diff options
Diffstat (limited to 'old')
| -rw-r--r-- | old/67424-0.txt | 4216 | ||||
| -rw-r--r-- | old/67424-0.zip | bin | 82877 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h.zip | bin | 4669268 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/67424-h.htm | 5815 | ||||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/Llan1.jpg | bin | 204624 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/Llan2.jpg | bin | 113817 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/cover.jpg | bin | 846628 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/i001.jpg | bin | 466001 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/i019.jpg | bin | 664305 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/i045.jpg | bin | 649091 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/i087.jpg | bin | 539485 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/i105.jpg | bin | 671483 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/67424-h/images/i123.jpg | bin | 502240 -> 0 bytes |
13 files changed, 0 insertions, 10031 deletions
diff --git a/old/67424-0.txt b/old/67424-0.txt deleted file mode 100644 index d29f4ed..0000000 --- a/old/67424-0.txt +++ /dev/null @@ -1,4216 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Nedw, by Edward Tegla Davies - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Nedw - -Author: Edward Tegla Davies - -Illustrator: Leslie Gilbert Illingworth - -Release Date: February 17, 2022 [eBook #67424] - -Language: Welsh - -Produced by: Mardi Desjardins & the online Distributed Proofreaders - Canada team at https://www.pgdpcanada.net - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDW *** - -[Illustration: “DECHREUODD WEIDDI A CHAU EI DDYRNE.”] - - - - - NEDW: - - GAN - - E. TEGLA DAVIES. - - - WRECSAM: - HUGHES A’I FAB, CYHOEDDWYR. - —— - 1922. - - - - - _Argraffwyd a Rhwymwyd y Llyfr_ - _hwn trwyddo, yng Nghymru, yn_ - _Argraffdy y Cyhoeddwyr,_ - _Principality Press, Wrexham._ - - - - - CYNNWYS. - - - _Tud._ - I. —HET NEWYDD F’EWYRTH JOHN 5 - II. —GNEUD ZEBRAS 14 - III. —ANTI LAURA 23 - IV. —MESUR TIR 33 - V. —MAFON DUON 41 - VI. —’RHEN NEDW 54 - VII. —EOS Y WAEN 64 - VIII. —BOD YN DDIYMHONGAR 73 - IX. —DEWYRTH A BODO 84 - X. —SEC 95 - XI. —GWYNT Y DWYRAIN 106 - XII. —IFAN OWEN TY’N LLWYN 121 - - - - - NEDW. - - - - - - I.—HET NEWYDD F’EWYRTH JOHN. - - -“Nedw,” medde Wmffre Pont Styllod, “ddoi di i hel crabas yn lle mynd i’r -ysgol y pnawn ma?” - -Er mwyn i chi ddallt pethe, fi ydi Nedw, a nghefnder ydi Wmffre. - -Adeg hel cnau a chrabas yn y Tyno oedd hi. Does ene ddim coed yn y Tyno, -ond coed cnau a choed crabas. Ac ar yr adeg yma ar y flwyddyn, mae hi -bron bod yn nefoedd ar y ddaear arnom ni, fel mae nhw’n canu yn y capel. -Ni fase eisio dim chwaneg i’w gneud hi’n nefoedd hollol, onibae am -Joseph y Titshar. Ar ganol dydd y byddwn ni’n hel cnau, a fi ac Wmffre -ydi’r ddau heliwr gore. Mi ces hi’n ofnadsen gan Joseph un diwrnod, a -dene pam nad ydi hel cnau a chrabas yn nefoedd hollol. Roedd y scŵl ei -hun yn digwydd bod yn sâl. Mae o’n well siort na Joseph. Wedi bod yn hel -yr oedd Wmffre a minne, a lot o rai erill, ac yn dwad yn ol i’r ysgol -â’n pocedi’n llawn,—dwy boced ein trowsuse, a dwy boced ein jecedi, nes -oedden ni bob un yn edrych fel y peth mae nhw’n alw’n falŵn, sy â’i llun -yn llyfr Standard IV. Wrth lwc, roedden ni’n ddigon buan i’r ysgol y -pnawn hwnnw, ac am hynny doedd gan Joseph ddim byd i ddeyd, er ei fod -o’n llygadu’n arw wrth weld y bechgyn yn dwad i mewn fel clomenod wedi -hanner eu saethu, eu hadenydd nhw’n gostwng, a’u coese wedi chwyddo. -Roedd o wedi’n siarsio ni o’r blaen ynghylch torri’r cnau yn yr ysgol, -ac wedi deyd be fydde’r gosb. Pan oedd o heb fod yn edrych, mi fydde ene -dorri mawr, a gwthio’r blisg i hinjis y ddesc, a phan fydde raid codi a -gostwng y ddesc, roedd hi’n helynt. Aethom i’r ysgol y pnawn cyn yr un -yr ydwi’n mynd i sôn amdano fo, yn iawn. Wedi canu, dyma rannu’r slaets -i ddechre sgwenu. Yn hollol sydyn mi eis i yn wyn ac yn chwys drosta i -gyd. - -“Edward Roberts,” medde Joseph, “ydech chi’n sâl?” - -Edward Roberts ydi f’enw iawn i wyddoch; ond fydda i ddim yn ei glywed o -ond ganddo fo, a chan Jane Jones, Tyddyn Derw, pan yn mynd yno i nôl -llaeth. Fedrwn i ddim deyd wrth Joseph mod i’n sâl, o achos toeddwn i -ddim; a fedrwn i ddim deyd nad oeddwn i ddim, o achos roeddwn i’n teimlo -fy mod i. Mi ddeyda i chi be oedd y mater. Roedd fy mhensel i yng -ngwaelod fy mhoced, o dan y cnau i gyd, a’r cnau wedi’u gwthio i mewn -mor dyn fel na fedrwn i yn fy myw fynd yn agos ati hi. Fe welodd y -bechgyn i gyd yn syth be oedd y mater, am nad oedd o’n ddim byd newydd; -ond fedre nhw ddim cynnyg benthyg pensel i mi heb i Joseph weld. Doedd -dim i’w neud ond aros fel roeddwn i,—edrych arno fo heb ddeyd dim. -Meddyliodd Joseph mod i’n mynd i ffeintio, a gyrrodd fi allan i’r awyr -iach. Ac allan â mi gymint fyth. Yn hynny mi fethes. Mae’n debyg fod yr -hen Joseph wedi ameu ar fy ffordd o fynd allan nad oeddwn i’n rhyw -ffeintlyd iawn, am fy mod wedi mynd ar ddau gam. I ffwrdd â mi i gefn yr -ysgol o’r golwg, ac mi deimles fy ngore am y bensel o’r tu allan i -waelod poced fy nhrowsus, nes oeddwn i’n chwys. A thuchan a chwysu -roeddwn, pan ddaeth rhyw gysgod heibio imi. Mi godes fy mhen, ac mi fu -bron imi ffeintio mewn gwirionedd. Pwy oedd yn sefyll uwch fy mhen, yn -gwylio pob symudiad, ond Joseph. “Ho, dyma’r saldra,” medde fo. -Gafaelodd yn fy nghlust i, a gerfydd fy nghlust yr aeth â fi i mewn. -Roedd y bechgyn erill yn ofni ac yn crynu erbyn hyn. Aeth Joseph â fi at -y ddesc. - -“Ffeindia dy bensel,” medde fo. - -“Fedrai ddim, syr,” medde finne. - -“Lle mae hi?” medde fynte. - -“Yng ngwaelod fy mhoced i, syr,” medde finne. Mae’n bwysig galw Joseph -yn “syr” ar adege fel hyn. - -Mi bwysleisies y “syr,” er mwyn y dyfodol, fel mae nhw’n deyd. Gneud i -mi dynnu’r cnau i gyd allan