades, ontvangt ieder mensch <span lang="la" xml:lang="la">dignam habitationem, etiam ante
-judicium</span>, de vrome waarschĳnlĳk in den schoot Abrahams, die
-dus eene afdeeling van den hades is, II 34. Dezelfde voorstelling
-van verschillende receptacula in den hades, waar de gestorvenen
-de eindbeslissing ten jongsten dage afwachten, treffen wĳ ook aan
-bĳ Hippolytus, Tertullianus, Novatianus, Commodianus, Victorinus,
-Lactantius, Hilarius, Ambrosius, Cyrillus, en ook nog bĳ
-Augustinus, Enchir. 109. 110, cf. Atzberger t. a. p. 275 f.
-301 f. Schwane, D. G. II 585. Maar naarmate de parousie van
-Christus terugweek in een ver verschiet, viel het te moeilĳker,
-om de oude voorstelling van den hades te handhaven en het
-verblĳf aldaar voor een korten, voorloopigen, min of meer neutralen
-toestand te houden. Voor de martelaren maakte men reeds
-vroeg eene uitzondering; dezen waren volgens Irenaeus, Tertullianus
-e. a. terstond na hun dood den hemel ingegaan en tot de
-aanschouwing Gods toegelaten. De hadesvaart van Christus werd
-in verband daarmede zoo geduid, dat zĳ de geloovigen, die vóór
-Christus’ offerande gestorven waren, uit den <span lang="la" xml:lang="la">limbus patrum</span> had
-bevrĳd en naar den hemel had overgebracht. En de leer van de
-<span class="pagenum" id="Page_377">[377]</span>
-noodzakelĳkheid en de verdienstelĳkheid der goede werken, die
-meer en meer in de kerk indrong, leidde vanzelf tot de gedachte,
-dat zĳ, die heel hun leven in bĳzonderen zin Gode hadden gewĳd,
-nu ook bĳ hun dood terstond de hemelsche zaligheid waardig
-waren. Zoo werd de hades allengs van zĳne bewoners beroofd.
-Wel bleven nog de ongeloovigen over, maar dit had juist ten
-gevolge, dat de hades hoe langer hoe meer als strafplaats beschouwd
-en met den tartarus of de gehenna vereenzelvigd werd.
-Van de Christenen konden alleen zĳ nog een tĳd lang in den
-hades vertoeven, die het hier op aarde niet zoover in heiligmaking
-hadden gebracht, dat zĳ bĳ hun sterven onverwĳld de hemelsche
-heerlĳkheid konden ingaan. <a id="ct_755"></a>Daarmede werd allengs de gedachte
-van een louteringsvuur in verband gebracht, die het eerst door
-<a id="ct_150"></a>Origenes werd uitgesproken. Volgens hem waren alle straffen
-geneesmiddelen, <span lang="grc" xml:lang="grc">φαρμακα</span>, en heel de hades, de gehenna inbegrepen,
-eene plaats der reiniging, c. Cels. III 75. VI 25. 26;
-en bepaaldelĳk werden de zonden verteerd en de menschen gereinigd
-door het <span lang="grc" xml:lang="grc">πυρ καθαρσιον</span>, dat aan het einde van deze
-bedeeling de wereld in vlam zetten zou, ib. VI 12. 13. 21. 64.
-V 15. 16. Op het voetspoor van Origenes namen daarom de
-Grieksche theologen later aan, dat de zielen van vele afgestorvenen
-nog wel smarten moesten lĳden en daarvan alleen door de
-voorbeden en offeranden der levenden konden worden verlost,
-Conf. orth. qu. 64-68, maar zĳ hielden toch bezwaar tegen een
-bĳzonder reinigingsvuur, gelĳk de Westersche kerk dat leerde;
-eerst op het concilie te Florence deed men op dit punt eenige
-concessie, Münscher-v. Coelln, D. G. II 313. Schwane, D. G. II
-587 III 486. Kattenbusch, Vergl. Conf. I 327. In het Westen
-daarentegen werd het reinigingsvuur, waarvan Origenes gesproken
-had, uit het eindgericht naar den tusschentoestand overgebracht.
-Augustinus zeide soms, dat na de algemeene opstanding of bĳ
-het laatste oordeel nog eenige <span lang="la" xml:lang="la">poenae purgatoriae</span> werden opgelegd,
-de civ. XX 25. XXI 24. Maar toch laat hĳ de ontwikkeling
-van het Godsrĳk gewoonlĳk met het laatste oordeel sluiten, en
-acht het daarom niet onmogelĳk, <span lang="la" xml:lang="la">nonnullos fideles per ignem
-quendam purgatorium, quanto magis minusve bona pereuntia
-dilexerunt, tanto tardius citiusve salvari</span>, Enchir. 69. <a id="ct_686"></a>Caesarius van
-Arles en Gregorius Magnus werkten dit zoo uit, dat bepaaldelĳk
-de <span lang="la" xml:lang="la">peccata venialia</span> hier of hiernamaals konden worden geboet.
-<span class="pagenum" id="Page_378">[378]</span>
-En toen met deze leer de reeds door Tertullianus, de monog.
-10. 11, de exhort. cast. 11 vermelde kerkelĳke practĳk, om voor
-de gestorvenen voorbeden en offeranden te doen, in verband werd
-gebracht, was het dogma van het vagevuur voltooid. De scholastiek
-gaf er breeder ontwikkeling aan, Lombardus e. a. op
-Sent. IV 21. Thomas, S. Theol. appendix qu. 2. Bonaventura,
-Brevil. VII 2. 3; het concilie te Florence 1439 en te Trente,
-sess. 6 can. 30. sess. 22 c. 2 can. 3. sess. 25 stelde het vast,
-en de latere theologie gaf er voor het godsdienstig en kerkelĳk
-leven eene steeds grootere beteekenis aan. Volgens de Roomsche
-leer komen de zielen der verdoemden terstond in de hel (gehenna,
-abyssus, infernus), waar zĳ met de onreine geesten in een eeuwig
-en onuitblusschelĳk vuur gepĳnigd worden. De zielen dergenen,
-die na ontvangst van den doop niet meer door de zonde besmet
-zĳn of van die smet hier of hiernamaals gereinigd zĳn, worden
-onverwĳld in den hemel opgenomen en aanschouwen daar het
-aangezicht Gods, zĳ het ook naar gelang van hunne verdiensten
-in onderscheidene mate van volmaaktheid, bĳ Denzinger n. 870.
-875. <a id="ct_484"></a>Door de nederdaling van Christus ter helle zĳn ook de
-zielen der heiligen, die vóór dien tĳd gestorven waren, uit den
-<span lang="la" xml:lang="la">limbus patrum</span> (schoot Abrahams) naar den hemel overgebracht.
-<a id="ct_482"></a>Ongedoopt stervende kinderen, over wier lot reeds door de kerkvaders
-nu eens zachter dan harder geoordeeld werd, worden naar
-den infernus verwezen, waar echter de straffen zeer ongelĳk zĳn,
-bĳ Denzinger ib., en komen volgens de meest gewone voorstelling
-in eene bĳzondere afdeeling (<span lang="la" xml:lang="la">limbus infantum</span>), waar zĳ alleen
-eene <span lang="la" xml:lang="la">aeterna poena damni</span>, maar niet een
-<span lang="la" xml:lang="la">poena sensus</span> lĳden,
-Lombardus, Thomas, Bonaventura op Sent. II dist. 33. Thomas,
-S. Theol. suppl. qu. 69 art. 4. Maar zĳ, die, na in den doop
-of ook wederom in de boete de heiligmakende genade ontvangen
-te hebben, aan peccata venialia zich schuldig maken en de daarvoor
-bepaalde tĳdelĳke straffen in dit leven niet hebben kunnen
-voldoen, zĳn niet zuiver genoeg, om terstond te worden toegelaten
-tot de zalige aanschouwing van God in den hemel; zĳ
-komen in eene plaats tusschen hemel en hel in, niet om nieuwe
-deugden en verdiensten te verwerven, maar om de hindernissen
-op te ruimen, welke aan hare intrede in den hemel in den weg
-liggen. Daartoe worden zĳ in het eerste moment na het sterven
-door een acte van berouw, <span lang="la" xml:lang="la">per actum peccato veniali contrariae
-<span class="pagenum" id="Page_379">[379]</span>
-dispositionis</span>, van de schuld der vergefelĳke zonden bevrĳd en
-hebben zĳ vervolgens nog de tĳdelĳke straffen te dragen, die
-ook na vergeving op die zonden gesteld blĳven. Het purgatorium
-(vagevuur van vagen, vegen, d. i. reinigen, zuiveren) is daarom
-geen plaats der bekeering, der beproeving, der heiliging, maar
-eene strafplaats, in welke het meestal stoffelĳk gedachte vuur
-dienst doet, om idealiter, door de voorstelling van de smart,
-reinigend op de „arme zielen” in te werken. Bovendien kan de
-kerk krachtens de gemeenschap der heiligen deze lĳdende zielen
-ter hulp komen en haar straf verzachten en verkorten door voorbeden,
-misoffers, goede werken en aflaten. Wel weet niemand,
-welke zielen bepaald in het vagevuur komen, hoelang zĳ er blĳven
-moeten en onder welke voorwaarden harerzĳds de gebeden en
-offeranden der levenden haar ten goede komen; maar deze onzekerheid
-doet aan den cultus der gestorvenen geen schade. Want
-hoe langer hoe meer geldt als regel, dat op enkele uitzonderingen
-na, zooals martelaars en bĳzondere heiligen, de groote massa der
-geloovigen eerst in het vagevuur komt. In elk geval zĳn zĳ de
-levenden, die ook door dat purgatorium heen naar den hemel
-moeten gaan, ver vooruit; arme zielen eenerzĳds, zĳn zĳ toch,
-van een anderen kant beschouwd, gebenedĳde zielen, die met de
-engelen en de zaligen door de levenden in nood om hulp worden
-aangeroepen. Cf. Catech. Rom. I c. 6 qu. 3. Bellarminus, de
-purgatorio, Controv. II 228-269. Perrone, Prael. III 309.
-Möhler, Symbolik § 23. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup> 1869 S. 81.
-Simar, Dogm. § 164. Atzberger, Chr. Eschatologie 269. Deharbe,
-Kath. geloofs- en zedeleer II 328. Jansen, Prael. III 975.</p>
-
-<p id="lmn_54-6" class="sep1">6. De Reformatie zag in dit vagevuur eene beperking van de
-verdiensten van Christus en leerde krachtens haar beginsel van
-de rechtvaardiging uit het geloof alleen, dat de mensch terstond
-na een <span lang="la" xml:lang="la">judicium particulare</span> in
-<span lang="la" xml:lang="la">agone mortis</span> inging in de zaligheid
-des hemels of in het verderf der hel. <a id="ct_506"></a>Luther zelf stelde den
-tusschentoestand der vromen nog dikwerf als een slaap voor,
-waarin zĳ rustig en stil de toekomst des Heeren verbeidden,
-Köstlin, Luthers Theol. II 568; maar latere Luthersche theologen
-wischten het onderscheid van tusschentoestand en eindtoestand
-schier geheel uit en zeiden, dat de zielen der vromen terstond
-na den dood eene <span lang="la" xml:lang="la">plena et essentialis beatitudo</span> genoten en die
-<span class="pagenum" id="Page_380">[380]</span>
-der goddeloozen terstond eene <span lang="la" xml:lang="la">perfecta ac consummata damnatio</span>
-ontvingen, Quenstedt, Theol. IV 540. 567. Gerhard, Loc. XXVI
-§ 160. 191. Schmid, Dogm. der ev. luth. K. § 63. <a id="ct_389"></a>In hoofdzaak
-was dat nu ook wel het gevoelen der Gereformeerden, Catech.
-Heid. 57. 58. Ned. Gel. 37. Helv. II 26. Westm. c. 32. Junius,
-Theses theol. 55. 56. Voetius, Disp. V 533-539. Maar gewoonlĳk
-lieten zĳ toch beter dan de Lutherschen het verschil uitkomen,
-dat in den toestand der gestorvenen vóór en na den jongsten
-dag bestond. <a id="ct_111"></a>Calvĳn zeide in zĳn geschrift over de psychopannychie,
-dat schoot Abrahams niet anders wilde zeggen, dan dat
-de zielen der vromen na den dood vollen vrede zullen genieten,
-dat haar dan echter nog tot den opstandingsdag toe iets blĳft
-ontbreken, n.l. <span lang="la" xml:lang="la">summa et perfecta Dei gloria, ad quam semper
-aspirant</span>, en dat onze zaligheid dus altĳd <span lang="la" xml:lang="la">in cursu</span>
-bleef <span lang="la" xml:lang="la">usque ad diem illum, qui omnem cursum claudit et terminabit</span>, C. R.
-33, 177-232, cf. Inst. III 25, 6, en voorts, schoon meestal iets
-zwakker zich uitdrukkende, Ned. Gel. 37. Synops. pur. theol. 40.
-17. Witsius, Oec. foed. III 14, 33, Heidegger, Corpus Theol. 28,
-38. Anderen gingen nog verder en namen een bepaalden tusschentoestand
-aan. <a id="ct_113"></a>Lud. Cappellus zeide, dat de zielen der vromen na
-den dood in een toestand kwamen, die wel zalig heeten kon in
-vergelĳking met dien hier op aarde, maar die <span lang="la" xml:lang="la">longe diversus</span> was
-van die zaligheid, welke na de opstanding een aanvang nam;
-immers bestond de tusschentoestand bĳna geheel <span lang="la" xml:lang="la">in spe atque
-exspectatione futurae gloriae, non vero in ipsa gloriae fruitione</span>.
-En evenzoo kwamen de zielen der goddeloozen na den dood in
-een toestand, waarin zĳ de vastbepaalde toekomstige straf in
-angst en vreeze afwachtten, maar toch die straf zelve nog niet
-leden, want <span lang="la" xml:lang="la">exspectatio supplicii non est ipsum supplicium</span>. En
-zoo dachten in hoofdzaak ook William Sherlock, Thomas Burnet
-en vele andere Engelsche theologen, en onder de Lutherschen
-Calixtus, Hornejus, Zeltner, Tresenreuter, J. H. Ursinus e. a.,
-cf. M. Vitringa IV 63-69. Zelfs keerden sedert de vorige eeuw
-in de Protestantsche theologie al de gedachten terug, die vroeger
-door Heidenen en Christenen, door philosofen en theologen over
-den tusschentoestand waren uitgesproken. <a id="ct_757"></a>De leer van het Roomsche
-purgatorium werd weer opgenomen door vele mystici en pietisten,
-zooals Böhme, Antoinette Bourignon, Poiret, Dippel, Petersen,
-Arnold, Schermer enz., cf. M. Vitringa IV 81. 82, en voorts door
-<span class="pagenum" id="Page_381">[381]</span>
-Leibniz, <span lang="de" xml:lang="de">Syst. der Theol.</span> 1825 S. 340, Lessing,
-<span lang="de" xml:lang="de">Erziehung des
-Menschengeschl.</span>, J. F. v. Meyer, <span lang="de" xml:lang="de">Blätter f. höhere Wahrheit</span>
-VI 233. Jung-Stilling, <span lang="de" xml:lang="de">Theorie der Geisterkunde</span> § 211. Lange,
-Dogm. II 1250 f. Rothe, Ethik § 793-795. Martensen, Dogm.
-§ 276. 277. Dorner, Gl. II 952 f. Oosterzee, Dogm. § 142 enz.
-<span id="ct_477">In navolging</span> van enkele oud-christelĳke schrĳvers, leerden de
-Socinianen, dat, gelĳk de lichamen tot de aarde, zoo de zielen
-tot God terugkeerden en bĳ Hem tot de opstanding toe een
-bestaan leidden zonder waarneming of gedachte, zonder lust of
-onlust, Fock, Der Socin. 714 f. <a id="ct_818"></a>Nauw daarmede verwant was
-de leer van een zieleslaap, welke vroeger reeds door enkele
-ketters, later door de Anabaptisten werd voorgestaan en sedert
-de vorige eeuw weer bĳ Artobe, Heyn, Sulzer, cf. Bretschneider,
-Dogm. II 395, bĳ Fries, Jahrb. f. d. Theol. 1856. Ulrici, <span lang="de" xml:lang="de">Gott
-und die Natur</span><sup>2</sup> 332 f. en bĳ de Irvingianen ingang vond. Door
-anderen werd deze leer van de psychopannychie zoo gewĳzigd,
-dat de zielen wel een inwendig bewustzĳn behielden maar van
-het verkeer met de buitenwereld waren afgesloten, Episcopius,
-Op. II 2, 455. Limborch, Theol. Christ. VI 10, 8. J. Müller,
-<span lang="de" xml:lang="de">Lehre v. d. Sünde</span> II 402-408. Martensen, Dogm. § 276.
-Ebrard, Dogm. § 570. Dorner, Gl. II 952 f. Frank, Chr. Wahrh.
-II 460. Anderen vermeden deze leer van den zieleslaap door aan
-te nemen, dat de zielen bĳ de aflegging van het stoffelĳk omhulsel
-den organisch en grondvorm van het lichaam behielden, of
-ook, dat zĳ na den dood een nieuw, uit allerfĳnste stof samengesteld
-lichaam ontvingen, waardoor zĳ met de buitenwereld in
-gemeenschap konden blĳven, Paracelsus, Helmont, Böhme, Oetinger,
-Ph. M. Hahn, Swedenborg, Priestley, Schott, Jean Paul, cf.
-Bretschneider, Dogm. II 396, en voorts Rothe, Ethik § 111 f.
-793 f. Hamberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die Rationalität der himml. Leiblichkeit</span>,
-Jahrb. f. d. Th. 1863. Delitzsch, Bibl. Psych. 426 f. Martensen,
-Dogm. § 276. Ulrici, Gott u. die Natur<sup>2</sup> 333. Güder, <span lang="de" xml:lang="de">Lehre v.
-d. Erscheinung Christi unter den Todten</span> 321 f. Splittgerber,
-<span lang="la" xml:lang="la">Tod, Fortleben u. Auferst.</span><sup>3</sup> 45 f. Rinck,
-<span lang="de" xml:lang="de">Vom Zustande nach
-dem Tode</span> 1885 S. 114 f. Mühe, <span lang="la" xml:lang="la">Das enthüllte Geheimniss der
-Zukunft</span><sup>3</sup> 14 f. Nitzsch, Ev. Dogm. 619. Grétillat, <span lang="fr" xml:lang="fr">Théol. syst.</span>
-IV 548 enz. <a id="ct_821"></a>Zelfs zĳn er, die tot de oude leer der zielsverhuizing
-zĳn teruggekeerd en haar in dezen vorm hebben aangeprezen,
-dat de zielen door voortgezette overgangen uit het eene in het
-<span class="pagenum" id="Page_382">[382]</span>
-andere menschelĳke lichaam allengs de volmaaktheid deelachtig
-worden, Lessing, Erz. d. Mensch., Schlosser, Ungern-Sternberg,
-Dr. D. Burger, De Plat. leer der zielsverhuizing, Amersf. 1877,
-Carl Andresen, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre v. d. Wiedergeburt auf theist. Grundlage</span>,
-2<sup>e</sup> Aufl. Hamburg 1899, die de reincarnatie in Joh. 3:3-17 geleerd
-vindt, en anderen bĳ M. Vitringa IV 95-97. Bretschneider,
-Dogm. II 388. Spiess, <span lang="de" xml:lang="de">Entw. Gesch. der Vorstellungen vom Zustande
-nach d. Tode</span> 1877 S. 31. Falke, <span lang="la" xml:lang="la">Die Lehre v. d. ewigen
-Verdammnis</span>, 1892 S. 59 f. <a id="ct_338"></a>De idee van ontwikkeling is tegenwoordig
-zoo de allesbeheerschende, dat zĳ ook op den toestand aan de
-overzĳde des grafs wordt toegepast. <a id="ct_486"></a>De leer van den <span lang="la" xml:lang="la">limbus
-patrum</span> werd wederom overgenomen door Martensen, Dogm. § 277.
-Delitzsch, Bibl. Psych. 407 f. Vilmar, Dogm. II 290. Splittgerber
-t. a. p. 110 f. Cremer, <span lang="de" xml:lang="de">Ueber den Zustand nach dem Tode</span> 1883
-S. 9 f. <span id="lmn_54-6d">De meening</span>, dat er in den tusschentoestand nog prediking
-van het evangelie en mogelĳkheid van bekeering is, is een lievelingsdenkbeeld
-der nieuwe theologie, Lange II 1250 f. Rothe
-§ 796. 797. Delitzsch 413. Martensen § 277. Dorner II 952 f.
-Ebrard § 576. Cremer t. a. p. 48. 62 f. Kliefoth, Eschatologie
-97-113. Falke t. a. p. 152 f. Krauss, Lehre v. d. Offenbarung
-112. Rinck t. a. p. 79-88. Mühe t. a. p. 30 f. Grétillat IV 540.
-549. Oosterzee § 142. Doedes, Ned. Gel. 521 enz. Zelfs vatten
-velen heel het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> als eene voortgaande loutering op,
-waarvan het resultaat is, dat sommigen mogelĳk eeuwig verloren
-gaan (hypothetisch universalisme), of dat degenen, die in het
-kwade volharden, ten slotte vernietigd worden (conditioneele onsterfelĳkheid)
-of dat aan het einde allen behouden worden (apocatastasis),
-cf. § 56.</p>
-
-<p id="lmn_54-7" class="sep1">7. De geschiedenis van den tusschentoestand bewĳst, dat het
-den theoloog en den mensch in het algemeen moeite kost, om
-zich te houden binnen de grenzen der H. Schrift en niet wĳs te
-zĳn boven hetgeen men behoort wĳs te zĳn. De gegevens, welke
-de H. Schrift over den tusschentoestand bevat, zĳn genoegzaam
-voor het leven, maar laten vele vragen, die er kunnen oprĳzen
-in het nieuwsgierig verstand, onbeantwoord. Indien men deze toch
-wil oplossen, kan men niet anders dan den weg van gissingen
-betreden, en loopt men gevaar, om het Goddelĳk getuigenis door
-vindingen van menschelĳke wĳsheid teniet te doen. Reeds terstond
-<span class="pagenum" id="Page_383">[383]</span>
-komt dit uit bĳ het spreken over dood en onsterfelĳkheid. De
-wĳsbegeerte handelt hierover op eene gansch andere wĳze dan
-de H. Schrift. Gene acht den dood iets natuurlĳks en meent aan
-de onsterfelĳkheid, dat is aan het voortbestaan der ziel genoeg
-te hebben. <a id="ct_293"></a>Maar de Schrift oordeelt gansch anders. De dood is
-niet natuurlĳk, maar heeft zĳn oorzaak in de overtreding van
-Gods gebod, Gen. 2:17, in den duivel, inzoover deze door zĳne
-verleiding den mensch vallen en sterven deed, Joh. 8:44, in de
-zonde zelve, wĳl zĳ ontbindend inwerkt op heel het menschelĳk
-leven en als het ware den dood uit zichzelve voortbrengt, Jak.
-1:15, in het oordeel Gods, wĳl Hĳ de zonde met den dood
-bezoldigt, Rom. 6:23. En die dood is in de Schrift nooit met
-vernietiging, met niet-zĳn identisch, maar bestaat altĳd in verbreking
-der harmonie, in afsnĳding van de verschillende levensverhoudingen,
-waarin een schepsel overeenkomstig zĳne natuur
-geplaatst is, in terugkeer tot het elementaire, chaotische zĳn, dat
-aan den ganschen kosmos, althans logisch, ten grondslag ligt.
-Volgens Herbert Spencer bestaat leven in voortdurende aanpassing
-van in- aan uitwendige verhoudingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 416. Al is met deze
-bepaling het wezen des levens geenszins verklaard, toch is het
-waar, dat het leven te rĳker is, naarmate de verhoudingen,
-waarin het tot zĳne omgeving staat, meerder in aantal en gezonder
-van nature zĳn. Het hoogste schepsel is daarom de mensch;
-krachtens zĳne schepping staat hĳ met natuur en menschenwereld,
-zienlĳke en onzienlĳke dingen, hemel en aarde, God en engelen
-in verband. En hĳ leeft, indien hĳ en naarmate hĳ tot deze
-gansche omgeving in de rechte, door God gewilde verhouding
-staat, cf. Drummond, <span lang="de" xml:lang="de">Das Naturgesetz in der Geisteswelt</span> S. 121 f.
-Dood is daarom in zĳn wezen en in zĳn ganschen omvang verstoring,
-verbreking van al deze verhoudingen, waarin de mensch
-oorspronkelĳk gestaan heeft en nog steeds behoort te staan.
-Zĳne oorzaak is daarom geen andere en kan geen andere zĳn dan
-de zonde, dat is verstoring der rechte verhouding tot en verbreking
-der levensgemeenschap met God. De zonde heeft den dood in dezen
-zin niet maar ten gevolge doch valt er mede samen; zonde is
-dood, dood in geestelĳken zin; wie de zonde doet, staat daarmede
-in hetzelfde oogenblik tegen God over, is dood voor God en
-Goddelĳke dingen, heeft aan de kennis zĳner wegen geen lust,
-wendt zich in vĳandschap en haat van Hem af. En wĳl deze
-<span class="pagenum" id="Page_384">[384]</span>
-verhouding tot God, dit geschapen zĳn naar zĳn beeld en gelĳkenis,
-geen donum superadditum is maar tot ’s menschen wezen
-behoort en een centraal karakter draagt, moet de verstoring van
-deze verhouding verwoestend inwerken op alle andere verhoudingen,
-waarin de mensch tot zichzelven, tot zĳne medemenschen, tot de
-natuur, tot de engelen, tot de gansche schepping stond. De
-zonde had eigenlĳk naar haar aard, op hetzelfde oogenblik, dat
-zĳ bedreven werd, den vollen, ganschen dood ten gevolge moeten
-hebben, Gen. 2:17, terugkeer van heel den kosmos tot zĳn
-chaotisch bestaan.</p>
-
-<p>Maar God is tusschen beide getreden en heeft de macht der
-zonde en des doods verbroken. Wel ligt, gelĳk Schelling zeide,
-aan al het bestaande een irrationeele rest ten grondslag. Alwat
-aan zichzelf wordt overgelaten, gaat tot ontbinding over. De
-natuur, die niet gecultiveerd wordt, verwildert; de mensch, die
-niet opgevoed wordt, ontaardt; het volk, dat buiten de beschaving
-komt te staan, verbastert. Van nature staat alles in en buiten
-den mensch in vĳandschap tegen elkander over. Verstand en wil,
-geweten en neiging, plicht en begeerte, ziel en lichaam, de mensch
-en zĳn naaste, menschen- en dieren- en engelenwereld, allen bevinden
-zich op voet van oorlog tegen elkaar en verkeeren in een
-staat van ontbinding en ondergang. <a id="ct_398"></a>Maar toch is God met zĳne
-genade tusschen beide getreden, eerst met zĳne algemeene genade,
-om de macht van zonde en dood te beteugelen, dan met zĳne
-bĳzondere genade, om ze te breken en te overwinnen. <a id="ct_475"></a>De lichamelĳke
-dood wordt niet alleen uitgesteld en door allerlei maatregelen
-eene menschelĳke existentie en ontwikkeling mogelĳk
-gemaakt; maar Christus behaalt door zĳn kruis principieel over
-zonde en dood de overwinning en brengt het leven en de onsterfelĳkheid
-aan het licht, Rom. 5:12v., 1 Cor. 15:45, Hebr. 2:14,
-2 Tim. 1:10, Op. 1:18, 20:14, zoodat wie in Hem gelooft
-het eeuwige leven heeft en niet sterven zal in der eeuwigheid,
-Joh. 3:36, 5:24, 8:51, 52, 11:25. Dit leven nu is het en
-deze onsterfelĳkheid, welke in de H. Schrift op den voorgrond
-treedt. De onsterfelĳkheid in wĳsgeerigen zin, het voortbestaan
-der ziel na den dood, heeft bĳ haar een ondergeschikte waarde;
-zĳ ontkent haar niet maar zĳ leert ze ook niet opzettelĳk en is
-allerminst, gelĳk het deisme meende, daartoe gegeven, dat zĳ ons
-deze onsterfelĳkheid als eene der gewichtigste godsdienstige
-<span class="pagenum" id="Page_385">[385]</span>
-waarheden bekend maken zou. Immers is deze waarheid den mensch
-genoegzaam van nature bekend. Wat de Schrift ons had te leeren,
-was dit, dat naakt bestaan, louter zĳn zonder meer nog geen
-leven is, gelĳk het bĳ menschen hoort en aan menschen past.
-Dat is het niet aan deze, en dat is het nog veel minder aan de
-overzĳde des grafs. Hier op aarde staat het leven van den mensch,
-ook van dengene, die de gemeenschap Gods mist, nog in velerlei
-verhoudingen en ontvangt daardoor eenigen inhoud en waarde.
-Maar als dit alles wegvalt en al deze banden verbroken worden,
-dan zinkt het leven tot een arm, ledig, inhoudloos, schaduwachtig
-bestaan terug. Van deze zĳde vat het Oude Testament het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span>
-gewoonlĳk in het oog. Sterven is een uittreden uit dit leven, een
-verbreken van <i>alle</i> banden met <i>deze</i> wereld; de dood is in betrekking
-tot het leven dezerzĳds een niet-zĳn, een rusten, een slapen, in
-één woord een volkomen dood-zĳn voor het gansche rĳke, vreugdevolle
-leven op aarde. De dooden hebben geen deel meer voor
-eeuwig aan al wat onder de zon geschiedt, Pred. 9:5, 6. <a id="ct_702"></a>In het
-begrip van den Scheol staat de negatie van dit aardsche leven
-en werken op den voorgrond en vormt er zoo niet het eenige,
-dan toch het voornaamste bestanddeel van. Of er nu in den Scheol
-voor dit volkomen afgebroken aardsche leven een ander in de
-plaats komt en de gestorvenen aldaar naar eene andere zĳde in
-nieuwe verhoudingen treden, wordt in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> slechts enkele
-malen uitgesproken, als het geloofsoog der vromen door de schaduwen
-des doods heendringt tot het eeuwige leven in de gemeenschap
-met God. Genoeg was het op het standpunt der des <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr>
-openbaring, dat de groote gedachte werd ingedragen in het menschelĳk
-bewustzĳn, dat het waarachtige leven alleen gevonden
-wordt in de gemeenschap met God. De angst der hel bleef
-evengoed als de vreugde des hemels voor den geloovige van den
-ouden dag in nevelen gehuld. Eerst toen Christus gestorven en
-opgestaan was, werd het leven in onverderfelĳkheid aan het
-licht gebracht. Christus heeft niet de onsterfelĳkheid in wĳsgeerigen
-zin, het voortbestaan der zielen na den dood, verworven of
-geopenbaard. Maar Hĳ heeft het door de zonde uitgemergelde
-en ontledigde leven van den mensch hier en hiernamaals weer
-met den positieven inhoud van Gods gemeenschap, met vrede en
-vreugde en zaligheid gevuld. De dood is geen dood meer voor wie
-in Christus Jezus is, doch een doorgang tot het eeuwige leven, en
-<span class="pagenum" id="Page_386">[386]</span>
-het graf eene geheiligde rustplaats tot den morgen der opstanding.</p>
-
-<p id="lmn_54-8" class="sep1">8. Wie deze leer der Schrift over de onsterfelĳkheid uit het
-oog verliest, komt tot allerlei dwalingen. Wĳ kunnen ons toch
-van een zuiveren geest, van zĳn bestaan en leven en werkzaamheid
-geen voorstelling maken. Van God, die louter geest is, vermogen
-wĳ niet anders te spreken dan op anthropomorphistische wĳze,
-waarin trouwens de Schrift zelve ons voorgaat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 65v. De
-engelen zĳn geestelĳke wezens, maar worden menschelĳk voorgesteld
-en nemen bĳ verschĳning dikwerf menschelĳke lichamen
-aan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">ib.</a> 435v. En menschen zĳn niet alleen lichamelĳke wezens,
-maar alle hunne werkzaamheden zĳn aan het lichaam gebonden
-en van het lichaam afhankelĳk; niet alleen de vegetatieve en
-animale maar ook de intellectueele werkzaamheden van denken
-en willen. Al zĳn de hersenen niet de oorzaak van het hooger
-ken- en begeervermogen, zĳ zĳn er toch de drager en het orgaan
-van; elke storing in de hersens heeft een abnormale werking van
-de anima rationalis ten gevolge. Wĳl het lichaam geen kerker
-der ziel is maar tot het wezen van den mensch behoort, kunnen
-wĳ van het leven en werken eener van het lichaam gescheidene
-ziel geen voorstelling vormen en zĳn daarom licht tot vermoedens
-en gissingen geneigd. Drie hypothesen zĳn er daarom in hoofdzaak
-uitgedacht, om het bestaan der zielen na den dood eenigszins
-begrĳpelĳk te maken.</p>
-
-<p id="ct_819">Ten eerste hebben velen onder de Heidenen en ook onder de
-Christenen gemeend, dat de zielen, na van het lichaam gescheiden
-te zĳn, niet anders dan een slapend leven konden leiden. Inderdaad
-is de verandering, die bĳ den dood intreedt, van buitengewone
-beteekenis. Heel de inhoud van ons zieleleven toch is aan de
-buitenwereld ontleend, alle kennis begint met de zinnelĳke waarneming,
-heel onze denkvorm is stoffelĳk; zelfs van de geestelĳke
-dingen spreken wĳ in woorden, die oorspronkelĳk eene zinlĳke
-beteekenis hadden. Als de dood nu, gelĳk de Schrift leert, eene
-plotselinge, gewelddadige, algeheele en volstrekte breuke met de
-<span lang="de" xml:lang="de">diesseitige</span> wereld is, dan schĳnt er werkelĳk geen andere mogelĳkheid
-te bestaan, dan dat de ziel voor de buitenwereld
-volkomen gesloten wordt, al haar inhoud verliest en als het ware
-in zichzelve terugzinkt. In den slaap trekt de ziel zich ook uit
-de buitenwereld terug en breekt het verkeer met haar af; maar
-<span class="pagenum" id="Page_387">[387]</span>
-zĳ doet dit bĳ den slaap toch slechts in betrekkelĳken zin, daar
-zĳ in verband met het lichaam blĳft staan en het rĳke leven
-behoudt, dat zĳ uit de wereld zich verworven heeft; zelfs blĳft
-zĳ daar, zĳ het ook op verwarde wĳze, in den droom mede
-werkzaam. En niettemin, welk eene verandering brengt de slaap
-reeds in het menschelĳk leven aan; ken- en begeervermogen
-staken hunne werkzaamheid; het bewustzĳn staat stil; alle gewaarwording
-en waarneming houdt op; slechts het vegetatieve leven
-zet zĳn geregelden arbeid voort. Hoeveel te meer zal dan alle
-werkzaamheid der ziel ophouden, wanneer de dood intreedt en
-alle banden met deze wereld ten eenenmale verbreekt! Alles
-schĳnt er dus voor te pleiten, dat de zielen na den dood in een
-slapenden, bewusteloozen toestand verkeeren. En de H. Schrift
-is er, naar zich oppervlakkig laat aanzien, zooverre van af, dat
-zĳ deze leer van den zieleslaap veroordeelt, dat zĳ veeleer haar
-aanprĳst en begunstigt. Immers noemt zĳ niet alleen in het Oude,
-maar ook in het Nieuwe Test. het sterven meermalen een slapen,
-Deut. 31:16, Jer. 51:39, 57, Dan. 12:2, Mt. 9:24, Joh. 11:11,
-1 Cor. 7:39, 11:30, 15:6, 18, 20, 51, 1 Thess. 4:13-15,
-2 Petr. 3:4 enz.; de Scheol is een land der stilte, der rust,
-der vergetelheid, waar geen deel meer is voor eeuwig aan al wat
-onder de zon geschiedt, boven <a href="#ct_95">bl. 366</a>; Jezus spreekt van den
-nacht des doods, waarin niemand werken kan, Joh. 9:4; en
-nergens maakt de Schrift er eenig gewag van, dat de uit den
-dood in het leven teruggekeerden, zooals Lazarus e. a., iets verhaald
-hebben van hetgeen zĳ in den tusschentoestand gezien of
-gehoord hebben. Toch zĳn al deze redeneeringen niet in staat,
-om de leer der psychopannychie te bewĳzen. Want 1<sup>o</sup> is het
-duidelĳk, dat de afhankelĳkheid der ziel van het lichaam toch
-hare zelfstandigheid niet uitsluit. De buitenwereld moge de aanleiding
-zĳn voor het ontwaken van ons zelfbewustzĳn en de eerste
-bron onzer kennis; het denken moge aan de hersens gebonden
-zĳn en daarin zĳn zetel en orgaan hebben; het is onbewezen
-en onbewĳsbaar, dat het psychische leven van den mensch in de
-physische verschĳnselen zĳn bron en oorsprong vindt. Het denken
-en kennen zĳn werkzaamheden der ziel; niet het oor hoort en
-het oog ziet, maar het is het psychische Ik van den mensch,
-dat hoort door het oor en ziet door het oog; het lichaam is een
-instrument van den geest. Daarom is er ook niets ongerĳmds in
-<span class="pagenum" id="Page_388">[388]</span>
-om te denken, dat de ziel desnoods zonder het lichaam hare
-werkzaamheden voortzetten kan. Trouwens, wie aan den geest als
-zoodanig het bewuste leven zou willen ontzeggen, zou ertoe moeten
-komen, om bewustzĳn en wil ook bĳ God en de engelen onmogelĳk
-te achten. Want al spreken wĳ van God op menschelĳke
-wĳze en al stellen wĳ ons de engelen dikwerf lichamelĳk voor,
-zĳ zĳn toch in zichzelven geest en niettemin bewustzĳn en wil
-deelachtig. 2<sup>o</sup> De Schrift leert zoo duidelĳk mogelĳk, dat de
-dood eene totale breuke is met dit gansche aardsche leven en in
-zoover een slapen, een rusten, een stilzwĳgen is. De toestand des
-doods is een slaap, de gestorvene slaapt, omdat het verkeer
-met de <span lang="de" xml:lang="de">diesseitige</span> wereld opgehouden heeft; maar nergens zegt
-de Schrift, dat de ziel van den gestorvene slaapt; integendeel
-stelt zĳ deze altĳd na den dood als meer of minder bewust voor;
-en als de openbaring voortgaat, treedt het hoe langer hoe duidelĳker
-in het licht, dat, terwĳl in den dood alle relaties tot
-deze wereld worden afgesneden, er terstond daarvoor andere verhoudingen
-tot eene andere wereld in de plaats treden. De groote
-gedachte der Schrift, dat aan den dienst des Heeren het leven
-en aan zĳne verwerping de dood verbonden is, werpt haar schĳnsel
-ook over de andere zĳde des grafs. Terwĳl de rĳke man terstond
-na zĳn dood in de pĳn verkeert, wordt de arme Lazarus gedragen
-in Abrahams schoot, Luk. 16:23. En al de geloovigen, die
-immers hier reeds op aarde een eeuwig leven deelachtig zĳn,
-verliezen dit niet door den dood, Joh. 11:25, 26, maar genieten
-het na den dood veel rĳker en zaliger in de gemeenschap met
-Christus, Luk. 23:43, Hd. 7:59, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23,
-Op. 6:8, 7:9. Het inwonen in het lichaam is juist een uitwonen
-van den Heere, en het sterven dus de weg tot eene nadere
-en nauwere gemeenschap met Christus. 3<sup>o</sup> Daarbĳ behoeft het
-niet te verwonderen, dat de door opstanding in het leven teruggekeerden
-niets vermelden van wat zĳ aan gene zĳde des grafs
-hebben gezien en gehoord. Want afgedacht van de mogelĳkheid,
-dat zĳ wel het een en ander hebben medegedeeld, hetwelk in de
-Schrift niet is opgeteekend, is het allerwaarschĳnlĳkst, dat zĳ
-ons niets hebben mogen en kunnen berichten van hunne ervaringen
-aan de overzĳde des grafs. Wĳ hebben aan Mozes en de
-profeten genoeg, Luk. 16:29; en Paulus kon, nadat hĳ opgetrokken
-was geweest in den derden hemel, niet anders zeggen,
-<span class="pagenum" id="Page_389">[389]</span>
-dan dat hĳ onuitsprekelĳke woorden had gehoord, welke het
-een mensch niet geoorloofd is te spreken. Cf. tegen de leer van
-den zieleslaap: Tertullianus, de an. 58. Calvĳn, Psychopannychia,
-C. R. 33, 177-232. Bullinger, Huisboek Dec. 4 serm. 10.
-Cloppenburg, Op. II 413-417. Voetius, Disp. I 832-835.
-Witsius, Oec. foed. III 14, 18-22. Gerdesius, Exerc. Acad.
-592 sq. Moor VI 594-602. M. Vitringa IV 82-86. Gerhard,
-Loc. XXVI 293. Delitzsch, Bibl. Psych. 419. Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod,
-Fortleben und Auferstehung</span><sup>3</sup> 102. Rinck, <span lang="de" xml:lang="de">Vom Zustande nach
-dem Tode</span> 1885 S. 19. Kliefoth, <span lang="de" xml:lang="de">Christl. Eschatologie</span> 1886 S.
-66. Atzberger, <span lang="de" xml:lang="de">Die christl. Eschatol.</span> 212.</p>
-
-<p id="lmn_54-9" class="sep1">9. Anderen zĳn van meening, dat de zielen na den dood eene
-nieuwe lichamelĳkheid ontvangen en daardoor weer met de buitenwereld
-in gemeenschap kunnen treden, boven <a href="#ct_477">bl. 381</a>. Voor dit
-gevoelen beroept men zich daarop, dat van het leven en de
-werkzaamheid der ziel zonder lichaam geen voorstelling te vormen
-is, en voorts op die plaatsen der Schrift, welke aan de zielen der
-gestorvenen eene zekere lichaamlĳkheid schĳnen toe te kennen.
-De bewoners van het doodenrĳk worden juist zoo beschreven, als
-zĳ er op aarde hebben uitgezien. Samuel wordt voorgesteld als
-een oud man en met een mantel bekleed, 1 Sam. 28:14; de
-koningen der Heidenen zitten op tronen en gaan den koning van
-Babel tegemoet, Jes. 14:9; de Heidenen liggen er als onbesnedenen
-neer, Ezech. 31:18, 32:19v. Jezus spreekt bĳ de
-gestorvenen nog van oogen en vingers en tong, Luk. 16:23, 24.
-Paulus verwacht, dat, zoo het aardsche huis des tabernakels
-gebroken wordt, hĳ een gebouw van God hebben zal en niet
-ontkleed maar overkleed zal worden, 2 Cor. 5:1-4. En Johannes
-zag eene groote schare, staande voor den troon en het Lam,
-bekleed met lange, witte kleederen en met palmtakken in hunne
-handen, Openb. 6:11, 7:9. Maar 1<sup>o</sup> is uit deze spreekwĳze der
-H. Schrift niets af te leiden voor de lichamelĳkheid der zielen
-na den dood. Want zĳ kan van God en de engelen, van de zielen
-in het doodenrĳk, van de vreugde in den hemel en de smart in
-de hel niet anders spreken dan in menschelĳke taal, onder beelden,
-die aan aardsche toestanden en verhoudingen zĳn ontleend. Maar
-daarnaast verklaart zĳ toch duidelĳk en beslist, dat God geest
-is en dat de engelen geesten zĳn, en geeft daarmede den regel
-<span class="pagenum" id="Page_390">[390]</span>
-aan de hand, waarnaar al deze anthropomorphe spreekwĳzen
-moeten worden opgevat. En zoo doet zĳ ook in betrekking tot
-de gestorvenen. Zĳ kan van hen niet anders spreken dan als van
-menschen van vleesch en bloed, maar zegt daarnaast, dat zĳ,
-terwĳl hun lichaam rust in het graf, zielen, geesten zĳn, Pred.
-12:7, Ezech. 37:5, Luk. 23:46, Hd. 7:59, Hebr. 12:23,
-1 Petr. 3:19, Op. 6:9, 20:4. Aan deze duidelĳke uitspraken
-hebben wĳ ons te houden. Wie desniettemin aan de zielen een
-soort lichaam toeschrĳft, moet er ook toe komen, om met de
-theosophen God en de engelen zich in zekeren zin lichamelĳk
-voor te stellen. 2<sup>o</sup> De sterkste plaats, die voor eene <span lang="de" xml:lang="de">Zwischenleiblichkeit</span>
-der zielen spreekt, is <a id="ct_67"></a>2 Cor. 5:1-4. Maar ook deze
-tekst verliest bĳ gezonde uitlegging al zĳne bewĳskracht. Want
-over de hoofdgedachte, welke Paulus hier uitspreekt, is geen
-verschil; de apostel weet dat hĳ, wanneer zĳn aardsche lichaam
-ontbonden wordt, een gebouw uit God heeft; maar hĳ zucht
-toch en is bezwaard in dit lichaam, wĳl hĳ opziet tegen den
-dood, en zou daarom liever wenschen, niet van dit lichaam ontkleed,
-maar in eens naar ziel en lichaam tegelĳk door de hemelsche
-woonstede overkleed te worden, opdat het sterfelĳke door het
-leven verslonden werd. Al is dit echter ook zĳn liefste wensch,
-hĳ weet, dat hĳ na verbreking van dit aardsche lichaam, al
-is het ook dat hĳ van het lichaam ontkleed wordt (de lezing
-in vs. 3 <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ γε και ἐκδυσαμενοι</span> verdient m. i. boven
-<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰπερ</span> of
-<span lang="grc" xml:lang="grc">εἰ γε και ἐνδυσαμενοι</span> de voorkeur), toch daarom niet naakt bevonden
-zal worden maar bĳ den Heere zal inwonen, vs. 1. 3. 8.
-Indien dit echter de hoofdgedachte is, dan kan bĳ de woonstede
-uit God niet aan het opstandingslichaam en nog veel minder aan
-een tusschenlichaam gedacht worden. Want Paulus verlangt juist,
-om zonder te sterven, terwĳl hĳ het aardsche lichaam behoudt,
-met die woonstede uit God overkleed te worden; het opstandingslichaam
-nu staat niet naast het aardsche lichaam en wordt er
-niet over heen aangetrokken, maar komt door Gods machtwoord
-eruit voort of gaat er bĳ degenen, die levend overblĳven, door
-verandering in over, 1 Cor. 45:42, 51; en van een tusschenlichaam
-is er nog veel minder sprake, wĳl Paulus dan niet minder
-dan drie lichamen kennen zou, die het een over het ander achtereenvolgens
-zouden worden aangetrokken. Holtzmann, Neut. Theol.
-II 199 zegt daarom terecht: <span lang="de" xml:lang="de">von einem Zwischenleib redet man
-<span class="pagenum" id="Page_391">[391]</span>
-am besten gar nicht mehr, Paulus kennt zwei, nicht drei</span> <span lang="grc" xml:lang="grc">σωματα</span>
-die echter dan ook niet dualistisch na en naast elkander te stellen
-zĳn. Om deze reden kan de <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκοδομη ἐκ Θεον</span> niets anders zĳn
-dan de als een plaats en tegelĳk als een kleed gedachte hemelsche
-heerlĳkheid, het eeuwige licht, waarin God zelf woont, 1 Tim.
-6:16, hetwelk uit God, zonder handen gemaakt, uit en in den
-hemel is, en waarin de geloovigen bĳ het sterven of bĳ de opstanding
-worden overgezet, cf. Col. 1:12, Joh. 14:2, 17:24.
-Eindelĳk 3<sup>o</sup> is de lichaamlĳkheid, welke men aan de zielen na
-den dood toeschrĳft, een begrip, waarbĳ zich niets bepaalds laat
-denken en waarover de meeningen dan ook zeer verre uiteenloopen.
-<a id="ct_117"></a>Delitzsch neemt op zĳn trichotomisch standpunt aan, dat de ziel
-dezen dienst van het tusschenlichaam voor den geest vervult.
-De ziel staat bĳ hem tusschen geest en stof in; zĳ is het uit
-den geest afgeleide levensbeginsel van het lichaam, de lichamelĳke,
-uitwendige bekleeding van den geest en toch ook weer de onstoffelĳke,
-inwendige zĳde van het lichaam. Güder leert, dat de
-kracht, die ons aardsche lichaam organiseerde, behouden blĳft en
-aan de overzĳde des grafs uit de daar aanwezige elementen een
-nieuw lichaam vormt. Splittgeber zegt, dat de organische grondvorm
-van het lichaam met de ziel medegaat en haar in den
-tusschentoestand eene onvolkomene, voorloopige lichamelĳkheid
-geeft. Binck is van meening, dat het Nervenleib, een fĳn, inwendig
-lichaam, dat de drager van het zieleleven is, de ziel na den dood
-vergezelt en bĳ de wedergeborenen door den Geest Gods overkleed
-en door de bestraling van het verheerlĳkt lichaam van Christus
-tot een Zwischenleib gevormd wordt, terwĳl het bĳ de goddeloozen
-meer en meer van zonde en duisternis doortrokken wordt enz.
-Maar wat men er ook van zegge, het blĳft er even onduidelĳk
-om. Wĳ kennen niets anders dan geest en stof; eene immaterielle
-Leiblichkeit is eene tegenstrĳdigheid, die ter kwader ure uit de
-theosophie in de christelĳke theologie is overgebracht en het
-valsche dualisme van geest en stof, van thesis en antithesis, te
-vergeefs door eene ondenkbare synthesis tracht te verzoenen, cf.
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 193. 537.</p>
-
-<p id="lmn_54-10" class="sep1">10. In de derde plaats zĳn er velen, die meenen, dat de
-zielen na den dood nog in eenig verband tot het aardsche leven
-blĳven staan. Bĳ vele volken heerschte de gedachte, dat de zielen
-<span class="pagenum" id="Page_392">[392]</span>
-na den dood in de nabĳheid van het graf bleven, en ook de
-Joden meenden, dat zĳ nog een tĳd lang na het sterven om het
-lĳk bleven zweven en verklaarden daaruit, dat de tooveres te
-Endor den geest van Samuel nog oproepen kon, Weber, Syst.
-der altsyn. pal. Theol. 324. <a id="ct_296"></a>Wĳd verbreid was het gebruik, om
-den gestorvenen voedsel, wapenen, bezittingen, soms zelfs ook
-zĳne vrouwen en slaven in het graf mede te geven; en gewoonlĳk
-werd deze vereering der gestorvenen niet tot den dag der begrafenis
-of den rouwtĳd beperkt, maar ook daarna voortgezet en in den
-gewonen, privaten of publieken, cultus opgenomen. <a id="ct_765"></a>Vereerd werden
-niet alleen de dooden in het algemeen, maar ook de gestorven
-bloedverwanten, de ouders en voorouders; de vaders en hoofden
-van den stam; de heroën van het volk; de vorsten en koningen
-des lands, soms reeds bĳ hun leven; en in het Buddhisme en
-den Islam ook de heiligen. De cultus bestond daarin, dat men
-hun graven onderhield, hun lĳken verzorgde (bĳv. door balseming),
-van tĳd tot tĳd bloemen en spĳzen op hun graf nederlegde, aan
-hun beelden en reliquiën hulde bewees, maaltĳden en spelen ter
-hunner eere aanrichtte, gebeden tot hen opzond en hun offeranden
-bracht. Tusschen de vereering van deze gestorven menschen en
-van de goden maakte men daarbĳ dikwerf, zooals in Perzië, Indië,
-Griekenland wel onderscheid, maar niettemin was de doodencultus
-een voornaam bestanddeel van den godsdienst. Met hunne vereering
-bedoelde men ten deele, om hun zelf ter hulpe te komen, maar
-vooral ook, om het onheil, dat zĳ stichten konden, af te weren
-en hun zegen en bĳstand, hetzĳ op gewone, hetzĳ op buitengewone
-wĳze, door orakels en wonderen, zich te verzekeren, cf. Ch. de
-la Saussaye, Lehrb. der Religionsgesch. I 79-87. Alle deze
-elementen drongen reeds van de tweede eeuw af ook in den
-christelĳken cultus door. <a id="ct_687"></a>Gelĳk in het Buddhisme de monniken
-en in den Islam de mystici, zoo werden in de christelĳke kerk
-de martelaren spoedig voorwerp van godsdienstige vereering; op
-de plaats, waar zĳ gestorven of hunne reliquiën bĳgezet waren,
-werden altaren, kapellen, kerken gebouwd; daar kwamen vooral
-op de sterfdagen (dies natales) der martelaren, de geloovigen
-samen, om hunne gedachtenis te vieren door vigiliën en psalmgezang,
-door het lezen der acta martyrum en het aanhooren van
-eene prediking ter hunner eere en vooral ook door het celebreeren
-der heilige eucharistie. En na de vierde eeuw breidde deze cultus
-<span class="pagenum" id="Page_393">[393]</span>
-van Maria, de engelen, de patriarchen, de profeten en de martelaars
-ook tot bisschoppen, monniken, kluizenaars, confessores,
-virgines en tot allerlei heiligen en tot hunne reliquiën en beelden
-zich uit, Schwane D. G. I 389 f. II 620 f.; en in weerwil van
-alle verzet zoowel in als buiten de Roomsche kerk, heeft zĳ zich
-niet alleen tot op dezen dag toe staande gehouden maar neemt
-zĳ nog altĳd op schrikbarende wĳze toe en dringt de aanbidding
-van den éénen waarachtigen God en van Jezus Christus, dien
-Hĳ gezonden heeft, hoe langer hoe meer op den achtergrond.
-Rome viert in dezen cultus op practische wĳze de gemeenschap
-der heiligen. De ééne christelĳke kerk heeft drie afdeelingen, de
-ecclesia triumphans in den hemel, de ecclesia patiens in het
-vagevuur, en de ecclesia militans op aarde. Het aandeel, dat de
-ecclesia patiens in deze gemeenschap neemt, bestaat daarin, dat
-de zaligen in den hemel met hunne voorbeden de arme zielen in
-het vagevuur te hulp komen; dat de kerk op aarde de straffen
-dier zielen door gebeden, aalmoezen, goede werken, aflaten en
-vooral door het misoffer verzacht en verkort; en eindelĳk ook
-nog daarin, dat de zielen in het vagevuur, die in elk geval de
-meeste leden der strĳdende kerk ver vooruit zĳn, en daarom
-aangeroepen mogen worden, de geloovigen op aarde door hare
-voorbeden helpen en sterken. Dit laatste element, hoewel ook reeds
-in de gemeenschap met de ecclesia patiens hoe langer hoe breeder
-plaats innemend, vormt toch het hoofdbestanddeel van de gemeenschap
-der strĳdende met de triumfeerende kerk. De zaligen in
-den hemel zĳn, evenals de engelen, de volmaakte, bovennatuurlĳke
-heiligheid deelachtig; en daarom zĳn zĳ objecten van aanbidding
-en vereering. In die heiligheid deelen zĳ niet allen in dezelfde
-mate; evenals de engelen, vormen zĳ eene geestelĳke hierarchie;
-bovenaan staat Maria en na haar volgen de patriarchen, de profeten,
-de apostelen, de martelaren, de confessores enz. Het is
-eene dalende reeks, maar in allen blinkt iets van de Goddelĳke
-deugden uit. En daarin deelt dan ook al wat met de heiligen in
-eenig verband heeft gestaan of nog staat, hun lichaam, ledematen,
-kleederen, woning, beeltenis enz. <a id="ct_318"></a>En in dezelfde mate, als iets
-dichter bĳ God staat en meer zĳne heiligheid deelachtig is, is
-het voorwerp van godsdienstige vereering. Ook in deze is er dus
-allerlei verschil. <a id="ct_467"></a>Er is latria, die alleen Gode toekomt; de menschelĳke
-natuur van Christus en al hare leden, bĳv. het heilige
-<span class="pagenum" id="Page_394">[394]</span>
-hart, is wel niet per se en propter se maar toch in se voorwerp
-van latria; Maria heeft aanspraak op hyperdulia; de heiligen op
-dulia; hun reliquien op cultus religiosus relativus enz.; tot <span lang="la" xml:lang="la">sunt
-species adorationis, quot sunt species excellentiae, adoratio est
-diversa pro diversitate excellentiae</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 451v. III 262. 300.
-De vereering der heiligen bestaat over het algemeen in gebeden,
-vasten, waken, feestdagen, gaven, bedevaarten, processies enz.,
-en heeft ten doel, om door hunne voorbeden de gunst van God
-te verwerven en een of andere weldaad van Hem te verkrĳgen.
-Maar deze vereering en voorbede is niet alleen generaal, doch
-ook particulier; er zĳn bepaalde heiligen voor bepaalde volken,
-familiën, personen, en er zĳn bĳzondere heiligen voor de onderscheidene
-nooden en behoeften. De heilige George is de schutspatroon
-van Engeland, Jakobus van Spanje, Stephanus van
-Hongarĳe; de schilders vereeren den heiligen Lukas, de timmerlieden
-Jozef, de schoenmakers Crispinus; de heilige Sebastiaan
-helpt vooral in pest, Ottilia bĳ oogziekte, Antonius, in geval men
-iets verloren heeft; zelfs dieren hebben hun beschermheilige, de
-ganzen worden bĳzonder door den heiligen Gallus en de schapen
-door den heiligen Wendelinus bewaard enz. Cf. Trid. sess. 25 en
-andere kerkelĳke bepalingen bĳ Denzinger 243. 273. 866 enz.
-Catech. Rom. III 2 qu. 4-14. Hieronymus, <span lang="la" xml:lang="la">Contra Vigilantium</span>
-bĳ Migne XXXIII 339-452. Damascenus, de imaginibus, Id.
-de fide orthod. IV 15. 16. Lombardus e. a. op Sent. IV dist. 45.
-Thomas, S. Theol. II 2 qu. 83 art. 11. Suppl. qu. 71. 72.
-Bellarminus, <span lang="la" xml:lang="la">de ecclesia triumphante sive de gloria et cultu
-sanctorum</span>, Controv. II 269-368. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup> 121-233.
-Atzberger, Die christl. Eschatol. 263-269 enz. Vele van
-deze voorstellingen zĳn telkens ook in de Protestantsche theologie
-teruggekeerd. <a id="ct_328"></a>De Lutherschen gaven toe, dat de engelen en ook
-de heiligen bidden <span lang="la" xml:lang="la">pro ecclesia universa in genere</span>, Apol. conf. 21.
-Art. Smalc. II 2. Evenals Hugo Grotius reeds vroeger in zĳn
-<span lang="la" xml:lang="la">Votum pro pace</span> de aanroeping der heiligen verdedigd had, zoo
-nam Leibniz later deze en zelfs de vereering van beelden en
-reliquiën in bescherming, Syst. der Theol. 1825 S. 116-195.
-Het ritualisme in Engeland gaat denzelfden kant uit, Ryle, Knots
-<ins id="cor_22" title="unitied">united</ins> p. 491 etc. Vele theologen nemen aan, dat er na den
-dood een zeker verband tusschen de ziel en het lichaam blĳft
-bestaan, Beck, Seelenlehre 40 f. Delitzsch, Bibl. Psych. 444 f.,
-<span class="pagenum" id="Page_395">[395]</span>
-dat de zielen nog eenig verkeer met de aarde onderhouden, van
-de gewichtigste gebeurtenissen kennis dragen, voor ons bidden
-en zegenend op ons nederzien, Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod, Fortleben und
-Auferstehung</span> 157 f. <a id="ct_348"></a>In de vorige eeuw meenden velen, zooals
-Swedenborg, Jung-Stilling, Oberlin in direct verkeer met de
-afgestorven geesten te staan, cf. vooral J. C. Wötzel, <span lang="de" xml:lang="de">Meiner
-Gattin wirkliche Erscheinung nach ihrem Tode</span>, Chemnitz 1804.
-De mogelĳkheid van hunne verschĳningen werd en wordt nog
-door velen erkend, zooals door Kant, <span lang="de" xml:lang="de">Träume eines Geistersehers</span>,
-Lessing, Dramaturgie, J. H. Fichte, Anthropologie, Jung-Stilling,
-Theorie der Geisterkunde 1808. Kerner, <span lang="de" xml:lang="de">Die Seherin von Prevorst</span>
-1829. Eschenmayer, <span lang="de" xml:lang="de">Das Mysterium des inneren Lebens, erläutert
-aus der Gesch. der Seherin van Prevorst</span> 1830. <a id="ct_715"></a>Daarbĳ is sedert
-1848 het spiritisme gekomen, dat zich opzettelĳk in rapport met
-de geestenwereld tracht te stellen en werkelĳke openbaringen
-(door teekens, slagen, schrift, psychographie), werkingen (opheffen
-en verplaatsen van meubels, ontbinden van knoopen, bespelen
-van muziekinstrumenten) en verschĳningen (materialisaties) van
-geesten meent ontvangen te hebben. Van de rĳke litteratuur van
-het spiritisme zĳ alleen genoemd het werk van den Russischen
-staatsraad Alexander Atsakow, dat al het materiaal bevat en
-getiteld is: <span lang="de" xml:lang="de">Animismus und Spiritismus</span> 2 B<sup>de</sup>, Leipzig Mutze
-1894.</p>
-
-<p id="ct_298">Om nu met het laatste te beginnen, verdient het 1<sup>o</sup> de aandacht,
-dat bĳgeloovige practĳken bĳ alle volken voorkomen, ook bĳ die,
-met welke Israel in aanraking kwam, zooals de Egyptenaren,
-Gen. 41:8, Ex. 7:11, de Kananieten, Deut. 18:9, 14, de Babyloniërs,
-Dan. 1:20, 2:2 enz. Ook onder Israel drongen ze
-door en werden menigmaal druk beoefend, 1 Sam. 28:9, 2 Kon.
-21:6, Jes. 2:6. Tot deze practĳken behoorde ook het vragen
-der dooden, en zĳ, die zich daarmede bezig hielden, heetten
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֹבוֹת</span> of <span lang="hbo" xml:lang="hbo">יִדְּעֹנִים</span>. <a id="ct_781"></a>Het woord
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">אוב</span> geeft eerst te kennen den waarzeggenden
-geest, die in iemand woont, Lev. 20:27, dien iemand
-bezit, <a id="ct_3"></a>1 Sam. 28:7, 8, die door iemand ondervraagd wordt,
-1 Sam. 28:8, door wien iemand een doode doet opkomen, 1 Sam.
-28:9, en die, gelĳk men zich van de dooden voorstelde, op
-fluisterende, geheimzinnige wĳze orakels verkondigt, Jes. 8:19,
-19:3, 29:4; en duidt dan vervolgens den waarzegger zelven
-aan, 1 Sam. 28:3, 9, 2 Kon. 21:6, 2 Chron. 33:6, <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>
-<span class="pagenum" id="Page_396">[396]</span>
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐγγαστρομυθος</span>, buikspreker. Het andere woord,
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">ידענים</span>, wetenden,
-wĳzen, is maar eene nadere bepaling van <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֹבוֹת</span> en duidde eerst
-de waarzeggende personen aan en daarna den waarzeggenden
-geest, die in hen was, Lev. 19:31, 20:6, 27, Jes. 19:3. Dit
-waarzeggen kon geschieden op velerlei wĳze, maar o. a. ook door
-het vragen van dooden, Deut. 18:11, cf. Stade, Gesch. des Volkes
-Israel I 443 f. 505. Schwally, Das Leben nach dem Tode 69 f.
-<a id="ct_349"></a>Maar wet en profetie verklaarden zich daar beslist tegen, en
-riepen het volk tot den Heere, tot zĳn openbaring en getuigenis
-terug, Ex. 22:18, Lev. 19:26, 31, 20:6, 27, Deut. 18:11,
-1 Sam. 28:19, Jes. 8:19, 47:9-15, Jer. 27:9, 29:8, Micha
-3:7, 5:11, Neh. 3:4, Mal. 3:5; en het Nieuwe Testament
-drukt daarop zĳn zegel, Luk. 16:29, Hd. 8:9v., 13:6v., 19:13v.,
-Gal. 5:20, Ef. 5:11, Op. 9:21, 21:8, 22:15. Zelfs is
-het 2<sup>o</sup> onbewĳsbaar, dat de H. Schrift de mogelĳkheid van het
-oproepen en verschĳnen der gestorvenen aanneemt. Wel hebben
-er soms door Gods wondere macht doodenopwekkingen plaats,
-en erkent de Schrift daemonische krachten en werkingen, die
-menschelĳk vermogen te boven gaan, Deut. 13:1, 2, Mt. 24:24,
-2 Thess. 2:9, Op. 13:13-15. Maar nergens leert zĳ de mogelĳkheid
-of de werkelĳkheid van eene doodenverschĳning. De
-eenige plaats, welke hiertegen aangevoerd kan worden, is 1 Sam. <ins id="cor_23" title="18">28</ins>,
-waar Saul tot de tooveres te Endor de toevlucht neemt; want
-de verschĳning van Mozes en Elia met Christus op den berg der
-verheerlĳking Mt. 17, Luk. 9, is zonder menschelĳke bemiddeling
-door God alleen bewerkt. Maar al is de rationalistische verklaring
-te verwerpen, welke in deze geschiedenis niets anders ziet dan
-eene opzettelĳke bedriegerĳ van de vrouw; eene objectieve, reëele
-verschĳning van Samuel is evenmin aan te nemen. Want Saul
-ziet Samuel niet, vs. 14; de vrouw ziet hem wel maar verkeert
-in hypnotischen toestand, vs. 12, en zĳ ziet hem, gelĳk hĳ er
-bĳ zĳn leven uitzag, als een oud man en in een profetenmantel
-gehuld, vs. 14. De schrik der vrouw, vs. 12, had dan ook zĳne
-oorzaak niet daarin, dat zĳ tegen hare verwachting in Samuel
-werkelĳk zag, maar hierin, dat zĳ, Samuel ziende, in haar hypnotischen
-toestand ook terstond Saul den koning herkende en
-voor hem vreesde. Nadat Saul onder den indruk gebracht is,
-dat een onderaardsch, geestelĳk wezen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אלהים</span>, uit de aarde opgekomen
-en Samuel zelf verschenen was, spreekt deze uit en
-<span class="pagenum" id="Page_397">[397]</span>
-door de vrouw tot Saul en kondigt hem het oordeel aan. Er is
-niets in 1 Sam. 28, wat boven de bekende verschĳnselen van
-hypnotisme en somnambulisme uitgaat en niet op dezelfde wĳze
-te verklaren is. <a id="ct_716"></a>3<sup>o</sup> Daar zĳn er echter velen, die juist uit de
-verschĳnselen van hypnotisme, somnambulisme, spiritisme enz.
-tot de werking van geesten meenen te moeten besluiten. Maar
-deze hypothese schĳnt vooralsnog volstrekt niet gerechtvaardigd.
-Afgedacht van de vele bedriegerĳen, die op dit gebied hebben
-plaats gehad, is hetgeen van verschĳning en werking der geesten
-verhaald wordt zoo kinderachtig en nietsbeteekenend, dat de
-bemoeienis der geestenwereld er volstrekt niet voor aangenomen
-behoeft te worden. Daarmede wordt niet ontkend, dat er allerlei
-verschĳnselen zich voordoen, die nog niet verklaard zĳn; maar
-deze zĳn alle van dien aard (zooals bĳv. het plotseling kennen
-en spreken van vreemde talen, clairvoyance, hypnose, suggestie,
-<span lang="en" xml:lang="en">secondsight</span>, voorgevoel, wetenschap van hetgeen op hetzelfde
-oogenblik elders gebeurt, telepathie enz.), dat zĳ door de hypothese
-der geestenverschĳning hoegenaamd niet duidelĳker worden.
-Wanneer wĳ daarbĳ nog bedenken, dat de mensch bĳ zĳne
-waarnemingen gebonden is aan en beperkt is binnen een bepaald
-aantal aethertrillingen, zoodat eenige wĳziging daarin hem een
-gansch ander beeld der wereld zou vertoonen en hĳ zelf een diep
-en rĳk zieleleven bezit, dat in het zelfbewustzĳn maar zeer ten
-deele tot verschĳning komt, cf. mĳne Beginselen der Psychologie
-70v. 78v.; dan ligt er binnen de grenzen van het Diesseits voor
-het occultisme nog zulk een uitgestrekt terrein open, dat wĳ
-vooreerst tot de inwerking der geestenwereld nog geen toevlucht
-behoeven te nemen. Cf. Kirchner, <span lang="de" xml:lang="de">Der Spiritismus, die Narrheit
-unseres Zeitalters</span>, Berlin Habel 1883. Ed. v. Hartmann, <span lang="de" xml:lang="de">Der
-Spiritismus</span>, Leipzig Friedrich 1885. Id. <span lang="de" xml:lang="de">Die Geisterhypothese
-des Spiritismus und seine Phantome</span>, ib. 1891. Voorts gaat 4<sup>o</sup>
-heel de Schrift van de gedachte uit, dat de dood eene totale
-breuke is met het leven aan deze zĳde des grafs. Wel behouden
-de gestorvenen herinnering aan hetgeen hier op aarde met hen
-gebeurd is. De rĳke man en de arme Lazarus weten, wie en wat
-zĳ hier geweest zĳn en in welke omgeving zĳ geleefd hebben,
-Luk. 16. In het laatste gericht zĳn de menschen zich bewust
-van wat zĳ op aarde gedaan hebben, Mt. 7:22. De werken volgen
-hen na, die in den Heere gestorven zĳn, Op. 14:13. Wat wĳ
-<span class="pagenum" id="Page_398">[398]</span>
-hier op aarde gedaan hebben, wordt ons zedelĳk eigendom en
-gaat met ons mede in den dood. Ook is er geen twĳfel aan, dat
-de gestorvenen herkennen, die zĳ op aarde gekend hebben; de
-onderaardsche bewoners begroeten spottend den koning van Babel,
-Jes. 14; de machtige helden spreken uit het midden van den
-Scheol Egypte’s vorst en volk toe, Ezech. 32; de rĳke man kent
-Lazarus, Luk. 16. De vrienden, die wĳ hier door weldoen ons
-verwerven, ontvangen ons eens met vreugde in de eeuwige tabernakelen,
-Luk. 16:9. Maar overigens stelt de Schrift het altĳd
-zoo voor, dat de gemeenschap met deze aarde bĳ den dood totaal
-verbroken wordt. De gestorvenen hebben geen deel meer in alles,
-wat onder de zon geschiedt, Pred. 9:5, 6, 10. Of hunne kinderen
-tot eere komen of in armoede vervallen, zĳ weten het niet, Job
-14:21. Abraham weet niet van de kinderen Israels en Jakob
-kent hen niet, en daarom roepen zĳ tot den Heere, die immers
-hun Vader is, Jes. 63:16. Van een verkeer der gestorvenen met
-de levenden is nergens sprake; zĳ behooren tot een ander rĳk,
-dat van de aarde totaal gescheiden is. Ook Hebr. 11:1 leert
-niet, dat de wolke van getuigen ons ziet en gadeslaat in onzen
-strĳd. Want de <span lang="grc" xml:lang="grc">μαρτυρες</span> daar zĳn geen ooggetuigen van onzen
-strĳd maar geloofsgetuigen, die dienen tot onze bemoediging.
-<a id="ct_329"></a>5<sup>o</sup> Daarom is er ook voor aanroeping en vereering der heiligen
-geen plaats. <a id="ct_777"></a>Op zichzelf is er niets vreemds of onbehoorlĳks in
-de gedachte, dat engelen en zaligen voor de menschen op aarde
-voorbede doen; eene belangstelling in de geschiedenis der strĳdende
-kerk, eene generale voorbede werd ook menigmaal door
-de Protestanten wel aangenomen. Maar des te opmerkelĳker is
-het, dat de Schrift, die van voorbede der menschen op aarde
-zoo dikwerf gewag maakt en ze bepaald aanbeveelt en voorschrĳft,
-Mt. 6:9v., Rom. 15:30, Ef. 6:18, 19, Col. 1:2, 3, 1 Tim.
-2:2, en bovendien leert, dat God anderen dikwerf spaart om der
-uitverkorenen wil en op hunne voorbede, Gen. 18:23v., Ex. 32:11v.,
-Num. 14:13v., Ezech. 14:14, 20, Mt. 24:22 enz., van
-eene voorbede der engelen en der zaligen voor de op aarde
-levenden nooit met een enkel woord spreekt. Ten aanzien van de
-voorbede der engelen is dit reeds vroeger bewezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 449v.,
-en van de voorbede der zaligen geven de Roomschen het zelven
-toe, dat zĳ in de Schrift niet voorkomt, cf. bĳv. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup>
-132; alleen 2 Makk. 15:12-14 maakt melding van
-<span class="pagenum" id="Page_399">[399]</span>
-een voorbede van Onias en Jeremia voor hun volk in een droomgezicht
-aan Judas en bewĳst alleen, dat de Joden in dien tĳd
-van de voorbede der zalige afgestorvenen overtuigd waren. 6<sup>o</sup>
-Nog minder grond is er voor de aanroeping en vereering der
-heiligen. De H. Schrift zegt wel, dat de geloovigen op aarde
-elkanders voorbede mogen inroepen, Num. 21:7, Jer. 42:2,
-1 Thess. 5:25, maar gewaagt nergens van een verzoek tot de
-afgestorvenen om hunne voorbede; en engelen en menschen weren
-uitdrukkelĳk alle godsdienstige vereering van zich af, die alleen
-Gode toekomt, Deut. 6:13, 10:20, Mt. 4:10, Hd. 14:10,
-Col. 2:18, 19, Op. 19:10, 22:9, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 451v. Ook van
-de vereering der reliquiën is geen sprake; al verricht God er
-soms wonderen door, 2 Kon. 13:21, Mt. 9:21, Luk. 6:19,
-Hd. 5:15, 19:12, zĳ mogen niet zĳn voorwerp van vereering,
-Deut. 34:6, 2 Kon. 18:4, 2 Cor. 5:16. Oswald t. a. p. 143
-rekent de invocatie en veneratie der heiligen dan ook tot de
-<span lang="de" xml:lang="de">Traditionsdogmen</span>. Ook al wordt eene generale voorbede der
-heiligen voor de geloovigen op aarde toegegeven, dan volgt daaruit
-nog in het minst niet, dat zĳ daartoe mogen aangeroepen en
-vereerd worden. Want wel is een verzoek om iemands voorbede
-op zichzelf volstrekt niet ongeoorloofd, en heeft dan ook telkens
-onder de geloovigen plaats. Maar zulk een verzoek onderstelt
-steeds een of ander middel van verkeer, en moet mondeling of
-schriftelĳk kunnen worden overgebracht. En dat juist ontbreekt
-hier en is ook met de leer der Schrift over den toestand der
-afgestorvenen in lĳnrechten strĳd. Rome durft daarom ook niet
-zeggen, dat de aanroeping en vereering der heiligen geboden en
-noodzakelĳk is, maar spreekt alleen uit, <span lang="la" xml:lang="la">bonum atque utile esse,
-suppliciter eos invocare</span>, Trid. sess. 25. De theologie weet hoegenaamd
-niet duidelĳk te maken, hoe de heiligen van onze
-gebeden kennis bekomen, en draagt allerlei gissingen voor. Sommigen
-meenen, dat zĳ hun door de engelen, die hier telkens op
-aarde komen, worden medegedeeld, of dat de heiligen evenals
-de engelen zich wondersnel verplaatsen kunnen en <span lang="la" xml:lang="la">quodam modo
-ubique</span> zĳn; anderen zĳn van oordeel, dat de heiligen door
-God zelven van den inhoud onzer gebeden in kennis worden
-gesteld, of alle dingen, die zĳ noodig hebben te weten, in het
-Goddelĳk bewustzĳn aanschouwen; en ook zĳn er, die zeggen,
-dat het niet noodig is, dat zĳ alles weten, mits zĳ maar gansch
-<span class="pagenum" id="Page_400">[400]</span>
-in het algemeen van onze behoeften kennis dragen, of ook, dat
-wĳ over de wĳze, waarop zĳ van onze gebeden kennis bekomen,
-ons niet hebben te bekommeren, Thomas S. Theol. II 2 qu. 83
-art. 4. Suppl. qu. 72 art. 1. Oswald, Eschatologie<sup>2</sup> 139. Daarbĳ
-komt nog, dat de Roomschen volstrekt niet met zekerheid weten,
-wie van de afgestorvenen in den hemel zĳn en tot de volmaakte
-heiligen behooren. De vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> verkeerden eerst in den
-<span lang="la" xml:lang="la">limbus patrum</span> en werden wel door Christus in den hemel overgebracht,
-maar staan toch te ver van ons af, om veel door ons
-te worden aangeroepen, Oswald t. a. p. 132. 167. Van enkele
-vromen in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, zooals Maria, de apostelen, en ook van de
-latere martelaren neemt Rome wel aan, dat zĳ in den hemel
-zĳn opgenomen. Maar dat zĳn enkelen, en vergissing is hierbĳ
-niet uitgesloten. In vroegere tĳden was het de stem des volks,
-die aan een gestorvene het praedicaat der heiligheid toekende;
-en daarbĳ kwam het voor, dat mannen, die dit praedicaat bezaten,
-het weder verloren, gelĳk bĳv. Clemens Alexandrinus door Benedictus
-XIV. <a id="ct_262"></a>Om deze dwalingen te voorkomen, is daarom sedert
-Alexander III en Innocentius III de kerkelĳke verklaring van
-iemands heiligheid, dat is de canonisatie, een recht geworden
-van den apostolischen stoel. Echter is het hierbĳ wederom eene
-vraag, of de paus in deze canonisatie onfeilbaar is al dan niet.
-En al moge dit ook het geval zĳn, uit den aard der zaak maakt
-de paus er een spaarzaam gebruik van. Verreweg de meeste
-heiligen worden aangeroepen en vereerd, zonder dat men nauwkeurig
-weet, of zĳ in den hemel dan wel in het vagevuur vertoeven.
-Men moet zich daarom met eene zedelĳke overtuiging
-tevreden stellen, voorts bedenken, dat eene mogelĳke vergissing
-geen schadelĳke gevolgen meebrengt, en veiligheidshalve de aanroeping
-ook maar tot de „arme zielen” in het vagevuur uitstrekken,
-gelĳk in de practĳk steeds meer en meer geschiedt, Oswald t. a. p.
-148. 164. <a id="ct_319"></a>De aanroeping der heiligen is 7<sup>o</sup> bĳ Rome volstrekt
-niet alleen meer een verzoek om hunne voorbede (ora pro nobis),
-maar is allengs overgegaan in eene adoratie en veneratie; <a id="ct_468"></a>de
-heiligen zĳn object van een cultus religiosus, zĳ het ook, dat
-deze geen latria maar dulia heet. Nu is er geen twĳfel aan, dat
-wĳ aan de engelen en zaligen eerbiedige hulde zouden moeten
-bewĳzen, indien wĳ hen ontmoetten en eenig verkeer met hen
-hadden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 455. Maar juist dit laatste komt niet voor. En
-<span class="pagenum" id="Page_401">[401]</span>
-daarom loopt alle aanroeping der engelen en der zaligen op eene
-godsdienstige vereering uit, die door den naam van dulia niet
-goedgemaakt wordt, ib. 451v. Op den weg, dien Rome met deze
-vereering van het schepsel bewandelt, is er geen stilstand. De
-heiligheid wordt door Rome gedacht als een donum superadditum,
-als iets substantieels, dat aan alle schepselen in verschillende
-mate kan meegedeeld worden, en in diezelfde mate dan godsdienstig
-vereerd mag worden. Voorzoover een persoon of zaak deel
-hebben aan de Goddelĳke heiligheid, hebben zĳ aanspraak op een
-cultus religiosus. Allereerst deelen daarin dus Maria, de apostelen,
-de martelaren, de heiligen, maar voorts allen en alles, wat met
-dezen in aanraking geweest is of nog met hen in betrekking
-staat, dus ook reliquiën, beelden, woonplaatsen enz. Naar dit
-beginsel kan alle schepsel godsdienstig vereerd worden, <span lang="la" xml:lang="la">quod et
-quatenus respectum habeat ad Deum</span>, tot zelfs de handen der
-soldaten, die Jezus grepen, en de lippen van Judas, die hem
-kusten, toe, Voetius, Disp. III 880. 896. In elk geval is niet in
-te zien, waarom de heiligen, die op aarde zĳn, niet reeds door
-de Roomsche Christenen aangeroepen en vereerd worden, en onder
-hen dan vooral de paus, die de heilige bĳ uitnemendheid is. <span lang="de" xml:lang="de">Es
-spricht an sich nichts dagegen, dass auch die Heiligkeit auf
-Erden religiös <ins id="cor_24" title="venerirt">veneriert</ins> werde. Wäre man also von der Gottseligkeit
-einer Person vollkommen überzeugt, so durfte sie an sich
-wohl eine Verehrung geniessen, wie sie den Heiligen im Himmel
-zukommt. In einzelnen Fällen mag es privatim geschehen sein
-und geschieht vielleicht noch</span>, Oswald t. a. p. 157. Wat er door
-Oswald nog tegen aangevoerd wordt, is aan de utiliteit ontleend
-en doet zien, dat de vereering der levende heiligen, bepaaldelĳk
-van den paus, bĳ Rome slechts eene quaestie is van tĳd. De
-gemeenschap der heiligen ontaardt in eene onderlinge veneratie,
-die den middelaar Gods en der menschen op den achtergrond
-dringt.</p>
-
-<p id="lmn_54-11" class="sep1">11. Tot dusverre was er alleen sprake van, of de afgestorvenen
-nog in eenig rechtstreeksch verkeer met de aarde staan;
-thans komt de vraag aan de orde, of de H. Schrift ons iets leert
-van de nieuwe verhoudingen en toestanden, in welke de gestorvenen
-zich bevinden aan gene zĳde des grafs. Veel is het niet,
-wat de Schrift ons daarover bericht. Toch zĳn reeds in het Oude
-<span class="pagenum" id="Page_402">[402]</span>
-Test. de lĳnen aanwezig, die doorgetrokken, leiden tot een onderscheid
-in den toestand van rechtvaardigen en goddeloozen na den
-dood. De vreeze des Heeren is de weg ten leven, maar de goddeloozen
-komen om en nemen een einde, boven <a href="#Page_369">bl. 369</a>. En
-volgens het Nieuwe Test. komt de rĳke man terstond in eene
-plaats der pĳniging, welke echter nog niet met de gehenna of
-den abyssus identisch is. Waar deze plaats te zoeken is, wordt
-in de Schrift niet vermeld. Wel wordt de scheol, de hades, de
-gehenna, de abyssus altĳd voorgesteld als beneden ons zich bevindende.
-Maar dit kan en mag toch niet in topographischen zin
-worden verstaan. Want de begrippen boven en beneden zĳn,
-locaal genomen, zeer relatief en hebben in dit verband slechts
-eene ethische beteekenis; wĳ plaatsen het rĳk der duisternis
-vanzelf lĳnrecht tegenover dat des lichts en zoeken volgens eene
-natuurlĳke symboliek het eerste beneden en het tweede boven
-ons. Alle bepaling van de strafplaats der gestorvenen, in de aarde,
-onder de aarde, in de zee, in de zon, in de lucht of op eene der
-planeten is niets meer dan eene gissing. Alleen kan gezegd worden,
-dat het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> niet alleen een toestand maar ook eene plaats
-is, want zielen mogen niet circumscriptive in tĳd en ruimte zĳn,
-zĳ zĳn toch nog veel minder eeuwig en alomtegenwoordig en
-moeten ergens zĳn en ook eene successie van tĳdsmomenten
-hebben. Overigens is het meer in overeenstemming met de weinige
-gegevens, welke de Schrift ons biedt, om van alle bepaling van
-de strafplaats der dooden af te zien; <span lang="grc" xml:lang="grc">μη ζητωμεν που ἐστι,
-ἀλλα πως αὐτην φυγοιμεν</span> (Chrysostomus). Even weinig weten
-wĳ van den toestand af, waarin de ongeloovigen en goddeloozen
-zich bevinden na den dood tot het laatste gericht toe. Alleen
-kunnen wĳ met zekerheid zeggen, dat, wanneer de toorn Gods
-hier reeds op de ongeloovigen blĳft, deze na den dood terstond
-veel zwaarder moet gevoeld worden, wĳl alle afleiding van het
-aardsche leven ontbreekt en het naakte bestaan met niets dan
-het bewustzĳn en het gevoel van dien toorn gevuld wordt. <a id="ct_339"></a>De
-vraag is echter opgeworpen, of er voor dezulken, die hier op
-aarde het evangelie niet of slechts zeer gebrekkig hebben gehoord,
-aan de overzĳde des grafs nog niet eene gelegenheid zal bestaan,
-om zich te bekeeren en te gelooven in Christus. De eersten, die
-in de christelĳke kerk daarop een toestemmend antwoord gaven,
-waren Clemens, Strom. VI 6 en Origenes, c. Cels. II 44. Zĳ
-<span class="pagenum" id="Page_403">[403]</span>
-leidden uit 1 Petr. 3:18, 19 af, dat Christus en ook de apostelen
-aan de gestorvenen in den hades, die er vatbaar voor waren, het
-evangelie hadden verkondigd. Hoewel dit gevoelen nu door
-Augustinus, de haeresi c. 79 en anderen weerlegd en de nederdaling
-van Christus ter helle gewoonlĳk anders opgevat werd,
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 378v., keerde het toch telkens terug en vond het vooral
-in deze eeuw, waarin men een helder besef kreeg van de groote
-menigte en de snelle uitbreiding der niet-Christenen, bĳ zeer velen
-ingang, boven <a href="#ct_486">bl. 382</a>. Inderdaad is het een feit van de grootste
-beteekenis, dat er millioenen menschen geweest zĳn en nog zĳn,
-die van den weg der zaligheid in Christus nooit eenige kennis
-hebben gedragen en dus ook nooit in de gelegenheid zĳn gesteld,
-om Hem met een geloovig hart aan te nemen of met beslistheid
-van wil te verwerpen. Tot de ongeloovigen in engeren zin zĳn
-dezen niet te rekenen, en de Schrift zegt zelve, dat zĳ naar een
-anderen maatstaf beoordeeld worden dan Joden en Christenen,
-Mt. 10:15, 11:20-24, Luk. 10:12-25, 12:47, 48, Joh.
-15:22, 24, Rom. 2:12, 2 Petr. 2:20-22.</p>
-
-<p>Toch volgt daaruit in het minst niet, dat er ook eene prediking
-des evangelies is of moet zĳn aan de overzĳde des grafs. Want
-1<sup>o</sup> de Schrift spreekt daarvan met geen enkel woord. Vele plaatsen,
-die er wel eens voor bĳgebracht zĳn, zooals Mt. 12:40, Joh. 20:17,
-Hd. 2:24, 27, 31, 13:29, 30, 34-37, 1 Tim. 3:16, hebben niet
-de minste kracht van bewĳs en handelen volstrekt niet van eene
-prediking van Christus in de hel. Ook <a id="ct_5"></a>Ezech. 16:53-63 opent
-hierop geen uitzicht; er wordt daar door den Heere beloofd, dat
-Hĳ Jeruzalem, in weerwil van de gruwelen, die zĳ bedreven
-heeft en die erger zĳn dan die van hare zusters, Sodom en Samaria,
-toch in het einde weder herstellen en in genade aannemen
-zal. Om echter alle valsch vertrouwen op Gods belofte en alle
-zelfverheffing bĳ Israel weg te nemen, wordt er bĳgevoegd, dat
-de Heere niet alleen de gevangenis van Jeruzalem maar ook die
-van Sodom en Samaria wenden zal, vs. 53, zoodat ook deze
-terugkeeren zullen tot haren vorigen staat. Hieruit hebben sommigen
-besloten tot eene mogelĳkheid van bekeering in den tusschentoestand;
-want Sodom en hare zusteren, d. i. de andere
-steden in het Siddimdal, waren in Ezechiels dagen allen reeds
-lang verdelgd en konden dus niet in haren vorigen staat hersteld
-en door God in genade aangenomen worden, indien hare vroegere
-<span class="pagenum" id="Page_404">[404]</span>
-inwoners niet in den scheol door de prediking van het woord
-Gods tot bekeering kwamen. Maar deze gedachte ligt verre buiten
-den tekst. De Heere belooft hier alleen, dat Hĳ Jeruzalem in
-weerwil van haar hoererĳ toch weer in genade aannemen zal;
-en dat niet alleen, maar ook Sodom en Samaria, die bepaald,
-blĳkens vs. 61, typen zĳn van al de heidensche volken, zullen
-in haar vorigen staat worden hersteld, d. w. z. de toekomst zal
-deze zĳn, dat Jeruzalem hersteld en de heidensche steden haar
-onderworpen zullen wezen. Van eene prediking en bekeering in
-den Scheol en van eene opstanding en terugkeer der vroegere
-bewoners is geen sprake. 2<sup>o</sup> De eenige plaatsen, waarop men
-zich voor eene prediking van het evangelie in den hades met
-schĳn van recht beroepen kan, zĳn <a id="ct_78"></a>1 Petr. 3:19-21 en 4:6.
-Maar ook deze teksten bevatten niet, wat men er in lezen wil.
-Ook al zou daar sprake zĳn van eene prediking, welke Christus
-na zĳne opstanding tot de tĳdgenooten van Noach in den hades
-hield, dan zou alleen dit feit daarmede vaststaan maar geenszins
-recht geven tot de leer, dat er in den hades eene voortdurende
-verkondiging van het evangelie plaats had aan allen, die het op
-aarde niet hebben gehoord. Want immers de tĳdgenooten van
-Noach waren juist niet zoodanige menschen, die het woord Gods
-nooit tĳdens hun leven op aarde hadden gehoord; zĳ hadden
-het woord van Noach, den prediker der gerechtigheid, in moedwillige
-boosheid versmaad en waren der stemme des Heeren in
-volle bewustheid ongehoorzaam geweest. Met hen was het dus
-een gansch bĳzonder geval, dat tot geen verdere conclusiën recht
-geeft; de aoristus <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκηρυξεν</span> wĳst ook aan, dat deze prediking
-door Christus maar eenmaal is geschied. Voorts kan deze prediking
-geen verkondiging van het evangelie tot zaligheid zĳn
-geweest, want als men bedenkt, hoe streng de Schrift steeds over
-alle goddeloozen oordeelt en hoe zĳ het geslacht der menschen
-tĳdens Noach altĳd beschrĳft als overgegeven tot alle boosheid
-en ongerechtigheid, dan wordt de gedachte ongerĳmd, dat Christus
-juist aan hen in onderscheiding van zoovele anderen het evangelie
-der zaligheid zou hebben verkondigd. Hoogstens kan er dan sprake
-zĳn van eene plechtige bekendmaking van zĳn triumf aan de
-bewoners der onderwereld, gelĳk de oude Lutherschen den tekst
-verklaarden. Bovendien is er aan zulk eene voortdurende prediking
-van het evangelie in den hades allerlei moeilĳkheid verbonden.
-<span class="pagenum" id="Page_405">[405]</span>
-Volgens 1 Petr. 3:18, 19 heeft Christus, bepaaldelĳk nadat Hĳ
-levendgemaakt en opgestaan was, die prediking gehouden. Is Hĳ
-dan met zĳn lichaam plaatselĳk naar den hades gegaan? Wanneer
-heeft Hĳ dat gedaan? Hoelang heeft Hĳ er vertoefd? En
-laat dit alles nu mogelĳk zĳn, hoe onwaarschĳnlĳk het op zichzelf
-al zĳ, wie brengt die prediking dan in den hades na dien tĳd
-en nu altĳd door? Is er dan ook eene kerk in de onderwereld?
-Is daar eene zending, eene roeping, eene ordening? Zĳn het
-menschen of engelen, zĳn het de apostelen of andere dienaren
-des woords, die na hun dood daar het evangelie verkondigen?
-De leer van eene <span lang="de" xml:lang="de">Missionsanstalt</span> in den hades komt op allerlei
-manier met de Schrift in strĳd. Maar zĳ vindt ook, gelĳk vroeger
-reeds werd aangetoond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 422 cf. 379, in 1 Petr. 3:18-22
-hoegenaamd geen steun. Daar wordt alleen gezegd, dat Christus,
-na zĳne opstanding, levendgemaakt zĳnde als Geest, naar den
-hemel is gegaan en door deze zĳne hemelvaart aan de geesten
-in de gevangenis gepredikt en de engelen, machten en krachten
-aan zich onderdanig gemaakt heeft. Evenmin is er in <a id="ct_80"></a>1 Petr. 4:6
-van zulk eene prediking des evangelies in den hades sprake.
-Reeds de aoristus <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐηγγελισθη</span> doet denken, niet aan eene voortdurende
-prediking maar aan een bepaald feit. Die verkondiging
-van het evangelie had eenmaal plaats, en wel met het doel, dat
-zĳ, die haar hoorden, naar der menschen wĳze in het vleesch
-geoordeeld zouden worden, d. i. sterven zouden, maar naar de
-wĳze Gods in den geest leven zouden. De prediking van het
-evangelie ging dus aan het sterven vooraf; de <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span> zĳn zĳ, die
-nu dood zĳn, maar die bĳ hun leven het evangelie hoorden. De
-reden, waarom Petrus deze menschen <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span> noemt, ligt in het
-voorgaande vers. Daar werd gezegd, dat Christus gereed staat,
-om te oordeelen de levenden en de dooden. Welnu, evenals aan
-de levenden thans, zoo werd vroeger aan hen, die thans dood
-zĳn, het evangelie verkondigd, opdat zĳ, ja nog wel sterven
-zouden in het vleesch, maar toch nu reeds in den geest bĳ God
-leven zouden. 3<sup>o</sup> Met deze bezwaren, aan de Schrift ontleend,
-valt reeds geheel de leer van de prediking van het evangelie in
-den tusschentoestand. Want indien de Schrift ze niet behelst,
-staat het der christelĳke theologie niet vrĳ, haar desniettemin
-voor te dragen. Maar er zĳn toch ook nog vele andere bedenkingen.
-Aangenomen, dat het evangelie in den hades nog gepredikt
-<span class="pagenum" id="Page_406">[406]</span>
-wordt, gaat die prediking uit tot allen zonder onderscheid?
-Gewoonlĳk zegt men van neen en laat het alleen brengen tot
-diegenen, die het hier op aarde niet leerden kennen. Dit is nu
-niet alleen met hunne exegese van 1 Petr. 3:18-22 in strĳd,
-want <i>indien</i> daar sprake is van eene evangelieprediking van
-Christus in den hades, dan heeft deze daar juist plaats tot zulken,
-die het evangelie door Noach wel hadden gehoord, maar ook
-doet het dan vanzelf de vraag oprĳzen, of het leven hier op aarde
-voor die prediking van het evangelie in den hades totaal onverschillig
-is. Ook hierop durft men begrĳpelĳkerwĳze in den regel
-geen ontkennend antwoord geven, want dan ware dit leven geheel
-zonder waarde of beteekenis. Daarom zegt men gewoonlĳk met
-Clemens en Origenes, dat het evangelie in den tusschentoestand
-alleen gebracht wordt aan zulken, die vatbaar voor bekeering
-zĳn, die zich hier op aarde door hunne houding tegenover de
-<span lang="la" xml:lang="la">vocatio realis</span> voor het geloovig aannemen van het evangelie
-hebben geprepareerd, cf. bĳv. ook Ebrard, Dogm. § 576. Feitelĳk
-wordt daarmede het zwaartepunt toch weer in dit leven verlegd
-en brengt de evangelieverkondiging in den hades slechts aan het
-licht, wat hier op aarde reeds in de harten verborgen was. Dat
-is, de beslissing over zaligheid en verderf staat niet bĳ het
-evangelie maar bĳ de vocatio realis, bĳ de wet. En dit is in
-het wezen der zaak hetzelfde gevoelen, dat ook door de Pelagianen,
-de Socinianen, de Deïsten enz. omhelsd werd, n.l. dat er drie
-wegen tot de zaligheid zĳn, de lex naturae, de lex Mosaica en
-de lex Christi. 4<sup>o</sup> Daarbĳ komt nog, dat de leer van eene evangelieprediking
-in den hades van allerlei onjuiste onderstellingen
-uitgaat. Er ligt n.l. aan ten grondslag, dat het Gods bedoeling
-is, om alle menschen te zaligen; dat de prediking van het evangelie
-volstrekt universeel moet zĳn; dat alle menschen persoonlĳk en
-individueel voor de keuze vóór of tegen het evangelie moeten
-geplaatst worden; dat de beslissing bĳ die keuze staat in de
-macht van den mensch; dat erf- en dadelĳke zonden niet genoegzaam
-zĳn om te verdoemen maar dat alleen het besliste ongeloof
-ten opzichte van het evangelie het eeuwig verderf waardig
-maakt enz. Al deze onderstellingen zĳn in strĳd met besliste
-uitspraken der Schrift en maken de leer van de evangelieprediking
-in den tusschentoestand onaannemelĳk. En als dan ten slotte
-gevraagd wordt, of het niet hard is te gelooven, dat allen, die
-<span class="pagenum" id="Page_407">[407]</span>
-hier op aarde geheel buiten hun schuld het evangelie niet hoorden,
-verloren gaan, dan dient daarop ten antwoord: <i>a.</i> dat in deze
-hoogernstige zaak niet ons gevoel maar Gods woord beslist;
-<i>b.</i> dat de leer van eene evangelieprediking aan de gestorvenen
-deze hardheid in het minst niet verzacht, wĳl zĳ alleen ten goede
-komt aan hen, die zich hier op aarde reeds voldoende voor het
-geloof hadden toebereid; <i>c.</i> dat zĳ de hardheid nog toenemen
-doet, wĳl zĳ aan het belang van de millioenen kinderkens, die
-jong sterven, niet denkt en hen feitelĳk buiten de mogelĳkheid
-plaatst om zalig te worden; en <i>d.</i> dat zĳ niet rekent met de
-vrĳmacht en de almacht Gods, welke ook behouden kan zonder
-de uitwendige prediking des woords, alleen door de inwendige
-roeping en de wedergeboorte des H. Geestes.</p>
-
-<p id="lmn_54-12" class="sep1">12. De toestand der gestorven geloovigen, die hier op aarde
-nog niet de volmaakte heiligheid hebben bereikt, wordt door Rome
-gedacht als eene reiniging der zielen door de straffe des vuurs.
-Het denkbeeld van zulk een louteringstoestand is van heidenschen
-oorsprong en kwam vooral in twee vormen voor. <a id="ct_820"></a>De leer der
-zielsverhuizing, die bĳ de Indiërs, de Egyptenaren, de Grieken,
-de Joden enz. wordt aangetroffen, houdt in, dat de ziel, voordat
-zĳ in het menschelĳk lichaam kwam, reeds in andere lichamen
-heeft gewoond en ook, nadat zĳ het menschelĳk lichaam verlaten
-heeft, in nieuwe organismen ingaat, om zich te louteren en eindelĳk
-de volmaaktheid te bereiken. Deze leer is echter te zeer met de
-Schrift in strĳd, dan dat zĳ ooit binnen de grenzen van het
-Christendom anders dan bĳ enkele secten en individueele personen
-instemming verwerven kon. Immers gaat zĳ uit van de gedachte,
-dat de zielen praeëxistent zĳn, oorspronkelĳk geen lichaam bezaten
-en indifferent tegenover alle lichamen staan. Voorts strĳdt zĳ
-met de leer der verlossing, die door Christus volbracht is en
-beschouwt de reiniging en volmaking als het eigen werk van den
-mensch. En eindelĳk maakt zĳ in het geheel niet duidelĳk, hoe
-de zielen, door telkens in andere lichamen over te gaan, van de
-zonden bevrĳd en tot de heiligheid opgeleid zouden kunnen worden,
-cf. M. Vitringa IV 87-97. Moor II 1081. Bretschneider,
-Syst. Entw. 846. Spiess, <span lang="de" xml:lang="de">Entwicklungsgesch. der Vorst. v. Zustande
-nach dem Tode</span> 31. 558. J. F. von Meyer, <span lang="de" xml:lang="de">Blätter für höhere
-Wahrheit</span> 1830 I 244-299 enz. <a id="ct_758"></a>Meer invloed op de christelĳke
-<span class="pagenum" id="Page_408">[408]</span>
-theologie had de andere voorstelling, dat de zielen na den dood
-nog een tĳd lang door allerlei straffen gereinigd moeten worden,
-om eerst daarna deel aan de hoogste zaligheid te verkrĳgen. In
-het Parzisme vinden wĳ het geloof, dat er na de algemeene opstanding
-eene driedaagsche loutering volgt in vloeiend metaal,
-welke voor de goeden zacht maar voor de boozen zeer pĳnlĳk is,
-Saussaye, Rel. Gesch. II 51. De Joden leerden, dat alleen de
-volmaakt rechtvaardigen terstond naar den hemel gingen; de
-anderen werden naar Gehinnom verwezen, dat volgens sommigen
-voor alle menschen maar in elk geval voor de Joden een purgatorium
-was, Weber, Syst. 327. Sedert Origenes drong deze voorstelling
-ook onder de Christenen door en leidde daar tot de leer
-van het Roomsche vagevuur of van eene door vele Protestanten
-aangenomene louteringsperiode, boven <a href="#ct_757">bl. 381</a>. Bĳ het eerste
-hooren heeft deze gedachte veel aantrekkelĳks. De geloovigen
-toch zĳn in het moment van hun sterven allen nog met zonde
-behept; zelfs de allerheiligsten bezitten nog maar een klein
-beginsel der volmaakte gehoorzaamheid. Deze zonde, welke den
-geloovigen aankleeft, zetelt voorts niet in het lichaam maar in
-de ziel, welke daarom in den hemel niet kan ingaan, tenzĳ zĳ
-vooraf niet alleen van de schuld der zonde bevrĳd maar ook
-van haar smet volkomen gereinigd zĳ. Het laat zich moeilĳk
-denken, hoe deze reiniging door of bĳ den dood plotseling tot
-stand kon komen. Want niet alleen gaat de heiligmaking in dit
-leven langzaam voort, maar op elk gebied zien wĳ geen plotselinge
-overgangen, doch geleidelĳken wasdom en ontwikkeling. Alles
-pleit er dus voor, dat de zielen der geloovigen na den dood
-eene loutering moeten ondergaan, om daarna eerst in den hemel
-opgenomen en tot de aanschouwing Gods toegelaten te worden.</p>
-
-<p>Doch welke menschelĳke redeneering zulk een vagevuur ook
-aanbevele, het eerste en op zichzelf reeds afdoende bezwaar is,
-dat de Schrift er nergens van spreekt. Wel halen de Roomschen
-eenige teksten aan, maar geen van alle bewĳst den dienst, die
-ervan verlangd wordt. <a id="ct_10"></a>Mt. 5:22 spreekt met geen woord van
-een purgatorium maar wel van de gehenna, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 99. Bĳ de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">φυλακη</span> in Mt. 5:25 aan het vagevuur te denken, is willekeur;
-veeleer is zĳ een beeld van de gehenna, want wie erin komt, is
-vooraf door den rechter veroordeeld en heeft nooit gelegenheid
-meer, om de schuld af te doen en de gevangenis te verlaten;
-<span class="pagenum" id="Page_409">[409]</span>
-het <span lang="grc" xml:lang="grc">ἑως</span> in vs. 26 geeft een onbereikbaren termĳn aan, cf. 18:30,
-34. In <a id="ct_13"></a>Mt. 12:32 zegt Jezus, dat de lastering tegen den H. Geest
-noch in deze noch in de toekomende eeuw vergeven zal worden.
-De woorden: noch in de toekomende eeuw, dienen alleen, om de
-onvergefelĳkheid van de lastering tegen den H. Geest te versterken
-en behoeven daarom geenszins te onderstellen, dat sommige zonden
-ook na dit leven nog vergeven kunnen worden. Maar ook al ware
-dit zoo, dan zou deze tekst toch nog niets voor de leer van het
-vagevuur bewĳzen, want hier is van vergeving der zonde sprake,
-terwĳl het vagevuur juist geene plaats is voor vergeving maar
-alleen een oord voor afbetaling van tĳdelĳke straffen; en de tekst
-spreekt van vergeving in de toekomende eeuw, dat is de tĳd na
-de parousie, terwĳl het vagevuur valt vóór die parousie en met
-het laatste gericht ophoudt te bestaan. Volgens <a id="ct_55"></a>1 Cor. 3:12-15
-zal het werk van de dienaren der gemeente in den dag van
-Christus’ parousie de proef moeten doorstaan; wie op het fundament
-Christus goud, zilver, kostelĳke steenen zal gebouwd hebben, d. i.
-wie in zĳn ambt en dienst goed, deugdelĳk werk verricht heeft,
-die zal wel in zĳn werk beproefd worden, maar wĳl dat werk
-bestand blĳkt tegen het vuur des gerichts, zal hĳ loon ontvangen;
-wie daarentegen op het fundament hout, stroo, stoppelen gebouwd
-heeft, welke tegen het vuur niet bestand zĳn, die zal gestraft
-worden, zĳn loon verliezen, al is het ook, dat hĳzelf door het
-vuur des gerichts heen behouden wordt. Inderdaad wordt hier
-dus gesproken van een <span lang="la" xml:lang="la">ignis revelatorius</span>, vs. 13, een
-<span lang="la" xml:lang="la">ignis probatorius</span>,
-vs. 13 en een <span lang="la" xml:lang="la">ignis exarsorius</span>, vs. 15; maar Paulus
-stelt zoo het vuur des gerichts voor in de toekomst van Christus
-en heeft daarom juist voor een vagevuur geen plaats, dat thans
-de geloovigen reinigen en vóór het laatste gericht eindigen zou.
-Andere teksten zĳn er niet, waarop Rome zich voor de leer van
-het purgatorium, al ware het alleen met eenigen schĳn van
-recht, beroepen kan. Slechts ééne plaats in de apocriefe boeken
-des O. Test., n.l. 2 Makk. 12:42-46 leert, dat de Joden van
-dien tĳd offeranden en gebeden voor de in zonden gestorvenen
-noodig en goed achtten, hetgeen trouwens ook van elders bekend
-is. Maar des te meer verdient het de opmerkzaamheid, dat dit
-onder de Joden bestaande volksgeloof noch in het Oude, noch
-in het Nieuwe Testament vermeld en veel minder goedgekeurd
-wordt. <a id="ct_633"></a>2<sup>o</sup> De leer van het vagevuur hangt ten nauwste saam met
-<span class="pagenum" id="Page_410">[410]</span>
-die over de rechtvaardigmaking. Rome verstaat daaronder de
-instorting der bovennatuurlĳke, heiligmakende genade, welke dan
-den mensch in staat stelt, om goede werken te doen en daardoor
-het eeuwige leven te verdienen. Deze genade is echter voor vermeerdering
-en vermindering vatbaar; wie door doodzonde ze
-verliest en dan sterft, is verloren, wie het door het houden van
-praecepta en consilia in de ure des stervens tot de volmaaktheid
-bracht, gaat terstond den hemel binnen; maar wie de schuld en
-de tĳdelĳke straf voor eene vergefelĳke zonde nog heeft te voldoen
-of wie, na de door eene doodzonde verloren gratia infusa in de
-boete te hebben terugontvangen, toch bĳ zĳn dood nog achterstallig
-was in het afbetalen der tĳdelĳke straffen, wordt naar
-het vagevuur verwezen en blĳft daar, totdat hĳ den laatsten
-penning heeft betaald. De rechtvaardigmaking, de heiligmaking,
-de heerlĳkmaking is bĳ Rome het werk van den mensch zelf,
-zĳ het ook op grond van de hem ingestorte bovennatuurlĳke
-genade; als hĳ deze ontvangen heeft, moet hĳ zichzelf het eeuwige
-leven en de zalige aanschouwing Gods in den hemel naar een
-<span lang="la" xml:lang="la">meritum ex condigno</span> waardig maken; en indien hĳ het dus hier
-op aarde zoover niet brengt, moet hĳ, evenals de Heidenen zich
-dit voorstelden, het aangevangen werk hiernamaals voortzetten
-zoolang, totdat hĳ de volmaaktheid heeft bereikt. Maar de Reformatie
-leerde uit de Schrift weer kennen de rechtvaardigmaking
-des zondaars door het geloof en moest daarom komen tot de
-verwerping van het louteringsvuur. Christus heeft alles volbracht,
-niet alleen de straf gedragen maar ook door zĳne wetsonderhouding
-voor ons het eeuwige leven verworven. En al die weldaden,
-welke Christus door zĳn lĳden en sterven verworven heeft en die
-in Hem gansch volmaakt gereed liggen, worden terstond het deel
-van iemand, als hĳ in waarheid gelooft. Wie gelooft, <i>heeft</i> het
-eeuwige leven. In de rechtvaardigmaking wordt den mensch niet
-alleen toegerekend de verdienste van Christus’ lĳdelĳke maar ook
-van zĳn dadelĳke gehoorzaamheid. Hĳ ontvangt in die weldaad
-niet alleen de vergeving, de straffeloosheid, en komt er niet door
-in den stand van Adam vóór den val, die met de hem geschonken
-kracht de wet onderhouden en het eeuwige leven verdienen moest.
-Maar hĳ heeft ook op grond van Christus’ volmaakte gehoorzaamheid
-terstond recht op het eeuwige leven; de heilige werken,
-die Christus heeft volbracht, worden hem toegekend; hĳ heeft
-<span class="pagenum" id="Page_411">[411]</span>
-door wetsvolbrenging niet het eeuwige leven te verdienen maar
-doet goede werken uit het beginsel des eeuwigen levens, dat
-hem reeds in het geloof is geschonken. De <a id="ct_403"></a>heiligmaking is hier
-dus geen zelfvoorbereiding voor den hemel, geen zelfvolmaking,
-maar niets anders dan de ontplooiing in den geloovige van wat
-hĳ in Christus reeds heeft, een wandelen in de goede werken,
-welke God in Christus voorbereid heeft, Ef. 2:10. God behoeft
-dus niet te wachten op eenige meerdere goede werken, eer hĳ
-den geloovige in den hemel opnemen kan, want in Christus is
-die hemel terstond geopend voor een iegelĳk, die gelooft. <a id="ct_295"></a>Wie
-gelooft, die heeft vergeving en eeuwig leven, die is „rĳp” voor
-den hemel, en behoeft noch hier noch hiernamaals door een purgatorium
-heen. Zelfs het lĳden, dat hĳ hier op aarde menigmaal
-nog en zelfs ten gevolge der zonde te dragen heeft, is geen straf,
-geen boete, geen afbetaling van een eisch der wet, maar eene
-vaderlĳke kastĳding, die tot zĳne opvoeding dient. 3<sup>o</sup> De eenige
-vraag op reformatorisch standpunt is dus deze: wanneer komt de
-geloovige in het volle bezit van de hem geschonken weldaden
-van Christus. Wie gelooft, ontvangt deze terstond in juridischen
-zin; hĳ heeft in Christus recht op alle goederen des verbonds,
-op de gansche zaligheid. Maar deze wordt op aarde toch nog
-niet in zĳn volle bezit gesteld; wanneer heeft dit dan plaats,
-wanneer houdt de geloovige op een pelgrim te zĳn en komt hĳ
-in het vaderland aan? <a id="ct_404"></a>Daarop heeft de Schrift maar één antwoord:
-bĳ den dood. Nergens stelt zĳ ons de vromen voor, als
-nog na den dood door straf of lĳden der zonde gekweld. Altĳd
-spreken de vromen hunne zekere verwachting uit, dat met den
-dood het einde van hun pelgrimsbaan en de ingang in het eeuwige,
-zalige leven des hemels bereikt is, Ps. 73:23, 24, Luk. 23:43,
-Hd. 7:59, 2 Cor. 5:1, Phil. 1:23, 2 Tim. 4:7. Na den dood
-is er geen heiligmaking meer, maar treedt er een toestand van
-heiligheid in, waarin de geesten der volmaakte rechtvaardigen,
-Hebr. 12:23, bekleed zĳn met lange, witte kleederen en staan voor
-den troon en voor het Lam, Op. 7:9, 14. Van den bescheiden
-de Saci van Port-Royal wordt verhaald, dat hĳ altĳd stond in
-de vreeze Gods en daarom niet op eene onmiddellĳke zaligheid
-na den dood durfde hopen maar stervende uitriep: <span lang="fr" xml:lang="fr">o bienheureux
-purgatoire!</span> Maar zulk een gemoedstoestand is aan de vromen des
-<abbr title="Ouden en Nieuwen">O. en N.</abbr> Verbonds geheel vreemd en is alleen daaruit te verklaren,
-<span class="pagenum" id="Page_412">[412]</span>
-dat iemand, ziende op zichzelven, geen oog heeft op het volbrachte
-werk van Christus. 4<sup>o</sup> Op welke wĳze de toestand van heiligheid
-terstond bĳ den dood van den geloovige intreedt, is natuurlĳk
-niet te begrĳpen noch duidelĳk te beschrĳven. Ook de wedergeboorte
-en de heiligmaking, welke hier op aarde door den
-H. Geest gewerkt wordt, is eene geheimenis. Maar zonder twĳfel
-doet daarbĳ de dood als een middel dienst. Niet in den zin van
-het platonisch dualisme, als ware de bevrĳding van het lichaam
-zonder meer reeds de heiliging der ziel, want de zonde heeft
-haar zetel juist in de ziel. Noch ook in den zin van het sentimenteel
-rationalisme, dat den mensch door den dood, als een bode
-des vredes, tot een engel laat worden, want de dood is op zichzelf
-eene openbaring van Gods toorn en eene bezoldiging der zonde.
-Maar wel naar de meening der H. Schrift, die in den dood voor
-den geloovige een afsterven van de zonde ziet. Immers, alle
-kastĳding dient den geloovigen tot hun nut, opdat zĳ de Goddelĳke
-heiligheid deelachtig worden, Hebr. 12:10. Wie evenals
-Christus om der zonde wil aan het vleesch lĳdt, die houdt op
-van de zonde, 1 Petr. 4:1. Maar dit geldt vooral van den dood.
-De ethische dood, d. i. het sterven in gemeenschap met Christus
-aan de zonde, heeft ten gevolge, dat iemand van de zonde gerechtvaardigd
-en der zonde dood is en voortaan Gode leeft in
-Christus, Rom. 6:6-11, 8:10, 1 Petr. 2:24. En deze ethische
-dood voleindt zich in den physischen dood, Rom. 7:24, 2 Cor.
-5:1, Phil. 1:21, 23. De dood is eene geweldige verandering,
-eene verbreking van alle banden met dit aardsche leven, en een
-intreden in eene nieuwe wereld met gansch andere verhoudingen
-en toestanden. Er is niets vreemds in, dat God, gelĳk van alle
-lĳden, zoo van den dood zich bedient, om de ziel van den geloovige
-te heiligen en van alle smet der zonde te reinigen. Hiertegen
-geldt niet als bezwaar, dat zulk eene heiliging mechanisch is
-en met een sprong geschiedt, want de dood is de grootste sprong,
-dien iemand maken kan, eene plotselinge verplaatsing van den
-geloovige in de tegenwoordigheid van Christus, en daardoor eene
-algeheele verderving van den uitwendigen en eene totale vernieuwing
-van den inwendigen mensch. 5<sup>o</sup> Daarbĳ komt, dat de
-leer van het vagevuur deze heiliging van den geloovige hoegenaamd
-niet begrĳpelĳker maakt. Want vooreerst moet ook de
-Roomsche theologie aan den dood nog eene soortgelĳke critische
-<span class="pagenum" id="Page_413">[413]</span>
-beteekenis toekennen als de Protestantsche. Het vagevuur toch
-is geen plaats, waar nog zonden vergeven worden, maar alleen
-een oord, waar overgebleven tĳdelĳke straffen kunnen afbetaald
-worden. Wie dus peccata venialia begaan heeft en daarvoor in
-dit leven geen vergeving ontving, moet deze in den dood deelachtig
-worden; en zoo leeren de Roomsche theologen dan ook,
-dat de in vergefelĳke zonden stervende ziel terstond in den dood
-vergeving der schuld ontvangt, om dan in het vagevuur de
-daarvoor bepaalde tĳdelĳke straffen te voldoen, Oswald, Eschat.<sup>2</sup>
-87. Vervolgens is niet in te zien, op welke wĳze het purgatorium
-de heiliging der zielen bewerkt. Afgedacht daarvan, dat het
-vagevuur door de Roomschen meest beschreven wordt als een
-materieel vuur, dat daarom niet dan idealiter op de ziel inwerken
-kan, rĳst vanzelf de vraag, hoe pĳn zonder meer heiligen kan.
-Dat ware wel mogelĳk, indien door middel van die pĳniging
-berouw, verootmoediging, bekeering, geloof, liefde enz. in de ziel
-mocht gewerkt worden. Maar dat mag op Roomsch standpunt
-niet aangenomen worden. Want het purgatorium is geen <span lang="de" xml:lang="de">Missionsanstalt</span>,
-geen bekeeringsinstituut, geen school ter heiligmaking,
-maar eene strafplaats, waar alleen tĳdelĳke straffen afbetaald
-worden. De arme zielen kunnen dus eenerzĳds niet meer zondigen
-en nieuwe schuld op zich laden, en andererzĳds kunnen zĳ zich
-ook niet verbeteren, want alle verbetering sluit bĳ Rome verdienste
-in en in het vagevuur kan niet meer verdiend worden.
-Van den toestand der arme zielen in het vagevuur is dus geen
-goede voorstelling te maken. Indien zĳ nog te denken zĳn als
-meer of minder door de zonde besmet, dan is het op Roomsch
-standpunt niet te begrĳpen, dat zĳ niet nog zondigen en zelfs
-de ontvangen genade wederom geheel verliezen kunnen. Is dit
-uitgesloten, dan zĳn de zielen in zichzelve rein en heilig en
-hebben zĳ alleen nog enkele tĳdelĳke straffen te dragen, welke
-zĳ op aarde niet konden voldoen, waarbĳ het dan weer onbegrĳpelĳk
-is, dat volmaakte rechtvaardigen nog tĳdelĳk buiten
-den hemel gesloten en aan de pĳniging van het vagevuur kunnen
-worden overgegeven. En in beide gevallen blĳft het een raadsel,
-hoe het vagevuur een <span lang="la" xml:lang="la">ignis purgatorius</span> kan zĳn; het is niets
-anders dan een <span lang="la" xml:lang="la">ignis vindicativus</span>. Oswald t. a. p. 116 zegt terecht,
-dat dit louterend karakter van het vagevuur tot de <span lang="la" xml:lang="la">quaestiones
-difficiliores</span> behoort! Eindelĳk zĳn er nog verschillende vragen,
-<span class="pagenum" id="Page_414">[414]</span>
-waarop de leer van het vagevuur het antwoord schuldig blĳft.
-De vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> gingen volgens het Roomsche geloof naar
-den limbus patrum; is deze limbus als een purgatorium te denken,
-of was voor hen geen vagevuur noodig? En hoe worden zĳ
-gelouterd, die korten tĳd vóór de parousie sterven en daarom
-niet meer in het vagevuur kunnen komen, wĳl dit met het einde
-dezer wereld ophoudt te bestaan? De zielen van de in vroeger
-eeuwen gestorvenen hebben het veel zwaarder te verantwoorden,
-dan die later in het vagevuur komen, want de mogelĳke duur
-van de pĳniging in het purgatorium wordt hoe langer hoe korter.
-Hoe is dit op Roomsch standpunt overeen te brengen met de
-gerechtigheid Gods en met de louteringsbehoefte der zielen?
-Indien men zegt, dat naarmate het einde der wereld nadert, de
-heiliging te meer in het lĳden van den tegenwoordigen tĳd en
-in den dood verlegd wordt, dan ondermĳnt men de leer van het
-vagevuur op bedenkelĳke wĳze en nadert men het standpunt, dat
-de Reformatie tegenover dit Roomsche leerstuk innam. <a id="ct_775"></a>6<sup>o</sup> Indien
-de leer van het vagevuur onhoudbaar is, dan vervalt daarmede
-ook vanzelf alle offerande en gebed voor de afgestorvenen. Vereering
-der dooden door offers en gebeden was bĳ de Heidenen
-gewoon. Voorbede voor de afgestorvenen kwam later onder de
-Joden in gebruik, 2 Makk. 12:40-45 en bleef dit tot den
-huidigen dag, Schwally, <span lang="de" xml:lang="de">Das Leben nach dem Tode</span> 188-190.
-In de christelĳke kerk kwam spoedig de gewoonte op, om de
-gestorvenen pax, lux, refrigerium toe te wenschen en hunner in
-de gebeden en bĳ de avondmaalsviering te gedenken. In den
-eersten tĳd had dit plaats ten aanzien van alle in den Heere
-gestorvenen zonder onderscheid en werden deze oblationes en
-sacrificia alleen gevierd <span lang="la" xml:lang="la">ob commemorationes eorum</span>, Cypr. Ep. 12,
-2. 39, 3. Const. Ap. VI 30. VIII 13. 41-44. Maar langzamerhand
-werd er onderscheid gemaakt tusschen die zielen, welke
-terstond in den hemel werden opgenomen en andere, die nog een
-tĳdlang in het purgatorium vertoeven moesten. De gemeenschap
-met de eerste werd daarop allengs geoefend door aanroeping en
-yereering, die met de tweede door voorbeden, goede werken,
-aflaten en zielmissen, cf. Trid. sess. 22 c. 2. 3. en sess. 25.
-Bellarminus, de purg. II 15-18. Perrone, Prael. VI 289. VIII
-29. Simar, Dogm. 900. Jansen, Prael. <ins id="cor_25" title="III1">III 1</ins> 030 enz. In den oudkatholieken
-zin, als bede tot God, dat Hĳ de zaligheid der in
-<span class="pagenum" id="Page_415">[415]</span>
-Christus ontslapenen vermeerderen en hunne gebeden voor de
-levenden aannemen mocht, en tevens als gedachtenisviering van
-en gemeenschapsoefening met de afgestorvenen, werd de voorbede
-voor de dooden ook goedgekeurd door de Grieken, M. Vitringa
-VIII 509, vele Anglikanen, ib. 515, de Lutherschen, ib. IV 79,
-Grotius, ib. 80 en door vele nieuwere theologen, Franz, <span lang="de" xml:lang="de">das
-Gebet für die Todten in seinem Zusammenhang mit Kultus und
-Lehre nach dem Schriften des h. Augustinus</span>, Nordhausen Büchting
-1857. K. M. Leibbrand, <span lang="de" xml:lang="de">Das Gebet für die Todten in der evang.
-Kirche zulässig und recht</span>, Stuttgart 1864. Maar de Gereformeerden
-verwierpen de voorbede voor de afgestorvenen, wĳl hun lot bĳ
-den dood onveranderlĳk beslist was, Suicerus s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">ταφη</span>. Vossius,
-<span lang="la" xml:lang="la">Disp. de orationibus et oblationibus pro defunctis</span>, Op. VI 458 sq.
-Rivetus in zĳne polemiek tegen Grotius, Op. III 962. 1026.
-Moor V 30-32. In Oud of Nieuw Testament is er dan ook met
-geen woord van zulk eene voorbede sprake. De eenige plaats,
-waarop men zich beroepen kan, is <a id="ct_65"></a>1 Cor. 15:29, waar Paulus
-melding maakt van zulken, die zich lieten doopen <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑπερ νεκρων</span>.
-Er is hier echter niet uit af te leiden, dat zulk een doop door
-de levenden ondergaan werd, opdat hĳ den gestorvenen ten goede
-zou komen. Want er is geen enkel bewĳs, dat zoodanig gebruik
-in den tĳd van Paulus of later voorkwam. Wel melden Tertullianus
-e. a., dat deze gewoonte bĳ de volgelingen van Cerinthus
-en Marcion gevonden werd, maar ten eerste is de juistheid van
-dit bericht volstrekt niet boven allen twĳfel verheven, en ten
-andere zou er uit volgen, dat het een kettersch gebruik was,
-hetwelk in de christelĳke kerk nooit bestaan heeft of ingang
-vond. Wie dezen tekst wilde laten gelden als bewĳs voor het
-recht, om voor de dooden te bidden, zou allereerst beginnen
-moeten, om levenden ten behoeve der gestorvenen te doopen.
-Paulus zegt echter ook niet, dat de levenden zich voor de dooden
-lieten doopen, opdat die doop den gestorvenen ten goede zou
-komen. De dooden worden door Paulus voorgesteld als het motief,
-waarom de levenden zich lieten doopen. Omdat zĳ, die in Christus
-ontslapen waren, zouden opstaan, daarom lieten hunnentwege,
-hunshalve de levende geloovigen zich doopen. De apostel spreekt
-geen andere gedachte uit dan deze, dat de doop het geloof aan
-de opstanding van Christus en de geloovigen onderstelt; neem
-de opstanding weg en de doop wordt eene ĳdele ceremonie. De
-<span class="pagenum" id="Page_416">[416]</span>
-voorbede voor de afgestorvenen vindt daarom niet den minsten
-grond in de Schrift, gelĳk trouwens Tertullianus reeds erkende.
-Want nadat hĳ de cor. mil. c. 3 gesproken had van verschillende
-kerkelĳke gebruiken en daarbĳ ook van de offeranden voor afgestorvenen,
-voegde hĳ er in c. 4 aan toe: <span lang="la" xml:lang="la">harum et aliarum
-ejusmodi disciplinarum, si legem expostules scripturarum, nullam
-invenies; traditio tibi praetenditur auctrix, consuetudo confirmatrix,
-et fides observatrix</span>, cf. ook Bellarminus, de missa II c. 7. Oswald,
-Eschat. 95. Omdat er geen praeceptum Patris is, moet men zich
-vergenoegen met de institutio matris, d. i. der kerk, die alzoo
-weder naast en boven Gods Woord komt te staan. Wĳl alzoo
-de voorbede der afgestorvenen voor de Schrift niet kan bestaan,
-komt de vraag naar hare nuttigheid en troost niet meer te pas.
-Toch zĳn ook deze moeilĳk aanwĳsbaar. Want al schĳnt het
-schoon, dat levenden door hunne voorbeden de afgestorvenen
-helpen kunnen en kunnen goedmaken, wat zĳ misschien tegenover
-hen tĳdens hun leven hebben misdreven; feitelĳk leidt deze
-kerkelĳke practĳk de christelĳke vroomheid in een gansch verkeerd
-spoor. Zĳ doet het voorkomen, alsof in strĳd met Mt. 8:22
-zorg voor de dooden van hooger waarde is dan liefde tot de
-levenden; zĳ schrĳft aan eigen werken en gebeden eene verdienstelĳke,
-satisfactorische kracht toe, welke haar werking zelfs
-oefent aan de overzĳde des grafs en daar den gestorvenen ten
-goede kan komen; zĳ is gebouwd op en bevorderlĳk aan de leer
-van het vagevuur, welke eenerzĳds, vooral bĳ de rĳken, de zorgeloosheid
-voedt en ter andere zĳde de onzekerheid der geloovigen
-bestendigt; zĳ verzwakt in het christelĳk bewustzĳn het geloof
-aan de genoegzaamheid der offerande en voorbede van Christus.
-Cf. tegen het purgatorium: Calvĳn, Inst. III 5. Polanus, Synt.
-Theol. VII 25. Chamier, Panstr. Cath. T. III lib. 26. Amesius,
-Bellarminus enervatus, T. II lib. 5. Voetius, Disp. II 1240.
-Forbesius a Corse, Instruct. hist. theol. lib. XIII. Gerhard, Loc.
-XXVI 181 sq. Quenstedt, Theol. IV 555. Kliefoth, Eschatologie,
-82 f. Charles H. H. Wright, <span lang="en" xml:lang="en">The intermediate state and prayers
-for the dead, examined in the light of Scripture and of ancient
-Jewish and Christian literature</span>, London Nisbet 1900.</p>
-
-<p id="lmn_54-13" class="sep1">13. Al is er voor eene vereering der heiligen en eene voorbede
-voor de afgestorvenen geen plaats, er is en blĳft toch eene
-<span class="pagenum" id="Page_417">[417]</span>
-onverbrekelĳke gemeenschap tusschen de strĳdende kerk op aarde
-en de triumfeerende in den hemel. De geloovigen op aarde zĳn,
-toen zĳ Christen werden, toegetreden tot het hemelsche Jeruzalem,
-dat boven en aller moeder is; tot de vele duizenden van
-engelen, die aldaar God dienen en loven; tot de gemeente der
-eerstgeborenen, d. i. van de vromen des O. Verbonds, die in de
-hemelen opgeschreven zĳn en daar het burgerrecht hebben ontvangen;
-tot de geesten der rechtvaardigen, d. i. van de Christenen,
-die reeds ontslapen zĳn en de volmaaktheid, de voleindiging,
-hebben bereikt; tot Christus, den middelaar des Nieuwen Testaments
-en tot God, den rechter van alle schepselen, <a id="ct_77"></a>Hebr. 12:22-24.
-Deze gemeenschap sluit niet in, dat er een rechtstreeksch
-verkeer moet bestaan tusschen de leden der strĳdende en der
-triumfeerende kerk; want ofschoon dit ook ontbreekt tusschen
-de verschillende menschen en volken in de onderscheidene tĳden
-en plaatsen, is toch de menschheid een organisme, uit éénen
-bloede gesproten. De persoonlĳke omgang, dien elk geloovige hier
-op aarde heeft, is tot weinige personen beperkt, maar desniettemin
-is hĳ lid van de ééne, heilige, algemeene, christelĳke kerk. De
-eenheid, die alle geloovigen, zoowel de gestorvene als de levende,
-saam verbindt, ligt in Christus, en door Hem in de gemeenschap
-met denzelfden Vader, in het bezit van denzelfden Geest, in het
-deelgenootschap aan dezelfde goederen des verbonds. De liefde,
-die blĳft, ook als geloof en hope verdwĳnen, houdt alle geloovigen
-met Christus en onderling verbonden. En die liefde uit
-zich onzerzĳds daarin, dat wĳ de heiligen, die ons voorgegaan
-zĳn, met eerbied gedenken, dat wĳ waardiglĳk van hen spreken,
-dat wĳ hen navolgen in geloof en goede werken, en door hun
-voorbeeld aangespoord met lĳdzaamheid loopen de loopbaan, die
-ons voorgesteld is, dat wĳ één met hen ons gevoelen en leven
-in de verwachting, van tot hen te gaan, dat wĳ met hen en alle
-schepselen den naam des Heeren grootmaken. <a id="ct_791"></a>Onder de vormen,
-waarin de gemeenschap van de strĳdende met de triumfeerende
-kerk zich openbaart, neemt de hope des wederziens eene breede
-plaats in. Er is door het rationalisme daarvan schrikkelĳk misbruik
-gemaakt; het scheen, alsof de zaligheid des hemels niet
-in de gemeenschap met Christus maar in de sentimenteele genieting
-van elkanders bĳzĳn gelegen was. Maar desniettemin ligt
-er eene goede, ware gedachte in. De hope op het wederzien aan
-<span class="pagenum" id="Page_418">[418]</span>
-de overzĳde des grafs is volkomen natuurlĳk, echt menschelĳk
-en ook in overeenstemming met de H. Schrift. Want deze leert
-geen naakte onsterfelĳkheid van schimachtige zielen, maar eeuwig
-leven van individueele menschen. Wedergeboorte wischt de individualiteit,
-de persoonlĳkheid, het karakter niet uit maar heiligt
-ze en stelt ze in dienst van Gods naam. De gemeente is de
-nieuwe menschheid, welke allerlei schakeering en onderscheid in
-zich draagt en in de eenheid de rĳkste verscheidenheid openbaart.
-De vreugde des hemels ligt daarom wel allereerst in de gemeenschap
-met Christus, maar vervolgens toch ook in de gemeenschap
-der zaligen onderling. En evenmin als deze op aarde, schoon zĳ
-hier altĳd gebrekkig is, inbreuk maakt op de gemeenschap der
-geloovigen met Christus, maar deze veeleer bevestigt en verrĳkt,
-alzoo is het ook in den hemel. Het hoogste, wat Paulus wenschte,
-was ontbonden te zĳn en met Christus te wezen, Phil. 1:23,
-1 Thess. 4:17. Maar Jezus stelt zelf de vreugde des hemels
-voor onder het beeld van een maaltĳd, waar allen aanzitten met
-Abraham, Izak en Jakob, Mt. 8:11, cf. Luk. 13:28. De hope
-op het wederzien is daarom op zichzelve niet verkeerd, indien
-zĳ maar ondergeschikt blĳft aan het verlangen naar de gemeenschap
-van Christus. En andererzĳds is het ook geen ongerĳmde
-gedachte, dat de zaligen in den hemel verlangen naar de geloovigen,
-die op aarde zĳn. Immers behouden zĳ de herinnering aan
-de personen en toestanden, die zĳ op aarde gekend hebben, Luk.
-16:27-31. De zielen onder het altaar roepen om wraak over
-het vergoten bloed, Op. 6:10. De bruid, d. i. de gansche gemeente
-zoowel in den hemel als op aarde, bidt om de komst van
-den Heere Jezus, Op. 22:17. Al geeft de Schrift ons geen recht
-om te gelooven, dat de zaligen in den hemel alles weten, wat
-hier op aarde gebeurt, toch is het waarschĳnlĳk, dat zĳ van de
-strĳdende kerk op aarde minstens evenveel weten als deze van
-hen. En dat weinige, gevoegd bĳ de kennis, die zĳ uit de herinnering
-bezitten en die misschien telkens door mededeelingen
-van engelen en pas ontslapenen uitgebreid wordt, is genoegzaam,
-om hen steeds met belangstelling te doen denken aan deze aarde
-en aan de machtige worsteling, die hier gestreden wordt. Daarbĳ
-komt nog, dat de toestand der zaligen in den hemel, hoe heerlĳk
-ook, toch om verschillende redenen nog een voorloopig karakter
-draagt. Immers zĳn zĳ thans alleen in den hemel en tot dien
-<span class="pagenum" id="Page_419">[419]</span>
-hemel beperkt, en nog niet in het bezit der aarde, wier erfenis
-hun met die des hemels toegezegd is. Voorts zĳn zĳ verstoken
-van het lichaam, en dit lichaamloos bestaan is niet, gelĳk het
-dualisme meenen moet, eene winst maar een verlies, geen vermeerdering
-maar vermindering van zĳn, wĳl het lichaam tot
-het wezen van den mensch behoort. En eindelĳk kan het deel
-niet volmaakt zĳn zonder het geheel; eerst in de gemeenschap
-van al de heiligen wordt de volheid van Christus’ liefde gekend,
-Ef. 3:18; de eene groep van geloovigen kan zonder de andere
-de voleindiging niet bereiken, Hebr. 11:40. Daarom is er bĳ
-de zaligen in den hemel ook nog plaats voor geloof en hope,
-voor verlangen en gebed, Op. 6:10, 22:17. Evenals de geloovigen
-op aarde strekken zĳ zich uit naar de wederkomst van
-Christus, de opstanding der dooden en de wederoprichting aller
-dingen. Dan eerst is het einde bereikt, 1 Cor. 15:24. Deze gedachte
-staat in de Schrift zoozeer op den voorgrond, dat de
-tusschentoestand tot eene korte spanne tĳds inkrimpt, die bĳ het
-eindgericht in het geheel niet in aanmerking komt. Nergens wordt
-gezegd, dat ook hetgeen door de gestorvenen in dien tusschentoestand
-wordt verricht, in den laatsten dag voor den rechterstoel
-van Christus geoordeeld zal worden. Het oordeel gaat uitsluitend
-over wat in het lichaam geschied is, hetzĳ goed hetzĳ kwaad,
-2 Cor. 5:10; het judicium universale is in zoover met het
-judicium particulare identisch. Daaruit is echter nog niet met
-Kliefoth, Eschatologie 61-66 af te leiden, dat de zielen na den
-dood buiten tĳd en ruimte leven en van alle ontwikkeling of
-vooruitgang verstoken zĳn. Want al is er zeker geen ontwikkeling,
-gelĳk die op aarde, en al is er nog veel minder aan eene mogelĳke
-verandering ten goede of ten kwade te denken, toch is
-een waarachtig bestaan en leven der zielen zonder activiteit niet
-mogelĳk, tenzĳ men ze in bewustloozen slaap verzonken acht.
-Want de gestorvenen blĳven eindige en beperkte wezens en kunnen
-niet anders bestaan dan in ruimte en tĳd. De afmetingen der
-ruimte en de berekeningen van den tĳd zĳn zonder twĳfel aan
-gene zĳde des grafs geheel andere dan hier op aarde, waar mĳlen
-en uren onze maatstaf zĳn. Maar ook de zielen, die daar wonen,
-worden niet eeuwig en alomtegenwoordig als God; zĳ moeten,
-evenals de engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 438, een ubi definitivum hebben,
-kunnen niet op twee plaatsen tegelĳk zĳn en zĳn altĳd ergens
-<span class="pagenum" id="Page_420">[420]</span>
-op eene bepaalde plaats, in het paradĳs, in den hemel enz. En
-evenzoo zĳn zĳ niet boven allen tĳdvorm, dat is boven alle
-successie van oogenblikken verheven, want zĳ hebben een verleden,
-dat zĳ zich herinneren, een heden waarin zĳ leven, en eene toekomst,
-die zĳ te gemoet gaan. De rĳke man weet, dat zĳne
-broeders nog leven, Luk. 16:28; de zielen onder het altaar zien
-uit naar den dag der wrake, Op. 6:10; de bruid verlangt naar
-de komst van Christus, Op. 22:17; zĳ, die uit de verdrukking
-gekomen zĳn, dienen God dag en nacht, Op. 7:15; en die het
-beest hebben aangebeden, hebben geen rust dag en nacht, Op.
-14:11.</p>
-
-<p>Indien nu de zielen in eenigen vorm van ruimte en tĳd
-bestaan, kunnen zĳ ook niet zonder alle werkzaamheid gedacht
-worden. Wel zegt Jezus, dat in den nacht des doods niemand
-werken kan, Joh. 9:4, en wordt de hemelsche zaligheid dikwerf
-in de Schrift als een rusten voorgesteld, Hebr. 4:9, Op. 14:13.
-Maar evenmin als het met elkander strĳdt, dat God rust van
-zĳn scheppingswerk, Gen. 2:2 en toch altĳd werkt, Joh. 5:17,
-of dat Christus zĳn werk op aarde had volbracht, Joh. 17:4
-en toch in den hemel plaats voor de zĳnen bereidt, Joh. 14:3;
-evenmin sluit het een het ander uit, dat de geloovigen rusten
-van hunne werken en toch God dienen in zĳnen tempel. Hun
-werk op aarde is af, maar daarom hebben zĳ in den hemel nog
-wel andere werken te doen. De Schrift leert dit duidelĳk. Die
-in den Heere ontslapen zĳn, zĳn bĳ Jezus, Phil. 1:23, staan
-voor den troon Gods en van het Lam, Op. 7:9, 15, roepen en
-bidden, loven en dienen, Op. 6:10, 7:10, 15, 22:17. Trouwens,
-als zĳ bewustheid hebben en God, Christus, de engelen, elkander
-kennen, dan oefenen zĳ daarmede vanzelf werkzaamheden uit van
-verstand en van wil, nemen toe in kennis en worden bevestigd
-in liefde. Als Paulus zeggen kan, dat de geloovigen op aarde,
-door de heerlĳkheid des Heeren in den spiegel van zĳn woord
-te aanschouwen, naar zĳn beeld in gedaante veranderd worden
-van heerlĳkheid tot heerlĳkheid, 2 Cor. 3:18; hoeveel te meer
-zal dat dan het geval zĳn, als zĳ toegelaten worden tot zĳne
-onmiddellĳke tegenwoordigheid en Hem zien van aangezicht tot
-aangezicht? Verandering van staat is er niet; er is ook geen
-ontwikkeling in aardschen zin; zelfs geen heiligmaking, gelĳk
-in de strĳdende kerk, want de heiligheid zelve is aller deel.
-<span class="pagenum" id="Page_421">[421]</span>
-Maar gelĳk Adam vóór den val en Christus als mensch, schoon
-volkomen heilig, toch toenemen konden in genade en wĳsheid, zoo
-is er in den hemel eene voortgaande bevestiging van staat, een
-altĳd meer gelĳkvormig worden den beelde des Zoons, een nimmer
-eindigend opwassen in de kennis en liefde van God. En daarbĳ
-heeft ieder zĳn eigen taak en plaats. <a id="ct_485"></a>De Roomschen nemen aan,
-dat de vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> na hun dood in den limbus patrum
-vertoefden en daaruit eerst door Christus bĳ zĳne nederdaling
-ter helle werden bevrĳd; en tevens meenen zĳ, dat de ongedoopt
-stervende kinderen noch in de hel noch in den hemel maar in
-een afzonderlĳk receptaculum, den limbus infantum, worden opgenomen.
-Maar voor geen van beide receptacula is er grond in
-de Schrift. Wel spreekt het vanzelf, dat wie de eenheid des
-genadeverbonds uit het oog verliest en de weldaden, door Christus
-verworven, opvat als eene nieuwe substantie, die vroeger niet
-bestond, de vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> in den limbus patrum moet laten
-wachten op deze verwerving en mededeeling van Christus’ weldaden.
-Maar wie de eenheid des verbonds erkent, en de weldaden
-van Christus opvat als de goede gunste Gods, die met het oog
-op Christus reeds vóór zĳn lĳden en sterven kon worden uitgedeeld,
-die heeft aan geen limbus patrum behoefte. De weg naar
-de hemelsche zaligheid was onder het <abbr title="Oude">O.</abbr> dezelfde als onder het
-<abbr title="Nieuwe Testament">N. Test.</abbr>, al is er ook verschil in het licht, waarbĳ de geloovigen
-toen en nu wandelen, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 196v. 211v.
-<a id="ct_483"></a>En evenzoo is er aan de overzĳde des grafs geen plaats voor een limbus infantum;
-want de kinderen des verbonds, gedoopt of ongedoopt, gaan
-stervende ten hemel in; en over het lot der andere is ons zoo
-weinig geopenbaard, dat wĳ het best doen van een stellig oordeel
-ons te onthouden, cf. B. B. Warfield, <span lang="en" xml:lang="en">The development of the
-doctrine of infant salvation</span>, in zĳn <span lang="en" xml:lang="en">Two Studies in the history of
-doctrine</span>, New-York 1897. <a id="ct_393"></a>Maar toch ligt er in den limbus patrum
-en infantum deze ware gedachte, dat er verschillende graden zĳn
-zoowel in de straf der goddeloozen als in de zaligheid der vromen.
-Er is onderscheid van rang en werkzaamheid in de wereld der
-engelen. Er is verscheidenheid onder alle schepselen en het rĳkst
-onder de menschen. Er is verschil van plaats en taak in de
-gemeente van Christus; aan ieder geloovige wordt hier op aarde
-een eigen gave geschonken en een eigen taak opgedragen. En bĳ
-den dood volgen ieders werken dengene na, die in den Heere
-<span class="pagenum" id="Page_422">[422]</span>
-ontslaapt. Zonder twĳfel wordt deze verscheidenheid in den hemel
-niet uitgewischt maar integendeel van al het zondige gereinigd
-en op het rĳkst vermenigvuldigd, Luk. 19:17-19. Toch ontneemt
-dit verschil in graad niets aan de zaligheid, welke elk
-naar zĳne mate geniet. Want allen wonen in bĳ denzelfden Heere,
-2 Cor. 5:8, zĳn opgenomen in denzelfden hemel, Op. 7:9, genieten
-dezelfde rust, Hebr. 4:9 en vinden hun vreugde in denzelfden
-dienst van God, Op. 7:15.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="para_55">§ 55. <span class="smcap">De Wederkomst van Christus.</span></h3>
-
-<p id="lmn_55-1" class="sep1">1. Gelĳk het den mensch gezet is, om eenmaal te sterven,
-zoo moet er ook eens een einde komen aan de geschiedenis der
-wereld. Niet alleen de religie, ook de wetenschap was daarvan
-ten allen tĳde overtuigd. Enkelen, zooals Aristoteles in de oudheid
-en Czolbe, Friedrich Mohr e. a. in den nieuweren tĳd, hebben
-wel gemeend, dat deze wereld eeuwig was en geen begin noch
-einde had. Maar de onhoudbaarheid dezer meening wordt thans
-algemeen toegestemd; er zĳn vele overwegingen, die den eindigen
-duur der wereld boven allen twĳfel verheffen. De omdraaiingssnelheid
-der aarde neemt volgens berekening minstens ééne seconde
-in 600,000 jaren af; hoe weinig dit ook zĳ, het brengt na billioenen
-van jaren toch op aarde een omkeer in de verhouding
-van dag en nacht teweeg, welke aan alle leven een einde maakt.
-Voorts wordt de rotatie der aarde voortdurend door den invloed
-van ebbe en vloed vertraagd, wĳl deze de deelen der aarde
-verplaatst en den voorraad kinetische energie vermindert; de
-aarde nadert daarom steeds de zon en moet eindelĳk in haar
-verdwĳnen. Vervolgens is de ruimte, waarin de planeten zich
-bewegen, niet volstrekt ledig, maar met aether of verdunde lucht
-gevuld, die, hoe zwak dan ook, de beweging tegenhoudt, de omdraaiingssnelheid
-vermindert, de baan der planeten doet inkrimpen
-en ze alzoo steeds meer in de nabĳheid der zon doet komen.
-Verder kan ook de zon niet altĳd duren; hetzĳ zĳ hare warmte
-produceere door invallende meteorieten of door voortdurende inkrimping
-of door chemische werkingen, zĳ verbruikt die warmte
-allengs, verkleint haar omvang, trekt zich saam en gaat haar
-<span class="pagenum" id="Page_423">[423]</span>
-einde te gemoet; volgens Thompson zou de middellĳn der zon
-jaarlĳks 35 meter afnemen en zou zĳ, daar zĳ reeds 20 millioen
-jaren geschenen had, nog slechts een 10 millioen jaren kunnen
-bestaan. Kinetische energie toch kan zich wel in warmte omzetten,
-maar warmte niet meer in kinetische energie, tenzĳ zĳ uitstroome
-op een kouder lichaam. Als de temperatuur dus eens overal gelĳk
-zal zĳn, houdt de omzetting van warmte op en is het einde der
-dingen bereikt. De vraag is dus maar, wie van beide, de zon of
-de aarde, het het langst uithouden zal; indien de zon, dan wordt
-de aarde ten slotte door haar verslonden en eindigt alles met
-verbranding; indien de aarde, dan houdt eens alle warmte op
-en gaat het leven onder in den dood der verstĳving. Daarbĳ
-komen nog allerlei andere gronden voor de eindigheid der wereld;
-het water der aarde moet wegens zĳne chemische verwantschap
-met de mineralen steeds afnemen; water en zuurstof worden almeer
-aan vaste stoffen verbonden; de producten der aarde, steenkolen,
-hout, turf, voedingsmiddelen, verminderen; de aarde, hoe rĳk ook,
-raakt eenmaal uitgeput, en dit te spoediger, naarmate het menschelĳk
-geslacht toeneemt en het gevaar van overbevolking dreigt.
-Voor eene optimistische verwachting aangaande de toekomst is
-er daarom op het standpunt der wetenschap volstrekt geen plaats.
-Toch hebben velen zich daaraan overgegeven en van een gestadigen
-vooruitgang en een toekomstig paradĳs der menschheid in
-het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span> gedroomd. Humanisten en materialisten wedĳveren
-met elkander in het koesteren van dergelĳke illusiën, achten
-door het principe der kosmische evolutie hunne broodprofetieën
-gewaarborgd en oordeelen, dat door de vermeerdering van ideale
-goederen, zooals wetenschap, kunst, zedelĳkheid, of door den
-vooruitgang in stoffelĳke welvaart, door overvloed van voedsel
-en deksel en kleeding, het geluk der menschheid eenmaal ten
-volle bereikt worden zal. Kant, Lessing, Herder, Fichte, Schelling
-enz., achtten eene toekomst aanstaande, waarin het ethische
-Godsrĳk allen omvatten, de Aufklärung aller deel en de humaniteit
-het beginsel van aller leven zou zĳn. Zelfs Darwin spreekt aan
-het slot van zĳn boek over het Ontstaan der soorten en in het
-laatste hoofdstuk van zĳne Afstamming des menschen de hope
-uit, dat de mensch, die van zĳn dierlĳken oorsprong thans reeds
-zoo hoog is opgeklommen, eene nog hooger bestemming in eene
-verwĳderde toekomst tegemoet gaat. In die toekomst zal volgens
-<span class="pagenum" id="Page_424">[424]</span>
-Pierson, Eene Levensbeschouwing 269, het huwelĳk door de
-edelsten niet meer worden begeerd, maar zal de man met de
-vrouw als met zĳne zuster verkeeren en de wellust niet meer
-de dood van den levenslust zĳn, of zal volgens anderen het
-huwelĳk bĳ een hoogbeschaafd volk mettertĳd den vorm van
-een dubbelhuwelĳk aannemen en twee vrienden gezamenlĳk twee
-vrouwen huwen. Nog buitensporiger zĳn de verwachtingen van
-de socialisten, deze chiliasten van het ongeloof, die meenen, dat
-in den toekomststaat naar hun model alle zonde en strĳd verdwenen
-en een onbezorgd, tevreden leven aller voorrecht zal zĳn.
-Maar, gelĳk gezegd is, veel grond bestaat er voor zulke verwachtingen
-niet. En al zou er ook een tĳd van meerdere welvaart
-en grooter geluk voor de menschheid aanbreken, wat zou het
-voordeel daarvan zĳn, als toch alle ontwikkeling, gelĳk de wetenschap
-leert, ten slotte moest ondergaan in den dood? Fr. van
-Hellwald weet aan het slot van zĳne <span lang="de" xml:lang="de">Kulturgeschichte</span> op de
-vraag, waartoe alles geweest is, waartoe ook de mensch met zĳn
-worstelen en streven, zĳn beschaving en ontwikkeling bestaan
-heeft, niet het minste antwoord te geven. En Otto Henne-Am
-Rhyn eindigt zĳne <span lang="de" xml:lang="de">Kulturgeschichte</span> met de voorspelling, dat heel
-de menschheid met haar cultuur eens spoorloos verdwĳnen zal;
-<span lang="de" xml:lang="de">einst wird Alles, was wir gethan, nirgends mehr aufzufinden sein</span>;
-en hĳ kan zich daartegenover alleen troosten met de gedachte,
-dat het nog langen tĳd duren zal, eer het zoover is. Wie zonder
-God en zonder Christus leeft, en alles van het
-<span lang="de" xml:lang="de"><ins id="cor_26" title="Deisseits">Diesseits</ins></span>, van
-immanente, kosmische krachten verwachten moet, is ook zonder
-hope in de wereld. Zelfs de cultuur is niet eindeloos te denken.
-Milliarden van jaren kunnen in het verleden of in de toekomst
-der wereld wel willekeurig aangenomen maar niet concreet, gevuld
-met geschiedenis, gedacht worden. Als bĳv. de menschheid eens
-duizend millioen jaren oud werd, zou een leerboek over de
-wereldgeschiedenis, dat eene eeuw op tien bladzĳden afhandelde,
-niet minder dan tweehonderdduizend deelen vormen, elk deel
-gerekend op vĳfhonderd bladzĳden, of nog twintigduizend deelen,
-als aan elke eeuw slechts ééne bladzĳde, of nog vĳfhonderd
-deelen, indien aan elke eeuw niet meer dan één regel gewĳd
-werd. En zoo zou het zĳn met al wat den inhoud onzer cultuur
-vormt. De mensch en de menschheid zĳn eindig, en daarom is
-ook hunne beschaving niet eindeloos te denken. Een oneindige
-<span class="pagenum" id="Page_425">[425]</span>
-tĳd is zoowel voor de aarde als voor ons geslacht eene ongerĳmdheid,
-die nog tastbaarder is dan de dwaasheid van de millioenen
-van jaren, uit heidensche mythologieën ons bekend. <a id="ct_599"></a>Op
-het standpunt der wetenschap is er veel meer grond, om het
-pessimisme van Schopenhauer en Ed. von Hartmann aan te nemen,
-dat de verlossing der wereld stelt in de bestrĳding van den
-alogischen wil door de logische voorstelling, in de absolute Willensverneinung,
-dat is in de vernietiging der wereld zelve. Maar
-ook dan is er niet de minste waarborg, dat de absolute wil niet
-tot een ander wereldproces overgaat en tot in het oneindige toe
-altĳd weer van voren aan begint. Vele Grieksche wĳsgeeren
-hielden het ervoor, dat aan deze wereld vele andere voorafgegaan
-waren en op haar vele andere zouden volgen; zelfs waren de
-Pythagoreërs en de Stoicĳnen van oordeel, dat alles precies zoo
-terugkeeren zou, als het op deze wereld bestond en in vroegere
-bestaan had; en ook thans zĳn velen, bĳv. Haeckel, <span lang="de" xml:lang="de">Die Welträthsel</span>
-430, tot dergelĳke gevoelens teruggekeerd, ofschoon Windelband,
-<span lang="de" xml:lang="de">Geschichte und Naturwissenschaft</span>, Strassburg 1900 S. 22
-het terecht eene pĳnlĳke gedachte noemt, dat <span lang="de" xml:lang="de">in der periodischen
-Wiederkehr aller Dingen auch die Persönlichkeit mit allem ihrem
-Thun und Leiden wiederkehren soll</span>. Cf. Lange, Gesch. des Materialismus<sup>4</sup>
-552 f. Pesch, <span lang="de" xml:lang="de">Die grossen Welträthsel</span><sup>2</sup> II 352 f.
-Mühlhäusser, <span lang="de" xml:lang="de">Die Zukunft der Menschheit</span> Heilbron 1881. Reiff,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die Zukunft der Welt</span><sup>2</sup> Basel 1875. Fürer,
-<span lang="de" xml:lang="de">Weltende und Endgericht</span>,
-Gütersloh 1896. Siebeck, Religionsphilos. 1893 S. 399-427.
-Caro, <span lang="fr" xml:lang="fr">La question du progrès</span>, in zĳne
-<span lang="fr" xml:lang="fr">Problèmes de morale
-sociale</span>, Paris 1887 p. 251. Orr, Christian View 369.</p>
-
-<p id="lmn_55-2" class="sep1">2. De religie heeft zich nooit met deze idee van eene eindelooze
-ontwikkeling of van een algeheelen ondergang der wereld
-verzoend. Verschillende redenen hielden haar van het overnemen
-dezer wĳsgeerige theorieën terug. Immers is het voor geen tegenspraak
-vatbaar, dat al dergelĳke voorstellingen aan de waarde
-der persoonlĳkheid tekort doen en deze opofferen aan het geheel.
-Voorts miskennen zĳ de beteekenis van het godsdienstig-zedelĳk
-leven en stellen dit verre beneden de cultuur. En eindelĳk bouwen
-zĳ voor het heden en voor de toekomst alleen op de krachten,
-die in den kosmos immanent zĳn en rekenen hoegenaamd niet
-met eene Goddelĳke macht, die de wereld bestuurt en haar ten
-<span class="pagenum" id="Page_426">[426]</span>
-slotte door rechtstreeksche ingrĳping beantwoorden doet aan het
-door haar gestelde doel. Alle godsdiensten hebben daarom eene
-andere verwachting voor de toekomst. Zĳ kennen alle in meer
-of minder duidelĳke mate een strĳd van het goede en kwade;
-alle koesteren zĳ de hope van de zegepraal van het goede, waarbĳ
-de deugdzamen beloond en de goddeloozen gestraft worden; en
-meestal achten zĳ die toekomst ook niet anders bereikbaar dan
-door eene openbaring van bovennatuurlĳke krachten, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a>
-229. <a id="ct_592"></a>In de perzische religie werd zelfs aan het einde der derde
-wereldperiode de verschĳning van den derden zoon van Zarathustra,
-Sosiosh, verwacht, die een duizendjarig vrederĳk inleiden en het
-verlossingswerk van zĳn vader voltooien zou, Saussaye, Religionsgesch.
-II 51. Hartmann, Rel. I 239. Herzog<sup>2</sup> 11, 239. <a id="ct_416"></a>En onder
-de Mohammedanen kwam naast het geloof aan de wederkomst
-van Jezus ook langzamerhand de verwachting van een Mahdi op,
-die de geloovigen weder in den gouden tĳd van de „vier rechtvaardige
-Khalifs” terugvoeren zou, Dr. C. Snouck Hurgronje,
-<span lang="de" xml:lang="de">Der Mahdi, Separatabdruck von der</span> „<span lang="fr" xml:lang="fr">Revue Coloniale
-Internationale</span>” 1885. <a id="ct_419"></a>Bĳ Israel werd de verwachting aangaande de
-toekomst gebouwd op den grondslag van het verbond, dat God
-met Abraham en zĳn zaad had opgericht. Dit verbond toch draagt
-een eeuwig karakter en wordt door ’s menschen ontrouw niet teniet
-gedaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 195. Reeds in de wet betuigt God herhaaldelĳk
-aan het volk van Israel, dat Hĳ, wanneer het zĳn
-verbond overtreedt, het met de zwaarste straffen bezoeken maar
-zich daarna toch weer zĳner ontfermen zal. Als Israel om zĳne
-zonden onder de volken verstrooid en zĳn land verwoest zal zĳn,
-dan zal de Heere in dien tĳd door het aannemen van andere
-volken Israel tot jaloerschheid verwekken en daarna het bekeeren
-en terugvoeren in zĳn land, het zegenen met allerlei geestelĳke
-en stoffelĳke zegeningen en wrake doen over al zĳne vĳanden,
-Lev. 26, Deut. 4:23-31, 30:1-10, 32:15-43. Na de
-belofte aan Davids huis, dat het bestendig en zĳn stoel vast zou
-zĳn tot in eeuwigheid, 2 Sam. 7:16, 23:5, 1 Chr. 17:14,
-krĳgt in de verwachting aangaande Israels toekomst dit element
-hoe langer hoe meer beteekenis, dat de bekeering en het herstel
-van Israel niet anders zal tot stand komen dan door den gezalfden
-koning uit Davids geslacht. In de profetie worden deze gedachten
-breeder ontwikkeld en nemen zĳ, ondanks de eigenaardigheid,
-<span class="pagenum" id="Page_427">[427]</span>
-die zĳ bĳ elk der profeten dragen, steeds vaster vormen aan.</p>
-
-<p id="ct_279">In de verwachting, welke het Oude <abbr title="Testament">Test.</abbr> koestert aangaande de
-toekomst van het volk Gods, zĳn de volgende momenten duidelĳk te
-onderscheiden. Alle profeten verkondigen 1<sup>o</sup> aan Israel en Juda <i>een
-dag des gerichts en der straf</i>. De <span lang="hbo" xml:lang="hbo">יום יהוה</span>, dat is, de tĳd, waarin
-de Heere zich over zĳn volk ontfermen en zich aan zĳne vĳanden
-wreken zal, werd door de profeten gansch anders dan door het
-volk opgevat. Het volk misbruikte deze verwachting en dacht,
-dat Ihvh het, afgedacht van zĳn geestelĳken toestand, tegen alle
-gevaar beschermen zou, Am. 5:18, 6:13, Jer. 29, Ezech. 33:23v.
-Maar de profeten zeiden, dat de dag des Heeren ook voor
-Israel een dag des gerichts zou zĳn; het volk zou in ballingschap
-gaan en zĳn land aan de verwoesting worden prĳs gegeven, Am.
-2:4v., 5:16, 18, 27, 6:14 enz., Hos. 1:6, 2:11, 3:4, 8:13,
-9:3, 6, 10:6, 11:5, 13:12, 14:1, Joël 2:1v., Mich. 3:12,
-4:10, 7:13, Zef. 1:1-18, Hab. 1:5-11, Jes. 2:11v., 5:5v.,
-7:18v., Jer. 1:11-16 enz. Maar toch, die straf is 2<sup>o</sup> <i>tĳdelĳk</i>.
-Er komt een einde aan na vele dagen, Hos. 3:3, na enkele
-dagen, dat is na een korten tĳd, 6:2, na zeventig jaren, Jer.
-25:12, 29:10, na driehonderd en negentig jaren voor Israel en
-veertig jaren voor Juda, Ezech. 4:4v. God kastĳdt zĳn volk met
-mate, Jes. 27:7v., Jer. 30:11, Hĳ verlaat het slechts voor een
-kleinen tĳd; zĳn toorn is klein, maar zĳne goedertierenheid is
-eeuwig, Jes. 54:7, 8. Hĳ heeft zĳn volk lief met eene eeuwige
-liefde, en zal zich daarom weder ontfermen, Mich. 7:19, Jer.
-31:3, 20. Hĳ kan zĳn volk niet verderven, al schudt Hĳ het
-ook als in eene zeef, Am. 9:8, 9. Zĳn berouw is in Hem ontstoken,
-Hos. 11:8. Hĳ gedenkt zĳn verbond, Ezech. 16:60.
-Hĳ zal zĳn volk verlossen, niet om Israels wil, maar om zĳns
-naams wil, om zĳn roem onder de Heidenen, Deut. 32:27,
-Jes. 43:25, 48:9, Ezech. 36:22. <a id="ct_509"></a>Aan het einde van den straftĳd
-zendt God 3<sup>o</sup> <i>den Messias</i> uit Davids huis. Obadja spreekt
-nog in het algemeen van heilanden, die de op Zion ontkomene
-gemeente beschermen, vs. 17, 21, cf. Jer. 23:4, 33:17, 20,
-21, 22, 26. Amos zegt, dat God na het gericht over Israel de
-vervallen hut van David weer oprichten zal, 9:11. Hosea verwacht,
-dat de kinderen Israels zich bekeeren zullen en den Heere
-zoeken en ook David hunnen koning, 1:11, 3:5, cf. Jer. 30:9,
-Ezech. 34:23, 24, 37:22-24. Micha profeteert, dat Israel niet
-<span class="pagenum" id="Page_428">[428]</span>
-eerder uit de macht der vĳanden verlost zal worden, voordat uit
-het Davidisch koningshuis te Bethlehem de Heerscher geboren
-zal zĳn, 5:1, 2. Dat Hĳ niet uit Jeruzalem maar, evenals David
-zelf, uit Bethlehem zal voortkomen, bewĳst, dat het Davidisch
-koningshuis den troon verloren heeft en tot een staat van nederheid
-vervallen is. Jesaja zegt dan ook, dat er een rĳsje zal
-voortkomen uit den afgehouwen tronk van Isaï, 11:1, 2, en
-Ezechiël drukt dezelfde gedachte aldus uit, dat de Heere van
-den oppersten tak des hoogen ceders een klein, teeder takje
-nemen zal, 17:22. God zal hem als eene spruite aan Davids huis
-doen uitspruiten, Jes. 4:2, Jer. 23:5, 6, 33:14-17, zoodat
-hĳ daarnaar ook den naam van Spruite draagt, Zach. 3:8, 6:12.
-In Israels lĳdenstĳd geboren, zal deze Davidide opgroeien in
-armoedige omstandigheden, Jes. 7:14-17; Hĳ is een koning,
-maar rechtvaardig, zachtmoedig, nederig en daarom rĳdende op
-het veulen eener ezelin, Zach. 9:9; met de koninklĳke verbindt
-hĳ de profetische, Deut. 18:15, Jes. 11:2, 40-66, Mal. 4:5
-en de priesterlĳke waardigheid, Jes. 53, Jer. 30:21, Zach. 3,
-6:13, Ps. 110; het rĳk, dat Hĳ komt stichten, is een rĳk van
-gerechtigheid en vrede, Jes. 11, 40-66, Mich. 5:9, Ps. 72,
-110; Hĳ is en verwerft zelf de gerechtigheid en het heil voor
-zĳn volk, Jes. 11, 42, 53, Jer. 23:5, 6, Ps. 72 enz. Zĳne verschĳning
-heeft daarom niet eerst plaats na den dag des gerichts,
-maar gaat daaraan vooraf; Juda wordt eerst verlost, als God
-aan David eene spruite schenken zal, Jes. 9:1-16, 11:1v.,
-Jer. 23:5, 6, 33:14-17. Tot de weldaden 4<sup>o</sup>, die door dezen
-Gezalfde aan zĳn volk geschonken zullen worden, behoort allereerst
-de <i>terugkeer</i> uit het land der ballingschap. Land, volk,
-koning en God behooren bĳeen; het herstel van Israel begint
-daarom met terugkeer uit de ballingschap, Am. 9:14, Hos. 11:11,
-Mich. 4:6, Joel 3:1, Jes. 11:11, Jer. 3:18, Ezech. 11:17
-enz. Die terugkeer zal volgens de schildering van Jesaja
-buitengewoon heerlĳk zĳn; de wildernis zal bloeien als eene roos,
-bergen zullen geslecht en dalen gevuld worden; er zal een gebaande
-weg zĳn, waarop ook de blinde niet dwalen kan, 35:1-9,
-41:17-20, 42:15, 16, 43:19, 20 enz. In dien terugkeer zal
-zoowel Israel als Juda deelen, Am. 9:9-15, Hos. 1:11, 14:2-9,
-Jes. 11:13, Jer. 3:6, 18, 31:27, 32:37-40, Ezech.
-37:17, 47:13, 21, 48:1-7, 23-29. Maar aan deze
-<span class="pagenum" id="Page_429">[429]</span>
-verwachting beantwoordde de terugkeer uit de Babylonische gevangenschap
-slechts zeer ten deele. De na-exilische profeten zien
-daarom in dien terugkeer slechts een begin van de vervulling
-der beloften, maken hunne verwachting los van een terugkeer
-uit de ballingschap, en spreken, behalve Zach. 8:13, niet meer
-van de tien stammen; de teruggekeerden beschouwden zich als
-de vertegenwoordiging van het gansche Israel, Ezr. 6:17. Trouwens
-vatten al de profeten 5<sup>o</sup> den terugkeer uit de ballingschap
-tevens in ethischen zin, als eene <i>bekeering</i> van Israel, op. Vergadering
-uit de volken en besnĳdenis des harten gaan saam,
-Deut. 30:3-6. Lang niet allen zullen terugkeeren en zich bekeeren
-tot den Heere; velen, de meesten zullen in het gericht,
-dat de dag van Ihvh ook over Israel brengen zal, omkomen.
-De Heere zal het huis Jakobs wel niet ganschelĳk verderven,
-maar Hĳ zal het toch schudden als in een zeef en de zondaars
-doen sterven door het zwaard, Am. 9:8-10. Als de Heere Israel
-en Juda wederbrengt, zal Hĳ hen eerst in de woestĳn leiden en
-daar met hen richten en de goddeloozen uitzuiveren, Hos. 2:13,
-Ezech. 20:34v. Vele mannen zullen dan vallen, zoodat zeven
-vrouwen éénen man zullen aangrĳpen, Jes. 3:25-4:1. De verdelging
-is vastelĳk besloten, slechts een overblĳfsel zal wederkeeren,
-Jes. 4:13, 6:13, 7:3, 10:21, 11:11. De Heere zal
-de kinderen Israels dorschen en dan één bĳ één oplezen, Jes. 27:12.
-Hĳ zal de hoogmoedigen verdoen, maar een arm en ellendig
-volk doen overblĳven, Zeph. 3: 21, en zĳn werk in het leven
-behouden, Hab. 3:2. Eén uit eene stad en twee uit een geslacht
-zullen wedergebracht, Jer. 3:14, twee deelen zullen uitgeroeid
-maar het derde deel gelouterd worden, Zach. 13:8, 9. Maar
-deze overgeblevenen zullen dan den Heere tot een heilig volk
-zĳn, dat Hĳ zich ondertrouwt in eeuwigheid, Hos. 1:10, 12,
-2:15, 18, 22, Jes. 4:3, 4, 11:9. De Heere vergeeft hun alle
-ongerechtigheid, wascht hen van al hunne onreinheid, geeft hun
-een nieuw hart, stort zĳnen Geest op allen uit, doet alle afgoderĳ
-en tooverĳ uit haar midden verdwĳnen, en richt een nieuw verbond
-met hen op, Mich. 5:11-14, Joel 2:28, Jes. 44:21-23,
-43:25, Jer. 31:31, Ezech. 11:19, 36:25-28, 37:14,
-Zach. 13:2 enz. Een onreine zal er onder hen niet meer zĳn,
-Jes. 52:1, 11, 12; allen zĳn zĳ rechtvaardigen, Jes. 60:21,
-die, door God geleerd, Hem kennen, op zĳn naam vertrouwen
-<span class="pagenum" id="Page_430">[430]</span>
-en geen onrecht doen of leugen spreken, Jes. 54:13, Jer. 31:31,
-Zeph. 3:12, 13. Alles zal er heilig zĳn, tot zelfs de bellen der
-paarden toe, Zach. 14:20, 21. Want de heerlĳkheid des Heeren
-is over hen opgegaan, Zach. 2:5, Jes. 60:1, en God zelf woont
-onder hen, Ob. 21, Joel 3:17, Hos. 2:22, Zach. 2:10, 8:8 enz.
-Deze geestelĳke weldaden sluiten 6<sup>o</sup> voor de Oudtest. profetie
-de verwachting in van <i>het herstel van tempel en eeredienst</i>.
-Volgens Obadja zal er op Sion ontkoming zĳn; daar wonen de
-heilanden, die Israel beschermen en zĳne vĳanden richten zullen,
-vs. 17, 21. Joel profeteert, dat de Heere wonen zal op Sion,
-zĳnen heiligen berg en dat Jeruzalem eene heiligheid zal zĳn,
-die niet meer voor vreemden toegankelĳk en eeuwig van duur
-zal zĳn, 3:17, 20. Amos verwacht, dat de steden van Palestina
-herbouwd en bewoond en Israel er nimmermeer uit verdreven
-zal worden, 9:14, 15. Micha verkondigt, dat, al zal Sion ook
-als een akker geploegd en Jeruzalem tot een steenhoop worden,
-3:12, toch de berg van het huis des Heeren vastgesteld zal
-zĳn op den top der bergen, dat uit Sion de wet zal uitgaan en
-des Heeren woord uit Jeruzalem, en dat de Heere op Sion wonen
-zal, 4:1, 2, 7, 7:11. Dezelfde gedachte wordt door Jesaja uitgesproken,
-2:2, die er voorts nog aan toevoegt, dat Sion en
-Jeruzalem, koningschap en priesterschap, tempel en altaar, offeranden
-en feestdagen hersteld zullen worden, 28:16, 30:19,
-33:5, 35:10, 52:1, 56:6, 7, 60:7, 61:6, 66:20-23.
-Evenzoo verwacht Jeremia, dat Jeruzalem herbouwd, des Heeren
-troon aldaar gevestigd, en de eeredienst in den tempel vernieuwd
-zal worden, 3:16, 17, 30:18, 31:38, 33:18,21. Haggaï
-voorspelt, dat de heerlĳkheid van den tweeden tempel grooter
-zal zĳn dan die van den eersten, 2:6-10, en Zacharia verkondigt,
-dat Jeruzalem herbouwd en uitgebreid, dat priesterschap
-en tempel vernieuwd zal worden en dat God in Jeruzalem te
-midden van zĳn volk wonen zal, 1:17, 2:1-5, 3:1-8, 6:9-15,
-8:3v. Maar door geen der profeten wordt dit beeld der
-toekomst zoo minutieus uitgewerkt als door <a id="ct_7"></a>Ezechiël. Nadat hĳ
-in hoofdst. 34-37 gezegd heeft, dat Israel en Juda weder door
-den Heere vergaderd, als één volk onder den eenigen herder uit
-Davids huis Hem ten eigendom aangenomen en met een nieuw
-hart en een nieuwen geest begiftigd zal worden, en dan in hoofdst.
-38 en 39 voorspeld heeft, dat Israel, in zĳn land teruggekeerd,
-<span class="pagenum" id="Page_431">[431]</span>
-nog één laatsten aanval van Gog uit Magog heeft te doorstaan,
-geeft hĳ in hoofdst. 40-48 eene uitgewerkte teekening van het
-Palestina der toekomst. Het land aan de westzĳde van den Jordaan
-zal door evenwĳdige lĳnen verdeeld worden in bĳna gelĳke
-strooken. De bovenste zeven worden bewoond door de stammen
-Dan, Aser, Naftali, Manasse, Efraïm, Ruben, Juda, en de benedenste
-vĳf door Benjamin, Simeon, Issaschar, Zebulon en Gad.
-Tusschen deze bovenste en benedenste deelen des lands wordt
-eene strook lands afgezonderd voor den Heere. In het midden
-van deze 25000 el breede en lange strook ligt een hooge berg;
-en daarop is de met de heerlĳkheid des Heeren vervulde tempel
-gebouwd, die 500 el in het vierkant bedraagt en door eene
-ruimte van 500 el aan elke zĳde is omringd. Daaromheen ontvangen
-de priesters, die allen zonen Zadoks moeten zĳn, in het
-zuiden en de Levieten in het noorden hun woonplaats van 25000
-el lengte en 10000 el breedte, terwĳl in het oosten en westen
-een gedeelte van de heilige strook toegewezen wordt aan den vorst.
-De stad Jeruzalem is van den tempel gescheiden en ligt ten
-zuiden van het land, dat den priesters is toegewezen, in eene
-vlakte van 25000 el lengte en 5000 el breedte. Aan elke zĳde
-van de stad bevinden zich in den muur drie poorten, naar het
-getal der stammen Israels. Op de groote feesten komt heel Israel
-naar den tempel om te offeren, maar aan de Heidenen is de toegang
-tot den tempel verboden. Indien Israel zoo naar Gods inzettingen
-leeft, zal het rĳken zegen genieten; van onder den dorpel van de
-tempeldeur stroomt eene beek, die voortdurend zich verdiept,
-het land vruchtbaar en zelfs het water der doode zee gezond
-maakt; en aan hare oevers staat geboomte, welks vruchten tot
-spĳze en welks bladeren tot genezing dienen.</p>
-
-<p id="lmn_55-2c">Bĳ deze geestelĳke weldaden komen 7<sup>o</sup> allerlei <i>stoffelĳke zegeningen</i>.
-Israel zal onder den vredevorst uit Davids huis in
-veiligheid wonen. Oorlog zal er niet meer zĳn; boog en zwaard
-worden verbroken, Hos. 2:17, paarden en wagenen verdaan,
-vestingen vernield, Mich. 5:9, 19, zwaarden tot spaden en
-spiesen tot sikkelen geslagen, en allen zullen neerzitten onder
-hun wĳnstok en vĳgeboom, Jes. 2:4, Mich. 4:3, 4, want het
-koninkrĳk is des Heeren en Hĳ is hunne sterkte, Ob. 21, Joel
-3:16, 17. Het land zal eene buitengewone vruchtbaarheid ontvangen,
-zoodat de bergen van zoeten wĳn druipen en de heuvelen
-<span class="pagenum" id="Page_432">[432]</span>
-van melk vlieten; eene fontein, uitgaande uit het huis des Heeren
-zal het dorre land bevochtigen en de woestĳn in een Eden herscheppen;
-het boos gedierte zal verdreven zĳn, vĳanden zullen
-den oogst niet meer rooven, en alle geboomte, te rechter tĳd
-door malschen regen verkwikt, zal overvloedig vruchten dragen,
-Am. 9:13, 14, Hos. 2:17, 20, 21, 14:6, Joel 3:18, Jes. 32:15-20,
-51:3, 60:17, 18, 62:8, 9, 65:9, 22, Jer. 31:6,
-12-14, Ezech. 34:14, 25, 26, 29, 36:29, 47:1-12, Zach.
-8:12, 14:8, 10. Er zal zelfs een groote omkeer in heel de
-natuur plaats hebben; de dieren ontvangen een anderen aard,
-Jes. 11:6-8, 65:25, hemel en aarde worden vernieuwd en
-de vorige dingen niet meer gedacht, Jes. 34:4, 51:6, 65:17,
-66:22; zon en maan worden veranderd, het licht der maan wordt
-als de zon en het licht der zon wordt zevenvoudig versterkt,
-Jes. 30:26; ja zon en maan houden op, het wordt een eenige
-dag, want de Heere zal zĳn tot een eeuwig licht, Jes. 60:19, 20,
-Zach. 14:6, 7. En ook in de menschenwereld zal de verandering
-groot zĳn. Als Israel vergaderd zal zĳn, zal Palestina van menschen
-deunen, Mich. 2:12, 13; het zaad der kinderen Israels
-zal zĳn als het zand der zee, en vooral zal dat van Davids huis
-en van de levieten vermenigvuldigd worden, Hos. 1:10, Jes. 9:2,
-Jer. 3:16, 33:22. Vanwege de veelheid der menschen en der
-beesten zal Jeruzalem niet te meten zĳn en dorpsgewĳze bewoond
-moeten worden, Zach. 2:1-4. Deze wonderbare vermeerdering
-heeft verschillende oorzaken. Vele Israelieten zullen, als een
-gedeelte reeds teruggebracht is, naar Jeruzalem komen en in den
-zegen Israels willen deelen, Zach. 2:4-9, 8:7, 8, Jer. 3:14,
-16, 18; ja, als de boden des Heeren dien zegen onder de Heidenen
-bekend maken, zullen dezen de onder hen nog wonende
-Israelieten in wagenen en draagstoelen, met paarden, muildieren
-en snelle loopers naar Jeruzalem brengen, Jes. 66:19, 20.
-Voorts zullen ook de gestorven Israelieten in die zegeningen
-deelen. Heel Israel kan gezegd worden, uit den dood in het
-leven te zĳn wedergebracht, Hos. 6:2, 13:14, Jes. 25:8,
-Ezech. 37:1-14, maar bepaaldelĳk verkondigen Jesaja, 26:19
-en Daniel, 12:2, dat ook de verslagen Israelieten zullen opstaan
-en althans voor een deel ten eeuwigen leven zullen ontwaken.
-En eindelĳk zullen ook alle burgers van het Godsrĳk een hoogen
-ouderdom bereiken. Er zal daar niet meer zĳn een zuigeling van
-<span class="pagenum" id="Page_433">[433]</span>
-slechts weinige dagen, noch een oud man, die zĳne dagen niet
-vol maakt, want wie sterft als een knaap zal honderd jaren oud
-worden, en de zondaar, die honderd jaren oud sterft, zal geacht
-worden, om zĳne zonde door een vloek getroffen en daarom zoo
-vroeg gestorven te zĳn, <a id="ct_4"></a>Jes. 65:20, cf. Zach. 8:4, 5. Ook zal
-er geen ziekte meer wezen en geen rouw en gekrĳt, 25:8, 30:19,
-65:19, ja de Heere zal den dood vernietigen en verslinden
-tot overwinning, 25:8. Eindelĳk 8<sup>o</sup> zullen in dien zegen van het
-Godsrĳk ook de <i>Heidenen</i> deelen. Door heel de Oudtest. profetie
-loopt de gedachte, dat God het bloed zĳner knechten aan zĳne
-vĳanden wreken zal. Aan verschillende volken, Philistea, Tyrus,
-Moab, Ammon, Edom, Assur, Babel, kondigen daarom de profeten
-Gods oordeelen aan. Maar die oordeelen strekken toch niet tot
-verderf maar tot behoud der Heidenen; in Abrahams zaad worden
-alle volken der aarde gezegend. Wel treedt bĳ den eenen profeet
-meer de politieke zĳde van deze onderwerping van de Heidenen
-onder Israel op den voorgrond, en bĳ een ander de godsdienstige,
-geestelĳke zĳde. Maar allen verwachten toch, dat de heerschappĳ
-van den Messias zich tot alle volken uitbreiden zal, cf. Ps. 2,
-21, 24, 45, 46, 47, 48, 68, 72, 86, 89, 96, 98 enz. Israel zal
-de Heidenen erfelĳk bezitten, Am. 9:12, Ob. 17-21; zĳ zullen
-wel geoordeeld worden, Joel 3:2-15, maar alwie den naam
-des Heeren zal aanroepen, zal behouden worden, want op Zion
-is ontkoming, 2:32. De Heerscher uit Bethlehem zal groot zĳn
-tot aan de einden der aarde en Israel tegen zĳne vĳanden beschermen,
-Mich. 5:3v., maar de Heidenen zullen toch naar Zion
-gaan, om des Heeren wegen te leeren, 4:1, 2. Nadat de Heere
-alle goden der volken verdelgd heeft, Zef. 2:4-11, 3:8, zullen
-de eilanden der Heidenen zich voor Hem buigen, en zal Hĳ allen
-volken reine lippen geven, om zĳnen naam aan te roepen, 2:11,
-3:9. Ethiopië zal den Heere geschenken brengen in Zion, Jes.
-18:7, Egyptenaren en Assyriërs zullen Hem dienen, 19:18-25,
-Tyrus zal haar loon den Heere afstaan, 23:15-18, en allen
-volken zal Hĳ op Zion een vetten maaltĳd bereiden, 25:6-10;
-ja de knecht des Heeren zal ook tot een licht der Heidenen zĳn,
-de heerlĳkheid des Heeren door zĳne boden ook onder de volken
-der aarde bekend maken, en ook door dezen gediend worden;
-het huis des Heeren zal een bedehuis zĳn voor alle volken;
-allen zullen daar offers brengen, den Heere aanbidden en naar
-<span class="pagenum" id="Page_434">[434]</span>
-zĳnen naam zich noemen, en Israels kudde weiden en zĳne akkers
-bouwen, terwĳl de Israelieten zich als priesters geheel aan den
-dienst van Ihvh wĳden kunnen, 40-66 passim. Als Israel hersteld
-en Jeruzalem des Heeren troon zal zĳn, zullen aldaar alle Heidenen
-om den naam des Heeren vergaderd worden, zich in den
-Heere zegenen en in Hem zich beroemen, Jer. 3:17, 4:2, 16:19-21,
-33:9. Alle volken zullen aan het eind erkennen, dat
-de Heere God is, Ezech. 16:61, 17:24, 25:5v., 26:6, 28:22,
-29:6, 30:8v. Alle Heidenen zullen hunne kostbaarheden naar
-Jeruzalem brengen en het huis des Heeren met heerlĳkheid vervullen,
-Hagg. 2:7-10. Zĳ zullen komen en zeggen: laat ons
-heengaan, om te smeeken het aangezicht des Heeren; en tien
-mannen zullen de slip van een Joodschen man grĳpen en met
-hem willen gaan, omdat God met hem is, Zach. 2:11, 8:20-23,
-14:16-19. Het volk der heiligen ontvangt de heerschappĳ
-over alle natiën der aarde, Dan. 7:14, 27. Cf. de litteratuur,
-opgenoemd <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 232 en voor de Messiaansche verwachtingen
-bĳ de Joden in Jezus’ tĳd: Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes im
-Zeitalter J. Chr.</span> 3<sup>te</sup> Aufl. II 496-556.</p>
-
-<p id="lmn_55-3" class="sep1">3. Deze Messiaansche verwachtingen des Ouden Testaments
-dragen, gelĳk ieder terstond inziet, een zeer eigenaardig karakter;
-zĳ bepalen zich tot eene toekomstige zaligheid op aarde. In het
-<abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> moge een enkele maal de geloovige zĳne hope uitspreken,
-dat hĳ na zĳn dood in eeuwige heerlĳkheid zal worden opgenomen,
-deze verwachting is individueel en staat op zichzelve;
-doorgaans richt het oog der profetie zich naar die toekomst heen,
-waarin het volk Israels onder den koning uit Davids huis veilig
-in Palestina wonen en over alle natiën der aarde heerschen zal.
-Van eene opneming der geloovigen aan het einde der tĳden in
-den hemel der heerlĳkheid is geen sprake, de zaligheid wordt
-niet in den hemel maar op aarde verwacht. In verband daarmede
-kent de Oudtest. profetie slechts ééne komst van den Messias.
-Wel weet zĳ, dat de Gezalfde uit Davids huis geboren zal
-worden, als dit huis tot verval gekomen is, en dat Hĳ aan het
-lĳden van zĳn volk deel zal hebben, ja dat Hĳ als knecht des
-Heeren voor zĳn volk lĳden en zĳne ongerechtigheden dragen zal;
-Hĳ zal een gansch ander koning zĳn dan de vorsten der aarde,
-nederig, zachtmoedig, recht doende, zĳn volk beschermende; Hĳ
-<span class="pagenum" id="Page_435">[435]</span>
-zal niet alleen koning maar tevens profeet en priester zĳn. Maar
-de Oudtest. profetie scheidt in het leven van den Messias den
-staat der vernedering en den staat der verhooging <ins id="cor_27" title="nimmen">nimmer</ins> vanéén;
-zĳ vat beide in één beeld saam; zĳ onderscheidt geen eerste en
-tweede komst en stelt de laatste, die ten gerichte is, niet geruimen
-tĳd na de eerste, welke ter behoudenis strekt. Het is
-ééne komst, waarbĳ de Messias aan zĳn volk de gerechtigheid
-en de zaligheid schenkt en het tot heerschappĳ brengt over alle
-volken der aarde. <a id="ct_462"></a>Het rĳk, dat Hĳ komt stichten, is daarom ook
-het voltooide Godsrĳk. Zelf zal Hĳ wel als koning over zĳn volk
-regeeren maar Hĳ is dan toch niets meer dan een theocratisch
-koning, die niet eigenmachtig heerscht maar in volstrekten zin
-Gods regeering verwezenlĳkt. De Oudtest. profetie maakt geen
-onderscheid tusschen eene Christus- en eene Godsregeering; zĳ
-verwacht niet, dat de Messias uit Davids huis, na tĳdelĳk geregeerd
-te hebben, zĳn koninkrĳk Gode overdraagt; zĳ houdt de
-toekomst, welke zĳ schildert in het Messiaansche rĳk, niet voor
-een tusschentoestand, die aan het einde voor eene Godsregeering
-in den hemel plaats moet maken; zĳ beschouwt het Messiaansche
-rĳk als den eindtoestand en laat duidelĳk het gericht over de
-vĳanden, het afslaan van den laatsten aanval, de verandering der
-natuur, de opstanding uit de dooden aan de stichting en bevestiging
-van dit rĳk voorafgaan. En dit rĳk wordt door alle profeten
-geschetst in verven en kleuren, onder vormen en beelden, welke
-alle ontleend zĳn aan de historische omstandigheden, onder welke
-zĳ leefden. Palestina zal hernomen, Jeruzalem herbouwd, de
-tempel met zĳn offerdienst hersteld, Edom en Moab en Ammon,
-Assur en Babel onderworpen, aan alle burgers een lang leven,
-een rustig nederzitten onder wĳnstok en vĳgeboom geschonken
-worden; het beeld der toekomst is door en door Oudtestamentisch,
-het is geheel en al historisch en nationaal bepaald. Maar in die
-aardsche, zinnelĳke vormen legt de profetie een eeuwigen inhoud;
-de schaal wordt drager van eene onvergankelĳke kern, die ook
-in het O. Test. er soms door henenbreekt. Terugkeer uit de
-ballingschap en waarachtige bekeering vallen samen; de religieuse
-en de politieke zĳde van Israels overwinning over de vĳanden
-zĳn ten nauwste verbonden; de Messias is een aardsch vorst
-maar ook een eeuwig koning, een koning der gerechtigheid, een
-eeuwig vader voor zĳn volk, een vredevorst, een priesterkoning;
-<span class="pagenum" id="Page_436">[436]</span>
-de vĳanden worden aan Israel onderworpen maar erkennen daarin,
-dat de Heere God is en dienen Hem in zĳnen tempel; deze
-tempel met zĳn priesterschap en offerdienst zĳn het zichtbaar
-bewĳs, dat alle burgers des rĳks met een nieuw hart en een
-nieuwen geest den Heere dienen en wandelen in zĳne wegen; en
-de buitengewone vruchtbaarheid des lands onderstelt eene gansche
-verandering der natuur, de schepping van een nieuwen hemel en
-eene nieuwe aarde, waarin gerechtigheid woont.</p>
-
-<p id="ct_424">Het latere Jodendom bracht in deze Oudtest. verwachtingen
-allerlei wĳzigingen aan. Van zĳne politieke heerschappĳ beroofd
-en onder de volken verstrooid, begon het meer en meer rekening
-te houden met het toekomstig lot der individuen en breidde zĳn
-gezichtskring tot de menschheid en tot heel de wereld uit. Israel
-zou wel eenmaal op grond van zĳne eigene, wettische gerechtigheid
-door den Messias tot eene politieke heerschappĳ over alle
-volken gebracht worden; maar dit Messiaansche rĳk droeg een
-voorloopig, tĳdelĳk karakter en zou aan het einde plaats maken
-voor een rĳk Gods, voor eene zaligheid der rechtvaardigen in
-den hemel, welke door de opstanding aller menschen en door het
-algemeene wereldgericht werd ingeleid. De politieke en de religieuse
-zĳde, welke in het profetische beeld der toekomst ten
-nauwste vereenigd waren, werden op die wĳze uiteengerukt. Israel
-verwachtte in Jezus’ dagen een zinnelĳk, aardsch Messiasrĳk,
-welks toestand in de vormen en beelden der Oudtest. profetie
-beschreven werd. Maar deze beelden en vormen werden nu in
-letterlĳken zin opgevat; de schaal werd met de kern, de zaak
-met het beeld, het wezen met den vorm verwisseld; het Messiaansche
-rĳk werd een politieke heerschappĳ van Israel over de
-volken, eene periode van uitwendigen voorspoed en bloei. En aan
-het einde daarvan had eerst na de algemeene opstanding het
-wereldgericht plaats, waarbĳ een ieder geoordeeld werd naar zĳne
-werken en òf de zaligheid in den hemel tot loon òf de pĳniging
-in de gehenna tot straf voor zĳne daden ontving. <a id="ct_270"></a>Op die wĳze
-ontstond de leer van het Chiliasme. Wel blĳft een groot gedeelte
-der joodsche apocriefe litteratuur nog bĳ de Oudtest. verwachtingen
-staan. Maar dikwerf, vooral in de Apoc. van Baruch en
-in het vierde boek van Ezra, komt toch de voorstelling voor,
-dat de heerlĳkheid van het Messiaansche rĳk de laatste en de
-hoogste niet is, maar na een bepaalden tĳd, die menigmaal
-<span class="pagenum" id="Page_437">[437]</span>
-berekend en in den Talmud bĳv. op 400 of op 1000 jaren gesteld
-wordt, voor de hemelsche zaligheid van het Godsrĳk plaats
-maken zal. Het Chiliasme is dus niet van christelĳken maar van
-joodschen en voorts ook van perzischen oorsprong, boven <a href="#ct_592">bl. 426</a>.
-Het berust altĳd op een compromis tusschen de verwachtingen
-van eene aardsche en van eene hemelsche zaligheid en tracht de
-Oudtest. profetie in dien zin tot haar recht te laten komen, dat
-het door haar een aardsch Messiasrĳk voorspeld acht, hetwelk na
-een bestemden tĳd door het Godsrĳk vervangen zal worden. De
-sterkte van het Chiliasme schĳnt nu wel het Oude Testament te
-zĳn, maar feitelĳk is dit niet zoo; het Oude Testament is beslist
-niet chiliastisch, het teekent in het Messiasrĳk het voltooide
-Godsrĳk, dat zonder einde is en eeuwig duurt, Dan. 2:44, en
-dat door gericht, opstanding en wereldvernieuwing voorafgegaan
-wordt. Desniettemin vond het bĳ de Joden en ook bĳ vele Christenen
-geloof en kwam telkens weer op, als de wereld hare Gode vĳandige
-macht ontwikkelde en de kerk deed lĳden onder vervolging
-en druk. In den oudsten tĳd treffen wĳ het aan bĳ Cerinthus,
-in het testament der XII patriarchen, bĳ de Ebionieten, bĳ
-Barnabas, Papias, Irenaeus, Hippolytus, Apollinaris, Commodianus,
-Lactantius, Victorinus. Maar het Montanisme maande tot voorzichtigheid;
-Gnostieken, Alexandrĳnsche theologen en vooral ook
-Augustinus bestreden het ten sterkste, en de veranderde toestand
-der kerk, die de wereldmacht overwonnen had en zichzelve hoe
-langer hoe meer voor het Godsrĳk op aarde hield, deed het langzamerhand
-geheel uitsterven. Bĳ vernieuwing kwam het op vóór
-en tĳdens de Reformatie, toen velen Rome als de valsche hoer
-en den paus als den antichrist gingen beschouwen; het herleefde
-bĳ de Wederdoopers, de Davidjoristen, de Socinianen, en stierf
-sedert niet meer uit, ofschoon de officieele kerken het verwierpen.
-De politieke beroeringen, de godsdienstoorlogen, de vervolgingen,
-de sectarische bewegingen schonken er telkens nieuw leven aan.
-In Boheme werd het gepredikt door Paul Felgenhauer en Comenius;
-in Duitschland door Jakob Böhme, Ezechiel Meth, Gichtel,
-Petersen, Horche, Spener, J. Lange, S. König; in Engeland door
-Joh. Archer, Newton, Joseph Mede, Jane Leade en vele Independenten;
-in Nederland door Labadie, Ant. Bourignon, Poiret enz.
-Zelfs Gereformeerde theologen neigden tot een gematigd Chiliasme,
-zooals Piscator, Alsted, Jurieu, Burnet, Whiston, Serarius,
-<span class="pagenum" id="Page_438">[438]</span>
-Coccejus, Groenewegen, Jac. Alting, d’Outrein, Vitringa, Brakel,
-Jungius, Mommers e. a., cf. H. Brinck, Toetssteen der waarheid
-en meeningen 1691 bl. 656v. Voetius, Disp. II 1266-1272.