ddaru o, beth bynnag; ac wrth bob dyrned o -gnau, roeddwn i’n cael pinsh newydd yn fy nghlust, nes fy mod i’n -gweiddi, fel Jinny fy chwaer hyna, pan oedd mam yn tyllu ei chlustie hi -â’r nodwydd sanne, er mwyn rhoi ear-rings nain iddi. Dydwi ddim yn fabi -fel Jinny, chwaith. Er ei gwaetha wrth geisio peidio yr oedd hi’n -gweiddi, am mai hi oedd eisio’r ear-rings; ond wrth fy mhwyse, wedi -ystyried priodoldeb y peth, roeddwn i’n gneud. - -Mi wages y cnau i gyd yn y man, ond doedd yno run bensel. - -“Lle mae’r bensel?” medde Joseph. Wyddwn i ar y ddaear, o achos yn fy -mhoced chwith yr oeddwn i arfer a’i chadw hi, a’r pethe gwerthfawr erill -yn fy mhoced ddethe. - -“Gwaga’r boced arall,” medde fo, gan newid ei afael o’r naill glust i’r -llall. Wel, doedd dim i’w neud ond gwagu’r llall, a gosod y cnau efo’r -lleill ar ei ddesc o, a gweiddi fel porchell mewn llidiard, o dan bob -pinshed. Wedi eu gwagu nhw i gyd, doedd y bensel ddim yno chwaith. -Wyddwn i ddim be i neud, o achos roeddwn i’n dechre gweled fod cnau’r -pocedi erill, pocedi fy jeced, mewn peryg o fynd. A mynd ddaru nhw, nes -bod un domen fawr o gnau ar ddesc y scŵl, ond wedi’r cwbwl doedd ene’r -un bensel. Mi chwilies ac mi chwilies, a Joseph erbyn hyn yn gafael o’r -tu ol imi yn fy nwy glust. Rhois fy llaw wedyn yn y boced yr oeddwn -arfer cadw mhensel ynddi hi; tynnes y boced allan, ac er fy syndod, beth -oedd yn y gwaelod ond twll, a rhaid bod y bensel wedi llithro trwy -hwnnw. Pan welodd Joseph y twll, gollyngodd fy nghlustie. Rhaid oedd imi -ddal fy nwylo wedyn a chael dau slap, ond nid cyn iddo fethu lawer -gwaith, o achos, rydech chi’n gweld, naturiol iawn ydi i greadur dynnu -ei law yn ol heb yn wybod iddo’i hun, pan y mae’r ffon yn dwad i lawr, a -chodi pen glin y goes sydd ar yr un ochor â’r llaw honno yr un pryd. -Mae’n rhaid eu bod nhw’n gweithio ar yr un llinyn, fel coese a breichie -mwnci ar bric. Pheidies i ddim â gneud hynny chwaith, nes teimlo fod -dyrnod mewn pen glin yn brifo mwy na dyrnod mewn llaw. Rhaid bod y -llinyn wedi torri ar ol y dyrnod hwnnw, am na chododd fy mhen glin wedyn -wrth i mi dynnu fy llaw i ffwrdd. Wedi i mi fynd i’m lle, dyma Joseph yn -deyd gair wrth yr ysgol i gyd. Mae o’n fwy llym na’r scŵl. Mae nhw’n -deyd ei fod o’n disgwyl cael mynd yn scŵl ei hun cyn bo hir. “Wel,” -medde fo, “rydwi wedi deyd be fydde’r gosb os daliwn i rywun, a dyma fi -wedi dal Edward Roberts.” (Roedd ganddo ryw lach arna i ers tro, rydwi’n -siwr). “Y gosb ydi i mi lenwi mhocedi efo’r cnau yma, a thaflu’r -gweddill allan i’r ffordd i bawb eu pigo nhw.” - -Trodd at y ddesc, llenwodd ddwy boced tu ol ei jeced, ac wrth gerdded yn -ol a blaen yn yr ysgol y pnawn hwnnw, roedd o am y byd fel y llunie -welsoch chi o ferched ers talwm iawn, pan oedden nhw’n gwisgo’r peth mae -mam yn ei alw yn “bysl.” - -Bedwar o’r gloch, dyma ollwng y plant allan, a hel y baich cnau oedd ar -y ddesc, a’u taflu nhw i gyd i’r ffordd, a Joseph yn sefyll yn nrws yr -ysgol tan wenu, i edrych ar y bechgyn yn scramblo amdanyn nhw, a finne â -mhwyse ar wal yr ysgol yn edrych,—minne hefyd yn gwenu, am fy mod i’n -nabod y bechgyn yn well na Joseph. Wedi eu hel nhw i gyd, heb un ar ol, -daeth Wmffre nghefnder ata i, a phob un o’r bechgyn ar ei ol o, a -rhoisant yn ol imi fy nghnau i gyd, gan eu gwthio i mhocedi. Codes fy -mhen i edrych ar Joseph, ac mi gwelwn o yn cau’r drws, ac yn mynd i mewn -i’r ysgol. - -Dene’r pam fod Wmffre a minne wedi chware triwels[1] pnawn drannoeth. Mi -wyddem na feiddie Joseph neud llawer inni, am ei fod wedi gweld na chai -o mo’r bechgyn o’i blaid. Ond mi fase’n well i mi fynd i’r ysgol, beth -bynnag am Wmffre. - -Aethom i’r ysgol bore drannoeth, heb feddwl o gwbl am y triwels yma, ac -aeth popeth yn ei flaen fel arfer. I ffwrdd â ni i hel cnau wedyn—ganol -dydd,—lond y ffordd o honom ni. Ymhen yr hwyr a’r rhawg, pan oedd -Wmffre yn nhop y pren crabas, a minne’n eu dal nhw iddo fo, canodd cloch -yr ysgol, ac am yr ysgol â ni am ein bywyd. Yn y man mi sylwes nad oedd -Wmffre yno. Trois fy mhen, a dene lle roedd o’n ceisio tynnu ei jeced yn -rhydd oddiwrth gangen y pren crabas. Doedd dim i’w neud ond mynd yn ol -i’w helpio fo, a chymyd ein siawns wedyn efo Joseph. Cyn gynted ag y -cyrhaeddes i yn ol at Wmffre, ac i’r bechgyn erill fynd o’r golwg, mi -dynnodd ei hun yn rhydd yn rhwydd ddigon. - -“Ddoi di i hel crabas yn lle mynd i’r ysgol,” medde fo, “mae ene bren -ardderchog wrth ein tŷ ni. Dydi nhad ddim gartre, ac mae mam wedi mynd i -edrych am modryb Marged.” - -Gweles drwy’r bachu wrth y pren yn syth, ac heb ddeyd gair chwaneg, i -ffwrdd â ni at Bont Styllod. Fuo ni ddim yno yr un hanner awr, nad oedd -pob poced yn llawn, a chan fod swp mawr o gnau ar lawr, oedd wedi eu -tynnu o’n pocedi ni, roeddem ni uwch ben ein digon. - -Wedi bwyta nes mynd bron yn sâl, a digon o amser wedyn ar ein dwylo, -roedd yn anodd gwybod be i’w neud. Yng ngwaelod y cae yr oedd ceffyl -newydd f’ewyrth John, un broc, un o’r rhai hardda welsoch chi rioed. Dyn -od ydi f’ewyrth John, neiff o ddim deyd y drefn yn iawn wrthych chi, fel -dyn, am neud drwg. Mynd yn gaclwm gwyllt mae o, ac wedyn torri ei galon, -a hanner nadu, ac mae’n gâs gen i weled dyn yn torri ei galon. - -“Be ddyliet ti o fynd ar gefn y ceffyl acw, a ffogieth[2] tipyn arno ar -draws y cae?” medde fi wrth Wmffre. Ac nid cynt y deydes i nad oedd -Wmffre wedi taro ar gynllun i’w ddal o, a dyma’r cynllun,—mynd â llond -desgil o India Mêl iddo, i Wmffre gymyd yr India Mêl, ac inni ein dau -redeg ar ei ol nes ei gael i gornel, i mi wedyn fynd y tu ol iddo fo, -rhag ofn iddo droi’n ei ol, ac i Wmffre fynd o’i flaen efo’r India Mêl, -a gafael yn ei fwng pan fydde fo yn ei fwyta. Er chwilio a chwilio, -fedre ni yn ein byw gael yr un ddesgil, na bwced na dim. Yr unig beth yn -y golwg yn unman, a ddalie rywbeth felly, oedd het i f’ewyrth oedd y tu -ol i’r drws yn y tŷ. - -“Ei het ore ydi hi, wyddost,” medde Wmffre; “ond hidia befo, mi cymerwn -ni hi, fydd hi ddim yn anodd ei chnau hi wedyn.” - -Wedi llenwi’r het ag India Mêl, allan â ni i’r cae. Pan welodd y ceffyl -ni, dyma fo’n dechre trotian i ffwrdd, a ninne ar ei ol, ac ar ei ol hyd -nes bod y ceffyl yn twymno ati hi wrth redeg, a ninne’n chwys diferol. -O’r diwedd cawsom ef i gornel, ac eis inne o’r tu ol iddo, gan feddwl -cael gafael yn ei gynffon, os methai Wmffre gyrraedd y mwng. Cawsom -lawer o hwyl ein dau wrth afael yng nghynffon Mejar, mul du’r Felin, ac -ynte’n ein tynnu ni fel y gwynt ar draws y caeau a thrwy’r gwrychoedd -a’r ffosydd. Ond mi spwyliodd Wmffre bethe efo’r ceffyl. Yn lle mynd yn -dawel at ei ben o, gan gofio nad ydi ceffyl ddim arfer cael bwyd mewn -het, rhedodd ato a dangosodd yr het yn sydyn o flaen ei drwyn, a rhaid -bod y ceffyl wedi dychrynnu. “Wb!” medde fo, ac mi deimlwn fy hun mewn -rhyw wlad ddiarth, rhwng twyll a gole, a rhwng twyll a gole y bu hi arna -i’n hir. O’r diwedd mi oleuodd dipyn mwy, a’r peth cynta weles i oedd -Wmffre efo llond yr het o ddŵr, yn golchi ngwyneb i. - -“Frifest ti’n arw, Nedw?” medde fo. - -“Brifo be?” medde finne, gan synnu be oedd Wmffre eisio yn y wlad honno. - -“Rwyt ti wedi cael cic ofnadwy yn dy foch,” medde fo. - -Teimles fy moch, ac yr oedd hi fel taswn i wedi cael tair neu beder -dannodd yn syth ar ol ei gilydd. Roedd hi wedi chwyddo’n fawr ofnadwy, -ac yn hongian. Codes ar fy nhraed, ond fedrwn i ddim sefyll. “Eistedd i -lawr am dipyn,” medde Wmffre, “ac mi awn ni am dro bach wedyn; ond gad -imi redeg â’r het yma’n ol yn gynta. Eidïa dda oedd y dŵr yma, mae’r het -rwan yn hollol lân, ond mi ges drafferth i gael yr India Mêl ohoni hi.” - -Aeth Wmffre â’r het yn ei hol, ac am dro â ni. Doedd gennym ni ddim -llawer o flas i hel cnau a chrabas. Toc, dyma ni at y tŷ, ac mi glywem -ryw sŵn mawr pan yn nesu ato fo. Wedi dwad i’w olwg, be welem ni, ond -f’ewyrth John ar garreg y drws yn dawnsio, ac wedyn yn torri i nadu a -chrio, tan ddal ei het ore yn ei ddwylo, ac edrych i mewn iddi hi. A -nadu o ddifri yr oedd o, ac nid nadu o fregedd. Wel, fedra i ddim dal -gweled hen bobol yn nadu, ac mi gychwynnes adre, a rhag ofn styrbio -f’ewyrth cyn iddo gael ei nadu allan yn iawn, fe ddaeth Wmffre i’m -hebrwng i. Dydio ddim yn beth iach, medden nhw, rhwystro dyn i gael ei -nadu allan yn iawn. - -Mi ddiolches lawer am y cic hwnnw. Arbedodd fi rhag ei chael hi wedi -mynd adre, o achos roedd Miriam, fy chwaer, wedi deyd nad oeddwn i ddim -yn yr ysgol y pnawn. Ac arbedodd fi yn yr ysgol drannoeth. - -“Edward Roberts,” medde Joseph yn y bore, “tyn y peth ene allan o dy -gêg.” Roedd o’n meddwl mai llond fy moch o grabas, neu rywbeth felly, -oedd yn gneud y chwydd, o achos tase’r chwydd yn chwydd dannodd, mi fase -gen i wlanen goch am fy mhen, a hogle tyrpentein drostai i gyd; ond -doedd gen i ddim byd felly. Dechre nadu ddaru mi beth bynnag, ac mi -ffeindiodd Joseph fod rhywbeth mawr o’i le, am na fydda i byth yn nadu. -Esboniodd Wmffre iddo fo mai wedi cael cic gan ceffyl oeddwn i, a -chlywes i ddim chwaneg am y peth. Hwyrach fod cydwybod Joseph yn ei bigo -fo am y cnau rheini. - -Mi edryches drwy mysedd ar het f’ewyrth ar yr hoel yn y capel dydd Sul, -pan oedden nhw’n gweddio, ac roedd hi’n edrych yn dda iawn a chysidro. - -O! ia, mi anghofies ddeyd wrthych chi mod i wedi ffeindio fy mhensel yn -fy hosan, wrth fynd i ngwely nosweth helynt y cnau. - ------ - -[1] _Truant._ - -[2] Marchogaeth. - - - - - II.—GNEUD ZEBRAS. - - -Wedi i mi ac Wmffre fynd yn fawr, i Affrica yr yden ni’n mynd, i hela -zebras. Er ein bod ni wedi ceisio gneud rhai yn y wlad yma, chawsom ni -ddim rhyw lawer iawn o hwyl, am inni fethu dwad o hyd i’r oel iawn. -Ardderchog o beth fase dal zebra, mae o’n medru rhedeg ynghynt nag -unrhyw greadur arall. Mae o’n gyflymach hyd yn oed na mul bach, a ’does -dim anifel yn ein gwlad ni cyn gyflymed a mul bach. Mae mul bach yn -medru mynd ynghynt na’r trên, ac mi ddaru mul bach y Felin neud hynny -hefyd, pan oedd nhad yn blentyn, medde fo. Hen ewyrth i Spargo fase’r -mul hwnnw tase fo’n fyw. Wedi mynd ar y relwe yr oedd o, medde nhad, a -dyma’r trên yn dwad, ac i ffwrdd â’r mul bach fel y gwynt o’i flaen o, -ac mi fase wedi curo’r trên hefyd, onibae fod o’n mynd mor gyflym nes -methu gweled pont y relwe. I honno yr aeth o, ac yr oedd wedi marw cyn -i’r trên ei ddal. - -Wedi inni ddarllen am y zebras yma yn llyfre’r ysgol, doedd na byw na -marw wedyn gan Wmffre na faswn i’n addo mynd efe fo i Affrica wedi i ni -fynd yn fawr, a dal zebras a’u ffogieth nhw. Ond y mae llawer o amser -tan awn ni’n fawr, ac y mae eisio llawer o arian i fynd i Affrica, hynny -ydi, os nad oes gennych chi Jac-yn-y-bocs. Mi neiff hwnnw yn lle arian. -Mae gen i Jac-yn-y-bocs, ond rhaid imi ei gadw rhag i Isaac ei dorri o. -Fy mrawd ieuenga i ydi Isaac, peder oed ydio, ac y mae o’n torri popeth -y caiff o afael arno. Mi wyddoch bedi Jac-yn-y-bocs. Wel, dene’r bocs -yntê, ac ar y bocs mae ene fach, agorwch y bach, a whiw! dene’r caead i -fyny, a chreadur bach penddu yn neidio allan ohono. Y gnethod sydd ag -ofn Jac-yn-y-bocs arnyn nhw! Chlywsoch chi rioed fel y mae nhw’n -gweiddi. Mi fu Wil Cae Du yn Affrica ddwyweth neu dair, a’r ail dro aeth -â Jac-yn-y-bocs efo fo. Pobol dduon sydd yn Affrica, medde fo, run fath -a’r rhai sy’n canu ac yn gneud gwynebe ar lan y môr yn yr ha, ac y mae -nhw run fath a rheini mewn peth arall hefyd, medde fo, tyden nhw byth yn -mynd i’r capel. Mae nhw’n meddwl mai Iesu Grist ydi lot o hen bethe bach -fel Jac-yn-y-bocs, ac yn lle mynd i’r capel, medde Wil, mae nhw’n mynd -ar eu glinie ac ar eu hyd ar lawr o flaen rheini. Ac fel yr ydech chi a -finne’n ofni i Iesu Grist ein gweld ni’n gneud drwg, mae nhwthe yr un -fath efo’r pethe yma,—y pethe yma ydi eu Iesu Grist nhw. Be ddaru Wil -pan aeth o yno’r ail waith, ond mynd â Jac-yn-y-bocs