-Maresius, Syst. Theol. VIII 38. Moor VI 155. M. Vitringa IX.
-Marck, <span lang="la" xml:lang="la">Exspectatio gloriae futurae Jesu Christi</span>, 2 tomi, L. B.
-1730. In de 18<sup>e</sup> en 19<sup>e</sup> eeuw vond het onder den druk der
-maatschappelĳke en staatkundige revolutiën niet alleen ingang
-bĳ de Swedenborgianen, de Darbysten, de Irvingianen, de Mormonen,
-de Adventisten enz., maar werd het na de realistische
-richting, ingeslagen door Bengel, Oetinger, Ph. M. Hahn, J. M.
-Hahn, Hasenkamp, Menken, Jung-Stilling, J. F. von Meyer enz.,
-ook omhelsd door vele theologen in de kerken der Reformatie,
-zooals Rothe, Theol. Ethik § 586 f. Hofmann, Weiss. u. Erf. II
-372 f. Delitzsch, Die bibl. proph. Theol. 6 f. Beck, Christl. Gl.
-II. Auberlen, <span lang="de" xml:lang="de">Der Prophet Daniel und die Offenb. Joh.</span> 2<sup>e</sup> Aufl.
-1857 S. 372 f. Martensen, Dogm. § 280. Lange, Dogm. II 1271 f.
-Luthardt, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre v. d. letzten Dingen<sup>3</sup></span> 1885. Komp. d.
-Dogm. § 76. Frank, Chr. Wahrh. II 463 f. Vilmar, Dogm. II
-307. Ebrard, Dogm. § 572 f. Oosterzee, Dogm. § 146. Saussaye,
-cf. mĳne Theol. v. Ch. d. l. S. 71. Bogue, Redevoeringen over
-het duizendj. rĳk, Gron. 1825. Guers, Israels toekomst en herstel
-benevens eene schets van het duizendj. rĳk Amst. 1863. John
-Cumming, De groote verdrukking Amst. 1861. Id. De verlossing
-nabĳ 1862. Id. De duizendj. rust 1863. Id. Beschouwingen over
-het duizendj. rĳk 1866 enz. Seiss, De komende Christus, Brussel
-1892. Art. Chiliasmus in Herzog<sup>3</sup> 3, 805-817 en de daar
-aangehaalde litt.</p>
-
-<p id="lmn_55-4" class="sep1">4. De grondgedachten van het Chiliasme zĳn vrĳwel bĳ allen
-dezelfde; zĳ komen hierop neer, dat er eene tweeërlei wederkomst
-van Christus en eene dubbele opstanding te onderscheiden valt;
-dat Christus bĳ zĳne eerste wederkomst de antichristelĳke macht
-overwinnen, den Satan binden, de gestorven geloovigen opwekken,
-de gemeente, inzonderheid de gemeente van het bekeerde en naar
-Palestina teruggebrachte Israel rondom zich vergaderen, van uit
-die gemeente over de wereld heerschen en voor zĳn volk een
-tĳdperk van geestelĳken bloei en stoffelĳke welvaart zal doen
-aanbreken; en dat Hĳ aan het einde van dien tĳd nog eenmaal
-wederkomen zal, om alle menschen uit den dood op te wekken,
-<span class="pagenum" id="Page_439">[439]</span>
-voor zĳn richterstoel te oordeelen en hun eeuwig lot te bepalen.
-Maar deze grondgedachten laten toch allerlei wĳzigingen toe.
-De aanvang van het duizendjarig rĳk werd verschillend bepaald;
-op voorgang van den brief van Barnabas leerden vele kerkvaders
-en later ook de Coccejanen, dat het beginnen zou met het zevende
-millennium der wereld; de Fifth-monarchmen lieten het aanvangen
-na den val van het vierde wereldrĳk; Hippolytus stelde zĳn begin
-in het jaar 500, Groenewegen in 1700, Whiston in 1715 en later
-in 1766, Jurieu in 1785, Bengel in 1836, Stilling in 1816 enz.
-De duur werd bepaald op 400 (4 Ezra) of 500 (Evang. van
-Nicodemus) of duizend (Talmud enz.) of tweemaal duizend (Bengel)
-of slechts 7 (Darby) of ook een onbepaald aantal jaren, zoodat
-het getal in Op. 20:2, 3 symbolisch opgevat wordt (Rothe,
-Martensen, Lange enz.). Enkelen meenen, dat er voor de oprichting
-van het duizendjarig rĳk geen wederkomst van Christus (Kurtz);
-of althans geen zichtbare wederkomst (Darby), of eene slechts
-voor de geloovigen zichtbare wederkomst (Irving) zal plaats hebben,
-en dat er geen opstanding der geloovigen vóór het millennium
-behoort aangenomen te worden (Bengel). Velen nemen wel aan,
-dat Christus na zĳne eerste wederkomst op aarde blĳft, maar
-anderen zĳn van meening, dat Hĳ slechts even verschĳnt, om
-zĳn rĳk op te richten en daarna weder in den hemel zich terugtrekt.
-De regeering van Christus in het millennium geschiedt
-volgens Piscator, Alsted enz. van uit den hemel. In die heerschappĳ
-deelen dan de opgestane martelaren, die of in den hemel
-werden opgenomen (Piscator) of op aarde achterbleven (Alsted),
-of al de opgestane geloovigen, die hier op aarde blĳven (Justinus,
-Irenaeus enz.) of die Christus bĳ zĳne verschĳning in de wolken
-tegemoet gevoerd worden in de lucht (Irving), of vooral het volk
-Israel. Want doorgaans verwachten de chiliasten eene volksbekeering
-van Israel, en de meesten stellen zich voor, dat het
-bekeerde Israel naar Palestina zal teruggebracht worden en daar
-de voornaamste burgers van het duizendjarig rĳk zullen zĳn
-(Jurieu, Oetinger, Hofmann, Auberlen enz.). Als men een blĳven
-van Christus op aarde na zĳne eerste wederkomst aanneemt,
-bepaalt men gewoonlĳk het herbouwde Jeruzalem als zĳne woonplaats,
-hoewel de Montanisten indertĳd aan Pepuza en de Mormonen
-thans aan hun Zoutzeedal denken. Herstel van tempel en
-altaar, van priesterschap en offerande werd in den regel, als al
-<span class="pagenum" id="Page_440">[440]</span>
-te duidelĳk met het Nieuwe Testament in strĳd, verworpen,
-maar vond toch nog verdediging bĳ de Ebionieten en in den
-nieuweren tĳd bĳ Serarius, Oetinger, Hess e. a. Van karakter
-en toestand van het duizendjarig rĳk maakt men zich zeer verschillende
-voorstellingen. Soms wordt het beschreven als een rĳk
-van zinnelĳke genietingen (Cerinthus, Ebionieten enz.); dan weer
-wordt het meer geestelĳk opgevat, en alle genot van spĳze en
-drank, alle huwelĳk en voortplanting eruit verwĳderd (Burnet,
-Lavater, Rothe, Ebrard). Meestentĳds wordt het millennium beschouwd
-als een overgangstoestand tusschen het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span> en het
-<span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span>; het is een rĳk, waarin de geloovigen voor de aanschouwing
-Gods worden voorbereid (Irenaeus); waarin zĳ rust en vrede
-genieten, zonder nog geheel van de zonde verlost en boven den
-dood verheven te zĳn; waarin de natuur (Irenaeus) en ook de
-menschen (Lactantius) buitengewoon vruchtbaar zullen zĳn; en
-waarin naar eene later geliefkoosde gedachte de gemeente vooral
-haar zendingswerk aan de menschheid volbrengen zal (Lavater,
-Ebrard, Auberlen enz.). Al deze wĳzigingen formuleeren even
-zoovele bezwaren tegen het Chiliasme; reeds voor de profetie van
-het Oude Testament, waarop het zich bĳ voorkeur beroept, kan
-het niet bestaan. Want, behalve dat, gelĳk boven reeds gezegd
-is, het Oude Testament in het Messiaansche rĳk geen voorloopigen,
-tĳdelĳken toestand maar het eindresultaat der wereldgeschiedenis
-ziet, maakt het Chiliasme in de verklaring der profetie
-aan de grootste willekeur zich schuldig. Het verdubbelt de
-wederkomst van Christus en de opstanding der dooden, zonder
-dat het Oude Testament daar iets van weet. Het mist alle regel
-en methode bĳ de uitlegging en maakt willekeurig halt, naar de
-subjectieve meening van den interpreet. De profeten verkondigen
-allen even luide en even krachtig, niet alleen de bekeering van
-Israel en van de volken, maar ook den terugkeer naar Palestina,
-den herbouw van Jeruzalem, het herstel van tempel, priesterschap
-en offerdienst enz. En het is niets dan willekeur, den eenen trek
-van dit beeld letterlĳk en den anderen geestelĳk op te vatten.
-Het is één beeld der toekomst, dat de profetie ons teekent. En
-dit beeld is òf letterlĳk te nemen, gelĳk het zich geeft, maar
-dan breekt men met het Christendom en valt in het Jodendom
-terug; òf er is van dit beeld eene gansch andere verklaring te
-geven, dan het Chiliasme beproeft. Zulk eene verklaring wordt
-<span class="pagenum" id="Page_441">[441]</span>
-door de Schrift zelve ons aan de hand gedaan en moet door ons
-aan haar worden ontleend.</p>
-
-<p id="lmn_55-5" class="sep1">5. Reeds in het Oude Test. zĳn er vele aanwĳzingen voor
-eene andere en betere verklaring, dan het Chiliasme van de profetische
-verwachtingen biedt. Zelfs de moderne geschiedbeschouwing
-van Israel erkent, dat het Jahvisme der profeten door zĳn zedelĳk
-karakter zich onderscheidt van de natuurgodsdiensten en allengs
-aan de godsdienstige wetten en gebruiken onder Israel een geestelĳke
-beteekenis heeft geschonken. De ware besnĳdenis is die
-des harten, Deut. 10:16, 30:6, Jer. 4:4; de offeranden, die
-Gode aangenaam zĳn, zĳn een gebroken hart en een verslagen
-geest, 1 Sam. 15:22, Ps. 40:7, 50:8v., 51:19, Hos. 6:6,
-Am. 5:21v., Mich. 6:6v., Jes. 1:11v., Jer. 6:20, 7:21v. enz.;
-het ware vasten is het losmaken van de strikken der goddeloosheid,
-Jes. 58:3v., Jer. 14:12; voor een groot deel is de strĳd
-der profeten tegen den uitwendigen, eigengerechtigen cultus van
-het volk gericht. <a id="ct_626"></a>Het wezen van de bedeeling der toekomst bestaat
-dan ook daarin, dat de Heere een nieuw verbond met zĳn
-volk zal oprichten, dat Hĳ hun een nieuw hart zal schenken en
-daarin zĳne wet zal schrĳven en dat Hĳ op allen zĳnen Geest
-zal uitstorten, zoodat zĳ Hem liefhebben met hun gansche hart
-en in zĳne wegen wandelen, Deut. 30:6, Jer. 31:32, 32:38v.,
-Ezech. 11:19, 36:26, Joel 2:28, Zach. 12:10. En wel wordt
-nu die toekomst geschilderd in beelden, aan de historische omstandigheden
-ontleend, zoodat Zion en Jeruzalem, tempel en altaar,
-offerande en priesterschap daarin eene groote plaats blĳven innemen.
-Maar 1<sup>o</sup> bedenke men, dat ook wĳ hetzelfde doen en
-van God en Goddelĳke zaken, van geestelĳke en hemelsche dingen
-niet anders kunnen spreken dan in aardsche, zinnelĳke vormen.
-De Oudtest. eeredienst is door God ook daartoe ingesteld, opdat
-wĳ niet in eigengemaakte maar in door Hemzelf ons gegeven,
-juiste beelden van de hemelsche dingen naar waarheid zouden
-kunnen spreken. Het Nieuwe Test. neemt daarom ook dit spraakgebruik
-over en gewaagt in het toekomstige Godsrĳk van Zion
-en Jeruzalem, van tempel en altaar, van profeten en priesters;
-het aardsche is een beeld van het hemelsche, <span lang="de" xml:lang="de">Alles Vergängliche
-ist nur ein Gleichniss</span>. Men vergete 2<sup>o</sup> niet, dat alle profetie poezie
-is, die naar haar eigen natuur verklaard moet worden. De fout
-<span class="pagenum" id="Page_442">[442]</span>
-van de vroeger heerschende exegese bestond niet in hare vergeestelĳking
-zonder meer, maar wel daarin, dat zĳ alle tot illustratie
-dienende détails in een geestelĳken zin wilde omzetten en daarbĳ,
-evenals bĳ de gelĳkenissen van Jezus, de hoofdgedachte dikwerf
-uit het oog verloor. Als er bĳv. gezegd wordt, dat de Heere een
-rĳsje verwekken zal uit den afgehouwen tronk van Isaï, dat Hĳ
-den berg Zions verheffen zal op den top der bergen, dat Hĳ van
-de verbannenen één uit eene stad en twee uit een geslacht zal
-wederbrengen, dat Hĳ rein water op allen sprengen en hen van
-hunne zonden reinigen zal, dat Hĳ de bergen van zoeten wĳn
-zal doen druipen en de heuvelen zal doen vlieten van melk enz.,
-dan gevoelt elk, dat hĳ hierin met eene poëtische beschrĳving
-te doen heeft, die niet letterlĳk kan of mag worden opgevat.
-De realistische verklaring komt hier met zichzelve in strĳd en
-miskent het karakter der profetie. Ook is het 3<sup>o</sup> onjuist, dat de
-profeten zelf het onderscheid van zaak en beeld zich volstrekt
-niet bewust zouden geweest zĳn. Niet alleen zĳn de bovengenoemde
-poëtische omschrĳvingen zonder twĳfel door de profeten als beeld
-opgevat, maar met de namen van Sodom, Gomorra, Edom, Moab,
-Philistea, Egypte, Assur, Babel duiden zĳ meermalen de macht
-der Heidenwereld aan, die eens aan Israel onderworpen zal worden
-en in zĳne zegeningen zal deelen, Ob. 16, 17, Jes. 34:5, Ezech.
-16:46v., Dan. 2, 7v., Zach. 14:21. Zion is dikwerf de naam
-voor het volk, voor de gemeente Gods, Jes. 49:14, 50:1, 51:3,
-52:1, 54:1. En al kan de Oudtest. profetie zich het toekomstige
-Godsrĳk niet voorstellen zonder tempel en offerande, toch gaat
-zĳ telkens boven alle nationale en aardsche verhoudingen uit en
-verkondigt zĳ, dat er geen ark des verbonds meer wezen zal,
-wĳl heel Jeruzalem Gods troon is, Jer. 3:16, 17, dat het rĳk
-van den Messias eeuwig zal zĳn en de gansche wereld omvatten,
-Ps. 2:8, 72:8, 17, Dan. 2:44, dat alle inwoners profeten en
-priesters zullen zĳn, Jes. 54:13, 61:6, Jer. 31:31, dat alle
-onreinheid en zonde, alle krankheid en dood er gebannen zal
-zĳn, 25:8, 33:24, 52:1, 11, Zach. 14:20, 21, Ps. 104:35,
-dat het gesticht zal worden in een nieuwen hemel en op eene
-nieuwe aarde, en geen zon of maan meer noodig zal hebben,
-Jes. 60:19, 20, 65:17, 66:22. Zelfs het realistische toekomstbeeld
-van <a id="ct_8"></a>Ezechiel bevat elementen, die eene symbolische verklaring
-noodzakelĳk maken; de gelĳke deelen, die aan alle
-<span class="pagenum" id="Page_443">[443]</span>
-stammen, schoon zeer onderscheiden in getalsterkte, worden
-toegewezen; de afgepaste strooken, die voor priesters, levieten
-en vorst bestemd zĳn; de scheiding van tempel en stad, de hooge
-ligging van den tempel op een berg en de beek, die van onder
-den dorpel van de oostelĳke tempeldeur naar de doode zee stroomt;
-en ten slotte de kunstmatige ineenzetting en de practische onuitvoerbaarheid,
-zĳ verzetten zich tegen eene zoogenaamd realistische
-uitlegging. <a id="ct_574"></a>Eindelĳk 4<sup>o</sup> is het bĳ de exegese des Ouden
-Testaments de vraag niet, of de profeten zich geheel of ten deele
-bewust waren van het symbolisch karakter hunner voorspellingen,
-want zelfs in het woord van klassieke schrĳvers ligt meer, dan
-zĳzelven erbĳ gedacht of ermede bedoeld hebben. Maar wel is
-het de vraag, wat de Geest van Christus, die in hen was, ermede
-betuigden en openbaren wilde. Dat nu wordt uitgemaakt door
-het Nieuwe Testament, dat de voltooiing, de vervulling en daarom
-de verklaring van het Oude is, want in de vrucht wordt de
-natuur van den boom openbaar. Zelfs de moderne kritiek erkent,
-dat niet het Jodendom maar dat het Christendom de volle verwezenlĳking
-is van de religie der profeten.</p>
-
-<p>Hierover kan toch geen twĳfel bestaan, dat het N. Testament
-zichzelf beschouwt als de geestelĳke en dus als de volkomene
-en waarachtige vervulling van het Oude Testament. Het vergeestelĳken
-van het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, mits in goeden zin verstaan, is niet een
-uitvindsel van de christelĳke theologie, maar heeft in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
-zelf een aanvang genomen. Het vergeestelĳkte Oude Testament,
-dat is, het Oude Testament van zĳn tĳdelĳken, zinnelĳken vorm
-ontdaan, is het Nieuwe Testament. <a id="ct_236"></a>De eigenaardigheid van de
-oude bedeeling was juist, dat het verbond der genade onder aanschouwelĳke
-beelden voorgesteld en in nationale, zinnelĳke vormen
-ingekleed werd. Zonde werd gesymboliseerd in de levietische
-onreinheid. Verzoening kwam tot stand door de offerande van een
-geslacht dier. Reiniging werd afgeschaduwd in lichamelĳke wasschingen.
-Gemeenschap met God was gebonden aan het opgaan
-naar Jeruzalem. Behoefte aan Gods gunst en nabĳheid uitte zich
-in een verlangen naar zĳne voorhoven. Het eeuwige leven werd
-gedacht als een lang leven op aarde enz. Al het geestelĳke,
-hemelsche en eeuwige werd overeenkomstig de vatbaarheid van
-Israel, dat als een kind onder de tucht der wet was gesteld, in
-aardsche schaduwen gehuld. Ofschoon de groote massa des volks
-<span class="pagenum" id="Page_444">[444]</span>
-dikwerf bĳ die uitwendige vormen staan bleef, evenals vele
-Christenen in het sacrament aan het teeken blĳven hangen,
-drongen de vrome Israelieten met hunne harten wel tot de geestelĳke
-kern door, die in de schaal verborgen was, maar toch
-zagen ook zĳ dat geestelĳke niet anders dan in schaduw en beeld.
-Daarom zegt het Nieuwe Testament, dat het Oude was <span lang="grc" xml:lang="grc">σκια των
-μελλοντων, το δε σωμα Χριστου</span>, Col. 2:17, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑποδειγμα και
-σκια των ἐπουρανιων</span>, Hebr. 8:5. De schaduw is het lichaam
-niet, maar wĳst toch heen naar het lichaam, en valt weg, als
-dit zelf gekomen is. <a id="ct_780"></a>Het Nieuwe Testament is de waarheid, het
-wezen, de kern, de eigenlĳke inhoud van het Oude Testament;
-<span lang="la" xml:lang="la">Vetus Test. in Novo patet, Novum Test. in Vetere latet</span>. Daarom
-is er in het N. Test. zoo telkens van de waarheid sprake. Tegenover
-de wet, die door Mozes is gegeven, staat de waarheid, die
-in Jezus Christus geworden is, Joh. 1:14, 17. Hĳ is de waarheid,
-Joh. 14:6; de Geest, dien Hĳ uitzond, is de Geest der waarheid,
-Joh. 16:13, 1 Joh. 5:6; het woord Gods, dat Hĳ predikte, is
-het woord der waarheid, Joh. 17:17; het onder het O. Test.
-beloofde en afgeschaduwde heilsgoed is in Christus als eeuwige,
-waarachtige realiteit voor allen openbaar geworden; alle beloften
-Gods zĳn in Hem ja en amen, 2 Cor. 1:20; het Oude Testament
-is niet afgeschaft maar is in de nieuwe bedeeling tot zĳne vervulling
-gekomen en komt daarin nog altĳd door tot vervulling
-tot op de parousie van Christus toe. Christus is daarom de ware
-profeet, priester en koning; de echte knecht des Heeren, het
-ware zoenoffer, Rom. 3:25, de ware besnĳdenis, Col. 2:11, het
-ware pascha, 1 Cor. 5:7, de waarachtige offerande, Ef. 5:2,
-en zĳne gemeente is het ware zaad Abrahams, het ware Israel,
-het ware volk Gods, Mt. 1:21, Luk. 1:17, Rom. 9:25, 26,
-2 Cor. 6:16-18, Gal. 3:29, Tit. 2:14, Hebr. 8:8-10,
-Jak. 1:1, 18, 1 Petr. 2:9, Op. 21:3, 12, de ware tempel
-Gods, 1 Cor. 3:16, 2 Cor. 6:16, Ef. 2:22, 2 Thess. 2:4,
-Hebr. 8:2, het ware Zion en Jeruzalem, Gal. 4:26, Hebr. 12:22,
-Op. 3:12, 21:2, 10; haar geestelĳke offerande is de ware
-godsdienst, Joh. 4:24, Rom. 12:1, Phil. 3:3, 4:18, cf.
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 217. Alle begrippen des Ouden Testaments leggen hun
-uitwendige, nationaal-israelietische beteekenis af en worden in hun
-geestelĳken, eeuwigen zin openbaar; het semietische behoeft niet
-meer door ons, gelĳk Bunsen wilde, in het japhetische te worden
-<span class="pagenum" id="Page_445">[445]</span>
-overgezet; het N. Test. zelf heeft aan de particularistische ideeën
-des <abbr title="Ouden Testaments">O. Test.</abbr> eene universalistische, kosmische beteekenis gegeven.
-Geheel verkeerd is dus de beschouwing van het Chiliasme, volgens
-welke het N. Test. met de gemeente uit de Heidenen een
-intermezzo is, een zĳweg, die door God is ingeslagen, omdat
-Israel zĳn Messias verwierp, zoodat de eigenlĳke voortzetting en
-vervulling des Ouden Testaments eerst bĳ de tweede komst van
-Christus een aanvang zou nemen. Veeleer is het omgekeerde
-waar. Niet het Nieuwe, maar het Oude Testament is een tusschenbedrĳf.
-Het verbond met Israel is tĳdelĳk, de wet is tusschen
-de belofte aan Abraham en hare vervulling in Christus ingeschoven,
-opdat zĳ de misdaad vermeerderen en als een tuchtmeester
-tot Christus opleiden zou, Rom. 5:20, Gal. 3:19.
-Daarom gaat Paulus altĳd tot Abraham terug, Rom. 4:11v.,
-Gal. 3:6v., en knoopt aan de belofte, die tot hem is geschied,
-zĳn evangelie vast. Abraham is de vader van de geloovigen, van
-alle geloovigen, niet alleen uit de Joden maar ook uit de Heidenen,
-Rom. 4:11; de kinderen der belofte zĳn zĳn zaad;
-Rom. 9:6-8; de zegening van Abraham komt in Christus tot
-de Heidenen, Gal. 3:14; wie van Christus zĳn, zĳn Abrahams
-zaad en naar de beloftenis erfgenamen, Gal. 3:29. Het volk
-van Israel is in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. Test.</abbr> tĳdelĳk verkoren, opdat
-het heil straks in de volheid des tĳds aan heel de wereld ten
-goede zou komen. Israel is niet verkoren tot schade maar ten
-bate der volken. De belofte aan Adam en Noach had van haar
-eerste begin af eene universalistische strekking en heeft deze,
-na haar tĳdelĳke, wettische gedaante onder Israel te hebben
-afgelegd, in Christus ten volle voor alle natiën geopenbaard.
-Het voorhangsel is gescheurd, de scheidsmuur is gevallen, het
-handschrift der wet is aan het kruis genageld; en nu zĳn de
-geloovigen uit de Heidenen met die uit de Joden medeërfgenamen,
-medeburgers der heiligen, huisgenooten Gods, nabĳ geworden in
-Christus, en op hetzelfde fundament van apostelen en profeten
-gebouwd, Ef. 1:9-11, 2:11-22. Het Nieuwe Testament is
-daarom geen intermezzo, geen tusschenbedrĳf, geen zĳweg, geen
-afbuiging van de lĳn des O. Verbonds, maar het lang te voren
-beoogde doel, de directe voortzetting, de waarachtige vervulling
-van het Oude Testament. Het Chiliasme, anders oordeelende,
-komt met het Christendom zelf in conflict. Principieel beschouwd,
-<span class="pagenum" id="Page_446">[446]</span>
-is het met het Judaisme één en moet er toe komen, om aan het
-Christendom, aan den historischen persoon van Christus, aan zĳn
-lĳden en sterven, eene tĳdelĳke, voorbĳgaande waarde toe te
-kennen en de eigenlĳke zaligheid eerst te verwachten van Christus’
-tweede komst, van zĳne verschĳning in heerlĳkheid. Evenals het
-Judaisme, maakt het het geestelĳke aan het stoffelĳke, het ethische
-aan het physische ondergeschikt, stĳft de Joden in hun vleeschelĳke
-gezindheid, verontschuldigt hunne verwerping van den Messias,
-verzwaart het deksel, dat op hun aangezicht ligt bĳ het lezen
-des Ouden Testaments, en bevordert de inbeelding, dat de vleeschelĳke
-afstammeling van Abraham nog als zoodanig een prerogatief
-zal hebben in het koninkrĳk der hemelen. De Schrift
-echter zegt, dat de ware lezing en verklaring van het O. Test.
-te vinden is bĳ hem, die tot den Heere Christus is bekeerd,
-2 Cor. 3:14-16, dat die een Jood is, die het in het verborgene
-is en de besnĳdenis des harten deelachtig, Rom. 2:29, dat er
-in Christus geen man of vrouw, geen Jood of Griek is, maar
-dat zĳ allen één zĳn in Christus Jezus, 1 Cor. 12:13, Gal. 3:28,
-Col. 3:11. De Jood, die Christen wordt, was niet maar
-werd door zĳn geloof een kind van Abraham, Gal. 3:29. Cf.
-tegen het Chiliasme: Augustinus, de civ. XX c. 6-9. Luther
-bĳ Köstlin II 564 f. Gerhard, Loc. XXIX c. 7. Quenstedt, Theol.
-IV 649. Calvĳn, Inst. III 25, 5. Walaeus, Op. I 537-554.
-Voetius, Disp. II 1248-1272. Turretinus, Theol. El. XX qu 3.
-Moor VI 149-162. Hengstenberg in zĳn comm. op de Openb.
-van Johannes. Keil op Ezechiel 1868 S. 495 f. Kliefoth, Eschatologie
-1886 S. 147 f. Philippi, Kirchl. Gl. VI 214 f. Hodge,
-Syst. Theol. III 805-812. 861-866. Kuyper, Heraut 981-1003
-enz.</p>
-
-<p id="lmn_55-6" class="sep1">6. Ofschoon hiermede in het algemeen het resultaat reeds
-volkomen vaststaat, dat het Nieuwe Testament antichiliastisch
-is, Kuenen, Prof. II 271, moet dit toch nog in bĳzonderheden
-nader worden aangetoond. Het Chiliasme sluit de verwachting in,
-dat er tegen de wederkomst van Christus eene volksbekeering
-van Israel zal plaats hebben, dat de Joden dan naar Palestina
-terug zullen keeren, en vandaar uit onder Christus over de volken
-heerschen zullen. Daarbĳ is er onder de chiliasten verschil over,
-of de bekeering aan den terugkeer of deze aan gene zal voorafgaan,
-<span class="pagenum" id="Page_447">[447]</span>
-cf. bĳv. Guers, Israels toekomst en herstel 171. Wĳl het
-moeilĳk te denken is, dat de verstrooide Joden eerst successief
-bekeerd worden en dan samen het plan opvatten, om naar Palestina
-te gaan, meenen sommigen, dat de Joden eerst langzamerhand
-naar Kanaän terugkeeren en daar dan later gezamenlĳk
-tot Christus zullen bekeerd worden, of trachten anderen beide
-gevoelens zoo te vereenigen, dat er eerst een groot deel van de
-Joden naar Palestina trekken, en dat dezen, na eerst stad en
-tempel en eeredienst hersteld te hebben en daarna tot Christus
-bekeerd te zĳn, langzamerhand door hunne andere volksgenooten
-gevolgd worden. En zĳ wĳzen erop, dat deze verwachting aanvankelĳk
-reeds vervuld wordt. Er zĳn reeds duizenden Joden in
-Palestina; de Oostersche quaestie gaat hare oplossing tegemoet,
-want Turkĳe dankt zĳn bestaan alleen aan den onderlingen naĳver
-der groote mogendheden; en wordt Turkĳe eenmaal vernietigd,
-dan is er alle kans, dat Palestina toegewezen wordt aan de Joden,
-aan wie het rechtmatig toekomt; voorts werkt er in vele Joden,
-gelĳk uit het in laatsten tĳd opgetreden Zionisme blĳkt, een
-verlangen, om naar Palestina terug te keeren en daar een zelfstandig
-rĳk te vormen; en eindelĳk maakt de groote verbetering
-der verkeermiddelen, die men reeds in Nah. 2:3, 4, Jes. 11:16,
-66:20 voorspeld acht, zulk een terugkeer ook eenvoudig en
-gemakkelĳk. Hoe men nu ook oordeele over deze politieke combinatiën,
-het Nieuwe Testament biedt aan zulk eene verwachting
-niet den minsten steun. Toen de volheid des tĳds gekomen was,
-stonden de Joden, als volk beschouwd, met de Heidenen op ééne
-lĳn; zĳ waren samen verdoemelĳk voor God, omdat zĳ eene
-eigene gerechtigheid uit de wet zochten op te richten en de gerechtigheid,
-die uit het geloof is, verwierpen, Rom. 3:21.
-<a id="ct_306"></a>Daarom zond God Johannes tot hen met den doop der bekeering
-en liet het hun daarin aanzeggen, dat zĳ, schoon besneden zĳnde
-en proselieten doopende, zelven schuldig en onrein stonden voor
-zĳn aangezicht en evengoed als de Heidenen de wedergeboorte
-en de bekeering van noode hadden, om in te gaan in het koninkrĳk
-der hemelen. Door den doop zonderde Johannes de ware
-Israelieten reeds van de massa des volks af. En Jezus ging op
-dit voetspoor voort; Hĳ nam den doop van Johannes over en
-liet hem bedienen door zĳne discipelen. <a id="ct_464"></a>Wel trad Hĳ evenals
-Johannes aanvankelĳk op met de prediking, dat het koninkrĳk
-<span class="pagenum" id="Page_448">[448]</span>
-Gods nabĳ was gekomen. Maar Hĳ vatte dat koninkrĳk gansch
-anders dan zĳne tĳdgenooten op; Hĳ verstond er niet onder eene
-politieke, maar eene religieus-ethische heerschappĳ en leerde, dat
-geen vleeschelĳke afstamming uit Abraham maar alleen wedergeboorte
-uit water en geest den toegang tot dat koninkrĳk der
-hemelen ontsloot, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 232v. Daardoor vergaderde Hĳ allengs
-rondom zich eene schare van discipelen, die zich onderscheidde
-en afzonderde van het volk der Joden. <a id="ct_327"></a>En dezen waren de ware
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span>, het echte volk Gods, gelĳk Israel dat had behooren
-te zĳn maar nu in zĳne verwerping van den Messias betoonde
-niet te wezen. Deze scheiding tusschen het volk der Joden en
-de Nieuwtest. <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκκλησια</span> werd hoe langer hoe scherper. Wel waren
-er velen, die in Christus geloofden, maar het volk, geleid door
-de Phariseën en Schriftgeleerden, verwierp Hem. Ofschoon voor
-sommigen tot eene opstanding, was Hĳ voor velen tot een val
-en tot een teeken, dat weersproken werd, Luk. 2:34. Hĳ kwam
-tot het zĳne, maar de zĳnen hebben Hem niet aangenomen,
-Joh. 1:11. Jezus zegt zelf, dat een profeet niet geëerd is in
-zĳn vaderland, Mt. 13:17. Telkens ervaart Hĳ, dat de Joden
-niet tot Hem komen willen, Joh. 5:37-47, 6:64; Hĳ getuigt,
-dat zĳ in hunne zonden zullen sterven, 8:21, dat zĳ kinderen
-des duivels zĳn, 8:44, planten, niet door den Vader geplant,
-Mt. 15:13, 14 en ziet in hun ongeloof geen toevallige, onvoorziene
-omstandigheid maar vervulling der profetie, Mt. 13:13v.,
-Joh. 12:37v. Doch niet alleen heeft Jezus van de Joden in het
-heden niets te hopen, ook in de toekomst verwacht Hĳ niets
-voor hen. Integendeel Hĳ kondigt de geheele verwoesting van
-stad en tempel aan, zoodat er geen steen op den ander zal gelaten
-worden, Joh. 2:18-21, Mt. 22:7, 23:37-39, 24:1v.,
-Mk. 13, Luk. 21:6v. Bĳ zĳn intocht in Jeruzalem weent Hĳ
-over de stad, Luk. 19:41-44. Des Maandags vóór zĳn dood
-vloekt hĳ op den weg naar Bethanië den vĳgeboom, die daarin,
-dat hĳ nog geen vruchten maar wel reeds bladeren had, een
-beeld was van het schĳnvrome, eigengerechtige Israel, en sprak,
-dat niemand eenige vrucht meer van hem eten zou in der eeuwigheid,
-Mk. 11:12-14. Bĳ zĳn kruisgang beveelt Hĳ de vrouwen,
-niet over Hem maar over Jeruzalem te weenen, Luk. 23:28.
-Zelfs predikt Hĳ, dat de zaligheid, door Israel verworpen, het
-deel der Heidenen zal worden. Het koninkrĳk Gods zal Israel
-<span class="pagenum" id="Page_449">[449]</span>
-ontnomen en aan een ander volk gegeven worden, dat zĳne vruchten
-voortbrengt, Mt. 21:43; de wĳngaard wordt aan andere landlieden
-verhuurd. Mt. 21:41; tot de bruiloft worden geroepen
-degenen, die op de uitgangen der wegen zĳn, Mt. 22:9; de
-verloren zoon gaat vóór den oudsten zoon, Luk. 15. En zoo zegt
-Hĳ, dat velen zullen komen van Oosten en Westen en met
-Abraham, Izak en Jakob zullen aanzitten in het koninkrĳk der
-hemelen, Mt. 8:10-12; dat Hĳ nog andere schapen heeft, die
-van dezen stal niet zĳn, Joh. 10:16; en verblĳdt er zich over,
-dat, als eenige Grieken Hem begeeren te zien, Hĳ nu als een
-tarwegraan in de aarde vallen en sterven en alzoo veel vrucht
-zal dragen, Joh. 12:24. Na zĳne opstanding beveelt Hĳ dan
-ook aan zĳne discipelen, om het evangelie te prediken aan alle
-volken, Mt. 28:18. En eenzelfde oordeel over Israel treffen wĳ
-bĳ alle apostelen aan. Wel moeten zĳ als Jezus’ getuigen van
-Jeruzalem uit hun arbeid beginnen, maar dan hem voortzetten
-tot aan het uiterste der aarde, Hd. 1:8. Petrus brengt daarom
-het evangelie terstond aan de Joden, Hd. 2:14, 3:19, 5:31,
-doch ziet in een gezicht, dat voortaan niemand onrein is, maar
-dat Gode aangenaam is een iegelĳk, die Hem vreest, uit wat
-volk hĳ ook voortkome, Hd. 10:35, 43. Paulus begint zĳne
-prediking altĳd eerst bĳ de Joden, maar keert zich, als dezen
-het verwerpen, tot de Heidenen, Hd. 13:46, 18:6, 28:25-28.
-Eerst den Jood, maar ook den Griek, is de regel, dien hĳ op
-zĳne zendingsreizen in acht neemt, Rom. 1:16, 1 Cor. 1:21-24.
-Immers, Joden en Heidenen zĳn beide verdoemelĳk voor God
-en hebben hetzelfde evangelie van noode, Rom. 3:19v. Er is
-slechts voor allen één weg tot de zaligheid, n.l. het geloof, gelĳk
-dat reeds vóór de wet door Abraham geoefend en hem tot gerechtigheid
-gerekend is, Rom. 4, Gal. 3. Wie van de Joden
-Christus verwerpen, zĳn geen ware, echte Joden, Rom. 2:28, 29;
-zĳ zĳn niet de besnĳding maar de versnĳding, Phil. 3:2, zĳ
-zĳn ongeregelden, ĳdelheidsprekers, verleiders van zinnen, wien
-men den mond moet stoppen, Tit. 1:10, 11; zĳ hebben den
-Heere Jezus en hunne eigene profeten gedood, zĳ vervolgen de
-geloovigen, zĳ behagen God niet en zĳn allen menschen tegen,
-zĳ verhinderen de apostelen, om tot de Heidenen te spreken, en
-maken de mate hunner zonden vol, zoodat de toorn over hen
-tot zĳn uiterste grens gekomen is en thans zich over hen ontlaadt,
-<span class="pagenum" id="Page_450">[450]</span>
-1 Thess. 2:14-16. De Joden, die de gemeente van Smyrna
-lasteren, zeggen wel, dat zĳ Joden zĳn, maar zĳ zĳn het niet,
-zĳ zĳn veelmeer eene synagoge des satans, Op. 2:9, 3:9. Echte
-Joden, ware kinderen Abrahams zĳn zĳ, die in Christus gelooven,
-Rom. 9:8, Gal. 3:29 enz. Zoo oordeelt het N. Test. over de
-Joden; de gemeente der geloovigen heeft in alle opzichten het
-nationale, vleeschelĳke Israel vervangen; het Oude Testament is
-in het Nieuwe vervuld.</p>
-
-<p id="lmn_55-7" class="sep1">7. Slechts enkele plaatsen schĳnen met deze doorgaande leer
-der Schrift in strĳd te zĳn en iets anders in te houden. De
-eerste plaats is <a id="ct_24"></a>Mt. 23:37-39, <a id="ct_34"></a>Luk. 13:33-35, waar Jezus
-tot de inwoners van Jeruzalem zegt, dat hun huis woest gelaten
-zal worden, en dat zĳ Hem niet zullen zien, totdat zĳ zullen
-zeggen: gezegend is Hĳ, die komt in den naam des Heeren.
-Hier spreekt Jezus inderdaad de verwachting uit, dat de Joden
-Hem eenmaal, n.l. bĳ zĳne wederkomst, als Messias erkennen
-zullen. Wanneer nu van elders een duizendjarig rĳk en eene
-daarmede samenvallende bekeering van Israel vaststond, zou deze
-plaats daarnaar verklaard kunnen worden. Maar wĳl dit niet het
-geval is, ook niet in Op. 20, gelĳk later blĳken zal, kan hier
-alleen gedacht worden aan de Messiaserkenning der Joden bĳ
-Christus’ wederkomst ten oordeele. En zoolang, zegt Jezus uitdrukkelĳk,
-zal Jeruzalem woest gelaten worden; een herbouw
-van stad en tempel wordt dus in elk geval door Jezus vóór zĳne
-wederkomst niet verwacht. Ten tweede komt <a id="ct_36"></a>Luk. 21:24 in
-aanmerking, waar Jezus zegt, dat Jeruzalem van de Heidenen
-vertreden zal worden, totdat de tĳden der Heidenen vervuld
-zullen zĳn. De conjunctie <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀχρι οὑ</span> sluit nog niet in, dat bĳ het
-aanbreken van den daardoor aangeduiden termĳn het tegenovergestelde,
-n.l. het herbouwd en bewoond worden van Jeruzalem
-door de Joden plaats hebben zal. Maar ook al ware dit zoo, dan
-zegt Jezus daarmede nog niet, dat aan de vertreding van Jeruzalem
-een einde zal komen vóór zĳne parousie, want Hĳ gaat
-terstond, na het oordeel over Jeruzalem te hebben uitgesproken,
-tot de bespreking van de teekenen vóór en bĳ zĳne wederkomst
-over, Luk. 21:25v.; de tĳden der Heidenen duren tot zĳne
-wederkomst voort. Wederom, indien het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> eene tweevoudige
-wederkomst van Christus leerde, zou deze plaats in overeenstemming
-<span class="pagenum" id="Page_451">[451]</span>
-daarmede kunnen worden uitgelegd, maar het zal <ins id="cor_28" title="strak">straks</ins>
-duidelĳk worden, dat daarvoor geen grond in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> aanwezig
-is. De derde tekst, die hier ter sprake komt, is <a id="ct_47"></a>Hd. 3:19-21.
-Daar vermaant Petrus de Joden tot bekeering, opdat hunne zonden
-uitgewischt worden en opdat <span lang="grc" xml:lang="grc">καιροι ἀναψυξεως</span>, tĳdpunten van
-verkwikking, mogen komen van de zĳde van het aangezicht des
-Heeren en Hĳ, n.l. God, den voor u (de Joden) bestemden
-Christus Jezus zenden zal, welken de hemel moet opnemen tot
-de tĳden van de wederoprichting aller dingen. Sommigen meenen,
-dat de tĳden der verkwikking, waarvan hier gesproken wordt,
-dan zullen aanbreken, wanneer het Joodsche volk bekeerd wordt
-en alle dingen weer naar hun oorspronkelĳke bestemming in het
-duizendjarig rĳk worden opgericht, en dat zĳ dan duren zullen
-tot de tweede wederkomst van Jezus toe. Maar tegen deze uitlegging
-bestaat groot bezwaar. De <span lang="grc" xml:lang="grc">χρονοι ἀποκαταστασεως παντων</span>
-zĳn moeilĳk te verstaan van de herstelling der natuurlĳke en
-zedelĳke verhoudingen, die door de Chiliasten in het millennium
-verwacht wordt, want er staat duidelĳk, dat deze tĳden het
-eindpunt zĳn van het verblĳf van Jezus in den hemel; tot zoo
-lang vertoeft Jezus dus aan ’s Vaders rechterhand, en wĳl de
-Schrift slechts ééne wederkomst van Christus kent, vallen de
-tĳden van de wederoprichting aller dingen met de voleindiging
-der wereld saam; bovendien is <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποκαταστασις παντων</span> veel te
-sterke uitdrukking voor dat herstel van het Joodsche rĳk, dat
-het Chiliasme verwacht. De tĳden der verkwikking zĳn daarom
-niet identisch met maar gaan aan de tĳden van de wederoprichting
-aller dingen vooraf. Want Petrus geeft een tweeledig doel aan
-van de bekeering der Joden, opdat tĳden van verkwikking voor
-hen aanbreken en opdat God hun den voor hen bestemden Christus
-zenden moge. De tĳden der verkwikking vallen vóór de wederkomst
-van Christus en slaan dan òf op den geestelĳken vrede,
-die het gevolg is van bekeering en vergeving der zonden, òf op
-bepaalde toekomstige tĳden van Goddelĳken zegen en gunst. Het
-laatste is het waarschĳnlĳkste, omdat de tĳden der verkwikking
-niet onmiddellĳk met de uitwissching der zonden maar met de
-zending van Christus in verband worden gebracht. En de gedachte,
-welke Petrus hier uitspreekt, is dan deze: bekeert u, o
-Joden, tot uitwissching uwer zonden, opdat er ook voor u als
-volk, die Christus overgeleverd, verloochend en gedood hebt, vs.
-<span class="pagenum" id="Page_452">[452]</span>
-13-15, tĳden van verkwikking van Gods aangezicht mogen aanbreken
-en God daarna van den hemel zenden moge dien Christus,
-die in de eerste plaats voor u bestemd en daarom ook het eerst
-tot u gekomen is, vs. 26, om ook u ten heil alle dingen weder
-op te richten. Of zulke tĳden ooit voor de Joden zullen aanbreken,
-zegt Petrus niet; dat hangt af van hunne bekeering, en
-of deze te wachten is, wordt hier met geen woord vermeld.</p>
-
-<p>De laatste plaats is <a id="ct_54"></a>Rom. 11:11-32. In Rom. 9-11 behandelt
-Paulus het ontzaglĳk probleem, hoe Gods belofte aan
-Israel te rĳmen is met de verwerping van het evangelie door de
-overgroote meerderheid van Israel. De apostel geeft daarop in
-de eerste plaats ten antwoord, dat de belofte Gods niet het
-vleeschelĳk maar het geestelĳk zaad van Abraham geldt en werkt
-dit in den breede uit, Rom. 9 en 10. En ten tweede merkt hĳ
-op, dat God ook onder Israel nog altĳd zĳne uitverkorenen heeft,
-en dus dat volk niet verstooten heeft; hĳ zelf is daarvoor ten
-bewĳs en velen met hem; hoevelen er ook verhard en verblind
-zĳn, de uitverkorenen hebben de zaligheid toch verkregen, er is
-steeds een overblĳfsel naar de verkiezing der genade, Rom. 11:1-10.
-Maar deze verharding, die over het grootste gedeelte van
-Israel gekomen is, is toch Gods einddoel niet; veeleer is zĳ in
-zĳne hand een middel, om de zaligheid tot de Heidenen te
-brengen, opdat dezen, die zaligheid in het geloof aannemende,
-op hun beurt Israel weder tot jaloerschheid mogen verwekken,
-11:11-15. Na de geloovigen uit de Heidenen vermaand te
-hebben, om zich hierop niet te verheffen, vs. 16-24, werkt
-Paulus deze gedachte nog nader uit en zegt, dat over een deel
-van Israel de verharding gekomen is, totdat het pleroma der
-Heidenen, het volle getal der uit hun midden voor de zaligheid
-bestemden, vervuld zal zĳn. En op die wĳze zal gansch Israel
-naar Gods belofte zalig worden. De ongeloovige Joden zĳn dus
-nu wel door God gehaat in betrekking tot het evangelie, opdat
-de door hen verworpene zaligheid tot de Heidenen zou komen;
-maar naar de verkiezing zĳn zĳ beminden om der vaderen wil,
-want Gods beloften zĳn onberouwelĳk. Zooals het dus met de
-Heidenen is gegaan, zal het ook met de verharde Joden gaan;
-de Heidenen waren eerst ongehoorzaam en zĳn nu ontfermd geworden,
-en zoo ook zĳn de Joden nu ongehoorzaam, opdat zĳ door
-de barmhartigheid, aan de Heidenen bewezen, ook barmhartigheid
-<span class="pagenum" id="Page_453">[453]</span>
-ontvangen mogen. Want God heeft allen, Heidenen en Joden,
-onder de zonde besloten, opdat Hĳ hun allen barmhartig zou
-zĳn, vs. 25-32. De meeste uitleggers meenen, dat de vraag,
-of God zĳn volk verstooten heeft, 11:1, niet ten volle daarmede
-beantwoord is, dat God onder Israel altĳd zĳne uitverkorenen
-houdt, die successief in den loop der eeuwen worden toegebracht,
-11:1-10, en zĳ oordeelen daarom, dat al hetgeen in hoofdst.
-11 volgt, niet maar eene nadere explicatie, doch eene aanvulling
-van het in vs. 1-10 gegeven antwoord is, een nieuw antwoord,
-dat eerst ten volle de bedenking ontzenuwt, alsof God zĳn volk
-verstooten zou hebben. Onder <span lang="grc" xml:lang="grc">πας Ισραηλ</span> in vs. 26 verstaan zĳ
-daarom het volksgeheel van Israel, dat in de laatste dagen bekeerd
-zal worden. Maar hoe algemeen deze verklaring ook zĳ,
-er bestaan gewichtige bezwaren tegen. <i>a.</i> Indien het de bedoeling
-van den apostel ware, om in 11:25-32 een nieuw, aanvullend
-antwoord te geven, zou hĳ zĳne redeneering aan het einde met
-haar begin en uitgangspunt in strĳd brengen. Immers heeft hĳ
-9:6v. gezegd, dat de beloften Gods niet uitgevallen zĳn, omdat
-zĳ het geestelĳk zaad van Abraham gelden, en in dit geestelĳk
-zaad nog altĳd door hare vervulling erlangen, 11:1-10. A priori
-is het zeer onwaarschĳnlĳk, dat Paulus later op deze redeneering
-teruggekomen zou zĳn en haar in dezen zin zou aangevuld en
-verbeterd hebben, dat de beloften Gods in deze zaliging van het
-geestelĳk Israel niet ten volle tot hare vervulling komen maar
-dan eerst volledig verwezenlĳkt worden, wanneer in den laatsten
-tĳd eene volksbekeering van Israel plaats heeft. <i>b.</i> In elk geval
-is er in hoofdst. 9:1-10:11 met geen enkel woord van zulk
-eene verwachting voor het volk van Israel sprake, en er is geen
-enkele uitdrukking, die haar vermoeden doet en voorbereidt. En
-ook hoofdst. 11:11-24 bevat nog niets, wat op zoodanige verwachting
-heenwĳst. Wel wordt 11:11-15 in dien zin door velen
-opgevat. Maar ook al zĳn deze woorden niet hypothetisch, als
-een element in de redeneering maar als beschrĳving van een
-feit te verstaan, dan behelzen zĳ toch alleen deze gedachte: het
-verwerpen van Christus door Israel is voor de Heidenen een
-groot gewin geweest, want daardoor is de door Christus’ dood
-tot stand gekomene verzoening het deel der Heidenen geworden;
-een veel grooter gewin zal dan de aanneming van Israel door
-God voor de Heidenen zĳn, want als Israel zĳn pleroma, zĳn
-<span class="pagenum" id="Page_454">[454]</span>
-volle getal van uitverkorenen, zal bereikt hebben, en ook het
-pleroma der Heidenen ingegaan is, dan zal dat het leven uit de
-dooden, de opstanding uit de dooden van de nieuwe menschheid
-ten gevolge hebben. Aan Israels <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡττωμα</span> dankt middelĳkerwĳze
-de Heidenwereld haar verzoening, aan Israels <span lang="grc" xml:lang="grc">πληρωμα</span> dankt zĳ
-eens haar leven uit de dooden. <i>c.</i> Indien Paulus in 11:25 een
-nieuw feit wilde mededeelen, bevreemdt de wĳze ten zeerste,
-waarop hĳ dit doet. Hĳ zegt toch niet: <i>en dan</i>, <i>daarna</i>, n. l.
-nadat de volheid der Heidenen is ingegaan, zal gansch Israël, maar:
-<span lang="grc" xml:lang="grc">και οὑτως πας Ισραῃλ σωθησεται</span>, en <i>op die wĳze</i> zal gansch
-Israel zalig worden. Dat kan niet anders beteekenen dan: op die
-wĳze, als in de vorige verzen beschreven is. Vlak vooraf, in vs.
-24, heeft Paulus gezegd, dat de verharding altĳd maar <i>voor een
-deel</i>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπο μερους</span> over Israel gekomen is. De geloovigen uit de
-Heidenen konden wel gaan denken, evenals Israel vroeger, dat
-zĳ alleen het uitverkoren volk van God waren, en dat Israel
-geheel verworpen was. Maar Paulus zegt, dat dit niet zoo is.
-Neen, Israel is niet als zoodanig verworpen; er is onder hen
-altĳd een overblĳfsel naar de verkiezing der genade; er zĳn wel
-eenige takken afgebroken, waarvoor de wilde olĳfboom van de
-Heidenwereld in de plaats is gekomen, maar de stam van den
-tammen olĳfboom is gebleven; de verharding is maar <i>voor een
-deel</i> over Israel gekomen; terwĳl het pleroma uit de Heidenen
-ingaat, wordt ook het pleroma uit Israel toegebracht; en op die
-wĳze wordt gansch Israel zalig. <i>d.</i> Dit feit, n.l. dat de verharding
-maar <i>voor een deel</i> over Israel gekomen is, noemt Paulus
-een <span lang="grc" xml:lang="grc">μυστηριον</span>, 11:25. Elders noemt hĳ zoo dikwerf het feit,
-dat de Heidenen thans medeërfgenamen en medeburgers der
-heiligen en huisgenooten Gods zĳn, en hier duidt hĳ met hetzelfde
-woord het feit aan, dat de Joden maar voor een deel verhard
-zĳn en dat God vele uitverkorenen voortdurend uit hen tot zĳne
-gemeente toebrengt. Want die <i>gedeeltelĳke</i> verharding zal duren,
-totdat het pleroma der Heidenen zal ingegaan zĳn. Nooit, tot
-aan het einde der tĳden toe, zal God zĳn oude volk ganschelĳk
-verwerpen; altĳd zal naast een deel uit de Heidenwereld ook een
-deel uit Israel tot het geloof in Christus worden gebracht. De
-Heidenen maar ook de Joden hadden zoo gansch anders verdiend.
-Doch dit is het groote mysterium, dat God rĳk is in barmhartigheid,
-dat Hĳ uit alle volk, ook uit het volk der Joden, dat Hem
-<span class="pagenum" id="Page_455">[455]</span>
-verwierp, zĳne uitverkorenen vergadert, dat Hĳ allen onder de
-zonde besloot, opdat Hĳ allen barmhartig zou zĳn. Dat mysterium
-brengt den apostel in verrukking en doet hem bewonderend de
-diepte van Gods wĳsheid en kennis aanbidden, 11:33-36.
-<i>e.</i> <span lang="grc" xml:lang="grc">Πας Ισραηλ</span> in 11:25 is dus niet het volk van Israel, dat aan
-de einden der dagen in massa bekeerd zal worden; het is ook
-niet de gemeente uit Joden en Heidenen saam, maar het is het
-pleroma, dat in den loop der eeuwen uit Israel toegebracht wordt.
-Israel blĳft als volk, zoo voorspelt Paulus, naast de Heidenen
-bestaan; het zal niet ondergaan noch van de aarde verdwĳnen;
-het blĳft tot het einde der eeuwen, levert zĳn pleroma voor het
-Godsrĳk evengoed als de Heidenen, en behoudt voor dat Godsrĳk
-zĳn bĳzondere taak en plaats; uit <i>alle</i> volken en natiën en tongen
-wordt de gemeente Gods vergaderd. <i>f.</i> Hoe groot dat pleroma
-uit Israel zĳn zal, berekent Paulus niet. Het is best mogelĳk,
-dat het getal der uitverkorenen uit Israel in de laatste tĳden
-veel grooter zal zĳn, dan het in Paulus’ of in latere of in onze
-dagen was; er is geen enkele reden, om dit te ontkennen; veeleer
-doet de verbreiding van het evangelie onder alle volken verwachten,
-dat zoowel uit Israel als uit de Heidenen een steeds
-grooter aantal zalig zal worden. Maar dat bedoelt Paulus niet
-te zeggen; hĳ telt niet, maar hĳ weegt. Uit de Heidenwereld
-zal het volle pleroma komen, en ook uit Israel, en dat pleroma
-zal <span lang="grc" xml:lang="grc">πας Ισραηλ</span> zĳn. In dat pleroma wordt gansch Israel behouden,
-zooals in de gemeente in haar geheel de gansche menschheid
-wordt gered. <i>g.</i> Eene andere bekeering van Israel, dan op
-de door Paulus aangegeven wĳze laat zich ook moeilĳk denken.
-Wat toch is eene volksbekeering, en hoe en wanneer zal zĳ bĳ
-Israel plaats hebben? Er is natuurlĳk niets tegen, veeleer pleit
-het feit van het voortbestaan van het volk Israels in verband
-met de profetie ervoor, dat er ook uit Israel nog een zeer groot
-getal tot het geloof in Christus worden gebracht; maar hoe groot
-dit getal ook zĳ, het blĳft een overblĳfsel naar de verkiezing
-der genade. Ook de sterkste chiliast zal toch niet denken, dat
-eenmaal aan het einde alle Joden zonder uitzondering zullen
-worden bekeerd. En ook al nam hĳ dat aan, meenende, dat zoo
-alleen Rom. 11:25 ten volle vervuld werd, dan zou zulk eene
-volksbekeering aan het einde toch nog niet ten goede komen aan
-de millioenen Joden, die door de eeuwen heen tot op dien eindtĳd
-<span class="pagenum" id="Page_456">[456]</span>
-toe in ongeloof en verharding zĳn weggestorven. Indien men
-werkelĳk meent, dat Gods belofte aan Israel dan alleen waarlĳk
-vervuld wordt, wanneer niet een <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐκλογη</span> uit het volk, maar het
-volk zelf toegebracht wordt, dan komt men met de geschiedenis
-in conflict. Altĳd, alle eeuwen door, ook in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>,
-toen het nationale Israel Gods volk was, was het slechts een
-klein deel des volks, dat in waarheid God diende en vreesde.
-En zoo is het niet alleen bĳ de Joden, maar zoo is het ook bĳ
-de Heidenen. Altĳd is het een overblĳfsel naar de verkiezing
-der genade, dat uit de Christenvolken de zaligheid in Christus
-deelachtig wordt. Bovendien blĳft er voor zulk eene volksbekeering
-van Israel, als de Chiliasten verwachten, in Paulus’ schets van
-de toekomst geen plaats over. Hĳ zegt toch uitdrukkelĳk, dat
-de verharding over een deel van Israel gekomen is, <i>totdat</i> het
-pleroma der Heidenen is ingegaan, en dat niet <i>daarna</i> maar dat
-<i>op die wĳze</i> gansch Israel zalig wordt, Rom. 11:25, 26. De
-verharding over een deel van Israel duurt dus zoolang, totdat
-het pleroma uit de Heidenwereld toegebracht is, en volgens de
-Chiliasten moet dan daarna de volksbekeering van Israel vallen.
-Maar ligt er dan nog eene tĳdruimte tusschen het ingaan van
-het pleroma der Heidenwereld en het einde der eeuwen? Zoo ja,
-zĳn er in dien tĳd dan ook nog Heidensche volken, en wordt er
-uit hen geen enkele meer bekeerd? Het ingaan van het pleroma
-der Heidenen laat zich niet denken als tĳdelĳk voorafgaande aan
-het zalig worden van gansch Israel. Rom. 11:26 noemt geen
-nieuw feit, dat <i>na</i> het ingaan van de volheid der Heidenen plaats
-grĳpt. Maar het ingaan van de volheid der Heidenen en het zalig
-worden van gansch Israel loopen parallel, omdat de verharding
-maar voor een deel over Israel gekomen is. Ten slotte merke
-men nog op, dat, al zou Paulus aan het einde ook eene volksbekeering
-van Israel verwachten, hĳ toch met geen woord melding
-maakt van een terugkeer der Joden naar Palestina, van een
-herbouw van stad en tempel, van eene zichtbare Christusregeering;
-in zĳn toekomstbeeld is voor dat alles geen plaats. Cf. over de
-bekeering der Joden, behalve de commentaren op Rom. 11, Voetius,
-Disp. II 124 sq. Witsius, Oec. foed. IV 15, 20-32. Moor VI
-127-130. Hodge, Syst. Theol. III 805. Kliefoth, Eschatologie
-147.</p>
-
-<p id="lmn_55-8" class="sep1"><span class="pagenum" id="Page_457">[457]</span>
-8. Bĳ het bespreken van de verwachtingen, welke het N. Test.
-in de toekomst koestert ten aanzien van het volk Israels, werd
-nog in het midden gelaten, of het N. Test. misschien op andere
-plaatsen dan de daar ter sprake gebrachte een tusschenstaat leert
-tusschen deze bedeeling en de voleinding der eeuwen. Indien dit,
-zoo werd erkend, het geval was, dan konden Mt. 23:37-39,
-Luk. 21:24 en Hd. 3:19-21, ofschoon zĳ op zichzelve tot
-het aannemen van zulk een overgangstĳd volstrekt geen aanleiding
-gaven, toch in dien geest worden opgevat en verklaard. Thans
-komt daarom de vraag aan de orde, of er volgens Jezus en de
-apostelen voor de gemeente een tĳd van macht en heerlĳkheid
-te wachten is, welke aan de algemeene opstanding en het wereldgericht
-voorafgaat. Indien dit zoo ware, zouden wĳ daarvan
-duidelĳk melding verwachten in de eschatologische rede, welke
-Jezus in de laatste dagen van zĳn leven tot zĳne jongeren hield,
-<a id="ct_25"></a>Mt. 24, Mk. 13, Luk. 21. Maar er is daarin geen woord, zelfs
-geen zinspeling op zulk een rĳk vervat. De Chiliasten trachten
-hun millennium wel op de eene of andere plaats in deze rede
-in te lasschen, en zeggen bĳv., dat de eerste komst van Christus
-in Mt. 24:27 en de tweede komst in vs. 30 vermeld wordt,
-maar deze exegese mist toch allen grond. In zĳne eschatologische
-rede geeft Jezus antwoord op twee vragen, die zĳne discipelen
-Hem doen, n.l. wanneer de dingen geschieden zullen, die Hĳ
-aangaande Jeruzalem gesproken heeft, n.l. dat er van den tempel
-geen steen op den ander gelaten zal worden, en welk het teeken
-zal zĳn van zĳne toekomst en van de voleinding der wereld.
-Jezus beantwoordt eerst de eerste vraag, en wel zoo, dat Hĳ
-eerst handelt over de voorteekenen, Mk. 13:1-8, cf. Mt. 24:1-8,
-Luk. 21:5-11, daarna over het lot der jongeren, Mk. 13:9-13,
-cf. Mt. 24:9-14, Luk. 21:12-18, en eindelĳk over
-de catastrophe in Judea, Mk. 13:14-23, cf. Mt. 24:15-26,
-Luk. 21:20-24. De tweede vraag naar de parousie van Jezus
-en de voleinding der wereld wordt beantwoord in Mk. 13:24-31,
-cf. Mt. 24:29-35, Luk. 21:25-33; en daarbĳ sluit Jezus
-zĳne parousie terstond bĳ de verwoesting van Jeruzalem aan; in
-den val dezer stad ziet Hĳ de aankondiging en de voorbereiding
-van de voleinding der wereld; Mt. 24:29 <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐθεως</span>, Mk. 13:24
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν ἐκειναις ταις ἡμεραις</span>. Hĳ zegt zelfs, dat dit geslacht geenszins
-zal voorbĳgaan, totdat alle deze dingen geschied zullen zĳn,
-<span class="pagenum" id="Page_458">[458]</span>
-Mt. 24:34, Mk. 13:30, Luk. 21:32. Hoe nu deze verwachting
-van zĳn spoedige, terstond na de verwoesting van Jeruzalem volgende
-parousie bĳ Jezus ook te verstaan zĳ (waarover straks nader);
-in elk geval blĳkt duidelĳk, dat er in deze rede geen plaats is
-voor een duizendjarig rĳk. Jezus somt eerst, Mk. 13:1-8, eenige
-algemeene voorteekenen op, waaraan de discipelen zien kunnen,
-dat alles saam, n.l. de verwoesting van Jeruzalem en het einde
-der wereld nadert; en deze signa communia zĳn: het opstaan
-van valsche Christussen, oorlogen en geruchten van oorlogen,
-beroering en opstand der volken met aardbeving, hongersnood enz.,
-voorts de prediking van het evangelie in de geheele wereld tot
-een getuigenis aller volken, Mk. 13:10, en eindelĳk, als voorspel
-van het einddrama, hetgeen voorvalt in Judea en Jeruzalem,
-Mk. 13:14-23. Daarna volgen de aan de parousie onmiddellĳk
-voorafgaande voorteekenen, de signa propria, n.l. verduistering
-van zon en maan, nedervallen der sterren, beweging van de krachten
-in de hemelen, Mk. 13:24, 25. Met de parousie van Christus
-is dan onmiddellĳk het gericht, de scheiding van goeden en
-boozen, de voleinding der wereld verbonden, Mk. 13:26, 27.
-Daarmee komt overeen, wat Jezus zegt in Mt. 13:37-43 en
-47-50; het saam opgroeien van onkruid en tarwe, en het saambrengen
-van allerlei soorten van visschen duurt voort tot de
-voleinding der eeuwen, tot den tĳd van den oogst en van het
-wereldgericht toe. Jezus kent maar twee aeonen, de tegenwoordige
-en de toekomende. In de tegenwoordige eeuw hebben zĳne discipelen
-niet anders dan verdrukking en vervolging te wachten
-en moeten zĳ alles om zĳnentwil verlaten. Nergens voorspelt
-Jezus aan zĳne jongeren eene heerlĳke toekomst op aarde vóór de
-voleinding der wereld; integendeel, zooals het Hem gegaan is, zal
-het ook zĳne gemeente gaan; een discipel is niet boven zĳn meester
-en een dienstknecht niet boven zĳn heer; eerst in de toekomende
-eeuw ontvangen zĳne jongeren alles met het eeuwige leven terug,
-Mt. 5:3-12, 8:19, 20, 10:16-42, 16:24-27, 19:27-30,
-Joh. 16:2, 33, 17:14, 15 enz. Als dan ook de jongeren in
-Hd. 1:6 aan Jezus vragen, of Hĳ in dezen tĳd aan Israel het
-koninkrĳk weder oprichten zal, dan ontkent Hĳ niet maar geeft
-stilzwĳgend toe, dat dit eens geschieden zal; doch Hĳ zegt, dat
-de Vader de tĳden of gelegenheden daarvoor in zĳne eigene macht
-gesteld heeft, en dat de discipelen in dezen tĳd de roeping hebben,
-<span class="pagenum" id="Page_459">[459]</span>
-om als zĳne getuigen op te treden van Jeruzalem uit tot aan het
-uiterste der aarde. In dezen zelfden geest spreekt heel het Nieuwe
-Testament, dat vanuit het standpunt der kruisgemeente geschreven
-is. De geloovigen, die niet vele wĳzen en machtigen en edelen
-zĳn, 1 Cor. 1:27, hebben hier op aarde niets dan lĳden en verdrukking
-te wachten, Rom. 8:36, Phil. 1:29, zĳ zĳn gasten
-en vreemdelingen, Hebr. 11:13, hun burgerschap is in de hemelen,
-Phil. 3:20, zĳ merken niet aan de dingen, die men ziet, 2 Cor.
-4:18, maar bedenken de dingen, die boven zĳn, Col. 3:2, zĳ
-hebben hier geen blĳvende stad maar zoeken de toekomende,
-Hebr. 13:14. Maar zĳ zĳn toch in hope zalig, Rom. 8:24, en
-weten, dat, indien zĳ met Christus lĳden, zĳ ook met Hem zullen
-verheerlĳkt worden, Rom. 6:8, 8:17, Col. 3:4. Daarom strekken
-zĳ zich met heel het zuchtend schepsel reikhalzend uit naar
-de toekomst van Christus en naar de openbaring van de heerlĳkheid
-der kinderen Gods, Rom. 8:19, 1 Cor. 15:48v. enz., tegen welke
-heerlĳkheid het lĳden van den tegenwoordigen tĳd niet opweegt,
-Rom. 8:18, 2 Cor. 4:17. Nergens straalt in het N. Test. eenige
-hope door, dat de gemeente van Christus nog eenmaal hier op
-aarde tot macht en heerschappĳ zal komen. Het hoogste, dat zĳ
-zich voorstelt, is, dat zĳ onder de koningen en allen die in
-hoogheid zĳn een gerust en stil leven leiden moge in alle godzaligheid
-en eerbaarheid, Rom. 13:1v., 1 Tim. 2:2. En daarom
-beveelt het N. Test. niet in de eerste plaats die deugden aan,
-welke tot overwinning der wereld in staat stellen, maar noemt,
-ofschoon alle valsche ascetisme vermĳdende, Rom. 14:14, 1 Tim.
-4:4, 5, Tit. 1:15, als vruchten des Geestes de deugden van
-liefde, blĳdschap, vrede, lankmoedigheid, goedertierenheid, goedheid,
-geloof, zachtmoedigheid, matigheid, Gal. 5:22, Ef. 4:32,
-1 Thess. 5:14v., 1 Petr. 3:8v., 2 Petr. 1:5-7, 1 Joh. 2:15
-enz.</p>
-
-<p>Zelfs is het de doorgaande verwachting des N. Test., dat,
-naarmate het evangelie des kruises zich verbreidt, ook de vĳandschap
-der wereld openbaar wordt. Christus is bestemd, om voor
-velen tot eene opstanding maar ook voor velen tot een val te
-zĳn en hunne vĳandige overleggingen tot openbaring te brengen;
-Hĳ is tot eene crisis in de wereld gekomen, opdat degenen, die
-niet zien, zien mogen en die zien, blind worden, Mt. 21:44,
-Luk. 2:34, Joh. 3:19-21, 3:39, Rom. 9:32, 33, 1 Cor. 1:23,
-<span class="pagenum" id="Page_460">[460]</span>
-2 Cor. 2:16, Hebr. 4:12, 1 Petr. 2:7, 8. In de laatste tĳden,
-in de dagen, die aan de wederkomst van Christus voorafgaan,
-zal de goddeloosheid der menschen tot eene schrikbarende hoogte
-stĳgen; de dagen van Noach keeren terug; wellust, zingenot,
-losbandigheid, geldzucht, ongeloof, hoogmoed, spotternĳ, lastering
-zullen op schrikkelĳke wĳze uitbreken, Mt. 24:37v., Luk. 17:26v.,
-2 Tim. 3:1, 2 Petr. 3:3, Jud. 18; ook onder de belĳders
-zal de afval groot zĳn; de verleiding zal zoo machtig worden,
-dat zĳ zelfs, indien het mogelĳk ware, de uitverkorenen ten val
-zou brengen; de liefde zal bĳ velen verkoelen en de waakzaamheid
-zoo afnemen, dat de wĳze met de dwaze maagden in slaap vallen;
-het zal zulk een algemeene afval worden, dat Jezus de vraag
-kan doen, of de Zoon des menschen bĳ zĳne komst nog geloof
-op aarde vinden zal, Mt. 24:24, 44v., 25:1v., Luk. 18:8,
-1 Tim. 4:1. Het boek der <a id="ct_82"></a>Openbaring van Johannes stemt
-daarmede overeen. De brieven aan de zeven gemeenten behandelen
-wel concrete toestanden, gelĳk zĳ toenmaals in die kerken bestonden
-en zĳn wel allereerst aan die gemeenten gericht, om ze
-tot waakzaamheid aan te sporen en ze voor te bereiden op de
-aanstaande vervolgingen en de wederkomst van Christus. Maar
-zĳ hebben toch duidelĳk eene veel verdere strekking. Het zevental,
-dat in de Openbaring steeds zoo groote beteekenis heeft, wĳst
-daar reeds op; het is het getal der volkomenheid en doet de
-zeven gemeenten, die uit de vele gemeenten in Klein-Azië hier
-zĳn uitgelezen, voorkomen als typen van de gansche christelĳke
-kerk. De brieven, door Johannes aan haar gericht, hebben niet
-eerst afzonderlĳk bestaan, en zĳn niet elk voor zich eerst aan de
-respectieve gemeente verzonden, maar zĳ behooren bĳeen, zĳn te
-zamen opgesteld en bĳ elkander gevoegd, en zĳn aan de gansche
-kerk gericht; alwie ooren heeft, hoore wat de Geest tot al de
-gemeenten zegt. Maar al hebben de brieven dus ongetwĳfeld eene
-beteekenis, die zich veel verder uitstrekt dan tot de zeven met
-name genoemde, toenmaals in Klein-Azië bestaande gemeenten,
-toch is deze niet hierin gelegen, dat zĳ opeenvolgende perioden
-in de historie van Jezus’ gemeente zouden beschrĳven en een
-klein compendium der gansche kerkgeschiedenis zouden zĳn. Maar
-zĳ teekenen kerkelĳke toestanden, die toenmaals aanwezig waren
-en die tevens typisch zĳn voor de gansche kerk van Christus,
-die dus telkens in de kerk zich kunnen voordoen en die vooral
-<span class="pagenum" id="Page_461">[461]</span>
-terugkeeren zullen aan het einde der dagen. Want het is duidelĳk,
-dat zĳ allen geschreven zĳn onder den indruk van de aanstaande
-vervolging en de spoedige wederkomst van Christus. Alle bevatten
-zĳ eene heenwĳzing naar de parousie, en sporen met het oog
-daarop de gemeenten tot waakzaamheid en getrouwheid aan. Zĳ
-dienen, om de Christenheid, die meer en meer der wereld gelĳkvormig
-werd, tot de eerste liefde terug te roepen, uit de onverschilligheid
-te doen opwaken, en met het oog op de kroon, die
-haar wacht, aan te gorden tot den strĳd en met onbezweken
-trouw te doen volharden tot den dood. Want de dag des Heeren
-nadert; nadat Johannes eerst de toestanden beschreven heeft, die
-er in zĳn tĳd, en later, vooral tegen het wereldeinde, in de kerk
-van Christus bestaan, gaat hĳ ertoe over, om te vermelden, wat
-daarna geschieden zal, 4:1. Het boek van Gods raadsbesluit
-over het einde der dingen wordt in den hemel door het Lam
-geopend, hoofdst. 4 en 5, en in het bĳzonder dat door een engel
-aan Johannes vertoond, wat betrekking heeft op den allerlaatsten
-tĳd, hoofdst. 10, en alle volken der aarde aangaat, 10:11.
-Beurtelings verplaatst Johannes ons nu op aarde en in den hemel.
-In den hemel, daar is reeds alles beslist en bepaald, daar wordt
-reeds eere gebracht aan God en het Lam, als ware de strĳd reeds
-gestreden en de overwinning behaald, hoofdst. 4 en 5; daar zĳn
-de zielen der martelaren reeds in lange witte kleederen gekleed
-en wachten nog slechts op de vervulling van hun getal, 6:9-11;
-daar ziet Johannes reeds proleptisch de gansche schare der verlosten
-staande voor den troon, 7:9-19; daar zĳn de gebeden
-der heiligen door God reeds verhoord, 8:1-4; daar zĳn reeds,
-ook proleptisch, opgenomen de 144000, die verzegeld waren,
-7:1-8, als eerstelingen de anderen voorgaan, 14:1-5, en over
-het beest en zĳn beeld de overwinning hebben behaald, 15:1-4;
-daar brengt de gansche schare der verlosten reeds heerlĳkheid
-en eere aan God, wĳl de bruiloft des Lams is gekomen, 19:1-8.
-De gemeente op aarde behoeft dus niet bang te zĳn voor de
-gerichten, waarmede God aan het einde de wereld bezoekt. De
-144000 dienstknechten Gods uit alle geslachten der kinderen
-Israels worden van te voren verzegeld, 7:1-8; de tempel en het
-altaar en degenen, die daarin aanbidden, worden niet aan de
-Heidenen overgegeven en de twee getuigen, die aldaar geprofeteerd
-hebben, worden wel gedood maar ook opgewekt en in den hemel
-<span class="pagenum" id="Page_462">[462]</span>
-opgenomen, 11:1-12, en de christelĳke gemeente, schoon om
-Christus’ wil door Satan vervolgd, vindt in de woestĳn eene
-schuilplaats, 12:1-14. In beginsel is de strĳd reeds beslist.
-Want Christus is in den hemel opgenomen, 12:5; en Satan is
-door Michael en zĳne engelen overwonnen en uit den hemel op
-aarde geworpen, 12:7-11. Thans heeft hĳ op aarde nog slechts
-een kleinen tĳd, 12:12. Maar dien tĳd maakt hĳ zich ten nutte.
-Hĳ veroorzaakt het opkomen van het beest uit de zee of den
-afgrond, 13:1, 11:7, 17:8, en geeft er macht en heerlĳkheid
-aan. Dit beest is het Romeinsche keizerrĳk, 13:1-10, wordt
-door een ander beest, het beest van de aarde, dat is, den valschen
-profeet, de valsche religie, den antichrist gesteund, 13:11-18,
-realiseert zich ten volle in één persoon, die zelf daarom het beest
-heeten kan, 13:3, 12, 18, 17:8, 10, 11 en heeft zĳn centrum
-in de stad Babylon, dat is Rome, de groote hoer, welke over
-alle volken heerscht, hoofdst. 17 en 18. Maar al deze machtsontwikkeling
-is ĳdel. Door de ontsluiting der zeven zegelen, door
-het blazen der zeven bazuinen, door het uitgieten der zeven fiolen
-openbaart God zĳn toorn, bezoekt Hĳ natuur en menschheid met
-zĳne oordeelen, en bereidt Hĳ het eindgericht voor. Eerst valt
-Babel, hoofdst. 18. Dan verschĳnt Christus, 19:11-16, overwint
-het beest uit de zee en het beest van de aarde, 19-21 en straks
-ook den Satan, <a id="ct_86"></a>20:1-3.</p>
-
-<p id="lmn_55-9" class="sep1">9. Nu is het zeer bevreemdend, dat deze laatste overwinning
-over Satan in twee tempo’s geschiedt. Eerst wordt hĳ voor duizend
-jaren gebonden en in den afgrond geworpen, en daarna verleidt
-hĳ opnieuw de volken, voert krĳg tegen de gemeente en wordt
-dan voorgoed overwonnen en geworpen in den poel van vuur en
-sulfer, 20:1-10. De voorstanders van het Chiliasme vinden,
-behalve in het Oude Testament, in deze pericoop hun sterksten
-steun en de tegenstanders zĳn er in niet geringe mate verlegen
-mede en hebben er al hun exegetische kunst aan beproefd. De
-gedachte, dat er na de overwinning van het wereldrĳk nog een
-laatste aanval van de volken moest afgeslagen worden, is ongetwĳfeld
-door Johannes aan <a id="ct_6"></a>Ezechiel ontleend. Deze profeet verwacht,
-dat Israel, nadat het in zĳn land zal zĳn wedergekeerd
-en daar zeker wonen zal, nog eenmaal aangevallen zal worden
-door Gog van het land Magog, vorst van Rosch, Meschech en
-<span class="pagenum" id="Page_463">[463]</span>
-Tubal, dat is door het volk der Scythen, in verbinding met
-allerlei andere volken uit het noorden, oosten en zuiden. De
-aanval eindigt echter daarmede, dat God zelf deze volken op de
-bergen Israels in zĳn toorn verdelgen zal, c. 38 en 39. In hoofdst.
-38:17 zegt de Heere, dat Hĳ van die volken reeds vroeger door
-den dienst zĳner profeten gesproken heeft. En inderdaad verkondigden
-reeds vroegere profeten, dat niet alleen die historische
-volken, in wier midden Israel leefde en met wie het in aanraking
-kwam, maar ook alle veraf wonende Heidenen door den Heere
-in zĳnen dag gericht zouden worden, Joel 2:32, 3:2, 11v.,
-Mich. 4:5, 11, 5:6-8, Jes. 25:5-8, 26:21, Jer. 12:14-16,
-30:23, 24. Zeer duidelĳk komt soortgelĳke profetie bĳ
-Zacharia voor, die in hoofdst. 12-14 schetst, hoe tegen den dag
-des Heeren Jeruzalem door de volken belegerd, en deze dan door
-den Heere gericht zullen worden. En Daniel ziet niet alleen in
-Antiochus Epiphanes de belichaming van het Gode vĳandige
-wereldrĳk, maar verwacht ook, dat deze Gode vĳandige macht
-nog eenmaal zich verheffen en alzoo voor het gericht rĳp worden
-zal, 11:40v. Tweeërlei was dus de verwachting der profetie,
-eerst van eene overwinning van het volk Gods over de volken,
-in wier midden het woonde, en daarna van een zegepraal over
-de volken, die tot dusver nog niet verschenen waren op het tooneel
-der wereldgeschiedenis. Deze dubbele verwachting ging over in
-de apocriefe litteratuur, Schürer, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. des jüd. Volkes</span> II<sup>3</sup> 532.
-551, maar ook in het Nieuwe Testament. Natuurlĳk staat de
-eerste verwachting op den voorgrond. De verschĳning van Christus
-roept het antichristelĳk beginsel wakker. Jezus spreekt van <span lang="grc" xml:lang="grc">ψευδοπροφηται</span>
-en <span lang="grc" xml:lang="grc">ψευδοχριστοι</span>, die zich stellen zullen tegenover Hem
-en zĳn rĳk, Mt. 7:15, 24:5, 24, Mk. 13:21, 22, Luk. 17:23.
-Om het ongeduld der Thessalonicensen bĳ hunne verwachting
-van Jezus’ spoedige wederkomst te temperen, wĳst Paulus er in
-<a id="ct_72"></a>2 Thess. 2 op, dat die dag van Christus niet aanbreekt, tenzĳ
-eerst kome de apostasie en geopenbaard worde de mensch der
-zonde. Deze kan nu nog niet komen, wĳl er iets is, wat hem
-wederhoudt. Wel is thans ook reeds werkzaam <span lang="grc" xml:lang="grc">το μυστηριον της
-ἀνομιας</span>, maar toch kan de mensch der zonde niet komen, voordat
-hĳ, die hem wederhoudt, uit het midden weggedaan zĳ. Daarna
-eerst zal de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομος</span> geopenbaard maar ook aanstonds door Jezus
-teniet gedaan worden. De Apocalypse ziet de antichristelĳke macht
-<span class="pagenum" id="Page_464">[464]</span>
-belichaamd in het beest uit de zee, dat is, het Romeinsche rĳk,
-hetwelk de stad Rome tot centrum en een bepaalden keizer tot
-hoofd heeft, en daarbenevens in het beest van de aarde, dat is,
-de valsche profetie, welke tot huldiging van het wereldrĳk en
-zĳn keizer verleidt. <a id="ct_207"></a>Dezen tegenstander van Christus noemt Johannes
-in zĳne brieven dan het eerst met den naam van <span lang="grc" xml:lang="grc">αντιχριστος</span>,
-in 1 Joh. 2:18 waarschĳnlĳk zelfs zonder artikel; en
-hĳ ziet zĳn wezen gerealiseerd in hen, die de komst van Christus
-in het vleesch principieel loochenen, 1 Joh. 2:22. 4:2, 3,
-2 Joh. 7. De voorstellingen van den antichrist zĳn in de Schrift
-dus verschillend. Daniel ziet zĳn type in Antiochus Epiphanes;
-Jezus maakt het antichristelĳk beginsel los uit de Oudtest. tegenstelling
-van Israel en de volken en ziet het belichaamd in vele
-valsche Christussen en vele valsche profeten, die opstaan zullen
-na en tegen Hem; Paulus laat den mensen der zonde opkomen
-uit eene algemeene apostasie en noemt hem den <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομος</span> en den
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀντικειμενος</span>, n.l. van Christus, maar teekent hem ook, met
-trekken aan Daniel ontleend, als dengene, die zich verheft boven
-alles, wat God heet en wat door menschen vereerd wordt, zoodat
-hĳ in Gods tempel als een God zich nederzet en als een God
-zich vertoont. Johannes in zĳne brieven acht den antichrist gekomen
-in de ketters zĳner dagen. En de Apocalypse ziet zĳne
-macht zich ontwikkelen in het wereldrĳk, dat door de valsche
-profetie wordt gesteund. Daaruit blĳkt, dat bĳ den antichrist
-niet uitsluitend aan één persoon of aan eene groep van personen,
-bĳv. de ketters der eerste eeuwen, het Romeinsche rĳk, Nero,
-de Joden, Mohammed, den paus, Napoleon enz., gedacht moet
-worden. De Schrift leert duidelĳk, dat de antichristelĳke macht
-hare geschiedenis heeft, in verschillende tĳden op verschillende
-wĳzen zich openbaart en ten slotte zich volledig ontwikkelt in
-een algemeenen afval en verbreking van alle natuurlĳke en zedelĳke
-banden, die thans nog zulk eene apostasie tegenhouden, en zich
-dan belichaamt in een wereldrĳk, dat de valsche kerk in dienst
-neemt en in de vergoding van het hoofd van dat rĳk zichzelf
-apotheoseert. Aan deze antichristelĳke macht in haar hoogste en
-laatste ontwikkeling maakt dan Christus zelf door zĳne verschĳning
-een einde. Cf. de nieuwere litt. over den antichrist:
-Lünemann in zĳn comm. op Thess., 3<sup>te</sup> Aufl. S. 219-225.
-Rinck, <span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre der H. S. von Antichrist</span>. 1867. Boehmer,
-<span class="pagenum" id="Page_465">[465]</span>
-<span lang="de" xml:lang="de">Zur Lehre vom Antichrist</span>, Jahrb. f. d. Th. 1859 S. 405-467
-F. Philippi, <span lang="de" xml:lang="de">Die bibl. kirchl. Lehre v. Antichrist</span> 1877. Kliefoth,
-Eschatologie 205 f. Renan, <span lang="fr" xml:lang="fr">L’antéchrist</span> 1877. Bousset,
-<span lang="de" xml:lang="de">Der Antichrist</span> 1877. Wadstein,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die eschatol. Ideengruppe Antichrist,
-Weltsabbat, Weltende und Weltgericht</span>, Leipzig 1896. Ebbes,
-<span lang="de" xml:lang="de">Der Antichrist in den Schriften des <abbr title="Neuen Testaments">N. T.</abbr></span>
-(Theol. Arb. aus d. rhein. westf. Pred. Verein. N. F. Heft 1 S. 1-57). Art. in
-Herzog<sup>3</sup> van Seuffert.</p>
-
-<p>Maar daarmede is nog niet de volledige overwinning behaald.
-Het antichristelĳk beginsel kan uiteraard alleen optreden onder
-die natiën, die het evangelie gekend en ten slotte in bewuste en
-opzettelĳke vĳandschap verworpen hebben. Maar er zĳn altĳd
-geweest, er zĳn nog en er zullen tot het einde der dagen volken
-zĳn, die, als afgesneden takken, buiten de geschiedenis en de
-cultuur der menschheid staan. Wel zegt Jezus, <a id="ct_26"></a>Mt. 24:14, dat
-het einde eerst komt, nadat het evangelie in heel de bewoonde
-wereld gepredikt is tot een getuigenis allen volken. Maar deze
-profetie sluit toch niet in, dat het Christendom eens onder alle
-volken de heerschende godsdienst zal zĳn, of dat het aan ieder
-mensch, hoofd voor hoofd, bekend zal wezen; want de historie
-leert, dat millioenen menschen en tal van volken, ook in de
-eeuwen na Christus’ komst op aarde, weggestorven zĳn, zonder
-eenige kennis van het evangelie te hebben gehad. Maar Jezus’
-woord houdt alleen in, dat de prediking van het evangelie tot
-alle volken doordringen zal en bepaalt geenszins nauwkeurig de
-mate, waarin, noch de grens, tot welke dit geschieden zal. De
-profetie vervult zich ook niet in eens maar successief door den
-loop der eeuwen heen, zoodat vele volken, die eertĳds in het
-licht des evangelies wandelden, later daarvan weer beroofd zĳn
-geworden. Terwĳl in deze negentiende eeuw het evangelie onder
-de Heidenen zich verbreidt, neemt onder de Christenvolken de
-afval hand over hand toe. En daarom is het meer dan waarschĳnlĳk,
-dat tegen den tĳd van de parousie wederom vele volken
-op aarde van de kennis van Christus verstoken zullen zĳn. En
-met dit feit rekent het twintigste hoofdstuk van Johannes’ Openbaring.
-Omdat daar sprake is van eene duizendjarige binding van
-Satan en van een gedurende dien tĳd leven en heerschen der
-martelaren met Christus, hebben velen gemeend, dat hier klaar
-en onwedersprekelĳk het zoogenaamde duizendjarig rĳk werd
-<span class="pagenum" id="Page_466">[466]</span>
-geleerd. Maar feitelĳk is dit een verklaren van Op. 20, niet naar
-de analogie der Schrift, maar naar de analogie der apocriefe
-litteratuur. Op. 20 bevat op zichzelf niets van al wat tot het
-wezen van het chiliastisch geloof behoort. Immers, 1<sup>o</sup> er wordt
-met geen enkel woord melding gemaakt van eene bekeering en
-een terugkeer der Joden, van een herbouw der stad Jeruzalem,
-van een herstel van tempel en eeredienst, van eene aanvankelĳke
-vernieuwing der aarde. Veeleer is dit alles buitengesloten. Want
-ook al zouden de 144000 in hoofdst. 7 van het pleroma uit
-Israel te verstaan en van die in 14:1 onderscheiden zĳn, dan
-ware daarmede toch niets anders en niets meer bedoeld, dan dat
-ook vele Christenen uit de Joden in de groote verdrukking zullen
-staande blĳven en onder de schare voor Gods troon een eigen
-plaats zullen innemen; maar er wordt volstrekt niet gezegd, dat
-zĳ opstaan en in Jeruzalem wonen zullen. De Christenen zĳn de
-echte Joden, en de Joden, die zich verharden in hun ongeloof,
-zĳn eene synagoge des Satans, 2:9. Al heet misschien het
-aardsche Jeruzalem nog eene enkele maal de heilige stad en de
-tempel aldaar de tempel Gods, 11:1, 2, toch wordt dat Jeruzalem
-in geestelĳken zin Sodom en Egypte genoemd, 11:8; het
-echte Jeruzalem is boven, 3:12, 21:2, 10, en daar is ook de
-tempel Gods, 3:12, 7:15, 11:19 enz., en de ark, 11:19 en
-het altaar, 6:9, 8:3, 5, 9:13, 14:18, 16:7. En dat Jeruzalem
-daalt niet reeds in Op. 20 maar eerst in Op. 21 op aarde neer.
-2<sup>o</sup> Het leven en heerschen der in de groote verdrukking trouw
-gebleven geloovigen heeft niet op aarde maar in den hemel plaats.
-Van de aarde is met geen woord sprake. Johannes ziet den engel,
-die Satan bindt, uit den hemel opkomen, 20:1; de tronen, die
-hĳ aanschouwt, 20:4, bevinden zich in den hemel, 4:4, 11:16;
-en de zielen der martelaren worden door Johannes hier, 20:4,
-evenals overal elders in den hemel gezien, 6:9, 7:9, 14, 15,
-11:12, 14:1-5, 18:20, 19:1-8. De geloovigen zĳn reeds
-op aarde door Christus Gode tot koningen en priesters gemaakt,
-1:6; zĳ zĳn dit in den hemel, 5:10, en verwachten, dat zĳ
-het eenmaal ook op aarde zullen zĳn, 5:10, maar deze verwachting
-wordt eerst in het nieuwe Jeruzalem, dat van boven
-neerdaalt, vervuld; dan zullen zĳ koningen zĳn in der eeuwigheid,
-22:5. Thans echter, in den hemel, is hun koningschap tĳdelĳk,
-het duurt duizend jaren. 3<sup>o</sup> Ook weet Johannes niet van eene
-<span class="pagenum" id="Page_467">[467]</span>
-eerste lichamelĳke opstanding, die aan het duizendjarig rĳk
-vooraf zou gaan, en eene tweede, die daarop volgen zou. Nergens
-wordt in de Schrift zulk eene eerste opstanding geleerd. Wel is
-er sprake van eene geestelĳke opstanding uit de zonde, Joh. 4:25,
-26, Rom. 6:4 enz. Ook is er eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀναστασις ἐκ νεκρων</span>,
-die op enkele gevallen ziet, zooals de opstanding van Christus,
-1 Petr. 1:3, cf. Hd. 26:23, 1 Cor. 15:23, of alleen op de
-geloovigen betrekking heeft, Luk. 20:35, 36, Hd. 4:2, maar
-in dit geval volstrekt niet temporeel door een duizendjarig rĳk
-van de algemeene <span lang="grc" xml:lang="grc">αναστασις νεκρων</span> onderscheiden is, Mt. 22:31,
-Joh. 5:28, 29, Hd. 24:15, 1 Cor. 15:13, 42. Wel heeft men
-dit in <a id="ct_63"></a>1 Cor. 15:20-28 en <a id="ct_71"></a>1 Thess. 4:13-18 meenen te
-vinden, maar ten onrechte. In 1 Cor. 15:20-28 handelt Paulus
-zeer zeker alleen van de opstanding der geloovigen, terwĳl hĳ
-van die der goddeloozen hier in het geheel niet spreekt en niet
-behoeft te spreken; maar van die opstanding der geloovigen zegt
-hĳ duidelĳk, dat zĳ plaats hebben zal bĳ de parousie van
-Christus en dat daarna het einde zal zĳn, waarin Hĳ het koninkrĳk
-den Vader overgeeft, vs. 23, 24. Men zou uit deze plaats
-op zichzelve wel kunnen afleiden, dat er geen opstanding der
-goddeloozen volgens Paulus is, maar onmogelĳk, dat deze door
-een duizendjarig rĳk van die der geloovigen gescheiden is. Want
-op de opstanding der geloovigen volgt terstond het einde en de
-overgave van het koninkrĳk, omdat alle vĳanden overwonnen zĳn
-en de laatste vĳand, dat is de dood, te niet gedaan is. Evenmin
-staat er iets van zulk eene eerste, lichamelĳke opstanding der
-geloovigen in 1 Thess. 4:13-18. In Thessalonica maakte men
-zich ongerust over het lot dergenen, die in Christus gestorven
-waren. Van welken aard die ongerustheid was, weten wĳ niet.
-De Chiliasten meenen, dat de Thessalonicensen niet twĳfelden aan
-de opstanding en het eeuwig leven der in Christus ontslapenen,
-maar dat zĳ aan twee opstandingen geloofden, eene vóór en eene
-na het duizendjarig rĳk, en nu bezorgd waren, dat de reeds gestorven
-geloovigen eerst bĳ de tweede opstanding zouden opstaan
-en dus geen deel zouden hebben aan de heerlĳkheid van het
-duizendjarig rĳk. Maar deze meening is ver gezocht en vindt
-hoegenaamd geen steun in den tekst; indien er eene eerste opstanding
-der geloovigen was, zou men juist verwachten, dat de gemeente
-in Thessalonica zich niet bezorgd maakte over het lot der gestorvenen,
-<span class="pagenum" id="Page_468">[468]</span>
-want dezen zouden dan immers juist in het voorrecht dier
-eerste opstanding deelen. En indien men antwoordt, dat men dat
-juist in Thessalonica niet wist, dat er eene eerste opstanding der
-geloovigen was, dan had de apostel hun dat eenvoudig met een
-paar woorden kunnen zeggen. Maar dat doet hĳ in het geheel
-niet; hĳ spreekt niet van eene eerste en eene tweede opstanding;
-hĳ betoogt alleen, dat de geloovigen, die bĳ Jezus’ komst nog
-levend overgebleven zĳn, niets zullen vóór hebben bĳ hen, die
-reeds vroeger in Christus ontslapen zĳn. Waarin de Thessalonicensen
-meenden, dat de laatsten bĳ de eersten zouden achterstaan,
-is ons onbekend. Maar dit doet er ook niet toe; het feit staat
-vast, dat men zoo in Thessalonica oordeelde. En daartegenover
-zegt Paulus nu, dat dit niet het geval is, want God zal de
-ontslapen geloovigen door middel van Jezus, die hen opwekken
-zal, terstond met Hem (met Jezus) doen zĳn in zĳne toekomst,
-zoodat Hĳ hen als het ware meebrengt, en de levend overgebleven
-geloovigen zullen hen volstrekt niet vooruit zĳn, want de opstanding
-der dooden gaat vooraf, en daarna worden alle geloovigen, zoowel
-de opgestane als de veranderde geloovigen, te zamen opgenomen
-in de wolken, den Heere tegemoet. De tekst bevat dus niets van
-eene eerste en eene tweede opstanding. Indien nu nergens in de
-Schrift zulk eene tweeërlei opstanding voorkomt, zal men wel
-doen, ze niet al te spoedig in Op. 20 te vinden. En werkelĳk
-komt ze daar ook niet voor. Er staat daar in vers 4 en 5 alleen
-dit, dat de zielen der in de groote verdrukking trouw gebleven
-geloovigen als koningen met Christus duizend jaren leven en
-heerschen en dat dit de eerste opstanding is. Johannes zegt
-duidelĳk, dat hĳ de zielen, <span lang="grc" xml:lang="grc">τας ψυχας</span>, van de martelaren zag,
-cf. 6:9, en maakt van opstanding hunner lichamen geen melding.
-Hĳ zegt voorts, dat die zielen, niet opstonden of opgewekt werden
-of in het leven ingingen, maar dat zĳ <i>leefden</i> en dat zĳ terstond
-als koningen met Christus leefden en heerschten duizend jaren.
-Hĳ spreekt verder van de overige dooden, <span lang="grc" xml:lang="grc">οἱ λοιποι των νεκρων</span>,
-en onderstelt dus, dat de geloovigen, wier zielen hĳ in den hemel
-zag, ook nog in zekeren zin tot de dooden behooren, maar toch
-leefden en heerschten; daartegenover zegt hĳ van de overige dooden,
-niet, gelĳk in de Statenvertaling staat, dat zĳ niet weder levend
-werden, maar dat zĳ <i>niet</i> leefden, <span lang="grc" xml:lang="grc">οὐκ ἐζησαν</span>. En hĳ voegt er
-eindelĳk met nadruk aan toe, dat dit leven en heerschen van de
-<span class="pagenum" id="Page_469">[469]</span>
-zielen der getrouw gebleven geloovigen in tegenstelling met het
-niet leven der overige dooden de eerste opstanding is. Men voelt
-als het ware de tegenstelling: dàt is niet de eerste opstanding,
-die door sommigen, ook reeds in Johannes’ dagen, aangenomen
-werd, alsof er eene lichamelĳke opstanding der geloovigen aan het
-duizendjarig rĳk vooraf zou gaan; maar de eerste opstanding
-bestaat in het leven en heerschen der getrouw gebleven geloovigen
-in den hemel met Christus. De geloovigen, aan wie Johannes
-schrĳft en die straks de verdrukking tegemoet gaan, moeten niet
-denken, dat zĳ eerst zalig zullen worden aan het einde der dagen.
-Neen, zalig zĳn de dooden, die in den Heere sterven <i>van nu aan</i>,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπαρτι</span>, 14:13; zĳ ontvangen terstond rust van hun moeiten;
-zĳ worden aanstonds bĳ hun sterven gekroond; zĳ leven en heerschen
-met Christus in den hemel van het eerste oogenblik na hun
-dood af; en daarom kunnen zĳ gemoedigd de verdrukking tegengaan,
-de kroon des levens ligt voor hen gereed, 2:10. Johannes
-herhaalt hier, 20:4, 5, in het kort, wat hĳ vroeger aan de zeven
-gemeenten geschreven heeft. De beloften, welke daar aan de
-geloovigen, indien zĳ volhardden tot het einde, gegeven werden,
-kwamen alle hierop neer, dat wie overwint, gekroond zou worden.
-Wie overwint, ontvangt te eten van den boom des levens, 2:7,
-van het verborgen manna, 2:17, krĳgt macht over de Heidenen,
-2:26, ontvangt de morgenster, 2:28, wordt bekleed met witte
-kleederen, 3:5, wordt gemaakt tot een pilaar in Gods tempel,
-3:12, houdt avondmaal met Jezus, 3:20. In één woord, die
-overwint, Ik zal hem geven met mĳ te zitten in mĳnen troon,
-2:21. Wat Johannes eerst in de belofte zag, ziet hĳ thans in
-hoofdst. 20 in de vervulling; zĳ, die trouw blĳven tot den dood,
-leven en heerschen terstond met Christus in zĳnen troon in den
-hemel; en <i>dat</i> is de <i>eerste</i> opstanding. Maar Johannes voegt er
-nog iets aan toe, en bevestigt daarmede de boven gegeven verklaring.
-Hĳ zegt namelĳk: zalig en heilig is hĳ, die deel heeft
-in de eerste opstanding; over hem heeft de tweede dood geen
-macht, maar zĳ zullen priesters Gods en Christi zĳn, en met
-Hem heerschen de duizend jaren. De tweede dood is volgens
-20:14 niets anders dan het geworpen worden in den poel des
-vuurs. Wat nu het lot der in vs. 5 genoemde overige dooden
-moge zĳn, in elk geval zĳn de getrouw gebleven geloovigen, die
-met Christus leven en heerschen, voor dien tweeden dood gevrĳwaard.
-<span class="pagenum" id="Page_470">[470]</span>
-Zĳ hebben reeds de kroon des levens en eten reeds van
-het manna des levens, en behoeven dus voor het later volgend
-gericht niet te vreezen; wie overwint, zal van den tweeden dood,
-die bĳ het eindgericht intreedt, niet beschadigd worden, 2:11.
-Indien Johannes de eerste opstanding in chiliastischen zin verstond,
-als eene lichamelĳke opstanding der geloovigen vóór het
-duizendjarig rĳk, dan had hĳ zulk eene vertroosting aan de geloovigen
-niet behoeven te geven. Hĳ had dan kunnen volstaan
-met te zeggen, dat zĳ nog vóór het duizendjarig rĳk zouden
-opstaan. Maar neen, de geloovigen blĳven nog tot het eindgericht
-toe in zekeren zin tot de dooden behooren; doch geen nood,
-indien zĳ volharden tot het einde, dan worden zĳ terstond gekroond
-en kunnen, ook al heerscht de <i>eerste</i> dood nog over hunne
-lichamen, door den <i>tweeden</i> dood niet beschadigd worden.</p>
-
-<p id="lmn_55-10" class="sep1">10. Tegen deze verklaring kan men echter inbrengen, dat
-Johannes toch duidelĳk spreekt van eene duizendjarige heerschappĳ
-der geloovigen met Christus, zĳ het ook in den hemel,
-en dat hĳ deze plaatst na de wederkomst van Christus, 19:11-16
-en den val van het wereldrĳk en van den valschen profeet,
-19:20. Toch weegt deze bedenking niet zoo zwaar als het lĳkt.
-Want 1<sup>o</sup> de plaatsing van het visioen in Op. 20 na dat in hoofdst.
-19 beslist op zichzelf hoegenaamd nog niet over de chronologische
-volgorde. In het algemeen kan de kunst van het woord, in onderscheiding
-bĳv. van de schilderkunst, datgene wat gelĳktĳdig
-plaats heeft, slechts successief, het een na het ander, verhalen.
-De Schrift maakt hierop geene uitzondering en verhaalt dikwerf
-na elkaar, wat in de werkelĳkheid naast elkaar voorkomt. Bĳ
-de profeten gebeurt het menigmaal, dat zĳ successief zien en
-beschrĳven, wat gelĳktĳdig of ook zelfs in eene gansch andere
-orde plaats grĳpt of plaats grĳpen zal. Vooral is dat, gelĳk meer
-en meer erkend wordt, in het boek der Openbaring het geval.
-De brieven aan de zeven gemeenten zĳn geen beschrĳvingen van
-in diezelfde orde op elkander volgende kerkelĳke toestanden. De
-zeven zegelen, de zeven bazuinen en de zeven fiolen vormen geen
-chronologische reeks maar loopen parallel en voeren ons telkens
-tot aan het einde, tot de laatste worsteling van de antichristelĳke
-macht. En zoo is er op zichzelf niets tegen om aan te nemen,
-dat hetgeen in Op. 20 verhaald wordt evenwĳdig loopt met de
-<span class="pagenum" id="Page_471">[471]</span>
-gebeurtenissen der vroegere hoofdstukken. 2<sup>o</sup> Erkend dient te
-worden, dat Johannes bĳ het wereldrĳk, dat hĳ teekent, denkt
-aan het Romeinsche imperium. De profetie, in het Oude en ook
-in het Nieuwe Testament beweegt zich niet hoog in de lucht
-maar staat op historischen bodem en ziet in de concrete machten,
-in wier midden zĳ leeft, de worsteling belichaamd van het wereldrĳk
-tegen het rĳk van God. Het boek Daniel bĳv. loopt tot
-Antiochus Epiphanes toe en ziet in hem de personificatie der
-vĳandschap tegen God en zĳn volk. En zoo ook ontleent Johannes
-de trekken voor zĳn wereldrĳk aan het Romeinsche keizerrĳk
-zĳner dagen. Ofschoon al wat te voren geschreven is, ook tot onze
-leering geschreven is, zoo is toch de Openbaring van Johannes
-in de eerste plaats een troostboek voor de kruisgemeente van zĳn
-tĳd, om haar aan te sporen tot volharding in den strĳd en om
-haar te bemoedigen door het gezicht van de kroon, die haar wacht.
-Indien Johannes voor zichzelven gemeend heeft, dat in het Romeinsche
-keizerrĳk de allerlaatste ontwikkeling van het wereldrĳk
-was opgetreden en dat Christus binnen enkele jaren komen zou,
-om daaraan een einde te maken, dan zou daarin niets ongewoons
-te vinden zĳn, niets dat in strĳd ware met den geest der profetie.
-Wĳ zĳn niet aan Johannes’ persoonlĳke meening, maar aan het
-woord zĳner profetie gebonden; en de profetie, die haar licht
-over de geschiedenis werpt, wordt op haar beurt ook door de
-historie verklaard en onthuld. 3<sup>o</sup> Indien Johannes werkelĳk voor
-zichzelven geloofd heeft, dat het Romeinsche keizerrĳk binnen
-enkele jaren door de verschĳning van Christus te niet gedaan
-zou worden, dan heeft hĳ in elk geval gemeend, dat de geschiedenis
-der wereld daarmede nog niet was afgeloopen, want in dat
-geval ware er voor de heerschappĳ van de geloovigen met Christus
-in den hemel daarnaast geen plaats en moest deze eerst na dien
-tĳd aanvangen. Maar deze <span lang="de" xml:lang="de">zeitgeschichtliche</span> opvatting geeft,
-hoeveel waars zĳ ook moge bevatten, niet de volledige gedachte
-van Johannes’ Openbaring weer. Want duidelĳk blĳkt, dat in
-hoofdst. 19 de geschiedenis der wereld haar einde heeft bereikt.
-Babel is gevallen, hoofdst. 18, God heerscht als koning, 19:6,
-de bruiloft des Lams is gekomen, 19:7-9, Christus is verschenen,
-19:11-16, de laatste strĳd van alle koningen der
-aarde en van hunne heirlegers is gestreden, 19:17-19, het
-wereldrĳk en de valsche profeet zĳn vernietigd en geworpen in
-<span class="pagenum" id="Page_472">[472]</span>
-den poel des vuurs, die als de tweede dood eerst geopend wordt
-na het gericht, 19:20, cf. 20:14, en de overigen werden gedood,
-19:21. Het 19<sup>e</sup> hoofdstuk loopt dus duidelĳk door tot datzelfde
-wereldeinde, dat in 20:10-15 geteekend wordt. Er is geen stof
-meer voor het vervolg der wereldgeschiedenis. De <span lang="de" xml:lang="de">zeitgeschichtliche</span>
-exegese laat de herkomst der volken, die in 20:3, 8 optreden,
-onverklaard of komt anders met 19:17-21 in strĳd.
-Gelĳk echter de brieven aan de zeven gemeenten en evenzoo de
-zeven zegelen, bazuinen en fiolen allereerst zien op de toestanden en
-gebeurtenissen in Johannes’ dagen doch dan eene verdere strekking
-hebben voor de kerk aller eeuwen en voor heel de geschiedenis
-der wereld, zoo geldt het ook van het wereldrĳk, in de Openbaring
-geteekend, dat het zĳn type heeft in het Romeinsche keizerrĳk
-der eerste eeuwen maar daarin toch nog niet zĳn volle realiseering
-ontvangt. Het verheft zich telkens weer en moet altĳd opnieuw
-bezwĳken voor de verschĳning van Christus, totdat het eindelĳk
-zĳne uiterste krachten inspant, zich in eene laatste reusachtige
-worsteling uitput en dan voorgoed door de komst van Christus
-vernietigd wordt. 4<sup>o</sup> Indien deze opvatting juist is, bedoelt het
-visioen van Joh. 20 niet, om ons te verhalen, wat in chronologische
-orde na het in Op. 19 gebeurde voorvallen zal, maar heeft
-het eene zelfstandige plaats en bericht ons, wat met het voorafgaande
-parallel loopt. Er is n.l. tweeërlei uiteinde van de geschiedenis
-der wereld te verhalen, een van de historische volken,
-waaronder het Christendom optreedt, en een ander van de wilde
-volken, die, gelĳk Op. 20:8 zoo duidelĳk zegt, in de vier hoeken
-der aarde wonen, en dus buiten het centrum van de geschiedenis
-en de cultuur der menschheid hebben geleefd. Onder gene kon
-alleen het wereldrĳk en de valsche profetie optreden, want het
-antichristendom onderstelt de bekendheid met het evangelie; deze
-brengen het alleen tot een woesten aanval op de gemeente van
-Christus. Maar het is toch dezelfde Satan, die ginds en hier werkt.
-Telkens als hĳ onder de cultuurdragende volken teruggedrongen
-en verslagen wordt, organiseert hĳ in de wilde volken een nieuw
-instrument tot den strĳd tegen Christus. Eerst is hĳ uit den
-hemel geworpen; daarna werkt hĳ op aarde en richt er tegen
-Christus zĳn wereldrĳk op; en eindelĳk laat hĳ de wilde volken
-verschĳnen op de breedte der aarde, om den laatsten strĳd tegen
-Christus te strĳden. Maar dit alles niet in tĳdrekenkundigen doch
-<span class="pagenum" id="Page_473">[473]</span>
-in logischen, geestelĳken zin. 5<sup>o</sup> De duizend jaren zĳn een symbolisch
-getal, gelĳk thans algemeen erkend wordt; zĳ staan
-tegenover de weinige dagen, gedurende welke de getrouw gebleven
-geloovigen hier op aarde verdrukt en vervolgd zĳn geworden,
-12:14, maar ook tegenover de voltooide heerlĳkheid, die eeuwig
-is, 22:5. Zĳ zĳn eene aanduiding van de heilige, zalige rust der
-gestorven geloovigen in den hemel bĳ Christus en tevens van het
-verlangen, waarmede zĳ uitzien naar den dag der wrake van hun
-bloed, 6:9, terwĳl op aarde de strĳd van wereldrĳk en volkerenwereld
-tegen Christus nog voortduurt. En als Johannes dan in
-Op. 20:1-9 de geschiedenis der wilde volken verhaald heeft
-tot dat einde toe, waarop ook die der cultuurdragende volken in
-19:17-21 is uitgeloopen, dan wordt de draad van beide visioenen
-opgenomen en het allerlaatste einde der gansche wereldgeschiedenis
-verhaald. Daar, in 19:21, werden de menschen gedood door het
-zwaard van Christus; hier in 20:9, worden zĳ verteerd door vuur
-uit den hemel. Maar nadat wereldrĳk, valsche profeet en Satan
-veroordeeld en in den poel geworpen zĳn, 19:20, 20:10, staan
-alle dooden op en worden geoordeeld naar hunne werken, 20:11-15.</p>
-
-<p id="lmn_55-11" class="sep1">11. De dusver ontwikkelde leer der Schrift stelt duidelĳk in
-het licht, dat de gang en de uitkomst der wereldgeschiedenis eene
-gansch andere is, dan menschen haar gewoonlĳk zich voorstellen.
-Indien ergens, dan geldt het bovenal ten aanzien van het einde
-der dingen, dat Gods wegen hooger dan onze wegen zĳn, en zĳne
-gedachten hooger dan onze gedachten. Het koninkrĳk Gods, ofschoon
-gelĳk aan een mostaardzaad en een zuurdeesem en een zaad, dat
-uitspruit en lang wordt buiten weten en toedoen des menschen,
-Mt. 13:31, 33, Mk. 4:27, bereikt toch zĳne voltooiing niet in
-den weg van geleidelĳke ontwikkeling of van een ethisch proces.
-Veeleer loopt de geschiedenis der menschheid, zoowel bĳ de cultuurdragende
-als bĳ de cultuurlooze volken, volgens het onwraakbaar
-getuigenis der Schrift uit op eene algemeene apostasie en
-op eene ontzettende laatste worsteling van alle satanische machten
-tegen God en zĳn rĳk. Maar dan is ook het einde daar; de
-wereld heeft in den tĳd en met de macht, haar door God geschonken,
-niet anders gedaan dan, evenals in de dagen van Noach, zich
-rĳp gemaakt voor het gericht; op het hoogtepunt van haar macht,
-<span class="pagenum" id="Page_474">[474]</span>
-stort zĳ plotseling bĳ de verschĳning van Christus ineen. Eene
-catastrophe, eene ingrĳpende daad Gods maakt ten slotte aan de
-heerschappĳ van Satan hier op aarde een einde en brengt de voltooiing
-van het onbewegelĳk koninkrĳk der hemelen tot stand.
-Gelĳk bĳ den geloovige de volmaaktheid niet vrucht is van eene
-langzaam voortgaande heiligmaking maar terstond na het sterven
-bĳ hen intreedt, zoo ook komt de volmaking van menschheid en
-wereld niet langzamerhand maar plotseling door de verschĳning
-van Christus tot stand. Bepaaldelĳk is het Christus, die door den
-Vader aangewezen is, om aan de geschiedenis van menschheid en
-wereld een einde te maken. En Hĳ is daartoe aangewezen, omdat
-Hĳ de Zaligmaker, de volkomene Zaligmaker is. De arbeid, dien
-Hĳ op aarde volbracht, is maar een stuk van het groote werk der
-verlossing, dat Hĳ op zich genomen heeft; en de tĳd, dien Hĳ
-hier doorbracht, is maar een klein gedeelte van de eeuwen, over
-wie Hĳ als Heer en Koning aangesteld is. Van eeuwigheid gezalfd
-door den Vader, is Hĳ zĳne profetische, priesterlĳke en koninklĳke
-werkzaamheid terstond beginnen uit te oefenen, nadat de
-zonde in de wereld gekomen was; Hĳ zette die werkzaamheid
-voort door al de wentelende eeuwen heen; en Hĳ zal ze eenmaal
-voltooien aan het einde der tĳden. Wat Hĳ op aarde door zĳn
-lĳden en sterven verwierf, dat past Hĳ van uit den hemel door
-de kracht van zĳn woord en de werking zĳns Geestes toe; en
-wat Hĳ alzoo toegepast heeft, dat handhaaft en beschermt Hĳ
-tegen alle aanvallen van Satan, om het eens aan het einde, gansch
-volkomen, zonder vlek of rimpel, voor te stellen aan zĳnen Vader,
-die in de hemelen is. De wederkomst van Christus ten oordeele
-is daarom niet een willekeurig toevoegsel, dat van zĳn voorafgaand
-werk losgemaakt en op zichzelf gesteld kan worden; maar
-zĳ vormt van dat werk een noodzakelĳk, onmisbaar bestanddeel,
-zĳ brengt dat werk tot zĳne voltooiing en zet er de kroon op;
-zĳ is de laatste en hoogste trap in den staat zĳner verhooging.
-Omdat Christus de Zaligmaker der wereld is, komt Hĳ eenmaal
-weder als haar Rechter; de <span lang="grc" xml:lang="grc">κρισις</span>, welke Hĳ door zĳne eerste
-komst teweeg bracht, voleindt Hĳ bĳ zĳn tweede komst; de
-Vader gaf Hem macht, om <span lang="grc" xml:lang="grc">κρισιν ποιειν</span>, wĳl Hĳ Zoon des menschen
-is, Joh. 5:27. De eschatologie wortelt daarom in de Christologie
-en is zelve Christologie, leer van den eindelĳken, volkomen
-triumf van Christus en van zĳn rĳk over al zĳne vĳanden. Zelfs
-<span class="pagenum" id="Page_475">[475]</span>
-kunnen wĳ met de Schrift nog verder teruggaan. <a id="ct_703"></a>De Zoon is
-niet alleen vanwege de zonde mediator reconciliationis, maar ook
-afgedacht van de zonde mediator unionis tusschen God en zĳn
-schepsel. Hĳ is niet alleen de causa exemplaris, maar ook de
-causa finalis van de schepping; de wereld heeft in den Zoon haar
-grondslag en voorbeeld en daarom heeft zĳ in Hem ook haar
-doel; zĳ is door Hem en ook tot Hem geschapen, Col. 1:16.
-Omdat de schepping zĳn werk is, kan en mag zĳ geen buit van
-Satan blĳven; de <i>Zoon</i> is Hoofd, Heer en Erfgenaam aller dingen.
-Saamgevat in den Zoon, onder Hem als Hoofd vergaderd, keeren
-de schepselen weer tot den Vader, de fontein aller goeden, terug,
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 408. De tweede komst van Christus wordt dus door zĳn
-eerste geeischt; zĳ is in deze begrepen, vloeit er te harer tĳd
-noodzakelĳk uit voort, brengt ze tot haar volle uitwerking en
-voltooiing en werd daarom door de <abbr title="Oudtestamentische">Oudtest.</abbr> profetie met de eerste
-komst in één beeld samengevat. En niet slechts hangt de tweede
-komst met de eerste idealiter en logisch saam, maar er bestaat
-tusschen beide ook een reëel verband. Gelĳk het Oude Testament
-een voortdurend komen van God tot zĳn volk was, totdat Hĳ in
-Christus lichamelĳk onder hen wonen ging; zoo ook is de bedeeling
-des Nieuwen Testaments een altĳd door komen van Christus
-tot zĳn erfdeel, om het eindelĳk voorgoed in zĳn bezit te nemen.
-Christus is niet alleen degene, die in de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">Ouden Test.</abbr>
-komen zou en in de volheid des tĳds gekomen is; maar Hĳ is
-ook de komende, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὁ ἐρχομενος</span>, en degene, die komen zal,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ὁ ἐρχομενος
-ἡξει</span>, Hebr. 10:37, cf. Op. 1:4, 8 enz. De tweede komst
-van Christus is het complement der eerste.</p>
-
-<p id="lmn_55-12" class="sep1">12. Dit ideëele en reëele verband van Christus’ eerste en
-tweede komst verklaart ook de wĳze, waarop in het N. Test.
-over den tĳd zĳner parousie gesproken wordt. Eene gansche reeks
-van plaatsen stelt deze parousie zeer nabĳ. Jezus knoopt de profetie
-van de voleinding der eeuwen onmiddellĳk vast aan die van de
-verwoesting van Jeruzalem, Mt. 24:29 c. parall. Paulus acht
-het mogelĳk, dat hĳ en zĳne medegeloovigen de parousie van
-Christus nog beleven zullen, 1 Thess. 4:15, 1 Cor. 15:51. En
-alle apostelen zeggen, dat zĳ zĳn in den laatsten tĳd, dat de
-toekomst des Heeren nabĳ is, en ontleenen daaraan eene drangrede
-tot waakzaamheid, Rom. 13:11, 1 Cor. 10:11, Hebr. 3:14,
-<span class="pagenum" id="Page_476">[476]</span>
-6:11, 10:25, 37, Jak. 5:7-9, 1 Petr. 1:6, 20, 4:17,
-5:10, 1 Joh. 2:18, Op. 1:3, 3:11, 20, 22:7, 10, 12, 20.
-Er is in de opvatting van deze <abbr title="Nieuwtestamentische">Nieuwtest.</abbr> verwachting aangaande
-de spoedige wederkomst van Christus zoowel aan de eene als
-aan de andere zĳde gedwaald. Het N. Testament bevat volstrekt
-geen leer over den tĳd van Christus’ wederkomst. Het stelt in
-geenen deele vast, dat die wederkomst nog vóór of onmiddellĳk
-na de verwoesting van Jeruzalem plaats hebben zal. Wel is dit
-door velen uit Mt. 10:23, <a id="ct_20"></a>16:28, 24:34, <a id="ct_29"></a>26:64 c. parall.
-afgeleid, maar ten onrechte. Want het is voor geen redelĳken
-twĳfel vatbaar, dat Jezus van zĳn komen in verschillenden zin
-heeft gesproken. In <a id="ct_43"></a>Joh. 14:18-24, cf. 16:16-24 spreekt
-Hĳ tot zĳne discipelen van zĳn komen in den Geest na den
-pinksterdag of volgens andere uitleggers van zĳn komen na de
-opstanding, wanneer Hĳ weder voor een kleinen tĳd aan zĳne
-jongeren verschĳnen zal. In Mt. 26:64 bevestigde Jezus voor den
-hoogen raad niet alleen zĳn Messiasschap met een eed, maar
-zeide Hĳ ook, dat Hĳ hen hiervan overtuigen zou, doordat zĳ
-Hem van nu aan, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπαρτι</span>, zouden zien zitten aan de rechterhand
-van Gods kracht en zouden zien komen op de wolken des hemels.
-Van een dergelĳk komen in zĳne heerlĳkheid is ook elders sprake.
-Mt. 16:28, cf. Mk. 9:1, Luk. 9:27, verheft dit boven alle
-bedenking. Jezus zegt daar, dat sommigen van zĳne omstanders
-den dood niet zullen smaken, totdat zĳ den Zoon des menschen
-hebben zien komen in zĳn koninkrĳk. Vlak vooraf had Hĳ vermaand,
-om vooral op redding der ziel bedacht te zĳn; en Hĳ
-drong deze vermaning aan, met te zeggen, dat de Zoon des menschen
-komen zou, met Goddelĳke heerlĳkheid bekleed, en dan
-een ieder naar zĳne werken zou vergelden. Maar zóó lang, voegt
-Hĳ er in vs. 28 als het ware verklarend aan toe, zal dit zelfs
-niet duren, want nog voordat al zĳne omstanders gestorven zĳn,
-komt de Zoon des menschen reeds in zĳn koninkrĳk, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐν τῃ
-βασιλειᾳ αὐτου</span>, dat is, met de koninklĳke macht en waardigheid,
-welke de Vader Hem geven zal. Door zĳne opstanding en hemelvaart
-toch wordt Christus van den Vader tot Hoofd, Koning,
-Heer aangesteld, Hd. 2:33, 5:31; en van dat oogenblik af
-komt Hĳ voortdurend in zĳne koninklĳke waardigheid, naarmate
-zĳn koninkrĳk op aarde gesticht en uitgebreid wordt. En daarom
-wordt in Mk. 9:1 en Luk. 9:27 de uitdrukking alzoo verklaard,
-<span class="pagenum" id="Page_477">[477]</span>
-dat velen den dood niet smaken zullen, totdat zĳ het koninkrĳk
-Gods hebben gezien of hebben zien komen in kracht. Op dezelfde
-wĳze is <a id="ct_11"></a>Mt. 10:23 te verklaren: de discipelen zouden hunne
-rondreis door de steden Israels niet volbracht hebben, totdat
-de Zoon des menschen komen zou; ofschoon het komen hier
-in het geheel niet nader verklaard wordt, kan toch onmogelĳk
-de parousie bedoeld zĳn, wĳl Jezus dan met zichzelf in tegenspraak
-zou komen; in <a id="ct_112"></a>Mt. 24 laat Hĳ zĳne parousie in elk
-geval volgen op de verwoesting van Jeruzalem. Hoe lang zĳ
-na deze ontzettende gebeurtenis plaats hebben zou, wordt door
-Jezus niet gezegd. Wel bindt Hĳ ze in zĳne profetie onmiddelĳk
-aan den val van Jeruzalem vast; de vertaling van <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐθεως</span>
-in <a id="ct_27"></a>Mt. 24:29 door <i>plotseling</i> in plaats van door <i>terstond</i>, ook
-door van Leeuwen, De Parousie-verwachting in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> Utrecht
-1898 bl. 37 voorgestaan, brengt daarin geen verandering, want
-er staat duidelĳk bĳ, dat de teekenen der parousie een aanvang
-zullen nemen <span lang="grc" xml:lang="grc">εὐθεως</span> na de verdrukking dier dagen, in die
-dagen, na die verdrukking, Mk. 13:24, cf. Luk. 21:25-27.
-Dit wordt bevestigd door <a id="ct_28"></a>Mt. 24:34 cf. Mk. 13:29, Luk. 21:32,
-waar Jezus zegt, dat dit geslacht niet zal voorbĳgaan, totdat
-al deze dingen geschied zĳn. De woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ γενεα αὑτη</span> kunnen
-niet verstaan worden van het volk der Joden, maar slaan ongetwĳfeld
-op het toen levend geslacht, cf. Cremer s. v. Daarentegen
-is het duidelĳk, dat de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> niet de parousie
-zelve insluiten, maar alleen doelen op de teekenen, die haar
-voorafgaan en aankondigen. Immers, nadat Jezus de verwoesting
-van Jeruzalem en de voorteekenen en zĳne wederkomst en zelfs
-de bĳeenvergadering zĳner uitverkorenen door de engelen voorspeld
-en dus zĳne eschatologische rede eigenlĳk geeindigd heeft,
-gaat Hĳ in vers 32 er toe over, om haar practisch toe te passen
-en zegt Hĳ, dat, evenals het uitspruiten der bladeren bĳ den
-vĳgeboom den zomer aankondigt, zoo ook <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> voorteekenen
-daarvan zĳn, dat het einde nabĳ is of dat de Messias nabĳ
-is voor de deur. Hier slaat <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> zonder eenigen twĳfel
-op de voorteekenen der parousie, niet op deze zelve, want anders
-ware het ongerĳmd om te zeggen, dat, wanneer <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span>
-geschieden zullen, het einde eerst nabĳ is. In vers 34 hebben
-de woorden <span lang="grc" xml:lang="grc">παντα ταυτα</span> denzelfden zin; en Jezus zegt dus niet,
-dat zĳne parousie nog binnen den tĳd van het thans levend
-<span class="pagenum" id="Page_478">[478]</span>
-geslacht zal plaats hebben, maar dat hare voorteekenen en aankondigingen,
-gelĳk die in de verwoesting van Jeruzalem en de daarbĳ
-plaats hebbende gebeurtenissen te zien zouden zĳn, nog in den
-tĳd van het thans levend geslacht een aanvang zouden nemen.
-En daarvan is Jezus zoo zeker, dat Hĳ zegt, dat hemel en aarde
-wel zullen voorbĳgaan, maar dat zĳne woorden geenszins zullen
-voorbĳgaan. Doch overigens onthoudt Jezus zich van alle nadere
-tĳdsbepaling. Het is Hem niet te doen, om zĳne discipelen het
-juiste tĳdstip van zĳne parousie te doen weten, maar om hen tot
-waakzaamheid aan te sporen. En daarom zegt Hĳ niet, wanneer
-Hĳ komen zal, maar wat de teekenen der tĳden zĳn, die zĳne
-komst aankondigen. Het letten op de teekenen der tĳden is voor
-Jezus’ discipelen plicht; het berekenen van den juisten tĳd zĳner
-komst is hun verboden en ook onmogelĳk. Het eerste eischt, dat
-Jezus zĳn licht late vallen op de gebeurtenissen, die plaats zullen
-hebben; en zoo doet Hĳ dan ook, evenals vóór Hem al de profeten
-en na Hem al zĳne apostelen gedaan hebben. Daarom zegt
-Hĳ ook niet, dat er tusschen de verwoesting van Jeruzalem en
-zĳne parousie nog vele eeuwen verloopen zouden; dat zou de
-vermaning tot waakzaamheid terstond weder krachteloos hebben
-gemaakt. Evenals de profetie ten allen tĳde doet, kondigt Jezus
-in de gebeurtenissen van zĳn tĳd de nadering van het einde aan.
-En de apostelen volgen zĳn voorbeeld en teekenen ons in de ketterĳ
-en leugen, in de oordeelen en gerichten, in Jeruzalems val en
-Rome’s imperium de voorboden van Christus’ wederkomst en de
-aanvankelĳke vervulling zĳner profetie. Want alle geloovigen
-behooren ten allen tĳde zoo te leven, alsof de komst van Christus
-aanstaande ware. <span lang="de" xml:lang="de">Die Nähe der Parusie ist gewissermaassen nur
-ein anderer Ausdruck für die absolute Gewissheit derselben</span>,
-Baldensperger bĳ Holtzmann, Neut. Theol. I 312. Maar daarom
-is ook het tweede, dat is, het berekenen van het juiste tĳdstip
-der parousie, den Christenen niet betamend. Immers heeft Jezus
-dit met opzet gansch onbeslist gelaten. Zĳn komst zal plotseling,
-onverwacht, verrassend wezen evenals die van een dief in den
-nacht, Mt. 24:43, Luk. 12:39, cf. als een valstrik, Luk. 21:35.
-Er moeten vele dingen geschieden, eer het einde daar is, Mt.
-24:6. Het evangelie moet in de geheele wereld gepredikt zĳn,
-Mt. 24:14. De bruidegom vertoeft en de heer der dienstknechten
-vertrok buitenslands voor een langen tĳd, Mt. 25:5, 13, 19.
-<span class="pagenum" id="Page_479">[479]</span>
-Onkruid en tarwe moeten samen opgroeien tot den dag des oogstes,
-Mt. 13:30. Het mostaardzaad moet tot een boom worden, en
-de zuurdeesem alles doorzuren, Mt. 13:32, 33. Ja, Jezus zegt
-uitdrukkelĳk, bĳ gelegenheid dat Hĳ over zĳne parousie handelt,
-dat de dag en de ure van zĳne komst aan niemand, aan engelen
-noch menschen, ja zelfs niet aan den Zoon bekend is, Mk. 13:32,
-en getuigt nog na zĳne opstanding, dat de Vader de tĳden
-en gelegenheden voor de oprichting van zĳn koninkrĳk in zĳne
-macht heeft gesteld, Hd. 1:7. En desgelĳks spreken al de apostelen;
-Christus komt als een dief in den nacht, 1 Thess. 5:1,
-2, 2 Petr. 3:10, Op. 3:3, 16:15; Hĳ verschĳnt niet, dan nadat
-eerst de antichrist gekomen zĳ, 2 Thess. 2:2v.; de opstanding
-heeft plaats in eene vaste orde, eerst van Christus, daarna die
-van de geloovigen in zĳne toekomst, 1 Cor. 15:23; en die toekomst
-toeft, wĳl de Heere een anderen maatstaf voor den tĳd
-heeft dan wĳ en in zĳne lankmoedigheid wil, dat allen tot bekeering
-komen, 2 Petr. 3:8, 9.</p>
-
-<p id="ct_790">Even sober als over den tĳd spreekt de H. Schrift over de
-wĳze van Jezus’ wederkomst. De tweede komst van Christus
-wordt in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> dikwerf aangeduid met den naam van
-<span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια</span>,
-hetzĳ absoluut, Mt. 24:3, hetzĳ nader omschreven als <span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια
-του υἱου του ἀνθρωπου</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια του κυριου ἡμων Ιησου
-Χριστου</span>, Mt. 24:27, 37, 39, 1 Thess. 3:13, 4:15, 5:23 enz.,
-of <span lang="grc" xml:lang="grc">παρουσια της του θεου ἡμερας</span>, 2 Petr. 3:12. Het woord
-sluit eigenlĳk niet het begrip van wederkomst in, maar duidt
-aan, dat Jezus, na een tĳd lang afwezig en verborgen te zĳn
-geweest, Hd. 3:21, Col. 3:3, 4, en daarna op nieuw gekomen
-te zĳn, Mt. 16:27, 24:30 enz., cf. Luk. 19:12, 15, weder
-aanwezig en tegenwoordig zal zĳn en dan aanwezig zal blĳven.
-Daarom wisselt het ook af met <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπιφανεια</span>, Mt. 24:30, 1 Tim.
-6:14, Tit. 2:13, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀποκαλυψις</span>, Luk. 17:30, 1 Cor. 1:7,
-2 Thess. 1:7, 1 Petr. 1:7, 13, <span lang="grc" xml:lang="grc">φανερωσις</span>, Col. 3:4, 1 Petr.
-5:4, 1 Joh. 2:28; in 2 Thess. 2:8 wordt zelfs gesproken van
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ ἐπιφανεια της παρουσιας αὐτου</span>. Deze parousie is een werk
-Gods, in zoover deze zĳnen Christus zenden zal en daarvoor de
-tĳden en gelegenheden bepaalt, Hd. 1:7, 3:20, 1 Tim. 6:14-16,
-maar zĳ is ook eene daad van Christus zelven, als Zoon des
-menschen, wien door den Vader het oordeel gegeven is en die
-als koning heerschen moet, totdat alle vĳanden onder zĳne voeten
-<span class="pagenum" id="Page_480">[480]</span>
-gelegd zĳn, Joh. 5:27, 1 Cor. 15:25. Wĳl Hĳ bĳ zĳn heengaan
-van de aarde opgenomen is in den hemel, komt Hĳ bĳ
-zĳne parousie van den hemel weer, Phil. 3:20, 1 Thess. 1:10,
-2 Thess. 1:7, Op. 19:11; en gelĳk eene wolk Hem bĳ zĳne
-hemelvaart opnam en verbergde voor het oog zĳner discipelen,
-Hd. 1:9, zoo wordt Hĳ in Oudtestamentische taal ook beschreven
-als wederkeerende op wolken des hemels, die als een zegewagen
-Hem heendragen naar deze aarde, Mt. 24:30, 26:64, Mk. 13:26,
-14:62, Luk. 21:27, Op. 1:7, 14:14. Immers keert Hĳ
-niet weer in dienstknechtsgestalte, maar met groote kracht en
-met zĳne en zĳns Vaders heerlĳkheid, Mt. 16:27, 24:30, Mk.
-8:38, 13:26, Luk. 22:27, Col. 3:3, 4, 2 Thess. 1:9, 10,
-Tit. 2:13, als een Koning der koningen en Heer der heeren,
-Op. 17:14, 19:11-16, omgeven door zĳne engelen, Mt. 16:27,
-25:31, Mk. 8:38, Luk. 9:26, 2 Thess. 1:7, Op. 19:14,
-door zĳne heiligen, onder wie misschien ook de reeds gezaligden
-begrepen zĳn, 1 Thess. 3:13, 2 Thess. 1:10, Jud. 14. Ofschoon
-zĳne parousie vanwege het onverwachte met het inbreken van een
-dief in den nacht overeenkomt, zal zĳ toch voor alle menschen
-over de gansche aarde zichtbaar zĳn, aan een bliksem gelĳk
-wezen, die van de eene zĳde des hemels licht tot de andere,
-Mt. 24:27, Luk. 17:24, Op. 1:7, en aangekondigd worden
-door de stem van een archangel en de bazuin der engelen, Mt.
-24:31, 1 Cor. 15:52, 1 Thess. 4:16. <a id="ct_507"></a>In verband met hunne
-leer van de hemelvaart, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 414, zeiden de Lutherschen,
-dat de wederkomst van Christus aan geen successie van oogenblikken
-was onderworpen maar in niets anders bestond dan in
-de plotselinge zichtbaarwording van het eenmaal bĳ de verhooging
-onzichtbaar en alomtegenwoordig geworden lichaam van Christus.
-Hoewel men over het algemeen erkende, dat de wederkomst van
-Christus visibilis en localis was, verstond men daaronder toch
-alleen, dat de menschelĳke natuur van Christus door eene <span lang="la" xml:lang="la">singularis
-Dei dispositio</span> voor het speciale doel des gerichts een tĳd
-lang op eene bepaalde plaats zichtbaar werd, zonder dat zĳ daarmede
-hare tegenwoordigheid op andere plaatsen varen liet,
-Gerhard, Loc. XXVII de extr. jud. n. 35. Quenstedt, Theol. IV
-614. Hollaz, Ex. 1249. Maar de Gereformeerden schreven aan
-de wederkomst van Christus een lichamelĳk, plaatselĳk, tĳdelĳk
-karakter toe; zĳ erkenden zelfs, dat die wederkomst, ook al zou
-<span class="pagenum" id="Page_481">[481]</span>
-zĳ zeer plotseling zĳn, toch successiva was, aan eene successie
-van oogenblikken onderworpen; ook op den hoogsten trap van
-hare verhooging, bĳ de wederkomst ten oordeele, bleef Christus
-zĳne waarachtig menschelĳke natuur behouden, cf. M. Vitringa
-IV 160. Cf. over de wederkomst van Christus in het algemeen,
-behalve de reeds bovenaangehaalde werken, ook nog: Thomas,
-S. Theol. III qu. 59 art. 2 Suppl. qu. 90 art. 1. 2. Oswald,
-Eschat. 234 f. Jansen, Prael. III 1038. Atzberger, Die christl.
-Eschat. 300 f. Simar, Dogm. § 166. Gerhard, Loc. XXVIII de
-extr. jud. c. 3. Quenstedt, Theol. 649. Hollaz, Ex. 1249. Polanus,
-Synt. VI c. 65. Voetius, Disp. II 51 sq. Marck, Exspect. Jesu
-Chr. I c. 1-24. M. Vitringa IV 160. Kliefoth, Eschat. 228 f.
-Nitzsch, Ev. Dogm. 607 f.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="para_56">§ 56. <span class="smcap">De voleinding der eeuwen.</span></h3>
-
-<p id="lmn_56-1" class="sep1">1. Met de verschĳning van Christus op de wolken begint de
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">יום יהוה</span>, <span lang="grc" xml:lang="grc">ἡ ἡμερα
-του κυριου ἡμων Ιησου Χριστου</span>, Mt. 24:36v.,
-Luk. 17:24v., 21:34, Hd. 17:30, 1 Cor. 1:8, 5:5 enz. De
-Schrift wil daarmede geenszins te kennen geven, dat al wat tot
-de laatste dingen behoort, wederkomst, opstanding, gericht enz.,
-in eene tĳdruimte van twaalf of vierentwintig uren afloopt. Onder
-het Oude Testament was de dag des Heeren die tĳd, waarin
-God op wonderbaar heerlĳke wĳze als koning tot zĳn volk zou
-komen, om het van al zĳne vĳanden te verlossen en het bĳ zich
-in Jeruzalem in vrede en veiligheid te doen wonen. Met dat
-komen Gods trad het groote keerpunt in, waarbĳ de oude tĳd
-in den nieuwen overging en alle toestanden en verhoudingen
-in natuur en menschenwereld gansch en al veranderen zouden.
-Later werd dit door de Joden zoo voorgesteld, dat met den
-dag des Heeren de tegenwoordige wereldtĳd, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם הזה</span>, overging
-in den toekomstigen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם הבא</span>, die dan dikwerf nog weer
-nader in de drie geslachten of in de 40 of 100 of 600 of 1000
-of 2000 of 7000 jaren durende dagen van den Messias, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">ימות המשיח</span>,
-en de daarna intredende eeuwigheid, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם הבא</span> of
-<span lang="hbo" xml:lang="hbo">עתיד הבא</span>
-onderscheiden werd, Weber, System 354. Volgens het Nieuwe
-<span class="pagenum" id="Page_482">[482]</span>
-Testament heeft met de eerste komst van Christus het laatste
-gedeelte van den <a id="ct_186"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων οὑτος</span> een aanvang genomen, zoodat wĳ
-nu leven in de laatste dagen of in de laatste ure, 1 Cor. 10:11,
-Hebr. 1:1, 19:26, Joh. 2:18, en treedt met zĳne tweede komst
-de <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span> in, Mt. 19:28, Mk. 10:30, Luk. 18:30, 20:35,
-1 Cor. 15:23, Hebr. 2:5 enz., cf. Cremer s. v. <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων</span>. <a id="ct_566"></a>En
-deze <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span> begint met de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἡμερα του κυριου</span>, dat is de
-tĳd, waarin Christus verschĳnt, de dooden opwekt, het oordeel
-velt en de wereld vernieuwt. Deze tĳd wordt in het N. Test.
-nergens voorgesteld als lang te zullen duren; Paulus zegt 1 Cor.
-15:52, dat de verandering der levend overgebleven en de opstanding
-der gestorven geloovigen in een punt des tĳds, in een oogenblik
-plaats hebben zal, cf. 1 Thess. 4:15-17; opstanding en laatste
-oordeel worden ten nauwste, als tot ééne acte, verbonden, Luk.
-14:14, 2 Cor. 4:14, Op. 20:11-13; en het oordeel wordt op
-een dag, Mt. 10:15, 11:22 enz., ja zelfs op een ure gesteld,
-Op. 14:7. Maar deze laatste bepaling bewĳst, dat de Schrift er
-niet aan denkt, om al de gebeurtenissen in de parousie van Christus,
-precies binnen eene ruimte van vierentwintig uren of van zestig
-minuten te beperken; <span lang="grc" xml:lang="grc">ὡρα</span>, oorspr. jaargetĳde, duidt dikwerf een
-veel langeren tĳd dan een uur van zestig minuten aan, Mt. 26:45,
-Joh. 4:21, 5:25, 16:2, 32, Kom. 13:11, 1 Joh. 2:18. De
-gebeurtenissen, welke in de parousie van Christus moeten plaats
-grĳpen, zĳn ook zoo omvangrĳk, dat zĳ zeker een geruimen tĳd
-in beslag nemen. De uitvindingen van deze eeuw hebben voor het
-onderling verkeer, voor de oefening van gemeenschap, voor het
-hooren en zien van wat in groote verte geschiedt, de afstanden
-tot een minimum doen inkrimpen; en ze zĳn waarschĳnlĳk nog
-maar aanvang en profetie van wat in volgende eeuwen ontdekt
-worden zal. Maar hoezeer met dit alles ook bĳ de leer der laatste
-dingen rekening behoort gehouden te worden; toch zĳn verschĳning
-van Christus, zoodat allen Hem zien, opstanding van alle dooden
-en verandering der levend overgeblevenen, oordeelvelling over alle
-menschen naar al hunne werken, verbranding en vernieuwing der
-wereld zulke ontzettende gebeurtenissen, dat zĳ niet anders dan
-in zeker tĳdsverloop plaats kunnen hebben.</p>
-
-<p>De eerste gebeurtenis, die op de verschĳning van Christus volgt,
-is de opstanding der dooden. Deze is niet het resultaat van eene
-ontwikkeling der lichamen in het algemeen, of in het bĳzonder
-<span class="pagenum" id="Page_483">[483]</span>
-van het in de geloovigen door wedergeboorte en sacrament ingeplante
-opstandingslichaam, cf. Kübel, Herzog<sup>2</sup> 1, 764, maar de
-uitwerking van eene almachtige, scheppende daad Gods, Mt. 22:29,
-1 Cor. 6:14, 15:38, 2 Cor. 1:9. Bepaaldelĳk oefent de
-Vader dit werk uit door den Zoon, wien Hĳ gegeven heeft het
-leven te hebben in zichzelven, Joh. 5:28, 6:29, 40, 44, 1 Cor.
-6:14, 2 Cor. 4:14, 1 Thess. 4:14, die de opstanding en het
-leven, de eerstgeborene uit de dooden is, Joh. 11:25, Hd. 16:23,
-1 Cor. 15:20, Col. 1:18, Op. 1:5, en daarom de opstanding
-der zĳnen noodzakelĳk tot stand moet doen komen, Joh. 6:39,
-40, 1 Cor. 15:20-23, 47-49. De Schrift leert zonder twĳfel
-eene algemeene opstanding, eene opstanding van geloovigen niet
-alleen maar ook van ongeloovigen en van alle menschen, Dan.
-12:2, Mt. 5:29, 30, 10:28, Joh. 5:29, Hd. 24:15, Op. 20:12,
-13, en zĳ schrĳft ook deze aan Christus toe, Joh. 5:29.
-Maar zĳ spreekt over deze algemeene opstanding toch zeer zelden,
-wĳl zĳ tot Christus in een gansch ander verband staat dan de
-opstanding der geloovigen. De opstanding der dooden in het algemeen
-is toch niet dan zĳdelings eene vrucht van het werk van
-Christus; zĳ is alleen noodzakelĳk geworden, omdat de tĳdelĳke
-dood is ingetreden; en deze is van den eeuwigen dood gescheiden
-geworden, omdat God met zĳne genade tusschenbeide kwam. De
-straf op de zonde was oorspronkelĳk de dood, de dood in zĳn
-vollen omgang en zwaarte. Maar omdat God uit het gevallen
-menschelĳk geslacht zich eene gemeente ten eeuwigen leven verkoren
-had, stelde hĳ terstond bĳ Adam en Eva den tĳdelĳken
-dood reeds uit, liet Hĳ hen zich voortplanten van geslacht tot
-geslacht en verwĳst eerst aan het einde der eeuwen hen, die zĳn
-wet en evangelie ongehoorzaam zĳn, naar het eeuwig verderf.
-De algemeene opstanding dient dus alleen, om de ter wille van
-de genade in Christus tusschen beide gekomen, tĳdelĳke verbreking
-van den band tusschen ziel en lichaam bĳ alle menschen
-te herstellen en hen allen als <i>menschen</i>, naar ziel en lichaam
-samen, voor Gods rechterstoel te plaatsen en hen uit zĳnen mond
-het oordeel te doen vernemen. Ook deze algemeene opstanding
-brengt de Vader door Christus tot stand, omdat Hĳ niet alleen
-het leven maar ook het oordeel aan den Zoon heeft gegeven en
-dit oordeel den ganschen mensch moet treffen, naar ziel en lichaam
-beide, Joh. 5:27-29, cf. M. Vitringa IV 149. De opstanding
-<span class="pagenum" id="Page_484">]</span>
-der dooden in het algemeen is dus in de eerste plaats eene
-richterlĳke daad Gods. Maar deze daad is voor de geloovigen
-vol van rĳke vertroosting. En daarom staat in de Schrift de
-opstanding der gemeente allerwege op den voorgrond, zoozeer
-zelfs, dat de opstanding van alle menschen soms geheel ter zĳde
-gelaten en verzwegen wordt, Job 19:25-27, Ps. 73:23-26,
-Hos. 6:2, 13:14, Jes. 26:19, 20, Ezech. 37, Mk. 12:25,
-1 Cor. 15, 1 Thess. 4:16, Phil. 3:11. Deze opstanding is de
-eigenlĳke, ware opstanding en is rechtstreeks door Christus verworven,
-want zĳ is niet maar eene hereeniging van ziel en
-lichaam, doch eene levendmaking, eene vernieuwing, een terstond
-naar ziel en lichaam beide in gemeenschap treden met Christus,
-een herschapen worden naar Gods evenbeeld, Rom. 8:11, 29,
-Phil. 3:21. Daarom laat Paulus de opstanding der geloovigen
-samenvallen met de verandering der levend overgeblevenen; de
-laatsten hebben bĳ de eersten niets voor, want het opstaan gaat
-aan het veranderd worden vooraf, en samen worden zĳ dan den
-Heere tegemoet gevoerd in de lucht, 1 Cor. 15:51, 52, 2 Cor.
-5:2, 4, 1 Thess. 4:15-17.</p>
-
-<p id="lmn_56-2" class="sep1">2. Bĳ deze opstanding blĳft de identiteit van het opstandingslichaam
-met het gestorven lichaam bewaard. Bĳ de opwekkingen,
-die in Oud en Nieuw Test. plaats vinden, wordt het gestorven
-lichaam met nieuw leven bezield. Jezus staat op met datzelfde
-lichaam, waarin Hĳ geleden heeft aan het kruis en dat neergelegd
-was in het graf van Jozef van Arimathea. Toen Jezus
-stierf, werden vele lichamen der heiligen opgewekt en gingen uit
-uit hunne graven, Mt. 27:52. In de opstanding ten jongsten
-dage zullen allen, die in de graven zĳn, Jezus’ stem hooren en
-uitgaan, Joh. 5:28, 29; uit de graven, uit de zee, uit den dood
-en den hades keeren de dooden naar de aarde terug, Op. 20:13.
-En Paulus leert, dat het opstandingslichaam voortkomt uit het
-lichaam, dat gestorven is, gelĳk God uit het gezaaide graan een
-ander verwekt, 1 Cor. 15:36v. Deze identiteit van het opstandingslichaam
-met het lichaam, dat bĳ den dood werd afgelegd,
-is in de christelĳke religie van groote beteekenis. Want ten eerste
-staat zĳ daarmede lĳnrecht over tegen alle dualistische leer,
-volgens welke het lichaam slechts eene toevallige woonplaats of
-zelfs een kerker van de ziel is. Het wezen van den mensch bestaat
-<span class="pagenum" id="Page_485">[485]</span>
-juist in de allernauwste vereeniging van ziel en lichaam tot ééne
-persoonlĳkheid. De ziel behoort van nature bĳ het lichaam en
-het lichaam bĳ de ziel; zelfs heeft elke ziel, ofschoon zĳ zich
-niet zelve het lichaam schept, toch haar eigen lichaam. In de
-identiteit van het lichaam wordt evengoed als in die van de ziel
-de continuiteit van het individueele, menschelĳke wezen gehandhaafd.
-En ten andere is de verlossing door Christus geen tweede,
-nieuwe schepping maar eene herschepping. Veel eenvoudiger ware
-het geweest, als God heel de gevallen wereld vernietigd en door
-eene gansch nieuwe vervangen had. Maar het was zĳn welbehagen,
-om de gevallen wereld weder op te richten, en dezelfde menschheid,
-die gezondigd had, van de zonde te bevrĳden. Deze bevrĳding
-bestaat daarin, dat Christus zĳne gemeente van alle
-zonde en van alle gevolgen der zonde verlost, en dus ook volkomen
-doet triumfeeren over den dood. Dat is de laatste vĳand, die
-teniet gedaan moet worden. En daarin komt de macht van Christus
-uit, dat Hĳ niet alleen aan de zĳnen het eeuwige leven geeft
-maar hen dientengevolge ook opwekt ten uitersten dage. De
-wedergeboorte uit water en geest voltooit zich in de wedergeboorte
-aller dingen, Mt. 19:28. De geestelĳke verlossing van de zonde
-wordt eerst voleindigd in de lichamelĳke verlossing aan het einde
-der dagen. Christus is een volkomen Zaligmaker; gelĳk Hĳ eerst
-verscheen, om het koninkrĳk der hemelen op te richten in de
-harten der geloovigen, zoo komt Hĳ eenmaal weer, om het eene
-zichtbare gedaante te geven en zĳne absolute macht over zonde
-en dood onwedersprekelĳk voor aller schepselen oog tot openbaring
-en erkenning te brengen. <span lang="de" xml:lang="de">Leiblichkeit ist das Ende der
-Wege Gottes</span>. <a id="ct_241"></a>De zorg voor de dooden staat hiermede in rechtstreeksch
-verband. Lĳkenverbranding is niet daarom te verwerpen,
-wĳl zĳ aan Gods almacht paal en perk zou stellen en de opstanding
-onmogelĳk zou maken. Maar zĳ is toch van heidenschen
-oorsprong, was onder Israel en bĳ de Christenvolken nooit in
-gebruik en strĳdt met de christelĳke zede. Daarentegen is begraving
-veel meer in overeenstemming met Schrift en belĳdenis,
-historie en liturgie, met de leer van het beeld Gods, dat ook
-in het lichaam uitkomt, en van den dood als eene straf der
-zonde, met den aan de dooden verschuldigden eerbied en de opstanding
-ten jongsten dage. De Christen conserveert de lĳken
-niet kunstmatig, gelĳk de Egyptenaren; hĳ vernielt ze ook niet
-<span class="pagenum" id="Page_486">[486]</span>
-mechanisch, zooals thans velen begeeren, maar hĳ vertrouwt ze
-aan den schoot der aarde toe, en laat ze rusten tot den opstandingsdag,
-Kuyper, Ons Program 802v. Sartorius, <span lang="de" xml:lang="de">Die Leichenverbrennung
-innerhalb der christl. Kirche</span>, Basel 1886.</p>
-
-<p>De christelĳke kerk en theologie hield dan ook de identiteit
-van het opstandingslichaam met het gestorven lichaam ten strengste
-vast. Zelfs sloeg zĳ dikwerf tot een ander uiterste over en beleed
-niet alleen eene opstanding des <i>vleesches</i>, maar leerde soms, dat
-de totalitas materiae, welke bĳ een lichaam behoord had, in de
-opstanding door God uit alle hoeken der aarde saamvergaderd
-en in dezelfde wĳze en mate als weleer tot de verschillende
-deelen des lichaams teruggeleid werd, cf. Iren. adv. haer. V 12.
-13. Augustinus, Enchir. 26. de civ. XX 4. 13 sq. Thomas, S.
-Theol. III qu. 75-86 enz. Maar deze voorstelling stuit op onoverkomelĳke
-bezwaren. Want 1<sup>o</sup> leidt zĳ tot allerlei spitsvondige
-en curieuse onderzoekingen, die voor de leer der opstanding van
-geen waarde zĳn. De vraag wordt dan, of haren en nagels, bloed
-en gal, semen en urina, intestina en genitalia zullen opstaan en
-uit dezelfde, in getal en soort gelĳke, atomen zullen gevormd
-worden als waaruit zĳ hier in de lichamen bestonden. Met gebrekkige
-menschen, die een of meer ledematen misten, en met
-kinderen, die jong en soms al vóór de geboorte stierven, kwam
-men door deze voorstelling in niet geringe verlegenheid; men
-moest toch, of men wilde of niet, in al deze en soortgelĳke gevallen
-tot de onderstelling de toevlucht nemen, dat de opstandingslichamen
-aangevuld werden door bestanddeelen, die er
-vroeger niet toe behoorden. De opstanding kan niet bestaan in
-terugkeer en levendmaking van de totalitas materiae. 2<sup>o</sup> De
-physiologie leert, dat het menschelĳk lichaam evenals alle organismen
-aan voortdurende stofwisseling onderhevig is, zoodat na
-zeven jaren geen enkel stofdeeltje meer aanwezig is van die,
-welke vóór dien tĳd de substantie van het lichaam vormden. De
-stoffen, waaruit onze lichamen bestaan, zooals zuur-, water-,
-stikstof enz., zĳn dezelfde in soort, als die in andere schepselen
-rondom ons voorkomen, maar zĳ wisselen onophoudelĳk; en deze
-wisseling bewĳst afdoende, dat de identiteit der lichamen niet
-daarin gelegen kan zĳn, dat zĳ steeds uit dezelfde stoffen in
-getal bestaan. Het is genoeg, dat zĳ bestaan uit dezelfde stoffen
-in soort. 3<sup>o</sup> Dit wordt versterkt door de velerlei metamorphosen,
-<span class="pagenum" id="Page_487">[487]</span>
-welke de natuur in al hare rĳken te aanschouwen geeft. Door
-inwerking van lucht, water enz. gaan planten over in turf en
-steenkool, koolstof in diamant, klei in kleisteen en gesteente in
-vruchtbare aarde. In planten- en dierenrĳk is er binnen de grenzen
-der soorten eene eindelooze varieteit. En elk organisme ondergaat
-in den tĳd van zĳn bestaan eene reeks van veranderingen; de
-made wordt eene vlieg, elke larve gaat uit den onontwikkelden
-toestand in een meer ontwikkelden over, het embryo doorloopt
-verschillende phasen en komt dan tot een exuterinaal bestaan,
-de rups wordt een pop en daarna een vlinder enz. Wat onder al
-deze gedaanteverwisselingen hetzelfde blĳft, weten wĳ niet. Stof
-en vorm veranderen, er schĳnt in heel het organisme niets stabiels
-te zĳn; en toch blĳft de identiteit gehandhaafd, die daarom van
-de grove stofmassa, van hare wisseling en quantiteit onafhankelĳk
-is.</p>
-
-<p id="lmn_56-3" class="sep1">3. Indien wĳ deze gegevens in verband brengen met hetgeen
-de Schrift ons over de opstanding leert, zien wĳ ons den weg
-geopend, om zoowel de substantieele eenheid als ook het qualitatieve
-onderscheid tusschen het tegenwoordig en het toekomstig
-lichaam te handhaven. De Schrift toch leert in strikten zin geen
-opstanding des vleesches maar des lichaams. Uit de opwekkingen,
-waarvan zĳ ons bericht, en uit de opstanding van Christus is wel
-wat het wezen, maar niet wat den vorm en de wĳze betreft, tot
-de opstanding der dooden in het laatste der dagen te besluiten.
-Want bĳ al die opwekkingen bestond het lichaam nog in zĳn
-geheel, en het lichaam van Christus werd zelfs aan geen verderving
-overgegeven, Hd. 2:31. Maar de lichamen dergenen, die opstaan
-in de parousie, zĳn in hunne bestanddeelen ontbonden en op
-allerlei wĳze verstrooid en in andere schepselen overgegaan. Van
-vleesch kan daarbĳ in eigenlĳken zin geen sprake meer zĳn, want
-vleesch is altĳd bezield; wat ophoudt bezield en levend te zĳn,
-houdt daarmede ook op, vleesch te wezen en keert tot stof weder,
-Gen. 3:19. Wel kan Job, gesteld zelfs, dat deze vertaling de
-juiste is, zeggen, dat hĳ uit zĳn vleesch God aanschouwen zal,
-19:26, en kan Jezus na zĳne opstanding getuigen, dat een geest
-geen vleesch en beenen heeft, gelĳk Hĳ had, Luk. 24:39. Maar
-dit levert toch geen afdoend bewĳs voor de opstanding des vleesches
-in den strikten zin van dit woord. Want het vleesch, waaruit
-<span class="pagenum" id="Page_488">[488]</span>
-Jobs lichaam bestond, was inderdaad het substraat voor het
-lichaam der opstanding, maar vormde daarom nog niet de substantie
-ervan. En Jezus stond met datzelfde lichaam op, waarin
-Hĳ gestorven was en dat zelfs geen verderving had gezien, en
-verkeerde bovendien tot aan zĳne hemelvaart toe in een overgangstoestand,
-zoodat Hĳ ook nog spĳze nuttigen kon. Zeer duidelĳk
-leert Paulus toch, dat vleesch en bloed, wĳl der verderfelĳkheid
-onderworpen, de onverderfelĳkheid in het koninkrĳk der hemelen
-niet beërven kunnen. Geheel ten onrechte is hieruit door Holsten,
-Holtzmann e. a. afgeleid, dat volgens Paulus het gestorven lichaam
-in het geheel niet opstaat en dat de eigenlĳke opstanding al bĳ
-het sterven plaats heeft. Want de apostel belĳdt uitdrukkelĳk
-zĳn geloof aan de lichamelĳke opstanding en verdedigt haar tegen
-degenen, die haar in de gemeente van Corinthe zoowel bĳ Jezus
-als bĳ de geloovigen ontkenden. En ook is hĳ wel terdege van
-meening, dat hetzelfde lichaam, dat in het graf wordt neergelegd,
-in de opstanding opgewekt wordt, cf. Bornhäuser, <span lang="de" xml:lang="de">Das Recht des
-Bekenntnisses zur Auferstehung des Fleisches</span>, Gütersloh 1899.
-Maar tevens betoogt hĳ, dat de opstanding geen restauratie doch
-eene reformatie is. Het lichaam staat op, doch niet als vleesch
-en bloed, zwak, verderfelĳk, sterfelĳk, doch als een lichaam, dat
-met onverderfelĳkheid en heerlĳkheid is bekleed. Het uit vleesch
-en bloed bestaande lichaam is wel het zaad, waaruit het opstandingslichaam
-voortkomt, <a id="ct_66"></a>1 Cor. 15:35-38. Maar desniettemin
-is er tusschen beide een groot onderscheid. Reeds op aarde is er
-veel verschil in vleesch bĳ de organische wezens, en in lichaam
-bĳ de anorganische schepselen, vs. 39-41. En evenzoo is er een
-belangrĳk onderscheid tusschen het tegenwoordig en het toekomstig
-lichaam, gelĳk ook de tegenstelling van Adam en Christus bewĳst,
-vs. 42-49. Het eerste is een <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα ψυχικον</span>, bestaande
-uit door <span lang="grc" xml:lang="grc">ψυχη</span> bezield, aan verandering onderworpen vleesch en
-bloed; maar het laatste is een <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα πνευματικον</span>, het is wel
-een waarachtig <span lang="grc" xml:lang="grc">σωμα</span> doch het wordt niet meer door de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ψυχη</span>
-doch door het <span lang="grc" xml:lang="grc">πνευμα</span> beheerscht; het bestaat niet meer uit
-vleesch en bloed, het is boven het geslachtsleven, Mt. 22:30,
-boven de behoefte aan spĳze en drank verheven, 1 Cor. 6:13,
-en daarin zelfs onderscheiden van het lichaam, dat de mensch
-bezat vóór den val; het is onsterfelĳk, onverderfelĳk, vergeestelĳkt,
-verheerlĳkt, 1 Cor. 15:42v., Phil. 3:21. Ook volgens Paulus
-<span class="pagenum" id="Page_489">[489]</span>
-is daarom de identiteit van het opstandingslichaam met het aan
-den schoot der aarde toebetrouwde lichaam onafhankelĳk van de
-stofmassa en hare voortdurende wisseling. Alle organismen en zoo
-ook de menschelĳke lichamen bestaan wel steeds uit dezelfde
-stoffen in soort maar niet in getal. En zoo ook is het voor het
-opstandingslichaam volstrekt niet noodig, dat het juist uit diezelfde
-atomen in getal bestaat, als waaruit het bestond, toen het in het
-graf werd gelegd. Maar wel is het voor de identiteit een vereischte,
-dat in het opstandingslichaam diezelfde organisatie en
-vorm, datzelfde schema en type bewaard wordt, welke hier het
-lichaam stempelden tot het eigen lichaam van een bepaald persoon.
-Onder de gedaanteverwisselingen, waaraan alle schepselen onderworpen
-zĳn, blĳft hunne identiteit en continuiteit bewaard. Het
-lichaam des menschen moge na den dood vergaan en naar zĳne
-stofmassa in allerlei andere organismen worden omgezet, er blĳft
-op aarde iets van over, dat het substraat van het opstandingslichaam
-uitmaakt. Wat dat is, weten wĳ niet en kunnen wĳ nimmer
-uitvinden. Maar het bevreemdende daarvan verdwĳnt, zoodra wĳ
-bedenken, dat de allerlaatste bestanddeelen der dingen ons volkomen
-onbekend zĳn. Elk kleinste atoom is nog weer voor ontleding
-vatbaar; de chemische analyse zet zich eindeloos voort maar
-bereikt nooit het volstrekt eenvoudige zĳn. En toch moet er bĳ
-alle organismen en zoo ook bĳ het menschelĳk lichaam iets zĳn,
-dat in de steeds voortgaande gedaanteverwisseling zĳne identiteit
-behoudt. Wat ongerĳmds is er dan in, om aan te nemen, dat
-zulk een „organische grondvorm”, zulk een „schema der individualiteit”
-ook na den dood van het menschelĳk lichaam overblĳft,
-om als zaad te dienen voor het lichaam der opstanding? Want
-dit staat volgens de Schrift vast, dat het lichaam der opstanding
-niet door de zaligen uit den hemel meegebracht of uit geestelĳke,
-hemelsche elementen gevormd wordt. Het lichaam der opstanding
-komt niet uit den hemel maar uit de aarde; het is geen
-eigengevormd product van pneuma of psyche, maar komt op uit
-het lichaam, dat bĳ den dood in het graf werd gelegd; en het
-is daarom niet geestelĳk in dien zin, dat het pneuma tot zĳne
-substantie zou hebben, maar het is en blĳft stoffelĳk, al is die
-stof niet meer tot verderfelĳk vleesch en bloed maar tot een
-verheerlĳkt lichaam georganiseerd. Cf. Tertullianus, <span lang="la" xml:lang="la">de resurrectione
-carnis</span>. Augustinus, de civ. XXII c. 12-20. Enchir. 84-93.
-<span class="pagenum" id="Page_490">[490]</span>
-Lombardus, Sent. IV dist. 43. Thomas, suppl. qu. 82-87.
-Oswald, Eschat. 262 f. Jansen, Prael. III 1044. Simar, Dogm.
-§ 168. Gerhard, Loc. XXVI tract. 2. Quenstedt, Theol. IV
-576-605. Polanus, Synt. VI c. 66. Synopsis pur. theol., disp.
-51. Mastricht, Theol. VIII 4, 6. Amyraldus, Theses Salm. III
-840. Turretinus, Theol. El. XX qu. 1-3. Marck, Exspect. J. C.
-II c. 1-18. M. Vitringa IV 109-156. Kliefoth, Eschat. 248
-f. Splittgerber, <span lang="de" xml:lang="de">Tod. Fortleben und Auferstehung</span><sup>3</sup> 1879. Nitzsch,
-Ev. Dogm. 614 f. Art. <span lang="de" xml:lang="de">Auferstehung</span> in Herzog<sup>3</sup>.</p>
-
-<p id="lmn_56-4" class="sep1">4. Na de opstanding volgt het gericht, dat in het Oude
-Testament voorgesteld wordt als eene overwinning door den
-Messias van alle vĳanden Israels, maar in het Nieuwe Testament
-meer geestelĳk beschreven wordt als een richterlĳk werk van
-Christus, waarbĳ Hĳ alle menschen oordeelt en vonnist overeenkomstig
-de wet, door God hun gegeven. Jezus toch is de eerste
-maal op aarde gekomen, niet om de wereld te veroordeelen doch
-om haar te behouden, Joh. 3:17, 12:47; maar toch heeft Hĳ
-terstond bĳ zĳne verschĳning eene <span lang="grc" xml:lang="grc">κρισις</span> in het leven geroepen,
-die tot gevolg en tot doel heeft, dat degenen, die niet zien, zien
-mogen en die zien, blind worden, 3:19, 20, 9:39. Jezus houdt
-voortdurend als Zoon des menschen gericht, als Hĳ aan degenen,
-die gelooven, reeds hier op aarde het eeuwige leven schenkt en
-op hen, die niet gelooven, den toorn Gods laat rusten, 3:36,
-5:22-27. Er is dus ongetwĳfeld een inwendig, geestelĳk oordeel;
-eene crisis, die zich voltrekt van geslacht tot geslacht; een immanent,
-<span lang="de" xml:lang="de">diesseitig</span> gericht, dat in de gewetens der menschen
-gespannen wordt. Geloof en ongeloof brengen reeds hier op aarde
-hun vrucht en hun loon mede; gelĳk het geloof gevolgd wordt
-door rechtvaardigmaking en vrede bĳ God, zoo leidt het ongeloof
-tot voortgaande verduistering en verharding en tot overgave aan
-allerlei ongerechtigheid. Ja zelfs buiten de tegenstelling van geloof
-en ongeloof dragen deugd en ondeugd elk hare eigene vruchten;
-het goede en het kwade heeft ook in het natuurlĳk leven zĳn
-eigen loon, niet alleen in de ontschuldiging of beschuldiging van
-het geweten, maar ook in den uitwendigen voor- of tegenspoed,
-die er dikwerf mede verbonden zĳn. Schrift en geschiedenis leeren
-het bovendien als om strĳd, dat zegen en vloek, ontferming en
-toorn, gunstbewĳzen en gerichten elkander afwisselen in het leven
-<span class="pagenum" id="Page_491">[491]</span>
-der menschen en der volken. Er ligt eene groote waarheid in het
-woord van den dichter: <span lang="de" xml:lang="de">die Weltgeschichte ist das Weltgericht</span>.
-Maar toch is in deze spreuk de waarheid met de leugen vermengd.
-Zĳ is niet theistisch maar pantheistisch gedacht, en
-ondermĳnt alle gericht, in plaats dat zĳ het bevestigt en hoog
-houdt. Immers, indien de wereldgeschiedenis <i>het</i> wereldgericht is,
-houdt zĳ ten eenenmale op een gericht te zĳn en wordt zĳ een
-natuurproces, dat om de ontzachlĳke tegenstelling van goed en
-kwaad in het geheel zich niet bekommert en deze tot den verborgen
-schuilhoek van het geweten, en ook daar nog maar voor
-een tĳd, terugdringt. Er is dan immers geen God meer, die de
-natuurorde aan de zedelĳke orde dienstbaar kan maken, maar er
-is niets anders dan eene natuurmacht, die heel de physische
-wereld beheerscht en straks ook dat beperkte terrein, dat aanvankelĳk
-voor de zedelĳke heerschappĳ van het goede nog werd
-ingeruimd, inkrimpt en verdwĳnen doet. Want het goede is geen
-macht, die tegen de natuur bestand is, indien het zĳn steun niet
-heeft in een almachtig God, die Schepper is van natuur en
-zedelĳke orde beide. Wel brengt het pantheisme hiertegen altĳd
-weder in, dat het goede toch om zichzelf en niet uit hoop op
-loon of uit vrees voor straf gedaan moet worden. Maar het verlangen
-der ziel naar den triomf van het goede, naar de zegepraal
-van het recht, heeft hoegenaamd niets gemeen met den zelfzuchtigen
-wensch naar aardsch geluk en zinnelĳke bevrediging.
-Integendeel, hoezeer de Schrift ermede rekent, dat de mensch
-een zinnelĳk wezen is, en hem een loon voorspiegelt, groot in
-de hemelen; dat loon is altĳd aan de eere van Gods naam ondergeschikt
-en met de goede werken, waarin de geloovigen wandelen,
-door Christus verworven. Het zĳn juist de vromen, die
-reikhalzend naar dien dag uitzien, waarin God zĳn naam voor
-het oog van alle schepselen verheerlĳkt en in hunne zaak de
-zĳne over allen tegenstand doet triumfeeren. En dit verlangen
-wordt te sterker, naarmate het bloed, dat om wrake roept, in
-breeder en dieper stroom over de aarde vloeit, naarmate het
-onrecht zegeviert, de goddeloosheid toeneemt, de leugen triumfeert
-en Satans rĳk zich uitbreidt en tegen het rĳk der gerechtigheid
-zich verheft. Heel de geschiedenis roept om een wereldgericht;
-het gansche schepsel zucht er naar; alle volken getuigen ervan;
-de martelaren in den hemel roepen erom met groote stem; de
-<span class="pagenum" id="Page_492">[492]</span>
-gemeente bidt om de komst van Christus; en Christus zelf, die
-de Alpha en de Omega is, zegt: Zie, Ik kom haastelĳk en mĳn
-loon is met mĳ, om een iegelĳk te vergelden naar zĳn werk.
-Hoezeer de Schrift dus, vooral in het evangelie van Johannes,
-een geestelĳk, in de geschiedenis doorloopend gericht erkent, zĳ
-spreekt toch allerwege ook van een eindgericht, dat het rĳk van
-Christus triumfeeren doet over alle ongerechtigheid. De wereldgeschiedenis
-moge een wereldgericht zĳn; <i>het</i> wereldgericht heeft
-plaats aan het einde der dagen, als Christus komt om te oordeelen
-de levenden en de dooden. Meermalen schrĳft de H. Schrift
-daarbĳ aan den Vader het oordeel toe, Mt. 18:35, 2 Thess. 1:5,
-Hebr. 11:6, Jak. 4:12, 1 Petr. 1:17, 2:23, Op. 20:11, 12;
-maar Hĳ oefent dit werk toch uit door Christus, wien Hĳ al het
-oordeel gegeven, dien Hĳ tot Rechter aangesteld heeft, Joh. 5:22,
-27, Hd. 10:42, 17:31, Rom. 14:9, en die daarom
-eenmaal alle menschen voor zĳn rechterstoel dagen en naar
-hunne werken oordeelen zal, Mt. 25:32, Rom. 14:9-13, 2 Cor.
-5:10, 2 Tim. 4:1, 8, 1 Petr. 4:5, Op. 19:11-21. Christus
-is immers de Zoon des menschen, die door zĳne verschĳning reeds
-eene crisis teweegbracht, die haar voortzet in de geschiedenis en
-aan het einde der dagen voltooit. De verhouding tot Hem bepaalt
-des menschen eeuwig wel of wee; in het gericht over levenden
-en dooden viert Hĳ zĳn hoogsten triomf en bereikt Hĳ de voleinding
-van zĳn rĳk en de volkomen onderwerping van al zĳne
-vĳanden. Daarom is de hoofdvraag bĳ het laatste oordeel ook
-die naar geloof of ongeloof. Geloof in Christus is toch het werk
-Gods bĳ uitnemendheid, Joh. 6:29, 1 Joh. 3:23. Wie gelooft,
-komt niet in het gericht, Joh. 5:24, en wie niet gelooft, is alreede
-geoordeeld en blĳft onder Gods toorn, Joh. 3:18, 36. <a id="ct_798"></a>Maatstaf
-in het eindgericht is dus in de eerste plaats het evangelie, Joh.
-12:48. Maar dat evangelie staat niet tegenover en is zelfs niet
-los te denken van de wet; de eisch tot geloof is immers zelf
-reeds in de wet gegrond, en het evangelie is de herstelling en
-vervulling der wet. Daarom komen bĳ het eindgericht ook al de
-werken in aanmerking, welke door de menschen volbracht en in
-de boeken voor Gods aangezicht opgeteekend zĳn, Pred. 12:14,
-2 Cor. 5:10, Ef. 6:8, 1 Petr. 1:17, Op. 20:12, 22:12. Die
-werken toch zĳn uitingen en vruchten van bet levensbeginsel, dat
-binnen in het hart woont, Mt. 7:17, 12:33, Luk. 6:44, en
-<span class="pagenum" id="Page_493">[493]</span>
-omvatten alles wat door den mensch, niet in den tusschentoestand,
-maar in zĳn lichaam geschied is, niet alleen de daden, Mt. 25:35v.,
-Mk. 9:41, 42, Luk. 6:35, 14:13, 14, 1 Cor. 3:8, 1,
-Thess. 4:6 enz., maar ook de woorden, Mt. 12:36, en de verborgen
-raadslagen des harten, Rom. 2:16, 1 Cor. 4:5; want
-er blĳft niets verborgen en alles wordt openbaar, Mt. 6:4, 6,
-18, 10:26, Ef. 5:11-14, 1 Tim. 5:24, 25. Norma is dus in
-het eindgericht het gansche woord Gods, naar zĳne beide deelen:
-wet en evangelie. Maar daarbĳ zegt de Schrift toch duidelĳk, dat
-rekening gehouden zal worden met de mate der openbaring, welke
-iemand ten deel is gevallen. Die den wil des Heeren kenden en
-niet deden, zullen met dubbele slagen geslagen worden, Luk.
-12:47. Het zal Tyrus en Sidon in den dag des oordeels verdragelĳker
-zĳn dan Jeruzalem en Kapernaum, Mt. 10:15, 11:22,
-24, Mk. 6:11, Luk. 10:12, 14, Hebr. 2:3. Wie het evangelie
-niet hoorden, worden ook niet naar het evangelie maar naar de
-wet geoordeeld; en de Heidenen, die de Mozaische wet niet kenden
-maar zondigden tegen de wet, die hun van nature bekend is,
-komen ook om zonder die Mozaische wet, terwĳl de Joden juist
-door deze geoordeeld worden, Rom. 2:12. Hoewel de Schrift het
-oordeel laat gaan over alle menschen zonder uitzondering, Mt.
-25:32, Hd. 17:31, Rom. 2:6, 14:10, 2 Cor. 5:10, 2 Tim.
-4:1, Op. 20:12, maakt zĳ daarbĳ toch onderscheid tusschen
-die natiën, welke het evangelie gekend en ten slotte het antichristendom
-hebben voortgebracht, en die andere volken, welke
-nooit van Christus hebben gehoord en daarom voor de eerste maal
-bĳ zĳne parousie van Hem vernemen, terwĳl zĳ voorts nog bĳzonder
-spreekt van het oordeel over de kwade engelen, en van de
-plaats, welke de goede engelen en de geloovigen in het eindgericht
-innemen.</p>
-
-<p>Zeker kost het moeite, om van dat gericht zich eene eenigszins
-heldere voorstelling te vormen. Het draagt zonder twĳfel niet
-uitsluitend een inwendig en geestelĳk karakter, zoodat het alleen
-zou plaats hebben in het geweten van den mensch; maar het is
-bepaald een gericht, dat ook uitwendig ten aanschouwe van alle
-schepselen voltrokken wordt. Beeld en zaak mogen nog zoo ineenvloeien,
-de verschĳning van Christus, de opstanding en evenzoo
-al wat van het gericht wordt verhaald is te realistisch geteekend,
-dan dat het vrĳ zou staan, om alles te vergeestelĳken. Doch dan
-<span class="pagenum" id="Page_494">[494]</span>
-is voor het houden van dit gericht ook een plaats en eenige ruimte
-van tĳd van noode. En de Schrift geeft ons aanleiding om te
-denken, dat het een successief verloop heeft. De engelen vergezellen
-Christus bĳ zĳne komst op de wolken, om hem in de uitvoering
-van het vonnis behulpzaam te zĳn; zĳ vergaderen de rechtvaardigen,
-scheiden de boozen van hen af en drĳven hen van voor
-zĳn aangezicht weg, Mt. 13:30, 49, 24:31. Bovendien is Hĳ
-omringd door de gezaligden, 1 Thess. 3:13, 4:16, 2 Thess. 1:10,
-Jud. 14, Op. 17:14, 19:14. Nadat dan de opstanding der gestorven
-en de verandering der levend overgebleven geloovigen
-heeft plaats gehad, worden dezen saam opgenomen in de wolken,
-den Heere tegemoet, in de lucht, 1 Thess. 4:17. Niet onmogelĳk
-is het, dat, evenals bĳ Christus opstanding en hemelvaart uiteenvielen
-en zelfs door veertig dagen van elkander gescheiden
-waren, zoo ook de opstanding of verandering van de geloovigen
-aan het einde der dagen nog niet in eens die volle heerlĳkheid
-hun toevoegt, welke na de wereldvernieuwing in den nieuwen
-hemel of op de nieuwe aarde hun deel zal zĳn, Lampe en Gerdes
-bĳ M. Vitringa IV 143. Maar hoe dit zĳ, de opstanding of verandering
-sluit voor de geloovigen, evenals voor Christus, de
-rechtvaardiging in. Wel zegt de Schrift, dat alle menschen zonder
-onderscheid, dus ook de geloovigen, voor den rechterstoel van
-Christus moeten verschĳnen. Maar zĳ getuigt tevens, dat wie
-gelooft niet geoordeeld wordt en niet in het gericht komt, want
-hĳ heeft reeds het eeuwige leven, Joh. 3:18, 5:24; dat de
-gestorven geloovigen reeds in den hemel bĳ Christus zĳn en met
-lange, witte kleederen zĳn bekleed, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23,
-Op. 6:11, 7:9, 14; en dat Christus komt, om verheerlĳkt te
-worden in zĳne heiligen en bewonderd te worden in allen die
-gelooven, 2 Thess. 1:10. Voordat Christus het vonnis uitspreekt
-over de kwade engelen, over de antichristelĳke wereld en over
-de cultuurlooze volken, heeft Hĳ de schapen reeds aan zĳne
-rechterhand gesteld en is Hĳ door zĳne engelen en zĳne heiligen
-omstuwd. Dit blĳkt ook uit <a id="ct_57"></a>1 Cor. 6:2, 4, waar Paulus uitdrukkelĳk
-zegt, dat de heiligen de wereld en de engelen zullen
-oordeelen, M. Vitringa IV 163. Want deze uitspraak mag niet
-verzwakt worden tot een goedkeuren door de geloovigen van het
-oordeel, dat Christus over wereld en engelen velt, maar duidt
-bepaald blĳkens het verband aan, dat de heiligen deel zullen
-<span class="pagenum" id="Page_495">[495]</span>
-nemen aan het oordeel over de wereld en engelen. Trouwens
-beloofde Jezus reeds aan zĳne twaalf discipelen, dat zĳ met Hem
-zitten zouden op twaalf tronen, oordeelende de twaalf geslachten
-Israels, Mt. 19:28, Luk. 22:30, en Johannes zag rondom den
-troon Gods tronen in den hemel, bezet door de ouderlingen der
-gemeente, Op. 4:4, 11:16, 20:4, 6. Christus toch en zĳne
-gemeente zĳn één; wat wereld en engelen tegen haar hebben misdaan,
-dat rekent Hĳ, als ware het tegen Hem geschied, Mt. 25:40, 45,
-Mk. 9:41, 42. Zelfs tot de goede engelen breidt dit oordeel van
-Christus en zĳne gemeente zich uit, 1 Cor. 6:4, want de engelen
-zĳn gedienstige geesten, die tot den dienst uitgezonden worden
-om dergenen wil, die de zaligheid beerven zullen en daarom in
-het toekomstig Godsrĳk eene plaats erlangen naar den dienst,
-welken zĳ in betrekking tot Christus en zĳne gemeente hebben
-verricht. In het visioen van Johannes trekt daarom Christus,
-door zĳne heirlegers omringd, de antichristelĳke macht tegemoet,
-Op. 19:11-21; de triumfeerende kerk heeft deel aan zĳne
-koninklĳke heerschappĳ, Op. 20:4-6 en maakt ten slotte met
-Christus aan allen tegenstand een einde, als hĳ de volken oordeelt,
-die in de vier hoeken der aarde wonen, Op. 20:7-10. Cf. over
-het laatste oordeel: Lombardus, Sent. IV dist. 43 sq. Thomas,
-Suppl. qu. 88-90. Oswald, Eschat. 334f. Atzberger, Die christl.
-Eschat. 356-370. Jansen, Prael. III 1062. Simar, Dogm. § 169.
-Gerhard, Loc. XXVIII. Quenstedt, Theol. IV 605-634. Polanus,
-Synt. VI c. 69. Synopsis pur. theol., disp. 51. Mastricht, Theol.
-VIII 4, 7. Turretinus, Theol. XX qu. 6. Marck, Exspect. J. C.
-1. III c. 1-18. Moor VI 706-718. Kliefoth, Eschat 236f. 275f.
-Nitzsch, Ev. Dogm. 620f. Art. Gericht in Herzog<sup>3</sup>.</p>
-
-<p id="lmn_56-5" class="sep1">5. De plaats, waarheen de goddeloozen na het gericht verwezen
-worden, draagt in het N. Test. den naam van gehenna. Het
-hebr. <span lang="hbo" xml:lang="hbo">גֵּי הִנּוֹם</span> was oorspronkelĳk de naam van het dal van Hinnom,
-dat ten zuidoosten van Jeruzalem lag en volgens Jos. 15:8,
-18:16 de grensscheiding tusschen twee stammen vormde.
-Onder Achaz en Manasse werd dit dal een plaats voor den cultus
-van Moloch, ter wiens eere kinderen werden geslacht en verbrand,
-2 Kon. 16:3, 21:6, 2 Chr. 28:3, 33:6, Jer. 32:34, 35.
-Daarom werd deze plaats onder Josia verwoest en door de
-priesters onrein verklaard, 2 Kon. 23:10. Jeremia profeteerde,
-<span class="pagenum" id="Page_496">[496]</span>
-dat hier een vreeselĳk bloedbad voor de Israelieten aangericht
-en de naam van het dal Tofeth in dien van moorddal veranderd
-zou worden, Jer. 7:32, 19:6. En het apocriefe boek Henoch
-uitte de verwachting, dat in dit dal de goddeloozen verzameld
-zouden worden tot het gericht. Om deze reden werd later de
-naam Gehinnom overgedragen op de strafplaats der goddeloozen
-na den dood. Volgens anderen echter had deze overdracht eene
-andere oorzaak. Nadat het dal van Hinnom door Josia verwoest
-was, werd het volgens de latere Joden gebruikt voor het nederwerpen
-en verbranden van allerlei onreinigheid. Evenals Gan
-Eden de plaats aanduidde, waar na den dood de rechtvaardigen
-vertoefden, werd Gehinnom de naam van het oord, waarheen de
-onreinen en goddeloozen werden verwezen, om er straf te lĳden
-in het eeuwige vuur. Vuur was trouwens al van ouds een openbaring
-en symbool van den toorn en de grimmigheid des Heeren.
-Israels God is een verterend vuur, een eeuwige gloed, Deut. 4:24,
-9:3, Jes. 33:14; Hĳ sprak tot de kinderen Israels uit het
-midden des vuurs, Deut. 4:12, 33, 5:4, 22-26, 9:10, 10:4,
-cf. Ex. 3:2; zĳn toorn is een brandend vuur, uitgaande uit zĳn
-neus, Ps. 18:9, 79:5, 89:47, Jer. 4:4; vuur, uitgaande van
-het aangezicht des Heeren, verteert de offerande, Lev. 9:24;
-door vuur verdelgt Hĳ Nadab en Abihu, Lev. 10:2, de murmureerders
-des volks, Num. 11:1, Ps. 106:18, de Korachieten,
-Num. 16:35, de benden, die tegen Elia worden afgezonden,
-2 Kon. 1:10v.; en in vuur komt Hĳ eenmaal, om recht te doen
-op aarde en de goddeloozen te straffen, Deut. 32:22, Ps. 11:6,
-83:15, 97:3, 140:11, Jes. 30:33, 31:9, 66:15, 16, 24,
-Jer. 4:4, 15:14, 17:4, Am. 1:4v., Joel 2:30; en dat vuur
-brandt tot in den benedensten Scheol, Deut. 32:22, het wordt
-nimmer uitgebluscht, Jes. 66:24, en brandt eeuwig, Jer. 17:4.
-<a id="ct_405"></a>Deze voorstelling ging over in het Nieuwe Testament. Gehenna
-is de strafplaats der goddeloozen na den oordeelsdag, onderscheiden
-van <span lang="grc" xml:lang="grc">ἁδης, φυλακη, ἀβυσσος</span>, boven <a href="#lmn_54-4a">bl. 374</a>, maar
-identisch met de <span lang="grc" xml:lang="grc">καμινος του πυρος</span>, Mt. 13:42, 50 en de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">λιμνη του πυρος</span>, Op. 19:20, 20:10, 14, 15, 21:8. Het is
-de plaats, bestemd voor het beest uit den afgrond en voor den
-valschen profeet, Op. 19:20, voor Satan en zĳne engelen, Op.
-20:10, voor dood en hades, Op. 20:14, en voor alle goddeloozen,
-Op. 20:15, 21:8. En dezen worden er allen ingeworpen na de
-<span class="pagenum" id="Page_497">[497]</span>
-opstanding, Mt. 5:29, 30, 10:28, en na het eindgericht, Op. 19:20,
-20:10, 14, 15, 21:8, terwĳl vóór dien tĳd de hades, de gevangenis,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">φυλακη</span>, 1 Petr. 3:19, Op. 20:7 of de abyssus hun verblĳfplaats
-zĳn, en de straffe van het eeuwige vuur of de donkerheid der duisternis
-nog voor hen bewaard wordt, Mt. 8:29, 25:41, 46, 2 Petr.
-2:17, Jud. 13. In die gehenna toch brandt het eeuwige, onuitblusschelĳke
-vuur, Mt. 18:8, Mk. 9:43, 44, 48, knaagt de
-worm, die niet sterft, Mk. 9:44, 48, en is er eene eeuwige
-pĳniging, Mt. 25:46, 2 Thess. 1:9, Op. 14:11; het is een
-<span lang="grc" xml:lang="grc">γεεννα</span> of <span lang="grc" xml:lang="grc">καμινος του πυρος</span>,
-Mt. 5:22, 13:42, 50, 18:9, en tevens eene plaats der uiterste en buitenste duisternis, Mt.
-8:12, 22:13, 25:30, 2 Petr. 2:17, Jud. 13, cf. Deut. 5:22,
-Ps. 97:2, 3, buiten gelegen, Op. 22:15, in de diepte, zoodat
-men erin geworpen wordt, Mt. 5:29, 30, Op. 19:20, 20:10,
-14, 15, ver van de bruiloftstafel des Lams, Mt. 8:11, 12,
-22:13, ver van de gemeenschap met God en met Christus, Mt.
-7:23, 25:41, Luk. 13:27, 28, 2 Thess. 1:9, in het gezelschap
-van Satan en zĳne engelen, Mt. 25:41, Op. 20:10, 15.
-De toorn Gods openbaart zich daar in al zĳne verschrikkelĳkheid,
-Rom. 2:5-8, 9:22, 1 Thess. 1:10, Hebr. 10:31, Op. 6:16,
-17, zoodat de gehenna niet alleen een oord is van gemis,
-maar ook van smart en pĳn, beide naar ziel en naar lichaam,
-eene plaats van <span lang="grc" xml:lang="grc">κολασις</span>, Mt. 25:46, Op. 14:10, 11, van
-<span lang="grc" xml:lang="grc">κλαυθμος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">βρυγμος των ὀδοντων</span>,
-Mt. 8:12, 13:42 enz., van <span lang="grc" xml:lang="grc">θλιψις</span>
-en <span lang="grc" xml:lang="grc">στενοχωρια</span>, Rom. 2:9, 2 Thess. 1:6, van
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια</span>, Mt.
-7:13, Rom. 9:22, Phil. 1:28, 3:19, 2 Petr. 3:7, Op. 17:8,
-11, van <span lang="grc" xml:lang="grc">φθορα</span>, Gal. 6:8, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀλεθρος</span>,
-1 Thess. 5:3, 2 Thess. 1:9, 1 Tim. 6:9; de gehenna is het gebied van den tweeden
-dood, Op. 2:11, 20:6, 14, 15, 21:8.</p>
-
-<p>Op dezen vasten grond der Schrift werd in de christelĳke
-kerk de leer van de eeuwigheid der helsche straf gebouwd; en
-theologie en prediking, poezie en schilderkunst wedĳverden menigmaal
-met elkaar in plastische beschrĳving en realistische teekening
-van de pĳnen, welke daar naar lichaam en ziel in het eeuwige
-vuur werden geleden. Maar van tĳd tot tĳd werden er toch
-bezwaren tegen deze leer ingebracht. En sedert de Aufklärung
-in de vorige eeuw eene zachtere beoordeeling van zonde en misdaad
-deed opkomen, de pĳnbanken afschafte, de straffen matigde
-en allerwege een gevoel van humaniteit ontwaken deed, kwam
-<span class="pagenum" id="Page_498">[498]</span>
-er ook een gansch andere beschouwing over de straffen der hel
-en werden deze door velen of gewĳzigd voorgesteld of ganschelĳk
-verworpen, Lecky, <span lang="de" xml:lang="de">Gesch. d. Ursprungs und Einflusses der Aufklärung
-in Europa</span>, Leipzig 1873 I 259f. De gronden, waarop
-de eeuwigheid der helsche straf bestreden wordt, komen dan
-altĳd hierop neer: <i>a.</i> eeuwige straf strĳdt met de goedheid, de
-liefde, de barmhartigheid Gods en maakt Hem tot een tiran, die
-behagen schept in plagen en pĳnigen en zich lof bereidt uit het
-eeuwig gekerm van millioenen ongelukkige schepselen. <i>b.</i> Eeuwige
-straf strĳdt met de rechtvaardigheid Gods, wĳl zĳ geen verband
-houdt met en niet evenredig is aan de zonde, die, hoe schrikkelĳk
-ook, toch altĳd een beperkt, eindig karakter draagt. Het is niet
-te denken, dat God, die de volmaakte liefde en de hoogste gerechtigheid
-is, een menschenkind, ook al had het duizend jaren
-gezondigd, straffen zal met een eeuwigdurende pĳniging. <i>c.</i> Zulk
-eene eeuwige straf is ook onvoorstelbaar en ondenkbaar. De Schrift
-spreekt van vuur en worm en duisternis, maar dit zĳn alle beelden;
-letterlĳk opgevat, zouden zĳ elkander uitsluiten. Doch afgedacht
-daarvan, wat is de waarde eener eeuwige straf, die geen ander doel
-heeft dan om den zondaar eeuwig te pĳnigen? Wat nuttigheid
-heeft zĳ voor hem, die haar ondergaat, dewĳl zĳ waar berouw
-uiteraard uitsluiten moet en hem steeds doet voortgaan met zondigen?
-Wat eere brengt zĳ toe aan Gods naam, als zĳ de zonde niet
-overwint en vernietigt maar bestendigt en eeuwig doet voortduren?
-En hoe is het mogelĳk, dat de verlorenen onder zulk eene eeuwige
-straf zich voortdurend verharden, zonder ooit tot inkeer te komen
-en zich voor God te verootmoedigen? <i>d.</i> De Schrift leert dan
-ook geen eeuwige, eindelooze straf in de hel. Wel spreekt zĳ
-van eeuwige pĳn enz., maar eeuwig heeft daar evenals elders
-niet de beteekenis van eindeloos, doch duidt een tĳdduur aan,
-waarvan de grens zich aan de waarneming of berekening onttrekt;
-<a id="ct_187"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">αιωνιος</span> is, wat boven een langeren of korteren
-<span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων</span> uitgaat. Dit
-wordt nog daardoor versterkt, dat <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰωνιος</span>,
-<span lang="la" xml:lang="la">in bonam partem</span> van
-de goederen des heils, bĳv. van het leven gebruikt, vooral eene
-innerlĳke qualiteit aanduidt, waardoor al deze heilsgoederen
-worden voorgesteld als boven de vergankelĳkheid verheven. Daartegenover
-wordt de toestand der verlorenen als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια, φθορα,
-ὀλεθρος, θανατος</span> aangeduid, hetgeen er op wĳst, dat zĳ zoo
-niet eeuwig kunnen blĳven bestaan maar of ten eenenmale
-<span class="pagenum">[499]</span>
-<span id="Page_499">vernietigd</span> of eens geheel en al hersteld worden. <i>e.</i> <a id="ct_752"></a>Voor het laatste
-biedt de Schrift hope, als zĳ leert, dat Christus eene verzoening
-is voor de zonden der gansche wereld, 1 Joh. 2:2, Col. 1:19,
-20, en dat God in dien weg aller zaligheid wil, 1 Tim. 2:4,
-4:10. Gelĳk alle menschen in Adam sterven, zoo worden zĳ ook
-allen in Christus levend gemaakt, 1 Cor. 15:22, Rom. 5:18.
-Thans vergadert God alle dingen onder Christus als hoofd bĳeen,
-Ef. 1:10, opdat eens alle knie voor Christus zich buige, Phil.