efo fo, a hel y -blacs yma at ei gilydd, ac agor y bocs yn sydyn o’u blaene nhw. -Chlywsoch chi rotsiwn weiddi, medde fo. Wedyn mi osododd y bocs a Jac yn -edrych dros ei fin, ar garreg, a deydodd wrthyn nhw, “gweithiwch chi -rwan, y cnafon, rydwi’n gosod hwn i’ch gwylio chwi,” ac roedden nhw’n -gweithio fel nigars trwy’r dydd, medde fo, a fynte’n cael cysgu’n dawel, -a fo oedd yn cael yr arian am iddyn nhw weithio. Felly, does dim isio i -chi fynd ag arian i Affrica, os bydd gennych chi Jac-yn-y-bocs. - -Wel, mae gen i Jac-yn-y-bocs, ac rydwi’n mynd i’w gadw fo tan awn ni i -Affrica i ddal zebras, ac hwyrach y gwneiff y blacs yma eu dal nhw -drosom ni. - -Fel y deydes i, mae llawer o amser tan hynny, tydi Wmffre na finne ddim -wedi gadael ein hysgol na dechre shafio eto, ac mae’n rhaid gneud hynny -cyn mynd i Affrica. Wedi meddwl am y pethe yma, a rhoi ein penne ynghyd, -mi feddylies i hwyrach y medrem ni neud zebras. Anifeilied gwynion, fel -mulod, a llinelle duon ar eu traws nhw, ydi zebras, medde llyfr yr -ysgol, a mul gwyn ydi Spargo’r Felin. - -“Mi ddeyda iti be nawn i,” medde fi wrth Wmffre ryw bnawn Gwener, “mi -ffeindies i hen dun hanner llawn o baent, mewn cornel yn stabal y -_Crown_, ddiwrnod y cinio clwb. Mae o yno ers blynyddoedd yn siwr i ti, -o achos roedd o wedi ’i guddio â gwê prŷ copyn, a does neb ei eisio, neu -mi fase wedi mynd cyn hyn.” - -“Iawn,” medde Wmffre, “ond sut y cawn ni o oddiyno?” - -Y diwedd fu i Wmffre lwyddo i gael mynd i’r llan ar neges dros ei fam -ddydd Sadwrn, drannoeth felly, a llwyddes inne i neud yr un peth, ac yr -_oedd_ ein mame’n ein gweld yn fechgyn da’r Sadwrn hwnnw, o achos mae’n -gâs gennym ni’n dau negesa. Rhyw waith geneth ydio rywsut. Doedd ene neb -o gwmpas stabal y _Crown_, a dyma finne i mewn. Yno yr oedd y tun paent -ynghanol hen gelfi, â llwch a gwê prŷ copyn drosto fo. Wedi mynd i’r Cae -Cnau Daear, dyma chwilio’r tun, ac yr oedd o’n hanner llawn o baent, ond -fod y paent bron wedi sychu. Rhoddodd Wmffre ei fys ynddo fo, “Neiff o -mo’r tro,” medde fo, “paent gwyrdd ydi hwn, a marcie duon sydd gan -zebra.” - -“Hidia befo,” medde finne, “does yma neb y ffordd yma wedi gweld zebra, -a wyddan nhw ddim amgenach.” - -[Illustration: “SPARGO’N DAWNSIO.”] - -Ond be gaem ni i feddalu’r paent? Roedd o’n galed ac yn sych. Paraffin -mae nhad yn ei iwsio, rydwi’n meddwl, ond nid ar neges i nol paraffin yr -oeddem ni, neu mi fase popeth yn iawn. - -“Mi ddeyda iti be nawn ni,” medde Wmffre, “mae ene botel yn hanner llawn -o naw-math-o-oel yn y stabal acw, a siawns na neiff un o’r naw math y -tro, mi rown ni hwnnw arno fo. Wedi mynd â’n negese adre, mi gafodd -Wmffre’r oel heb lawer o drafferth, a ffwrdd â ni i’w gymysgu, ac mi -gymysgodd yn ardderchog. Doedd ene ddim brwsh yn unman, ond mi ddaeth -Wmffre o hyd i ddarn o glwt, a dyma ni’n rhwymo’r clwt am ben pric, ac -roedd o’n frwsh dan gamp dybygsem ni. Mi fuom drwy’r pnawn yn chwilio am -Spargo’r Felin, a’r paent wedi’i guddio yng Nghae Cnau Daear, ond methu -ddaru ni. Wedi methu dwad o hyd i Spargo, meddyliasom am ryw greadur -gwyn arall. Y mae gan Wmffre wningen wen, ond doedd o ddim yn fodlon -trio’r paent arni hi, hyd yn oed i edrych weithie fo. - -“Wyddost ti,” medde fi, “dene Gweno’r Fron, mae hi cyn wynned a’r -galchen, ac mae’r gwartheg i gyd yn y Cae Pella.” - -Cae ymhell o olwg pawb ar gwr y Tyno ydi’r Cae Pella, â choed o’i gwmpas -o. A buwch ddiniwed, lonydd, ydi Gweno. - -“Iawn,” medde Wmffre, ac yno â ni ar ol cael y paent a’r brwsh. Roedd -Gweno’n pori ymysg y gwartheg erill, ond doedd hi ddim yn anodd ei chael -i gornel ar ei phen ei hun. Fi oedd y brwshiwr ac Wmffre’n dal y paent -a’r papur. Wedi rhoi’r rhês gynta mi welsom ein bod ni wedi rhoi gormod -o baent. A doedd y brwsh ddim yn rhyw weithio’n dda iawn, roedd o’n codi -gormod o baent, fel brwsh gwyngalchu, a’r paent dipyn yn dene, ond doedd -mo’r help. Mi gawsom well hwyl ar yr ail rês. Gan fod y paent dipyn yn -dene, rhedai’r diferion braidd ormod ar chwâl, ond pwy feder neud -zebra’n berffaith, mwy na dim arall, y tro cynta, yntê? Yr oedd y -drydedd rês yn well fyth. Efo’r gynffon a’r coese y cawsom ni’r -drafferth fwya. Fedrem ni yn ein byw rwystro’r llinelle i redeg i’w -gilydd. Doedd dim i’w neud ond rhannu’r fargen, a phaentio’r coese a’r -gynffon i gyd yr un lliw. Erbyn hyn yr oedd Gweno’n dechre mynd yn -anesmwyth, ac wedi inni orffen fasech chi ddim yn ei nabod hi. Yr oedd -rhesi gwyrddion ar draws ei chefn, a’i hochre, a’i gwddf, a’i choese a’i -chynffon yn wyrdd i gyd. Prin y cawsom ni roi’r brwshied ola arni nad -oedd hi i ffwrdd ar garlam, ac yn troi a throsi, a dyrnu ei hun â’i -chynffon. Gresyn oedd hynny, oherwydd does ene ddim llinelle croesion i -zebra, a dene oedd y gynffon yn neud. Ond roedd ysbryd zebra’n dechre -mynd iddi hi, roedd hynny’n glir, o achos welsoch chi rioed y fath -brancio a rhedeg. A deyd y gwir, doeddem ni ddim, yn ddistaw bach felly, -yn gweld rhyw lawer o debygrwydd ynddi i zebra wedi iddi fynd dipyn -oddiwrthym ni, ac aethom ymhellach wedyn er mwyn cael golwg well arni -hi. - -“Wmffre,” medde fi, “be wyt ti’n ei feddwl ohoni hi, ydi hi’n -llwyddiant?” Tynnodd Wmffre’r darn papur o’i boced yr oeddem ni’n -gweithio wrtho. Llun zebra oedd o, wedi ei gymyd o lyfr yr ysgol. Roedd -y ddolen yn rhydd o’r blaen. Nid ni a’i torrodd hi allan. Edrychodd -Wmffre’n fanwl ar y llun, ac wedyn yn hir ar Gweno. - -“Wel,” medde fo, “fedrai ddim deyd ei bod yn rhyw lwyddiant mawr, ond -hidia befo, welodd pobol y ffordd yma rioed zebra, fel y deydest ti.” - -Aethom tuag at Gweno a’i chychwyn at y gwartheg erill, a hithe’n mynd -dan brancio a neidio fel zebra iawn. Dene oedd llwyddiant mwya’r -paentio. Ond pan welodd y gwartheg erill hi, chlywsoch chi rotsiwn beth. -Roedden nhw’n beichio ac yn rhuo, ac amdani â nhw fel un gŵr. Ac mi -fasen wedi ’i lladd hi yn siwr ddigon, onibae fod Gŵr y Fron