-2:10, en God alles in allen moge wezen, 1 Cor. 15:28. God
-heeft allen onder de zonde besloten, opdat Hĳ allen barmhartig
-zou zĳn, Rom. 11:32.</p>
-
-<p id="ct_340">Op deze overwegingen worden dan aangaande het uiteinde
-der goddeloozen, indien wĳ afzien van het pantheisme en materialisme,
-dat alle onsterfelĳkheid en eeuwigheid loochent, de
-volgende drie hypothesen gebouwd. Ten eerste zĳn er, die
-leeren, dat er eene mogelĳkheid van bekeering open blĳft,
-niet alleen in den tusschentoestand tot op het eindgericht toe,
-boven <a href="#lmn_54-6d">bl. 382</a>, maar ook daarna nog en tot in alle eeuwigheid.
-Of er dus eene hel en eene eeuwige straf is, hangt geheel van
-den mensch en van zĳn vrĳen wil af. Indien hĳ zich voortdurend
-tegen de roepstem tot bekeering verzet, wikkelt hĳ zich steeds
-vaster en dieper in de zonde in en verlengt zĳne straf. Wĳl
-echter de prediking van geloof en bekeering nooit ophoudt en
-de wil des menschen steeds vrĳ blĳft, wordt de mogelĳkheid
-van eene eeuwige straf in de hel zeer onwaarschĳnlĳk en vleit
-men zich liever met de hope, dat ten slotte allen tot bekeering
-komen en in het eeuwige leven ingaan. Eeuwige pĳn in de Schrift
-beteekent dus alleen, dat zĳ, die zoo laat zich bekeeren, altĳd
-de herinnering aan hun hardnekkig verzet blĳven behouden en
-bĳ hen, die in dit leven het evangelie geloofden, eeuwig zullen
-achterstaan. Dit hypothetisch universalisme komt dus op eene
-voortdurende loutering neer en is eene hernieuwing van de leer
-der zielsverhuizing. Het verschil is alleen, dat de metempsychose
-deze loutering laat plaats vinden in het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span>, terwĳl het
-hypothetisch universalisme haar in het <span lang="de" xml:lang="de">Jenseits</span> stelt. Deze leer
-vond vooral in de vorige eeuw bĳ de Rationalisten ingang, maar
-wordt ook thans door vele theologen verdedigd, cf. Wegscheider,
-Instit. § 200. Bretschneider, Dogm. II 468 f. 581 f. Reinhard,
-Dogm. 706 f. Lange, Posit. Dogm. § 131. Dorner, Gl. II 972.
-<span class="pagenum" id="Page_500">[500]</span>
-Nitzsch, Ev. Dogm. 624. W. Schmidt, Christl. Dogm. II 517.
-Saussaye, mĳne Theol. van Ch. d. l. S. 71-75. H. Ernst,
-Geloof en Vrĳheid 1886 blz. 407-444. <a id="ct_343"></a>Voorts in Engeland de
-voorstanders van de zoogenaamde <span lang="en" xml:lang="en">future (second) probation</span> of van
-de <span lang="en" xml:lang="en">wider hope</span>, zooals Robertson, Maurice, Theol. Essays 1853 p.
-442: <span lang="en" xml:lang="en">the word eternal and the punishment of the wicked</span>.
-Thomas de Quincey, <span lang="en" xml:lang="en">On the supposed scriptural expression for
-eternity</span> 1852. Tennyson, In Memoriam. Farrar, <span lang="en" xml:lang="en">Eternal Hope</span>
-1878 en <span lang="en" xml:lang="en">Mercy and Judgment</span> 1881 met de door deze beide
-werken te voorschĳn geroepen litteratuur, cf. <span lang="en" xml:lang="en">The wider hope,
-essays and strictures on the doctrine and literature of future
-punishment by numerous writers, lay and clerical</span>, London Unwin
-1890. In Amerika de verdedigers van de <a id="ct_204" lang="en" xml:lang="en"></a>Andover position, ingenomen
-door de vĳf professoren van Andover College, Churchhill,
-Harris, Hincks, Tucker en Egb. C. Smith, die van verschillende
-artikelen der belĳdenis afweken, ook van dat aangaande de
-eeuwige straf, cf. <span lang="en" xml:lang="en">Andover Review</span> April 1890 p. 434 enz.
-<a id="ct_753"></a>Vanzelf leidt dit gevoelen van een voortgaande bekeering en
-loutering tot de leer van de zoogenaamde universalisten, die
-meenen, dat aan het einde alle schepselen de zaligheid en de
-heerlĳkheid deelachtig zullen worden. Wat daar gewenscht en
-gehoopt wordt, wordt hier zeker verwacht en als dogma verkondigd.
-<a id="ct_786"></a>De leer van den terugkeer aller dingen in God komt reeds
-voor in de indische en grieksche philosophie, ging vandaar over
-in Gnosticisme en Neoplatonisme en werd dan het eerst in de
-christelĳke theologie voorgedragen door <a id="ct_148"></a>Origenes. Deze spreekt
-wel herhaaldelĳk van eene eeuwige straf in de hel maar ziet
-daarin toch slechts eene practische leer, die voor de onontwikkelden
-noodig is doch door de gnostici geheel anders opgevat
-wordt. Volgens <a id="ct_149"></a>Origenes toch zĳn alle geesten oorspronkelĳk door
-God gelĳk geschapen, doch de daden van den vrĳen wil brengen
-ongelĳkheid en veroorzaken, dat de zielen der menschen ter
-loutering in eene stoffelĳke wereld verplaatst en aan lichamen
-verbonden worden. Doch deze loutering zet ook na den dood en
-na het eindgericht zich voort, totdat uit en door de grootst
-mogelĳke verscheidenheid de gelĳkheid weer te voorschĳn treedt
-en alle geesten weder tot God terugkeeren in dienzelfden toestand,
-waarin zĳ oorspronkelĳk bĳ Hem verkeerden. Wĳl echter de vrĳe
-wil altĳd dezelfde blĳft, kan hĳ evengoed als van het kwade
-<span class="pagenum" id="Page_501">[501]</span>
-tot het goede, zoo weder van het goede tot het kwade terugkeeren,
-en is er dus eene voortdurende wisseling van afval en
-wederbrenging aller dingen, eene eindelooze schepping en vernietiging
-der stoffelĳke wereld, cf. Atzberger, Gesch. der christl.
-Eschat. 1896 S. 366-456. Deze gedachte van de wederherstelling
-aller dingen vond in de oudheid weerklank bĳ Gregorius
-Naz., Gregorius Nyss., Didymus, Diodorus van Tarsus, Theodorus
-van Mopsuestia, e. a., cf. Petavius, de angelis III 7. 8, in de
-Middeleeuwen bĳ Scotus Erigena, Amalrik van Bena en de broeders
-en <ins id="cor_29" title="znsters">zusters</ins> van den vrĳen geest,
-na de Hervorming bĳ Denck
-en vele Wederdoopers, bĳ Jane Leade, J. W. Petersen, Ludwig
-Gerhard, F. C. Oetinger, Michael Hahn, Jung-Stilling, Swedenborg
-enz., en in den nieuweren tĳd bĳ Schleiermacher, Chr. Gl.
-§ 117-120 en § 163 Anhang. Schweizer, Gl. II 577 f. 591.
-604. Schoeberlein, <span lang="de" xml:lang="de">Prinzip und System der Dogm.</span> 679. Riemann,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre <ins id="cor_30" title="van">von</ins> der Apokatastasis</span><sup>2</sup>
-Magdeburg 1897. Scholten, Initia 268 sq. W. Francken, Geloof en Vrĳheid 1886. Cf. Köstlin,
-art. Apokatastasis in Herzog<sup>3</sup>. <a id="ct_557"></a>Veel grooter instemming vond
-echter nog een derde gevoelen, dat onder den naam van conditioneele
-onsterfelĳkheid bekend staat. Hoewel de vroegere theologie
-zeer dikwerf van de onsterfelĳkheid sprak in geestelĳken
-zin, als eene gave, door Christus verworven, toch dacht daarom
-schier niemand eraan, om de natuurlĳke onsterfelĳkheid der ziel
-te loochenen. <a id="ct_558"></a>Het eerst leerden de Socinianen onder den invloed
-van hun abstract supranaturalisme, dat de zielen niet van nature
-onsterfelĳk waren maar dit eerst werden in geval van gehoorzaamheid
-door eene gave Gods. Daaruit volgde, dat de goddeloozen
-en de duivelen krachtens eene natuurlĳke vergankelĳkheid
-eenmaal moesten ophouden te bestaan. Socinus sprak dit nog niet
-zoo duidelĳk uit, maar zĳne volgelingen leerden zonder omwegen,
-dat de tweede dood in vernietiging bestond; en deze had dan
-volgens Crell, Schmalz e. a. niet bĳ of spoedig na den dood,
-doch eerst na de algemeene opstanding en het wereldgericht
-plaats, Fock, Der Socin. 714 f. Van de Socinianen werd deze
-leer overgenomen door Locke, Warburton, Whiston, Dodwell,
-Walter e. a., en in deze eeuw door Rothe, Theol. Ethik § 470-472
-en Weisse, <span lang="de" xml:lang="de">Ueber die philos. Bedeutung der christl. Eschat.</span>
-Stud. u. Krit. 1836. Vooral echter begon zĳ opgang te maken
-en aanhangers te vinden, sedert zĳ in 1885 verdedigd werd door
-<span class="pagenum" id="Page_502">[502]</span>
-<a id="ct_172"></a>Edward White in zĳn <span lang="en" xml:lang="en">Life in Christ, a study of the Scripture
-doctrine on the nature of man, the object of the divine incarnation
-and the conditions of human immortality</span>, 3 ed. Stock
-London 1878. Dit boek bracht vele pennen in beweging en lokte
-niet alleen ernstige bestrĳding doch ook velerlei betuiging van
-instemming uit. Overal vindt het conditionalisme thans talrĳke
-verdedigers, zooals bĳv. Schultz, <span lang="de" xml:lang="de">Voraussetzungen der christl.
-Lehre von der Unsterblichkeit</span> 1861. H. Plitt, <span lang="de" xml:lang="de">Evang. Glaubenslehre</span>
-1863. II 413. Weisse, Philos. Dogm. § 970. Lemme,
-<span lang="de" xml:lang="de">Endlosigkeit der Verdammnis und allgemeine Wiederbringung</span>,
-Lichterfelde-Berlin, Runge. (voordracht, geh. 12 Aug. 1898).
-Charles Byse, <span lang="fr" xml:lang="fr">L’immortalité conditionelle ou la vie en Christ</span>, Paris
-1880. Petavel-Olliff, <span lang="fr" xml:lang="fr">Le problème de l’immortalité</span>, Paris 1891.
-Dr. Jonker, De leer der condit. onsterfelĳkheid, Theol. Stud. I.</p>
-
-<p id="lmn_56-6" class="sep1">6. Indien nu bĳ de leer van de eeuwige straf het menschelĳk
-gevoel te beslissen had, zou zĳ zeker moeilĳk te handhaven
-zĳn en thans ook maar weinig verdedigers vinden. Dankbaar
-dient het te worden erkend, dat sedert de vorige eeuw de idee
-der humaniteit en het gevoel van sympathie krachtig ontwaakt
-zĳn en aan de wreedheid, die vroeger vooral ook op het gebied van
-het strafrecht heerschte, een einde hebben gemaakt. Maar niemand
-kan er toch blind voor zĳn, dat ook deze humanitaire beschouwing
-hare eenzĳdigheden en gevaren medebrengt. De machtige omkeer,
-die plaats gegrepen heeft, laat zich in dezen éénen zin beschrĳven,
-dat, terwĳl vroeger de krankzinnigen zelfs als misdadigers werden
-behandeld, thans de misdadigers als krankzinnigen beschouwd
-worden. Voorheen werd in elke abnormaliteit schuld gezien;
-thans worden alle begrippen van schuld, misdaad, verantwoordelĳkheid,
-toerekenbaarheid enz. van hunne realiteit beroofd, cf.
-Simons, Nieuwe richtingen in de strafrechtwetenschap, Gids April
-1900 bl. 48-84. Het besef van recht en gerechtigheid, van
-wetsovertreding en schuld wordt op bedenkelĳke wĳze verzwakt,
-naarmate de maatstaf van al deze dingen niet in God, maar in
-den mensch en in de maatschappĳ wordt verlegd. Daarmede gaat
-allengs alle zekerheid en veiligheid teloor. Want als het belang
-der maatschappĳ den doorslag geeft, dan wordt niet alleen elke
-grens tusschen goed en kwaad uitgewischt, maar loopt ook het
-recht gevaar, aan de macht te worden opgeofferd. Het is u nut,
-<span class="pagenum" id="Page_503">[503]</span>
-dat één mensch voor het volk sterve en niet heel het volk verloren
-ga, Joh. 11:50, wordt dan de taal der hoogste rechtspleging.
-En hetzelfde menschelĳk gevoel, dat eerst voor de humanitaire
-behandeling van den misdadiger pleitte, ontziet zich niet, om
-straks den marteldood van den onschuldige te eischen; het hosanna
-maakt voor het kruis hem plaats; de vox populi, die dikwerf
-ten onrechte als eene vox Dei wordt geëerd, schrikt voor geen
-gruwelen terug; en terwĳl de rechtvaardige er nog mede rekent,
-hoe het zĳn vee te moede is, is zelfs het ingewand, het hart,
-het gemoed van den goddelooze nog wreed, Spr. 12:10. Op het
-menschelĳk gevoel valt daarom weinig te bouwen; dat mag en
-kan bĳ de bepaling van recht en wet de beslissing niet geven;
-zelfs als de schĳn er tegen is, is het toch oneindig veel beter,
-in de hand des Heeren, dan in die van menschen te vallen,
-1 Chron. 21:13. En dit geldt ook bĳ de leer van de eeuwige
-straffen in de hel. Want 1<sup>o</sup> verdient het opmerking, dat deze
-leer, hoezeer zĳ in kerk en theologie dikwerf veel te realistisch
-is uitgewerkt, toch in de Schrift is gegrond. En niemand spreekt
-er in de Schrift vaker en breedvoeriger over dan onze Heere Jezus
-Christus, wien niemand diepte van menschelĳk gevoel en medelĳden
-ontzeggen kan, en die de zachtmoedigste en nederigste was
-onder alle kinderen der menschen. Het is de hoogste liefde, die
-met de zwaarste straffen dreigt. Tegenover de zaligheid van het
-eeuwige leven, welke Hĳ voor de zĳnen verwierf, staat de rampzaligheid
-van het eeuwig verderf, dat Hĳ den goddeloozen aankondigt.
-Beide waren in het Oude Test. in schaduwen gehuld en
-werden onder beelden voorgesteld. Maar in het Nieuwe Test. is
-het Christus, die het vergezicht opent zoowel in de diepten van
-de buitenste duisternis als in de woningen van het eeuwige licht.
-2<sup>o</sup> Dat de straf in deze plaats der buitenste duisternis eene
-eeuwige is, valt met de Schrift in de hand niet te betwĳfelen.
-Wel is waar, geeft <a id="ct_188"></a><span lang="grc" xml:lang="grc">αἰωνιος</span>
-(van <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων</span>, hebr. <span lang="hbo" xml:lang="hbo">עולם</span>, d. i. tĳdduur,
-levensduur, levensloop, menschenleeftĳd, onbepaald lange tĳd in
-verleden of toekomst; de tegenwoordige wereldtĳd, <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων οὑτος</span>;
-de toekomende eeuw, <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span>) zeer dikwĳls een tĳdduur te
-kennen, die wel menschelĳke berekening te boven gaat maar
-volstrekt niet eindeloos of eeuwig is. Dikwerf wordt het ook in
-het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nog gebruikt van den ganschen tot op de verschĳning
-van Christus toe voorbĳgeganen wereldtĳd, waarin de raad Gods
-<span class="pagenum" id="Page_504">[504]</span>
-door de profeten verkondigd werd maar toch niet ten volle geopenbaard
-was, Luk. 1:70, Hd. 3:21, Rom. 16:25, Col. 1:26,
-2 Tim. 1:9, Tit. 1:2. Doch het woord <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰωνιος</span> dient in het
-<abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> vooral, om de onvergankelĳke, boven alle bederf en verderf
-verheven natuur van de door Christus verworvene heilsweldaden
-aan te duiden, en wordt dan inzonderheid zeer <ins id="cor_31" title="dikwerk">dikwerf</ins> met
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ζωη</span> verbonden; het eeuwige leven, dat Christus schenkt aan een iegelĳk
-die gelooft, heeft zĳn begin reeds hier op aarde maar wordt toch
-eerst in de toekomst volkomen openbaar; het behoort wezenlĳk
-tot den <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span>, Luk. 18:30, is onverderfelĳk, Joh. 11:25,
-26, en heet eeuwig, evenals de <span lang="grc" xml:lang="grc">οἰκοδομη ἐκ θεου</span>, 2 Cor. 5:1,
-de <span lang="grc" xml:lang="grc">σωτηρια</span>, Hebr. 5:9, de <span lang="grc" xml:lang="grc">λυτρωσις</span>,
-9:12, de <span lang="grc" xml:lang="grc">κληρονομια</span>,
-9:15, de <span lang="grc" xml:lang="grc">δοξα</span>, 2 Tim. 2:10, de
-<span lang="grc" xml:lang="grc">βασιλεια</span>, 2 Petr. 1:11,
-evenals God, Christus, de H. Geest ook eeuwig worden genoemd,
-Rom. 16:26, Hebr. 9:14, 13:8 enz. Daartegenover wordt
-gezegd, dat de straf der goddeloozen bestaan zal in <span lang="grc" xml:lang="grc">το πυρ το
-αἰωνιον</span>; Mt. 18:8, 25:41, Jud. 7, <span lang="grc" xml:lang="grc">κολασις αἰωνιος</span>, Mt. 25:46,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ὀλεθρος αἰωνιος</span>, 2 Thess. 1:9,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">κρισις αἰωνιος</span>, Mk. 3:29.
-Evenals het eeuwige leven, wordt door deze omschrĳving de
-eeuwige straf voorgesteld als te behooren tot den <span lang="grc" xml:lang="grc">αἰων μελλων</span>,
-waarin geen verandering van staat meer mogelĳk is. Nergens
-duidt de Schrift met eenig woord aan of laat zĳ zelfs de mogelĳkheid
-open, dat er aan den toestand, die daar intreedt, nog
-een einde komen kan. En positief spreekt zĳ uit, dat het vuur
-daar onuitblusschelĳk is, Mt. 3:12, dat de worm niet sterft,
-Mk. 9:44, dat de rook der pĳniging opgaat in alle eeuwigheid,
-Op. 14:11, en voortduurt dag en nacht in alle eeuwigheid,
-20:10, en dat zĳ als eeuwige pĳn staat tegenover het eeuwige
-leven der rechtvaardigen, Mt. 25:46. Onbevangen exegese kan
-hier niet anders vinden dan eene eeuwige, nimmer eindigende
-straf. Cf. Cremer s. v. 3<sup>o</sup> De toestand der verlorenen wordt beschreven
-als <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια</span>, Mt. 7:13, <span lang="grc" xml:lang="grc">φθορα</span>.
-Gal. 6:8, <span lang="grc" xml:lang="grc">ὀλεθρος</span>,
-2 Thess. 1:9, <span lang="grc" xml:lang="grc">θανατος</span>, Op. 2:11 enz., in overeenstemming
-daarmede, dat in <abbr title="Oud en Nieuw Testament">O. en N. Test.</abbr> menigmaal gezegd wordt, dat
-de goddeloozen verdelgd, uitgeroeid, verwoest, verdorven, verdaan,
-buitengeworpen, afgesneden, als kaf verbrand zullen worden enz.
-De voorstanders van de conditioneele onsterfelĳkheid verstaan al
-deze uitdrukkingen in den zin van eene volkomen vernietiging,
-cf. White, <span lang="en" xml:lang="en">Life in Christ</span> 358-390. Maar deze opvatting mist
-<span class="pagenum" id="Page_505">[505]</span>
-allen grond. <a id="ct_476"></a>Leven beteekent in de Schrift nooit puur bestaan,
-en dood is nooit hetzelfde als vernietiging. Van den tĳdelĳken,
-lichamelĳken dood kunnen ook de conditionalisten dit niet ontkennen;
-zĳ nemen meest als de Socinianen aan, dat de goddeloozen
-ook na den dood nog blĳven voortbestaan, hetzĳ om eerst
-na opstanding en eindgericht door God vernietigd te worden,
-hetzĳ om langzamerhand weg te sterven en ten slotte ook physisch
-te gronde te gaan. <a id="ct_787"></a>Het laatste is zoowel wĳsgeerig als Schriftuurlĳk
-eene onmogelĳke gedachte. Zonde toch is geen substantie,
-geen materia maar forma, die een zĳn onderstelt en dat zĳnde
-niet vernietigt maar in eene verkeerde, van God afgewende
-richting stuurt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 81v.
-<a id="ct_294"></a>En de lichamelĳke dood is niet
-maar een natuurlĳk gevolg doch eene positieve, door God bedreigde
-en voltrokken straf op de zonde, ib. 176v. In dien dood
-vernietigt God den mensch niet, maar scheidt Hĳ ziel en lichaam
-tĳdelĳk vaneen, om beide in stand te houden en bĳ de opstanding
-weder te vereenigen. De Schrift leert duidelĳk en onwedersprekelĳk
-de onsterfelĳkheid van den mensch. Het conditionalisme
-verwart het ethische met het physische zĳn, als het in <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια</span>,
-die de straf der zonde is, eene vernietiging van de substantie
-des menschen ziet. En evenals God in den eersten dood den
-mensch niet vernietigt, zoo doet Hĳ dit ook niet in den tweeden
-dood. Immers wordt deze in de Schrift ook omschreven als pĳniging,
-Mt. 25:46, weening en knersing der tanden, Mt. 8:12,
-verdrukking en benauwdheid, Rom. 2:9, onuitblusschelĳk vuur,
-Mt. 18:8, nooit stervende worm, Mk. 9:44 enz., welke uitdrukkingen
-alle het bestaan der verlorenen onderstellen. Maar hun
-toestand kan toch <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπωλεια, φθορα, ὀλεθρος, θανατος</span> heeten,
-wĳl zĳ in zedelĳken, geestelĳken zin geheel te gronde zĳn gegaan
-en in volstrekten zin die levensvolheid missen, welke den geloovigen
-door Christus geschonken wordt. Zoo heet de verloren
-zoon <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκρος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀπολωλος</span>,
-Luk. 15:24, 32, de Efeziërs in hun vroegeren toestand
-<span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span> in hun zonden en misdaden, Ef. 2:3,
-vervreemd van het leven Gods, Ef. 4:18, die van Sardes <span lang="grc" xml:lang="grc">νεκροι</span>,
-Op. 3:1 enz., zonder dat iemand hierbĳ aan hun niet-bestaan
-denkt. 4<sup>o</sup> Aan eene zelfde miskenning van het ethisch karakter
-der zonde maken de voorstanders van de apokatastasis zich
-schuldig. Het woord is aan Hd. 3:21 ontleend maar houdt daar,
-gelĳk thans iedereen erkent, volstrekt niet in, wat er thans mede
-<span class="pagenum" id="Page_506">[506]</span>
-bedoeld wordt. De Schrift leert nergens, dat eenmaal alle menschen
-en zelfs alle duivelen zalig zullen worden. Wel spreekt zĳ
-dikwerf zeer universalistisch, omdat het werk van Christus intensief
-van oneindige waarde is en aan de geheele wereld en menschheid
-in haar organisch bestaan ten goede komt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 390v. Maar zĳ
-sluit beslist uit, dat alle individuen onder de menschen of ook
-zelfs de duivelen eenmaal burgers zouden worden in het koninkrĳk
-Gods. Ten allen tĳde is de leer van de wederbrenging aller
-dingen dan ook slechts door enkele op zichzelf staande personen
-geleerd, en zelfs heden ten dage vindt onder de theologen nog
-eer het conditionalisme dan de apokatastasis voorspraak. Feitelĳk
-is deze leer ook niet van christelĳken doch van heidenschen
-oorsprong, en draagt zĳ geen Schriftuurlĳk doch een wĳsgeerig
-karakter. Het is het pantheisme, dat er aan ten grondslag ligt
-en alle dingen, gelĳk zĳ uit God voortkomen, zoo ook successief
-tot Hem terugkeeren doet. God is hier geen Wetgever en Rechter,
-die eenmaal de wereld in rechtmatigheid oordeelen zal, maar
-eene onbewuste, immanente kracht, die alles voortstuwt tot het
-einde en eens alles tot zich hereent. <a id="ct_823"></a>De zonde is hier geen
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομια</span>, maar een noodzakelĳk moment in de wereldontwikkeling.
-En de verlossing in Christus is geen juridisch herstel en geen
-ethische vernieuwing maar een physisch proces, dat alles beheerscht.
-5<sup>o</sup> Om de eeuwige straf te billĳken is daarom vóór alle dingen
-noodig, dat men met de Schrift de onkreukbare rechtvaardigheid
-Gods en het diep zondig karakter der zonde erkenne. Zonde is
-geen zwakheid, geen gebrek, geen tĳdelĳke en allengs verdwĳnende
-onvolkomenheid, maar zĳ is naar haar oorsprong en wezen
-<span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομια</span>, overtreding van de wet, opstand en vĳandschap tegen
-God, negatie van zĳn recht, van zĳn gezag, zelfs van zĳn bestaan.
-Wel is de zonde eindig in dien zin, dat zĳ door een eindig
-schepsel in een eindigen tĳd wordt volbracht, maar Augustinus
-heeft reeds terecht opgemerkt, dat niet de tĳdduur, waarin de
-zonde gepleegd wordt, maar haar innerlĳke aard de maatstaf is
-van hare straf. Een uur van onbedachtzaamheid kan maken, dat
-men jaren schreit. Op zonden van een enkel oogenblik volgt heel
-een leven van schande en straf. Wie eene misdaad begaat, wordt
-soms gestraft met den dood en door de aardsche overheid in
-een onherstelbaren toestand overgebracht. Zoo doet God ook;
-want wat op aarde de doodstraf is, is de straf der hel in het
-<span class="pagenum" id="Page_507">[507]</span>
-eindgericht. Hĳ beoordeelt en straft de zonde naar haar innerlĳke
-qualiteit. En dan is de zonde oneindig in dien zin, dat zĳ
-begaan wordt tegen de hoogste Majesteit, die een absoluut recht
-op onze liefde en onze vereering heeft. God is onze gehoorzaamheid
-en toewĳding waardig op absolute, oneindige wĳze; de wet,
-waarin Hĳ deze eischt, is daarom absoluut verbindend, hare
-verbindbaarheid oneindig groot; en de overtreding van die wet
-is dus, intensief beschouwd, een absoluut, een oneindig kwaad.
-Bovendien komt hier niet zoozeer de <span lang="la" xml:lang="la">diuturnitas peccandi</span> in
-aanmerking, als wel de <span lang="la" xml:lang="la">voluntas peccantis, quae hujusmodi est
-ut semper vellet peccare si posset</span>, Aug. de civ. 21, 11. Wie
-de zonde doet, is een dienstknecht der zonde en wil en kan niet
-anders dan zondigen. Het ligt waarlĳk niet aan hem, als hĳ
-buiten de gelegenheid wordt gesteld, om op den zondigen weg
-voort te gaan; naar zĳn innerlĳke begeerte zou hĳ niet anders
-willen, dan eeuwig blĳven leven, om eeuwig te kunnen zondigen.
-Wie zou dan, lettende op deze zondige natuur van de zonde,
-durven zeggen, dat God onrechtvaardig is, als Hĳ haar niet
-alleen met tĳdelĳke maar ook met eeuwige straffen bezoekt?
-6<sup>o</sup> Gemeenlĳk wordt dit argument, aan de rechtvaardigheid Gods
-ontleend, dan ook slechts schuchter en aarzelend aangevoerd.
-Des te meer wordt de eeuwige straf in strĳd geacht met de
-goedheid en de liefde Gods. Indien zĳ echter niet met de rechtvaardigheid
-Gods in strĳd is, dan is zĳ dit ook niet en kan het
-zelfs niet zĳn met zĳne goedheid. Er is hier geen keus. Indien
-de eeuwige straf onrechtvaardig is, dan is zĳ daarmede geoordeeld
-en behoeft de goedheid Gods er niet meer bĳ te pas
-gebracht te worden. Indien zĳ echter beantwoordt aan Gods
-rechtvaardigheid, dan blĳft de goedheid Gods daarbĳ ongedeerd;
-wat rechtvaardig is, is ook goed. Het argument, aan Gods goedheid
-tegen de eeuwige straf ontleend, brengt dus op het voetspoor
-van Marcion heimelĳk een conflict tusschen Gods gerechtigheid
-en zĳne goedheid en offert de eerste aan de laatste op. Eene
-goedheid echter, die de rechtvaardigheid te niet doet, is geen
-ware, wezenlĳke goedheid meer. Zĳ is niets anders dan menschelĳke
-zwakheid en weekheid, en, op God overgebracht, een verzinsel
-van het menschelĳk brein, op geenerlei wĳze beantwoordend
-aan den levenden, waarachtigen God, die zich in de Schrift en
-ook in de natuur heeft geopenbaard. Want indien de eeuwige
-<span class="pagenum" id="Page_508">[508]</span>
-straf met Gods goedheid onbestaanbaar is, dan is het ook de
-tĳdelĳke straf. Doch deze is een feit, dat door niemand kan
-worden ontkend. De menschheid vergaat onder Gods toorn en
-door zĳne verbolgenheid wordt zĳ verschrikt. Wie kan het lĳden
-der wereld rĳmen met Gods goedheid en liefde? Toch moet het
-er mede overeen te brengen zĳn, want het bestaat. Indien nu
-het bestaan van het ontzettende lĳden in deze wereld ons niet
-mag doen twĳfelen aan Gods goedheid, dan mag ook de eeuwige
-straf ons niet leiden tot hare loochening. Als deze wereld bestaanbaar
-is met Gods liefde, gelĳk zĳ is en moet zĳn, dan is
-het ook de hel. Want buiten de H. Schrift is er geen sterker
-bewĳs voor het bestaan der hel, dan het bestaan dezer wereld,
-aan wier ellende de trekken van het beeld der hel zĳn ontleend.
-7<sup>o</sup> Bovendien bestaat er voor den mensch, die de eeuwige straf
-bestrĳdt, groot gevaar, om tegenover God den schĳnheilige te
-spelen. Hĳ doet zich voor als de liefderĳke, die in goedheid en
-medelĳden den Vader van onzen Heere Jezus Christus zeer verre
-overtreft. Dat neemt niet weg, dat diezelfde mensch, zoodra <i>zĳne</i>
-eer wordt aangerand, in woede ontsteekt en zĳn beleediger alle
-kwaads toewenscht in dit en in het toekomende leven. Nĳd, haat,
-toorn, wraakgierigheid komen op in het hart van iederen mensch
-tegen elk, die hem in den weg staat. Wĳ zoeken onze eigene
-eer, maar om de eer van God bekommeren wĳ ons niet; wĳ
-komen op voor ons eigen recht, maar het recht van God laten
-wĳ met voeten treden. Dat is toch waarlĳk een afdoend bewĳs,
-dat de mensch niet de geschikte beoordeelaar is van de woorden
-en de handelingen Gods. En toch, ook in dat opkomen voor eigen
-recht en eere ligt iets goeds. Hoe verkeerd de mensch het ook
-toepasse, er ligt toch in, dat recht en eere boven goed en leven
-gaan. Er sluimert ook in den zondaar nog een diep rechts- en
-eergevoel. En als dat aangerand wordt, ontwaakt het en onderdrukt
-het alle medelĳden. Als het in een strĳd tusschen twee
-menschen of tusschen twee volken gaat om het recht, dan bidt
-elk van ganscher harte, dat God het recht doe triumfeeren en
-de schenders ervan met zĳn oordeel treffe. Alle menschen beseffen
-nog iets van het <span lang="la" xml:lang="la">fiat justitia, pereat mundus</span>, en billĳken het,
-dat het recht triumfeere ten koste van duizenden menschenlevens.
-Om het recht gaat het ook in den oordeelsdag, en niet om een
-of ander privaat recht, maar om <i>het</i> recht bĳ uitnemendheid,
-<span class="pagenum" id="Page_509">[509]</span>
-om het recht in zĳne gansche beteekenis en in zĳn vollen omvang,
-om de gerechtigheid Gods, om God zelven als God te prĳzen
-in der eeuwigheid. 8<sup>o</sup> Er is dan ook geen twĳfel aan, of God
-zal zich in den oordeelsdag, ook als Hĳ de eeuwige straf over
-de zondaren uitspreekt, voor het oog van alle schepselen ten
-volle rechtvaardigen. Thans kennen wĳ ten deele en kennen ook
-de schrikkelĳkheid der zonde slechts ten deele. Maar als wĳ
-hier reeds bĳ het hooren van sommige gruwelen de zwaarste straf
-reeds niet zwaar genoeg achten, wat zal het dan zĳn, als wĳ
-aan het einde der dagen een inzicht ontvangen in de diepten der
-ongerechtigheid? En daarbĳ zĳn wĳ hier op aarde altĳd eenzĳdig;
-rechtsbesef en medelĳden komen telkens in conflict; wĳ zĳn of
-te zacht of veel te streng in ons oordeel. Maar alzoo is het niet
-en kan het niet zĳn bĳ den Heere onzen God. In Christus heeft
-Hĳ zĳne volle liefde geopenbaard, en die liefde is daarom zoo groot,
-wĳl zĳ eene verlossing heeft geschonken van den toekomenden toorn
-en van het eeuwig verderf. De bestrĳders van de eeuwige straf doen
-niet alleen aan de doemwaardigheid der zonde, aan de strengheid
-van het Goddelĳk recht tekort; zĳ maken ook inbreuk op de
-grootte van Gods liefde en van de verlossing, die in Christus is.
-Indien het niet gegaan had om de redding van een eeuwig verderf,
-ware de prĳs van het bloed van Gods eigen Zoon veel te duur
-geweest. De hemel, dien Hĳ door zĳn zoendood ons verwierf,
-onderstelt eene hel, waarvan Hĳ ons bevrĳdde. Het eeuwige leven,
-dat Hĳ ons schonk, onderstelt een eeuwigen dood, waarvan Hĳ
-ons verlost heeft. De gunst en het welbehagen Gods, waarin Hĳ
-ons eeuwig doet deelen, onderstelt een toorn, onder welken wĳ
-anders eeuwig hadden moeten verzinken. En daarom zal deze
-Christus ook eenmaal het gericht houden en het oordeel uitspreken.
-Een mensch, een waarachtig, volkomen mensch, die weet wat in
-den mensch is, die de zachtmoedigste aller menschen is, zal de
-rechter der menschen zĳn, zoo rechtvaardig, dat allen het zullen
-erkennen en alle knie voor Hem zich buigen en alle tong belĳden
-zal, dat Christus de Heer is, tot heerlĳkheid Gods des Vaders.
-God zal aan het eind, zoo niet gewillig, dan onwillig door alle
-schepselen als God worden erkend. 9<sup>o</sup> Dit moet ons genoeg
-zĳn. Onderzoekingen over de ligging en grootte der hel, over de
-hoedanigheid van vuur en worm, over den psychischen en den
-physischen toestand der verlorenen leiden tot geen resultaat,
-<span class="pagenum" id="Page_510">[510]</span>
-omdat de Schrift er het zwĳgen over bewaart. <a id="ct_394"></a>Alleen dit weten
-wĳ nog, dat de straf der hel eerst een aanvang neemt na den
-oordeelsdag, dat zĳ steeds gedreigd wordt aan degenen, die de
-waarheid Gods hardnekkig tegenstaan, aan de vreesachtigen en
-ongeloovigen en gruwelĳken en doodslagers en hoereerders en
-toovenaars en afgodendienaars en leugenaars, Op. 21:8, en dat
-zĳ ook dan nog verschilt naar de mate van ieders ongerechtigheid.
-Nergens leert de Schrift, dat er dan nog plaats voor bekeering
-en vergeving is. De toevoeging in <a id="ct_14"></a>Mt. 12:32: noch in deze eeuw
-noch in de toekomende, strekt niet, om de vergefelĳkheid der
-zonde tegen den Zoon des menschen ook nog in de toekomende
-eeuw, maar om de volstrekte onvergefelĳkheid der zonde tegen
-den H. Geest in het licht te stellen. Straf is in haar wezen
-handhaving der gerechtigheid en dient bepaaldelĳk na het oordeel,
-niet om te louteren maar om een iegelĳk te vergelden naar
-zĳn werk. <a id="ct_235"></a>Maar toch leert de Schrift zeer duidelĳk, dat er in
-die straf graden zĳn; de <span lang="la" xml:lang="la">poena damni</span> is gelĳk, maar de
-<span lang="la" xml:lang="la">poena sensus</span> verschilt; een ieder ontvangt naar zĳne werken, Mt. 10:15,
-11:24, 23:14, 24:51, Luk. 10:12, 14, 12:46, 47,
-2 Cor. 5:10 enz. En daarin spreekt zich nog iets van Gods
-barmhartigheid uit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 362. 365. Alle zonde staat absoluut
-tegen de gerechtigheid over, maar toch rekent God bĳ de straf
-met het relatief verschil, dat tusschen de zonden bestaat. Ook
-al wordt daarom niet met Augustinus, Enchir. 110, cf. Lombardus,
-Thomas, Bonaventura op Sent. IV 46 toegegeven, <span lang="la" xml:lang="la">poenas damnatorum
-certis temporum intervallis aliquatenus mitigari</span>, toch
-betoont zich zĳne gerechtigheid in de eeuwige straf op die wĳze,
-dat zĳne goedheid en liefde ongeschonden blĳven en nooit rechtmatig
-kunnen worden aangeklaagd. Ook in de hel geldt het
-woord, dat Hĳ de menschen niet van harte plaagt, Klaagl. 3:33;
-de smart, die Hĳ toezendt, is geen voorwerp van zĳne of van
-der zaligen verlustiging, maar een middel tot verheerlĳking van
-zĳne deugden en dus door dit einddoel in hare zwaarte en hare
-mate bepaald. Cf. Augustinus, Enchir. 110-113. de civ. XXI.
-Lombardus e. a. op Sent. IV 46-50. Thomas, S. Theol. suppl.
-qu. 97-99. Dante, De Hel. Petavius, Theol. dogm. t. IV de
-angelis III c. 4-8. Simar, Dogm. § 163. Jansen, Prael. III
-946-975. Bautz, <span lang="de" xml:lang="de">Die Hölle</span>, Mainz 1882. Sachs,
-<span lang="de" xml:lang="de">Die ewige Dauer der Höllenstrafen</span>, Paderborn 1900. Gerhard, Loc. IX tract. 5 en
-<span class="pagenum" id="Page_511">[511]</span>
-Loc. XXX. Quenstedt, Theol. I 560-565. Vilmar, Dogm. II 323.
-Philippi, Kirchl. Gl. III 389. Kähler, Art. Höllenstrafen in Herzog<sup>3</sup>.
-Limborch, Theol. Christ. VI 13. Calvĳn, Inst. III 25, 12. Synopsis
-pur. theol. disp. 52. Turretinus, Theol. El. XX qu. 7. Marck,
-Exspect. J. Chr. III c. 12. 13. Moor III 354-358. VI 798.
-M. Vitringa IV 175 II 305. 320. J. A. Turretinus, Op. II 612.
-Swinden, <span lang="en" xml:lang="en">An inquiry into the nature and place of hell</span>. Lond.
-1727. Jon. Edwards, Works, New-York 1881 I 612-642 IV
-254-321. Id. Betoog voor de eeuwigheid der straffen in een
-toekomstig leven, Utrecht 1792. Hodge, Syst. Theol. III 818.
-Shedd, Dogm. Theol. II 667. Oosterzee, Dogm. § 149.</p>
-
-<p id="lmn_56-7" class="sep1">7. Na het eindgericht volgt de vernieuwing der wereld.
-Sommigen hebben deze met Thomas, S. Theol. suppl. qu. 74
-art. 7 wel vóór het laatste oordeel geplaatst, maar de gewone
-voorstelling is toch deze, dat zĳ daarop volgt en dan eerst intreedt,
-als de goddeloozen reeds van de aarde verbannen zĳn.
-Ongetwĳfeld komt deze orde ook het meest met die in de H.
-Schrift overeen. In het Oude Test. wordt de dag des Heeren wel
-door allerlei schrikkelĳke teekenen voorafgegaan en heeft het
-gericht over de volken onder allerlei ontzettende gebeurtenissen
-plaats, maar de nieuwe aarde met hare buitengewone vruchtbaarheid
-neemt dan eerst een aanvang, als de overwinning over
-de vĳanden behaald en het volk Israels in zĳn land wedergekeerd
-en hersteld is. Evenzoo gaan volgens het Nieuwe Test. aan den
-dag des gerichts vele teekenen vooraf, zooals verduistering van
-zon en maan en sterren, beweging van de krachten des hemels enz.,
-Mt. 24:29, maar de verbranding der aarde heeft toch eerst in
-den dag des Heeren plaats, 2 Petr. 3:10, en daarna komt dan
-de nieuwe hemel en de nieuwe aarde, in welke gerechtigheid
-woont, 2 Petr. 3:13. Als het oordeel voltrokken is, ziet Johannes
-het nieuwe Jeruzalem neerdalen van God uit den hemel,
-Op. 21:1v. Bĳ deze verwachting eener wereldvernieuwing neemt
-de Schrift een standpunt tusschen twee uitersten in. Eenerzĳds
-is door velen, zooals Plato, Aristoteles, Xenophanes, Philo, Maimonides,
-Averroes, Nolanus, Peyrère, Edelmann, Czolbe enz.
-beweerd, dat deze wereld eeuwig in hare tegenwoordige gedaante
-zou voortbestaan. En andererzĳds waren Origenes, de Lutherschen,
-de Mennonieten, de Socinianen, Vorstius, de Remonstranten en
-<span class="pagenum" id="Page_512">[512]</span>
-ook enkele Gereformeerden, zooals Beza, Rivetus, Junius, Wollebius,
-Prideaux van meening, dat zĳ niet slechts in gedaante
-veranderd doch in substantie vernietigd en door eene gansch
-nieuwe wereld vervangen zou worden, M. Vitringa IV 194-200.
-Doch geen van deze beide gevoelens vindt steun in de Schrift.
-De Oudtest. profetie verwacht eene buitengewone verandering in
-heel de natuur maar leert toch geen vernietiging van de tegenwoordige
-wereld. De plaatsen, waarin men deze laatste geleerd
-acht, Ps. 102:27, Jes. 34:4, 51:6, 16, 65:17, 66:22, beschrĳven
-de verandering, welke na den dag des Heeren intreden
-zal, wel in zeer sterke bewoordingen, maar houden toch geen
-vernietiging van de wereldsubstantie in. Vooreerst toch is de
-beschrĳving, welke daar gegeven wordt, veel te beeldrĳk, dan
-dat er eene letterlĳke reductio ad nihilum van heel de wereld
-uit afgeleid zou kunnen worden. Voorts wordt het vergaan, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">אבד</span>,
-van hemel en aarde, Ps. 102:27, dat op zichzelf reeds nooit
-eene volstrekte vernietiging der substantie te kennen geeft, daardoor
-verklaard, dat zĳ als een kleed verouderen, als een gewaad
-veranderen, als een blad afvallen, als rook verdwĳnen zullen,
-Ps. 102:27, Jes. 34:4, 51:6. <a id="ct_234"></a>En eindelĳk geeft het woord
-scheppen, <span lang="hbo" xml:lang="hbo">ברא</span>, dat van den nieuwen hemel en de nieuwe aarde
-gebezigd wordt, Jes. 65:17, volstrekt niet altĳd een voortbrengen
-uit niets te kennen, maar duidt het dikwerf zulk eene werkzaamheid
-Gods aan, waardoor Hĳ uit het oude iets nieuws te voorschĳn
-doet komen, Jes. 41:20, 43:7, 54:16, 57:19; daarom
-wisselt het ook af met planten, gronden, maken, Jes. 51:16,
-66:22, en kan de Heere in Jes. 51:16 zeggen, dat Hĳ die
-nieuwe schepping daarmede begint, dat Hĳ zĳn woord in Israels
-mond legt en het dekt met de schaduw zĳner hand. Het nieuwe
-Test. verkondigt op dezelfde wĳze, dat hemel en aarde zullen
-voorbĳgaan, Mt. 5:18, 24:35, 2 Petr. 3:10, 1 Joh. 2:17,
-Op. 21:1, dat zĳ zullen vergaan, en verouden als een kleed,
-Hebr. 1:11, ontbonden, 2 Petr. 3:11, verbrand, 2 Petr. 3:10,
-veranderd worden, Hebr. 1:12. Maar deze uitdrukkingen sluiten
-geen van alle eene vernietiging der substantie in. Immers leert
-Petrus uitdrukkelĳk, dat de oude aarde, die door scheiding der
-wateren ontstond, door het water van den zondvloed vergaan is,
-2 Petr. 3:6, en dat de tegenwoordige wereld evenzoo, ofschoon
-krachtens Gods belofte niet meer door water, toch door vuur
-<span class="pagenum" id="Page_513">[513]</span>
-zal vergaan. Aan eene vernietiging van de substantie bĳ het
-vergaan der tegenwoordige wereld valt dus evenmin te denken
-als bĳ de verderving der vroegere wereld in den zondvloed;
-vuur verbrandt, reinigt, zuivert maar vernietigt niet. De tegenstelling
-in <a id="ct_81"></a>1 Joh. 2:17: die den wil Gods doet, blĳft in der
-eeuwigheid, leert, dat met de woorden: de wereld gaat voorbĳ
-met hare begeerlĳkheid, niet bedoeld is eene vernietiging van
-de substantie der wereld, maar eene verdwĳning der wereld in
-haar door de zonde verwoeste gedaante. Paulus zegt daarom ook
-zeer duidelĳk, dat de gedaante, <span lang="grc" xml:lang="grc">το σχημα</span>, van deze wereld voorbĳgaat,
-1 Cor. 7:31. Trouwens komt zulk een wereldvernieuwing
-alleen overeen met wat de Schrift over de verlossing leert. Deze
-is immers nooit eene tweede, nieuwe schepping, maar eene herschepping
-van het bestaande. Daarin bestaat juist Gods eere, dat
-Hĳ dezelfde menschheid, dezelfde wereld, denzelfden hemel en
-dezelfde aarde verlost en vernieuwt, welke door de zonde verdorven
-en verontreinigd waren. Zooals een mensch in Christus een nieuw
-schepsel is, bĳ wien het oude voorbĳgegaan en alles nieuw is
-geworden, 2 Cor. 5:17, zoo gaat ook deze wereld in haar tegenwoordige
-gedaante voorbĳ, om op het machtwoord Gods uit haar
-schoot aan eene nieuwe wereld het aanzĳn te geven. Gelĳk bĳ
-den enkelen mensch, zoo heeft er aan het einde der dagen ook
-bĳ de wereld eene wedergeboorte plaats, Mt. 19:28, die geen
-physische schepping maar eene geestelĳke vernieuwing is. Cf.
-Thomas, S. Theol. Suppl. qu. 74 art. 1 en qu. 91. Atzberger,
-Die christl. Eschat. 372 f. Gomarus, Op. I 131-133. 416.
-Spanheim, Dubia Evang. III 670-712. Turretinus, Th. El. XX
-qu. 5. Moor VI 733-736. M. Vitringa IV 186-215. Kliefoth,
-Eschat. 297 f.</p>
-
-<p id="lmn_56-8" class="sep1">8. Deze vernieuwing der zienlĳke wereld stelt de eenzĳdigheid
-van het spiritualisme in het licht, dat de toekomstige zaligheid
-tot den hemel beperkt. Bĳ de Oudtest. profetie is er geen twĳfel
-mogelĳk, dat zĳ de zaligheid als eene aardsche beschrĳft; zĳ
-verwacht, dat het volk Gods na den grooten dag in veiligheid
-en vrede onder den gezalfden koning uit Davids huis in Palestina
-wonen en door de heidensche natiën omringd en gediend worden
-zal. Er ligt waarheid in de woorden van Delitzsch op Jes. 66:24:
-<span lang="de" xml:lang="de">Das ist ja eben der Unterschied des
-<abbr title="Alten und Neuen Testaments">A. und N. T.</abbr>, dass das
-<span class="pagenum" id="Page_514">[514]</span>
-<abbr title="Alte Testament">A. T.</abbr> das Jenseits verdiesseitigt, das
-<abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> das Diesseits verjenseitigt;
-dass das <abbr title="Alte Testament">A. T.</abbr> das Jenseits in den Gesichtskreis des
-Diesseits herabzieht, das <abbr title="Neue Testament">N. T.</abbr> das Diesseits in das Jenseits
-emporhebt</span>. Maar toch doen zĳ de <abbr title="Nieuwtestamentische">N. T.</abbr> verwachting van de
-toekomstige zaligheid niet geheel tot haar recht komen. Er ligt
-in het N. Test. ongetwĳfeld eene vergeestelĳking der Oudtest.
-profetie; wĳl Jezus’ komst in eene eerste en tweede uiteenvalt,
-wordt eerst het koninkrĳk Gods in geestelĳken zin in het hart
-der menschen geplant; en de goederen van dat rĳk zĳn alle
-inwendig en onzienlĳk, vergeving, vrede, gerechtigheid, eeuwig
-leven. Dienovereenkomstig wordt het wezen van de toekomstige
-zaligheid ook meer geestelĳk opgevat, vooral door Paulus en
-Johannes, als een altĳd bĳ den Heere zĳn, Joh. 12:26, 14:3,
-17:24, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23, 1 Thess. 4:17, 5:10, 1 Joh.
-3:2. Maar toch wordt die zaligheid daarmede niet binnen den
-hemel opgesloten. Dat dit niet het geval kan zĳn, blĳkt principiëel
-reeds daaruit, dat het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> de vleeschwording des Woords
-en de lichamelĳke opstanding van Christus leert, aan het eind der
-dagen zĳn lichamelĳke wederkomst verwacht en terstond daarna de
-lichamelĳke opstanding van alle menschen, en inzonderheid die van
-de geloovigen, laat plaats hebben. Dit alles werpt het spiritualisme
-omver, dat, indien het aan zĳn beginsel getrouw bleef, evenals
-Origenes na den oordeelsdag niets dan geesten in een ongeschapen
-hemel mocht laten overblĳven. De Schrift leert echter gansch
-anders. Volgens haar bestaat de wereld uit hemel en aarde, de
-mensch uit ziel en lichaam, en heeft dienovereenkomstig ook het
-koninkrĳk Gods eene geestelĳke, verborgene en eene uitwendige,
-zienlĳke zĳde. <a id="ct_465"></a>Terwĳl Jezus de eerste maal gekomen is, om dat
-koninkrĳk in geestelĳken zin te stichten, keert Hĳ aan het einde
-der dagen weder, om er ook eene zichtbare gestalte aan te geven.
-De reformatie gaat van binnen naar buiten; de wedergeboorte
-der menschen voltooit zich in de wedergeboorte der schepping;
-het Godsrĳk is dan eerst ten volle gerealiseerd, als het ook
-zichtbaar over de aarde uitgebreid is. Zoo verstonden het ook
-de jongeren, als zĳ aan Jezus na zĳne opstanding vraagden, of
-Hĳ nu aan Israel het koninkrĳk weder oprichten zou. En Jezus
-ontkent in zĳn antwoord op die vraag niet, dat Hĳ eenmaal zulk
-een koninkrĳk oprichten zal, maar zegt alleen, dat de tĳden
-daarvoor door den Vader zĳn vastgesteld en dat zĳne jongeren
-<span class="pagenum" id="Page_515">[515]</span>
-thans de roeping hebben, om in de kracht des H. Geestes zĳne
-getuigen te zĳn tot aan het uiterste der aarde, Hd. 1:6-8.
-Elders getuigt Hĳ uitdrukkelĳk, dat de zachtmoedigen de aarde
-zullen beërven, Mt. 5:5, en stelt Hĳ de toekomstige zaligheid
-als een maaltĳd voor, waar men aanzit met Abraham, Izak en
-Jakob, Mt. 8:11, spĳze en drank geniet, Luk. 22:30, eet van
-het nieuwe, volmaakte pascha, Luk. 22:16, en drinkt van de
-vrucht van den nieuwen wĳnstok, Mt. 26:29. Wel is in deze
-bedeeling, tot de parousie toe, het oog der geloovigen naar boven,
-naar den hemel gericht. Daar is hun schat, Mt. 6:20, 19:21;
-daar is Jezus, die hun leven is, gezeten aan de rechterhand Gods,
-Joh. 14:3, 17:24, Col. 3:1-3; daar is hun burgerschap,
-terwĳl zĳ hier vreemdelingen zĳn, Phil. 3:20, Hebr. 11:13-16;
-daar wordt voor hen de erfenis bewaard, Hebr. 10:34,
-1 Petr. 1:4. Maar die erfenis is bestemd, om geopenbaard te
-worden. Christus komt eenmaal zichtbaar weer, en doet dan in
-zĳne heerlĳkheid de gansche gemeente, ja heel de wereld deelen.
-De geloovigen worden niet alleen naar zĳn beeld veranderd,
-Joh. 17:24, Rom. 8:17, 18, 28, Phil. 3:21, Col. 3:4, 1 Joh.
-3:2, maar de gansche schepping zal van de dienstbaarheid des
-verderfs worden vrĳgemaakt tot de vrĳheid der heerlĳkheid der
-kinderen Gods, Rom. 8:21; aarde en hemel worden zoo vernieuwd,
-dat er de gerechtigheid in woont, 2 Petr. 3:13, Op. 21:1;
-<a id="ct_539"></a>het hemelsch Jeruzalem, dat thans boven is en het voorbeeld van
-het aardsche Jeruzalem was, daalt dan op aarde neer, Gal. 4:26,
-Hebr. 11:10, 13-16, 12:22, 13:14, Op. 3:12, 21:2v. Dit
-nieuw Jeruzalem is niet met de gemeente identisch, al kan het
-ook overdrachtelĳk de bruid des Lams heeten, Op. 21:2, 9,
-want Hebr. 12:22, 23 maakt zeer duidelĳk onderscheid tusschen
-het hemelsche Jeruzalem en de gemeente der eerstgeborenen
-(vromen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>) en der volmaakte rechtvaardigen (ontslapen
-Christenen). Het hemelsch Jeruzalem is eene stad, door God
-zelven gebouwd, Hebr. 11:10; zĳ is de stad des levenden Gods,
-omdat God niet alleen haar bouwmeester is maar er ook zelf in
-woont, <a id="ct_87"></a>Op. 21:3; de engelen zĳn daarin de dienaren en vormen
-den hofstoet van den grooten Koning, Hebr. 12:22; de zaligen
-zĳn daarin de burgers, Op. 21:27, 22:3, 4. De beschrĳving,
-welke Johannes van dat Jeruzalem geeft, Op. 21 en 22, mag
-zeker evenmin als zĳne voorafgaande visioenen letterlĳk worden
-<span class="pagenum" id="Page_516">[516]</span>
-opgevat; dit wordt reeds daardoor uitgesloten, dat Johannes haar
-voorstelt als een kubus, waarvan lengte, breedte en hoogte gelĳk
-zĳn, n.l. 12000 stadiën, d. i. 300 Duitsche mĳlen, terwĳl de
-hoogte van den muur toch maar 144 el is, Op. 21:15-17.
-Johannes bedoelt met zĳne beschrĳving geen teekening van de
-stad, maar hĳ geeft gedachten en vertolkt die in beelden, wĳl
-de heerlĳkheid van het Godsrĳk op geen andere wĳze tot ons
-bewustzĳn te brengen is. En die beelden ontleent hĳ aan het
-paradĳs, met zĳn rivier en levensboom, Op. 21:6, 22:1, 2,
-aan het aardsche Jeruzalem met hare poorten en straten, Op. 21:12v.,
-aan den tempel met zĳn heilige der heiligen, waarin God
-zelf woonde, Op. 21:3, 22, aan heel het rĳk der natuur met
-al zĳne schatten van goud en edele gesteenten, Op. 21:11,
-18-21. Maar al zĳn het gedachten, welke op die wĳze door
-beelden vertolkt worden, die gedachten zĳn toch geen inbeeldingen
-of verdichtselen doch <span lang="de" xml:lang="de">diesseitige</span> beschrĳvingen van
-<span lang="de" xml:lang="de">jenseitige</span>
-realiteiten. Alwat waarachtig is, al wat edel is, al wat rechtvaardig
-is, al wat rein is, al wat liefelĳk is, al wat welluidt, in de gansche
-schepping, in hemel en aarde, wordt in de toekomstige Godsstad
-saamgebracht, maar vernieuwd, herschapen, tot zĳne hoogste
-heerlĳkheid opgevoerd. De substantie ervoor is in deze schepping
-aanwezig. Gelĳk de rups zich ontwikkelt tot vlinder, gelĳk
-koolstof zich omzet tot diamant, gelĳk het tarwegraan, stervend
-in de aarde, een ander voortbrengt, gelĳk de gansche natuur in
-de lente herleeft en in feestdosch zich tooit, gelĳk de gemeente
-gevormd wordt uit Adams gevallen geslacht, gelĳk het opstandingslichaam
-opgewekt wordt uit het lichaam, dat gestorven en
-in de aarde begraven is; zoo komt ook eenmaal door de herscheppende
-macht van Christus uit de door vuur gelouterde
-elementen van deze wereld de nieuwe hemel en aarde te voorschĳn,
-stralend in onvergankelĳke heerlĳkheid en van de <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλεια
-της φθορας</span> voor eeuwig bevrĳd. Heerlĳker dan deze schoone
-aarde, heerlĳker dan het aardsche Jeruzalem, heerlĳker zelfs dan
-het paradĳs zal de heerlĳkheid van het nieuwe Jeruzalem zĳn,
-waarvan God zelf de kunstenaar en de bouwmeester is. De status
-gloriae zal geen zuivere restauratie zĳn van den oorspronkelĳken
-status naturae, maar eene reformatie, die, dank zĳ de macht van
-Christus, alle <span lang="grc" xml:lang="grc">ὑλη</span> tot <span lang="grc" xml:lang="grc">εἰδος</span>,
-alle potentia tot actus doet overgaan
-en heel de schepping voor Gods aangezicht zal stellen, stralend
-<span class="pagenum" id="Page_517">[517]</span>
-in onverwelkelĳke pracht en bloeiend in de lente eener eeuwige
-jeugd. Substantieel gaat er niets verloren. Buiten zĳn wel de
-honden en de toovenaars en de hoereerders en de doodslagers en
-de afgodendienaars en een iegelĳk, die de leugen liefheeft of
-doet, Op. 22:15. Maar in den nieuwen hemel en de nieuwe
-aarde wordt de wereld hersteld; in de gemeente wordt het menschelĳk
-geslacht behouden; in die gemeente, die uit alle natiën
-en talen en tongen door Christus gekocht en vergaderd is, Op. 5:9
-enz., behouden alle de volken, ook Israel, elk zĳne onderscheidene
-plaats en roeping, Mt. 8:11, Rom. 11:25, Op. 21:24,
-22:2; en alle die volken brengen in het nieuwe Jeruzalem saam,
-al wat zĳ elk naar zĳn onderscheiden aard van God ontvangen
-hebben aan heerlĳkheid en eere, Op. 21:24, 26.</p>
-
-<p id="lmn_56-9" class="sep1">9. De zegeningen, waarin de gezaligden deelen, zĳn daarom
-niet alleen geestelĳk maar ook stoffelĳk of lichamelĳk van aard.
-Zoo verkeerd als het is, om de laatste met de heidensche volken
-en ook met sommige Chiliasten tot het hoofdbestanddeel der toekomstige
-zaligheid te maken, zoo eenzĳdig is het ook, om ze op
-stoische wĳze onverschillig te rekenen of ook van de zaligheid
-ten eenenmale uit te sluiten. De Schrift houdt het geestelĳke
-en het natuurlĳke steeds in nauw verband; wĳl de wereld uit
-hemel en aarde en de mensch uit ziel en lichaam bestaat, behooren
-heiligheid en heerlĳkheid, deugd en geluk, zedelĳke en
-natuurlĳke wereldorde ook ten slotte harmonisch verbonden te
-zĳn. <a id="ct_729"></a>De zaligen zullen daarom niet alleen vrĳ zĳn van alle zonde,
-maar ook van alle gevolgen der zonde, van onwetendheid en
-dwaling, Joh. 6:45, van den dood, Luk. 20:36, 1 Cor. 15:26,
-Op. 2:11, 20:6, 14, van armoede en krankheid, smart en
-vreeze, honger en dorst, koude en hitte, Mt. 5:4, Luk. 6:21,
-Op. 7:16, 17, 21:4, van alle zwakheid, oneer en verderf,
-1 Cor. 15:42 enz. Maar de geestelĳke zegeningen zĳn toch de
-voornaamste en zĳn ontelbaar vele: heiligheid, Op. 3:4, 5,
-7:14, 19:8, 21:27, zaligheid, Rom. 13:11, 1 Thess. 5:9,
-Hebr. 1:14, 5:9, heerlĳkheid, Luk. 24:36, Rom. 2:10,
-8:18, 21, aanneming tot kinderen, Rom. 8:23, eeuwig leven,
-Mt. 19:16, 29 enz., aanschouwing van en gelĳkvormigheid aan
-God en Christus, Mt. 5:8, Joh. 17:24, Rom. 8:29, 1 Cor.
-13:12, 2 Cor. 3:18, Phil. 3:21, 1 Joh. 3:2, Op. 22:4,
-<span class="pagenum" id="Page_518">[518]</span>
-gemeenschap met en dienen en prĳzen van God en Christus,
-Joh. 17:24, 2 Cor. 5:8, Phil. 1:23, Op. 4:10, 5:9, 13,
-7:10, 15, 21:3, 22:3 enz. Omdat al deze weldaden in beginsel
-reeds op aarde aan de geloovigen worden geschonken, zooals bĳv.
-de aanneming tot kinderen, Rom. 9:4, 8:15, Gal. 4:5, Ef. 1:5,
-en het eeuwige leven, Joh. 3:15, 16, 36 enz., hebben velen de
-zaligheid, welke Christus schenkt, uitsluitend als eene tegenwoordige
-opgevat, die alleen in den weg van een ethisch proces
-zich hoe langer hoe meer realiseert, Pfleiderer, Grundriss § 177.
-Biedermann, Dogm. § 974 f. Scholten, Initia c. 7. Ook Ritschl
-en vele zĳner aanhangers leggen eenzĳdig den nadruk op de
-<span lang="de" xml:lang="de">diesseitige Weltstellung</span> des Menschen, houden de zedelĳke vrĳheid,
-welke de Christen in het geloof tegenover de wereld ontvangt,
-voor de voornaamste weldaad, en spreken weinig of niet van de
-eeuwige zaligheid, welke Christus in de toekomst den zĳnen,
-bereidt, <a id="ct_156"></a>Ritschl, Rechtf. u. Vers. III<sup>2</sup> 459 f. 484 f. 534 f. 600 f.
-Tegenover het abstracte supranaturalisme der Grieksche en
-Roomsche kerk, dat de zaligheid uitsluitend transcendent opvat
-en dus hier op aarde het christelĳk levensideaal in den monnik
-belichaamd acht, verdedigt deze beschouwing eene belangrĳke
-waarheid. De Reformatie heeft, teruggaande tot de Schrift, deze
-supranaturalistische en ascetische levensopvatting principieel verwonnen.
-Wie gelooft, heeft op datzelfde oogenblik vergeving van
-zonden en eeuwig leven; hĳ is een kind van God, dat den Vader
-dient, niet als knecht uit hoop op loon, maar als een zoon, die
-uit liefde en dankbaarheid den wil des Vaders volbrengt; en hĳ
-volbrengt dien wil, niet door uit de wereld weg te vluchten maar
-door trouw te zĳn in de roeping, welke hem hier op aarde toebetrouwd
-is. Het leven voor den hemel vormt daarom geen
-tegenstelling met het leven in het midden der wereld; juist in
-die wereld bewaart Christus zĳne discipelen van den Booze. De
-nieuwe hemel en aarde wordt immers opgebouwd uit de elementen
-der wereld, die thans bestaat, en de gemeente is de herstelde
-menschheid onder Christus als Hoofd. Maar hoezeer de zaligheid
-in zekeren zin reeds het deel is van de geloovigen op aarde, zĳ
-is dat toch maar in beginsel en niet in volle werkelĳkheid. De
-geloovigen zĳn in hope zalig, Rom. 8:24; Jezus spreekt de
-armen van geest enz., zalig, omdat hunner het koninkrĳk der
-hemelen is, dat in de toekomst op aarde gesticht worden zal,
-<span class="pagenum" id="Page_519">[519]</span>
-Mt. 5:3-10. De geloovigen zĳn kinderen Gods en verwachten
-toch nog de volle verwezenlĳking van dat kindschap, Mt. 5:9,
-Rom. 8:23. Zĳ hebben het eeuwige leven, en moeten het toch
-nog bĳ de opstanding ontvangen, ook volgens Johannes, 5:20-29,
-6:40, 44, 54. Beide is dus waar, dat het koninkrĳk der hemelen
-er is en dat het toch nog komt. En deze dubbele waarheid bepaalt
-heel het karakter van den staat der heerlĳkheid. Gelĳk
-de nieuwe hemel en aarde gevormd wordt uit de elementen dezer
-wereld en de gemeente eene herschepping is van het in Adam
-gevallen menschelĳk geslacht, zoo is ook het leven der zaligen
-hiernamaals te denken als in analogie met het leven der geloovigen
-hier op aarde. <a id="ct_180"></a>Het bestaat eenerzĳds niet in eene <span lang="la" xml:lang="la">visio Dei</span> in
-Roomschen zin, waartoe de menschelĳke natuur slechts door een
-donum superadditum kan opgebeurd worden, en het is aan de
-andere zĳde ook niet eene langzame en geleidelĳke ontwikkeling
-van het christelĳk leven, dat hier reeds op aarde door de geloovigen
-geleid wordt. Het is een echt natuurlĳk leven, maar door de
-genade tot zĳne hoogste heerlĳkheid opgeheven, en in zĳn rĳkste
-schoonheid ontvouwd; de materia blĳft, doch de forma verschilt.
-De religie, dat is de gemeenschap met God, neemt er daarom
-de eerste, de centrale plaats in. Maar die gemeenschap zal rĳker,
-dieper, zaliger zĳn, dan zĳ hier op aarde ooit was of wezen kon,
-want zĳ zal door geen zonde verstoord, door geen afstand verbroken,
-door geen natuur of Schrift bemiddeld zĳn. Nu zien wĳ
-in den spiegel van Gods openbaring slechts zĳn beeld; dan zien
-wĳ aangezicht tot aangezicht, en kennen, gelĳk wĳ gekend zĳn.
-<span lang="la" xml:lang="la">Visio, comprehensio, fruitio Dei</span> maken het wezen der toekomstige
-zaligheid uit. De zaligen zien God, wel niet met lichamelĳke
-oogen, maar toch op eene wĳze, die alle openbaring in deze
-bedeeling door middel van natuur en van Schrift zeer verre te
-boven gaat; en dienovereenkomstig zullen zĳ Hem allen kennen,
-schoon elk naar de mate zĳner bevatting, met eene kennis, die
-in de kennisse Gods haar beeld en gelĳkenis heeft, rechtstreeks,
-onmiddellĳk, zuiver en rein, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 150-155. Zĳ ontvangen en
-bezitten dan alles, wat zĳ hier slechts in hope hebben verwacht.
-En alzoo God aanschouwende en God bezittende, genieten zĳ God
-en zĳn in zĳne gemeenschap zalig; zalig naar ziel en naar lichaam,
-in verstand en in wil. In de theologie was er verschil over, of
-de zaligheid hiernamaals formaliter zetelde in het verstand of in
-<span class="pagenum" id="Page_520">[520]</span>
-den wil, en dus in kennis of in liefde bestond. Thomas zeide
-het eerste, S. Theol. I 2 qu. 3 art. 4, en Duns Scotus beweerde
-het laatste, Sent. IV dist. 49 qu. 4. Maar Bonaventura vereenigde
-beide en merkte op, dat de <span lang="la" xml:lang="la">fruitio Dei</span> niet alleen eene vrucht
-was van de <span lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei</span> maar ook van den <span lang="la" xml:lang="la">amor Dei</span>
-en in beider vereeniging en samenwerking haar oorzaak had, Sent. IV
-dist. 49 p. 1 art. unic. qu. 4. 5, cf. Voetius, Disp. II 1217-1239.</p>
-
-<p id="lmn_56-10" class="sep1">10. De zaligheid der gemeenschap met God wordt genoten
-in en verhoogd door de gemeenschap der heiligen. Reeds op aarde
-is deze gemeenschap eene heerlĳke weldaad des geloofs. Wie om
-Jezus’ wil huis of broeders of zusters of vader of moeder of vrouw
-of kinderen of akkers verlaten hebben, ontvangen reeds in dit
-leven met de vervolgingen huizen en broeders en zusters en
-moeders en kinderen en akkers terug, Mk. 10:29, 30, want
-allen, die den wil des Vaders doen, zĳn Jezus’ broeder en zuster
-en moeder, Mt. 12:50. <a id="ct_359"></a>De geloovigen komen door den Middelaar
-des Nieuwen Testaments in gemeenschap, niet alleen met de
-strĳdende kerk op aarde, maar ook met de triumfeerende kerk
-in den hemel, de gemeente der eerstgeborenen, de geesten der
-volmaakte rechtvaardigen, zelfs met de vele duizenden der engelen,
-Hebr. 12:22-24. Maar deze gemeenschap, ofschoon in beginsel
-reeds op aarde bestaande, boven <a href="#lmn_47-6b">bl. 28</a>, zal toch onvergelĳkelĳk
-veel rĳker en heerlĳker zĳn, wanneer alle scheidsmuren van afstamming
-en taal, van tĳd en ruimte geslecht, alle zonde en
-dwaling uitgebannen en alle uitverkorenen in het nieuwe Jeruzalem
-saamgebracht zullen zĳn. Dan zal het gebed van Jezus ten volle
-worden verhoord, dat al zĳne schapen ééne kudde vormen onder
-éénen Herder, Joh. 10:16, 17:21. Alle heiligen zullen dan te
-zamen ten volle begrĳpen, welke de breedte en lengte en diepte
-en hoogte zĳ van de liefde van Christus, Ef. 3:18; zĳ zullen
-saam vervuld worden tot al de volheid Gods, Ef. 3:19, Col. 2:2,
-10, want Christus, dien God vervult, Col. 1:19, vervult op
-zĳne beurt de gemeente met zichzelven en maakt ze tot zĳn
-pleroma, Ef. 1:23, 4:10, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 417. En aanzittende met
-Abraham, Izak en Jakob aan éénen disch, Mt. 8:11, heffen zĳ
-uit éénen mond het loflied aan tot eere van God en van het
-Lam, Op. 4:11, 5:12 enz. Van de gemeente op aarde zegt de
-Schrift menigmaal, dat zĳ een klein kuddeken vormt, Mt. 7:14,
-<span class="pagenum" id="Page_521">[521]</span>
-22:14, Luk. 12:32, 13:23, hetgeen door de historie tot op
-den huidigen dag bevestigd wordt. En zelfs tegen het einde der
-dagen, als het evangelie onder alle volken gepredikt zal zĳn, zal
-de afval toenemen en het getal der getrouwen gering zĳn; reeds
-de profetie des O. Test. verkondigde, dat slechts een overblĳfsel
-van Israel zich tot den Heere bekeeren en behouden zou worden,
-boven bl. 429; en het N. Test. koestert evenzoo de verwachting,
-dat degenen, die volharden tot den einde toe, weinigen zullen zĳn,
-Mt. 24:13, 25:1v., Luk. 18:8. <a id="ct_754"></a>Maar aan de andere zĳde spreekt
-de Schrift dikwerf toch zeer universalistisch. Het verbond der
-genade wordt in Adam aan heel de menschheid bekend gemaakt,
-Gen. 3:15. Het verbond der natuur, dat na den zondvloed gesloten
-wordt, omvat alle schepselen, Gen. 9:9, 10. In Abraham
-worden alle geslachten der aarde gezegend, Gen. 12:3. De verlossing,
-welke eens aan Israel geschonken zal worden, komt allen
-Heidenen ten goede, boven <a href="#lmn_55-2c">bl. 433</a>. Jezus zegt, dat Hĳ zĳne ziel
-zal geven tot een rantsoen voor <i>velen</i>, Mt. 20:28, en dat <i>velen</i>
-zullen komen van Oosten en Westen en zullen aanzitten met
-Abraham, Izak en Jakob in het koninkrĳk der hemelen, Mt. 8:11.
-De genade, die in Hem is verschenen, is veel meer overvloedig
-dan de overtreding van Adam; zĳ komt over alle menschen tot
-rechtvaardigmaking des levens, Rom. 5:12-20, 1 Cor. 15:22.
-Nu worden in deze bedeeling alle dingen in den hemel en op de
-aarde onder Christus tot één vergaderd, Ef. 1:10. En eens aan
-het einde, zal alle knie voor Christus zich buigen en alle tong
-Hem als den Heer belĳden, Phil. 2:10, 11. Dan zal eene groote
-schare, welke niemand tellen kan, staan voor den troon en het
-Lam, Op. 7:9, 19:1, 6. Het zĳn volkeren, die zalig worden
-en in het licht van het nieuwe Jeruzalem wandelen, Op. 21:24,
-26, 22:2. En God zal dan in allen alles zĳn, 1 Cor. 15:28.
-In aansluiting bĳ en met beroep op deze laatste reeks teksten
-hebben velen de hope gekoesterd, dat ten slotte, zoo niet alle
-schepselen, dan toch alle menschen en, indien ook dit niet het
-geval mocht zĳn, dan toch verreweg de meeste menschen zalig
-zouden worden; de hel zou in het geheel niet bestaan of slechts
-een kleine uithoek zĳn in het heelal. Zĳ grondden deze hunne
-verwachting òf op de mogelĳkheid, om ook zalig te worden door
-de werken der wet (Pelagianen, Socinianen, Deisten enz.), òf op
-de gelegenheid, om ook na den dood in den tusschentoestand of
-<span class="pagenum" id="Page_522">[522]</span>
-zelfs nog na den oordeelsdag het evangelie te hooren en in den
-geloove aan te nemen (Universalisten). Deze gevoelens zĳn vroeger
-reeds besproken en behoeven dus thans niet meer aan de Schrift
-getoetst te worden, cf. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 232. II 318 f. 340 f. 350 f. III
-390-408 en boven <a href="#Page_499">bl. 499v</a>. Maar ook onder hen, die de belĳdenis
-vasthouden, dat niemand tot den Vader komt dan door Christus
-en dat er maar één naam onder den hemel ter zaligheid gegeven
-is, Joh. 14:6, Hd. 4:12, zĳn er altĳd enkelen geweest, die aan
-de mogelĳkheid der zaligheid in dit leven buiten de prediking
-van het evangelie hebben geloofd. <a id="ct_401"></a>Zĳ leerden alzoo ten aanzien
-van de kinderen des verbonds, van al de jongstervende kinderen
-binnen en buiten de grenzen des Christendoms, van idioten, krankzinnigen,
-doofstommen, die feitelĳk van de prediking des evangelies
-verstoken waren, en ook van sommige of van vele Heidenen, die
-in hun helder inzicht en deugdzaam leven bewĳzen gaven van
-eene waarachtige godsvrucht. Sommige kerkvaders namen een
-werkzaamheid van den Logos in de Heidenwereld aan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">deel I</a> 238.
-Augustinus geloofde, dat er van den beginne af aan niet alleen
-onder Israel maar ook onder andere volken altĳd enkelen waren
-geweest, die in den Logos geloofden en naar zĳne geboden vroom
-en rechtvaardig leefden, Ep. 102. de civ. 18, 47 en andere
-plaatsen bĳ Reuter, Aug. Studien 1887 S. 90 f. Abaelard beweerde,
-dat ook Heidenen de zaligheid konden deelachtig worden,
-bĳ Münscher-v. Coelln, D. G. II 147. Volgens Strauss, Chr. Gl.
-I 271 sprak Luther eenmaal den wensch uit, dat God ook
-mannen als Cicero en Seneca genadig mocht zĳn, en wilde
-Melanchton in het midden laten, of Hĳ soms langs een bĳzonderen
-weg aan Solon, Themistocles e. a. eenige kennis van de
-vergeving in Christus had medegedeeld. <a id="ct_174"></a>Zwingli sprak beslister
-en geloofde dat God ook onder de Heidenen zĳne uitverkorenen
-had, Chr. fidei expos. Op. IV 65. Maar anderen lieten alleen de
-mogelĳkheid open en durfden niet meer dan hopen en wenschen,
-zooals bĳv. à Lasco, bĳ Kuyper, Heraut 1047. Zanchius, bĳ
-Shedd, Dogm. Theol. I 436 II 704. Bilderdĳk, Brieven V 81.
-Kuyper, Heraut 594 cf. 1047. Ebrard, Das Dogma v. h. Ab.
-II 77. Shedd, Dogm. Theol. I 436 II 704. Dit gevoelen bleef
-echter altĳd het gevoelen van enkelen; de kerken lieten er zich
-in hare confessies niet over uit en de meeste theologen kwamen
-er tegen op, cf. litt. bĳ M. Vitringa I 29. <a id="ct_689"></a>Iets gunstiger
-<span class="pagenum" id="Page_523">[523]</span>
-oordeelde men over de zaligheid der jongstervende kinderen. De
-Roomschen leeren, dat alle Christenkinderen, die, voto of re
-gedoopt, sterven, zalig worden en alle andere vroegstervende
-kinderen in den limbus infantum eene <span lang="la" xml:lang="la">poena damni</span>, niet sensus,
-lĳden, Lombardus e. a. op Sent. II dist. 33. De Lutherschen
-oordeelen ten aanzien van de Christenkinderen als de Roomschen
-en laten de anderen aan Gods oordeel over, Gerhard, Loc. XVI
-§ 169. Buddeus, Inst. theol. V <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 6.
-<a id="ct_390"></a>De Gereformeerden neigden ertoe, om te
-gelooven, dat alle in het verbond der genade geboren en
-dan vóór de jaren des onderscheids door den dood weggenomen
-kinderen de hemelsche zaligheid deelachtig worden, Can. Dordr.
-I 7. Voetius, Disp. II 417, hoewel velen ook hier tusschen verkoren
-en verworpen kinderen onderscheid maakten en niet aan
-elk dezer kinderen individueel met zekerheid de zaligheid durfden
-toekennen, Martyr, Loci Comm. p. 76. 436, Beza, Pareus, Zanchius,
-Perkins e. a. Wat de vroegstervende kinderen buiten het
-verbond betreft, oordeelden sommigen vrĳ mild; Junius vermoedde
-liever uit liefde, dat zĳ behouden dan dat zĳ verloren waren,
-Op. II 333, en Voetius zeide: of zĳ verloren zĳn dan of sommigen
-onder hen uitverkoren zĳn en vóór hun sterven wedergeboren
-worden, <span lang="la" xml:lang="la">nolim negare, affirmare non possum</span>, Disp. II 413, cf.
-verdere litt. bĳ M. Vitringa II 51. 52, en vooral B. Warfield,
-<span lang="en" xml:lang="en">The development of the doctrine of infant salvation</span>, in:
-<span lang="en" xml:lang="en">Two studies in the history of doctrine</span>, New-York, Christ. Lit. Comp.
-1897 p. 143-239. Met de Schrift in de hand kunnen wĳ, zoowel in
-betrekking tot de zaligheid der Heidenen als tot die der vroegstervende
-kinderen, niet verder komen, dan dat wĳ van een beslist
-en stellig oordeel in positieven of negatieven zin ons onthouden.
-Alleen verdient het opmerking, dat de Gereformeerde theologie
-bĳ deze ernstige vragen in veel gunstiger conditie verkeert dan
-eenige andere. Want alle andere kerken kunnen hierbĳ dan alleen
-een zachter oordeel koesteren, wanneer zĳ op hare leer van de
-volstrekte noodzakelĳkheid der genademiddelen terugkomen of op
-die van de verdoemelĳkheid der zonde inbreuk maken. Maar de
-Gereformeerden wilden ten eerste de mate der genade niet vaststellen,
-waarmede een mensch ook onder vele dwalingen en zonden nog
-aan God verbonden kan zĳn noch den graad der kennis bepalen,
-die tot zaligheid onmisbaar noodig is, Voetius, Disp. II 537. 538.
-781. Witsius, Apost. Geloof II 2 en 15. Spanheim, Op. III 1291.
-<span class="pagenum" id="Page_524">[524]</span>
-En ten andere hielden zĳ staande, dat de middelen der genade
-niet absoluut noodzakelĳk waren tot de zaligheid en dat God ook
-buiten woord en sacramenten kon wederbaren ten eeuwigen leven,
-Calvĳn, Inst. IV 16, 19. In de tweede Helv. Confessie, art. 1
-luidt het: <span lang="la" xml:lang="la">agnoscimus Deum illuminare posse homines, etiam
-sine externo ministerio, quos et quando velit; id quod ejus potentiae
-est</span>. En de Westminstersche belĳdenis spreekt in cap. X
-§ 3 uit, dat uitverkoren kinderen, die in hun kindsheid sterven,
-wedergeboren en behouden worden door den Geest van Christus,
-<span lang="la" xml:lang="la">qui quando et ubi et quo sibi placuerit modo operatur</span>, en dat
-dit ook geldt van de overige uitverkorenen, <span lang="la" xml:lang="la">quotquot externae
-vocationis per ministerium verbi sunt incapaces</span>. Reuter zegt
-daarom terecht, als hĳ de leer van Augustinus op dit punt
-heeft uiteengezet: <span lang="de" xml:lang="de">In der That, es lässt sich das Paradoxon
-rechtfertigen, gerade die <i>partikularistische</i> Prädestinationslehre
-habe jene <i>universalistisch</i> klingenden Phrasen ermöglicht</span>, Aug.
-Studien 92. In de Gereformeerde theologie komen zelfs de bovenaangehaalde
-universalistische teksten der Schrift het best en
-het schoonst tot haar recht. Want universalistisch in dien zin,
-dat alle menschen of zelfs alle schepselen worden behouden, zĳn
-die teksten zeker niet bedoeld en ook door geen enkele christelĳke
-kerk opgevat. Alle belĳden zonder uitzondering, dat er niet alleen
-een hemel maar ook eene hel is. Hoogstens is er dus verschil
-over het getal dergenen, die zalig worden en die verloren gaan.
-Maar daarover valt niet te twisten; want dat getal is alleen Gode
-bekend. Op de vraag: Heere, zĳn er ook weinigen, die zalig
-worden, gaf Jezus alleen ten antwoord: strĳdt om in te gaan
-door de enge poort, want velen zullen zoeken in te gaan en zullen
-niet kunnen, Luk. 13:24. Dit alleen is rechtstreeks voor ons
-van belang; het getal der uitverkorenen behoeft ons niet bekend
-te zĳn. Maar in elk geval staat dit vast, dat het getal der uitverkorenen
-in de Gereformeerde theologie om geen enkele reden
-en in geen enkel opzicht kleiner behoeft gedacht te worden, dan
-in eenige andere theologie. Als het er op aankomt, is de Geref.
-belĳdenis ruimer van hart en breeder van blik, dan eenige andere
-christelĳke confessie. Zĳ vindt de laatste, diepste oorzaak der
-zaligheid alleen in Gods welbehagen, in zĳne eeuwige ontferming,
-in zĳne ondoorgrondelĳke barmhartigheid, in den onnaspeurlĳken
-rĳkdom zĳner almachtige en vrĳe genade. Welke vastere, breedere
-<span class="pagenum" id="Page_525">[525]</span>
-grondslag zou daarnaast voor de zaligheid van een schuldig en
-verloren menschengeslacht te vinden zĳn? Laten velen dan afvallen;
-hoe ontroerend dit zĳ, in Christus wordt toch de gemeente,
-de menschheid, de wereld behouden. Het organisme der schepping
-wordt hersteld. De goddeloozen worden van de aarde verdaan,
-Ps. 104:35, zĳ worden buitengeworpen, Joh. 12:31, 15:6,
-Op. 22:15. Maar onder Christus worden alle dingen, in den
-hemel en op de aarde, vergaderd tot één, Ef. 1:10. Alle dingen
-zĳn door Hem en tot Hem geschapen, Col. 1:16.</p>
-
-<p id="lmn_56-11" class="sep1">11. De gemeenschap met God, die in de gemeenschap der
-heiligen genoten wordt, sluit zeker in de toekomende eeuw evenmin
-als in deze bedeeling alle handeling en alle werkzaamheid
-uit. De christelĳke theologie heeft hier in den regel wel weinig
-aandacht aan gewĳd en meest van de hemelsche zaligheid als
-een kennen en genieten van God gesproken. En dit is zonder
-twĳfel ook de kern en het middelpunt, de bron en de kracht
-van het eeuwige leven. Ook biedt de Schrift weinig gegevens,
-om ons van de werkzaamheid der gezaligden eene heldere voorstelling
-te vormen. Zĳ beschrĳft de zaligheid meer als een rusten
-van den aardschen arbeid dan als het volbrengen van eene nieuwe
-werkzaamheid, Hebr. 4:9, Op. 14:13. Maar toch is de rust,
-die in het nieuwe Jeruzalem genoten wordt, evenmin bĳ God,
-Joh. 5:17, als bĳ zĳne kinderen, als een zalig niets-doen te
-denken. De H. Schrift zegt zelve, dat het eeuwige leven bestaat
-in een kennen en dienen, in een loven en prĳzen van God, Joh.
-17:3, Op. 4:11, 5:8 enz. Zĳne kinderen blĳven ook zĳne
-knechten, die Hem dienen dag en nacht, Op. 22:3. Zĳ zĳn
-profeten, priesters en koningen, die op de aarde heerschen in
-alle eeuwigheid, Op. 1:6, 5:10, 22:5. Naarmate zĳ op aarde
-over weinig getrouw zĳn geweest, worden zĳ in het koninkrĳk.
-Gods over veel gezet, Mt. 24:47, 25:21, 23. Ieder behoudt
-zĳn eigen persoonlĳkheid, want van allen, die ingaan in het nieuwe
-Jeruzalem, zĳn de namen geschreven in het boek des levens des
-Lams, Op. 20:15, 27, en elk ontvangt een eigen, nieuwen naam,
-Jes. 62:2, 65:15, Op. 2:17, 3:12, cf. 21:12, 14. De dooden,
-die in den Heere sterven, rusten van hunne moeiten, maar worden
-elk door zĳn eigen werken gevolgd, Op. 14:13. Geslachten,
-volken, natiën dragen het hunne tot verrĳking des levens in het
-<span class="pagenum" id="Page_526">[526]</span>
-nieuwe Jeruzalem bĳ, Op. 5:9, 7:9, 21:24, 26. Wat hier
-gezaaid wordt, wordt in de eeuwigheid gemaaid, Mt. 25:24, 26,
-1 Cor. 15:42v., 2 Cor. 9:6, Gal. 6:7, 8. De groote verscheidenheid,
-die in allerlei opzicht onder de menschen bestaat, wordt
-in de eeuwigheid niet vernietigd maar van al het zondige gereinigd
-en aan de gemeenschap met God en met elkander dienstbaar
-gemaakt. <a id="ct_396"></a>En gelĳk de natuurlĳke verscheidenheid in de
-gemeente op aarde nog met de geestelĳke verscheidenheid vermeerderd
-wordt, 1 Cor. 12:7v., zoo neemt dit natuurlĳk en
-geestelĳk verschil in den hemel nog weer daardoor toe, dat er
-onderscheidene graden van heerlĳkheid zĳn. Uit oppositie tegen
-de verdienstelĳkheid der goede werken hebben sommige Gereformeerden,
-zooals Martyr, Loci C. III 17, 8, Camero, Schoenfeld,
-Tilenus, Spanheim, evenals in de vierde eeuw reeds Jovinianus
-en later sommige Socinianen en thans nog Gerlach, alle onderscheid
-in de heerlĳkheid hiernamaals geloochend. En het is ook
-waar, dat aan alle geloovigen dezelfde weldaden in de toekomst
-van Christus worden beloofd; zĳ ontvangen allen hetzelfde eeuwige
-leven, dezelfde woonplaats in het nieuwe Jeruzalem, dezelfde
-gemeenschap met God, dezelfde zaligheid enz. Maar desniettemin
-stelt de Schrift het buiten allen twĳfel, dat er in die eenheid
-en gelĳkheid eene zeer groote afwisseling en verscheidenheid is.
-Zelfs de gelĳkenis, <a id="ct_23"></a>Mt. 20:1-16, waarop men zich menigmaal
-voor het tegendeel beroept, pleit voor zulk een onderscheid; want
-Jezus wil met die gelĳkenis leeren, dat velen, die naar eigen en
-anderer meening lang en zwaar hebben gearbeid, in het toekomstig
-Messiasrĳk volstrekt niet zullen achterstaan bĳ degenen, die veel
-korter tĳd in den wĳnberg zĳn werkzaam geweest; de laatsten
-halen de eersten in, want velen zĳn wel geroepen en arbeiden in
-den dienst van het koninkrĳk Gods, maar weinigen zĳn er, die
-daarvoor hiernamaals eene bĳzondere onderscheiding genieten en
-een uitgelezen plaats ontvangen. <a id="ct_487"></a>Veel duidelĳker wordt zulk een
-gradueel verschil in de heerlĳkheid op andere plaatsen in de
-Schrift geleerd, vooral daar, waar sprake is van een loon, dat
-een iegelĳk geschonken zal worden naar zĳne werken. Dat loon
-wordt thans in de hemelen bewaard, Mt. 5:12, 6:1v., Luk. 6:23,
-1 Tim. 6:19, Hebr. 10:34-37, en wordt eerst in het
-openbaar uitgedeeld bĳ de parousie, Mt. 6:4, 6, 18, 24:47,
-2 Thess. 1:7, 1 Petr. 4:13. Het wordt dan geschonken als
-<span class="pagenum" id="Page_527">[527]</span>
-vergoeding voor hetgeen de discipelen van Jezus hier op aarde
-om zĳnentwil verloochend en geleden hebben, Mt. 5:10v., 19:29,
-Luk. 6:21v., Rom. 8:17, 18, 2 Cor. 4:17, 2 Thess. 1:7,
-Hebr. 10:34, 1 Petr. 4:13, en verder ook als vergelding voor
-de goede werken, die zĳ hebben verricht, zooals bĳv. voor goede
-besteding der talenten, Mt. 25:15v., Luk. 19:13v., voor vĳandsliefde
-en belangelooze milddadigheid, Luk. 6:35, voor verzorging
-der armen, Mt. 6:1, voor bidden en vasten, Mt. 6:6, 18, voor
-het dienen der broederen, Mt. 10:40-42, voor trouwen dienst
-in het rĳk Gods, Mt. 24:44-47, 1 Cor. 3:8 enz. Dat loon
-zal in verband staan met en evenredig zĳn aan de werken, Mt.
-16:27, 19:29, 25:21, 23, Luk. 6:38, 19:17, 19, Rom. 2:6,
-1 Cor. 3:8, 2 Cor. 4:17, 5:10, 9:6, Gal. 6:8, 9, Hebr. 11:26,
-Op. 2:23, 11:18, 20:12, 22:12. De zaligheid is wel voor
-allen dezelfde, maar er is verschil in glans en heerlĳkheid, Dan.
-12:3, 1 Cor. 15:41; er zĳn in het Vaderhuis, dat alle kinderen
-opneemt, vele woningen, Joh. 14:2; en de gemeenten ontvangen
-alle naar de mate van hare getrouwheid en toewĳding, van den
-koning der kerk een eigen sieraad en kroon, Op. 1-3. De
-Roomschen hebben op deze uitspraken der Schrift de leer van
-de verdienstelĳkheid der goede werken gebouwd, Trid. VI can.
-31. 32, en het recht op bĳzondere belooningen in den hemel, die
-naar Ex. 25:25 aureolae genoemd en aan de allen ten deel
-vallende corona aurea toegevoegd worden, vooral aan de martelaren,
-de coelibatairen en de leeraars toegekend, Thomas, S. Theol. III
-qu. 96. Bonaventura, Brevil. VII 7. Maar dit misbruik neemt de
-waarheid niet weg, dat er onderscheid in de heerlĳkheid is naar
-gelang van de werken, die door de geloovigen hier op aarde
-verricht zĳn. Er is geen loon, waarop de mensch van nature
-aanspraak zou kunnen maken, want de wet Gods is absoluut
-verplichtend en laat den eisch tot volbrenging niet afhangen van
-de vrĳe keuze van den mensch. Indien deze daarom de gansche
-wet heeft volbracht, past hem toch niets anders te zeggen, dan
-dat hĳ een onnutte dienstknecht is, die maar gedaan heeft wat
-hĳ schuldig was te doen, Luk. 17:10. Alle aanspraak op loon
-kan daarom alleen voortvloeien uit een verbond, uit eene vrĳmachtige
-en genadige beschikking Gods, en is daarom een gegeven
-recht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">deel II</a> 553. Zoo was het in het werkverbond en zoo is
-het nog veel meer in het genadeverbond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">deel III</a> 563. Want
-<span class="pagenum" id="Page_528">[528]</span>
-Christus heeft alles volbracht, niet alleen de straf geleden maar
-ook door het volbrengen der wet het eeuwige leven verworven.
-De eeuwige zaligheid en heerlĳkheid, welke Hĳ ontving, was
-voor Hem het loon op zĳne volmaakte gehoorzaamheid. Maar
-als Hĳ deze zĳne gerechtigheid door het geloof den zĳnen schenkt
-en daaraan het eeuwige leven verbindt, dan zĳn beide, zoowel
-die geschonken gerechtigheid als de toekomstige zaligheid, gaven
-van zĳne genade, welke alle verdienste van de zĳde der geloovigen
-ten eenenmale uitsluit. De geloovigen zĳn immers Gods maaksel,
-geschapen in Christus Jezus tot goede werken, welke God voorbereid
-heeft, opdat zĳ in dezelve zouden wandelen, Ef. 2:10.
-Het wordt hun uit genade gegeven in de zaak van Christus, niet
-alleen in Hem te gelooven maar ook voor Hem te lĳden, Phil.
-1:29, Hd. 5:41. Niet alleen in de gave van het eeuwige leven
-aan een iegelĳk, die gelooft, maar ook in de uitdeeling van eene
-verschillende mate van heerlĳkheid aan wie uit dat geloof goede
-werken hebben voortgebracht, kroont God zĳn eigen werk. Maar
-dat doet Hĳ dan ook, opdat er, gelĳk hier, zoo hiernamaals
-in de gemeente eene rĳke verscheidenheid zĳn zou en in die verscheidenheid
-de heerlĳkheid zĳner deugden uitkomen zou. Door
-die verscheidenheid toch neemt het leven der gemeenschap met
-God, met de engelen, en van de zaligen onderling in diepte en
-in innigheid toe. In die gemeenschap heeft elk, gelĳk in de
-gemeente hier op aarde, Rom. 12:4-8, 1 Cor. 12, in verband
-met zĳn persoon en karakter, een eigen plaats en taak. Van de
-werkzaamheid der zaligen mogen wĳ ons geene zuivere voorstelling
-kunnen vormen, de Schrift leert toch, dat het profetisch, priesterlĳk
-en koninklĳk ambt, hetwelk de mensch oorspronkelĳk
-bezat, in hen door Christus ten volle hersteld is. De dienst van
-God, de onderlinge gemeenschap en de bewoning van den nieuwen
-hemel en de nieuwe aarde biedt ongetwĳfeld voor de uitoefening
-van deze ambten overvloedige gelegenheid, ook al is de vorm en
-wĳze ervan ons onbekend. Maar dat werken is een rusten en
-genieten tevens. Het onderscheid van dag en nacht, van sabbat
-en werkdagen heeft opgehouden; de tĳd is doordrongen van de
-eeuwigheid Gods; de ruimte is vol van zĳne tegenwoordigheid;
-het eeuwige worden is gehuwd met het onveranderlĳke zĳn.
-Zelfs de tegenstelling van hemel en aarde is verdwenen. Want
-al wat in den hemel en op aarde is, is tot één vergaderd onder
-<span class="pagenum" id="Page_529">[529]</span>
-Christus als Hoofd, Ef. 1:10. Alle schepselen zĳn en leven en
-bewegen zich in God, die alles in allen is, die in den spiegel
-zĳner werken al zĳne deugden weerkaatst en daarin zichzelven
-verheerlĳkt. Cf. over de hemelsche zaligheid: Augustinus, de
-civ. XXII c. 29. 30. Lombardus, Sent. IV dist. 49. Thomas,
-suppl. qu. 92-96. Bonaventura, Brevil. VII c. 7. Oswald,
-Eschat. 38-57. Atzberger, Die christl. Eschat. 238 f. Simar,
-Dogm. § 162. Jansen, Prael. III 903-946. O. Ritschl, <span lang="de" xml:lang="de">Luthers
-Seligkeitsvorstellung in ihrer Entstehung und Bedeutung</span>, Christl.
-Welt 1889 S. 874-880. Gerhard, Loc. XXXI. Quenstedt,
-Theol. I 550-560. Hollaz 451 sq. Polanus, Synt. VI c. 72-75.
-Amyraldus, Theses Salm. III 859. Synopsis pur. theol., disp. 52.
-Mastricht, Theol. VIII 4, 10. Turretinus, Theol. El. XX qu.
-8-13. Marck, Exspect J. C. III c. 8. 10. 11. Moor VI 718-733.
-M. Vitringa IV 179. Kliefoth, Eschat. 311 f. Titius, <span lang="de" xml:lang="de">Die
-<abbr title="Neutestamentische">N. T.</abbr> Lehre von der Seligkeit im Reiche Gottes und ihre Bedeutung
-für die Gegenwart</span> 1895-1900.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h2 id="_inhoud"><span class="pagenum" id="Page_530">[530]</span>
-BREEDERE INHOUDSOPGAVE.</h2>
-
-<hr class="grijs" />
-
-<p class="cs12 cent ssrf"><a href="#deel_1">Deel I</a> — <a href="#deel_2">Deel II</a> —
-<a href="#deel_3">Deel III</a> — <a href="#deel_4">Deel IV</a></p>
-
-<hr class="grijs" />
-
-<h3 id="deel_1"><a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">EERSTE DEEL</a>.</h3>
-
-<h4><span class="smcap">Inleiding.</span></h4>
-
-<p>§ 1. <i>Naam en begrip der Dogmatiek</i> bl. 1-9. Namen der dogmatiek
-n. 1<a name="FNanchor_A" id="FNanchor_A" href="#Footnote_A"
-class="fnanchor">[A]</a>. Het woord dogma 2. Gezag van het dogma 3. Materieele
-inhoud van het dogma 4. 5.</p>
-
-<div class="footnotes">
-<p><a name="Footnote_A" id="Footnote_A" href="#FNanchor_A"><span class="label">[A]</span></a>
-Deze cĳfers duiden de nummers aan, waaronder de stof der verschillende paragrafen
-verdeeld is.</p>
-</div>
-
-<p>§ 2. <i>Encyclopaedische Plaats der Dogmatiek</i> bl. 9-14. In de system.
-Theologie 1. Onderscheid der Dogmatiek van de Symboliek, Catechetiek 2
-en Ethiek 3.</p>
-
-<p>§ 3. <i>Methode der Dogmatiek</i> bl. 14-31. Schrift, kerk en persoonlĳke
-overtuiging als factoren, waarmede de Dogmatiek te rekenen heeft
-1-3. Kritische richting, die de kennis put uit het subject 4. Kerkelĳke,
-die de traditie onfeilbaar acht 5. Bĳbelsche, die de Schrift raadpleegt
-buiten de historie om 6. Beteekenis der kerk en van hare belĳdenis
-voor de Dogmatiek 7. Van de Schrift (en de openbaring Gods in de
-natuur, theol. naturalis) 8. Van de persoonlĳke overtuiging 9.</p>
-
-<p>§ 4. <i>Indeeling der Dogmatiek</i> bl. 31-51. Bĳ Clemens, Orig., Theodoretus,
-Damascenus, Augustinus 1, Lombardus, Bonaventura, Thomas
-2, latere Roomsche theologen 3. Bĳ Melanchton, Calvĳn 4, en latere
-Geref. en Luth. theologen 5. Reactie tegen de synthet. methode bĳ
-Calixtus, Coccejus 6, en nog sterker bĳ het Rationalisme 7, en is de
-nieuwe theologie 8. Indeeling in algemeen en bĳzonder deel, en van
-dit laatste naar de synthetische orde 9. 10.</p>
-
-<p>§ 5. <i>Geschiedenis en Litteratuur der Dogmatiek</i> bl. 51-139. Wetenschappelĳke
-theologie, die bĳ de Apost. vaders nog niet voorkomt 1,
-wordt na de bestrĳding van het geloof door Lucianus, Celsus, Porphyrius,
-Julianus, de Gnostieken ter zelfverdediging bĳ de Apologeten
-noodzakelĳk 2, en gaat dan in de richting der N. Afr., Klein-Az., of
-Alex. School uiteen 3, en krĳgt in den twist tegen het monarchianisme
-<span class="pagenum" id="Page_531">[531]</span>
-in de 3e eeuw een vasten grondslag 4. Vaststelling en verdediging van
-het trinitarisch en christologisch dogma in het Oosten in de 4e tot de
-8e eeuw 5. De dogmatische ontwikkeling loopt in het Oosten uit op
-Joh. Damascenus 6, en zet zich dan wel voort maar is voor een groot
-deel nog onbekend 7. De dogmatiek in het Westen draagt van den
-aanvang af, reeds bĳ Tert., Cypr., Iren., een eigen karakter, al is zĳ
-ook van het Oosten afhankelĳk 8, en krĳgt haar uitnemendsten tolk
-in Augustinus 9. Gregorius leidde kerk en theologie over naar de nieuwe
-volken, die eerst beide eenvoudig overnamen (Isidorus, Alcuinus) 10,
-maar dan zelfstandig werden en in de scholastiek een eigen theologie
-voortbrachten 11. De scholastiek verliep in drie perioden 12, en had
-de mystiek naast zich 13. In het laatst der M. E. kwam zĳ in verval
-en stond aan veel critiek bloot, maar zĳ herstelde zich na de Herv.
-weer 14, en kwam vooral in Spanje tot bloei 15. In de 18e eeuw kwam
-de Roomsche theologie onder invloed van het Rationalisme 16, en bleef
-daar ook nog ten deele onder in de 19e eeuw (Hermes, Günther);
-maar zĳ wist zich toch weer vrĳ te maken en trad als traditionalisme,
-romantisme, bemiddelingstheologie en vooral als Thomisme weer zelfstandig
-op 17. De Luthersche Reformatie kreeg haar eersten dogmaticus
-in Melanchton en haar consensus in de Form. Conc. 18, werd in de
-17e eeuw scholastisch ontwikkeld 19, maar in de 18e eeuw verzwakt
-door Pietisme, Hernhuttisme, Rationalisme 20, 21, en sloot zich in
-deze eeuw vooral bĳ de verschillende stelsels van wĳsbegeerte aan,
-bĳ Kant 22, Jacobi 23, Schleiermacher 24, Hegel 25, Schelling 26, of
-trad op als confessionalisme, Bĳbelsche theologie 27, of neokantianisme
-28. De Zwitsersche Reformatie, die principieel van de Duitsche verschilt
-29, ontving haar dogmatisch systeem van Calvĳn en vond ingang in
-Frankrĳk, Nederland, Engeland, Schotland, Duitschland 30. Tegen het
-einde der 16e eeuw kwam in de Geref. theologie de scholastische
-methode op, die haar in verschillende landen tot grooten bloei bracht
-31, maar door Anab., Arm., Cartes., Coccejanisme 32, Amyraldisme,
-Independentisme, Baptisme, Kwakerisme, Deisme tot verval kwam 33.
-Tolerantie, neologie, supranaturalisme, neonomisme kwamen nu aan het
-woord 34. Maar tegenover de negatieve richtingen in ons vaderland
-van supranaturalisme, Groninger en moderne theologie kwam er eene
-herleving van de positieve theologie door Afscheiding en Reveil, Utrechtsche
-en ethisch-iren. richting en door het ontwakend Calvinisme 35,
-eene herleving, die ook elders voorkomt, maar gewoonlĳk een minder
-beslist Geref. karakter draagt, Duitschland 35, Zwitserland en Frankrĳk
-36. Engeland en Schotland 37, Amerika 38, 39.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4><span class="pagenum" id="Page_532">[532]</span>
-HOOFDSTUK I. <span class="smcap">Principia in het algemeen.</span></h4>
-
-<p>§ 6. <i>Beteekenis der principia</i> bl. 140-145. De naam <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀρχη</span>, principium
-1. Principium essendi 2. Principium cognoscendi, externum en
-internum 3. Eenheid en onderscheid dezer drie principia 4.</p>
-
-<p>§ 7. <i>Principia in de wetenschap</i> bl. 145-170. Het <i>Rationalisme</i>, dat
-door heel de geschiedenis der philosophie heenloopt 1, leidt alle kennis
-af uit het subject 2, maar miskent het princ. cogn. externum en
-vervalt tot idealisme en illusionisme 3. Het <i>Empirisme</i> zoekt de bron
-der kennis in de zinlĳke waarneming 4, maar miskent het princ. <ins id="cor_32" title="cogu">cogn</ins>.
-internum en leidt tot materialisme 5. Daarentegen gaat het <i>Realisme</i>
-uit van de algemeene, natuurlĳke zekerheid aangaande de objectiviteit
-en waarheid der kennis 6, erkent zoowel het princ. cogn. internum als
-externum 7, laat alle kennis aanvangen met de zinlĳke waarneming 8,
-maar schrĳft aan het verstand het vermogen toe, om uit de phaenomena
-tot de noumena door te dringen 9, omdat de rede in ons en de rede
-buiten ons saam haar oorsprong hebben in den Logos 10.</p>
-
-<p>§ 8. <i>Principia in de Religie</i> bl. 171-214. Het <i>wezen</i> der religie,
-wier naam van onzekere afleiding is 1, is volgens de H. S. als religio
-objectiva identisch met Gods openbaring en als religio subjectiva met
-de gezindheid, om in zĳne wegen te wandelen 2. Deze onderscheiding
-is ter bepaling van het wezen der religie onmisbaar. Als religio objectiva
-bevatten alle godsdiensten de elementen van traditie, dogma, ethos,
-cultus 3. En als religio subjectiva zĳn zĳ pietas, die cultus tot vrucht
-heeft 4. Deze religio subjectiva, die een habitus is, werd door de zonde
-bedorven, wordt door wedergeboorte vernieuwd, en bestaat volgens de
-H. S. in geloof 5, dat in een cultus naar Gods wil zich openbaart 6.
-De <i>zetel</i> der religie is vooral onderzocht, sedert het wezen der religie,
-ten onrechte, alleen in de religio subjectiva werd gesteld 7, 8, is niet
-uitsluitend het verstand 9, want godsdienst en wetenschap zĳn onderscheiden
-10, noch ook de wil 11, want godsdienst en zedelĳkheid zĳn
-twee 12, noch ook het gevoel 13, want godsdienst is iets anders dan
-kunst 14, maar da gansche mensch, die God geheel en altĳd en overal
-dienen moet 15. De <i>oorsprong</i> der religie is niet vrees, priesterbedrog,
-onkunde, animisme enz., 16, noch ook de zucht, om zich tegenover de
-wereld te handhaven 16, 17. Historische en psychologische methode zĳn
-tot verklaring van wezen en oorsprong der religie onvoldoende 18.
-Godsdienst is alleen verklaarbaar, wanneer het bestaan van God en de
-waarachtigheid zĳner openbaring aangenomen wordt 19.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4><span class="pagenum" id="Page_533">[533]</span>
-HOOFDSTUK II. <span class="smcap">Principium externum.</span></h4>
-
-<p>§ 9. <i>Algemeene Openbaring</i> bl. 215-244. Openbaring is een religieus
-begrip, dat alleen in het theisme te handhaven is 1, en bestaat in het
-algemeen in eene daad Gods, waardoor Hĳ den mensch tot zichzelven in
-eene religieuse verhouding plaatst 2. De onderscheiding in natuurlĳke en
-bovennatuurlĳke openbaring is reeds van de oudste kerkelĳke schrĳvers
-afkomstig, maar werd bĳ Rome tot eene rationeele tegenstelling 3, die
-door de Reformatie wel gewĳzigd werd, maar toch in het Socinianisme
-enz. bleef voortleven en heel het begrip der openbaring ondermĳnde 4.
-De Schrift maakt geen begripmatig onderscheid tusschen natuurlĳke en
-bovennatuurlĳke openbaring, wĳl alle openbaring het persoonlĳk, boven
-de natuur verheven bestaan Gods erkent, en alleen verschilt in de
-middelen, waardoor zĳ tot ons komt 5. Bovennatuurlĳke openbaring is
-niet met onmiddellĳke identisch, want alle openbaring geschiedt middellĳk,
-maar verschilt van de natuurlĳke in de wegen, waarlangs zĳ
-tot ons komt. Daarom verdient de onderscheiding van algemeene en
-bĳzondere openbaring de voorkeur 6. De algemeene openbaring is onvoldoende,
-wĳl zĳ niets bevat van Gods genade in Christus 7, maar is
-toch voor de Heidenwereld 8, 9, en ook voor de gemeente van groote
-waarde.</p>
-
-<p>§ 10. <i>Bĳzondere Openbaring</i> bl. 224-295. Gelĳk alle godsdiensten,
-beroept het Christendom zich op eene bĳzondere openbaring,
-<span lang="grc" xml:lang="grc">φανερωσις, ἀποκαλυψις</span>, die op drieërlei wĳze geschiedt 1, door
-theophanie 2, profetie (spreken Gods, lot, urim, droom, visioen, inwendige
-verlichting) 3, wonderen 4. De H. Schrift doet ons daarmede de
-bĳzondere openbaring kennen, niet als loutere mededeeling van leer of
-als religieuse inspiratie of als instorting van nieuw leven of als bewustwording
-Gods in den menschelĳken geest 5, maar als een systeem van
-woorden en daden Gods, die zich concentreeren in den persoon van
-Christus en na zĳne verschĳning en na de voltooiing der Schrift gewĳzigd,
-in de bedeeling des H. Geestes zich voortzetten en voltooien. 6. In
-dezen rĳken zin wordt zĳ echter miskend, zoowel door het abstracte
-supranaturalisme van Rome enz., 7, 8, als door het rationalistisch naturalisme
-9, dat echter onvoldoende is ter verklaring van de openbaringsverschĳnselen
-10, en in een pantheistisch of materialistisch monisme zĳn
-grond heeft 11. Maar dit monisme wordt door eene juiste natuurbeschouwing
-zoowel 11, als door de Schrift weersproken; in haar wereldbeschouwing
-neemt de bĳzondere openbaring eene passende, harmonische
-plaats in 12.</p>
-
-<p>§ 11. <i>De Heilige Schrift</i> bl. 295-362. De bĳzondere openbaring, die
-historie is en als zoodanig voorbĳgaat, wordt tot de menschheid en
-wereld uitgebreid, doordat zĳ in den vorm der Schrift optreedt 1. De
-<span class="pagenum" id="Page_534">[534]</span>
-Schrift is daarom niet al de openbaring noch ook slechts oorkonde der
-openbaring maar de laatste acte, de sluitsteen der openbaring 2. Want
-de openbaring valt in haar geheel in twee bedeelingen uiteen; de eerste
-brengt de vleeschwording van den Logos en de Schriftwording van zĳn
-woord tot stand, de tweede past de schatten van Christus en van zĳn
-getuigenis in de gemeente toe, die daarom met die Schrift steeds in
-levend, organisch verband staat 3. Van die Schrift is de Goddelĳke
-ingeving steeds door de kerk beleden, van de oudste tĳden af 4, door
-de scholastiek 5, door de Roomschen 6, de Hervormers 7, maar ook
-dikwerf van buitenaf bestreden en dan tot eene dualistische of dynamische
-inspiratie verzwakt of ook geheel ontkend 8. De Schrift leert
-echter duidelĳk hare eigene inspiratie, zoowel in het Oude Test. 9, en
-in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> aangaande het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> 10,
-als ook in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> aangaande
-zichzelf 11 en geeft zich daarom uit voor het Woord Gods 12. Dit
-zelfgetuigenis der Schrift is onwraakbaar 13, onderscheidt de inspiratie,
-waardoor de Schrift ontstond, van alle andere, geniale inspiratie, van
-Gods immanente werkzaamheid in de wereld, van revelatie en van
-wedergeboorte, al staat ze ook met al deze in verband 14. Zĳ is een
-spreken Gods door middel van profeten en apostelen, echter niet in
-mechanischen maar in organischen zin 15, en niet tot bezieling der
-personen of tot ingeving van hoofdzaken te beperken 16. De bezwaren,
-tegen deze inspiratie ingebracht, staan zonder twĳfel voor een deel in
-verband met de vĳandschap van het menschelĳk hart 17, en worden
-anderdeels verminderd door eene organische opvatting 18, en door eene
-duidelĳke omschrĳving van het doel, waartoe de Schrift gegeven is 19.</p>
-
-<p>§ 12. <i>Eigenschappen der Schrift</i> bl. 363-415. De leer der eigenschappen
-van de Schrift ontwikkelde zich in den strĳd tegen Rome, dat de
-verhouding van Schrift en kerk gansch anders dan de Hervorming bepaalt
-1, 2. Het <i>gezag</i> der Schrift rust bĳ Rome op de kerk 3, en volgens
-de Reformatie, zonder miskenning van de paedagogische beteekenis der
-kerk, op de Schrift zelve 4. Hoewel bĳ dat gezag de <span lang="la" xml:lang="la">auctoritas historiae
-et normae</span> te onderscheiden is 5, is zĳn Goddelĳk karakter toch niet
-voor een menschelĳk, historisch, zedelĳk gezag in te ruilen 6. Want in
-de religie is een Goddelĳk gezag, dat echter heel iets anders is dan
-geweld, onmisbaar 7. De <i>noodzakelĳkheid</i> der Schrift wordt door Rome,
-door vele mystieke richtingen 8, en ook door Schleiermacher ontkend 9,
-maar staat toch vast, wĳl de kerk altĳd rustte op een ongeschreven of
-geschreven Woord Gods 10, zonder zulk een woord tot dwaling en leugen
-vervalt 11, en daaraan in deze bedeeling steeds behoefte blĳft houden
-12. De <i>duidelĳkheid</i> der Schrift wordt eveneens door Rome ten bate der
-kerk verworpen 13, maar is, goed opgevat, op de Schrift zelve gegrond,
-door de oude kerk algemeen erkend 14, en ter handhaving van de
-vrĳheid des Christens 15, en van de facultas S. Scr. se ipsam interpretandi
-<span class="pagenum" id="Page_535">[535]</span>
-van de grootste beteekenis 16. De <i>genoegzaamheid</i> der Schrift
-eindelĳk, door Rome ten gunste der traditie bestreden 17, die echter
-ten slotte geen ander kenmerk voor hare waarheid behoudt dan de pauselĳke
-uitspraak 19, en de Schrift aan de kerk, dat is aan den paus
-onderwerpt 19, werd door de Hervorming wederom tegenover de traditie
-gehandhaafd 20, wĳl zĳ door de Schrift zelve geleerd wordt en met
-den aard der tegenwoordige bedeeling overeenkomt 21, zonder dat
-daarmee het betrekkelĳk recht der traditie wordt ontkend 22.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4>HOOFDSTUK III. <span class="smcap">Principium Internum.</span></h4>
-
-<p>§ 13. <i>Beteekenis van het principium internum</i> bl. 416-421. Aan het
-objectief principe moet een subjectief beantwoorden, dat bĳ ieder van
-kindsbeen af in overeenstemming met den godsdienst, waarin hĳ geboren
-is, een bepaalden vorm aanneemt 1, en in zĳn diepsten grond schier
-aan alle onderzoek zich onttrekt 2. Daarom worden voor het geloof
-ook vele en verschillende gronden genoemd (historisch-apologetische,
-speculatieve, ethisch-practische), die echter de zelfstandigheid der religie
-en het werk des Geestes miskennen 3.</p>
-
-<p>§ 14. <i>De historisch-apologetische methode</i> bl. 423-431 werd vooral
-door Rome 1, en door verschillende supranaturalistische richtingen toegepast
-2, maar is, schoon eene geloovige apologetiek recht van bestaan
-heeft, theoretisch en practisch onhoudbaar 3.</p>
-
-<p>§ 15. <i>De speculatieve methode</i> bl. 431-444, door Hegel 1, door de
-<ins id="cor_33" title="Vermittelungstheologie">Vermittlungstheologie</ins> 2, en in gewĳzigden vorm door Hofmann en
-Frank gevolgd 3, bood wel belangrĳke voordeelen boven de apologethische,
-maar verviel in de dwaling der oude gnostiek en offerde het
-zĳn aan het denken, de historie aan de idee op 4. Ook de poging van
-Frank, om de objectieve waarheid der dogmata uit de subjectieve zekerheid
-van den Christen af te leiden, is niet geslaagd 5, en berust op
-eene onjuiste Erkenntnistheorie 6.</p>
-
-<p>§ 16. <i>De ethisch-psychologische methode</i> bl. 444-465, schoon van ouds
-gebruikelĳk, kwam in eere door Pascal en Vinet 1. Zĳ is verwant aan
-het moreele bewĳs van Kant 2, en vindt in dezen vorm bĳ velen hier
-te lande 3, en vooral ook bĳ Ritschl en Lipsius c. s. steun 4, 5. Maar,
-ofschoon religie het element van den troost niet missen kan, ervaring
-des harten kan 6, evenmin als religieuse waardeering, bewĳs voor de
-waarheid der religie zĳn 7, en leidt bovendien tot een onhoudbaar
-dualisme tusschen gelooven en weten 8.</p>
-
-<p>§ 17. <i>Het geloof</i> bl. 465-484. Wĳl het principium internum aan
-het princ. ext. beantwoorden moet, kan het niet liggen in den natuurlĳken,
-maar alleen in den door Gods Geest verlichten mensch, zoodat
-<span class="pagenum" id="Page_536">[536]</span>
-de dogmaticus daarmede een subjectief standpunt inneemt 1. De Schrift
-noemt als dit princ. internum het geloof, dat een acte van het bewustzĳn
-is, verwant aan het geloof op natuurlĳk terrein 2, maar
-daarvan toch wel te onderscheiden 3, en ook niet met nudus assensus
-te vereenzelvigen 4. Dat geloof brengt eene eigen zekerheid mede 5,
-die naast de wetenschappelĳke en moreele zekerheid recht van bestaan
-heeft 6.</p>
-
-<p>§ 18. <i>De grond des geloofs</i> bl. 484-509. Wĳl dit geloof door geen
-bewĳzen of redeneeringen, maar alleen door Gods genade gewerkt kan
-worden 1, neemt Rome daarmede in beginsel hetzelfde subjectieve standpunt
-in als de Hervorming 2. Het testimonium Sp. S. is de laatste
-grond des geloofs, gelĳk de Hervorming, inzonderheid Calvĳn, erkende
-maar het rationalisme ten onrechte bestreed 3. Want het komt overeen
-met het getuigenis, dat onze geest in het algemeen aan de waarheid
-geeft 4, beantwoordt aan de bĳzondere openbaring in Christus en handhaaft
-hare autopistie 5. Het sluit voorts het argumenteeren niet uit,
-is sterk als getuigenis der gansche Christenheid, onderstelt de wedergeboorte
-en komt daaruit op spontaan en vrĳ 6. Ook heeft het niet
-eenzĳdig betrekking op de autoriteit der H. S., maar staat met heel
-het geloofsleven in verband, verzekert subjectief van al de waarheid
-Gods en daarin ook van de divinitas der H. S. 7, en wordt door de
-onderlinge verschillen der Christenen niet van zĳne waarheid beroofd 8.</p>
-
-<p>§ 19. <i>Geloof en Theologie</i> bl. 509-532. Ofschoon in het geloof zeker
-van de waarheid, streefde de christelĳke kerk toch altĳd, niettegenstaande
-alle bestrĳding, naar eene wetenschappelĳke theologie 1, die
-dan ook, in weerwil van haar vele afdwalingen, recht van bestaan heeft
-en zonder welke de openbaring, de religie, de dogmenhistorie, de kerk
-gevaar loopen van miskenning 2. Deze theologie is een vrucht van het
-denkend bewustzĳn der gemeente en heeft de hulp der philosophie van
-noode 3. Geloof is daarom van theologie onderscheiden, gelĳk ook
-vroeger blĳkens de leer van de fides implicita 4, de onderscheiding
-van theologia infusa en acquisita en die tusschen fundamenteele en
-nietfundamenteele artikelen aangenomen werd 5. Maar beider verwantschap
-is even groot als hun verschil 6. En wĳl de theologie niet in het
-geloof als zoodanig maar in het geloovig denken haar oorsprong heeft,
-is ter harer beoefening de ontwikkelde rede en dus de philosophie
-onmisbaar 7, al is het ook, dat de kennis, welke de theologie verschaft,
-nooit een begrĳpen wordt en in bewondering van het mysterie eindigt 8.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="deel_2"><span class="pagenum" id="Page_537">[537]</span>
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">TWEEDE DEEL</a>.</h3>
-
-<h4>HOOFDSTUK IV. <span class="smcap">Over God.</span></h4>
-
-<p>§ 20. <i>De onbegrĳpelĳkheid Gods</i> bl. 1-24. De dogmatiek leeft in het
-mysterie, want zĳ heeft altĳd te doen met God, die volgens de H. S.
-onbegrĳpelĳk en zelfs met geen naam te noemen is 1. Deze onbegrĳpelĳkheid
-Gods is ook buiten het terrein der bĳz. openbaring erkend
-2, in de christ. theol. van de kerkvaders 3, 4, van de scholastici 5,
-van de reformatoren opgenomen 6, en in de nieuwere philosophie vervangen
-door de volstrekte onkenbaarheid Gods 7, 8. De gronden, welke
-dit agnosticisme aanvoert 9, zĳn, al is er zeer zeker geen adaequate
-kennis van God, niet houdbaar, wĳl het agnosticisme alle spreken bĳ
-ons over God en alle openbaring van Gods zĳde aan ons onmogelĳk
-zou maken 10. De loochening van de kenbaarheid Gods sluit in, dat
-God zich niet heeft willen en niet heeft kunnen openbaren, en dat wĳ
-ook zelfs den grond missen, om zĳn bestaan aan te nemen 11.</p>
-
-<p>§ 21. <i>De kenbaarheid Gods</i> (<i lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei insita</i>) bl. 24-44. God is
-kenbaar, voorzoover Hĳ zich openbaart. En dat Hĳ zich openbaart, staat
-vast volgens Schrift en natuur en wordt door alle menschen bevestigd;
-atheisten zĳn er schier niet 1. De natuurlĳkheid, algemeenheid en noodzakelĳkheid
-der Godskennis hebben velen geleid tot het geloof aan
-aangeboren begrippen 2, 3. Maar de christ. theol. verwierp deze leer,
-niet alleen patres en scholastici 4, maar ook Luth. en Geref. 5, wĳl
-zĳ tot rationalisme of mysticisme voerde 6. Doch daarmede werd niet
-ontkend, dat de mensch de potentia en inclinatio meebrengt, om vanzelf,
-zonder wetenschappelĳke redeneering tot eenige kennisse Gods te komen 7.</p>
-
-<p>§ 22. <i>De kenbaarheid Gods</i> (<i lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei acquisita</i>) bl. 44-62. De
-<span lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei insita</span> wordt vermeerderd door de langs den weg van nadenken
-en redeneering verkregen <span lang="la" xml:lang="la">cognitio Dei acquisita</span> 1. Beide behooren
-tot de <span lang="la" xml:lang="la">theologia naturalis</span>, die geen product is van de menschelĳke rede
-maar in de Schrift is opgenomen en door den geloovige uit de natuur
-wordt afgeleid 2. De H. S. bewĳst Gods bestaan niet maar getuigt
-ervan 3. De zoogen. bewĳzen voor Gods bestaan, deels over-, deels
-onderschat 4, n.l. het ontologisch 5, kosmologisch 6, teleologisch 7, en
-moreel bewĳs 8, heeten ten onrechte bewĳzen maar zĳn signa en testimonia,
-dat God zich niet onbetuigd laat aan den mensch 9.</p>
-
-<p>§ 23. <i>De Namen Gods</i> bl. 62-78. Al wat van God door zĳne openbaring
-kenbaar wordt, vat de H. S. saam onder de namen, waarmede
-God, op grond van zĳne openbaring (nomen editum), genoemd wordt
-(nomen inditum) 1. Al die namen zĳn anthropomorphistisch 2, en naar
-de analogie in schepselen gevormd 3, maar dit terecht, wĳl God zelf
-in en door de schepselen zich openbaart en op geen andere wĳze
-<span class="pagenum" id="Page_538">[538]</span>
-noembaar is 4. Zĳ geven daarom wel geen adaequate doch ook geen
-onware 5, maar eene ectypische, analoge kennis van God 6.</p>
-
-<p>§ 24. <i>Indeeling der namen Gods</i> bl. 78-102. De H. S. eert gelĳkelĳk
-alle deugden Gods en kent de onderscheiding niet tusschen wezen
-en eigenschappen 1, die later in de theologie opkwam en het wezen Gods
-deed omschrĳven als het Absolute of als Souverein of als Vader enz.,
-2-4, en de eigenschappen daarvan afzonderde 5. Maar er is bĳ God
-geen onderscheid tusschen wezen en eigenschappen 6, al zĳn ook de
-eigenschappen onderling verschillend <span lang="la" xml:lang="la">ratione ratiocinata</span> 7. De eigenschappen
-werden op velerlei wĳze ingedeeld 8, maar al die indeelingen
-komen zakelĳk overeen en worden door dezelfde bezwaren gedrukt,
-zoodat eene goede indeeling moeilĳk te vinden is 9.</p>
-
-<p>§ 25. <i>De eigennamen Gods</i> bl. 102-115, in ruimer zin zoo genomen,
-zĳn die, waarmede God benoemd en aangesproken wordt, zooals <span lang="grc" xml:lang="grc">θεος</span>,
-deus, God 1, in de H. S., El, Elohim, Eljon, Adonai 2, El Schaddai,
-Ihvh 3, Ihvh Zebaoth 4, <span lang="grc" xml:lang="grc">κυριος, πατηρ</span>, Vader, Zoon en H. Geest 5.</p>
-
-<p>§ 26. <i>De wezensnamen Gods</i> bl. 115-227, welke vóór de leer der
-triniteit dienen behandeld te worden, bevatten eerst die, waarmede God
-als de <i>Zĳnde</i> in volstrekten zin wordt aangeduid, n.l. de onafhankelĳkheid
-1, de onveranderlĳkheid 2, de oneindigheid, welke weder insluit
-de eeuwigheid 3, en de alomtegenwoordigheid 4. Vervolgens zĳn er
-namen, die ons God doen kennen als den Levende, als <i>Geest</i>, n.l. de
-eenvoudigheid 5, de geestelĳkheid 6, de onzienlĳkheid 7. Verder zĳn
-er namen, die het Goddelĳk wezen omschrĳven als volkomen zichzelf
-bewust, als <i>Licht</i>, n.l. kennis van zichzelven en van de wereld (waarbĳ
-de praescientia en de scientia media ter sprake komt) 8, wĳsheid (ideeën
-in God) 9, waarachtigheid 10. Voorts zĳn er namen, die ons wĳzen op
-de ethische natuur van Gods wezen en Hem doen kennen als den <i>Heilige</i>,
-n.l. goedheid (goedertierenheid, barmhartigheid, lankmoedigheid,
-genade, liefde) 11, heiligheid 12, heerlĳkheid 13, gerechtigheid 14.
-En eindelĳk zĳn er namen, waarin God ons tegemoet treedt als de
-absolute macht, als <i>Souverein</i>, n.l. de wil, die als <span lang="la" xml:lang="la">propensio Dei in se
-ipsum (necessaria)</span> en <span lang="la" xml:lang="la">als propensio in creaturas (libera)</span> onderscheiden
-wordt 15, in laatstgenoemden zin wel als vrĳ maar niet als pure willekeur
-te denken is 16, voorts in <span lang="la" xml:lang="la">voluntas beneplaciti</span> en signi uiteenvalt
-17, en eindelĳk als almacht te eeren is 18.</p>
-
-<p>§ 27. <i>De personeele namen Gods</i> bl. 227-312 doen ons in het ééne
-Goddelĳke wezen de zelfonderscheidingen kennen, welke reeds in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>
-(Elohim of Ihvh brengt alles tot stand door Woord en Geest) voorkomen
-1, maar, vooral ook in tegenstelling met de dwaalleer der tusschenwezens
-in de Joodsche philosophie 2, 3, in het N. Test. veel helderder
-worden geopenbaard. Het N. Test. leert niet alleen, dat alles in
-natuur en genade tot stand komt door Vader, Zoon en Geest 4, maar
-<span class="pagenum" id="Page_539">[539]</span>
-doet ons ook iets kennen van de relatiën tusschen deze drie personen,
-als het den Vader in metaph. zin den Vader van Christus 5, Christus
-in specialen zin het Woord, den Zoon, het Beeld Gods 6, en den Geest
-in bĳzonderen zin Geest des Vaders en des Zoons noemt 7. Deze gegevens
-der H. S. leidden de kerk tot de belĳdenis van de triniteit, een leerstuk,
-dat in den eersten tĳd door Justinus, Irenaeus, Tertullianus, Origenes
-ontwikkeld 8, vervolgens vooral door Athanasius 9 en Augustinus uitgewerkt
-en verdedigd werd 10, maar door Arianisme en Sabellianisme
-11, en de daarbĳ zich aansluitende richtingen sterk bestreden werd 12,
-13. De termen, die bĳ dit dogma gebruikelĳk zĳn, wezen, personen,
-drieëenheid enz., zĳn wel niet uit de Schrift genomen maar zĳn daarom
-niet ongeoorloofd 14. Het woord wezen duidt de Godheid, de Goddelĳke
-natuur aan, gelĳk die in de personen bestaat 15. Personen heeten de
-drie zelfstandige modi subsistendi in het ééne Goddelĳk wezen 16, die
-van dat wezen niet re maar toch realiter verschillen en onderling onderscheiden
-zĳn in namen, personeele eigenschappen en wĳze van werken
-17. De eerste persoon heeft als personeele eigenschap de paternitas 18.
-De tweede persoon is de Zoon, die door geestelĳke, eenvoudige, eeuwige
-generatie uit het wezen des Vaders is gegenereerd 19. De derde persoon
-is de Geest, wiens persoonlĳkheid en Godheid, schoon in de kerk later
-erkend dan die des Zoons, voor leer en leven van het hoogste belang is
-20, en wiens personeele eigenschap de <span lang="grc" xml:lang="grc">εκπορευσις</span> is, niet alleen uit
-den Vader 21, maar ook uit den Zoon, Filioque 22. Deze ontologische
-triniteit spiegelt zich af in de oeconomische, welke met de eenheid ook
-het onderscheid der drie personen in de openbaring doet uitkomen 23,
-maar zĳ is, schoon het zeer veel beproefd is, moeilĳk door beelden op
-te helderen of door redeneeringen te bewĳzen 24. Toch is zĳ voor de
-leer van God, van schepping en herschepping, ja voor heel de christelĳke
-religie van de grootste beteekenis 25.</p>
-
-<p>§ 28. <i>De Raad Gods</i> bl. 313-385, die, als omvattend de opera essentialia
-ad intra, het verband aanwĳst tusschen God en zĳne werken (opera
-ad extra), komt in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> vooral voor als feit in de historie 1, en
-blĳkt in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> duidelĳk te zĳn eeuwig, persoonlĳk en betrekking
-hebbende op de bestemming hiernamaals 2. Maar in de christ. kerk
-werd de leer der praedestinatie door de Grieksche kerk, door Pelagianisme,
-Semipelagianisme 3, door de Roomsche kerk 4, en zelfs door de
-Lutherschen verzwakt 5, terwĳl de Gereformeerden haar wel handhaafden,
-maar over de methode van behandeling 6, en over de infral. of
-supral. orde der decreten verschilden 7, en vele anderen, Socin., Remonstr.
-enz., ze ontkenden of in een wĳsgeerig determinisme omzetten of in
-pelag. of semipel. zin wĳzigden 8. Nu is Gods raad niets anders dan
-zĳn eenvoudig en eeuwig besluit over al wat in den tĳd zĳn of geschieden
-zal 9, allereerst omvattend de providentia in den zin van <span lang="la" xml:lang="la">ratio ordinis
-<span class="pagenum" id="Page_540">[540]</span>
-rerum</span> 10, en vervolgens de praedestinatio, die door het Pelag. voor
-de praescientia ingeruild 11, en vooral op drie punten bestreden wordt
-12. Onder de Geref. was er verschil over hare infral. of supral. orde
-13, die beide iets voor en iets tegen hebben 14 en geen van beide de
-ware oplossing bieden 15. De reprobatio, die in de H. S. herhaaldelĳk
-voorkomt, behoort in zekeren zin beslist tot de praedestinatie 16, maar
-behoort er toch in een anderen zin toe dan de electie 17, in welke de
-praedestinatie haar einde bereikt en tot haar volle realiteit komt 18,
-want de verkiezing heeft Christus en zĳne gemeente tot voorwerp en de
-eere Gods in de redding van de gevallen wereld tot doel 19.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4>HOOFDSTUK V. <span class="smcap">Over de wereld in haar oorspronkelĳken staat.</span></h4>
-
-<p>§ 29. <i>De Schepping</i> bl. 386-424 is het begin der uitvoering van
-Gods raad. Haar leer neemt in de H. S. eene breede plaats in 1, en
-is alleen te verstaan door het geloof, zoodat de Heidenen haar niet
-kenden en de philosophie haar gewoonlĳk verwierp, om de wereld
-pantheistisch of materialistisch te verklaren 2. Pantheisme en materialisme
-zĳn echter beide onbekwaam, om ons den oorsprong der dingen te doen
-kennen 3. De christelĳke kerk hield zich dan ook aan de leer der
-H. S. 4, en leerde eene schepping uit niets 5, welke door God drieëenig,
-Vader, Zoon en Geest, tot stand was gebracht 6, en bepaaldelĳk den
-Zoon tot Middelaar heeft 7. Zĳ had niet plaats in, maar viel saam met
-de schepping van den tĳd 8, en had haar oorzaak niet in Gods overvloeiende
-volheid van zĳn noch in zĳne armoede en behoefte 9, maar
-in Gods wil, die daarbĳ de heerlĳkheid van zĳn naam beoogt 10. Als
-product van Gods wil, is de wereld één geheel, dat de grootste verscheidenheid
-in zich bevat.</p>
-
-<p>§ 30. <i>De geestelĳke wereld</i> bl. 424-456 omvat de wezens, die gewoonlĳk
-den naam van engelen dragen. Hun bestaan wordt schier in
-alle godsdiensten aangenomen, maar is toch ook menigmaal verworpen
-1; wĳsgeerig en historisch onbewĳsbaar, is het voor de religie, schoon
-geen centraal dogma, toch van belang 2. De Schrift heeft voor hen
-niet één gemeenschappelĳken naam, maar noemt verschillende klassen
-3. Zĳ zĳn echter daarin toch één, dat zĳ allen geschapene 4, geestelĳke,
-onlichamelĳke 5, redelĳke 6, zedelĳke wezens zĳn 7, wezenlĳk
-onderscheiden van den mensen, die beeld Gods is 8, tot een buitengewonen
-en gewonen dienst in het koninkrĳk der hemelen geroepen, die
-echter geen personeele bescherming en voorbede insluit 9, en op geen
-godsdienstige vereering aanspraak geeft 10.</p>
-
-<p>§ 31. <i>De stoffelĳke wereld</i> bl. 456-489 blĳft in haar oorsprong buiten
-de H. S. onverklaard 1, maar ontstaat volgens Gen. 1:1 door
-<span class="pagenum" id="Page_541">[541]</span>
-schepping uit niets (<span lang="la" xml:lang="la">creatio prima</span>) en wordt in de zes dagen toebereid
-(<span lang="la" xml:lang="la">creatio secunda</span>) 2, waarbĳ eene bepaalde orde valt op te merken 3.
-Dit hexaemeron werd in de christ. theologie dikwerf uitvoerig behandeld
-en zonder bezwaar naar de heerschende wereldbeschouwing (ptolem.
-kopernik.) gewĳzigd 4. Maar de hypothese van Kant en Laplace 5, alsmede
-die van de op de aardlagen gebouwde ontwikkelingsperioden der
-aarde zĳn met de Schrift moeilĳk overeen te brengen 6. De pogingen
-tot verzoening kunnen niet geslaagd heeten 7, al bevatten zĳ ook goede
-elementen 8. Maar eene juiste opvatting van het scheppingsverhaal 9,
-en eene zuivere schifting tusschen het zekere en het onzekere in de geologische
-wetenschap brengen toch eene voorloopige overeenstemming 10.</p>
-
-<p>§ 32. <i>De oorsprong van den mensch</i> bl. 490-507 is in het eerste en
-tweede scheppingsverhaal verschillend beschreven maar volgens beide
-verhalen aan Gods scheppende almacht te danken 1. De christ. kerk
-hield dezen goddelĳken oorsprong van den mensch tegen alle materialistische,
-evolutionistische verklaring in vroeger en later tĳd vast 2, en
-vond daarin ook bĳ vele mannen van wetenschap, die het darwinisme
-bestreden, steun 3. En voorts is tusschen de H. S. en de hedendaagsche
-wetenschap niet alleen de oorsprong van den mensch in geschil, maar
-ook de ouderdom 4, de eenheid 5, en de bakermat der menschheid 6.</p>
-
-<p>§ 33. <i>Het wezen van den mensch</i> bl. 508-545 ligt volgens de H. S.
-daarin, dat hĳ beeld Gods is 1. De inhoud van dit beeld werd in de
-christ. kerk verschillend opgevat. Vooral kwamen er allengs twee opvattingen
-tegenover elkander te staan, de naturalistische 2, die door historie,
-Schrift en gezonde redeneering gelĳkelĳk weersproken wordt 3,
-en de supranaturalistische, die in de Roomsche leer van het donum
-superadditum tot ontwikkeling kwam 4, maar op eene valsche conceptie
-van den mensch en van zĳne bestemming berust 5. De Hervorming
-leerde daarom, dat het beeld Gods wezenlĳk eigen was aan den mensch
-6, niet als eene substantie, maar als eene bĳ het wezen des menschen
-behoorende qualiteit 7. De gansche mensch is toch beeld Gods, gelĳk
-de Gereformeerden met hun onderscheiding van beeld Gods in ruimer
-en enger zin tegen de Lutherschen erkenden, naar ziel en geest, die
-geen twee substantiën zĳn, en naar al hun vermogens 8, naar de deugden
-van kennis, gerechtigheid en heiligheid (justitia originalis) en zelfs
-in zekeren zin naar het lichaam 9. De menschelĳke natuur is onder de
-werken der schepping de hoogste openbaring Gods 10.</p>
-
-<p>§ 34. <i>De bestemming van den mensch</i> bl. 545-571. Adam, schoon
-Gods beeld, had volgens de H. S. terstond het hoogste nog niet en
-werd daarom in het verbond der werken geplaatst 1. De christ. theologie
-heeft deze waarheid niet ten volle erkend en Adams toestand beurtelings
-te laag of te hoog geschat. Maar de Geref. hebben haar in de
-leer van het <span lang="la" xml:lang="la">foedus operum</span> opgenomen 2, eene leer, die, schoon al te
-<span class="pagenum" id="Page_542">[542]</span>
-schoolsch ontwikkeld, toch eene diepe gedachte bevat, wĳl zĳ de religie
-als gemeenschap met God handhaaft 3, met Adams staat vóór den val
-ten volle rekening houdt 4, den rĳkdom van het beeld Gods eerst in
-het menschelĳk geslacht zich ontvouwen laat 5, en daarom ook verklaart,
-waarom Roomschen en Gereformeerden, in onderscheiding van de Lutherschen,
-over het algemeen aanhangers van het creatianisme waren 6, 7.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="deel_3"><a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">DERDE DEEL</a>.</h3>
-
-<h4>HOOFDSTUK VI. <span class="smcap">Over de wereld in haar gevallen staat.</span></h4>
-
-<p>§ 35. <i>De voorzienigheid</i> bl. 1-34. Het werk der schepping gaat in
-het werk der voorzienigheid over, dat in de H. S. duidelĳk geleerd
-wordt maar ook ten deele uit de natuur bekend is 1. Toch is de christ.
-leer der voorzienigheid eene andere dan die der wĳsbegeerte, al ontleende
-zĳ daaraan ook den in de H. S. niet gebruikelĳken naam. Want
-de providentia, als executio ordinis van de bĳ den raad Gods behoorende
-ratio ordinis wel te onderscheiden, is geen nuda praescientia maar
-eene almachtige en alomtegenwoordige daad Gods 2, die noodlot en
-toeval, pantheisme en deisme beide vermĳdt 3, als onderhouding zoowel
-het verband met als het onderscheid van de schepping handhaaft 4,
-als medewerking de eigen natuur der schepselen met hare causae secundae
-juist door hunne volstrekte afhankelĳkheid van God waarborgt 5, en
-als regeering heel de schepping, ook door den val in zonde heen, heenleidt
-tot het door God vastgestelde einde 6.</p>
-
-<p>§ 36. <i>De oorsprong der zonde</i> bl. 34-72 ligt volgens de H. S. niet
-in God, al schiep Hĳ ook de mogelĳkheid der zonde, maar in vrĳwillige
-overtreding van Gods gebod, waartoe de mensch wederom door den
-gevallen engel verleid werd 1. Ofschoon zulk een val buiten de bĳzondere
-openbaring niet geheel onbekend is, heeft men de zonde toch
-gewoonlĳk anders trachten te verklaren, hetzĳ deistisch uit den altĳd
-vrĳ en onschuldig blĳvenden wil, zooals ook Pelagius deed 2, 3, of
-pantheistisch uit de natuur der dingen, en wel uit de zinlĳkheid van
-den mensch, of uit den kosmos, of uit God 4. Al deze verklaringen
-echter zĳn onbevredigend, zoowel die uit den altĳd vrĳen wil en uit
-de zinlĳkheid 5, als die uit de wereld en uit God 6. Wel gaat Gods
-voorzienigheid ook over de zonde, en niet met eene nuda doch met
-eene efficax permissio. Maar de zonde, waarbĳ de materia en de forma
-wel te onderscheiden zĳn, heeft toch in God niet haar causa efficiens
-7. Hĳ wilde, dat zĳ zĳn zou, maar Hĳ wilde ze niet als zonde en niet
-op dezelfde wĳze, als Hĳ het goede wil en als menschen haar willen 8.
-De oorsprong der zonde ligt in den wil van het schepsel, dat veranderlĳk
-<span class="pagenum" id="Page_543">[543]</span>
-goed en met de mogelĳkheid, om te zondigen, geschapen was en die
-mogelĳkheid op onbegrĳpelĳke wĳze in werkelĳkheid deed overgaan 9.
-Deze val was niet eeuwig en had ook niet in het moment der schepping
-maar, hetzĳ langer of korter tĳd na de schepping, eerst bĳ de engelen
-en daarna bĳ de menschen plaats 10.</p>
-
-<p>§ 37. <i>Het wezen der zonde</i> bl. 72-104. Do eerste zonde sloot reeds
-alle andere in zich en maakte haar waren aard openbaar 1, die volgens
-de namen en de beschrĳving van de zonde in de H. S. in <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀνομια</span>
-bestaat en dus haar maatstaf heeft in Gods wet 2. Dienovereenkomstig
-vatte de christ. kerk de zonde, tegen alle richtingen die in haar een
-substantie of een noodzakelĳk, voorbĳgaand ontwikkelingsmoment zagen,
-als eene privatio op 3, die daarom alleen aan het goede kan bestaan,
-als eene deformitas te beschouwen is en den wil tot haar eigenlĳk subject
-heeft 4. Ofschoon één in wezen, zĳn de zonden toch in graad
-onderscheiden. Er zĳn duivelsche en menschelĳke zonden 5, en de laatste
-verschillen weer, naarmate zĳ met meer of minder kennis en opzet, tegen
-God of den mensch, in verzwarende of verzachtende omstandigheden
-gepleegd zĳn. Daarom zĳn ze ook verschillend in te deelen, maar de
-Roomsche onderscheiding in peccata mortalia en venialia is te verwerpen
-6, en de lastering tegen den H. Geest draagt een bĳzonder karakter
-7.</p>
-
-<p>§ 38. <i>De verbreiding der zonde</i> bl. 104-154. Schrift en ervaring
-leeren beide, dat de zonde gansch algemeen is, en dus over alle menschen
-en in den enkelen mensch over zĳn gansche wezen zich uitbreidt,
-en dat krachtens hun afstamming uit den eersten mensch 1. De christ. kerk
-bouwde daarop de leer der erfzonde, die door het Pelagianisme wel
-geloochend 2, en door het Semipelagianisme verzwakt werd 3, maar
-vooral door Augustinus ontwikkeld en verdedigd, en, na miskenning
-door Rome 4, door de Reformatie weder opgenomen werd 5. Tot recht
-verstand is de erfzonde te onderscheiden in peccatum originans en peccatum
-originatum; de eerste is de toerekening van Adams zonde aan
-al zĳne nakomelingen op grond niet alleen van hun physische maar ook
-van hun foederale eenheid 6. De tweede is een gevolg en in zekeren
-zin een straf der eerste, bestaande in algeheele zedelĳke verdorvenheid
-7, die niet door imitatie maar door generatie, gelĳk ook de nieuwere
-leer der herediteit tot op zekere hoogte erkent, het deel van alle menschen
-wordt 8, ook van Maria doch niet van Christus 9, en in den
-enkelen mensch ziel en geest en lichaam en alle vermogens en krachten
-heeft aangetast en hem onbekwaam maakt tot alle geestelĳk goed 10.</p>
-
-<p>§ 39. <i>De straf der zonde</i> bl. 155-186. De straf, welke door God
-op de eerste zonde gedreigd werd, is door tusschenkomende genade
-uitgesteld en gewĳzigd. Maar toch wordt zĳ, ook reeds op aarde, ten
-deele voltrokken, tot herstel en handhaving van het recht Gods 1, en
-<span class="pagenum" id="Page_544">[544]</span>
-bestaat altĳd in zeker lĳden, dat den overtreder toegevoegd wordt en
-hem buigen doet onder het recht 2. Zĳ omvat schuld, d. i. verbintenis
-tot straf 3, smet, d. i. zedelĳke verdorvenheid 4, lĳden naar lichaam
-en ziel 5, dood, d. i. scheiding van ziel en lichaam 6, en heerschappĳ
-van Satan 7.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4>HOOFDSTUK VII <span class="smcap">Over Christus.</span></h4>
-
-<p>§ 40. <i>Het verbond der genade</i> bl. 187-228. De genade neemt terstond
-na den val een aanvang, mengt zich zelfs in de straf over de zonde,
-en krĳgt terstond het karakter van een verbond 1, dat dan later meer
-formeel bĳ Noach, Abraham en Israel aan den Sinai opgericht wordt
-en allengs steeds duidelĳker als eene Goddelĳke beschikking, als eene
-<span lang="grc" xml:lang="grc">διαθηκη</span>, aan het licht treedt 2. Deze bondsidee ging uit de Schrift
-in de theologie over en werd daar, ter handhaving van de eenheid en
-het onderscheid tusschen Oud en Nieuw Testament, eerst tegen Gnosticisme
-en Judaisme 3, en later, vooral door de Gereformeerden, tegen
-het Anabaptisme verdedigd en tot rĳkere ontwikkeling gebracht 4.
-Voor kerk en theologie heeft deze leer van het genadeverbond dan ook
-de grootste beteekenis. Het rust op het pactum salutis 5, het staat in
-verband met het foedus gratiae in ruimer zin, dat met heel de gevallen
-wereld opgericht is 6, het handhaaft de eenheid en het onderscheid in
-de bedeeling der genade onder Oud en Nieuw Test. 7, het is louter
-genade en ligt vast in God alleen, zoodat het, schoon het verbroken
-werkverbond in zich opnemend, toch daarvan onderscheiden is en ook
-niet met het pactum salutis identisch is 8, het handhaaft Gods souvereiniteit
-in het werk der verlossing en doet tevens, ofschoon geen eischen
-in eigenlĳken zin kennende, de redelĳke en zedelĳke natuur des menschen
-tot haar recht komen; en laat eindelĳk de verkiezing zich realiseeren
-door de geslachten, door het organisme der menschheid heen 9.</p>
-
-<p>§ 41. <i>De persoon des Middelaars</i> bl. 228-302. Het verbond der
-genade heeft in Christus een middelaar der verzoening, die zelf door
-zĳn Geest in Israel met zĳne instellingen en ambten, van zĳn eigen
-persoon en werk vooraf getuigen liet 1, en dan in de volheid des tĳds op
-aarde verscheen, het koninkrĳk der hemelen stichtte en als Zoon Gods
-en Zoon des menschen, beide in geheel eenigen zin, zich openbaarde 2.
-De gegevens der Schrift verzamelend en Ebionitisme en Gnosticisme tegelĳk
-vermĳdend, kwam de christ. kerk weldra tot de belĳdenis der persoonlĳke
-eenheid van de twee naturen in Christus 3, welke echter in de Grieksche
-en Roomsche, in de Luthersche en Gereformeerde weder verschillend
-opgevat 4, en door allerlei richtingen rechts en links, vooral ook in de
-nieuwere theologie (Kant, Schleiermacher, Ritschl c. s.) bestreden werd 5.
-<span class="pagenum" id="Page_545">[545]</span>
-Dit verwondert niet, omdat de persoon van Christus, wel niet uitgangspunt
-maar toch middelpunt is van Schrift, religie en dogmatiek. De incarnatie,
-die apriori op pantheistisch en deistisch standpunt onaannemelĳk is,
-onderstelt de triniteit en bepaaldelĳk daarin de eeuwige generatie, want
-de persoon des Zoons is mensch geworden 6. Zĳ onderstelt voorts de
-creatie, ook al is zĳ niet onmiddellĳk met deze gegeven en al is de leer
-van de vleeschwording buiten de zonde verwerpelĳk 7. Zĳ onderstelt
-eindelĳk de revelatie onder Israel met de verkiezing en toebereiding van
-Maria als moeder van Jezus, ook al is hare onbevlekte ontvangenis in
-de Schrift niet geleerd 8. Toch, al sluit Christus in zĳne vleeschwording
-bĳ de voorafgaande openbaring zich aan, Hĳ is geen product van het
-verleden, maar bestond persoonlĳk van eeuwigheid en was en bleef
-waarachtig God 9, die de menschelĳke natuur aannam door ontvangenis
-van den H. Geest en door geboorte uit Maria 10, 11, en die daarom,
-in tegenstelling met het Docetisme, waarachtig, en, in tegenstelling met
-Apollinaris, volkomen mensch was 12, <ins id="cor_34" title="zooodat">zoodat</ins> God en mensch, twee
-onderscheidene naturen, ongedeeld en ongescheiden (tegen Nestorius),
-onveranderd en on vermengd (tegen Entyches) in Hem vereenigd zĳn 13.
-Deze vereeniging is daarom niet anders dan als eene personeele te denken,
-als vereeniging van den persoon des Zoons met eene onpersoonlĳke
-menschelĳke natuur 14, en brengt noodzakelĳk mede de communicatio
-idiomatum, de communicatio apotelesmatum en de communicatio charismatum,
-die vooral in de Geref. theologie, tot handhaving van de waarachtig
-menschelĳke natuur van Christus, ontwikkeld werd 15, en ten
-slotte ook nog den honor adorationis 16.</p>
-
-<p>§ 42. <i>Het werk van den Middelaar</i> bl. 302-424. Onder alle volken
-komen heilige personen, profeten, koningen en vooral priesters voor, die
-door offeranden de gemeenschap met God bewerken en in stand houden 1.
-Ook onder Israel was een priesterstand verkoren en waren offeranden
-door God voorgeschreven, die duidelĳk eene typische beteekenis hadden
-en heenwezen naar de ware offerande van den knecht des Heeren, die
-de waarachtige priester en tevens de ware profeet en koning zou zĳn 2.
-Volgens het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> is Jezus, de zoon van Maria, deze knecht des Heeren,
-die in zĳn drievoudig ambt het groote werk Gods volbrengt, als profeet
-de wet en het evangelie verkondigt, als priester door zĳne zelfovergave,
-die alle offers des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> vervult, voor de zĳnen de gansche zaligheid
-verwerft, en deze als koning hun toepast 3. Dit werk van Christus werd
-in de christ. theologie verschillend beschreven, nu eens meer als verlichting
-of als mededeeling van nieuw leven, dan weer als loskooping van
-de macht van Satan of als voldoening aan Gods recht. De laatste voorstelling
-won vooral door Anselmus ingang en ging, ofschoon belangrĳk
-gewĳzigd, over in de Protest. theologie 4. Maar zĳ werd bestreden
-niet alleen door allerlei mystieke, maar ook door vele rationalistische
-<span class="pagenum" id="Page_546">[546]</span>
-richtingen, en vooral door de Socinianen, die alles aanvoerden wat er
-tegen de leer der voldoening te zeggen viel 5. In de nieuwere philosophie
-en theologie werd zĳ daarom geheel verworpen of in mystischen of
-ethischen zin gereconstrueerd 6. Maar reeds door zĳne namen wordt Jezus
-aangeduid als de middelaar Gods en der menschen, die dit was naar
-zĳne beide naturen, die van eeuwigheid reeds door den Vader tot profeet,
-priester en koning gezalfd was en deze ambten ook reeds bediende in
-de dagen des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> 7, zoodat de leer van het munus triplex ten onrechte
-door Ritschl e. a. bestreden is 8. Als zoodanig is Christus eene openbaring
-van Gods liefde maar tegelĳk van zĳne gerechtigheid, die met
-de liefde niet strĳdt 9, en in verband met Gods heilige natuur, met de
-schrikkelĳkheid der zonde, met het onverbreekbaar karakter der zedewet
-de voldoening noodzakelĳk maakt 10. De Socinianen c. s. hebben deze
-noodzakelĳkheid wel bestreden, maar daarmede eene valsche tegenstelling
-tusschen recht en genade gemaakt 11. De offerande der voldoening,
-welke Christus bracht, bestond in zĳne volmaakte gehoorzaamheid, die
-niet uitsluitend, gelĳk vroeger dikwerf, o. a. met Piscator, als passieve
-te denken is maar ook de actieve omvat 12, en ook niet uitsluitend,
-zooals veelal in de nieuwere theologie, als actieve mag opgevat worden
-doch ook de passieve inhoudt 13. Deze gansche gehoorzaamheid draagt
-het karakter eener satisfactio en wel van eene satisfactio vicaria 14, die
-tegen allerlei bedenkingen nadere verklaring en verdediging behoeft 15,
-en wier mogelĳkheid door den weg des verbonds wordt geopend 16.
-Christus volbracht dit werk in den staat der vernedering, van zĳne ontvangenis
-af tot de nederdaling ter helle toe 17, verwierf erdoor de gansche
-zaligheid met al de daaronder begrepen weldaden van verzoening (<span lang="grc" xml:lang="grc">ἱλασμος</span>
-en <span lang="grc" xml:lang="grc">καταλλαγη</span>), rechtvaardig-, heilig-, heerlĳkmaking, die daarom niet
-tot één enkel begrip van satisfactio, meritum, <span lang="de" xml:lang="de">Erlösung</span> of
-<span lang="de" xml:lang="de">Versöhnung</span> kunnen beperkt worden 18, en Hĳ verwierf deze, niet voor alle schepselen
-of menschen, gelĳk de universalisten beweerden en de Gereformeerden
-over het algemeen bestreden 19, maar voor zĳne gemeente, zooals de
-Schrift duidelĳk leert 20, al is het ook dat het werk van Christus voor
-heel de schepping beteekenis heeft 21. Dit werk, in den staat der vernedering
-volbracht, voert Christus uit en past Hĳ toe in den staat der
-verhooging met zĳne verschillende trappen, die allereerst voor Christus
-zelven het loon op zĳn arbeid was 22, maar voorts ten goede komt van
-zĳne gemeente, want ook in den hemel blĳft Hĳ haar profeet, priester
-en koning, totdat Hĳ de gansche herschepping tot stand heeft gebracht 23.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4><span class="pagenum" id="Page_547">[547]</span>
-HOOFDSTUK VIII. <span class="smcap">Over de weldaden des Verbonds.</span></h4>
-
-<p>§ 43. <i>De Heilsorde</i> bl. 425-485. Terwĳl in de heidensche godsdiensten
-de mensch zĳn eigen zaligheid moet uitwerken, is het in de
-H. S. God zelf, die den mensch opzoekt, hem in den weg des verbonds
-uit genade zĳne weldaden meedeelt en dan op grond daarvan hem tot
-eene nieuwe gehoorzaamheid verplicht 1. Als Jezus optreedt met het
-evangelie des koninkrĳks, stelt Hĳ geen anderen eisch dan dien van
-geloof en bekeering, welke ook zelve weer genadegaven Gods zĳn. Want
-Hĳ is het zelf, die door zĳn dood al de goederen des koninkrĳks voor
-de zĳnen verwierf en ze nu van uit den hemel hun meedeelt door den
-H. Geest als werkmeester van het geloof en van een nieuw leven 2.
-Deze leer der genade werd in de christ. theologie reeds spoedig, vooral
-door Pelagius, ten bate van de wilsvrĳheid, verzwakt 3, en kwam, niettegenstaande
-de krachtige verdediging van Augustinus en in weerwil
-van de handhaving der gratia praeveniens 4, ook in de Roomsche
-theologie, van wege de semipelagiaansche richting, welke zĳ meer en
-meer insloeg, niet tot haar recht 5. De Luthersche Reformatie kwam
-daartegen in verzet maar verviel toch spoedig weer tot het synergisme
-6. Veel beter werd de leer der genade, ook in de toepassing des heils,
-door de Gereformeerden gehandhaafd 7, maar naast hen kwamen toch
-de richtingen van mysticisme en rationalisme, van antinomianisme en
-neonomianisme op, die de toepassing des heils met de verwerving vereenzelvigden
-of er haar geheel van losmaakten 8, 9, en ook in de
-nieuwe philosophie en theologie nog nawerken 10. De heilsorde echter,
-welke den weg aanwĳst, waarlangs de zondaar in het bezit van Christus
-en zĳne weldaden komt, loopt dan alleen zuiver, wanneer zĳ de beide
-gevaarlĳke klippen van het nomisme en het antinomisme vermĳdt 11,
-en op den grondslag der trinitarische belĳdenis in de toepassing des
-heils een werk des H. Geestes ziet, dat van de verwerving door Christus
-wel onderscheiden maar niet gescheiden is, wĳl de H. Geest alles uit
-Christus neemt 12. De weldaden, welke Christus verwierf en door den
-H. Geest toepast, kunnen alle saamgevat worden onder den naam van
-genade, maar deze wordt door de Reformatie gansch anders dan door
-Rome opgevat 13, en bevat vele bĳzondere weldaden, die langzamerhand
-in de dogmatiek breeder werden uitgewerkt maar tot drie groepen te
-herleiden zĳn 14.</p>
-
-<p>§ 44. <i>Roeping en wedergeboorte</i> bl. 485-511 vormen de eerste groep.
-Gelĳk God de schepping tot stand brengt door Woord en Geest, zoo
-ook de herschepping. Hĳ roept in zekeren zin reeds door de natuur
-(vocatio realis), maar toch vooral door zĳn woord (vocatis verbalis) 1,
-welke roeping algemeen, ernstig en van groote waarde is 2. Maar de
-vocatio verbalis zonder meer is niet voldoende en moet daarom op grond
-<span class="pagenum" id="Page_548">[548]</span>
-van de H. S. in eene externa en interna onderscheiden worden 3, en
-komt in laatstgemelden zin in het nauwste verband te staan met de
-wedergeboorte, welke in engeren zin de instorting van het beginsel des
-nieuwen levens is 4, en, zonder aan den mensch te kort te doen, het
-pelagianisme bĳ den wortel afsnĳdt en de genade, ook in de toepassing
-des heils, onverzwakt handhaaft 5.</p>
-
-<p>§ 45. <i>Geloof en rechtvaardigmaking</i> bl. 511-552. De geestelĳke mensch,
-die in de wedergeboorte wordt ingeplant, komt te zĳner tĳd door de
-verlichting des H. Geestes tot het geloof, dat, schoon eene gave Gods,
-geen den mensch vreemde substantie noch een bovennatuurlĳk toevoegsel
-is maar hem, in overeenstemming met het nieuwe leven, aan het woord
-van Christus bindt 1. Want het draagt in de Schrift een dubbel karakter,
-het is een als waarheid aannemen van de apostolische getuigenis aangaande
-Christus en het is een persoonlĳk vertrouwen op Christus als
-machtig, om de zonden te vergeven en alle weldaden der genade te
-schenken; en deze beide staan met elkander in onlosmakelĳk verband 2.
-Ofschoon zĳ in leer en practĳk dikwerf van elkander gescheiden worden,
-behooren zĳ steeds saam te gaan, wĳl er eenerzĳds geen gemeenschap
-aan Christus’ weldaden is dan na en door gemeenschap aan zĳn persoon,
-en anderzĳds deze gemeenschap niet anders tot stand komt dan door
-middel van de apostolische getuigenis 3. Van dat geloof is eene der
-heerlĳkste vruchten de rechtvaardigmaking, welke naar de Schrift niet
-eene ethische, maar eene juridische daad is 4, haar grond heeft, niet in
-des menschen, in eene <span lang="grc" xml:lang="grc">ἰδια δικαιοσυνη</span>, maar in eene
-<span lang="grc" xml:lang="grc">δικαιοσυνη θεου</span>,
-welke in Christus geopenbaard is en gereed ligt, den mensch door God
-uit genade wordt toegerekend en zĳnerzĳds door het geloof wordt aangenomen
-5. Wel wordt deze leer van de justitia imputata sterk bestreden,
-maar deze bestrĳding komt grootendeels voort uit eene geheel verkeerde
-opvatting van de toerekening van Christus’ <ins id="cor_35" title="geregtigheid">gerechtigheid</ins> 6.
-Deze rechtvaardigmaking geschiedt in zekeren zin in het besluit, in de opstanding
-van Christus, in de vocatio interna, maar heeft toch naar de doorgaande
-voorstelling der H. S. vooral plaats uit en door het geloof en staat
-juist als zoodanig tegen die uit de werken over 7. Zĳ omvat niet alleen
-de volkomen vergeving van alle zonden, van schuld en straf beide, hetgeen
-echter de dagelĳksche belĳdenis van schuld en bede om vergeving
-niet te niet doet, maar voorts de aanneming tot kinderen en de toekenning
-van het recht op het eeuwige leven 8.</p>
-
-<p>§ 46. <i>Heiligmaking en volharding</i> bl. 553-572. Op de rechtvaardigmaking
-volgt de heiligmaking, die er wezenlĳk van onderscheiden is,
-maar er geen oogenblik van gescheiden mag worden, want Christus
-schenkt zichzelven aan de zĳnen niet alleen objectief maar ook subjectief
-(unio mystica) 1. Deze heiligmaking is in de eerste plaats een werk
-Gods, bestaande niet alleen in uitwendige afzondering van de wereld
-<span class="pagenum" id="Page_549">[549]</span>
-maar ook in inwendige vernieuwing door den H. Geest, zonder dat deze
-daarom in eens of allengs in dit leven reeds hare voltooiing bereiken
-zou; maar voorts is zĳ ook een werk van de geloovigen, in zoover deze
-op grond van de ontvangen weldaden geroepen worden, zichzelven te
-heiligen en goede werken voort te brengen als vruchten van hun geloof
-2. Evenzoo is de volharding der heiligen eene daad en eene gave Gods,
-maar die door de geloovigen zelven heen, in den weg der middelen,
-zich realiseert, en daarom hunne zelfwerkzaamheid niet uitsluit maar hun
-wel rĳken troost en zekerheid biedt 3.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h3 id="deel_4">VIERDE DEEL.</h3>
-
-<h4>HOOFDSTUK IX. <span class="smcap">Over de kerk.</span></h4>
-
-<p><a href="#para_47">§ 47</a>. <i>Het wezen der kerk</i> bl. 1-59. De gemeenschap dergenen, die
-Christus en zĳne weldaden deelachtig zĳn, draagt den naam van de
-kerk, die hare analogieën bĳ de heidensche godsdiensten vindt en in
-het O. Test. voorbereid werd <a href="#lmn_47-1">1</a>, maar in eigenlĳken zin toch eerst in de
-dagen des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> werd gesticht <a href="#lmn_47-2">2</a>.
-Na den apostolischen tĳd ontwikkelde zĳ zich spoedig tot een katholiek, zichtbaar, onfeilbaar, hierarchisch
-heilsinstituut <a href="#lmn_47-3">3</a>, zoodat reformatie dringend noodig was. Luther, Zwingli
-en Calvĳn brachten deze, ieder op eigene wĳze tot stand <a href="#lmn_47-4">4</a>, maar ter
-linker- en rechterzĳde werd door rationalisme en mysticisme het kerkbegrip
-vervalscht, zoodat het ook thans nog, trots vele pogingen tot
-herstel, aan groote verwarring lĳdt <a href="#lmn_47-5">5</a>. De naam, dien de kerk draagt,
-duidt haar reeds aan als eene vergadering van Christgeloovigen, en
-de Schrift stelt dit op allerlei wĳze, onder allerlei beelden, vooral ook
-door wat zĳ zegt aangaande de gemeenschap der heiligen, in het helderste
-licht <a href="#lmn_47-6">6</a>. Als zoodanig kan zĳ in ruimer en enger zin genomen
-worden (ecclesia generalis, triumphans, militans, universalis, nationalis,
-particularis). Maar nooit sluit zĳ naar haar idee de ongeloovigen in, al
-zĳn dezen ook op aarde steeds in de kerk aanwezig <a href="#lmn_47-7">7</a>. Ook is zĳ niet
-als eene vergadering van praedestinati, perfecti, communicantes, vocati,
-baptizati te omschrĳven, maar als eene vergadering van geloovigen,
-welke zoowel eene zichtbare als eene onzichtbare zĳde heeft. Zichtbare
-en onzichtbare kerk zĳn dus geen twee kerken, zĳn niet aan den kring
-van ongeloovigen en geloovigen in de kerk, noch aan de kerk als instituut
-en als organisme gelĳk, maar zĳn twee zĳden van dezelfde kerk <a href="#lmn_47-8">8</a>.
-Kenteekenen der kerk zĳn niet de 15 notae, welke Ballarminus opgeeft
-<a href="#lmn_47-9">9</a>, maar het Woord Gods, dat in prediking, sacrament, belĳdenis, leven
-bediend en beleden, en ten onrechte van Roomsche zĳde verworpen
-wordt <a href="#lmn_47-10">10</a>. Want al is met dit kenteeken de mogelĳkheid van groote
-scheuring en verdeeldheid der kerken gegeven, ook Rome kan deze niet
-<span class="pagenum" id="Page_550">[550]</span>
-verhoeden, en de pluriformiteit der kerk sluit, hoe zondig en smartelĳk
-eenerzĳds ook, toch ter andere zĳde een zegen in <a href="#lmn_47-11">11</a>. Daarmede in
-overeenstemming hebben de eigenschappen der kerk, eenheid, heiligheid,
-katholiciteit, apostoliciteit, onvergankelĳkheid en onfeilbaarheid bĳ ons
-een anderen zin dan bĳ Rome <a href="#lmn_47-12">12</a>.</p>
-
-<p><a href="#para_48">§ 48</a>. <i>De regeering der kerk</i> bl. 59-131. De kerk is zonder regeering
-niet denkbaar en heeft daarom ook altĳd eene regeering gehad. Zĳ
-was altĳd tegelĳk instituut en organisme <a href="#lmn_48-1">1</a>, zoowel in het O. als in het
-N. Test. Het apostolaat is vooral een sterk bewĳs voor het institutair
-karakter der kerk; en bĳ dit ambt kwam nog dat van de evangelisten
-en profeten, terwĳl Petrus onder de apostelen primus inter pares was <a href="#lmn_48-2">2</a>,
-en later dat van regeer- en leerouderlingen en van diakenen <a href="#lmn_48-3">3</a>. Deze
-aristocratisch-presbyterale kerkregeering ging na den apostolischen tĳd
-spoedig over in eene monarchisch-episcopale, die nog in vele kerken
-heerscht, en bĳ Rome in eene papale kerkregeering, die in de
-onfeilbaarverklaring van den paus hare consequentie trok <a href="#lmn_48-4">4</a>. Beide deze
-vormen van kerkregeering zĳn echter met de leer der H. S. over de
-verhouding van clerus en leeken, over het episcopaat, over het apostolaat,
-over Petrus’ primaat, en voorts ook met de oudste getuigenissen der kerk
-in strĳd <a href="#lmn_48-5">5</a>. De oppositie tegen de Roomsche hierarchie bracht velen tot
-verwerping van alle regeering der kerk, maar ook dit weerspreekt de
-Schrift, die der kerk een eigen regeering toeschrĳft. Vandaar dat de
-Gereformeerden deze hebben gehandhaafd in hare onderscheidenheid van
-de politieke macht <a href="#lmn_48-6">6</a>. Immers is Christus het eenige hoofd der gemeente,
-zoowel van de plaatselĳke als van alle kerken saam. Hĳ stort er zĳne
-gaven in uit, zalft allen tot profeten, priesters en koningen <a href="#lmn_48-7">7</a>, en stelt
-voorts verschillende ambten in, die niet het orgaan der gemeente zĳn,
-maar hun gezag aan Christus ontleenen, en die in den weg van vocatie,
-examinatie en ordinatie verkregen worden <a href="#lmn_48-8">8</a>. Deze ambten zĳn in de
-kerk wel willekeurig vermeerderd en van karakter veranderd, maar zĳn
-twee, resp. drie in getal (leer- en regeerouderlingen en diakenen).</p>
-
-<p><a href="#para_49">§ 49</a>. <i>De macht der kerk</i> bl. 132-192. De kerk is, evenals de staat,
-eerst na de zonde ontstaan, en van den staat allengs duidelĳker onderscheiden.
-Zelfs in Israel waren beide, schoon nauw vereenigd, niet
-één <a href="#lmn_49-1">1</a>, en in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> gaf Christus
-aan zĳne kerk eene macht, die door haar geestelĳk karakter van die der overheid wezenlĳk
-verschilt <a href="#lmn_49-2">2</a>. Deze geestelĳke macht der kerk ontaardde echter bĳ Rome in eene
-juridische, dwingende macht, die in tegenstelling met het Cesareopapisme
-der Grieksche kerk, alle terreinen des levens, ook dat van den staat,
-aan zich onderwerpt en dienstbaar maakt <a href="#lmn_49-3">3</a>, en in de plena et suprema
-potestas van den paus culmineert. Deze macht, bepaaldelĳk de onfeilbaarheid
-van den paus, vindt echter niet alleen geen steun in de Schrift,
-maar is ook in zichzelve onbepaald, ongegrond, in strĳd met het
-<span class="pagenum" id="Page_551">[551]</span>
-episcopaat en antichristelĳk <a href="#lmn_49-4">4</a>. De Reformatie verwierp daarom eenparig
-deze macht, maar ging weer uiteen, inzoover Luther en Calvĳn anders
-oordeelden over de biecht, over presbyteraat en tucht, over de verhouding
-van de kerkelĳke en de wereldlĳke macht. De onderscheiding
-dezer beide laatste machten ging in de eeuwen na de Hervorming hoe
-langer hoe meer in eene, althans relatieve, scheiding over <a href="#lmn_49-5">5</a>. Nu is het
-echter voor geen twĳfel vatbaar, dat Christus aan zĳne kerk eene macht
-heeft geschonken, die een eigen oorsprong, orgaan, natuur en doel heeft,
-en door Romanisme en Anabaptisme evenzeer wordt miskend. Deze macht
-der kerk is drieërlei <a href="#lmn_49-6">6</a>, n.l. ten eerste potestas docendi, dat is, de macht,
-om het woord Gods te prediken, uit te leggen, te verdedigen, te belĳden
-<a href="#lmn_49-7">7</a>, ten tweede potestas gubernationis, dat is, de macht om de gemeente
-te regeeren <a href="#lmn_49-8">8</a> en de tucht uit te oefenen <a href="#lmn_49-9">9</a>, en ten derde potestas
-misericordiae, dat is, de macht om barmhartigheid te bewĳzen aan de
-ellendigen <a href="#lmn_49-10">10</a>. Deze macht komt in de plaatselĳke kerk saam in den
-kerkeraad en voor meerdere kerken in de meerdere vergaderingen, die
-reeds van oude dagteekening en voor den welstand der kerken noodig
-en goed zĳn <a href="#lmn_49-11">11</a>. Met deze macht staat de kerk in de wereld zelfstandig
-en vrĳ, maar haar dienende met de goederen, welke Christus haar
-schenkt <a href="#lmn_49-12">12</a>.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4>HOOFDSTUK X. <span class="smcap">Over de middelen der genade.</span></h4>
-
-<p><a href="#para_50">§ 50</a>. <i>Het Woord</i> bl. 193-215. Bĳ de uitdeeling zĳner genade
-bedient Christus zich van middelen, die door mysticisme en rationalisme
-ten onrechte miskend, door Rome verkeerdelĳk in absoluten zin opgevat,
-maar door de Hervorming, bepaaldelĳk door Calvĳn in hun rechte
-waarde hersteld werden <a href="#lmn_50-1">1</a>. Tot deze genademiddelen behoort in de eerste
-plaats het woord Gods, dat ook buiten de ambtelĳke bediening werkt
-<a href="#lmn_50-1">2</a>, en als genademiddel in wet en evangelie te onderscheiden is <a href="#lmn_50-3">3</a>. Deze
-onderscheiding is echter geen onverzoenlĳke tegenstelling, gelĳk het
-antinomisme leert, en evenmin eene wezenlĳke identiteit, gelĳk het
-nomisme wil, want beide verschillen principieel maar gaan toch in de
-prediking steeds samen <a href="#lmn_50-4">4</a>. En evenzoo is het woord als genademiddel
-noch van de werking des Geestes te scheiden noch ook met deze te
-vereenzelvigen. De H. Geest werkt niet sine verbo noch per verbum
-maar cum verbo <a href="#lmn_50-5">5</a>.</p>
-
-<p><a href="#para_51">§ 51</a>. <i>De Sacramenten</i> bl. 215-252. Het tweede genademiddel is het
-sacrament. De naam komt in de Schrift niet voor, was eerst voor allerlei
-kerkelĳke handelingen en plechtigheden gebruikelĳk en werd eerst in
-de Middeleeuwen tot een zevental ceremoniën beperkt. Ook de leer der
-sacramenten werd eerst door de scholastiek uitgewerkt en vertoonde hoe
-<span class="pagenum" id="Page_552">[552]</span>
-langer hoe grootere afwĳking van de Schrift <a href="#lmn_51-1">1</a>. Rome toch verstaat onder
-de genade, door het sacrament medegedeeld, alleen de gratia sanctificans,
-en maakt het sacrament los van het woord en evenzoo van het geloof.
-De Hervorming verwierp deze dwalingen maar droeg toch in de personen
-van Luther, Zwingli en Calvĳn eene verschillende opvatting voor, die
-de kerken verdeelde en, trots de verzwakking van de beteekenis der
-sacramenten door mysticisme en rationalisme, nog heden ten dage kerk
-en theologie uiteen doet gaan <a href="#lmn_51-2">2</a>. Ofschoon de naam van sacrament in
-de Schrift niet voorkomt, is hĳ daarom nog niet te verwerpen. En ook
-is de behandeling van de algemeene leer der sacramenten vóór die van
-doop en avondmaal niet af te keuren, wĳl daardoor het verschil in opvatting
-duidelĳk aan het licht treedt en de dwaling gemakkelĳk ingezien
-wordt. Volgens de Schrift zĳn de sacramenten teekenen en zegelen van
-Gods genade en tevens belĳdenisacten des geloofs <a href="#lmn_51-3">3</a>. Als zichtbare teekenen
-en zegelen duiden zĳ aan en bevestigen zĳ de onzichtbare genade, door
-God in Christus geschonken dat is, <i>dezelfde</i> genade, welke ook in het
-woord wordt aangeboden, zĳ het ook op andere wĳze <a href="#lmn_51-4">4</a>. Het verband
-tusschen teeken en beteekende zaak is niet physisch, corporeel, locaal,
-maar een verband van relatie, dat door het woord der instelling tot
-stand komt, en, schoon van geestelĳken aard, toch niettemin objectief
-en reëel is <a href="#lmn_51-5">5</a>. Daarom werken de sacramenten ook niet ex opere operato
-maar onderstellen bĳ den ontvanger het geloof, hetgeen aan hunne objectiviteit
-geen afbreuk doet en hunne waarde ongeschonden laat <a href="#lmn_51-6">6</a>. Het
-getal der sacramenten bedraagt niet zeven, maar slechts twee, doch deze
-twee wegen in waarde tegen het zevental van Rome op <a href="#lmn_51-7">7</a>.</p>
-
-<p><a href="#para_52">§ 52</a>. <i>De Doop</i> bl. 252-299. In het
-<abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> door de besnĳdenis voorbereid,
-werd de doop op Goddelĳken last het eerst door Johannes aan
-de Joden bediend <a href="#lmn_52-1">1</a>. Deze doop van Johannes verschilt niet wezenlĳk van
-den christelĳken doop, maar werd door Jezus overgenomen en vóór zĳne
-hemelvaart tot alle volken uitgebreid, tot teeken en zegel van de vergeving
-der zonden en van de inlĳving in Christus en zĳne gemeente <a href="#lmn_52-2">2</a>. Na den
-tĳd der apostelen werd hĳ reeds spoedig met de trinitarische formule
-bediend, als een mysterium der inwĳding opgevat, met allerlei ceremoniën
-omgeven en steeds meer magisch in zĳne werking voorgesteld. Volgens
-Rome schenkt hĳ door de innige verbinding van teeken en beteekende
-zaak ex opere operato, behalve een character indelebilis, de heiligmakende
-genade, die van alle schuld, straf en smet der zonde bevrĳdt <a href="#lmn_52-3">3</a>. De
-Lutherschen leerden eene soortgelĳke nauwe vereeniging van het water
-des doops met de Goddelĳke genade, en lieten althans bĳ kinderen de
-wedergeboorte tot stand komen door den doop, maar de Gereformeerden
-hielden staande, dat de doop, als een sacrament, ook bĳ kinderen het
-geloof onderstelde en rustte op den grondslag van het genadeverbond.
-Maar dit verbond werd steeds meer veruitwendigd; en rationalisme en
-<span class="pagenum" id="Page_553">[553]</span>
-mysticisme miskenden de waarde van den doop zoozeer, dat in den nieuweren
-tĳd verschillende pogingen tot handhaving van het objectief karakter
-van den doop beproefd zĳn <a href="#lmn_52-4">4</a>. De Schrift spreekt alleen van den doop
-van volwassenen, en leert duidelĳk, dat hĳ alleen voor geloovigen ingesteld
-is en na belĳdenis mag bediend worden. Het teeken in den doop is
-water, waarin de doopeling ondergedompeld of waarmede hĳ besprengd
-wordt <a href="#lmn_52-5">5</a>. Dit water wordt tot een sacrament door het woord der instelling,
-dat in de Schrift niet als eene formule bedoeld maar toch in de kerk
-weldra zoo toegepast is, en tusschen teeken en beteekende zaak wel eene
-reëele maar geen physische en locale vereeniging tot stand brengt. De
-weldaden van den doop zĳn in hoofdzaak vergeving en wedergeboorte <a href="#lmn_52-6">6.</a>
-Tot hen die recht hebben op den doop, behooren ook de kinderen der
-geloovigen. Dit recht werd tegenover de bestrĳders van den kinderdoop
-op verschillende wĳze betoogd <a href="#lmn_52-7">7</a>, en rust op vele schriftuurlĳke gronden <a href="#lmn_52-8">8</a>.
-Bedienaar van den doop is Christus, die daarbĳ van menschen, bepaaldelĳk
-van de leeraars gebruik maakt; hem bedienen laat in de openbare
-vergadering der gemeente; op onbepaalde tĳden; in geval van den kinderdoop,
-in tegenwoordigheid der ouders; aan alle personen, die nog
-gerekend kunnen worden te behooren binnen den kring des verbonds <a href="#lmn_52-9">9</a>.</p>
-
-<p><a href="#para_53">§ 53</a>. <i>Het Avondmaal</i> bl. 299-352. Het tweede sacrament is het
-avondmaal, dat in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> door het pascha afgebeeld en voorbereid
-<a href="#lmn_53-1">1</a>, en in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> door Christus ingesteld werd,
-tot een teeken en zegel van de gemeenschap aan zĳne offerande op het kruis <a href="#lmn_53-2">2</a>. Dit avondmaal
-was spoedig het middelpunt van den christelĳken cultus en werd allengs,
-vooral sedert de scholastiek, opgevat als eene onbloedige offerande van
-het lichaam en bloed van Christus, waaraan de communie ondergeschikt
-is <a href="#lmn_53-3">3</a>. De Reformatie verwierp deze Roomsche leer wel eenparig, maar
-liep in de positieve uiteenzetting van de leer des avondmaals ver uiteen.
-Luther, Zwingli, Calvĳn droegen elk een eigen opvatting voor, die, na
-hen gewĳzigd en verlaten, toch tot den huidigen dag voortbestaan <a href="#lmn_53-5">4</a>.
-De namen voor het avondmaal zĳn zeer vele in aantal, maar de beste
-is die van heilig avondmaal of maaltĳd des Heeren, wĳl het een wezenlĳke
-maaltĳd is met Christus als gastheer, de leeraars als zĳne dienaren,
-met brood on wĳn tot spĳze en drank, in den eersten tĳd met een
-gewonen maaltĳd verbonden, aan eene tafel en niet op een altaar te
-vieren <a href="#lmn_53-5">5</a>. Maar deze maaltĳd heeft een geestelĳke beteekenis, is niet
-bloot een gedachtenismaal of een belĳdenisacte, doch eene gemeenschapsoefening
-door het geloof met den gekruisten Christus. Wel is Christus
-niet physisch en locaal in de teekenen aanwezig, want trans- en consubstantiatie
-zĳn beide om vele schriftuurlĳke en natuurlĳke redenen
-uitgesloten <a href="#lmn_53-6">6</a>. Maar desniettemin is die gemeenschap met Christus in
-het avondmaal objectief en reëel, zoo echter, dat zĳ van de zĳde des
-ontvangers het geloof onderstelt en juist daardoor als gemeenschap aan
-<span class="pagenum" id="Page_554">[554]</span>
-den persoon en aan de weldaden van Christus, versterkt wordt <a href="#lmn_53-7">7</a>. Evenals
-de doop, is ook dit avondmaal alleen voor de gemeente ingesteld, en
-wel voor gedoopte on levende geloovigen, die belĳdenis van hun geloof
-hebben afgelegd en niet door de kerk om leer en leven zĳn geweerd <a href="#lmn_53-8">8</a>.</p>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<h4>HOOFDSTUK XI. <span class="smcap">Over de Laatste Dingen.</span></h4>
-
-<p><a href="#para_54">§ 54</a>. <i>De Tusschentoestand</i> bl. 353-422. Alle godsdiensten bevatten
-eene zekere eschatologie en leeren bepaaldelĳk de onsterfelĳkheid der
-ziel; en de philosophie nam menigmaal dit laatste leerstuk over <a href="#lmn_54-1">1</a>. De
-bewĳzen, voor de onsterfelĳkheid der ziel bĳgebracht, hebben tegenover
-het ongeloof geen dwingende kracht maar zĳn toch als getuigenissen
-en rechtvaardigingen des geloofs belangrĳk <a href="#lmn_54-2">2</a>. De Schrift bevat ook
-wel reeds in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> de leer der onsterfelĳkheid, gelĳk hare voorstelling
-van den Scheol duidelĳk bewĳst, maar zĳ voegt daaraan de
-veel rĳkere openbaring toe, dat het waarachtige leven alleen verkregen
-en genoten wordt in de gemeenschap met God, die over dood en graf
-triumpheert <a href="#lmn_54-3">3</a>. De latere Joodsche literatuur liet aan deze openbaring
-geen recht wedervaren, maar het N. Test. doet nog beter dan het O. Test.
-uitkomen, dat de dood eene straf der zonde is, dat de geloovigen
-door Christus een leven deelachtig worden, hetwelk verre boven den
-dood is verheven, en dat zĳ, ofschoon na het sterven in zekeren zin
-tot het doodenrĳk behoorend, toch terstond in een anderen toestand
-intreden dan de ongeloovigen <a href="#lmn_54-4">4</a>. De christelĳke kerk bleef eerst bĳ deze
-weinige gegevens der Schrift over den tusschentoestand staan, maar
-wĳdde er meer aandacht aan, naarmate de wederkomst van Christus
-toefde, en kwam allengs tot het aannemen van vĳf receptacula aan de
-overzĳde des grafs, onder welke vooral het vagevuur voor den tusschentoestand
-van beteekenis is <a href="#lmn_54-5">5</a>. De Reformatie verwierp deze leer, maar
-zag spoedig allerlei meeningen over den tusschentoestand opkomen,
-zooals die van een voorloopigen toestand, van een purgatorium, van een
-zieleslaap, van eene zekere lichamelĳkheid der zielen, van zielsverhuizing
-en voortgaande loutering, van limbus patrum, limbus infantum en
-mogelĳke bekeering na den dood <a href="#lmn_54-6">6</a>. De Schrift bevat weinig over den
-tusschentoestand, omdat zĳ, schoon de onsterfelĳkheid der ziel aannemende,
-vooral het nieuwe leven wil doen kennen, dat Christus aan het
-licht heeft gebracht en zonder hetwelk het menschelĳk leven hier reeds
-op aarde en vooral hiernamaals in den Scheol zĳn inhoud en waarde
-verliest <a href="#lmn_54-7">7</a>. De leemten, welke de Schrift in onze voorstelling van den
-tusschentoestand openlaat, mogen niet aangevuld worden met menschelĳke
-gissingen, zooals de zieleslaap <a href="#lmn_54-8">8</a>, de lichamelĳkheid der zielen na den
-dood <a href="#lmn_54-9">9</a>, het blĳvend verkeer der dooden met de levenden, dat dan
-<span class="pagenum" id="Page_555">[555]</span>
-misoffer, voorbede, heiligenvereering, doodenbezwering en reliquiëncultus
-medebrengt, <a href="#lmn_54-10">10</a>. Van de plaats van den tusschentoestand is weinig te
-zeggen, maar zeker is, dat er terstond bĳ den dood een verschillende
-toestand intreedt voor geloovigen en ongeloovigen, waarin geen verandering
-door bekeering, gelĳk velen thans meenen, meer mogelĳk is <a href="#lmn_54-11">11</a>.
-Ook is de toestand der gestorven geloovigen niet als een vagevuur te
-denken, want zĳ komen naar de leer der Schrift terstond na den dood
-in den hemel bĳ Christus. Ofschoon er dus van eene vereering der
-heiligen en van eene voorbede voor de afgestorvenen geen sprake kan
-zĳn <a href="#lmn_54-12">12</a>, blĳft er toch eene gemeenschap der triumfeerende met de
-strĳdende kerk bestaan. Ook de zaligen in den hemel zĳn niet zonder
-ons volmaakt; zĳ zien verlangend uit naar de parousie van Christus,
-en zĳn ook niet boven alle ruimte, tĳd en werkzaamheid verheven <a href="#lmn_54-13">13</a>.</p>
-
-<p><a href="#para_55">§ 55</a>. <i>De wederkomst van Christus</i> bl. 422-481. Gelĳk er een einde
-komt aan het leven van den enkelen mensch, zoo ook aan dat van
-menschheid en wereld. De wetenschap bevestigt dat <a href="#lmn_55-1">1</a>, de godsdiensten
-koesteren algemeen deze verwachting, en de Oudtest. profetie verkondigt
-aan het einde van deze bedeeling de oprichting van het Messiaansche
-rĳk, dat, rĳk aan geestelĳke en stoffelĳke zegeningen, tot de einden
-der aarde zich uitbreiden zal <a href="#lmn_55-2">2</a>. Het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>
-beschrĳft in dit Messiaansche rĳk geen tusschenperiode maar een eindtoestand, doch de
-latere Joodsche litteratuur ging tusschen een voorafgaand Messiasrĳk en
-een daarna volgend Godsrĳk onderscheid maken en deed zoo de leer
-van het chiliasme opkomen, welke ook door vele Christenen, vooral in
-tĳden van vervolging en druk, werd overgenomen <a href="#lmn_55-3">3</a>. Ofschoon in sommige
-hoofdzaken overeenstemmend, zĳn de Chiliasten onderling toch
-zeer met elkander in strĳd en maken zĳ zich allen bĳ de uitlegging
-der Schrift aan groote willekeur schuldig <a href="#lmn_55-4">4</a>. Reeds het O. Test. doet
-zelf van de profetie eene betere verklaring aan de hand, dan het
-chiliasme ons biedt, en het N. Test. beschouwt zich als de geestelĳke
-en dus waarachtige vervulling van het O. Test. <a href="#lmn_55-5">5</a>. Maar niet alleen is
-het chiliasme met deze hoofdgedachte der Schrift in strĳd, doch voorts,
-ook met vele andere gegevens, vooral met de doorloopende verwachting
-des <abbr title="Nieuwen Testaments">N. T.</abbr> aangaande het Joodsche volk <a href="#lmn_55-6">6</a>,
-die door enkele plaatsen, vooral Rom. 11:11-32, niet weersproken wordt <a href="#lmn_55-7">7</a>. Voorts verwacht
-het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> nergens een staat van heerlĳkheid en eere voor de gemeente
-van Christus in deze bedeeling, maar veeleer toenemende vervolging en
-druk, waaraan eerst de eenige wederkomst van Christus een einde maakt
-<a href="#lmn_55-9">8</a>. Wel is er in Op. 20 van eene duizendjarige binding van Satan sprake.
-Maar dit hoofdstuk bevat eigenlĳk niets van al wat aan het chiliasme
-wezenlĳk eigen is, evenmin als andere plaatsen der Schrift <a href="#lmn_55-9">9</a>. En de
-gebeurtenissen, in Op. 20 verhaald, vallen niet chronologisch na die
-der vorige capita, maar loopen daarmede parallel. Zĳ bedoelen, het
-<span class="pagenum" id="Page_556">[556]</span>
-einde ons te schetsen van de cultuurlooze volken, gelĳk de vorige
-hoofdstukken dat deden ten aanzien van die natiën, in wier midden het
-evangelie gepredikt is en dus de anti-christelĳke macht zich ontwikkelen
-kan <a href="#lmn_55-10">10</a>. Aan de wereldgeschiedenis maakt dus Christus, wien als Zoon
-des menschen het oordeel gegeven is, door zĳn tweede komst een einde
-<a href="#lmn_55-11">11</a>. De tĳd dier wederkomst is in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
-niet bepaald, al nemen hare voorteekenen reeds met den val van Jeruzalem een aanvang. En
-even sober is de Schrift in de beschrĳving van de wĳze, waarop die
-wederkomst plaats heeft <a href="#lmn_55-12">12</a>.</p>
-
-<p><a href="#para_56">§ 56</a>. <i>De Voleinding der eeuwen</i> bl. 481-529. Met de wederkomst
-van Christus begint de Dag des Heeren, welks duur niet te bepalen is.
-De eerste gebeurtenis, die daarop plaats grĳpt, is de opstanding der
-dooden <a href="#lmn_56-1">1</a>, waarbĳ de identiteit van het opstandingslichaam met het gestorven
-lichaam bewaard blĳft <a href="#lmn_56-2">2</a>, <a href="#lmn_56-3">3</a>. Dan volgt het gericht, dat over alle
-menschen en engelen en over al hun gedachten, woorden en daden zich
-uitstrekt <a href="#lmn_56-4">4</a>. De plaats, waarheen de goddeloozen verwezen worden en
-eeuwige straffen lĳden, is de gehenna. De eeuwigheid der helsche straf
-is wel menigmaal op allerlei gronden bestreden en beurtelings door de
-leer van het hypothetisch universalisme, van de wederherstelling aller
-dingen of van de conditioneele onsterfelĳkheid vervangen <a href="#lmn_56-5">5</a>. Maar zĳ is
-in de Schrift vervat, en door de natuur der zonde en de Goddelĳke
-gerechtigheid geeischt, ofschoon zĳ zeer verschillende graden in hare toepassing
-niet uitsluit <a href="#lmn_56-6">6</a>. Na het eindgericht volgt de vernieuwing der wereld,
-welke in geen vernietiging van hare substantie maar in eene herschepping
-van hare forma bestaat <a href="#lmn_56-7">7</a>. Deze vernieuwing der wereld bewĳst, dat de
-zaligheid niet uitsluitend als eene hemelsche maar ook als eene aardsche
-te denken is <a href="#lmn_56-8">8</a>, en niet alleen geestelĳke maar ook stoffelĳke zegeningen
-omvat, welke beide hier wel aanvangen doch eerst in de eeuwigheid
-worden voltooid. De gemeenschap met God, die het wezen der toekomstige
-zaligheid is en met verstand en wil beide genoten wordt <a href="#lmn_56-9">9</a>, wordt verhoogd
-door de gemeenschap der heiligen, wier getal, ook al omvat het
-niet alle menschen en al is er over de zaligheid van Heidenen en jongstervende
-kinderen weinig te zeggen, toch eene schare zal vormen, die
-niemand tellen kan <a href="#lmn_56-10">10</a>, en die zelve allerlei verscheidenheid van persoonlĳkheid,
-gaven, loon en werkzaamheid insluit <a href="#lmn_56-11">11</a>.</p>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h2 id="_plaatsen"><span class="pagenum" id="Page_557">&nbsp;</span>
-<span class="esp">REGISTER</span><br />
-van min of meer verklaarde Schriftuurplaatsen.</h2>
-
-<hr class="hr8" />
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Gen. 1 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 457v.</li>
-
-<li>Gen. 1:1-3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 397, 457v, 460, 469, 478.