wedi clywed -y sŵn, ac wedi dwad yno o rywle. Roeddem ni’n dau ar fin mynd i geisio’i -hachub o’u gafael ar y pryd, ond pan ddaeth Gŵr y Fron i’r golwg, mi -welsom nad oedd mo’n heisio ni, ac i ffwrdd â ni. Mae’n rhaid fod -zebra’n filen wrth wartheg yn Affrica, a nhwthe’n talu’n ol wedi ei gael -o i’w gwlad eu hunen, fel mae adar yn ymosod ar ddylluan yn y dydd, ond -hi ydi’r feistres yn y nos, yn ei hadeg ei hun. - -Roedd digon o baent yng ngweddill i neud dau neu dri o zebras erill, a -dyma ni’n penderfynu ei gadw, rhag ofn y deuem ar draws Spargo’r Felin. -Ac yn wir i chi, be welem ni, wedi dwad i’r ffordd fawr, ond Spargo’n -pori’n dawel yn ochr y ffordd, gan lusgo’r drol ar ei ol yn aradeg. Ar y -Gefnffordd yr oedd o. Hen ffordd gul â gwrychoedd uchel bob ochr iddi -hi, ar odre’r mynydd, ymhell o’r llan, lle mae’r Jipjiwns yn aros, ydi’r -Gefnffordd, a dim tŷ yn agos yno ond y “_Black Crow_.” Wrth gwrs, -gwyddem mai yno roedd Gŵr y Felin, ac wedi unweth mynd yno na ddeue fo -oddiyno’n hir. - -“Rwan amdani,” medde fi, “mi fydd Spargo’n zebra erbyn y daw’r hen ddyn -allan, dawn i byth o’r fan yma.” A fase fo ddim llawer o anfantes i -Spargo fod dipyn tebycach i zebra, o achos roedd o’n wahanol iawn i’w -hen ewyrth. Fase Spargo byth yn rhedeg yn erbyn pont y relwe heb ei -gweld hi, nid am ei fod o’n well am weld, ond am ei fod o’n salach -rhedwr, hynny ydi, fedre fo redeg dim. - -Cawsom well hwyl ar Spargo, roedd practeisio ar Gweno wedi bod yn help -inni, ac mi fasech yn ei gamgymeryd am zebra wedi inni orffen efo -fo,—tase chi heb weld zebra o’r blaen. Y cwestiwn oedd ymhle i roi -Spargo i sychu, ac yr oedd ynte’n dechre magu ysbryd zebra. Ac yn yr -ysbryd hwnnw mi fase’n rhwbio ac yn cicio tasen ni’n ei rwymo. - -“Dyma nawn ni,” medde fi,—yr oedd yno lidiard fawr yn ymyl, llidiard y -mynydd, ac mi welodd Wmffre’r cynllun cyn gynted a minne. Dyma ni’n -gwthio breichie’r drol rhwng styllod y llidiard, ac yn rhoi Spargo yn ei -ol ynddi yr ochor arall i’r llidiard, wedi ei chau hi. Yr oedd Spargo, -felly, yn iawn yn y drol fel o’r blaen, ond fod y llidiard rhyngddo fo -a’r drol. Fedre fo ddim symud oddiyno. Tase fo’n bacio, fedre fo neud -dim ond bacio i’r llidiard, a tase fo’n tynnu, fedre fo ddim tynnu’r -drol drwy’r llidiard. Fedre fo ddim mynd i’r ochre chwaith i rwbio. Ac -yr oedd o erbyn hyn yn bur ysbrydol, fel zebra’n union. Dene lle roedd o -felly i’r dim, yn aros i sychu. - -Toc, dyma sŵn traed yn dwad o’r pellter, a phwy oedd yn dwad ond yr hen -Bitar Jones y Felin, wedi hanner meddwi, a doedd dim i’w neud ond -cuddio. Safodd yn ymyl y drol ac edrychodd yn hurt arni. Wedyn edrychodd -ar Spargo, a theimlodd y llidiard rhyngddyn nhw. Fedre fo mo’u gweld -nhw’n glir iawn, yn enwedig Spargo, am ei bod yn dechre nosi, ac ynte -fel roedd o. Crafodd ei ben, “a-wel, a-wel, a-wel,” medde fo’n gyflym -efo phob crafiad, fel giar fynydd. “A-wel, a-wel,” mae gieir mynydd -Cymreig yn ei ddeyd wyddoch, a “go-back, go-back,” a ddywed gieir mynydd -Seisnig. Safodd Pitar Jones yn llonydd wedyn, a dechreuodd ail grafu ei -ben, a finne â nwy law ar gêg Wmffre rhag iddo fethu dal, ac medde Pitar -Jones, “A-wel, a-wel, yn eno—a-wel—, wel Spargo, sut doist ti fel -hyn?” Agorodd y llidiard a gwthiodd drwyddi i’r ochor arall at Spargo, a -Spargo’n dawnsio, heblaw bod yn rhesi gwyrddion, a’r ddau beth yn ei -neud yn wahanol iawn i’r hen Spargo. “Wel, wel,” medde fo, “rwyt ti wedi -dwad drwy’r llidiard yma fel ysbryd. Rhosa funud, bedi’r llinelle ’ma sy -arnat ti?” ac edrychodd arnyn nhw’n fanwl. “Ow! annwyl,” medde fo tros y -wlad, “ysbryd Spargo ydio!” ac i ffwrdd â fo am ei fywyd. - -Wedi i Wmffre a finne ddwad atom ein hunen, aethom i dynnu Spargo o’r -ochor arall i’r llidiard, ond eyn inni fedru ei roi yn y drol, i ffwrdd -â fo ar ol ei fistar fel y gwynt, gan adael y drol ar ol. Welsoch chi -ddim tebycach i zebra yn eich oes, yn enwedig gan nad oedd hi ddim yn -ole iawn ar y pryd. - -“Dydio’n rhyfedd,” medde fi wrth Wmffre, “fel y mae’r paent wedi rhoi -ysbryd zebra yn y ddau, Gweno a Spargo, er na chawsom ni ddim gormod o -hwyl ar eu paentio nhw.” - -Mi drychodd Wmffre arnai’n syn ac yn bryderus am dipyn. “Wyt ti’n siwr, -Nedw,” medde fo, “nad y naw-math-o-oel sy’n eu smartio nhw?” Feddylies i -ddim am yr agwedd ene i bethe, ond doedd dim i’w neud ond gobeithio’r -gore, a mynd adre. Er i ni rwbio’n hunen ag ired, a gneud ein gore i -dynnu’r paent oddiar ein dwylo, methodd Wmffre a fi ei dynnu’n ddigon -llwyr, na’u bodloni nhw gartre yn ei gylch. Ymhen ychydig, daeth y stori -allan, a chlywodd nhad ac ewyrth John. Wmffre a fi ydi’r ddau debyca i -zebra yrwan, a rhesi duon sy ar ein cefne ni hefyd,—nid mor ddu a rhai -zebras hwyrach,—glasddu yden nhw. - -Wnawn ni byth gymysgu paent efo naw-math-o-oel eto. Wmffre oedd yn ei -le. Yr oedd Spargo cyn llonydded ag erioed erbyn dydd Llun. Ond y -gwaetha ydi fod y paent wedi rhedeg dros Gweno a Spargo i gyd, yn lle -aros yn llinelle, a fase fo ddim yn gneud hynny dase fo’n oel iawn. Ond -rhoswch chi nes inni fynd i Affrica ar ol tyfu’n fawr. - - - - - III.—ANTI LAURA. - - -“Edward,” medde mam, ryw fin nos, wrth nhad, “ydech chi’n meddwl bod y -sciarlet ffefar yn gatshin?” - -Eistedd wrth y tân yr oedd nhad ar y pryd yn darllen yr Esboniad tan gau -ei lygid, ac yn cyd-weld â popeth a ddarllennai, a barnu oddiwrth ei -waith yn nodio. Ac eistedd wrth y tân, yn syllu iddo, yr oedd mam, ac -Isaac yn cysgu ar ei glin, a minne’n gneud blaen ar bensel blwm, ac yn -ceisio cuddio’r hollt oedd yn gwaedu yn fy mys i, a wnaed pan slipiodd y -gylleth, neu ei cholli hi faswn i. - -“Yn gatshin?” medde nhad, pan sensiodd o fod mam yn siarad, “ydi, debyg -iawn. Be wnaeth i chi feddwl?” - -“Wel,” medde mam, “dene’r ysgol wedi cau, a hyd yn oed Wmffre dani hi, -ac mae o’n gryfach o lawer na Nedw ac Isaac bach.” - -“Wel,” medde nhad, “os ydi hi i ddwad, mi ddaw, a does dim i’w neud ond -ei chymyd hi.” - -“Dydi hi ddim yn y dre,” medde mam. - -“Nagydi,” medde nhad, “ond pa help sydd yn hynny?” - -“Hyn,” medde mam, dan grafu ei chlust â phin wallt. A phan wna mam -hynny, mae o’n arwydd bob amser ei bod o ddifri. “Mae Laura ’n -chwaer-yng-nghyfreth yn byw yno, a braidd yn unig â James oddicartre. Ac -roeddwn i’n meddwl y base Nedw ac Isaac yn cael mynd yno am bythefnos, -ac Annie’n cael mynd i dŷ Leisa fy chwaer.” - -“Yr argen fawr!” medde nhad, “Laura! Feder honno roi dim bwyd o’u blaene -nhw ond tunie salmon, a chacenne ceiniog. Mi fyddan wedi llwgu, neu wedi -marw o’r beil, cyn pen hanner yr amser.” - -Yr oeddwn i wedi moeli nghlustie ers meityn, ac Isaac wedi deffro. Ac -o’r diwedd, wedi i ni ein dau ddangos fel yr oedd arnom ni ofn y -sciarlet ffefar, cydsyniodd nhad. Ond nhad oedd yn iawn. Mi fase’n well -gen i erbyn hyn taswn i wedi aros gartre i gael y sciarlet ffefar, yn -lle cael Anti Laura, a’r sciarlet ffefar. - -“Pryd cawn ni fynd?” medde fi wrth mam. “Dydd Llun,” medde mam. Ac yr -oedd hi yrwan yn nos Iau. Roedd tipyn o amser i aros, ond fase fo ddim -llawer onibae am Isaac. Peder oed ydio, ac mae’n amhosibl stwffio dim -i’w ben. Ac yr oedd arno eisio cychwyn bob yn ail munud. Bore drannoeth -dyma fo ata i, a gofyn pryd yr oeddem ni’n mynd i dŷ Anti Laura. “Yr -wythnos nesa,” medde fi. Ac i ffwrdd â fo. Dyma fo yn ei ol cyn pen pum -munud, ac yn gofyn,— - -“Nedw, ai heddyw ydi’r wsnos nesa?” - -“Nage,” medde fi, “mae eisio cysgu dair gwaith eto.” Ac i ffwrdd â fo -wedyn. Tuag amser cinio roedd o ar goll, ac mi fuom yn edrych trwy’r -pnawn amdano fo. Tua phedwar o’r gloch aeth mam i’r llofft, a dene lle -roedd Isaac yn ei wely yn ei ddillad. Neidiodd mam iddo fo, a deffrodd. -A’r peth cynta ofynnodd oedd, sawl gwaith oedd eisio cysgu wedyn cyn -mynd i dŷ Anti Laura, gan ei fod o wedi cysgu un ohonyn nhw yn barod. -Rhywbeth fel ene gefes i tan amser cychwyn. Mi fase’r sciarlet ffefar yn -well na’i holi o. A phnawn Sul mi ddaeth i’r pen arna i. - -“Pryd yden ni’n mynd, Nedw?” medde Isaac. - -“Fory,” medde fi. - -“Ddoe,” medde Isaac. - -“Nage,” medde fi, “fory.” - -“Wel, ddoe ydi fory,” medde Isaac. Ac fel hyn yr oedd o tra buom ni yn -nhŷ Anti Laura. - -Pnawn Sadwrn, deydodd mam wrth nhad,— “Mae’n siwr, Edward, fel y -deydsoch chi, na chân’ nhw fawr o drefn ar fwyd yno. Feder Laura druan -neud fawr o ddim ond dyrnu’r hen biana hwnnw. Be dasen ni’n anfon -gwningen a giar iddi hi, a thipyn o wye? Dase’r bechgyn yn mynd â’r -wningen efo nhw, ac inni anfon yr iâr erbyn y Sul.” Aeth nhad allan, a -chyn bo hir roedd o’n ol efo gwningen. - -O’r diwedd dyma fore Llun yn dwad. Sôn am Wmffre yn sâl! Ynghanol y fath -blagio mi newidiwn ddau le efo fo yn y funud. Efo John Roberts y cigydd -roedden ni’n mynd, ac Isaac yn holi a thaeru fel melin bob cam o’r -ffordd. Wedi cyrraedd tŷ Anti Laura, fase’r brenin ddim yn disgwyl -croeso gwell. Mi cusannodd, ac mi cusannodd ni. Dase ni wedi cael cymin -o fwyd tra buom ni yno ag o gusanne, mi fasem wedi pesgi nes methu -symud. Ond feder neb dwchu rhyw lawer ar gusanne. - -A dene ni at y bwrdd. Wyddem ni ddim sut i ddechre bwyta, ac yr oedd -Isaac yn cyrraedd at bopeth ar unweth. Rhywbeth gwyn fel pwdin yn trio -sefyll ar ei ben, a rhywbeth arall yn edrych reit neis, ond yn wag yn ei -ganol wedi i chi roi’ch dannedd ynddo fo, oedd y pethe pwysica. Cododd -Isaac a finne oddiwrth y bwrdd heb gael hanner digon. Mi gawsom enwe -newydd hefyd i’n dau gan Anti Laura tra y buom ni yno. “Mai Diar,” oedd -fy enw i, “Chubby” oedd enw Isaac. Doedd Isaac ddim yn cymyd at ei enw -newydd am dipyn, ond fu o ddim yn hir cyn arfer â fo. - -“Nedw,” medde Isaac wrth i ni fynd i’n gwlâu, “roedd y pethe ene yn dda, -ond Isaac eisio bwyd eto. Fase fo yn leicio cael lot fel hyn,”—dan -ddangos siâp mynydd o’r peth gwyn hwnnw. Ac mi feddylies am Wmffre a fi -un tro yn lle ein tade yn y cinio clwb. Fel arall roedd hi yno. Wedi -bwyta nes methu symud dyma Wmffre’n deyd, “Wyddost ti be, Nedw, mi faswn -yn leicio taswn i’n ddafad.” - -“Yn ddafad?” medde fi, “i be?” - -“Mae gan ddafad beder stymog,” medde Wmffre. Ac mi weles drwy’r peth yn -syth. - -Ar ol tê, dyma fi’n dangos y wningen a’r wye i Anti Laura, a hithe yn -gafael amdana i wedyn, ac yn fy nghusannu nes imi deimlo reit wan, gan -ei bod hi’n gwasgu fy stymog i, a finne newydd fwyta’r peth gwag hwnnw. - -Bore drannoeth, wedi inni godi a chael brecwest o rywbeth â rhyw siort o -jam arno—chawsom ni rioed jam i frecwest o’r blaen,—aethom allan i -chware. Toc, dyma Anti Laura’n bloeddio arna i, a chrec yn ei llais. Mi -redes i mewn, a dene lle roedd hi’n edrych yn syn ar y wningen. “Mai -Diar,” medde hi, “sut ma mam chi’n cwcio hwn?” - -“Mae eisio ei blingo hi yn gynta,” medde fi. - -“Blingo!” medde hi, “What is ‘blingo?’” - -Wel dydi bachgen deg oed, wedi byw ar hyd ei oes dan gysgod Coed y Plas, -ddim heb wybod be ydi blingo gwningen. Gofynes am fenthyg cylleth, a -chyn pen chwincied roedd ei chroen hi i ffwrdd, a hithe’n barod i’w -stiwio. Dase gen i gyrn ar fy mhen, fase raid i Anti Laura ddim edrych -yn rhyfeddach arna i. Oddiarna i edrychodd ar y wningen. - -“Tydio’n tebyg,” medde hi toc, “i babi bach newydd cael bath poeth?” - -Ac eis i allan at Isaac. Roedd yn dda mod i wedi mynd. Roedd o’n trio -gneud yr un peth i’r gath ag a wnes i i’r wningen, nes imi ei argyhoeddi -na fedre fo ddim, am fod y gath yn fyw. Ond wydde Isaac mo’r gwahaniaeth -rhwng peth byw a pheth marw, er iddo holi tua mil o gwestiynne ynghylch -hynny. - -Rhwng helpio Anti Laura ac edrych ar ol Isaac, roeddwn i cyn boethed a -dase’r sciarlet ffefar arna i. Toc, tawelodd pethe, a finne ac Isaac yn -chware reit glên. Yn y man mi glywn yr hogle rhyfedda’n dwad o’r tŷ, a -rhedes i mewn. Dene lle’r oedd Anti Laura’n pilio tatws, a’r wningen yn -ffrïo ar y tân. - -“Wel, Anti Laura,” medde fi, “nid ffrïo