-  Volgens de restitutietheorie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a> 473;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 69.</li>
-
-<li>Gen. 1:26, 27 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508, 509, 512.</li>
-
-<li>Gen. 2:4<sup>b</sup>v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 490.</li>
-
-<li>Gen. 2:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 536, 540.</li>
-
-<li>Gen. 2:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155, 176, 187.</li>
-
-<li>Gen. 3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 35v., 108, 191.</li>
-
-<li>Gen. 3:7v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188.</li>
-
-<li>Gen. 3:9-13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188v.</li>
-
-<li>Gen. 3:14, 15 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 189, 213.</li>
-
-<li>Gen. 3:16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 189.</li>
-
-<li>Gen. 3:17-19 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 190.</li>
-
-<li>Gen. 3:22-24 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 190.</li>
-
-<li>Gen. 4:26 IV, <a href="#ct_1">3</a>.</li>
-
-<li>Gen. 6:2 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 436.</li>
-
-<li>Gen. 9:1-7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 560.</li>
-
-<li>Gen. 14:18 IV, <a href="#ct_2">337</a>.</li>
-
-<li>Gen. 18 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 231.</li>
-
-<li>Exod. 6:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 109v.</li>
-
-<li>Deuteron. 32:8 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 449.</li>
-
-<li>Joz. 10:12, 13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465v.</li>
-
-<li>1 Sam. <ins id="cor_43" title="18">28</ins> IV, <a href="#ct_3">396</a>v.</li>
-
-<li>2 Kon. 20:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465v.</li>
-
-<li>Job <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 32.</li>
-
-<li>Job 33:23 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>
-
-<li>Job 38:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 434.</li>
-
-<li>Ps. 2:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243.</li>
-
-<li>Ps. 51:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 105.</li>
-
-<li>Ps. 73 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 32.</li>
-
-<li>Ps. 104:4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437.</li>
-
-<li>Spr. 8:22v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 242.</li>
-
-<li>Jes. 53 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>
-
-<li>Jes. 53:11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 531.</li>
-
-<li>Jes. 65:20 IV, <a href="#ct_4">433</a>.</li>
-
-<li>Ezech. 16:53-63 IV, <a href="#ct_5">403</a>v.</li>
-
-<li>Ezech. 38 en 39 IV, <a href="#ct_6">462</a>.</li>
-
-<li>Ezech. 40-48 IV, <a href="#ct_7">431</a>, <a href="#ct_8">442</a>v.</li>
-
-<li>Dan. 10:13, 20 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 449.</li>
-
-<li>Dan. 12:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 531.</li>
-
-<li>Hos. 6:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 547.</li>
-
-<li>Mich. 5:1 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 231.</li>
-
-<li>Hab. 1:4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 17.</li>
-
-<li>Zach. 6:13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 203.</li>
-
-<li>Mal. 1:11 IV, <a href="#ct_9">337</a>.</li>
-</ul>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Matth. 5:22 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 99v. IV, <a href="#ct_10">408</a>.</li>
-
-<li>Matth. 7:12 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 77.</li>
-
-<li>Matth. 10:23 IV, <a href="#ct_11">477</a>.</li>
-
-<li>Matth. 11:23 IV, <a href="#ct_12">372</a>.</li>
-
-<li>Matth. 12:31 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 101</li>
-
-<li>Matth. 12:32 IV, <a href="#ct_13">409</a>,
- <a href="#ct_14">510</a>.</li>
-
-<li>Matth. 16:18 IV, <a href="#ct_15">4</a>v., <a href="#ct_16">71</a>, <a href="#ct_17">100</a>v.,
-  <a href="#ct_18">372</a>.</li>
-
-<li>Matth. 16:19 IV, <a href="#ct_19">135</a>.</li>
-
-<li>Matth. 16:28 IV, <a href="#ct_20">476</a>.</li>
-
-<li>Matth. 18:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>
-
-<li>Matth. 18:15-17 IV, <a href="#ct_15">4v.</a>, <a href="#ct_22">172</a>.</li>
-
-<li>Matth. 20:1-16 IV, <a href="#ct_23">526</a>.</li>
-
-<li>Matth. 20:<ins id="cor_36" title="2S">28</ins> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>
-
-<li>Matth. 22:30 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437.</li>
-
-<li>Matth. 23:37-39 IV, <a href="#ct_24">450</a>.</li>
-
-<li>Matth. 24 IV, <a href="#ct_25">457</a>, <a href="#ct_112">477</a>.</li>
-
-<li>Matth. 24:14 IV, <a href="#ct_26">465</a>.</li>
-
-<li>Matth. 24:29 IV, <a href="#ct_27">477</a>.</li>
-
-<li>Matth. 24:34 IV, <a href="#ct_28">477</a>.</li>
-
-<li>Matth. 26:39-42 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 355.</li>
-
-<li>Matth. 26:64 IV, <a href="#ct_29">476</a>.</li>
-
-<li>Matth. 28:19 IV, <a href="#ct_30">257</a>, <a href="#ct_31">258</a>v.,
- <a href="#ct_32">270</a>, <a href="#ct_33">274</a>.</li>
-
-<li>Mark. 10:45 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>
-
-<li>Luk. 13:33-35 IV, <a href="#ct_34">450</a>.</li>
-
-<li>Luk. 15:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>
-
-<li>Luk. 16:23 IV, <a href="#ct_35">373</a>.</li>
-
-<li>Luk. 21:24 IV, <a href="#ct_36">450</a>.</li>
-
-<li>Luk. 22:19 IV, <a href="#ct_37">338</a>.</li>
-
-<li>Luk. 22:32 IV, <a href="#ct_38">100</a>, <a href="#ct_39">101</a>v.</li>
-
-<li>Luk. 23:34 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 400,</li>
-
-<li>Luk. 23:43 IV, <a href="#ct_40">373</a>.</li>
-
-<li>Joh. 1:1-18 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 261.</li>
-
-<li>Joh. 3:5 IV, <a href="#ct_41">295</a>.</li>
-
-<li>Joh. 3:6 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 105.</li>
-
-<li>Joh. 6 IV, <a href="#ct_42">330</a>, 346.</li>
-
-<li>Joh. 7:39 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 430.</li>
-
-<li>Joh. 8:44 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_558">[558]</span>
-Joh. 14:18-24 IV, <a href="#ct_43">476</a>.</li>
-
-<li>Joh. 14:28 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 245.</li>
-
-<li>Joh. 21:15-17 IV, <a href="#ct_44">100</a>, <a href="#ct_45">102</a>.</li>
-
-<li>Handel. 2:39 IV, <a href="#ct_46">287</a>.</li>
-
-<li>Handel. 3:19-21 IV, <a href="#ct_47">451</a>.</li>
-
-<li>Handel. 6 IV, <a href="#ct_48">79</a>v.</li>
-
-<li>Handel. 11:30 IV, <a href="#ct_49">80</a>.</li>
-
-<li>Handel. 13:48 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>
-
-<li>Handel. 14:23 IV, <a href="#ct_50">79</a>.</li>
-
-<li>Handel. 15 IV, <a href="#ct_51">180</a>v.</li>
-
-<li>Handel. 19:1-7 IV, <a href="#ct_52">256</a>v., <a href="#ct_53">258</a>.</li>
-
-<li>Rom. 1:3, 4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 415.</li>
-
-<li>Rom. 2:12-16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75.</li>
-
-<li>Rom. 3:25, 26 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 312, 339, 533.</li>
-
-<li>Rom. 4:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 399.</li>
-
-<li>Rom.  5:12-21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 547,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75, 109v.</li>
-
-<li>Rom. 7:7-26 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 106v., 561.</li>
-
-<li>Rom. 8:30 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 485.</li>
-
-<li>Rom. 9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316v., 318.</li>
-
-<li>Rom. 11:11-32 IV, <a href="#ct_54">452</a>v.</li>
-
-<li>1 Cor. 3:12-15 IV, <a href="#ct_55">409</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 5:1v. IV, <a href="#ct_56">173</a></li>
-
-<li>1 Cor. 6:2, 4 IV, <a href="#ct_57">494</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 6:11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 531.</li>
-
-<li>1 Cor. 7:14 IV, <a href="#ct_58">288</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 9:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 18.</li>
-
-<li>1 Cor. 10:2 IV, <a href="#ct_59">258</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 10:15 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 336.</li>
-
-<li>1 Cor. 10:17 IV, <a href="#ct_60">347</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 10:21 IV, <a href="#ct_61">338</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 11:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437.</li>
-
-<li>1 Cor. 11:30 IV, <a href="#ct_62">346</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 15:20-28 IV, <a href="#ct_63">467</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 15:21v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 109.</li>
-
-<li>1 Cor. 15:29 IV, <a href="#ct_64">349</a>, <a href="#ct_65">415</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 15:35-38 IV, <a href="#ct_66">488</a>.</li>
-
-<li>1 Cor. 15:45-49 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 545,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 65v.</li>
-
-<li>2 Cor. 3:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 417.</li>
-
-<li>2 Cor. 5:1-4 IV, <a href="#ct_67">390</a>.</li>
-
-<li>2 Cor. 5:21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 366.</li>
-
-<li>Gal. 3:13 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 366.</li>
-
-<li>Ef. 1:4 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 380, 382.</li>
-
-<li>Ef. 1:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 406.</li>
-
-<li>Ef. 1:23 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 417v.</li>
-
-<li>Ef. 2:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 105.</li>
-
-<li>Ef. 4:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377.</li>
-
-<li>Ef. 4:11 IV, <a href="#ct_68">76</a>v.</li>
-
-<li>Ef. 4:24 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 509.</li>
-
-<li>Ef. 5:26 IV, <a href="#ct_69">275</a>v.</li>
-
-<li>Fil. 2:5-11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 375, 412.</li>
-
-<li>Fil. 3:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 536.</li>
-
-<li>Col. 1:15 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 245.</li>
-
-<li>Col. 1:19, 20 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 406.</li>
-
-<li>Col. 2:11, 12 IV, <a href="#ct_70">284</a>.</li>
-
-<li>Col. 3:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 509.</li>
-
-<li>1 Thessal. 4:13-18 IV, <a href="#ct_71">467</a>.</li>
-
-<li>2 Thessal. 2 IV, <a href="#ct_72">463</a>.</li>
-
-<li>1 Tim. 2:4, volgens Augustinus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 321,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 391;
-  volgens de Semipelag. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 391v.
-  volg. de Schol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 393,
-  vgl. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 398v.</li>
-
-<li>1 Tim. 3:6 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39.</li>
-
-<li>1 Tim. 3:15 IV, <a href="#ct_73">167</a>.</li>
-
-<li>1 Tim. 5:17, 18 IV, <a href="#ct_74">74</a>, <a href="#ct_75">78</a>.</li>
-
-<li>2 Tim. 3:16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 329v., 342.</li>
-
-<li>Tit. 3:5 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 500.</li>
-
-<li>Tit. 3:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 532.</li>
-
-<li>Tit. 3:10 IV, <a href="#ct_76">174</a>.</li>
-
-<li>Hebr. 1:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 244.</li>
-
-<li>Hebr. 2:10 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 412.</li>
-
-<li>Hebr. 2:17 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 182.</li>
-
-<li>Hebr. 5:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 355.</li>
-
-<li>Hebr. 5:9 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 412.</li>
-
-<li>Hebr. 6:4-8 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 103, 567.</li>
-
-<li>Hebr. 7:22 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204.</li>
-
-<li>Hebr. 10:25-29 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 103, 567.</li>
-
-<li>Hebr. 11:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 399.</li>
-
-<li>Hebr. 12:22-24 IV, <a href="#ct_77">417</a>.</li>
-
-<li>1 Petr. 1:23 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 500v.</li>
-
-<li>1 Petr. 3:19-21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377, 380, 422,
- IV, <a href="#ct_78">404</a>v.</li>
-
-<li>1 Petr. 3:21 IV, <a href="#ct_79">260</a>.</li>
-
-<li>1 Petr. 4:6 IV, <a href="#ct_80">405</a>.</li>
-
-<li>2 Petr. 1:19-21 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 345.</li>
-
-<li>2 Petr. 2:18-22 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 567.</li>
-
-<li>1 Joh. 2:17 IV, <a href="#ct_81">513</a>.</li>
-
-<li>1 Joh. 5:7 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 239.</li>
-
-<li>1 Joh. 5:16 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 103.</li>
-
-<li>Jud. 6 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39.</li>
-
-<li>Openb. van Joh. IV, <a href="#ct_82">460</a>v.</li>
-
-<li>Openb. 1:20v. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450,
- IV, <a href="#ct_83">78</a>, <a href="#ct_84">85</a>, <a href="#ct_85">97</a>.</li>
-
-<li>Openb. 8:3 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 450.</li>
-
-<li>Openb. 20 IV, <a href="#ct_86">462</a>v.</li>
-
-<li>Openb. 21 en 22 IV, <a href="#ct_87">515</a>v.</li>
-
-<li>Openb. 22:11 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 532.</li>
-</ul>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h2 id="_namen"><span class="pagenum" id="Page_559">&nbsp;</span>
-Register van Namen.</h2>
-
-<hr class="grijs" />
-<p class="cs12 cent ssrf"><a href="#letn_a">A</a> <a href="#letn_b">B</a> <a href="#letn_c">C</a>
-  <a href="#letn_d">D</a> <a href="#letn_e">E</a> <a href="#letn_f">F</a> <a href="#letn_g">G</a> <a href="#letn_h">H</a>
-<a href="#letn_i">I</a> <a href="#letn_j">J</a> <a href="#letn_k">K</a> <a href="#letn_l">L</a> <a href="#letn_m">M</a>
-<a href="#letn_n">N</a> <a href="#letn_o">O</a> <a href="#letn_p">P</a> Q <a href="#letn_r">R</a> <a href="#letn_s">S</a>
-<a href="#letn_t">T</a> U <a href="#letn_v">V</a> <a href="#letn_w">W</a> X Y <a href="#letn_z">Z</a></p>
-<hr class="grijs" />
-
-<h3 id="letn_a"><a href="#_namen">A</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Abaelard, Over de Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 311.<br />
-  Over de voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317.</li>
-
-<li>Agobard van Lyon, Over de Inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 311.</li>
-
-<li>Alcuinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 79.</li>
-
-<li>Alexandrĳnsche Theologen, Hun eigenaardigheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 59v.</li>
-
-<li>Alsted, Zĳn Theol. naturalis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 223.</li>
-
-<li>Alting, Jac. Over het lĳden van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 350v, 352.</li>
-
-<li>Ambrosius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71;<br />
- over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 119.</li>
-
-<li>Amesius, Over de Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 455.</li>
-
-<li>Amyraldus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 341; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  454.</li>
-
-<li>Anselmus, Zĳn methode in ’t alg. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 82;<br />
-  zĳn voldoeningsleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317v., 349, 411.</li>
-
-<li>Apollinaris, Zĳn christologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 63;<br />
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 277.</li>
-
-<li>Apologeten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 55v., 423v., 445, 484;<br />
-  over de Heilige Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 307;<br />
-  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 250v., 405v.</li>
-
-<li>Apostolische vaders, Karakter hunner geschriften <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 52;<br />
-  over de Heilige Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 307;<br />
-  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 249;<br />
-  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_93">375</a>.</li>
-
-<li>Appelius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126.</li>
-
-<li>Aristoteles, Over de <span lang="grc" xml:lang="grc">ἀρχαι</span>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 140; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 29;<br />
-  over oorsprong en wezen der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42.</li>
-
-<li>Arius, Over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 260v.;<br />
-  over de menschheid van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 277.</li>
-
-<li>Arminius, Over de Praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 340;<br />
-  over den eisch van gehoorzaamheid na den val <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 220.</li>
-
-<li>Athanasius, Zĳn beteekenis voor de Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 62v.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 256;<br />
-  Over den Heiligen Geest <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 289v.</li>
-
-<li>Augustinus, Zĳn indeeling der dogmatische stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32v.;<br />
-  beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 72v.,
-  over de menschelĳke kennis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 165v., 168;<br />
-  over de ongenoegzaamheid der algemeene openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 231;<br />
-  over de elementen van waarheid in het Heidendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 238;<br />
-  over de wonderen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 291v.;<br />
-  over Kerk en Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 367, 368;<br />
-  over de noodzakelĳkheid der Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 381;<br />
-  over de beteekenis v. h. geloof in algem. zin <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 470;<br />
-  over de onbegrĳpelĳkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 6;<br />
-  over ’s menschen kennis van de alg. noodzak, waarheden <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 33v.;<br />
-  over de essentia Dei <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 79, 80, 87, 175;<br />
-  over de deugden Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 89, 92, 140;<br />
-  over de onveranderlĳkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 120;<br />
-  over de alomtegenwoordigh. Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 136;<br />
-  over de alwetendheid Gods in verband met ’s menschen vrĳheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  162;<br />
-  over de ideeën in God <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 170, 407;<br />
-  over de schoonheid d. schepselen en de schoonheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 193v.,
-  421v.;<br />
-  over de almacht Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 225;<br />
-  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 258v., 276, 291, 301v., 539;<br />
-  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 320v., 334v., 358;<br />
-  over het getal der engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 433;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 407;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_560">[560]</span>
-  over de kennis der engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 439;<br />
-  over het paradĳs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505;<br />
-  over den staat van Adam <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 549v.;<br />
-  over de permissio <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 56v.;<br />
-  over het privatief karakter der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 78v., 80;<br />
-  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 119v.;<br />
-  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 316;<br />
-  over de particuliere voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 391;<br />
-  over de genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 436v., 443;<br />
-  over de volharding <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 565, 566;<br />
-  over de kerk <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 75;
-    IV, <a href="#ct_88">9</a>v., <a href="#ct_90">32</a>, <a href="#ct_91">262</a>;<br />
-  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_92">218</a>;<br />
-  over den Doop IV, <a href="#para_52">252</a>;<br />
-  over den Kinderdoop IV, <a href="#ct_94">262</a>, <ins id="cor_47" title="79v."><a href="#ct_617">279</a>v.</ins>;<br />
-  over het Avondmaal IV, <a href="#ct_96">313</a>v.</li>
-
-<li>Augustinus Steuchus, over de <ins id="cor_37" title="alomtetegenwoordigheid">alomtegenwoordigheid</ins> Gods
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 133;<br />
-  over de ligging van het paradĳs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505.</li>
-
-<li>Aureolus, Zĳn Nominalisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 84.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_b"><a href="#_namen">B</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Baader, Franz von <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95.</li>
-
-<li>Bajus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 92.</li>
-
-<li>Basilius, Over de verhouding van wezen en eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  86;<br />
-  over het onderscheid der eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 92.</li>
-
-<li>Baudissin, over de heiligheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>
-
-<li>Baumgarten, S. J. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101.</li>
-
-<li>Baxter, Richard <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 118;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>
-
-<li>Beck, Zĳne Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15, 108.</li>
-
-<li>Bekker, Balthazar, over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425.</li>
-
-<li>Bellarminus, Over de efficacia der roeping <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 497v.,
-  tegen de justitia imputata <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 538v.;<br />
-  over de ongeloovigen in Bellarminus, de kerk IV, <a href="#ct_97">32</a>v.;<br />
-  over de kenteekenen der kerk IV <a href="#ct_98">39</a>, <a href="#ct_99">40</a>v., <a href="#ct_100">45</a>v.</li>
-
-<li>Berti, Over de gratia <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441.</li>
-
-<li>Biedermann, Zĳn dogmatisch standpunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107, 432.</li>
-
-<li>Böhl, Over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 510.</li>
-
-<li>Böhme, Over de Drieëenheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 266;<br />
-  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>
-
-<li>Bonaventura, Zĳn beteekenis voor de indeeling der dogmatische stof
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 34;<br />
-  over de H. Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 310v.;<br />
-  over de kennis van God en van de prima principia <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 34v.</li>
-
-<li>Bonfrerius, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>
-
-<li>Bonnet, Over de wonderen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 292.</li>
-
-<li>Boston, Thomas <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 128;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>
-
-<li>Bourignon, Antoinette, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>
-
-<li>Bradwardina, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>
-
-<li>Brahé, J. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>
-
-<li>Bretschneider, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102.</li>
-
-<li>Briggs, Charles <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 139.</li>
-
-<li>Bruining, Dr. A. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 185.</li>
-
-<li>Bull, George <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>
-
-<li>Bullinger, Zĳn verschil van Calvĳn <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115.</li>
-
-<li>Büsching, A. F. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15.</li>
-
-<li>Bushnell, Horace, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 331.</li>
-
-<li>Byzantĳnsche Theologen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 67v.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_c"><a href="#_namen">C</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Calixtus, Zĳn indeeling van de dogmatische stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 40v.;<br />
-  zĳn reactie tegen de scholast. behandeling der Dogm. en zĳn syncretisme
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 100.</li>
-
-<li>Calovius, Over het object der Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 7.</li>
-
-<li>Calvĳn, Zĳn Institutie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 38v.;<br />
-  zĳn beteekenis voor de Geref. Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 112v.;<br />
-  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315v.;<br />
-  over het testimonium spir. sancti <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 490v.;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_561">[561]</span>
-  over de nat. Godskennis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 37;<br />
-  over de potentia absoluta Dei <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 226;<br />
-  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 330v.;<br />
-  in betrekking tot het vraagstuk v. supra- en infralapsarisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  336v.;<br />
-  over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 531;<br />
-  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 125;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 448;<br />
-  over de kerk IV, <a href="#ct_101">17</a>v.;<br />
-  als vader v. d. presbyteriale kerkregeering IV, <a href="#ct_102">129</a>v.;<br />
-  zĳn oordeel over afscheiding van de kerk IV, <a href="#ct_103">48</a>;<br />
-  over de kerkel. tucht IV, <a href="#ct_104">155</a>;<br />
-  over Kerk en Staat IV, <a href="#ct_105">190</a>v.;<br />
-  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_106">222</a>, <a href="#ct_107">228</a>v.;<br />
-  over het H. Avondmaal IV, <a href="#ct_108">319</a>v., <a href="#ct_109">330</a>, <a href="#ct_110">342</a>v.;<br />
-  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_111">380</a>.</li>
-
-<li>Camero, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>
-
-<li>Campbell, John M. Leod, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 330.</li>
-
-<li>Canus, Over den laatsten grond v. h. geloof in de openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 487.</li>
-
-<li>Cappellus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122,
- over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_113">380</a>.</li>
-
-<li>Cartesius, Over de aangeboren begrippen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 30;<br />
-  over de creatio secunda <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 474;<br />
-  over het primaat v. d. wil in God <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 124;<br />
-  zĳn Dualisme IV, <a href="#ct_114">356</a>.</li>
-
-<li>Cassianus, Zie <a href="#ref_1">Semipelagianisme</a>.</li>
-
-<li>Celsus, Als bestrĳder van het Christendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 53, 317v.</li>
-
-<li>Chalcedon, Concilie van, over den persoon van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  241, 283.</li>
-
-<li>Chemnitz, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 99.</li>
-
-<li>Chrismann, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>
-
-<li>Cicero, Over de aangeboren begrippen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 30;<br />
-  over Gods alwetendheid en ’s menschen vrĳheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161, 352.</li>
-
-<li>Clemens Alexandrinus als dogmaticus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 31, 60.</li>
-
-<li id="ref_8">Coccejus, Zĳn Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 41v., 121;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 200v.;<br />
-  over de alomtegenwoordigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 134;<br />
-  over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 531.</li>
-
-<li>Comrie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126;<br />
-  over rechtvaardigmaking en geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453;<br />
-  over de vereeniging van Christus en de gemeente <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 339, 362;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 260.</li>
-
-<li>Crell, Over de alomtegenwoordigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 134.</li>
-
-<li>Cremer, B. S. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>
-
-<li>Cusanus, Over de kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 9.</li>
-
-<li>Cyprianus, Over de kerk van Rome in verhouding tot de andere IV, <a href="#ct_115">88</a>.</li>
-
-<li>Cyrillus, Over de naturen van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 241, 283.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_d"><a href="#_namen">D</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Damascenus, Zĳn Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32, 66.</li>
-
-<li>Darby, J. Over de kerk IV, <a href="#ct_116">22</a>.</li>
-
-<li>Darmesteter, J. Over de verhouding v. Parzisme en Judaisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  425.</li>
-
-<li>Darwin, Over den oorspr. der religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 202;<br />
-  zĳn evolutietheorie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 492v.</li>
-
-<li>Delitzsch, Franz, Over het tusschenlichaam na d. dood IV, <a href="#ct_117">391</a>.</li>
-
-<li>Delitzsch, Friedrich, Over de ligging van het Paradĳs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 506.</li>
-
-<li>Dionysius, Areopagita (Pseudo), Zĳn geschriften <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 66;<br />
-  over de onbegrĳpelĳkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 7;<br />
-  over den oorsprong der wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 389;<br />
-  over de hemelsche en kerkelĳke hierarchie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 432v.</li>
-
-<li>Dippel, J. C. Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>
-
-<li>Doedes, Zĳn drieërlei Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 11;<br />
-  zĳn scheiding van gelooven en weten <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 451;<br />
-  <ins id="cor_38" title="zĳu">zĳn</ins> verdeeling v. d. eigenschappen Gods
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 89;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_562">[562]</span>
-  over den Doop IV, <a href="#ct_118">276</a>.</li>
-
-<li>Dorner, Over de onveranderlĳkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122v.;<br />
-  zĳn christologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 252, 282.</li>
-
-<li>Durand de St. Porciano, Zĳn Nominalisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 84.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_e"><a href="#_namen">E</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Ebrard, Karakter zĳner Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434.</li>
-
-<li>Edwards, Jon. Sr. I. 137;<br />
-  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127, 139;<br />
-  over de onmacht des menschen ten goede <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 150.</li>
-
-<li>Edwards, Jon. Jr. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 137.</li>
-
-<li>Eerde, van Over het uitwendig verbond en de Sacramenten IV, <a href="#ct_119">322</a>.</li>
-
-<li>Erasmus, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>
-
-<li>Erastus, IV, <a href="#ct_120">155</a>.</li>
-
-<li>Erigena, Joh. Scotus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 79v.;<br />
-  over de onbegrĳpelĳkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 7, 400;<br />
-  over den oorsprong der wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 389.</li>
-
-<li>Ernesti, Over de ambten van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 326.</li>
-
-<li>Erskine, Ralph en Ebenezer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 128v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>
-
-<li>Erskine, Thomas, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 330.</li>
-
-<li>Eunomius, Over het wezen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 19, 86, 91, 141, 279.</li>
-
-<li>Eutyches, Over de vereeniging van de naturen in Christus
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 283.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_f"><a href="#_namen">F</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Farrar, F. W. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 134.</li>
-
-<li>Feuerbach, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 106;<br />
-  over de Godsidee <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 14.</li>
-
-<li>Fichte, J. G. Over het Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 13, 17, 82;<br />
-  over de zedelĳke wereldorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 17, 59, 82;<br />
-  over de religio <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 191;<br />
-  over den persoon v. Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 248.</li>
-
-<li>Flacius, Over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 125.</li>
-
-<li>Frank, Zĳn <span lang="de" xml:lang="de">System der christlichen Gewissheit</span>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434v., 439v.</li>
-
-<li>Frohschammer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_g"><a href="#_namen">G</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Gomarus, Over de uitdrukking: <span lang="la" xml:lang="la">unio sacramentalis</span>
- IV, <a href="#ct_121">235</a>.</li>
-
-<li>Gotti, Over het wezen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 81.</li>
-
-<li>Gregorius, Magnus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 77.</li>
-
-<li>Gregorius v. Nyssa, Over de verhouding van wezen en eigenschappen Gods
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86;<br />
-  over het onderscheid der eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 92;<br />
-  zĳn Realisme in de Trin. leer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 271.</li>
-
-<li>Grotius, Zĳn voldoeningsleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 325, 358;<br />
-  over de verkiezing van kerkedienaren IV, <a href="#ct_122">122</a>.</li>
-
-<li>Günther, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95;<br />
-  over de bewĳsbaarheid der Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 306.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_h"><a href="#_namen">H</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Halesius, Alexander, Zĳn methode in de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 82v.;<br />
-  over het <span lang="la" xml:lang="la">donum superadditum</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  518v.</li>
-
-<li>Hamelius, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312.</li>
-
-<li>Hamilton, William Over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15.</li>
-
-<li>Harnack, Zĳn strĳd met Zahn over de geschiedenis van den <abbr title="Nieutestamentische">N. T.</abbr> kanon
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 337;<br />
-  over de theologische dogmata <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 511, 513v.;<br />
-  over het Art. „ontvangen van den Heiligen Geest” <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 268v.</li>
-
-<li>Hartmann, Ed. von, Over h. onbewuste <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 56v., 148, 156v.;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459v.</li>
-
-<li>Hase, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104.</li>
-
-<li>Hatch, Edwin, Over de theolog. dogmata <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135, 511v.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_563">[563]</span>
-Hegel, Zĳn wĳsgeerig stelsel en invloed op de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 106, 432,
-  436v.;<br />
-  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 187v.;<br />
-  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 266;<br />
-  zĳn verdienste en fout <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 436v.;<br />
-  over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 14, 19;<br />
-  over de bewĳzen voor Gods bestaan <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 52;<br />
-  zĳn Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 83, 267;<br />
-  over de geestel. natuur Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 148;<br />
-  over den oorsprong der wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 203, 391;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47;<br />
-  zĳn dialectische methode en haar tripliciteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 300;<br />
-  over het Jodendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202;<br />
-  over den persoon van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249;<br />
-  symbolische opvatting van het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 327;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 460, 468;<br />
-  over de Kerk IV, <a href="#ct_123">20</a>.</li>
-
-<li>Helmholtz, Over de qualitatieve eigenschappen d. dingen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 147v.</li>
-
-<li>Herbert van Cherbury, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 125.</li>
-
-<li>Hermes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 94.</li>
-
-<li>Herrmann, Over den grond van het geloof in den persoon van Christus
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 453v.</li>
-
-<li>Hieronymus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 72;<br />
-  zĳn beperking van Gods alwetendh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 160;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11.</li>
-
-<li>Hilarius Pictaviensis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71.</li>
-
-<li>Hodge, Ch. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 138.</li>
-
-<li>Hoekstra, Zĳn aansluiting aan Kant <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 450.</li>
-
-<li>Hofmann, Over de Dogmatiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434.</li>
-
-<li>Holden, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>
-
-<li>Holtius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>
-
-<li>Honert, J. van den, Over geloof en rechtvaardigmaking <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>
-
-<li>Hopkins, Sam. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 137.</li>
-
-<li>Huss, Joh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_i"><a href="#_namen">I</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Ignatius, Over het episcopaat IV, <a href="#ct_124">84</a>, <a href="#ct_125">85</a>.</li>
-
-<li>Irenaeus, Zĳn beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 57v.;<br />
-  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 253v.;<br />
-  over de twee naturen in Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240;<br />
-  over het werk van Chr. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 316;<br />
-  over de kerk van Rome in verhouding tot andere IV, <a href="#ct_126">88</a>;<br />
-  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_127">376</a>.</li>
-
-<li>Isidorus, Hispalensis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 33, 78.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_j"><a href="#_namen">J</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Jacobi, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104, 196;<br />
-  over de bewĳzen voor Gods bestaan <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 52, 60.</li>
-
-<li>Jansonius, Over het uitwendig verbond en de sacramenten IV, <a href="#ct_128">322</a>.</li>
-
-<li>Joris, David, Zĳn Triniteitsleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 265.</li>
-
-<li>Justinus, Martyr <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 56;<br />
-  over de Trin. en de Godheid van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 250v.;<br />
-  over de schepping uit niets <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 388;<br />
-  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 315;<br />
-  over den tusschentoestand IV, <a href="#ct_129">376</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_k"><a href="#_namen">K</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Kant, Zĳn wĳsgeerig stelsel en invloed op de Theologie der 19<sup>e</sup> eeuw
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 103v., 450v., 481;<br />
-  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12, 190v.;<br />
-  zĳn postulaats-theorie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 447v., 480v.;<br />
-  over de verschillende soorten van zekerheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 480v.;<br />
-  over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 12, 17;<br />
-  over de bewĳzen voor Gods bestaan <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 51v.;<br />
-  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 267;<br />
-  over de intelligibele daad <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 70;<br />
-  over het <span lang="de" xml:lang="de">radikale Böse</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  70, 153;<br />
-  over het Jodendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_564">[564]</span>
-  over den persoon van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 247v., 327;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459;<br />
-  over de kerk IV, <a href="#ct_130">20</a>;<br />
-  over de onsterfelĳkheid der ziel IV, <a href="#ct_131">357</a>.</li>
-
-<li>Karg, (Parsimonius) Over de obed. activa <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322, 350.</li>
-
-<li>Karolingische theologen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 79.</li>
-
-<li>Keckermann, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 41.</li>
-
-<li>Kleman, Zĳn orde des heils <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454, 497.</li>
-
-<li>Kleutgen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>
-
-<li>König, Over het karakter der profetische visioenen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 255;<br />
-  over de werkzaamheid des Geestes in betrekking tot de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  256.</li>
-
-<li>Kuyper, A. Over de genade in den Doop IV, <a href="#ct_132">269</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_l"><a href="#_namen">L</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Labadie, J. de, Over de Kerk IV, <a href="#ct_133">21</a>.</li>
-
-<li>Leibniz, Over de wonderen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 292;<br />
-  over de aangeboren begrippen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 30v.;<br />
-  over deze wereld als de beste <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 213.</li>
-
-<li>Leidenroth, Zĳn afleiding van het woord religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171.</li>
-
-<li>Lessing, Over de Heilige Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 374, 382.</li>
-
-<li>Lessius, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312.</li>
-
-<li>Leydecker, Zĳn indeeling der Dogm. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 42.</li>
-
-<li>Liguori, Alphonsus von <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 94.</li>
-
-<li>Lipsius, Vergeleken met Ritschl <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 109;<br />
-  zĳn theologisch standpunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 455v.;<br />
-  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426.</li>
-
-<li>Lombardus, Zĳn Sententiae <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 33, 82.</li>
-
-<li>Lugo, Over den grond van het geloof in de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 488.</li>
-
-<li>Luther, M. Zĳn beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98;<br />
-  over de rede in religieuse dingen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;<br />
-  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315;<br />
-  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 327;<br />
-  over de verhouding van <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> en <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199;<br />
-  over de twee naturen in Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 244;<br />
-  over boete en geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 444v.;<br />
-  over de Kerk IV, <a href="#ct_134">14</a>v.;<br />
-  over de regeering der kerk IV, <a href="#ct_135">108</a>v.;<br />
-  over de ambten in de kerk IV, <a href="#ct_136">119</a>, <a href="#ct_137">128</a>v.;<br />
-  over de kenteekenen der kerk IV, <a href="#ct_138">44</a>;<br />
-  over de private biecht IV, <a href="#ct_139">153</a>v.;<br />
-  over natuur en genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222v.;
- IV, <a href="#ct_140">155</a>v., <a href="#ct_141">187</a>;<br />
-  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_142">221</a>;<br />
-  over den H. Doop IV, <a href="#ct_143">264</a>v.;<br />
-  over het H. Avondmaal IV, <a href="#ct_144">318</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_m"><a href="#_namen">M</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Mansel, Henr. Longueville, Over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15v.</li>
-
-<li>Marcion, Over het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  317; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 200;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196, 339.</li>
-
-<li>Mariana, Over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313.</li>
-
-<li>Marshall, Zĳn bestrĳding van de alg. voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 396.</li>
-
-<li>Maurice, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 331.</li>
-
-<li>Melanchton, Zĳn Loci Communes <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 2, 37, 98;<br />
-  zĳn afwĳking van Luther <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 327; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  446;<br />
-  over de kenteekenen der kerk IV, <a href="#ct_145">44</a>.</li>
-
-<li>Menken, G. Over de heiligheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>
-
-<li>Milligan, W. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 419.</li>
-
-<li>Milton, Zĳn Arianisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 263.</li>
-
-<li>Molina, Over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326.</li>
-
-<li>Mosheim, J. L. von <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101.</li>
-
-<li><ins id="cor_39" title="Max Müller">Müller, Max</ins>, Over den oorsprong der religie
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 203.</li>
-
-<li>Musculus, Over het Avondmaal voor kinderen IV, <a href="#ct_146">350</a>.
-<span class="pagenum" id="Page_565">[565]</span></li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_n"><a href="#_namen">N</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Nestorius, Over de twee naturen van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 63;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 281v.;<br />
-  over de aanbidding van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298.</li>
-
-<li>Nicea, Conc. van <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 256.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_o"><a href="#_namen">O</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Occam, Zĳn Nominalisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 84;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 212.</li>
-
-<li>Oort, Over de doodenvereering onder Israel IV, <a href="#ct_147">363</a>v.</li>
-
-<li>Opzoomer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 130.</li>
-
-<li>Origenes, Zĳn indeeling van de dogmat. stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32;<br />
-  zĳn theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 60v.;<br />
-  over praescientia en praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 162;<br />
-  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 255;<br />
-  over de schepping als een eeuwige daad Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 409;<br />
-  over de oorspronkelĳke gelĳkheid aller <ins id="cor_40" title="sehepselen">schepselen</ins>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442, 549;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 70; IV, <a href="#ct_148">500</a>;<br />
-  over de beschermengelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 447;<br />
-  over de wederherstelling aller dingen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 390;
- IV, <a href="#ct_149">500</a>;<br />
-  over het louteringsvuur IV, <a href="#ct_150">377</a>, <a href="#ct_148">500</a>.</li>
-
-<li>Os, van den, Over het geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>
-
-<li>Osiander, Over het archetype van het beeld Gods in den mensch <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  535, 542;<br />
-  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320, 332.</li>
-
-<li>Osterwald, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 127.</li>
-
-<li>Owen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_p"><a href="#_namen">P</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Pascal, Als verdediger van het Christendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 446.</li>
-
-<li>Payon, Claude <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454, 497.</li>
-
-<li>Pelagius, Over zonde en genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 319v., 349;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 434v.;<br />
-  over den status integritatis en het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512;<br />
-  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 112.</li>
-
-<li>Perrone, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>
-
-<li>Peyrère, Isaac de la, Zĳn Praeadamitisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501.</li>
-
-<li>Pfleiderer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107,</li>
-
-<li>Philaret, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68.</li>
-
-<li>Philippi, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 108.</li>
-
-<li>Philippisten in Duitschland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98.</li>
-
-<li>Philo, Over den naam Ihvh in verband met de onbegrĳpelĳkheid Gods
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4, 80;<br />
-  zĳn Logosleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86, 233v.</li>
-
-<li>Photius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 66.</li>
-
-<li>Piscator, Over de obed. activa <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322, 350v.</li>
-
-<li>Placaeus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127.</li>
-
-<li>Plato, Over de mogelĳkheid v. h. leeren <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 29;<br />
-  over de ideeën <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 85v., 232;<br />
-  over oorsprong en wezen der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42, 46, 70, 129;<br />
-  over de onsterfelĳkheid der ziel IV, <a href="#ct_152">355</a>.</li>
-
-<li>Plotinus, Over de onbegrĳpelĳkheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4;<br />
-  over het worden Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 123, 204.</li>
-
-<li>Pobedonoszew, IV, <a href="#ct_153">22</a>.</li>
-
-<li>Poiret, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321.</li>
-
-<li>Porphyrius, Als bestrĳder van het christendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 54, 318.</li>
-
-<li>Procopowitsch <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_r"><a href="#_namen">R</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Ramus, Petrus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 455.</li>
-
-<li>Rathmann, H. Over Woord en Geest IV, <a href="#ct_154">211</a>.</li>
-
-<li>Rauwenhoff, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 186, 198, 461v.</li>
-
-<li>Raymund de Sabunde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 220.</li>
-
-<li>Reinhard, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102.</li>
-
-<li>Reland, Over de ligging van het Paradĳs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505v.</li>
-
-<li>Richer, Over de ambten in de kerk IV, <a href="#ct_155">119</a>.</li>
-
-<li id="ref_37">Ritschl, Karakter zĳner Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15, 109v., 452v.;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_566">[566]</span>
-  vergeleken met Lipsius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 109;<br />
-  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 267;<br />
-  zĳn Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84v., 88;<br />
-  over den persoon van Chr. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 264;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 252v., 266;<br />
-  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43, 113, 115;<br />
-  over de aanbidding van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 299;<br />
-  over het werk van Christus en zĳne ambten <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 329v., 335, 350v.;<br />
-  over Mark. 10:45 <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363;<br />
-  over de vrucht van Christus werk <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 386v., 397, 398;
- IV, <a href="#ct_156">518</a>;<br />
-  vergeleken met Schleiermacher <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 387;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 462v.</li>
-
-<li>Rothe, Over Dogmatiek en Ethiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12;<br />
-  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 265;<br />
-  over het onderscheid tusschen Jezus en de Apost. in hun verhouding tot de des
-  <abbr title="Oudtestamentische">O. T.</abbr> Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 340;<br />
-  zĳn speculatieve methode <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 434;<br />
-  zĳn Christologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 251v.</li>
-
-<li>Rufinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_s"><a href="#_namen">S</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Sabellius, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 262.</li>
-
-<li>Sanseverino, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>
-
-<li>Schelling, Grondgedachte van zĳn wĳsbegeerte uit de 2<sup>e</sup> periode
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107, 191; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  203v., 393;<br />
-  in zĳn 1<sup>e</sup> periode over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 266;<br />
-  zĳn Godsbegrip <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 83, 267;<br />
-  zĳn Trin. leer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 304v.;<br />
-  zĳn verklaring van den oorsprong aller dingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 304v., 390v.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47, 169v.;<br />
-  over de goede engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426;<br />
-  zĳn polygenisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502;<br />
-  over Christus, in zĳn 1<sup>e</sup> periode <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 248;<br />
-  in zĳn 2<sup>e</sup> periode <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 251;<br />
-  zĳn symbolische opvatting van het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 327;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459.</li>
-
-<li>Scherer, E. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 131.</li>
-
-<li>Schleiermacher, Over wezen en karakter v. een dogma <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 4;<br />
-  over de plaats der Dogm. in de Encycl. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 9, 45;<br />
-  over het onderscheid van Dogm. en Eth. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12;<br />
-  zĳn Theol. en invloed <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104v., 433v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249v.;<br />
-  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 180, 197;<br />
-  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 265;<br />
-  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 319v.;<br />
-  over de H. Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 383;<br />
-  zĳn subjectief uitgangspunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 437v.;<br />
-  over de kenbaarheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 13;<br />
-  over het symbolisch karakter d. kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 76;<br />
-  over de eigenschappen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 76, 92, 98v.;<br />
-  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 267;<br />
-  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 342;<br />
-  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426, 429;<br />
-  over h. Jodendom <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202;<br />
-  over Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249v., 328v., 354, 371;<br />
-  over de vrucht van Christus’ werk <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 386v.;<br />
-  vergeleken met Ritschl <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 387;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 461;<br />
-  over de kerk IV, <a href="#ct_157">24</a>, <a href="#ct_158">38</a>, <a href="#ct_159">61</a>;<br />
-  over de onderscheiding van Protestantisme en Romanisme IV, <a href="#ct_160">61</a>;<br />
-  over de Sacram. IV, <a href="#ct_161">223</a>v., <a href="#ct_162">322</a>;<br />
-  over den Doop IV, <a href="#ct_163">268</a>;<br />
-  over de onsterfelĳkheid der ziel IV, <a href="#ct_164">357</a>.</li>
-
-<li>Scholten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 432.</li>
-
-<li>Schopenhauer, Over het egoisme der menschel. natuur <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 153;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 459.
-  Zie voorts <a href="#ref_2">Pessimisme</a>.</li>
-
-<li>Schultens, J. J. Over rechtvaardigmaking en geloof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>
-
-<li>Schultz, Over de heiligheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_567">[567]</span>
-Schwally, Over de doodenvereering in Israel IV, <a href="#ct_165">363</a>v.</li>
-
-<li>Schweizer, Zĳn vereenzelviging van Theologia natur. en foedus operum
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 47v.</li>
-
-<li>Scotus (Duns, Joh) Zĳn bestrĳding van Thomas <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 83;<br />
-  over de kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 9;<br />
-  over het wezen Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 81, 89;<br />
-  over den wil Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 210v.;<br />
-  zĳn bestrĳding van de noodzakelĳk h. der voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 211;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317, 366v.;<br />
-  over de werking der sacramenten IV, <a href="#ct_166">239</a>.</li>
-
-<li>Servet, Over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 266.</li>
-
-<li>Shedd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 138;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 497;<br />
-  zĳn Realisme in de leer d. erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 131
-  en van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 371v.</li>
-
-<li>Sherlock, Th. Zĳn Tritheisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 264.</li>
-
-<li>Smith, Henry <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 139.</li>
-
-<li>Socrates, Over oorsprong en wezen der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42.</li>
-
-<li>Sohm, IV, <a href="#ct_167">152</a>v.</li>
-
-<li>Spencer, Herbert, Zĳn Agnosticisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15v.</li>
-
-<li>Spener, Zie <a href="#ref_3">Pietisme</a>.</li>
-
-<li>Spinoza, Zĳn bestrĳding van de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279;<br />
-  over de substantie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 127, 134;<br />
-  over de attributen der subst. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 91;<br />
-  over den oorsprong d. wereld <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 390;<br />
-  over de onsterfelĳkh. d. ziel IV, <a href="#ct_168">356</a>.</li>
-
-<li>Stade, Over het begrip <span lang="hbo" xml:lang="hbo">חטא</span> in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75, 95;<br />
-  over de doodenvereering in Israel IV, <a href="#ct_169">363</a>v.</li>
-
-<li>Stancarus, Over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322, 332v.</li>
-
-<li>Stead, W. T. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 134.</li>
-
-<li>Stearns, Lewis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 139.</li>
-
-<li>Stoa, Haar Logosleer <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 232;<br />
-  over den oorsprong der zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 42.</li>
-
-<li>Strausz, D. F. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 106v.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 249;<br />
-  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426.</li>
-
-<li>Suarez, Over den grond des geloofs in de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 487v.</li>
-
-<li>Swedenborg, Over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 267;<br />
-  over de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426;<br />
-  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321v.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_t"><a href="#_namen">T</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Tertullianus, Zĳn beteekenis voor de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 57v.;<br />
-  over de natuurl. Godskennis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 33;<br />
-  over de lichamel. natuur Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 146v.;<br />
-  over de Triniteit <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 254v., 276;<br />
-  over de twee naturen van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240v.;<br />
-  over het werk van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 316;<br />
-  over de kerk v. Rome in verhouding tot andere IV, <a href="#ct_170">88</a>;<br />
-  over den kinderdoop IV, <a href="#ct_171">279</a>.</li>
-
-<li>Theodoretus, Zĳn indeeling van de dogmatische stof <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 32.</li>
-
-<li>Thomas, Zĳn Summa <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 34v.;<br />
-  over de virtutes en de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 177v.;<br />
-  over het geloof v. d. articuli mixti <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 220v.;<br />
-  over de H. Schrift <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 309v.;<br />
-  over de kennisse Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 8v.;<br />
-  over de voorzienigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 347v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 6;<br />
-  over de voldoening <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 317v.;<br />
-  over de superabundantie der vold. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 367;<br />
-  over de noodzakelĳkheid der gratia interna <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 439.</li>
-
-<li>Thuĳnen, van, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>
-
-<li>Til, Sal. van, Over de Theol. naturalis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 43.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_v"><a href="#_namen">V</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Victorinus Rhetor <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71.</li>
-
-<li>Vincentius Lerinensis, Over de kenmerken der traditie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 402.</li>
-
-<li>Vinet, Alex. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 131;<br />
-  als verdediger van het Christend. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 447.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_568">[568]</span>
-  Vlak, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454.</li>
-
-<li>Voetius, Zĳn bestrĳding van Cartesius’ leer der <span lang="la" xml:lang="la">ideae innatae</span>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 38.</li>
-
-<li>Vorstius, Over de eenvoudigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 141;<br />
-  de onveranderlĳkh. Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 121;<br />
-  over de menschvormige natuur Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 147.</li>
-
-<li>Vrolikhert, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_w"><a href="#_namen">W</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Wegscheider, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102;<br />
-  over de openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 280.</li>
-
-<li>Weismann, Over de herediteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 141.</li>
-
-<li>Wernle, Paul, Over de heiligmaking <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 558.</li>
-
-<li>Wette, de, Zĳn dogmat. standpunt <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104.</li>
-
-<li>Whiston, W. Zĳn Arianisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 263.</li>
-
-<li>White, Edward (Als voorstander v. d. Condit. onsterfelĳkheid) IV, <a href="#ct_172">502</a>.</li>
-
-<li>Wiclif, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letn_z"><a href="#_namen">Z</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Zinzendorf, zie <a href="#ref_59">Herrnhuttisme</a>.</li>
-
-<li>Zwingli, Als Geref. dogmaticus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 112;<br />
-  over de inspiratie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315;<br />
-  over de zaligheid van Heidenen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232;
- IV, <a href="#ct_173">196</a>, <a href="#ct_174">522</a>;<br />
-  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 330;<br />
-  over de <span lang="la" xml:lang="la">causae secundae</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 26;<br />
-  over de onzichtbare en zichtbare kerk IV, <a href="#ct_175">17</a>;<br />
-  zĳn Dualisme IV, <a href="#ct_176">155</a>;<br />
-  over de uitoefening der kerkel. macht IV, <a href="#ct_177">155</a>;<br />
-  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_178">221</a>v.;<br />
-  over het H. Avondmaal IV, <a href="#ct_179">318</a>v.</li>
-</ul>
-
-<hr class="hr16" />
-
-<h2 id="_zaken"><span class="pagenum" id="Page_569">&nbsp;</span>
-Register van Zaken.</h2>
-
-<hr class="grijs" />
-<p class="cs12 cent ssrf"><a href="#letz_a">A</a> <a href="#letz_b">B</a> <a href="#letz_c">C</a> <a href="#letz_d">D</a>
-  <a href="#letz_e">E</a> <a href="#letz_f">F</a> <a href="#letz_g">G</a> <a href="#letz_h">H</a> <a href="#letz_i">I</a>
-  <a href="#letz_j">J</a> <a href="#letz_k">K</a> <a href="#letz_l">L</a> <a href="#letz_m">M</a> <a href="#letz_n">N</a>
-  <a href="#letz_o">O</a> <a href="#letz_p">P</a> <a href="#letz_q">Q</a> <a href="#letz_r">R</a> <a href="#letz_s">S</a>
-  <a href="#letz_t">T</a> <a href="#letz_u">U</a> <a href="#letz_v">V</a> <a href="#letz_w">W</a> X Y <a href="#letz_z">Z</a></p>
-<hr class="grijs" />
-
-<h3 id="letz_a"><a href="#_zaken">A</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Aanbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298v.</li>
-
-<li>Aanbod der genade, Strĳd daarover in Schotland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395;<br />
-  algemeenheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 399, 488v.</li>
-
-<li id="ref_29">Aangeboren begrippen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 159;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 29v.</li>
-
-<li>Aanneming tot kinderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 551v.</li>
-
-<li>Aanschouwing Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 150v.;
- IV, <a href="#ct_180">519</a>.</li>
-
-<li>Aarde als middelpunt der Schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 466.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἄβυσσος</span>, IV, <a href="#ct_181">374</a>.</li>
-
-<li>Acceptilatie in de voldoening <ins id="cor_41" title="vau">van</ins> Christus,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 367v.</li>
-
-<li>Actus purissimus, van God gebezigd. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 123.</li>
-
-<li>Adam en Christus, vergeleken naar hun natuur en persoon <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 545v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 65v., 258.
-  Als verbondshoofden <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 563v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 134v., 226v., 351, 361, 373, 547.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏אֲדֹנָי‏</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 105.</li>
-
-<li>Adoptianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 244.</li>
-
-<li>Afscheiding van de kerk. Oordeel van de Geref. daarover. IV, <a href="#ct_182">48</a>,
- cf. <a href="#ct_183">52</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀγαπαι</span>, in de eerste Chr. kerk IV, <a href="#ct_184">216</a>,
-  <a href="#ct_185">311</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀγεννησια</span>, als person. eigenschap van den Vader
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 279v.</li>
-
-<li>Agnosticisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Αιων οὑτος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">μέλλων</span> in het
-  <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_186">482</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Αἰωνες</span>, als naam der wereld
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 420v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Αἰωνιος</span>, in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> IV,
-  <a href="#ct_187">498</a>, <a href="#ct_188">503</a>v.</li>
-
-<li>Almacht Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 222v.</li>
-
-<li>Alomtegenwoordigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 132v.</li>
-
-<li>Ambt der geloovigen IV, <a href="#ct_189">117</a>v.</li>
-
-<li>Ambten van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 313v., 334v., 353v.</li>
-
-<li>Ambten in de kerk. Ontstaan IV, <a href="#ct_190">73</a>v.;<br />
-  karakter IV, <a href="#lmn_48-8">119</a>v.;<br />
-  aantal IV, <a href="#lmn_48-9">126</a>v.;<br />
-  verhouding tot de gaven IV, <a href="#ct_193">63</a>.</li>
-
-<li>Amerika, Gesch. v. d. Dogmatiek in <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135v.</li>
-
-<li id="ref_54">Anabaptisme, over natuur en genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;
- IV, <a href="#ct_194">20</a>, <a href="#ct_195">162</a>, <a href="#ct_196">186</a>;<br />
-  over de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 381v.;
- <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 198; IV, <a href="#ct_197">209</a>v.;<br />
-  over de Trin. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 265;<br />
-  over het beeld Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512;<br />
-  over de menschel. natuur van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 275v.;<br />
-  over de kerk IV, <a href="#ct_194">20</a>; over de kerkelĳke macht en tucht
- IV, <a href="#ct_199">155</a>, <a href="#ct_195">162</a>;<br />
-  over de Sacramenten IV, <a href="#ct_201">223</a>;<br />
-  over den kinderdoop IV, <a href="#ct_202">282</a>v., <a href="#ct_203">289</a>.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Analogia fidei</span> bĳ de uitlegging der H. Schrift
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 398v.</li>
-
-<li>Analytische indeeling der Dogmatiek. Zie <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>
-
-<li>Andover position, in Amerika IV, <a href="#ct_204">500</a>.</li>
-
-<li>Anglikaansche kerk IV, <a href="#ct_205">87</a>.</li>
-
-<li>Anthropologisch bewĳs voor de onsterfelĳkheid der ziel IV, <a href="#ct_206">361</a>v.</li>
-
-<li>Anthropomorphieten in de Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 147.</li>
-
-<li>Anthropomorphisme in de openbaring Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 228v., 268v., 358;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 65v., 536.</li>
-
-<li>Antichrist IV, <a href="#ct_207">464</a>.</li>
-
-<li>Anti-geologische theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetenschap,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 474v.</li>
-
-<li>Antinomianisme over de satisfactio vicaria <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 365;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451v., 467v., 525, 527, 553;
- IV, <a href="#ct_208">209</a>;<br />
-  over de wet IV, <a href="#ct_209">203</a>v.</li>
-
-<li>Antinomianisme in Engeland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 118;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 453.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀποκαλύπτειν</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">φανερουν</span>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 244v.</li>
-
-<li>Apologetiek <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 429v.;<br />
-  waarde daarvan bĳ Rome <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 424v.</li>
-
-<li>Apostolaat <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 334v.;
- IV, <a href="#ct_210">64</a>v., <a href="#ct_211">69</a>v., <a href="#ct_212">99</a>v.;<br />
-  in ruimeren zin IV, <a href="#ct_213">66</a>v.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_570">[570]</span>
-Apostoliciteit der kerk IV, <a href="#ct_214">57</a>v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἀρχή</span>, in de Philos. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 140;<br />
-  in de H. Schrift en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141.</li>
-
-<li>Arianisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 260v., 262v., 309, 401, 404.</li>
-
-<li>Aristotelisch-ptolemeische wereldbeschouwing <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 464.</li>
-
-<li>Armenie-hypothese over de ligging van het Paradĳs <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505v.</li>
-
-<li>Arminianisme in Engeland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 117v.;<br />
-  in Nederland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120.</li>
-
-<li>Atheisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 25v.</li>
-
-<li>Atomen in het Materialisme <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 394v.</li>
-
-<li><span lang="de" xml:lang="de">Aufklärung</span> in Duitschland <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  102.</li>
-
-<li>Augustinianen in de Roomsche kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 93;<br />
-  over de praedestinatie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326;<br />
-  over de genade <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441, 497.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Autoritas historica et normativa</span> der H. Schrift. Zie <a href="#ref_6">Gezag
-  der H. S.</a></li>
-
-<li>Avesta, over den val der menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 40.</li>
-
-<li>Avondmaal, IV, <a href="#para_53">299</a>v.;<br />
-  viering in de 1<sup>e</sup> Chr. kerk IV, <a href="#ct_216">216</a>, <a href="#ct_185">311</a>;<br />
-  opvatting bĳ Rome IV, <a href="#ct_218">249</a>, <a href="#ct_219">315</a>v.;<br />
-  instelling IV, <a href="#ct_220">302</a>v., <a href="#ct_221">340</a>v.;<br />
-  als offer opgevat IV, <a href="#ct_222">312</a>v.;<br />
-  bedienaren IV, <a href="#ct_223">324</a>v.;<br />
-  plaats van bediening IV, <a href="#ct_224">327</a>v., <a href="#ct_225">348</a>;<br />
-  wĳze v. bediening IV, <a href="#ct_226">328</a>v., <a href="#ct_225">348</a>;<br />
-  in private woningen IV, <a href="#ct_228">327</a>, <a href="#ct_229">350</a>;<br />
-  voor kinderen IV, <a href="#ct_230">348</a>, <a href="#ct_231">350</a>v.;<br />
-  en Doop IV, <a href="#ct_232">344</a>, <a href="#ct_233">350</a>v.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_b"><a href="#_zaken">B</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Baptisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123v.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">ברא</span> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 396;
- IV, <a href="#ct_234">512</a>.</li>
-
-<li>Barmhartigheid Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 180v.;<br />
-  in de hel <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 362, 365;
- IV, <a href="#ct_235">510</a>.</li>
-
-<li>Bath-Kol bĳ de Joden <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 252.</li>
-
-<li id="ref_32">Bedeeling des O. V., Eigenaardigheid <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  176, 213v., 229; IV, <a href="#ct_236">443</a>v.</li>
-
-<li>Bediening des Woords, IV, <a href="#lmn_49-7">165</a>v.;<br />
-  bĳ Rome IV, <a href="#ct_238">138</a>v., <a href="#ct_239">163</a>.</li>
-
-<li id="ref_51">Beeld Gods als naam v. d. 2<sup>en</sup> persoon <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  244v., 511;<br />
-  niet de engelen, maar de mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442v., 542, 568;<br />
-  leer v. b. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 82v.;<br />
-  grens van het, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 557;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 64v.;<br />
-  in hoeverre verloren door de zonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 82v., 165v.</li>
-
-<li>Beeldenstrĳd in de 8<sup>e</sup> en 9<sup>e</sup> eeuw <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 66.</li>
-
-<li>Begrafenis van Christus <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377.</li>
-
-<li>Begraven, Het, in Israel IV, <a href="#ct_240">364</a>;<br />
-  in ’t algemeen, IV, <a href="#ct_241">485</a>.</li>
-
-<li>Begrippen, Hun verhouding tot de werkelĳkheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 166v.</li>
-
-<li>Bekeering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 480v.;<br />
-  eisch van IV, <a href="#ct_242">206</a>v.</li>
-
-<li>Belĳdenis, Als onvolledige uitdrukking van het geloof der kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  5v.;<br />
-  verhouding tot de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 25;
- IV, <a href="#ct_243">168</a>;<br />
-  tot de Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 27;<br />
-  geen kenbron der Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 26v.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">ברית</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 192v.</li>
-
-<li>Beschermengelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 447v.</li>
-
-<li>Besnĳdenis in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, IV, <a href="#para_52">252</a>v.;<br />
-  overgang in den Doop, IV, <a href="#ct_245">284</a>v.</li>
-
-<li>Besnĳdenis van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 375.</li>
-
-<li>Besprenging in den Doop, IV, <a href="#ct_246">272</a>v.</li>
-
-<li>Bestaan Gods als onderstelling der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 209v.</li>
-
-<li>Bewĳzen voor Gods bestaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 48v.</li>
-
-<li>Bezetenen onder het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 184v.</li>
-
-<li>Biecht, Zie <a href="#ref_7">Boete</a>.</li>
-
-<li>Bĳgeloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 247;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 180v.</li>
-
-<li id="ref_15">Bisschoppelĳk ambt, bĳ Rome enz. IV, <a href="#ct_247">9</a>v.,
- <a href="#ct_248">96</a>v., <a href="#lmn_48-9">126</a>v.;<br />
-  ontstaan, IV, <a href="#lmn_48-4">82</a>v.;<br />
-  kritiek, IV, <a href="#lmn_48-5">96</a>v.;<br />
-  verh. tot andere ambten, IV, <a href="#ct_252">127</a>v.;<br />
-  tot den Paus, IV, <a href="#ct_253">147</a>v., <a href="#ct_254">150</a>v.;<br />
-  bĳ somm. Geref., IV, <a href="#ct_255">99</a>, <a href="#ct_256">130</a>.</li>
-
-<li>Bloed van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377.</li>
-
-<li>Boek des levens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 314v., 318.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Βουλή</span>, van den wil Gods gebruikt,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 315.</li>
-
-<li id="ref_7">Boete in de 1<sup>e</sup> Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 434;<br />
-  bĳ Luther, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 444v., 480;<br />
-  bĳ de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 480;<br />
-  als sacrament in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_257">139</a>v., <a href="#ct_258">163</a>v.,
- <a href="#ct_259">170</a>, <a href="#ct_260">249</a>.</li>
-
-<li>Boom der kennis des goeds en des kwaads, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 559;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 35v.</li>
-
-<li>Boom des levens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 559.</li>
-
-<li>Borgtocht van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204v.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_571">[571]</span>
-Bovennatuurlĳk, Opvatting in de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222, 273v.</li>
-
-<li>Breedkerkelĳke partĳ in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 133v.</li>
-
-<li>Buddhisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41, 426;
- IV, <a href="#ct_261">2</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_c"><a href="#_zaken">C</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Calvinisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 371v.</li>
-
-<li>Calvinistische Theologie in Frankrĳk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 113, 122v., 127, 131;<br />
-  in Nederland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 114, 116, 125v., 129v.;<br />
-  in Engeland en Schotland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 114v., 117v., 123v., 128, 132v.;<br />
-  in Duitschland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115, 130;<br />
-  in Amerika, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135v.</li>
-
-<li id="ref_26">Canonisatie in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_262">400</a>.</li>
-
-<li>Cartesianisme in de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120v.</li>
-
-<li>Catechese, bĳ de Reform. IV, <a href="#ct_263">352</a>.</li>
-
-<li>Causa sui, op God toegepast, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122, 123, 124.</li>
-
-<li>Causae secundae, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 22, 25v.</li>
-
-<li>Cesareopapisme, IV, <a href="#ct_264">189</a>;<br />
-  in het Oosten, IV, <a href="#ct_265">142</a>.</li>
-
-<li>Chaldeeuwsche Genesis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 388.</li>
-
-<li>Character indelebilis bĳ Rome, IV, <a href="#ct_266">241</a>v.</li>
-
-<li id="ref_17">Charismata in de gemeente IV, <a href="#Page_29">29</a>, <a href="#ct_268">117</a>;<br />
-  verhouding tot de ambten, IV, <a href="#ct_193">63</a>.</li>
-
-<li>Cherubim, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 430v.</li>
-
-<li id="ref_12">Chiliasme, IV, <a href="#ct_270">436</a>v.</li>
-
-<li>Chochma bĳ Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 169.</li>
-
-<li>Christendom, in betrekking tot het Heidendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 240, 247v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 228v.;<br />
-  en natuurwetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 422v., 465;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 23v.;<br />
-  volgens Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 528v.</li>
-
-<li id="ref_23">Christus, Is hĳ causa electionis? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 380;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 356;<br />
-  als object van praedestinatie en electie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 382v.;<br />
-  in zĳn relatie tot de engelen <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 405v.;<br />
-  zĳn zondeloosheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 145, 295v., 366;<br />
-  zĳn persoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 228v.;<br />
-  zĳn Godheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 239, 264v.;<br />
-  zĳn ontvangenis van den H. Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 268v, 272v.;<br />
-  als Davidide, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 274;<br />
-  als openbaring Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 342;<br />
-  zĳn menschheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 275v., 287v., 291v.;<br />
-  zĳn getuigenis over het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  333; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 295;<br />
-  zĳn werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 302v.;<br />
-  zĳn verhouding tot de Wet, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.;<br />
-  heeft Hĳ ook iets voor zichzelven verdiend? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 312v., 411v.;<br />
-  in de nieuwere Theol. en Philos., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 247v., 276, 328.</li>
-
-<li>Chronologie der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 470v., 488.</li>
-
-<li>Clerus bĳ Rome, IV, <a href="#ct_272">86</a>, <a href="#lmn_48-5">95</a>v., <a href="#lmn_48-9">126</a>v.;<br />
-  indeeling, IV, <a href="#Page_127">127</a>v.</li>
-
-<li>Coadamitisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501.</li>
-
-<li>Coccejanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 121. Zie voorts <a href="#ref_8">Coccejus</a>.</li>
-
-<li>Communicatio apotelesmatum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 290.</li>
-
-<li>Communicatio charismatum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 290.</li>
-
-<li>Communicatio idioimatum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 290:
-  bĳ Rome en de Lutherschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243v., 290v.</li>
-
-<li>Communisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 561.</li>
-
-<li>Concilie van Constanz, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 87.</li>
-
-<li>Concilie van Trente, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 88;<br />
-  over de verhouding van bisschopp. en pauselĳk ambt, IV, <a href="#ct_276">147</a>.</li>
-
-<li>Concordistische theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetenschap,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 473v., 479.</li>
-
-<li>Concupiscentia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86v., 125;<br />
-  bĳ Augustinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86, 120;<br />
-  bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86, 122;
- IV, <a href="#ct_277">277</a>.</li>
-
-<li>Concursus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 8, 16, 20v., 25v.;<br />
-  verschillende opvatting in de Roomsche Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11v.</li>
-
-<li>Confucianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41.</li>
-
-<li>Congruisten in de Roomsche kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 93;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441, 497v.</li>
-
-<li>Constantinopel als mededingster van Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 70;
- IV, <a href="#Page_90">90</a>v.</li>
-
-<li>Creatianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 565v.;<br />
-  met het oog op de voortplanting der erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 567;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 144.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Creatio prima et secunda</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  459.</li>
-
-<li>Cultus Dei en religie bĳ de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 179, 182.</li>
-
-<li>Cultuur en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 201.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_572">[572]</span></li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_d"><a href="#_zaken">D</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Dag des Heeren in de profetie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 261v.;
- IV, <a href="#ct_279">427</a>, <a href="#para_56">481</a>;<br />
-  in de Joodsche Theol. en het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#para_56">481</a>v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δαιμων</span>, als naam Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  103.</li>
-
-<li>Darwinisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 492v., 513v.;<br />
-  als polygenisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502, 506v.;<br />
-  beteekenis voor de handhaving van de eenheid van het menschelĳk geslacht,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 503.</li>
-
-<li>David als theocratisch koning, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 230.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Decretum horribile</span>, van Calvĳn,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 371.</li>
-
-<li>Deisme, Alg. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 17;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 308; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  13v.;<br />
-  over de religie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 194;<br />
-  over de eeuwigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128;<br />
-  over de alomtegenwoordigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 134, 137v.;<br />
-  over de voorzienigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11v.;<br />
-  over de <span lang="la" xml:lang="la">causae secundae</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  26;<br />
-  over den oorsprong der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43v.</li>
-
-<li>Deisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 124v.;<br />
-  betreffende het histor. karakter der openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 297;<br />
-  over de genoegzaamh. der alg. openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232.</li>
-
-<li>Determinisme, in zĳn onderscheiding van de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  341v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 9v.</li>
-
-<li id="ref_13">Deugden Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 78v.;<br />
-  als hypostasen opgevat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 85v.;<br />
-  in verh. tot het wezen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86v.;<br />
-  subjectieve opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 91v.;<br />
-  indeelingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 95v.</li>
-
-<li>Deugden der Heidenen en ongeloovigen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 238v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 149, 152, 210v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Διαθηκή</span> in <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr> en
-  <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 195.</li>
-
-<li>Diakonaat, IV, <a href="#ct_282">78</a>v., <a href="#ct_283">165</a>, <a href="#lmn_49-10">177</a>v.;<br />
-  bĳ Rome, IV, <a href="#ct_285">128</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Διακονία</span>, in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr> IV,
-  <a href="#ct_286">80</a>.</li>
-
-<li>Dicta duriora bĳ Augustinus en de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 372v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 57v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δικαιοσυνή θεοῦ</span> bĳ Paulus,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 533v.</li>
-
-<li>Diocese bĳ Rome, IV, <a href="#ct_287">85</a>.</li>
-
-<li>Doctorenambt, IV, <a href="#ct_288">130</a>.</li>
-
-<li>Dogma, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 3v.;<br />
-  ontstaan v. h., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 514v.;<br />
-  volg. Harnack en Hatch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 511v.</li>
-
-<li id="ref_5">Dogmatiek, Naam <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 1v.;<br />
-  formeel begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 6;<br />
-  materieel begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 6v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 1;<br />
-  plaats in de Encyclopedie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 9v.;<br />
-  methode, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 14v.;<br />
-  indeeling, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 31v.;<br />
-  geschiedenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 51v.;<br />
-  kerkelĳk karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 14, 23;<br />
-  persoonl. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 28v.;<br />
-  kritische richting in de <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 16v.</li>
-
-<li>Dogmatische terminologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 528;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 268; IV, <a href="#lmn_51-3">225</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δόξα</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>
-
-<li>Donatisme, over de lapsi IV, <a href="#ct_290">139</a>.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Donum superadditum</span> bĳ Rome;<br />
-  in de engelenwereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 441;<br />
-  bĳ de menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 517v., 555.</li>
-
-<li>Dood als straf der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 176v.;
- IV, <a href="#ct_291">367</a>, <a href="#ct_292">372</a>, <a href="#ct_293">383</a>,
- <a href="#ct_294">505</a>;<br />
-  voor de geloovigen, IV, <a href="#ct_295">411</a>v.</li>
-
-<li>Dood van Christus. Zie <a href="#ref_9">Kruis</a>, <a href="#ref_23">werk van Christus</a>.</li>
-
-<li>Doodenvereering in de versch. godsdiensten, IV, <a href="#ct_296">392</a>;<br />
-  in Israel, IV, <a href="#ct_297">363</a>v.</li>
-
-<li>Doodenvragen in de H. S., IV, <a href="#ct_298">395</a>v.</li>
-
-<li>Doop, IV, <a href="#lmn_52-1">252</a>v.;<br />
-  in verband tot de wedergeboorte, IV, <a href="#ct_300">197</a>v., <a href="#ct_301">266</a>,
- <a href="#ct_302">290</a>v.;<br />
-  tot het Avondmaal, IV, <a href="#ct_232">344</a>v., <a href="#ct_233">350</a>;<br />
-  van Joh. den Dooper, IV, <a href="#ct_305">254</a>v., <a href="#ct_306">447</a>;<br />
-  bedienaren, IV, <a href="#lmn_52-9">293</a>v.;<br />
-  plaats v. bediening, IV, <a href="#ct_308">295</a>v.;<br />
-  tĳd van bediening, IV, <a href="#ct_309">296</a>v.;<br />
-  wettigh., IV, <a href="#ct_310">299</a>;<br />
-  objecten, IV, <a href="#ct_311">299</a>;<br />
-  bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442; IV, <a href="#ct_312">248</a>,
- <a href="#ct_313">262</a>v., <a href="#ct_314">270</a>, <a href="#ct_315">275</a>, <a href="#ct_316">277</a>.</li>
-
-<li>Doop van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 375.</li>
-
-<li>Doopgetuigen, IV, <a href="#ct_317">297</a>v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Δουλεια</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">λατρεια</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 452v.;
- IV, <a href="#ct_318">393</a>v., <a href="#ct_319">400</a>v.</li>
-
-<li>Drie. Getal in natuur en Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 298v., 311.</li>
-
-<li>Drieëenheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 227v.;<br />
-  in verband met de eenvoudigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 144v.;<br />
-  met de leer v. d. mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 539;<br />
-  als onderstelling van de vleeschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 254v.;<br />
-  belang voor de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 469v.</li>
-
-<li>Droomen als openbaringsmiddel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 253v.</li>
-
-<li>Dualisme op metaphys. gebied in betr. tot den persoon van Christus,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 278v.;<br />
-  van gelooven en weten in de N. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 463v., 482, 512;<br />
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 456.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_573">[573]</span>
-Duidelĳkheid der Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift</a>.</li>
-
-<li>Duivelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 90v.;<br />
-  aard hunner zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 92v.;<br />
-  macht over de wereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199v.</li>
-
-<li>Duizendjarig rĳk. Zie <a href="#ref_12">Chiliasme</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_e"><a href="#_zaken">E</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Ebionitisme over Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240;<br />
-  over Zĳn werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320;<br />
-  over de toekomst, IV, <a href="#ct_320">375</a>.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏אֵל‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 104.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏ברית‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 104, 228.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">אֵל שַׁדַּי‏</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 106.</li>
-
-<li>Eenheid der kerk, IV, <a href="#ct_321">7</a>v., <a href="#ct_322">31</a>, <a href="#ct_323">53</a>v.</li>
-
-<li id="ref_48">Eenvoudigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 88, 94, 140v.</li>
-
-<li>Eeuwigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128v., 412.</li>
-
-<li>Eeuwigh. en tĳd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128v., 410v., 412v.</li>
-
-<li>Eigennamen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 102v.</li>
-
-<li>Eigenschappen Gods. Zie <a href="#ref_13">Deugden Gods</a>.</li>
-
-<li>Eigenschappen der Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἐκκλησία</span>. Beteekenis en gebruik, IV, <a href="#ct_324">4</a>,
- <a href="#lmn_47-2b">6</a>, <a href="#lmn_47-6">25</a>, <a href="#ct_327">448</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Εκλογή</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>
-
-<li>Emanatie-leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 400v., 414.</li>
-
-<li>Empirisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 151v.</li>
-
-<li>Engel des Heeren. Zie <a href="#ref_14">Malak Ihvh</a>.</li>
-
-<li id="ref_53">Engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425v.;<br />
-  als bemiddelaars der openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 249;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428, 445, 454;<br />
-  gedacht als bewoners der planeten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426v.;<br />
-  getal, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431, 433;<br />
-  bestaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425v.;<br />
-  namen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 429v.;<br />
-  rangorde onder de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 432v.;<br />
-  hun schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 434v.;<br />
-  geestelĳke natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 435v.;<br />
-  verschĳningen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 437;<br />
-  redelĳke natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 438v.;<br />
-  zedel. natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 440v.;<br />
-  vergeleken met de menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442v., 567v.;<br />
-  dienst en werkzaamheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 445v.;<br />
-  voorbede, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 448v.; IV, <a href="#ct_328">394</a>,
-  <a href="#ct_329">398</a>;<br />
-  vereering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 451v.;<br />
-  heeft Christus iets voor hen verdiend? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 444v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 405v.;<br />
-  zĳn zĳ leden der kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 445;
-  IV, <a href="#ct_330">30</a>v.;<br />
-  beteekenis v. h. geloof aan de <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428, 451v.</li>
-
-<li>Episcopaat. Zie <a href="#ref_15">Bisschoppelĳk ambt</a>.</li>
-
-<li>Episcopale stelsel van kerkregeering, IV, <a href="#ct_331">82</a>v., <a href="#ct_332">96</a>v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Επισκοποι</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">πρεσβυτεροι</span>,
-  IV, <a href="#ct_333">74</a>v., <a href="#ct_334">97</a>v.</li>
-
-<li id="ref_27">Erfelĳkheid volgens de nieuwere wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  140 v.</li>
-
-<li>Erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 108v.;<br />
-  bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 525,;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 116, 121v.</li>
-
-<li>Ervaring als bewĳs voor de waarheid der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 458v.</li>
-
-<li>Esseners. Hun Eschatologie, IV, <a href="#ct_335">371</a>.</li>
-
-<li>Essentia, als aanduiding v. h. wezen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 270;<br />
-  Dei, bĳ de kerkvaders, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 79, 87, 117.</li>
-
-<li>Ethicisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 191v.</li>
-
-<li>Ethiek, Verb. tot de Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 12v.</li>
-
-<li>Evangelie en Wet, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.;<br />
-  bĳ het eindgericht, IV, <a href="#lmn_50-3">492</a>v.</li>
-
-<li>Evangelieprediking aan de overzĳde van het graf, IV, <a href="#ct_338">382</a>,
- <a href="#ct_339">402</a>v., <a href="#ct_340">499</a>.</li>
-
-<li>Evangelisten in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_341">67</a>v.</li>
-
-<li>Evolutie theorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 236v., 345;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 491v., 513v.;<br />
-  over het bederf des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 153v.</li>
-
-<li>Examinatie, IV, <a href="#ct_342">123</a>v.</li>
-
-<li>Expromissio en fidejussio, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204.</li>
-
-<li>Extase bĳ het profetisch visioen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 255, 256.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_f"><a href="#_zaken">F</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Fatum. Zie <a href="#ref_16">Noodlot</a>.</li>
-
-<li>Fidejussio en expromissio, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 204.</li>
-
-<li>Fides implicita bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 518v.</li>
-
-<li>Filioque. Strĳd over het, tusschen het O. en het W., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 291v.</li>
-
-<li>Foederalisme in de leer der erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 131v.</li>
-
-<li>Formula Concordiae, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 99;<br />
-  over de praedest. en wilsvrĳheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 446.</li>
-
-<li>Fundamenteele Artikelen bĳ do Prot. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 520v.</li>
-
-<li>Future probation theorie in Engeland, IV, <a href="#ct_343">500</a>.
-<span class="pagenum" id="Page_574">[574]</span></li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_g"><a href="#_zaken">G</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Gabriel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431.</li>
-
-<li>Gallikanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 403.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏חַטָּאת‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 74v., 95.</li>
-
-<li>Gaven, geestelĳke. Zie <a href="#ref_17">Charismata</a>.</li>
-
-<li id="ref_49">Geest, Heilige <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 246v., 285v.;<br />
-  als principe der openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 256v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 230v.;<br />
-  als principe d. schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 228v., 405;<br />
-  zĳn uitgang, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 246v., 287v.;<br />
-  zĳn persoonlĳkh. en Godh., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 247, 285v.;<br />
-  bĳ den mensch in den staat der rechtheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 540v.;<br />
-  zonde tegen den, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 101v.;<br />
-  werkzaamheid in betr. tot de menschel. natuur van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  268v., 272v., 416v., 430, 471v.;<br />
-  in betrekking tot de uitverkorenen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 430v., 469v., 556v.;
-  IV, <a href="#ct_344">342</a>;<br />
-  uitstorting op den Pinksterdag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 217, 430v.;
-  IV, <a href="#ct_345">5</a>;<br />
-  zĳn werking ten opz. van het Woord, IV, <a href="#lmn_50-5">209</a>v.;<br />
-  als uitdeeler v. d. gaven in de kerk, IV, <a href="#ct_347">29</a>.</li>
-
-<li>Geest des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537;<br />
-  en ziel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537v.</li>
-
-<li>Geestenverschĳningen, IV, <a href="#ct_348">395</a>, <a href="#ct_349">396</a>v.</li>
-
-<li>Geestelĳke natuur Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 145v.</li>
-
-<li>Geestelĳke wereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 424v.;<br />
-  beteekenis v. h. geloof daaraan voor de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428, 454v.</li>
-
-<li>Geestelĳk leven in verh. tot natuurlĳk en zedelĳk leven, IV, <a href="#ct_350">188</a>.</li>
-
-<li>Gehenna, IV, <a href="#lmn_54-4a">374</a>, <a href="#lmn_56-5">495</a>.</li>
-
-<li>Gehoorzaamh. van Christus. Dadelĳke, zie <a href="#ref_18">obedientia activa</a>.
-  Lĳdelĳke, zie <a href="#ref_19">obedientia passiva</a>.</li>
-
-<li>Geloof in alg. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 469v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 514;<br />
-  in relig. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 174, 181v., 472v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 450, 514v.;<br />
-  als princ. internum v. d. rel. openb. Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 468v.;<br />
-  opvatting in de eerste Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 475v.;<br />
-  bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 476, 523;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442, 521v.;<br />
-  in de Reform. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 477v., 523;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 522;<br />
-  en Theologie <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509v.;<br />
-  bĳ Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 294v., 515;<br />
-  eisch van IV, <a href="#ct_242">206</a>v.;<br />
-  in verh. tot de rechtv. making, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452v., 535v.;<br />
-  beteek. voor de Sacramenten IV, <a href="#ct_354">241</a>v., <a href="#ct_355">344</a>.</li>
-
-<li>Geloofsstandpunt, onmisbaar voor den dogmaticus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 467v., 524.</li>
-
-<li>Gelooven en weten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 463v., 483v.</li>
-
-<li>Gelooven op gezag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 374v., 376v.</li>
-
-<li>Gemeenschap der heiligen, IV, <a href="#ct_356">28</a>v., <a href="#lmn_56-10">520</a>v.;<br />
-  der strĳdende en triomf. kerk, IV, <a href="#lmn_54-13">417</a>v., <a href="#ct_359">520</a>.</li>
-
-<li>Gemeente en kerk, IV, <a href="#lmn_47-6">25</a>v.;<br />
-  haar beteekenis en invloed in de regeering der kerk, IV, <a href="#ct_361">73</a>,
- <a href="#ct_362">79</a>, <a href="#ct_363">122</a>v., <a href="#ct_364">180</a>v.</li>
-
-<li>Gemeente godsdienstoefeningen in den apost. tĳd en verv. IV, <a href="#lmn_51-1">215</a>v.,
- <a href="#lmn_53-3">311</a>.</li>
-
-<li id="ref_22">Genade Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 181;<br />
-  hare openbaring terstond na den val, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155, 187v., 207v.;<br />
-  geen tegenstelling van de gerechtigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 200v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 339v., 346v., 381v.</li>
-
-<li>Genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 474v.;<br />
-  karakter bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 524, 528;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 443v., 475v.;<br />
-  bĳ de Geref. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 476v., 508v;
- IV, <a href="#ct_367">187</a>v.;<br />
-  alg. zie <a href="#ref_20">gratia communis</a>; voorber., zie <a href="#ref_21">gratia praeparans</a>.</li>
-
-<li>Generatie v. d. Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 282v.;<br />
-  in verband tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 282, 310v., 401;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 257.</li>
-
-<li>Geologie over de ontwikkelingsgeschiedenis der aarde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 469v.,
-  482v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 208;<br />
-  verschil met de openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 470v.;<br />
-  waarde v. d. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 477.</li>
-
-<li>Geologische perioden, Bezwaren daartegen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 482v.</li>
-
-<li>Gerechtigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194v;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 157, 340, 533. Vgl. ook <a href="#ref_22">genade Gods</a>.</li>
-
-<li>Gerechtigheid bĳ menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 197v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 427.</li>
-
-<li>Gereformeerden, verschil van de Lutherschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 111;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328, 418;<br />
-  schakeeringen onder hen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 331v.;<br />
-  over de Heid. religies, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 239;<br />
-  over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 315v.;<br />
-  over de onbegrĳpelĳkh. Gods <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 10v.;<br />
-  over de nat. Godskennis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 37v.;<br />
-  hun omschrĳving Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 81v.;<br />
-  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 330v., 358v., 373;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_575">[575]</span>
-  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 531, 535;<br />
-  over den staat der rechtheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 557v.;<br />
-  over de erfzonde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 126v.;<br />
-  hun verbondsleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199v.;<br />
-  hun Christologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 246, 291v., 294, 300v.;<br />
-  over de particul. voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 394v.;<br />
-  over het koningschap van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 424;<br />
-  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 447v., 463v.;<br />
-  verschillen met het oog op de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452v.;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_368">16</a>v.;<br />
-  over de kenteekenen der kerk, IV, <a href="#ct_369">44</a>;<br />
-  over de onderscheidene ambten in de kerk, IV, <a href="#ct_370">130</a>v.;<br />
-  over de macht der kerk, IV, <a href="#ct_371">153</a>v., <a href="#ct_372">164</a>v.;<br />
-  hun verwerping van de biecht, IV, <a href="#ct_373">154</a>, <a href="#ct_259">170</a>;<br />
-  over de genademiddelen, IV, <a href="#ct_375">196</a>v., <a href="#ct_376">199</a>;<br />
-  over de wet, IV, <a href="#ct_377">208</a>;<br />
-  over de verhouding van Woord en Geest, IV, <a href="#ct_378">210</a>v.;<br />
-  over de Sacramenten, IV, <a href="#ct_379">226</a>v., <a href="#ct_380">236</a>v.;<br />
-  over den Doop, IV, <a href="#ct_381">265</a>v., <a href="#ct_382">275v</a>.;<br />
-  over den Kinderdoop, IV, <a href="#ct_383">281</a>v., <a href="#ct_384">297</a>, <a href="#ct_385">298</a>;<br />
-  over het Avondmaal, IV, <a href="#ct_386">321</a>, <a href="#ct_387">331</a>v., <a href="#ct_388">341</a>v.;<br />
-  over den tusschentoestand, IV, <a href="#ct_389">380</a>;<br />
-  over de vroegsterv. kinderen, IV, <a href="#ct_390">523</a>.</li>
-
-<li>Gereform. Dogmatiek. Geschiedenis <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 111v, vgl.
-  <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>
-
-<li>Gevoel als kenbron der Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 16v.;<br />
-  als zetel der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 195v.</li>
-
-<li>Gevoelsrichting in Duitschland in de 18<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 104.</li>
-
-<li>Geweten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 164.</li>
-
-<li>Gezag in gezin en maatschappĳ, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 376;<br />
-  in wetenschap en kunst, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 377;<br />
-  in religie en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 378v.</li>
-
-<li id="ref_6">Gezag der Heilige Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift.</a></li>
-
-<li>Giesseusche en Tubinger theologen over de <span lang="la" xml:lang="la">exinanitio Christi</span>
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 245.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏עֶלְיוֹן‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 105.</li>
-
-<li>Gnesio lutheranen in de 16<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98v.</li>
-
-<li>Gnosimachi, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509.</li>
-
-<li>Gnosticisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 54v.;<br />
-  over de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 380;<br />
-  over de onbegrĳpelĳkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4;<br />
-  over het Oude Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196v.;<br />
-  over de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 401;<br />
-  over Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240, 275;<br />
-  over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_391">9</a>;<br />
-  over de Eschatologie, IV, <a href="#ct_392">375</a>v.</li>
-
-<li>God, als de Wordende in de panth. philos., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122, 124v.;<br />
-  als de Zĳnde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 115v.;<br />
-  als Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 140v.;<br />
-  als Licht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 155v.;<br />
-  als de Heilige, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 176v.;<br />
-  als Souverein, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 202v.;<br />
-  afleiding v. d. naam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 103;<br />
-  als nomen personale v. d. eersten persoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 240v.;<br />
-  toegepast op den Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 245v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 239, 264v., 266v.</li>
-
-<li>Godheid van Christus. Zie <a href="#ref_23">Christus</a>.</li>
-
-<li>Godsbegrip, Geschied. v. h. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 78v.</li>
-
-<li>Godsdienstwetenschap, nieuwere <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 183v.;<br />
-  methode, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 185v., 208v.;<br />
-  over den oorsprong der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 204v., 236v.;<br />
-  over oorspr. karakter v. h. Heidendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 236v.</li>
-
-<li>Goede, Het <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 177.</li>
-
-<li>Goede werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 564v., 571v.</li>
-
-<li>Goedertierenheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 180.</li>
-
-<li>Goedheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 176;<br />
-  in abs. zin als volmaaktheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 178;<br />
-  voor anderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 179v.;<br />
-  als motief der wereldschepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 415v.</li>
-
-<li>Goedheid des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 539v.</li>
-
-<li>Gottschalksche strĳd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 322v.</li>
-
-<li>Graden in de zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 89v.;<br />
-  in de helsche straffen, IV, <a href="#ct_393">421</a>v., <a href="#ct_394">510</a>;<br />
-  in de toek. zaligheid, IV, <a href="#ct_393">421</a>v., <a href="#ct_396">526</a>v.</li>
-
-<li id="ref_20">Gratia communis bĳ de Geref. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 239;<br />
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 2O7v.;<br />
-  IV, <a href="#ct_397">188</a>, <a href="#ct_398">384</a>.</li>
-
-<li id="ref_21">Gratia praeparans, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 493v.</li>
-
-<li>Gratia praeveniens bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 439, 440v.</li>
-
-<li id="ref_47">Grieksche kerk. Haar karakter en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68v.;<br />
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 292v., 319, 539;<br />
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 116, 242;<br />
-  over de nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 378;<br />
-  over de kerkelĳke macht, IV. 153, 164.</li>
-
-<li>Gronden des geloofs. Moeilĳkheid v. h. onderzoek daarnaar, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  418v.;<br />
-  volg. de histor. apolog. bewĳsvoering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 420, 423v.;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_576">[576]</span>
-  volg. de speculatieve bewĳsvoering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 420, 431v.;<br />
-  volg. de ethisch psycholog. bewĳsvoering <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 420, 444v.;<br />
-  in de Christ. kerk en Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 484v.</li>
-
-<li>Groninger Theologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 129;<br />
-  haar Godsbegrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84;<br />
-  over Christus’ werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 330, 354.</li>
-
-<li>Grootheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_h"><a href="#_zaken">H</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Haat Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 196.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏הָדָר‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>
-
-<li>Hades in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_399">372</a>v. Vgl. verder
-  <a href="#ref_24">Scheol</a>.</li>
-
-<li>Haeresie. Zie <a href="#ref_25">ketterĳ</a>.</li>
-
-<li>Handoplegging, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 306;
- IV, <a href="#ct_400">124</a>v.</li>
-
-<li>Hart des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 538v.</li>
-
-<li>Hattemisten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452.</li>
-
-<li>Hebreën, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 452.</li>
-
-<li>Heerlĳkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191v.</li>
-
-<li>Heidendom, Oorspr. en kar. volg. de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 234v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425;<br />
-  volg. de nieuwere godsdienstwetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 236v.;<br />
-  elementen van waarheid in het, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 238v., 247v.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 228v.;<br />
-  vergeleken met de rel. v. Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 247v.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 211v.;<br />
-  met het Christendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 240, 247v.</li>
-
-<li>Heidenen. Mogelĳkheid hunner zaligheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232;
- IV, <a href="#ct_401">522</a>v.</li>
-
-<li>Heilig, als attribuut van personen en zaken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 186;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 557.</li>
-
-<li>Heiligen, als daad Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 186v.</li>
-
-<li>Heiligheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 184v.</li>
-
-<li>Heiligheid der kerk, IV, <a href="#ct_402">54</a>v.</li>
-
-<li>Heiligmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553v.;
- IV, <a href="#ct_403">411</a>;<br />
-  in betrekking tot de rechtvaardigmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 431v., 540, 553v.;<br />
-  volkomene, bĳ den dood, IV, <a href="#ct_404"><ins id="cor_46" title="311">411</ins></a>v.</li>
-
-<li>Heiligverklaring in de Roomsche kerk. Zie <a href="#ref_26">Canonisatie</a>.</li>
-
-<li>Heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425v.</li>
-
-<li>Hellenistisch Grieksch in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 348, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 236.</li>
-
-<li id="ref_50">Helsche straffen, IV, <a href="#ct_405">496</a>v.
-  Vergel. Gehenna.</li>
-
-<li>Hemel in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 434v.</li>
-
-<li>Hemelvaart van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 410v.</li>
-
-<li>Herediteit. Zie <a href="#ref_27">Erfelĳkheid</a>.</li>
-
-<li id="ref_59">Herrnhutisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 266v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  300, 321, 457v.; IV, <a href="#ct_406">21</a>.</li>
-
-<li>Hexaemeron. Zie <a href="#ref_28">Scheppingsdagen</a>.</li>
-
-<li>Historische boeken des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 327.</li>
-
-<li>Historisch-kritisch onderzoek der H. Schrift in verb. met de inspiratie,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318v., 340v., 360.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏הוֹד‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>
-
-<li>Hoog-kerkelĳke partĳ in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 133.</li>
-
-<li>Huisgemeenten, IV, <a href="#ct_407">6</a>, <a href="#ct_408">73</a>, <a href="#ct_409">116</a>.</li>
-
-<li>Huwelĳk als Sacr. bĳ Rome, IV, <a href="#ct_410">250</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_i"><a href="#_zaken">I</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Ideäe innatae. Zie <a href="#ref_29">Aangeboren begrippen</a>.</li>
-
-<li>Ideale theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetensch., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  471v., 476.</li>
-
-<li>Idealisme. Zie <a href="#ref_30">Rationalisme</a>.</li>
-
-<li>Ideën in ’t alg., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 171v.;<br />
-  in God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 170v.</li>
-
-<li>Ĳver Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 197.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ἱλασμος</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">καταλλαγη</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 313, 381v., 524.</li>
-
-<li>Immanentie Gods. Physische en ethische, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 138v.</li>
-
-<li>Independentisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123;
-  IV, <a href="#ct_411">21</a>v., <a href="#ct_412">115</a>, <a href="#ct_413">116</a>, <a href="#ct_414">183</a>.</li>
-
-<li>Indifferentisme, (religieus) <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 174, 184v.</li>
-
-<li>Infralapsarisme. Zie <a href="#ref_31">Supra- en Infralapsarisme</a>.</li>
-
-<li>Inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v.;<br />
-  in ruimeren zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 251;<br />
-  subsequens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313;<br />
-  als negatieve assistentie des H. Geestes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313;<br />
-  alleen v. h. religieus-ethische bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313;<br />
-  onder de Protest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318v., 349, 351v.;<br />
-  realis bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 314;<br />
-  dynamische, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 319v., 351 v.;<br />
-  organisch op te vatten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 346v.;<br />
-  bezwaren tegen de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 353v.
-<span class="pagenum" id="Page_577">[577]</span></li>
-
-<li>Irvingisme, IV, <a href="#ct_415">23</a>.</li>
-
-<li>Islam over praedest. en wilsvrĳheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 318;<br />
-  over de verlossing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425v.;<br />
-  over den Mahdi, IV, <a href="#ct_416">426</a>.</li>
-
-<li>Israel, godsd. v. vergeleken met andere. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 247v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 211v.;<br />
-  Kerk en Staat in, IV, <a href="#ct_417">3</a>, <a href="#ct_418">132</a>v.;<br />
-  toekomst v. volgens het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_419">426</a>v.;<br />
-  volgens het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#lmn_55-6">446</a>v.;<br />
-  vgl. ook <a href="#ref_32">Bedeeling des O. Verbonds</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_j"><a href="#_zaken">J</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏יָהּ‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 110.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏יהוה‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 107v., 116.</li>
-
-<li>Jahvisme en volksgodsdienst in Israel, IV, <a href="#ct_421">364</a>.</li>
-
-<li>Jakobus en Paulus over de rechtvaardigmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 546v.</li>
-
-<li>Jezuïten, Hun invloed op de schol. beoefening der Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  91, 97;<br />
-  Hun leer v. d. inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312v.;<br />
-  v. d. scientia media, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 162v.</li>
-
-<li>Jezus, Beteekenis v. d. naam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 332.
-  Vgl. verder <a href="#ref_23">Christus</a>.</li>
-
-<li>Johannes de Dooper, IV, <a href="#ct_305">254</a>v.</li>
-
-<li>Joodsche Theologie over inspiratie en traditie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v.;<br />
-  over de versch. hypostasen en sefiroth Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86, 127, 147, 234;<br />
-  over den oorsprong der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41, 45, 112;<br />
-  over den tusschentoestand, IV, <a href="#lmn_54-4">370</a>v.;<br />
-  over de toekomst van Israel, IV, <a href="#ct_424">436</a>v.</li>
-
-<li>Judaisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196.</li>
-
-<li>Judas, Zĳn tegenwoordigheid bĳ het Avondmaal, IV, <a href="#lmn_53-8">347</a>.</li>
-
-<li>Justitia originalis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 526v., 532, 540.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_k"><a href="#_zaken">K</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">כָּבוֹד יה</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 191.</li>
-
-<li>Kant, Laplace’sche hypothese, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 467v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Καταλλαγή</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἱλασμος</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 313, 381v., 524v.</li>
-
-<li>Katholiciteit der kerk, IV, <a href="#ct_426">8</a>v., <a href="#ct_427">55</a>v.</li>
-
-<li>Kennisse Gods als inhoud der Dogm. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  6v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 1v., 77v.;<br />
-  haar grondslag: openbaring <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 22v., 24v., 40, 41, 45;<br />
-  niet adaequaat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 5, 25, 73, 75v.;<br />
-  niet symbolisch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 76v.;<br />
-  ingeschapene, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 24v.;<br />
-  verkregene, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 44v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Κενωσις</span>, Leer v. d., in de nieuwere Theologie,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 122v., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  252, 283v.</li>
-
-<li id="ref_44">Kerk, Haar wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 422;
-  IV, <a href="#lmn_47-1">1</a>v.;<br />
-  zichtbare en onzichtbare, IV, <a href="#ct_429">15</a>v. <a href="#ct_430">33</a>v., <a href="#ct_431">37</a>v.;<br />
-  als instituut, IV, <a href="#lmn_47-8">34</a>v., <a href="#ct_433">60</a>v., <a href="#ct_434">197</a>v.;<br />
-  kenteekenen, IV, <a href="#lmn_47-9">38</a>v.;<br />
-  gedeeldheid, IV, <a href="#ct_436">41</a>v., <a href="#lmn_47-11">49</a>v.;<br />
-  eigenschappen, IV, <a href="#lmn_47-12">53</a>v.;<br />
-  ware en valsche, IV, <a href="#ct_439">47</a>v., <a href="#ct_440">52</a>;<br />
-  regeering, IV, <a href="#para_48">59</a>v.;<br />
-  macht, IV, <a href="#para_49">132</a>v.;<br />
-  belĳdend karakter, IV, <a href="#ct_243">168</a>v.;<br />
-  in haar verhouding tot de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 24, 304, 363v., 366v., 380,
-  383, 385, 424v.; IV, <a href="#ct_98">39</a>,
- <a href="#lmn_47-10">43</a>v., <a href="#ct_446">195</a>;<br />
-  als grond v. h. geloof aan de Schrift, bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 424, vgl. 431;
- IV, <a href="#ct_447">39</a>v.;<br />
-  hare roeping in betr. tot de uitlegging der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 399,
- IV, <a href="#ct_448">167</a>v.;<br />
-  in hare verhouding tot de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 517, 525;<br />
-  tot den Staat, zie <a href="#ref_33">Staat</a>;<br />
-  tot het Godsrĳk, IV, <a href="#ct_449">27</a>;<br />
-  tot de wereld, IV, <a href="#lmn_49-12">186</a>v.</li>
-
-<li>Kerkenorde, Beteekenis, IV, <a href="#ct_451">110</a>.</li>
-
-<li>Kerkeraad, IV, <a href="#ct_452">127</a>, <a href="#lmn_49-11">179</a>v.</li>
-
-<li>Kerkvaders, Over de Heilige Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 308v.</li>
-
-<li>Kerkverband, IV, <a href="#ct_454">115</a>.</li>
-
-<li>Kerspelvorming, IV, <a href="#ct_455">116</a>v.</li>
-
-<li>Ketterdoop, IV, <a href="#ct_310">299</a>.</li>
-
-<li id="ref_25">Ketterĳ, IV, <a href="#ct_457">52</a>.</li>
-
-<li>Kinderdoop, IV, <a href="#ct_381">265</a>, <a href="#lmn_52-7">278</a>v.</li>
-
-<li>Kinderen, jongstervende. Hun toekomstig lot. Zie <a href="#ref_34">zaligheid</a>.</li>
-
-<li>Knecht des Heeren bĳ Jesaja, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 231v., 308v.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">קדשׁ‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 185.</li>
-
-<li>Koningschap Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 2v., 28v.</li>
-
-<li>Koningschap onder Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 230.</li>
-
-<li>Koninkl. ambt van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 335v., 421v.;
- IV, <a href="#ct_460">111</a>v.;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_578">[578]</span>
-  als Materialprinzip v. d. Geref. kerkregeering, IV, <a href="#ct_461">113</a>v.</li>
-
-<li>Koninkrĳk Gods in de profetieën, IV, <a href="#ct_462">435</a>v.;<br />
-  in de Joodsche Theol. IV, <a href="#ct_424">436</a>v.;<br />
-  bĳ Jezus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 233v., 429;
- IV, <a href="#ct_464">447</a>v., <a href="#ct_465">514</a>;<br />
-  en kerk, IV, <a href="#ct_449">27</a>.</li>
-
-<li>Kopernikaansche wereldbeschouwing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465.</li>
-
-<li>Kosmogonieën der Heidenen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 387v., 457.</li>
-
-<li>Kosmologisch bewĳs voor het bestaan van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 54v.</li>
-
-<li>Kritiek, nieuwere, Over de bondsidee, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 191v.;<br />
-  over het O. Test. in ’t alg., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 202v.</li>
-
-<li id="ref_9">Kruisdood van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 376v.</li>
-
-<li>Kunst en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 199v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Κυριος</span>, als naam Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  103, 113.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_l"><a href="#_zaken">L</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Lankmoedigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 181.</li>
-
-<li id="ref_58">Lastering tegen d. H. Geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 101v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Λατρεια</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">δουλεια</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 452v.;
-  IV, <a href="#ct_467">393</a>v., <a href="#ct_468">400</a>v.</li>
-
-<li>Leeraarsambt, IV, <a href="#ct_469">76</a>v., <a href="#ct_470">166</a>v.</li>
-
-<li>Leger des heils, IV, <a href="#ct_471">22</a>.</li>
-
-<li>Leven in de H. Schrift, IV, <a href="#ct_472">356</a>, <a href="#ct_473">367</a>v.,
- <a href="#ct_293">383</a>, <a href="#ct_475">384</a>v., <a href="#ct_476">505</a>.</li>
-
-<li>Levens van Jezus. Oordeel daarover, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 374v.</li>
-
-<li>Levensduur, langere, der menschen vóór den zondvloed, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 208.</li>
-
-<li>Lezen der Schrift, door de leeken bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 394, 396.</li>
-
-<li>Libertinisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 55.</li>
-
-<li>Lichaam des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 541v.;<br />
-  vereeniging met de ziel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 541v.</li>
-
-<li>Lichamelĳkheid der gestorven zielen, IV, <a href="#ct_477">381</a>, <a href="#lmn_54-9">389</a>v.</li>
-
-<li>Licht, van God gebruikt, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 155, 192v.;<br />
-  natuur van het <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 460v.</li>
-
-<li>Liefde Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 183v.;<br />
-  en de voldoening van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 357, 381v.</li>
-
-<li>Liefde in de gemeente, IV, <a href="#ct_479">30</a>, <a href="#ct_480">169</a>.</li>
-
-<li>Lĳden, het, in betr. tot de regeering Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 32v., als straf
-  der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 159v., 167v.</li>
-
-<li>Lĳkenverbranding, IV, <a href="#ct_241">485</a>.</li>
-
-<li>Limbus infantum bĳ Rome, IV, <a href="#ct_482">378</a>, <a href="#ct_483">421</a>.</li>
-
-<li>Limbus patrum bĳ Rome, IV, <a href="#ct_484">378</a>, <a href="#ct_485">421</a>;<br />
-  bĳ anderen, IV, <a href="#ct_486">382</a>.</li>
-
-<li>Loci, Beteekenis dezer uitdrukking in de Roomsche Theol., I. 2.</li>
-
-<li>Loci Communes, Beteekenis bĳ Cicero, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 1;<br />
-  als naam d. Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 2.</li>
-
-<li id="ref_57">Logos, als benaming van Christus in de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 339;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 234v., 241v., 283, 407v.;<br />
-  bĳ de Stoa, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 232; bĳ Philo,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 233v.;<br />
-  bĳ de Apolog., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405;<br />
-  opgevat als de wereldidee, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405v.</li>
-
-<li>Loon in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 553v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 563v.; IV, <a href="#ct_487">526</a>v.</li>
-
-<li>Lot als openbaringsvorm, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 252.</li>
-
-<li>Luthersche Dogmatiek, Geschiedenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 98v.</li>
-
-<li>Lutherschen, Verschil van de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 110v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328v., 418, 556v., 567v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 446v.;<br />
-  verwantschap met de Remonstranten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 329v.;<br />
-  over de duo hemisphaeria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 223;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 35v., 534v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 152;
- IV, <a href="#ct_488">156</a>, <a href="#ct_489">187</a>;<br />
-  over de cognitio Dei insita, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 36v.;<br />
-  over de deugden Gods (indeeling), <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 98;<br />
-  over de praedestin., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 328v.;<br />
-  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 529v., 530v., 534v., 556v., 565, 567v.;<br />
-  over de erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 567, 569;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 125v.;<br />
-  over de verhouding van O. en N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199;<br />
-  over de twee naturen in Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 244v., 290, 294, 350, 412v.;<br />
-  over de aanbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 300;<br />
-  over de nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 379;<br />
-  over de verhooging van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 412v.;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 446v.;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_490">23</a>;<br />
-  over de regeering der kerk, IV, <a href="#ct_191">108</a>v., <a href="#ct_192">128</a>v., <a href="#ct_198">156</a>,
-  <a href="#ct_200">164</a>;<br />
-  over het episcopaat, IV, <a href="#ct_491">99</a>;<br />
-  over de genademiddelen, IV, <a href="#ct_375">196</a>;<br />
-  over de wet, IV, <a href="#ct_493">207</a>v., vgl. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 556;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 350;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_579">[579]</span>
-  over Woord en Geest, IV, <a href="#ct_378">210</a>v.;<br />
-  over de Sacram. IV, <a href="#ct_495">228</a>, <a href="#ct_496">232</a>, <a href="#ct_497">235</a>v.,
- <a href="#ct_498">242</a>, <a href="#ct_499">243</a>;<br />
-  over den Doop, IV, <a href="#ct_500">264</a>v., <a href="#ct_501">271</a>, <a href="#ct_502">281</a>;<br />
-  over het Avondm., IV, <a href="#ct_144">318</a>, <a href="#ct_387">331</a>v., <a href="#ct_388">341</a>v.;<br />
-  over den tusschentoestand, IV, <a href="#ct_506">379</a>v.;<br />
-  over de wederkomst van Christus, IV, <a href="#ct_507">480</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Λύτρον</span>, van Christus gebruikt,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 363.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_m"><a href="#_zaken">M</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Magie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 246.</li>
-
-<li>Mahdi, volgens het Mohammedanisme, IV, <a href="#ct_416">426</a>.</li>
-
-<li>Majesteit Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194.</li>
-
-<li id="ref_14">Mal’ak Ihvh, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 250;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 229v.</li>
-
-<li>Manicheisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 388;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 54.</li>
-
-<li>Mantiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 246.</li>
-
-<li>Maria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 261v.; Haar onbevlekte ontvangenis, volg. Rome
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 145v. 262v.;<br />
-  haar voortdurende virginiteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 271.</li>
-
-<li>Marrow Controversy in Schotland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 128;<br />
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395v.</li>
-
-<li>Materialisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 285;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 391, 392v., 394v., 419v.;<br />
-  over het zedelĳke leven, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 59.</li>
-
-<li>Mensch De, Vergeleken met de engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 442v., 567v.;<br />
-  met de dieren, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 490, 557v.;<br />
-  zĳn oorsprong, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 490v.;<br />
-  ouderdom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 498v.;<br />
-  eenheid, physisch en ethisch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 500v., 563v., 568v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 129v.;<br />
-  oorspronk. woonplaats, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 504v., 543;<br />
-  wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508v.;<br />
-  heerschappĳ over de aarde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 543v.;<br />
-  zĳn verhouding tot de natuur, volgens de christelĳke wereldbeschouwing,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 422v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  24v.;<br />
-  zĳn bestemming, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 545v.;<br />
-  verlossingsvatbaarheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188.</li>
-
-<li>Menschwording van den Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 253v.;<br />
-  als centrum der openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 268, 269;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 257v.;<br />
-  buiten de zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 406;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 258v.;<br />
-  voorbereiding daartoe, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 210v, 211v., 256v.;<br />
-  in haar verband tot de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 285v.;<br />
-  was ze een vernedering? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 291, 375.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Meritum ex congruo</span> bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  324, 356; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442.</li>
-
-<li>Messiasverwachting in de profetieën, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a> 230v., 308v.;
- IV, <a href="#ct_509">427</a>v.;<br />
-  in de apocr. litteratuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 232v.;<br />
-  bĳ de Joden in Jezus’ dagen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 232v.</li>
-
-<li>Metaphysisch bewĳs voor de onsterfelĳkheid der ziel, IV, <a href="#ct_510">360</a>v.</li>
-
-<li>Methodisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 132;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 458, 466v., 481v., IV, <a href="#ct_511">21</a>v.</li>
-
-<li>Michael, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431.</li>
-
-<li>Middelaarschap van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 332v.;<br />
-  van eeuwigheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 206, 334. Vgl. verder
-  <a href="#ref_42">verbond der genade</a>, <a href="#ref_23">werk van Christus</a>.</li>
-
-<li>Middelen der genade, IV, <a href="#ct_512">193</a>v.</li>
-
-<li>Mis in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_513">249</a>, <a href="#ct_514">317</a>, <a href="#ct_515">337</a>v.;
- voor gestorvenen, IV, <a href="#ct_516">317</a>, <a href="#ct_517">349</a>.</li>
-
-<li>Modernen in Nederl., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 129v.;<br />
-  ethische, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 192, 451;<br />
-  hun Godsbegrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 13;<br />
-  hun positie tusschen creatie en evolutie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 514v.;<br />
-  over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 328;<br />
-  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 460.</li>
-
-<li>Molinisten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 93;<br />
-  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326, 327;<br />
-  over den concursus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11;<br />
-  over de genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441v.</li>
-
-<li>Monarchianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 61.</li>
-
-<li>Monisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 285v.</li>
-
-<li>Monophysitisme in het Oosten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 64,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 242.</li>
-
-<li>Montanisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 381;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_518">9</a>;<br />
-  over de lapsi, IV, <a href="#ct_519">139</a>.</li>
-
-<li>Morale indépendante, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 192,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 59.</li>
-
-<li>Moreel bewĳs voor het bestaan Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 58v.;<br />
-  voor de onsterfelĳkh. der ziel, IV, <a href="#ct_520">361</a>v.</li>
-
-<li>Moreele theorie over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 329, 358v., 364.</li>
-
-<li>Motazelieten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 318.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_580">[580]</span>
-Motiva credibilitatis in de Roomsche Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 36, 424v., 485v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Μυστηριον</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 530v.;
- IV, <a href="#ct_521">217</a>.</li>
-
-<li>Mysterien volg. Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 221;
- IV, <a href="#ct_522">217</a>.</li>
-
-<li id="ref_35">Mysticisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
- 380v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 34, 39, 539;
- <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320v., 450v.;
- IV, <a href="#ct_523">193</a>, <a href="#ct_524">195</a>v.</li>
-
-<li>Mystiek in de Middeleeuwen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 85v.;<br />
-  vgl. <a href="#ref_35">Mysticisme</a>.</li>
-
-<li>Mystische theorie over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  320v., 328, 358v., 364.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_n"><a href="#_zaken">N</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Naam Gods in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 62v.</li>
-
-<li>Naturalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 227;<br />
-  over de bĳzondere openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279v.;<br />
-  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 513v.</li>
-
-<li>Naturen, Twee, van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 240v., 279v.</li>
-
-<li>Natuur, De, en hare orde volgens de theistische wereldbeschouwing,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 259, 273, 286v., 290v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 420v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 10, 21v.;<br />
-  invloed van den val des menschen op de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 548v., 558, 560v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 173v.;<br />
-  als kenbron der Theologie, Zie <a href="#ref_36">Theol. naturalis</a>.</li>
-
-<li>Natuur en genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 240v., 278v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 534v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 471, 476v.; IV, <a href="#ct_525">155</a>v.,
-  <a href="#ct_526">186</a>v.;<br />
-  bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 276v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 524; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  475v.; IV, <a href="#ct_527">162</a>, <a href="#ct_526">186</a>, <a href="#ct_529">248</a>;<br />
-  bĳ de Luth. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 534v.;<br />
-  in het Anabapt. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;
- IV, <a href="#ct_195">162</a>, <a href="#ct_196">186</a>, <a href="#ct_203">289</a>.</li>
-
-<li>Natuurwetenschap en Christendom, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 289v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 422v., 465;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 23v.</li>
-
-<li>Natuurwetten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 287v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 21v.</li>
-
-<li>Navolging van Christus. Opvatting daarvan in de chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  349, 434.</li>
-
-<li>Nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 377v.;<br />
-  bĳ de Lutherschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 379, 413.</li>
-
-<li>Ned. Geloofsbelĳd., Art. 15, IV, <a href="#ct_533">277</a>.</li>
-
-<li>Neokantianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 109;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 15, 84. Vgl. verder <a href="#ref_37">Ritschl</a>.</li>
-
-<li>Neolutheraansche opvatting v. d. werking der Sacr., IV, <a href="#ct_534">224</a>;<br />
-  van den Doop, IV, <a href="#ct_535">268</a>;<br />
-  v. h. Avondmaal, IV, <a href="#ct_536">322</a>v., <a href="#ct_537">334</a>v., <a href="#ct_538">346</a>.</li>
-
-<li>Neonomianisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 118;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454, 455;<br />
-  in ’t alg. in betr. tot de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 454v.</li>
-
-<li>Neo-Scholastiek na Trente, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 88v.;<br />
-  in de 19<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 97.</li>
-
-<li>Nestorianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 281v.</li>
-
-<li>New-England Theology in Amerika, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 137, 138;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127, 326, 396.</li>
-
-<li>Nieuw-Jeruzalem, IV, <a href="#ct_539">515</a>.</li>
-
-<li>Nieuw-Testament, Gezag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 333v.;<br />
-  over het Oude Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 329v.
-  Vgl. verder Bedeeling des O. V. en Oude Testament.</li>
-
-<li>Nominalisme in de Middeleeuwen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 83v., 166;<br />
-  over de kennisse Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 9;<br />
-  over Gods wil en macht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 210v., 224v.</li>
-
-<li>Nomisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553;
- IV, <a href="#lmn_50-4">203</a>v., <a href="#ct_541">209</a>.</li>
-
-<li>Nooddoop, IV, <a href="#ct_542">294</a>v.</li>
-
-<li id="ref_16">Noodlot, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 9v.</li>
-
-<li>Noodzakelĳkheid der Schrift. Zie <a href="#ref_11">Schrift</a>.</li>
-
-<li>Novatianisme over de lapsi, IV, <a href="#ct_519">139</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_o"><a href="#_zaken">O</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li id="ref_18">Obedientia activa van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  349v.; vgl. met de obed. passiva, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 361v.</li>
-
-<li id="ref_19">Obedientia passiva van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  353v.; vgl. met de obed. activa, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 361v.</li>
-
-<li>Oecumenische conciliën, IV, <a href="#ct_544">92</a>, <a href="#ct_545">182</a>.</li>
-
-<li>Offerande, Oorsprong en wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 303v.;<br />
-  bĳ Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 305v., 362v.;<br /></li>
-
-<li>van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 311v., 364;
- IV, <a href="#ct_546">338</a>.</li>
-
-<li>Offermaaltĳden, IV, <a href="#ct_547">300</a>v.</li>
-
-<li>Oliesel, heilig, bĳ Rome, IV, <a href="#ct_548">249</a>.</li>
-
-<li>Onafhankelĳkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 116v.</li>
-
-<li>Onbegrĳpelĳkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 1v.</li>
-
-<li>Onderdompel. bĳ den Doop, IV, <a href="#ct_549">272</a>v.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_581">[581]</span>
-Oneindig. Opvatting in de N. Phil., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 17, 20, 127, 144.</li>
-
-<li>Oneindigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 126v.</li>
-
-<li id="ref_40">Onfeilbaarheid van de kerk en den Paus bĳ Rome,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 364, 387, 403v. 406; IV, <a href="#ct_550">58</a>v.,
-  <a href="#ct_551">94</a>v., <a href="#ct_552">144</a>v.;<br />
-  van de kerk in goeden zin, IV, <a href="#ct_553">59</a>.</li>
-
-<li>Onmacht des menschen ten goede, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 147v., 477v.</li>
-
-<li>Onschuld der kinderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 114.</li>
-
-<li>Onsterfelĳkh. van den eersten mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 542v.;<br />
-  van de ziel, IV, <a href="#ct_554">353</a>v., <a href="#ct_475">384</a>;<br />
-  conditioneele, bĳ de kerkvaders, IV, <a href="#ct_556">356</a>, <a href="#ct_557">501</a>;<br />
-  in den nieuweren tĳd, IV, <a href="#ct_558">501</a>v.</li>
-
-<li>Onthouding van de kelk in het Avondmaal bĳ Rome, IV, <a href="#ct_559">336</a>.</li>
-
-<li>Ontologisch bewĳs voor het bestaan van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 53v.;<br />
-  voor de onsterfelĳkheid der ziel, IV, <a href="#ct_560">359</a>v.</li>
-
-<li>Ontologisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 96;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 31, 35.</li>
-
-<li>Ontvangenis van den Heiligen Geest. Zie <a href="#ref_23">Christus</a>.</li>
-
-<li>Onveranderlĳkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 119v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 382;<br />
-  in verband tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 409v.</li>
-
-<li>Onzienlĳkheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 150v.</li>
-
-<li>Oordeel, Laatste, IV, <a href="#lmn_56-4">490</a>v.</li>
-
-<li id="ref_56">Oostersche kerk en Theologie in onderscheiding van de Westersche,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 69;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 289v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 242; IV, <a href="#ct_562">90</a>, <a href="#ct_265">142</a>;<br />
-  invloed op het Westen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 71v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 242v.</li>
-
-<li>Openbare Belĳdenis, IV, <a href="#ct_263">352</a>.</li>
-
-<li>Openbaring. Begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 217v.;<br />
-  verh. tot de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 175v., 210v., 215v., 226;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428;<br />
-  altĳd supranatureel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 218, 225;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 428;<br />
-  in zekeren zin ook natuurlĳk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 290v.;<br />
-  onderscheiding in de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 219v.;<br />
-  volgens de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 224v.;<br />
-  altĳd middellĳk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 228;<br />
-  Algemeene <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 229v.;<br />
-  Bĳzondere <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 244v.;<br />
-  middelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 245v.;<br />
-  begrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 263v.;<br />
-  bovennat. kar. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 273v.;<br />
-  bestrĳding door het Naturalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279v.;<br />
-  historisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 268, 297v., 371v.;<br />
-  menschelĳk kar., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 228v., 268v., 348v., 358;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 65v.;<br />
-  verhouding tot de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 299v.;<br />
-  tot de natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 278, 289v.;<br />
-  geschied. der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 270, 302v., 421.</li>
-
-<li>Opleiding van dienaren des Woords, IV, <a href="#ct_448">167</a>.</li>
-
-<li>Opstanding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 409v.</li>
-
-<li>Opstanding der dooden, IV, <a href="#ct_566">482</a>v.</li>
-
-<li>Opzieners. Zie <a href="#ref_38">ouderlingenambt</a>.</li>
-
-<li>Ordinatie tot het ambt, IV, <a href="#ct_400">124</a>v.;<br />
-  bĳ Rome, IV, <a href="#ct_568">125</a>, <a href="#ct_569">138</a>, <a href="#ct_570">139</a>, <a href="#ct_410">249</a>v.</li>
-
-<li>Orthodoxe Theol. in Duitschl. in de 19<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 108.</li>
-
-<li>Oude Testament. Gezag bĳ Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v., 328;<br />
-  bĳ Jezus en de Apostelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 307, 329v.;<br />
-  citaten in het N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 329, 331v.;<br />
-  gesch. van het, in de Chr. kerk, in zĳn verhouding tot het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196v.; IV, <a href="#lmn_50-4">203</a>;<br />
-  verhouding tot het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  332; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 206v., 216v.; IV, <a href="#ct_573">202</a>,
-  <a href="#ct_574">443</a>v., <a href="#lmn_56-8">513</a>v.</li>
-
-<li id="ref_38">Ouderlingenambt. Instelling, IV, <a href="#ct_333">74</a>v.;<br />
-  taak, IV, <a href="#ct_577">75</a>v., <a href="#ct_578">169</a>v.;<br />
-  verkiezing door de gemeente, IV, <a href="#ct_579">79</a>;<br />
-  bĳ Rome, IV, <a href="#ct_580">127</a>v.;<br />
-  bĳ de Luth. IV, <a href="#ct_192">129</a>;<br />
-  bĳ de Geref, IV, <a href="#ct_102">129</a>v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ουσία</span>, Gebruik van dit woord in de Theol.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 269, 271.</li>
-
-<li>Overheid als regeerder der kerk volgens de Lutherschen enz., IV, <a href="#ct_135">108</a>v.,
- <a href="#ct_584">111</a>, <a href="#ct_585">160</a>v., <a href="#ct_264">189</a>.</li>
-
-<li>Oxforder beweging in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 133.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_p"><a href="#_zaken">P</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li id="ref_43"><span lang="la" xml:lang="la">Pactum salutis</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 203v., 256;<br />
-  verh. tot het Genadeverbond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 221v.</li>
-
-<li>Palaeontologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 485v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 174.</li>
-
-<li>Pantheisme. Alg. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 17, 149, 285;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 121v., 227, 308, 392v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 278v.;<br />
-  over de religie en openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 194, 216;<br />
-  over de onveranderlĳkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 121v.;<br />
-  over de eeuwigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 129;<br />
-  zĳn Godsbegrip, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 20v., 82v., 91, 127, 144;<br />
-  over het bewustzĳn</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_582">[582]</span>
-Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 156v.;<br />
-  over de geestel. natuur Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 146, 148;<br />
-  over den oorspr. der dingen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  388v., 392v., 409, 411v., 414v., 419v.;<br />
-  in betrekking tot het Voorzienigheidsgeloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 9;<br />
-  tot de causae secundae, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 25v.;<br />
-  Dualisme in het, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 278.</li>
-
-<li id="ref_41">Papale stelsel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 403v.;
- IV, <a href="#ct_587">87</a>v., <a href="#ct_552">144</a>v, <a href="#ct_264">189</a>v.</li>
-
-<li>Paradĳs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 504v.;
- IV, <a href="#ct_590">373</a>.</li>
-
-<li>Parochie bĳ Rome, IV, <a href="#ct_591">115</a>.</li>
-
-<li>Paroesie. Zie <a href="#ref_39">wederk. van Christus</a>.</li>
-
-<li>Parzisme, Verh. tot het Judaisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 425;<br />
-  over oorsprong der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 41, 54;<br />
-  over de toek., IV, <a href="#ct_592">426</a>.</li>
-
-<li>Pascha. IV, <a href="#para_53">299</a>v.</li>
-
-<li>Pasi-tigris hypothese over de ligging van het Paradĳs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 505.</li>
-
-<li>Paulus als Apostel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 335v.;
- IV, <a href="#ct_594">65</a>v.</li>
-
-<li>Paus. Zĳn primaat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 403v.;
- IV, <a href="#ct_595">87</a>v.;<br />
-  zĳn macht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 407; IV,
- <a href="#lmn_49-4">143</a>v.;<br />
-  Vgl. verder <a href="#ref_40">onfeilbaarheid</a>, <a href="#ref_41">Papale stelsel</a>.</li>
-
-<li>Pelagianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 319v., 349v., 371, 377v., 512, 513v., 539;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43v., 63v., 112, 136, 464v., 496, 505v.;<br />
-  over de genoegzaamh. der algem. openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 232;<br />
-  over den wil Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 220;<br />
-  over de volgorde der besluiten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 333v.</li>
-
-<li>Peremtoir examen, IV, <a href="#ct_597">123</a>, <a href="#ct_598">124</a>.</li>
-
-<li>Permissio, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 334, 336v., 363v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 31, 55v.</li>
-
-<li>Persoon in de Triniteitsleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 273v.</li>
-
-<li>Persoonlĳk karakter der Dogmatiek. Zie <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>
-
-<li>Persoonlĳkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 17, 21v.;<br />
-  in verband tot de geestelĳke natuur Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 150.</li>
-
-<li id="ref_2">Pessimisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47, 55, 169v.;
-  IV, <a href="#ct_599">425</a>.</li>
-
-<li>Petrus als Apostel, IV, <a href="#ct_600">71</a>v.;<br />
-  zĳn primaat volg. Rome, IV, <a href="#ct_601">93</a>v., <a href="#ct_602">100</a>v.;<br />
-  zĳn verblĳf in Rome; IV, <a href="#ct_603">103</a>.</li>
-
-<li>Phariseën. Hun eschatol. denkbeelden, IV, <a href="#ct_604">371</a>.</li>
-
-<li>Phraseologia sacramentalis, IV, <a href="#ct_605">238</a>v.</li>
-
-<li id="ref_3">Pietisme in Duitschl., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 100v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 456v.;<br />
-  in de Geref. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 455v.;<br />
-  beoordeeling, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 466v., 481v.;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_606">21</a>.</li>
-
-<li>Pilatus, Pontius als rechter v. Jezus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 376.</li>
-
-<li>Plaatselĳke kerken in hare verh. tot de algem. kerk, IV, <a href="#ct_607">7</a>,
- <a href="#ct_608">32</a>, <a href="#ct_609">114</a>v.;<br />
-  hun gelĳkheid, IV, <a href="#ct_454">115</a>.</li>
-
-<li>Plaatsvervanging op zedelĳk gebied, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 134v., 369v.</li>
-
-<li>Planeten. Zĳn zĳ bewoond? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 426v.</li>
-
-<li>Poetische boeken des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 327v.</li>
-
-<li>Polygenisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501, 502.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Potentia absoluta Dei</span>, volg. het Nominalisme,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 212, 224;<br />
-  volg. de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 226, 373.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas docendi</span> der kerk, IV, <a href="#lmn_49-7">165</a>v.;<br />
-  bĳ Rome, IV, <a href="#ct_238">138</a>v., <a href="#ct_239">163</a>.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas gubernationis</span>, IV, <a href="#ct_614">164</a>v., <a href="#lmn_49-8">169</a>v.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas juris-dictionis</span> bĳ Rome, IV, <a href="#ct_616">139</a>v.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas misericordiae</span>, IV, <a href="#ct_283">165</a>, <a href="#ct_618">177</a>v.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Potestas ordinis</span> bĳ Rome, IV, <a href="#ct_570">139</a>.</li>
-
-<li>Praeadamitisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 501, 502.</li>
-
-<li id="ref_45">Praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316v.;<br />
-  plaats in de Dogmatiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 332v.;<br />
-  complete en incomplete sumpta bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 325.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Praedestinatio gemina</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323, 335, 358, 365, 369, 372.</li>
-
-<li>Praedestinatus, Het boek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 322, 324.</li>
-
-<li>Praeexistentianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 564v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 70v., 129.</li>
-
-<li>Praeparatoir examen, IV, <a href="#ct_598">124</a>.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Praescientia Dei</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161v.;<br />
-  in verband met ’s menschen vrĳheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161v., 351v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Πρεσβυτεροι</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">ἐπισκοποι</span> in het
-  <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_621">74</a>v., <a href="#ct_622">97</a>v.</li>
-
-<li>Presbyterale kerkregeering, IV, <a href="#ct_102">129</a>v.</li>
-
-<li>Priesterschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 302;<br />
-  van Christus, Zie <a href="#ref_23">werk van Christus</a>.</li>
-
-<li>Princeton College en Theology in Amerika, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 138.</li>
-
-<li>Principium. Beteek. dezer uitdr. in de Philos., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141;<br />
-  in de Theol. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141;<br />
-  essendi der Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 141v.;<br />
-  cognoscendi der Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 142v.;<br />
-  externum en internum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 143v.;<br />
-  in de wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 145v.;<br />
-  in de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171v.;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_583">[583]</span>
-  externum der Dogm., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 24v., 215v.;<br />
-  internum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 416v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προγνῶσις</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316, 351.</li>
-
-<li>Proefgebod in het Paradĳs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 555, 558v.</li>
-
-<li>Profeten des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr>, Hun zelfbewusth.
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 323v.;<br />
-  hun schrĳven, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 324v.;<br />
-  hun verh. tot de Thora, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 325;<br />
-  hun geschiedbeschrĳving, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 327, vgl. Profetie.</li>
-
-<li>Profeten in het <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_624">68</a>.</li>
-
-<li>Profetie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 251v., 323v.</li>
-
-<li>Profetiën des <abbr title="Ouden Testaments">O. T.</abbr> over Israels toek. en herstel, IV,
-  <a href="#ct_419">426</a>v., <a href="#ct_626">441</a>v.</li>
-
-<li>Profetisch ambt van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 257v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 310v., 388;<br />
-  in de verhooging, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 418.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προορισμος</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προσωπον</span>, als aanduiding van de 3 personen,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 273v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Προθεσις</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 316.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_q"><a href="#_zaken">Q</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Quakerisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 124;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 321, 401, 403; IV, <a href="#ct_627">21</a>v.;<br />
-  over de Sacr., IV, <a href="#ct_628">223</a>, <a href="#ct_629">267</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_r"><a href="#_zaken">R</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Raad des vredes. Zie <a href="#ref_43" lang="la" xml:lang="la">Pactum Salutis</a>.</li>
-
-<li>Raad Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 313v.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Ratio ratiocinans et ratiocinata</span>. Beteek. dezer onderscheiding,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 75, 93.</li>
-
-<li id="ref_30">Rationalisme in de kenleer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 145v.</li>
-
-<li>Rationalisme der 18<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 101, 427v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
-  verschillende vormen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 279v.;<br />
-  over de openb. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 280v.;<br />
-  over de kenbaarh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 11v.;<br />
-  over de heilsorde <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_630">20</a>;<br />
-  over de Sacram., IV, <a href="#ct_631">223</a>;<br />
-  over het Avondm., IV, <a href="#ct_632">322</a>.</li>
-
-<li>Realisme in de Erkenntnistheorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 157v.;<br />
-  in de verklaring d. erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 569;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 129v.;<br />
-  in de beschouwing van het lĳden van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 371v.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Reatus culpae et poenae</span> bĳ Rome,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Reatus potentialis et actualis</span> bĳ de Geref.
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162, 549.</li>
-
-<li>Recht en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 345v.</li>
-
-<li>Rechtsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 201;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 157v., 346v.</li>
-
-<li>Rechtvaardigmaking, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 529v.;
- IV, <a href="#ct_633">410</a>;<br />
-  in haar verhouding tot het geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  452v., 481v., 522v., 535v., 544v.</li>
-
-<li>Rede, Haar natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 169;<br />
-  taak in de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 525v.</li>
-
-<li>Reformatie, De, over natuurl. en bovennat. openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 221v.;<br />
-  over het geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 477;<br />
-  over de verhoud. van geloof en Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 520v.;<br />
-  over de mysteriën des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 531;<br />
-  over het werk van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 319v.;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_634">14</a>v., <a href="#ct_430">33</a>v.;<br />
-  haar oordeel over de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_636">47</a>;<br />
-  over de genademidd., IV, <a href="#ct_637">194</a>v.;<br />
-  over Wet en Evang, IV, <a href="#ct_638">205</a>v.;<br />
-  over de Sacram. IV, <a href="#ct_639">220</a>v., <a href="#ct_640">271</a>;<br />
-  over den tusschentoestand, IV, <a href="#lmn_54-6">379</a>v.</li>
-
-<li>Reformatie der kerk, IV, <a href="#ct_642">118</a>v.</li>
-
-<li>Regeering Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 28v.</li>
-
-<li>Regeering der kerk. Zie <a href="#ref_44">kerk</a>.</li>
-
-<li>Religie, Principia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171v.;<br />
-  wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 171v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 552v.;<br />
-  objectieve, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 172v., 175v.;<br />
-  subjectieve, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 172v., 177v.;<br />
-  zetel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 183v.;
- IV, <a href="#para_47">1</a>;<br />
-  intellectualist. opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 186v.;<br />
-  moralistische opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 190v.;<br />
-  aesthetische opvatting, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 195v.;<br />
-  en wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 189, 210, 376;<br />
-  en zedelĳkheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 193v., 462;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553;<br />
-  en kunst, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 199v., 210;<br />
-  oorsprong, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 202v.;<br />
-  in hare verhouding tot de openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  175, 210. vgl. openbaring;<br />
-  tot het verbond, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 551v.;<br />
-  tot de vleeschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 285;<br />
-  tot het recht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 84;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 346v.;<br />
-  sociaal element in de IV, <a href="#ct_644">1</a>v.</li>
-
-<li>Remonstrantisme, over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_584">[584]</span>
-  over de kenbaarh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 11;<br />
-  over de eenvoudigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 142;<br />
-  over de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 340v.;<br />
-  over de voorzienigh., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 12;<br />
-  over het O. V., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199;<br />
-  over de aanbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298;<br />
-  over het werk van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 325, 401;<br />
-  hun acceptilatie-theorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 367;<br />
-  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_645">20</a>;<br />
-  over de kerk. macht, IV, <a href="#ct_177">155</a>;<br />
-  over de synoden, IV, <a href="#ct_647">183</a>;<br />
-  over de genademidd., IV, <a href="#para_50">193</a>;<br />
-  over de confessie, IV, <a href="#ct_649">167</a>v.;<br />
-  over de sacr., IV, <a href="#ct_650">223</a>, <a href="#ct_641">267</a>.</li>
-
-<li>Restitutie-theorie tot verzoening van Schrift en natuurwetenschap,
- <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 473, 478.</li>
-
-<li>Reveil. Karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 131.</li>
-
-<li>Rĳk der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 96, 167, 184.</li>
-
-<li>Ritualisme in de Eng. kerk, IV, <a href="#ct_651">23</a>.</li>
-
-<li>Roeping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 485v.;<br />
-  object, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 399, 488;<br />
-  in verband tot de wedergeb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 480, 483v., 500v.;<br />
-  niet universeel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 354;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 488.</li>
-
-<li>Roeping tot het ambt, IV, <a href="#ct_652">121</a>v.</li>
-
-<li>Romantiek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 196, 431.</li>
-
-<li>Rome. Grondgedachte, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 221, 276, 277, 426v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 517v., 526;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243, 443v.; IV, <a href="#ct_195">162</a>,
- <a href="#ct_526">186</a>, <a href="#ct_529">248</a>;<br />
-  over het principium der Dogm., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 17v.;<br />
-  over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 312v.;<br />
-  over de verh. van Schrift en kerk, Zie <a href="#ref_44">kerk</a>;<br />
-  over de noodzakelĳkh. der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 380v.;<br />
-  over de duidelĳkh. der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 392v.;<br />
-  over de <span lang="la" xml:lang="la">motiva credibilitatis</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 36v., 424v., 485v.;<br />
-  over het geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 476v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 442, 521v.;<br />
-  over den grond des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 485v.;
- IV, <a href="#ct_656">40</a>;<br />
-  over de <span lang="la" xml:lang="la">fides implicita</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 518v.;<br />
-  over de verhouding van geloof en Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 517v.;<br />
-  over de mysteriën <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 531;<br />
-  over de <span lang="la" xml:lang="la">visio Dei per essentiam</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 152v., 518;<br />
-  over de praedestinatie, zonde en genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 394, 439v., 442v., 475v.; IV,
-  <a href="#ct_633">410</a>;<br />
-  over de kenbron v. d. leer der schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 387;<br />
-  over <span lang="grc" xml:lang="grc">λατρεια</span> en <span lang="grc" xml:lang="grc">δοίλεια</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 452v.;
- IV, <a href="#ct_467">393</a>v., <a href="#ct_468">400</a>v.;<br />
-  over het beeld Gods en het donum superadditum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 518v., 555, 570;<br />
-  over de erfzonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 525;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 116v.;<br />
-  over de concupiscentia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 86, 122;<br />
-  over de onderscheiding van peccata venialia en mortalia, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 98v.;<br />
-  over de onbevlekte ontvangenis van Maria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 145v., 262 v.;<br />
-  over <span lang="la" xml:lang="la">reatus culpae et poenae</span>
- <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162;<br />
-  zĳn bescherming van het bĳgeloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 181v.;<br />
-  over het onderscheid van O. en N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 198;<br />
-  over de twee naturen van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243v., 291, 414;<br />
-  over de aanbidding van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 243v., 299v.;<br />
-  over het werk van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 318v., 333v.;<br />
-  over de obed. activa, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 349;<br />
-  over de nederdaling ter helle, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 378v.;<br />
-  over de heilsorde, zie <a href="#ref_45">praedest.</a>, <a href="#ref_46">zonde</a> en <a href="#ref_22">genade</a>;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_660">11</a>v., <a href="#ct_97">32</a>v., <a href="#ct_662">35</a>;<br />
-  over de kenteekenen der kerk, IV, <a href="#ct_663">12</a>v., <a href="#lmn_47-9">38</a>v.;<br />
-  over de eigenschappen der kerk, IV, <a href="#lmn_47-12">53</a>v.;<br />
-  over het „<span lang="la" xml:lang="la">extra ecclesiam nulla salus</span>”, IV, <a href="#ct_666">42</a>v.;<br />
-  over de macht der kerk, IV, <a href="#lmn_49-3">138</a>v., <a href="#ct_195">162</a>v.;<br />
-  over de genademidd., IV, <a href="#ct_669">193</a>v.;<br />
-  over Wet en Evangelie, IV, <a href="#ct_670">204</a>v.;<br />
-  over het getal der sacr., IV, <a href="#ct_671">218</a>v.;<br />
-  over de sacr. in ’t alg., IV, <a href="#ct_672">218</a>v., <a href="#ct_673">226</a>,
- <a href="#ct_674">232</a>, <a href="#ct_675">236</a>v., <a href="#ct_676">239</a>v., <a href="#ct_677">247</a>v.;<br />
-  over den Doop, IV, <a href="#ct_312">248</a>, <a href="#ct_313">262</a>v., <a href="#ct_314">270</a>,
- <a href="#ct_315">275</a>, <a href="#ct_316">277</a>, <a href="#ct_683">281</a>;<br />
-  over het Avondmaal, IV, <a href="#ct_684">315</a>v., <a href="#ct_387">331</a>v.;<br />
-  over het vagevuur, IV, <a href="#ct_686">378</a>v.;<br />
-  over de aanroeping en vereering der heiligen, IV, <a href="#ct_687">392</a>v., <a href="#ct_329">398</a>v.;<br />
-  over den toekomstigen staat der kinderen, IV, <a href="#ct_689">523</a>.</li>
-
-<li>Roomsche Theologie, na Trente. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 88v.</li>
-
-<li>Ruimte, Begrip v. d. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 135v.</li>
-
-<li>Russische kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 68v.;
-  IV, <a href="#ct_690">22</a>, <a href="#ct_691">142</a>. Zie voorts <a href="#ref_47">Grieksche kerk</a>.</li>
-
-<li>Ruste Gods op den 7<sup>en</sup> dag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 462;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 1.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_s"><span class="pagenum" id="Page_585">[585]</span>
-<a href="#_zaken">S</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Sabbatsgebod in den staat der rechtheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 559.</li>
-
-<li>Sabellianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 262, 264v., 310.</li>
-
-<li>Sacramentaliën bĳ Rome, IV, <a href="#ct_677">247</a>.</li>
-
-<li>Sacramenten, IV, <a href="#para_51">215</a>v.;<br />
-  verhoud. tot het Woord, IV, <a href="#ct_694">166</a>, <a href="#ct_695">199</a>v.,
- <a href="#ct_696">220</a>, <a href="#ct_496">232</a>v.;<br />
-  getal der, IV, <a href="#ct_698">217</a>v., <a href="#lmn_51-7">246</a>v.</li>
-
-<li>Sadduceën, IV, <a href="#ct_700">371</a>.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Σαρξ</span> bĳ Paulus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 49v., 66v.</li>
-
-<li>Satan, Leer v. d. in de Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 90v.;<br />
-  als verleider van den mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 38v.;<br />
-  zĳn macht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 182v.;<br />
-  Christus en, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 421v.</li>
-
-<li>Saumursche Theologie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 122v.; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 341; <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 127, 454;<br />
-  in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 395.</li>
-
-<li>Savoy Declaration, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 123.</li>
-
-<li>Schaamte, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 164;<br />
-  gemis van, bĳ den eersten mensch, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 515.</li>
-
-<li id="ref_24">Sche’ol in de H. S., IV, <a href="#ct_701">365</a>v., <a href="#ct_702">385</a>v.</li>
-
-<li>Schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 386v.;<br />
-  als grondslag der openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 225;<br />
-  in verband tot de Triniteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 228, 282, 310v., 401, 402v.;<br />
-  uit niets, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 397v.;<br />
-  in hare verh. tot den Zoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405v.;
- IV, <a href="#ct_703">475</a>;<br />
-  tot den tĳd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 408v.;<br />
-  tot de voorzienigheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 16v.;<br />
-  einddoel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 4l5v.;<br />
-  haar infralapsarisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 546;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 175, 258;<br />
-  als onderstelling der vleeschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 256v.</li>
-
-<li id="ref_28">Scheppingsdagen. Volgorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 460v.;<br />
-  volg. de ideale theorie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 464, 471v.;<br />
-  duur van de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 473v., 478v.</li>
-
-<li>Scheppingsverhaal, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 457, 490.</li>
-
-<li>Schisma, IV, <a href="#ct_457">52</a>.</li>
-
-<li>Scholastiek in alg. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 80;<br />
-  in de Geref. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 115v.;<br />
-  fout der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 161.</li>
-
-<li>Scholastiek, Middel-Eeuwsche, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 80v.;<br />
-  invloed op de verdeeling der dogmat. stof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 36;<br />
-  over de mensch. kennis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 165v.;<br />
-  over de onderscheiding van Theol. natur. en supranat., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 220v.;<br />
-  over de onbegrĳpelĳkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 8;<br />
-  over de aangeboren begrippen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 35;<br />
-  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323v.;<br />
-  over de uitgestrektheid der voldoening van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 392v.;<br />
-  over de genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 438v.</li>
-
-<li id="ref_11">Schrift Het, in algem. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 296.</li>
-
-<li>Schrift Heilige, als principium der Theol., I. 25v., 241;<br />
-  beteekenis der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 305v.;<br />
-  geen wetboek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 20, 372v., 527;<br />
-  kerk en, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 24, 304, 363, 366v., 380, 383, 385, 424;
- IV, <a href="#ct_446">195</a>v.;<br />
-  in hare verhouding tot de openbaring, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 299v., 344;<br />
-  haar tĳdelĳk karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 143v., 300, 389v., 422;<br />
-  hare beteekenis voor de wetenschappen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 359v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 465, 476;<br />
-  eigenschappen der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 363v.;<br />
-  gezag, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 366v.;<br />
-  noodzakelĳkheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 380v.;<br />
-  duidelĳkh., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 392v.;<br />
-  genoegzaamh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 400v.;<br />
-  strĳd tegen de <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 354v.</li>
-
-<li>Schriften Heilige, in de godsdiensten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 295.</li>
-
-<li>Schuld der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 161v.;<br />
-  in verb. tot de smet, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 137v., 164v.</li>
-
-<li>Schuldbewustzĳn, geen maatstaf der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 95, 163;<br />
-  in verband tot de object, schuld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 163v.</li>
-
-<li>Scientia media, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 162v., 326.</li>
-
-<li id="ref_1">Semipelagianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 320;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 43v., 115v., 391v., 435v.</li>
-
-<li>Serafim. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 431.</li>
-
-<li>Simplicitas Dei. Zie <a href="#ref_48">eenvoudigh. Gods</a>.</li>
-
-<li>Slang in het Paradĳs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 37v.</li>
-
-<li>Sleutelmacht, IV, <a href="#ct_19">135</a>v.;<br />
-  bĳ Rome, IV, <a href="#ct_707">138</a>v.;<br />
-  bĳ Lutherschen en Geref. IV, <a href="#ct_708">152</a>v.</li>
-
-<li>Smet der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 164v.;<br />
-  in verb. tot de schuld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 137v., 164v.</li>
-
-<li>Socialisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 561.</li>
-
-<li>Socinianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120;<br />
-  over de nat. Godskennis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 222;<br />
-  over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 318;<br />
-  over de kenbaarheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 11, 82;<br />
-  over de eenvoudigh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 141, 147;<br />
-  over Gods alwetendh. in verband met ’s menschen vrĳheid,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 161v., 352;<br />
-  over de Triniteit, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 263v.;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_586">[586]</span>
-  over de praedestinatie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 340, 352;<br />
-  over de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 390;<br />
-  over het beeld Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512, 543;<br />
-  over de voorzienigheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 11v.;<br />
-  over het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 198v.;<br />
-  over de menschwording, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 254;<br />
-  over de Godheid van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 266, 412, 414, 424;<br />
-  over de aanbidding van Chr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 298;<br />
-  over de satisfactio vicaria, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 322v., 345v.;<br />
-  over het priesterambt van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 323, 418v.;<br />
-  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451;<br />
-  over de kerk, IV, <a href="#ct_709">20</a>;<br />
-  over de genademiddelen, IV, <a href="#ct_710">193</a>, <a href="#ct_711">223</a>;<br />
-  over den Doop, IV, <a href="#ct_641">267</a>;<br />
-  over den tusschentoestand, IV, <a href="#ct_477">381</a>;<br />
-  over de toek. vernietiging der goddeloozen, IV, <a href="#ct_558">501</a>.</li>
-
-<li>Solidariteit onder menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 132v.</li>
-
-<li>Soorten, onveranderlĳkheid der, bĳ de organische wezens,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 495.</li>
-
-<li>Spiratie des H. Geestes. Zie <a href="#ref_49">H. Geest</a>.</li>
-
-<li>Spiritisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 427;
-  IV, <a href="#ct_715">395</a>v., <a href="#ct_716">397</a>v.</li>
-
-<li>Spiritualisme, over de toek. zaligheid, IV, <a href="#lmn_56-8">513</a>v.</li>
-
-<li>Spraakverwarring van Babel. Beteekenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 235;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502v.</li>
-
-<li id="ref_33">Staat en kerk, IV, <a href="#ct_584">111</a>, <a href="#ct_719">161</a>v.,
-  <a href="#ct_720">189</a>v.;<br />
-  onder Israel, IV, <a href="#ct_417">3</a>, <a href="#ct_418">132</a>v.;<br />
-  in de oudheid, IV, <a href="#para_49">132</a>;<br />
-  bĳ Rome, IV, <a href="#ct_724">141</a>v., <a href="#ct_725">148</a>v.;<br />
-  in het Oosten, IV, <a href="#ct_265">142</a>;<br />
-  in de Ref., IV, <a href="#lmn_49-5">152</a>v.;<br />
-  bĳ de Geref., IV, <a href="#ct_728">156</a>v.</li>
-
-<li>Staten van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 374v.;<br />
-  staat van vernedering, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 374v.;<br />
-  van verhooging, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 408v., 430.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Status integritatis</span> bĳ de Heid.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 508;<br />
-  volg. het Naturalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 512v., 548;<br />
-  volg. de supranatur. opv., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 517v., 548;<br />
-  juiste opv., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 529v., 546, 556v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 64, 173.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Status gloriae</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 522v.;
- IV, <a href="#ct_729">518</a>v.</li>
-
-<li>Stellige straffen der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 159v.</li>
-
-<li>Sterfdag van Jezus, IV, <a href="#ct_730">302</a>, <a href="#ct_731">303</a>.</li>
-
-<li>Stoffelĳke wereld, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 456v.</li>
-
-<li>Straf, wezen der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 156v.;<br />
-  der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155v.</li>
-
-<li>Straffen, helsche. Zie <a href="#ref_50">Helsche straffen</a>.</li>
-
-<li>Straffen, wereldlĳke, in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_732">141</a>v., <a href="#ct_733">164</a>.</li>
-
-<li>Subjectief uitgangspunt der christel. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 467, 494.</li>
-
-<li>Subordinatianisme in de Trin. leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 255, 263.</li>
-
-<li>Sufisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 389.</li>
-
-<li id="ref_31">Supra- en infralapsarisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 333v., 358v.</li>
-
-<li>Supranaturalisme der 18<sup>e</sup> eeuw in Duitschland,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 102, 428;<br />
-  in Nederland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 126, 129, 428.</li>
-
-<li>Supranaturalistische opvatting van het beeld Gods. Zie <a href="#ref_51">Beeld Gods</a>.</li>
-
-<li>Symboliek, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 10;<br />
-  verh. tot de Dogmat. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 27.</li>
-
-<li>Symbolisch karakter der Chr. Theol. volg. de nieuwere opvatting,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 77.</li>
-
-<li>Symbolische handelingen der profeten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 261.</li>
-
-<li>Synagogen onder Israel, IV, <a href="#ct_734">3</a>v., <a href="#ct_735">134</a>.</li>
-
-<li>Synode van Dordr. in betr. tot het vraagstuk van supra- en infralapsarisme,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 339.</li>
-
-<li>Synode van Orange, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 76;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 322;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 438.</li>
-
-<li>Synoden, IV, <a href="#ct_736">180</a>v.;<br />
-  in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_737">92</a>, <a href="#ct_738">181</a>.</li>
-
-<li>Synthetische indeeling der Dogmatiek. Zie <a href="#ref_5">Dogmatiek</a>.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_t"><a href="#_zaken">T</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Taal, Beteekenis v. d., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 296.</li>
-
-<li>Teekenen, IV, <a href="#lmn_51-4">229</a>.</li>
-
-<li>Teleologisch bewĳs voor het bestaan van God. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 56v., 157v.</li>
-
-<li>Teleologische- en mechanische wereldbeschouwing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 56v.</li>
-
-<li>Testament. Gebruik van dit woord in de Stat. vert.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 195.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Testimonium Spiritus Sancti</span>,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 421v., 490v.</li>
-
-<li>Tetradisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 265.</li>
-
-<li>Theisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 218, 227, 286v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 16v.</li>
-
-<li>Theistische wĳsgeeren. Hun Godsbegr., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 21, 83.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_587">[587]</span>
-  <span lang="la" xml:lang="la">Theologia archetypa</span> en ectypa,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 142, 144.</li>
-
-<li>Theologia Biblica, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 15, 19v., 108.</li>
-
-<li id="ref_36">Theologia naturalis, volgens de zuivere Geref. opv.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 25v., 221v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 46v.; 50v.;<br />
-  in lateren tĳd, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 43, 222v., 427v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 46, 51.</li>
-
-<li>Theologie, als wetenschap, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509v.;<br />
-  haar principium cogn. internum, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 516v.;<br />
-  en kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 517, 525;<br />
-  en geloof, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 509v., 517v.;<br />
-  en Philosophie, Zie <a href="#ref_52">Wĳsbegeerte</a>.</li>
-
-<li>Theophanie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 248v.</li>
-
-<li>Theopneustie, als element der openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 301, 302, 344;<br />
-  als eigenschap der Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 302, 305, 354.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Θεός</span>, als naam van God,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 103.</li>
-
-<li>Theosophie. Alg. karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 107;<br />
-  over de lichamelĳkh. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 147v., 192v.;<br />
-  haar speculatie over de Trin. leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 304v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 47.</li>
-
-<li>Thomisten, over de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326;<br />
-  over de genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 92;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 441, 497;<br />
-  over de werking der sacr., IV, <a href="#ct_740">239</a>.</li>
-
-<li>Thora, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 325v.</li>
-
-<li>Tĳd, Begrip v. d., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 129v., 411;<br />
-  in verb. tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 408v.</li>
-
-<li>Toepassing der zaligh. in hare relatie tot de verwerving,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 399v., 430v., 449, 469v.;<br />
-  bĳ de Antinomianen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 451v., 467v.</li>
-
-<li>Toeval, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 14.</li>
-
-<li>Toleranten in Nederland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 125.</li>
-
-<li>Toorn Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 196.</li>
-
-<li>Tractarianisme in Engeland, IV, <a href="#ct_741">268</a>.</li>
-
-<li>Traditie, volg. Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 400v.;<br />
-  bĳ de Joden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 306v.;<br />
-  volg. de Reform. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 413v.</li>
-
-<li>Traditionalisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 95v., 296v.</li>
-
-<li>Traducianisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 565v.</li>
-
-<li>Transsubstantiatie, IV, <a href="#ct_742">313</a>, <a href="#ct_743">315</a>v., <a href="#ct_387">331</a>v.</li>
-
-<li>Trichotomisme, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537.</li>
-
-<li>Tridentinum, over de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 325.</li>
-
-<li>Trinitarische formule bĳ den Doop, IV, <a href="#ct_33">274</a>v.</li>
-
-<li>Tritheisme in de Chr. kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 264v.</li>
-
-<li>Tubinger school, Roomsche over de inspiratie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 313v.</li>
-
-<li>Tucht, Kerkelĳke, IV, <a href="#lmn_49-9">171</a>v.;<br />
-  in de 1<sup>e</sup> Chr. kerk, IV, <a href="#ct_747">139</a>v.;<br />
-  bĳ Rome, IV, <a href="#ct_748">140</a>;<br />
-  bĳ de Luth., IV, <a href="#ct_749">154</a>v.;<br />
-  bĳ Calvĳn en de Geref., IV, <a href="#ct_750">155</a>v.</li>
-
-<li><span lang="hbo" xml:lang="hbo">‎‏צֶדֶק‏‎</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 194v.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_u"><a href="#_zaken">U</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Uitgang des Heiligen Geestes. Zie <a href="#ref_49">Heilige Geest</a>.</li>
-
-<li>Unio mystica, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 448, 555v.;
- IV, <a href="#ct_751">342</a>.</li>
-
-<li>Unitarisme in Engeland, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 135.</li>
-
-<li>Universalisme, in de leer der voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>,
-  390v., 489v.;<br />
-  hypothetisch, IV, <a href="#ct_752">499</a>, <a href="#ct_753">500</a>v., <a href="#ct_754">521</a>v.</li>
-
-<li><span lang="grc" xml:lang="grc">Ὑποστασις</span>, Gebruik van dit woord in de Theol.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 269, 273.</li>
-
-<li>Urim en Thummim, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 252.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_v"><a href="#_zaken">V</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Vader naam van God, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 113v., 239v., 279v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 29.</li>
-
-<li>Vagevuur bĳ Rome, IV, <a href="#ct_755">377</a>v., <a href="#lmn_54-12">407</a>v.;<br />
-  buiten Rome, IV, <a href="#ct_757">380</a>v., <a href="#ct_758">408</a>.</li>
-
-<li>Val der engelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 39v., 66, 72;<br />
-  tĳd van dien, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 69, 71.</li>
-
-<li>Val des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 37v., 72v.;<br />
-  tĳd van dien, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 68v., 71;<br />
-  invloed op de natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 558v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 173, 407. Vgl. voorts <a href="#ref_46">zonde</a>.</li>
-
-<li>Vaticaansch Concilie, over den Paus, IV, <a href="#ct_759">94</a>v.</li>
-
-<li>Verbeelding. Haar invloed op het ontstaan der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 65.</li>
-
-<li>Verbond, in de H. S., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 191v.;<br />
-  als vorm der religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 551v.;<br />
-  leer v. h. in de Chr. Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 549;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 196v.;<br />
-  bĳ de Geref., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>. 550v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 199v., 221v.</li>
-
-<li id="ref_42">Verbond der genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 187v.;<br />
-  in ruimeren zin (Noachitisch), <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 209v., 218;<br />
-  met Abraham, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 212;<br />
-  met Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 212v., 426;<br />
-  monopleurisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 194, 225;<br />
-<span class="pagenum" id="Page_588">[588]</span>
-  twee zĳden v. h., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 227v.;
- IV, <a href="#ct_760">245</a>;<br />
-  in zĳn verh. tot de verkiezing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 224v., 226v.;
- IV, <a href="#ct_761">285</a>v.;<br />
-  tot het verbond der werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 554, 564, 571;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 219, 220v.;<br />
-  tot het pactum salutis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 221v., 372v.;<br />
-  weldaden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 425v.;<br />
-  in betrekk. tot kinderen, IV, <a href="#ct_762">265</a>v., <a href="#ct_763">282</a>v., <a href="#ct_764">286</a>v.</li>
-
-<li id="ref_55">Verbond der werken, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 226;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 547v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 131v., 219;<br />
-  in hoeverre verbroken door de zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 83, 165, 219;<br />
-  in zĳn verh. tot het verbond der genade, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 554, 564, 571;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 219, 220v.</li>
-
-<li>Vereering der martelaren en heiligen, IV, <a href="#ct_765">392</a>v., <a href="#ct_329">398</a>v.</li>
-
-<li>Vergeving der zonden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 548v.;<br />
-  in verh. tot de voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 348, bĳ Rome,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 443.</li>
-
-<li>Verharding Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 369v.</li>
-
-<li>Verkiezing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 377v.;<br />
-  van Israel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 314;<br />
-  in het N. Test., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 317v.;<br />
-  <ins id="cor_42" title="verh.">verk.</ins> tot het verbond der genade,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 224v., 226v.;
- IV, <a href="#ct_761">285</a>v.;<br />
-  haar object, het mensch. geslacht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 366, 384.</li>
-
-<li>Verkiezing tot de ambten door de gemeente, IV, <a href="#ct_768">73</a>, <a href="#ct_579">79</a>,
-  <a href="#ct_363">122</a>v.</li>
-
-<li>Verlichting, inw., als openbaringsvorm, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 256v.;<br />
-  des H. Geestes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 513.</li>
-
-<li>Verlossingsvatbaarheid des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 188.</li>
-
-<li><span lang="de" xml:lang="de">Vermittlungstheologie</span> van Clemens en Origenes,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 60, 61;<br />
-  in de Roomsche kerk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 96;<br />
-  in de Luth. kerk der 19<sup>e</sup> eeuw, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 105v., 433v., 438v.;<br />
-  over de Heilige Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 26, 319, 373, 383, 387;<br />
-  over de heilsorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 461.</li>
-
-<li>Vernieuwing der wereld, IV, <a href="#lmn_56-7">511</a>v.</li>
-
-<li>Verwerping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 369v.;<br />
-  bĳ Augustinus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 321, 334v., 358;<br />
-  bĳ Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 326v.;<br />
-  negatieve en positieve, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 323, 335, 364, 369.</li>
-
-<li>Verzekerdheid des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 526v., 57Ov.</li>
-
-<li>Verzoeking van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 297, 376.</li>
-
-<li>Verzoening als vrucht der voldoening, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 381v.;<br />
-  bĳ Ritschl, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 329v., 386v.</li>
-
-<li>Viae, de drie, in de kennisse Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 96.</li>
-
-<li>Visioenen, als openbaringsmiddel, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 254v.</li>
-
-<li><span lang="la" xml:lang="la">Visio Dei per essentiam</span>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  151v., 518, 522; IV, <a href="#ct_180">519</a>.</li>
-
-<li>Vleescheten vóor den zondvl., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 560v.</li>
-
-<li>Vloek Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 162v.</li>
-
-<li>Voldoening. Noodzakelĳkh. <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 209, 214;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 341v.;<br />
-  tĳd der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 350v.;<br />
-  in verb. tot Gods liefde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 356v., 381v.;<br />
-  als plaatsvervangende, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 359v.;<br />
-  hare aequivalentie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 366v.;<br />
-  vruchten, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 380v.;<br />
-  uitgestrektheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 390v.;<br />
-  bestrĳding v. d. leer der <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 320v., 365v.</li>
-
-<li>Voleinding der eeuwen, IV, <a href="#para_56">481</a>v.</li>
-
-<li>Volharding der heiligen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 565v.</li>
-
-<li>Volheid d. tĳden, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 210, 215v., 260v.</li>
-
-<li>Volkeren. Hun ontstaan, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 502v.</li>
-
-<li>Volksgodsdienst en Jahvedienst in Israel, IV, <a href="#ct_421">364</a>.</li>
-
-<li>Volmaakbaarheid der geloovigen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 559v.</li>
-
-<li>Volmaaktheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 128, 178.</li>
-
-<li>Voorbede voor de afgestorvenen, IV, <a href="#ct_775">414</a>v.</li>
-
-<li>Voorbereidende genade. Zie <a href="#ref_21" lang="la" xml:lang="la">gratia praeparans</a>.</li>
-
-<li>Voorbidding van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 419v.;
- IV, <a href="#ct_776">338</a>;<br />
-  der zaligen, IV, <a href="#ct_777">398</a>v. Zie ook <a href="#ref_53">engelen</a>.</li>
-
-<li>Voortplanting van het menschelĳk geslacht, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 564v.</li>
-
-<li>Voorzienigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 1v.;<br />
-  als besluit opgevat, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 347v.;
- <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 5.</li>
-
-<li>Vormsel in de Roomsche kerk, IV, <a href="#ct_778">248</a>, <a href="#ct_779">351</a>.</li>
-
-<li>Vrouw, Schepping der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 563.</li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_w"><a href="#_zaken">W</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li>Waarachtigheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 173v.</li>
-
-<li>Waarheid, begrip, in het N. Test., IV, <a href="#ct_780">444</a>.</li>
-
-<li><span class="pagenum" id="Page_589">[589]</span>
-Waarneming, zinnelĳke, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 161v.</li>
-
-<li>Waarzeggen in het <abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr>, IV, <a href="#ct_781">395</a>v.</li>
-
-<li>Wederdoopers, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 120. Vgl. verder
-  <a href="#ref_54">Anabaptisme</a>.</li>
-
-<li>Wedergeboorte, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 479v., 500v.;
-  IV, <a href="#ct_782">214</a>v.;<br />
-  bĳ Paulus en Johannes, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 500v.;<br />
-  en Doop, IV, <a href="#ct_783">197</a>, <a href="#ct_301">266</a>, <a href="#ct_785">290</a>v.</li>
-
-<li>Wederherstelling aller dingen, IV, <a href="#ct_786">500</a>v., <a href="#ct_787">505</a>v.</li>
-
-<li id="ref_39">Wederkomst van Christus, IV, <a href="#para_55">422</a>v.;<br />
-  tĳd, IV, <a href="#lmn_55-12">475</a>v.;<br />
-  wĳze, IV, <a href="#ct_790">479</a>v.</li>
-
-<li>Wederzien na den dood, IV, <a href="#ct_791">417</a>v.</li>
-
-<li>Wereld, Begrip, volgens het Theisme,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 286, 290v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 419v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 21v.;<br />
-  kan ze eeuwig zĳn? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 410v.;
- IV, <a href="#para_55">422</a>v.;<br />
-  is ze de beste? <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 213, 423v.;<br />
-  verh. tot Gods wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 159v., 346;<br />
-  als object van verkiezing, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 384;<br />
-  van Christus’ werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 390, 403v.;<br />
-  hare vernieuwing, IV, <a href="#lmn_56-7">511</a>v.</li>
-
-<li>Werkverbond. Zie <a href="#ref_55">verbond der werken</a>.</li>
-
-<li><span lang="de" xml:lang="de">Werthurtheile</span>, als inhoud en bewĳs der Chr. religie,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 454, 460v.</li>
-
-<li>Westersche kerk en Theol., in onderscheiding van de Oostersche. Zie <a href="#ref_47">Grieksche</a>,
-  <a href="#ref_56">Oostersche kerk</a>.</li>
-
-<li>Wet Gods, haar kar., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 209, 214;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 343v.;<br />
-  in het Paradĳs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 558v.;<br />
-  verschill. gedaante, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75;<br />
-  als maatstaf van zedelĳk handelen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 75v., 84v., 151;<br />
-  als kenbron der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 84v.;<br />
-  haar eenheid, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 94;<br />
-  hare beteekenis in het O. Verb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 215;<br />
-  als deel van het woord Gods, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.;<br />
-  bĳ Paulus, IV, <a href="#ct_795">202</a>v., <a href="#ct_796">205</a>;<br />
-  en Evangelie, IV, <a href="#lmn_50-3">201</a>v.; bĳ het eindgericht, IV, <a href="#ct_798">492</a>v.</li>
-
-<li>Wetenschap, Principia in de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 145v.;<br />
-  in hare verh. tot de religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 189, 210, 376.</li>
-
-<li>Wetenschap Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 155v.</li>
-
-<li>Wezen Gods, in abstracto, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 78; op onderscheidene wĳze bepaald in de Chr. Theol.,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 80v.;<br />
-  en onderscheiden van de eigenschappen Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 86v.;<br />
-  in betr. tot de eigenschappen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 90, 115;<br />
-  in de Trin. leer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 270v.</li>
-
-<li><span lang="en" xml:lang="en">Wider hope</span> theorie in Engeland, IV, <a href="#ct_343">500</a>.</li>
-
-<li>Wil, karakter v. d., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 205v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 87;<br />
-  als subject der zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 53, 85v.</li>
-
-<li>Wil Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 202v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 341v.;<br />
-  in betr. tot <abbr title="zichzelven">z.z.</abbr>, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>,
-  178, 206, 418;<br />
-  tot het geschapene, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 207, 413v., 419;<br />
-  als antecedens en consequens, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 218v., 325, 354;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 394;<br />
-  des besluits en des bevels, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 216v.</li>
-
-<li>Wilsvrĳheid in Pelag. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 164v.;<br />
-  in Ger. zin, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 167;<br />
-  in verband met de praescientia Dei, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 167v.;<br />
-  met de praedest., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 318v.</li>
-
-<li id="ref_52">Wĳsbegeerte. Hare verh. tot de Theol., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 516v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 456;<br />
-  haar gebruik in de Theol. bĳ de Apolog. en Kerkvaders, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>,
-  55, 57v., 59v., 511v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 252;<br />
-  standpunt der Reformatie tegenover haar, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 516v.;<br />
-  haar invloed op de Dogmatiek in de 18<sup>e</sup> en 19<sup>e</sup> eeuw,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 42v.</li>
-
-<li>Wĳsheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 168v.;<br />
-  als hypostase, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 228v., 232, 242, 405.</li>
-
-<li>Wonderen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 258v., 275, 289v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 22; IV, <a href="#ct_800">229</a>;<br />
-  interpretatie door het Ration., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 281v.;<br />
-  van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 311, 376;<br />
-  geestelĳke, als element der openb., <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 274v., 303v.</li>
-
-<li>Woord en feit in de openb. Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 258v., 283v., 304, 352.</li>
-
-<li>Woord Gods. Beteekenis in de Heilige Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 338v., 372,
- IV, <a href="#ct_801">201</a>;<br />
-  en Schrift, IV, <a href="#ct_802">200</a>v.;<br />
-  als naam van Christus, zie <a href="#ref_57">Logos</a>;<br />
-  als kenteeken der kerk, IV, <a href="#ct_803">44</a>v., <a href="#ct_804">51</a>;<br />
-  als genademiddel, IV, <a href="#ct_805">62</a>, <a href="#para_50">193</a>v.;<br />
-  en Geest, IV, <a href="#lmn_50-5">209</a>v.;<br />
-  en sacramenten, IV, <a href="#ct_808">166</a>, <a href="#ct_376">199</a>v., <a href="#lmn_51-2">220</a>,
- <a href="#ct_811">232</a>v., <a href="#ct_640">271</a>;<br />
-  zĳn efficacia, IV, <a href="#ct_813">211</a>v.</li>
-
-<li>Wraak Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 196.
-<span class="pagenum" id="Page_590">[590]</span></li>
-</ul>
-
-<h3 id="letz_z"><a href="#_zaken">Z</a>.</h3>
-
-<ul class="lsoff">
-<li id="ref_34">Zaligheid Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 178v., 206.</li>
-
-<li>Zaligheid, als vrucht van Christus’ werk, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 380v.;<br />
-  toekomstige, IV, <a href="#lmn_56-9">517</a>v.;<br />
-  der jongstervende kinderen, IV, <a href="#ct_689">522</a>v.</li>
-
-<li>Zalving, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 335;<br />
-  van Christus, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 336.</li>
-
-<li>Zebaoth, als naam Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 111.</li>
-
-<li>Zedelĳke wereldorde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 59;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 157v., 344, 347.</li>
-
-<li>Zedelĳkheid en religie, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 193v., 462,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 553.</li>
-
-<li>Zegel in de H. Schrift, IV, <a href="#ct_816">230</a>.</li>
-
-<li>Zekerheid, Soorten van <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 158, 470v., 478v.;<br />
-  des geloofs, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 158, 469v., 478v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 526v., 571v.;<br />
-  der zaligheid volgens Rome, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 479;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 570v.; IV, <a href="#ct_817">251</a>;<br />
-  moreele, bĳ Kant, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/51052">I</a>, 481v.</li>
-
-<li>Zelfbewustzĳn Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 158v.</li>
-
-<li>Zelfbewustzĳn van Jezus als Messias en Zone Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 237v.</li>
-
-<li>Ziel des menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 536;<br />
-  en geest, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 537;<br />
-  vermogens der, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 538;<br />
-  vereeniging met het lichaam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 541v.</li>
-
-<li>Zieleslaap, leer v. d., IV, <a href="#ct_818">381</a>, <a href="#ct_819">386</a>v.</li>
-
-<li>Zielsverhuizing, leer v. d., in de oudheid, IV, <a href="#ct_820">407</a>;<br />
-  in den nieuweren tĳd, IV, <a href="#ct_821">381</a>v.</li>
-
-<li>Zielzorg bĳ de Gereform., IV, <a href="#ct_822">170</a>v.</li>
-
-<li>Zoenoffer, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 304v.</li>
-
-<li id="ref_46">Zonde, In betr. tot de verwerping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 373;<br />
-  tot de regeering Gods, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 369v., 373v.;
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 30v., 34v., 55v., 61v.;<br />
-  oorsprong, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 34v.;<br />
-  invloed op de natuur, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 558v.;
-<a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 173, 407;<br />
-  ethisch karakter, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 53, 80, 81;<br />
-  wezen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 72v.;
- IV, <a href="#ct_823">506</a>v.;<br />
-  bĳ engelen en bĳ menschen, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 51, 66v., 92, 188;<br />
-  graden in de, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 89v.;<br />
-  principe, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 96v.;<br />
-  onderscheiding in vergeeflĳke en doodel. bĳ Rome,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 98v.;<br />
-  tegen den H. Geest, zie <a href="#ref_58">lastering</a>; verbreiding,
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 104v.;<br />
-  straf, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 155v.;<br />
-  als straf v. zonde, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 135v.</li>
-
-<li>Zondvloed. Zĳn geolog. beteekenis, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 474v., 487v.</li>
-
-<li>Zoon Gods. Gebruik van dezen naam in de H. Schrift, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243;<br />
-  als naam van den 2<sup>en</sup> persoon, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 243v.;
-  <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 238;<br />
-  in betrekking tot de schepping, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/67966">II</a>, 405v.;
- IV, <a href="#ct_703">475</a>.</li>
-
-<li>Zoon des menschen. Beteekenis van dezen naam, <a href="https://www.gutenberg.org/ebooks/68527">III</a>, 235v.</li>
-</ul>
-
-<hr class="hr16" />
-
-</div>
-
-<div class="npage">
-
-<div class="boxnt" id="noot">
-<p class="noind ssrf">Opmerkingen van de bewerker.</p>
-
-<p>Alle moeite is gedaan om in dit bestand een getrouwe
-afbeelding te geven van de originele versie. In het
-origineel wordt æ als ae weergegeven, œ als oe; deze
-schrĳfwĳze is hier gehandhaafd.</p>
-
-<p>Hier en daar zĳn spatiëring of punctuatie stilzwĳgend gecorrigeerd.
-Ook zijn sommige samengestelde uitdrukkingen zoals „afaan” en „alwat”
-enz. stilzwĳgend gesplitst tot „af aan”, „al wat” enz.</p>
-
-<p>Enkele veelgebruikte afkortingen zoals <abbr title="Pentateuch">LXX</abbr>,
-<abbr title="Oude Testament">O. T.</abbr> en <abbr title="Nieuwe Testament">N. T.</abbr>
-zijn van een uitleg voorzien om het leesgemak bij gebruik van een schermlezer te
-verbeteren.</p>
-
-<p>Eventuele zetfouten in het Grieks zĳn onveranderd
-weergegeven. Duidelĳke zetfouten in het Hebreeuws zĳn
-gecorrigeerd, en waar nodig zĳn de diakritische tekens
-stilzwĳgend verbeterd of aangevuld.</p>
-
-<p>Overduidelĳke zet- en spelfouten in het origineel zĳn
-als volgt gecorrigeerd.</p>
-
-<p class="sep2 noind ssrf">Correcties.</p>
-
-<ul class="lsoff">
-<li><a href="#cor_44">Pag. 5</a>: „verkoor” vervangen door „verkoos”
-(maar Hĳ verkoos ook een aantal jongeren).</li>
-
-<li><a href="#cor_1">Pag. 33</a>: ingevoegd „niet” (zĳ behooren niet
-tot het rĳk van Christus).</li>
-
-<li><a href="#cor_2">Pag. 36</a>: „institnut” vervangen door
-„instituut” (dat ook instituut en organisme der kerk).</li>
-
-<li><a href="#cor_3">Pag. 45</a>: „uitsprekcn” vervangen door
-„uitspreken” (die klaar en duidelĳk dit uitspreken ).</li>
-
-<li><a href="#cor_4">Pag. 46</a>: „one” tweemaal vervangen door „ohne”
-(<span lang="de" xml:lang="de">Gottes Wort kann nicht ohne Gottes Volk sein, wiederum
-Gottes Volk kann nicht ohne Gottes Wort sein</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_5">Pag. 46</a>: „one” vervangen door „ohne” (<span
-lang="de" xml:lang="de">Gottes Volk kann nicht ohne Gottes Wort sein</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_6">Pag. 68</a>: „Huyper” vervangen door „Kuyper” (Dr.
-H. H. Kuyper, De opleiding tot den dienst des Woords).</li>
-
-<li><a href="#cor_7">Pag. 86</a>: „toestemmiag” vervangen door
-„toestemming” (die met toestemming der gemeenten verkoren werden).</li>
-
-<li><a href="#cor_8">Pag. 100</a>: „de elven” vervangen door „dezelven”
-(dat hĳ met dezelven gemeen had).</li>
-
-<li><a href="#cor_9">Pag. 143</a>: „Poutif” vervangen door
-„Pontif” (Bellarminus, de Rom. Pontif. V. de membris eccl. III.
-Hergenröther).</li>
-
-<li><a href="#cor_10">Pag. 145</a>: „snbordinationis”
-vervangen door „<span lang="la" xml:lang="la">subordinationis</span>” (<span
-lang="la" xml:lang="la">officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae
-obstringuntu</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_11">Pag. 152</a>: „tnsschen” vervangen door
-„tusschen” (Evenzoo maakte Calvĳn tusschen kerk en staat
-onderscheid).</li>
-
-<li><a href="#cor_12">Pag. 155</a>: „qaalitatieve” vervangen door
-„qualitatieve” (het wisselde de quantitatieve tegenstelling ... voor de
-qualitatieve, ethische tegenstelling).</li>
-
-<li><a href="#cor_13">Pag. 157</a>: „pessim” vervangen door „passim”
-(Voetius, Pol. Eccl. I 124 sq. en passim. Disp. sel. II).</li>
-
-<li><a href="#cor_14">Pag. 185</a>: „<span lang="fr" xml:lang="fr">venlent</span>”
-vervangen door „<span lang="fr" xml:lang="fr">veulent</span>” (<span lang="fr" xml:lang="fr">contre
-ceux qui veulent abolir l’usage et l’autorité</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_45">Pag. 187</a>: „elkandar” vervangen door „elkander”
-(kunnen dus niet als lager en hooger tegenover elkander staan).</li>
-
-<li><a href="#cor_15">Pag. 220</a>: „Confessionsknnde” vervangen door
-„Confessionskunde” (Kattenbusch, Vergl. Confessionskunde I).</li>
-
-<li><a href="#cor_16">Pag. 221</a>: „eu” vervangen door „en” (op Gods
-genade in Christus richten en daardoor dat geloof oefenen).</li>
-
-<li><a href="#cor_17">Pag. 244</a>: „Lomhardus” vervangen door
-„Lombardus” (<span lang="la" xml:lang="la">sacramentum, non rem, suscipiunt</span>,
-Lombardus, Sent. IV).</li>
-
-<li><a href="#cor_18">Pag. 253</a>: „<span lang="de" xml:lang="de">Bedentung</span>”
-vervangen door „<span lang="de" xml:lang="de">Bedeutung</span>” (<span lang="de" xml:lang="de">Die
-Beschneidung in ihrer geschichtl. ethnogr. relig. u. medic.
-Bedeutung</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_19">Pag. 261</a>: „in” vervangen door „im” (<span
-lang="de" xml:lang="de">Die Bedeutung der Taufe im <abbr title="Neuen Testament">N. T.</abbr></span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_20">Pag. 294</a>: „zĳue” vervangen door „zĳne” (dat
-hĳ geheel buiten zĳne schuld ongedoopt stierf).</li>
-
-<li><a href="#cor_21">Pag. 368</a>: „<span
-lang="de" xml:lang="de">anszeichnende</span>” vervangen door „<span
-lang="de" xml:lang="de">auszeichnende</span>” (<span lang="de" xml:lang="de">ist in Wahrheit ihre
-auszeichnende Stärke gewesen</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_22">Pag. 394</a>: „<span lang="en" xml:lang="en">unitied</span>”
-vervangen door „<span lang="en" xml:lang="en">united</span>” (<span lang="en" xml:lang="en">Ryle,
-Knots united</span> p. 491).</li>
-
-<li><a href="#cor_23">Pag. 396</a>: „18” vervangen door „28” (welke
-hiertegen aangevoerd kan worden, is 1 Sam. 28, waar Saul).</li>
-
-<li><a href="#cor_24">Pag. 401</a>: „venerirt” vervangen door
-„veneriert” (<span lang="de" xml:lang="de">die Heiligkeit auf Erden religiös
-veneriert werde</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_25">Pag. 414</a>: „III1”
-vervangen door „III 1”
-(Jansen, Prael. III 1 030 enz.).</li>
-
-<li><a href="#cor_26">Pag. 424</a>: „<span lang="de" xml:lang="de">Deisseits</span>”
-vervangen door „<span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span>” (en alles van
-het <span lang="de" xml:lang="de">Diesseits</span>, van immanente, kosmische
-krachten).</li>
-
-<li><a href="#cor_27">Pag. 435</a>: „nimmen” vervangen door „nimmer”
-(en den staat der verhooging nimmer vanéén).</li>
-
-<li><a href="#cor_28">Pag. 451</a>: „strak” vervangen door „straks”
-(maar het zal straks duidelĳk worden).</li>
-
-<li><a href="#cor_29">Pag. 501</a>: „znsters” vervangen door „zusters”
-(de broeders en zusters van den vrĳen geest).</li>
-
-<li><a href="#cor_30">Pag. 501</a>: „van” vervangen door „von”
-(<span lang="de" xml:lang="de">Die Lehre von der Apokatastasis<sup>2</sup>
-Magdeburg</span>).</li>
-
-<li><a href="#cor_31">Pag. 504</a>: „dikwerk” vervangen door
-„dikwerf” (en wordt dan inzonderheid zeer dikwerf met <span lang="grc" xml:lang="grc">ζωη</span>
-verbonden).</li>
-
-<li><a href="#cor_32">Pag. 532</a>: „cogu” vervangen door „cogn” (maar
-miskent het princ. cogn. internum).</li>
-
-<li><a href="#cor_33">Pag. 535</a>: „Vermittelungstheologie”
-vervangen door „Vermittlungstheologie” (door Hegel 1, door de
-Vermittlungstheologie 2).</li>
-
-<li><a href="#cor_34">Pag. 545</a>: „zooodat” vervangen door „zoodat”
-(12, zoodat God en mensch, twee onderscheidene naturen).</li>
-
-<li><a href="#cor_35">Pag. 548</a>: „geregtigheid” vervangen door
-„gerechtigheid” (van de toerekening van Christus’ gerechtigheid 6).</li>
-
-<li><a href="#cor_43">Pag. 557</a>: „18” vervangen door „28” (1 Sam. 28
-IV, 396v.)</li>
-
-<li><a href="#cor_36">Pag. 557</a>: „2S” vervangen door „28” (Matth.
-20:28 III, 363.)</li>
-
-<li><a href="#cor_47">Pag. 560</a>: „79” vervangen door „279”
-(Augustinus ... over den Kinderdoop IV, 262, 279v.)</li>
-
-<li><a href="#cor_37">Pag. 560</a>: „alomtetegenwoordigheid”
-vervangen door „alomtegenwoordigheid” (Augustinus Steuchus, over de
-alomtegenwoordigheid Gods).</li>
-
-<li><a href="#cor_38">Pag. 561</a> (Doedes): „zĳu” vervangen door „zĳn”
-(Doedes, ... zĳn verdeeling v. d. eigenschappen Gods).</li>
-
-<li><a href="#cor_39">Pag. 564</a>: „Max Müller” vervangen door
-„Müller, Max” (Müller, Max, Over den oorsprong der religie).</li>
-
-<li><a href="#cor_40">Pag. 565</a> (Origenes): „sehepselen” vervangen
-door „schepselen” (de oorspronkelĳke gelĳkheid aller schepselen).</li>
-
-<li><a href="#cor_41">Pag. 569</a>: „vau” vervangen door „van”
-(Acceptilatie in de voldoening van Christus).</li>
-
-<li><a href="#cor_46">Pag. 576</a>: „311v.” vervangen door „411v.”
- (Heiligmaking ... volkomene, bĳ den dood, IV, 411v.)</li>
-
-<li><a href="#cor_42">Pag. 588</a>: „verh.” vervangen door „verk.”
- (Verkiezing, ... verk. tot het verbond der genade).</li>
-</ul>
-
-</div>
-
-</div>
-
-<hr class="full" />
-
-<div lang='en' xml:lang='en'>
-<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK <span lang='nl' xml:lang='nl'>GEREFORMEERDE DOGMATIEK, VIERDE DEEL</span> ***</div>
-<div style='text-align:left'>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Updated editions will replace the previous one&#8212;the old editions will
-be renamed.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
-law means that no one owns a United States copyright in these works,
-so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
-States without permission and without paying copyright
-royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
-of this license, apply to copying and distributing Project
-Gutenberg&#8482; electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG&#8482;
-concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
-and may not be used if you charge for an eBook, except by following
-the terms of the trademark license, including paying royalties for use
-of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
-copies of this eBook, complying with the trademark license is very
-easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
-of derivative works, reports, performances and research. Project
-Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away&#8212;you may
-do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
-by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
-license, especially commercial redistribution.
-</div>
-
-<div style='margin-top:1em; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE</div>
-<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE</div>
-<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-To protect the Project Gutenberg&#8482; mission of promoting the free
-distribution of electronic works, by using or distributing this work
-(or any other work associated in any way with the phrase &#8220;Project
-Gutenberg&#8221;), you agree to comply with all the terms of the Full
-Project Gutenberg&#8482; License available with this file or online at
-www.gutenberg.org/license.
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg&#8482; electronic works
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg&#8482;
-electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
-and accept all the terms of this license and intellectual property
-(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
-the terms of this agreement, you must cease using and return or
-destroy all copies of Project Gutenberg&#8482; electronic works in your
-possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
-Project Gutenberg&#8482; electronic work and you do not agree to be bound
-by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
-or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.B. &#8220;Project Gutenberg&#8221; is a registered trademark. It may only be
-used on or associated in any way with an electronic work by people who
-agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
-things that you can do with most Project Gutenberg&#8482; electronic works
-even without complying with the full terms of this agreement. See
-paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
-Gutenberg&#8482; electronic works if you follow the terms of this
-agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg&#8482;
-electronic works. See paragraph 1.E below.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (&#8220;the
-Foundation&#8221; or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
-of Project Gutenberg&#8482; electronic works. Nearly all the individual
-works in the collection are in the public domain in the United
-States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
-United States and you are located in the United States, we do not
-claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
-displaying or creating derivative works based on the work as long as
-all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
-that you will support the Project Gutenberg&#8482; mission of promoting
-free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg&#8482;
-works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
-Project Gutenberg&#8482; name associated with the work. You can easily
-comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
-same format with its attached full Project Gutenberg&#8482; License when
-you share it without charge with others.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
-what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
-in a constant state of change. If you are outside the United States,
-check the laws of your country in addition to the terms of this
-agreement before downloading, copying, displaying, performing,
-distributing or creating derivative works based on this work or any
-other Project Gutenberg&#8482; work. The Foundation makes no
-representations concerning the copyright status of any work in any
-country other than the United States.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
-immediate access to, the full Project Gutenberg&#8482; License must appear
-prominently whenever any copy of a Project Gutenberg&#8482; work (any work
-on which the phrase &#8220;Project Gutenberg&#8221; appears, or with which the
-phrase &#8220;Project Gutenberg&#8221; is associated) is accessed, displayed,
-performed, viewed, copied or distributed:
-</div>
-
-<blockquote>
-  <div style='display:block; margin:1em 0'>
-    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
-    other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
-    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
-    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
-    at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you
-    are not located in the United States, you will have to check the laws
-    of the country where you are located before using this eBook.
-  </div>
-</blockquote>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.2. If an individual Project Gutenberg&#8482; electronic work is
-derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
-contain a notice indicating that it is posted with permission of the
-copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
-the United States without paying any fees or charges. If you are
-redistributing or providing access to a work with the phrase &#8220;Project
-Gutenberg&#8221; associated with or appearing on the work, you must comply
-either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
-obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg&#8482;
-trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.3. If an individual Project Gutenberg&#8482; electronic work is posted
-with the permission of the copyright holder, your use and distribution
-must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
-additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
-will be linked to the Project Gutenberg&#8482; License for all works
-posted with the permission of the copyright holder found at the
-beginning of this work.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg&#8482;
-License terms from this work, or any files containing a part of this
-work or any other work associated with Project Gutenberg&#8482;.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
-electronic work, or any part of this electronic work, without
-prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
-active links or immediate access to the full terms of the Project
-Gutenberg&#8482; License.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
-compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
-any word processing or hypertext form. However, if you provide access
-to or distribute copies of a Project Gutenberg&#8482; work in a format
-other than &#8220;Plain Vanilla ASCII&#8221; or other format used in the official
-version posted on the official Project Gutenberg&#8482; website
-(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
-to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
-of obtaining a copy upon request, of the work in its original &#8220;Plain
-Vanilla ASCII&#8221; or other form. Any alternate format must include the
-full Project Gutenberg&#8482; License as specified in paragraph 1.E.1.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
-performing, copying or distributing any Project Gutenberg&#8482; works
-unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
-access to or distributing Project Gutenberg&#8482; electronic works
-provided that:
-</div>
-
-<div style='margin-left:0.7em;'>
-    <div style='text-indent:-0.7em'>
-        &#8226; You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
-        the use of Project Gutenberg&#8482; works calculated using the method
-        you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
-        to the owner of the Project Gutenberg&#8482; trademark, but he has
-        agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
-        Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
-        within 60 days following each date on which you prepare (or are
-        legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
-        payments should be clearly marked as such and sent to the Project
-        Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
-        Section 4, &#8220;Information about donations to the Project Gutenberg
-        Literary Archive Foundation.&#8221;
-    </div>
-
-    <div style='text-indent:-0.7em'>
-        &#8226; You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
-        you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
-        does not agree to the terms of the full Project Gutenberg&#8482;
-        License. You must require such a user to return or destroy all
-        copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
-        all use of and all access to other copies of Project Gutenberg&#8482;
-        works.
-    </div>
-
-    <div style='text-indent:-0.7em'>
-        &#8226; You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
-        any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
-        electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
-        receipt of the work.
-    </div>
-
-    <div style='text-indent:-0.7em'>
-        &#8226; You comply with all other terms of this agreement for free
-        distribution of Project Gutenberg&#8482; works.
-    </div>
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
-Gutenberg&#8482; electronic work or group of works on different terms than
-are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
-from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
-the Project Gutenberg&#8482; trademark. Contact the Foundation as set
-forth in Section 3 below.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
-effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
-works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
-Gutenberg&#8482; collection. Despite these efforts, Project Gutenberg&#8482;
-electronic works, and the medium on which they may be stored, may
-contain &#8220;Defects,&#8221; such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
-or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
-intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
-other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
-cannot be read by your equipment.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the &#8220;Right
-of Replacement or Refund&#8221; described in paragraph 1.F.3, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
-Gutenberg&#8482; trademark, and any other party distributing a Project
-Gutenberg&#8482; electronic work under this agreement, disclaim all
-liability to you for damages, costs and expenses, including legal
-fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
-LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
-PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
-TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
-LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
-INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
-DAMAGE.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
-defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
-receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
-written explanation to the person you received the work from. If you
-received the work on a physical medium, you must return the medium
-with your written explanation. The person or entity that provided you
-with the defective work may elect to provide a replacement copy in
-lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
-or entity providing it to you may choose to give you a second
-opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
-the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
-without further opportunities to fix the problem.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
-in paragraph 1.F.3, this work is provided to you &#8216;AS-IS&#8217;, WITH NO
-OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
-LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
-warranties or the exclusion or limitation of certain types of
-damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
-violates the law of the state applicable to this agreement, the
-agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
-limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
-unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
-remaining provisions.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
-trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
-providing copies of Project Gutenberg&#8482; electronic works in
-accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
-production, promotion and distribution of Project Gutenberg&#8482;
-electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
-including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
-the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
-or any Project Gutenberg&#8482; work, (b) alteration, modification, or
-additions or deletions to any Project Gutenberg&#8482; work, and (c) any
-Defect you cause.
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg&#8482;
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Project Gutenberg&#8482; is synonymous with the free distribution of
-electronic works in formats readable by the widest variety of
-computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
-exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
-from people in all walks of life.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Volunteers and financial support to provide volunteers with the
-assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg&#8482;&#8217;s
-goals and ensuring that the Project Gutenberg&#8482; collection will
-remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
-and permanent future for Project Gutenberg&#8482; and future
-generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
-Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
-501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
-state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
-Revenue Service. The Foundation&#8217;s EIN or federal tax identification
-number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
-U.S. federal laws and your state&#8217;s laws.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-The Foundation&#8217;s business office is located at 809 North 1500 West,
-Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up
-to date contact information can be found at the Foundation&#8217;s website
-and official page at www.gutenberg.org/contact
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Project Gutenberg&#8482; depends upon and cannot survive without widespread
-public support and donations to carry out its mission of
-increasing the number of public domain and licensed works that can be
-freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
-array of equipment including outdated equipment. Many small donations
-($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
-status with the IRS.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-The Foundation is committed to complying with the laws regulating
-charities and charitable donations in all 50 states of the United
-States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
-considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
-with these requirements. We do not solicit donations in locations
-where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
-DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
-visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-While we cannot and do not solicit contributions from states where we
-have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
-against accepting unsolicited donations from donors in such states who
-approach us with offers to donate.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-International donations are gratefully accepted, but we cannot make
-any statements concerning tax treatment of donations received from
-outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
-methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
-ways including checks, online payments and credit card donations. To
-donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
-</div>
-
-<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
-Section 5. General Information About Project Gutenberg&#8482; electronic works
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
-Gutenberg&#8482; concept of a library of electronic works that could be
-freely shared with anyone. For forty years, he produced and
-distributed Project Gutenberg&#8482; eBooks with only a loose network of
-volunteer support.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Project Gutenberg&#8482; eBooks are often created from several printed
-editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
-the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
-necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
-edition.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-Most people start at our website which has the main PG search
-facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>.
-</div>
-
-<div style='display:block; margin:1em 0'>
-This website includes information about Project Gutenberg&#8482;,
-including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
-subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
-</div>
-
-</div>
-</div>
-</body>
-
-</html>
author	nfenwick <nfenwick@pglaf.org>	2025-01-24 23:13:03 -0800
committer	nfenwick <nfenwick@pglaf.org>	2025-01-24 23:13:03 -0800
commit	d4dd89c9c43edc88ff82a974a86dcb6afb310a68 (patch)
tree	9913c2cf004e7be2a9f6b56e69e54e5a69f5d4aa /old/69005-h/69005-h.htm
parent	071cd9b9c48cad1b1320b921c86764833e1aa424 (diff)