gwningen y mae nhw, ond ei -stiwio hi. Fase waeth i chi geisio ffrïo pen dafad yr un llychyn.” - -“Bedi stiwio?” medde Anti. - -Wyddwn i ddim be oedd y gair Saesneg am stiwio, ac mi ddeydes wrth hi -mai gair mam am ferwi oedd o. Mi gawsom wningen i ginio wedi hanner -ffrïo a hanner ferwi. Reit da hefyd ar y cyfan. - -’Doedd gan Anti Laura ddim âm[3] at gwcio. Ac mi gafodd Isaac a fi hefyd -chware newydd i fynd hefo ni adre—chware Anti Laura’n golchi’r llawr -oedd hwnnw. Mae hi’n picio o gwmpas o un lle i’r llall, fel ceiliog -rhedyn, ac yn rhwbio tipyn ar bob smotyn y disgyn hi arno. Chwerthodd -Wmffre gymint wrth ein gweld ni, nes iddo fendio’n iawn oddiwrth y -sciarlet ffefar, ac ynte wedi penderfynu hefyd bod yn sâl o dani am fis. - -Ac yr oedd gan Anti Laura ddull da i olchi’r llestri. ’Doedd hi ddim yn -cadw morwyn, er y basech yn disgwyl i un fel hi neud, ond cadwai gath. -Wedi gorffen pryd bwyd roedd hi’n rhoi’r platie i’r gath eu llyfu nhw, -ac wedi eu dipio mewn dŵr a’u sychu â’r llian, dene nhw i’r dim. Dene’r -ffordd glenia weles i rioed. A’r peth cynta wnes i ar ol mynd adre a -deyd y stori wrth mam, oedd ei chynghori i gadw cath. A barnu ar olwg -mam, mi fase pob cath yn deifio dano fo, fel gwlydd tatws dan farrug. -Oddiar gathod, fel ene, mae plant yn cael y sciarlet ffefar a’r -dipitheria, medde nhad. - -Rhwng dull Anti o olchi’r llawr, golchi’r llestri, a chwcio, mi welsom -lawer o bethe newydd spon. Ymhen diwrnod neu ddau daeth yr iâr. Gan na -fedre Anti ddim blingo gwningen, mi feddylies y base hi’n gofyn am fy -help i bluo’r iâr, ond ddaru hi ddim. Ac eis i ac Isaac i chware, ond -heb fynd o gyrraedd galw. Toc mi glywn Anti yn rhyw grio-nadu, ac mi -redes i’r tŷ. Dene lle roedd hi â’i dwylo’n waed ac yn blu i gyd, yn -eistedd wrth y tân yn crio. Mi edryches yn syn arni hi. Pan ddaeth ati -ei hun,—“Mai Diar,” medde hi, “neith y giar ddim blingo.” - -“Blingo bybê?” medde fi. - -A dene hi â fi i’r bwtri. Welsoch chi rotsiwn beth. Roedd croen yr iâr -yn ddarne fel tase hi wedi ei rhidyllio, a’i phlu’n rhidens ynghanol -gwaed a strel. “Be fuoch chi’n neud, Anti?” medde fi. - -“Trio blingo fo,” medde Anti. - -“Blingo giâr!” medde fi. Mi anghofies ar y funud mai ag Anti yr oeddwn -i’n siarad. Gwnes y gore o’r gwaetha ac mi roddes yr iâr iddi. - -Ond fy ngwendid fy hun a orffennodd bethe. “Mai Diar,” medde Anti, -“faint mae isio i’r iâr ffrïo?” - -“Ffrïo giâr!” medde fi. Mi welwn mod i wedi ei digio wrth ddeyd hynny, -ac mi eis allan am dro. - -Toc, mi waeddodd wedyn. “Mai Diar,” medde hi, “faint mae isio i giâr ’ma -berwi?” - -Mi welwn mai potes giâr oedden ni’n mynd i gael. Mae’n well gen i iâr -wedi ei rhostio, ond rhaid oedd bodloni. “Dwy awr,” medde fi. - -“Fi isio mynd i siop,” medde hi, “a rhoi giâr ar y tân cyn cychwyn. Ti -aros yn tŷ i edrych tan hi berwi, a rhoi ar papur pryd y mae hi dechre, -a ti mynd i chware wedyn, a mi yn ol cyn pen dwy awr.” - -Aeth Anti Laura i’r siop, a minne’n aros yn y tŷ, ac Isaac yn fy myddaru -i eisio gwybod pa bryd yr oeddem ni’n mynd adre. - -“Mae’r sciarlet ffefar gartre,” medde fi, i’w gysuro fo. - -“Neith o frathu?” medde Isaac. - -“Gneiff, ein bwyta ni’n fyw,” medde fi. - -Meddwl am ei dawelu yr oeddwn i, ond dyma fo’n beichio crio, ac yn deyd -y base’r sciarlet ffefar yn bwyta nhad a mam. Roedd yn hwyr gen i weld -yr hen iâr yma’n dechre berwi, gael i mi fynd â fo allan. Mi sgwenes ar -bapur,—“Mae hi’n dechre berwi rwan.” Ymhen yr hwyr a’r rhawg dyma ni yn -ol. Roedd Anti Laura yn y tŷ, yn edrych yn syn ar y sospon, a hwnnw’n -dechre cochi yn ei waelod. “Mai Diar,” medde hi, “ti dim deyd pryd y -giâr yma dechre berwi, a mi ddim yn gwybod pryd i’w tynnu o.” - -“Ffrïo mae hi rwan beth bynnag,” medde fi, gan gipio’r sospon oddiar y -tân, oedd wedi sychu’n lân, a’r iâr yn grimstin y tu fewn iddo. - -“Ti dim deyd pryd hi dechre berwi,” medde hi. - -“Do,” medde finne, ond wedi edrych ar y papur mi weles fy nghamgymeriad. - -Wrth weld Isaac yn crio, a minne’n welw, mae’n debyg,—“Hidiwch befo,” -medde hi, “Mi wedi dwad â tun corn bîff, ni cael hwnnw i cinio a swper. -A wedi swper, canu wedyn. Mai Diar, canu i Anti Laura.” - -Wel, fedrai ddim canu, ac mi spwyliodd hynny weddill y diwrnod i mi. - -Cawsom y corn bîff, a chacenne mae nhad yn alw yn gacenne gwynt a dim. -Wedi i’r gath olchi’r llestri swper, aeth Anti â ni at y piano. Mi -gafodd Isaac ei ddyrnu o am dipyn, er mwyn ei dawelu. A dene Anti’n -dechre. Chlywsoch chi rotsiwn beth, mor ardderchog oedd hi. Roedd -dawnsio’n rhedeg i lawr eich asgwrn cefn, fel dŵr oer, ac i’ch sodle er -eich gwaetha. - -“Mai Diar,” medde hi, “chi canu.” - -“Fedrai ddim,” medde fi. - -“Medrwch, medrwch,” medde hi, tan fy nghusannu, “pawb yn medru canu.” - -Fedrwn i ddim ond “Tôn y Botel,” a honno ddim ond ar un gân.[4] Mae -Tomos y Felin wedi ei dysgu i ni ar “Llanfairpwyllgwyngyll.” Mi ofynnes -i Tomos ei rhoi i lawr i mi, a dyma hi:— - -{| l_{1} :l_{1} _{‘}t_{1} _{‘}d |t1 :l_{1} |t_{1} :t_{1} _{‘}d _{‘}r |d - .,t_{1} :l_{1} } - Llan - fair-pwll gwyn-gyll - go - gerychwyrn-dro - bwll - - -{| m :r _{‘}m _{‘}f |m .,r :d |r .,d :t_{1} |l_{1} :- |} - Llan - ty - sil - io - go - go - goch. - -Ac mi wyddwn fod “Tôn y Botel” yn mynd ar “Gosod babell yng ngwlad -Gosen.” Ond sut i gysylltu Llanfairpwyllgwyngyll â Gwlad Gosen oedd y -gamp, gan na fedrwn i ddechre “Tôn y Botel” ond ar y geiriau -“Llanfairpwyllgwyngyll.” Y gamp oedd medru dechre efo “Llanfair” a -neidio ar y canol i “Wlad Gosen.” - -“Rwan,” medde Anti. Mi ddechreues, ac yn wir i chi, mi lwyddes. Fel hyn -y gwnes i, dechre canu “Tôn y Botel” trwy fy nannedd ar -“Llanfairpwyllgwyngyll,” a phan deimles fy nhraed dana, neidies i’r dim -ar “Wlad Gosen,” ac agores fy ngenau a chanu ymlaen. - -Mae’r llythrenne mân yma’n tybio canu trwy ddannedd:— - -{| l_{1} :l_{1} _{'}t_{1} _{'}d |t_{1} :l_{1} |t_{1} :t_{1} _{'}d _{'}r |d - .,t_{1} :l_{1} |} - Llan - fair-pwll-gwyn-gyll, yng ngwlad Gos - en. - -Ac felly ymlaen. - -Doedd dim diwedd ar waith Anti’n canmol a chusannu, a doedd na byw na -marw na chanwn i wedyn. Ond gan fy mod yn gwrthod, roedd yn rhaid i mi -addo canu nos drannoeth. Ac roeddwn i’n ofni hynny. Fel Mr. Williams -y gweinidog yn dwad heibio acw efo’r saethwrs un diwrnod. Doedd o ’rioed -wedi gafael mewn gwn o’r blaen. Cododd gwningen, taniodd Mr. Williams, a -tharodd hi’n farw. Roedd pawb yn mynnu ei fod o’n hen saethwr, ac ynte’n -chwyddo, ond ei gamgymeriad oedd trio wedyn. A dene ofnwn inne os canwn -i wedyn. - -Fel roedd pethe’n bod doedd dim dal ar Isaac eisio mynd adre drannoeth, -a’r diwrnod hwnnw oedd diwrnod marchnad y dre, a’r cerbyde’n rhedeg yno. -A gyrrodd Anti ni adre efo’r cerbyde. - -Pan ddeydes i ’r hanes wrth mam,—“does ryfedd fod James, druan, wedi -torri ei galon, ac wedi mynd i’r Sowth i weithio,” medde hi. - -O dan y Sciarlet Ffefar y mae Isaac yrwan, a finne’n disgwyl yn dawel -amdani. Fydd hi ddim gwaeth nag Anti Laura. Ac eto dydwi ddim yn siwr, o -achos roedd hi’n glên iawn yn ei ffordd. - ------ - -[3] _No aim_,—dim amcan. - -[4] Er tegwch â Thomos y Felin, dylwn ddywedyd hyn rhag ei gyhuddo o -ladrad. Cyhoeddwyd hanes “Anti Laura” gyntaf yn y “Winllan” am fis -Ebrill. Yr haf wedyn cenid “Tôn y Botel” ar y geiriau -“Llanfairpwllgwyngyll” yn y seremoni gapio yn un o’n colegau prifysgol. -Gresyn a fuasai cyhuddo Tomos ar gam o ladrata ’r drychfeddwl. - - - - - IV.—MESUR TIR. - - -Y peth mae nhw’n alw’n llabwst ydi Jona’r Teiliwr. Wn i ddim pa grefft -ydi honno, ond rydwi’n siwr ei bod hi’n un ddifyr iawn, o achos byd braf -iawn ydi byd Jona. Anamal y mae o’n gneud dim ond gwagsymera, a dydi -honno, fel y gwyddoch chi, ddim yn grefft anodd iawn i’w dysgu. Rydwi’n -siwr o hyn, nad ydio ddim yn deiliwr. Rhyw enw ar y teulu, rywsut, ydi -teiliwr. Mae nhw’n galw bachgen ei chwaer o, sydd flynyddoedd iau na fi, -yn Robin y Teiliwr, a dydwi ddim yn siwr y gŵyr o’n iawn bedi nodwydd, a -barnu oddiwrth ei ddillad o. Mae’n hawdd coelio fod Robin yn credu mewn -awyr iach, o achos mae digon o dylle yn ei ddillad i awyr redeg -drwyddynt. - -Un cyfleus iawn ydi Jona i fechgyn. O ran oed, mae o’n edrych yn -rhywbeth tebyg i nhad, ac eto mae’n gas ganddo bobol mewn oed. Mae o -wastad efo ni y bechgyn, ac yn lladd ar yr hen bobol, ac yn adrodd eu -tricie nhw. Felly, trwyddo fo, ryden ni’n dwad i wybod sut rai ydi’r -bobol yma sydd bob amser yn deyd wrthym ni fod pawb yn dda ond plant. Ac -y mae gan Jona ddigon o amser ar ei ddwylo bob tro y mae Wmffre neu fi -yn pasio. Byw ei hun y mae o, ac wastad ar ben y drws yn aros am ymgom -efo rhywun sy’n pasio. - -Hwyrach mai ’r rheswm mai gwagsymera mae o wedi ei ddewis fel gwaith ei -fywyd ydi am ei fod o’n gloff. Rhyw hongol o beth ydio, yn hercian -cerdded pan fydd o’n mynd i rywle. Ac yr oedd Wmffre a fi efo fo pan -aeth o’n gloff. Mynd ar neges oeddwn i, i nol tatws at y Sul, ac Wmffre -i nol paraffin. Pwy welem ni’n dwad yn wyllt i’n cyfarfod ni, mor wyllt -ag y meder dyn efo traed clwb, â lli yn ei law, ond Jona. “Fechgyn,” -medde fo, “dowch efo mi i weithio i Mistar Huws, Plas Isa.” Ac i ffwrdd -â ni, heb hyd yn oed ofyn pa siort o waith oedd o. - -Mae’n ymddangos mai mynd i lifio coed oedd gwaith Jona, a ffwrdd â ni -i’r Tyno, at yr hen dderwen. Mae ene dwll yn y dderwen ddigon maint i mi -ac Wmffre a dau arall fynd i mewn, ac yno ryden ni’n berwi dŵr i neud tê -yn yr ha. Pan aethom ni at y dderwen, dangosodd Jona gangen inni. “Mae -eisio honacw i lawr,” medde fo. Mi daflodd raff dros dop y gangen, wedi -rhwymo un pen am ei ganol, ac ene Wmffre a finne’n tynnu yn y pen arall, -i’w helpio i ddringo. O’r diwedd, eisteddodd ar y gangen, a dechreuodd -lifio. Cyn bo hir mi ddarun sylwi ei fod o’n llifio’r gangen rhyngddo -a’r pren. Ddaru ni ddeyd dim, o achos ein bod yn meddwl y base fo’n -gweld ei fistêc yn ddigon buan. A mwy na hynny, dydio ddim yn beth -priodol i blant gynghori dyn mewn oed. Dal i lifio yr oedd Jona o hyd, a -chael hwyl ar y gwaith. Pan ddechreuodd y gangen ysgwyd, roedd o’n -chwerthin nes oedd o’n sâl, ac yn ein gwahodd ninne i fyny i swingio efo -fo. Ond fedrem ni yn ein byw ddim peidio â chwerthin wrth weld Jona’n -chwerthin. Dene glec! ac i lawr â’r gangen,—a Jona. Ddaeth y gangen -ddim yn hollol rydd oddiwrth y pren. Yr oedd hi’n hongian gerfydd ei -gwrisg. Ond mi ddaeth Jona’n rhydd oddiwrth y gangen, a bowliodd fel pêl -am lathenni. - -Doedd dim i’w neud ond rhedeg am ein bywyd i ddeyd wrth Mistar Huws, -Plas Isa. Roedd Jona wedi torri ei goes, a bu’n gorwedd yn hir, ac y mae -o ac Wmffre a finne’n ffrindie fel dur byth wedyn, am i ni fod mor barod -i redeg i nol help. - -Wedi iddo fo fendio, mi heliodd yr ardal dipyn o arian i’w helpio, drwy -neud consart iddo fo. Roeddwn i’n digwydd pasio newydd iddo gael yr -arian, ac medde fo, “Nedw, wyddost ti be ydwi’n mynd i brynu efo’r pres -yma,—mashîn neud cywion, a’u magu nhw yn y cae y tu ol i’r tŷ.” Doeddwn -i rioed wedi clywed am fashîn neud cywion o’r blaen, ac mi sboniodd Jona -i mi. Rydech chi’n rhoi peth wmbredd o wye yn y mashîn yma, ac yn troi -handlen, a beth sy’n dwad allan yr ochr arall ond cywion. Aeth Jona i -ffwrdd yn ddistaw bach un diwrnod, a daeth yn ol efo’r mashîn. Bu’n -casglu wye am ddyddie, ond roedd ei stori o’n wahanol ar ol dwad yn ol -efo’r mashîn. Mae’n ymddangos nad drwy droi handlen yr ydech chi’n cael -y cywion, ond drwy ryw ffordd arall. - -Ryw ddiwrnod mi glywn floeddio ofnadsen y tu allan i’n tŷ ni cyn i mi -godi, a hynny arna i. Pwy oedd yno ond Jona, a phen eis i’r -ffenest,—“Nedw,” medde fo, “mae acw gyw, ac un arall â’i ben drwy’r -plisgyn.” - -I ffwrdd â mi i alw am Wmffre ynghynt na chynted gallwn i, ac ar ol -Jona. Yn wir i chi, roedd yno gyw a hanner yno. Ond yr oedd Jona mewn -helynt. Doedd o ddim wedi meddwl cael bwyd ar eu cyfer nhw. Ac i ffwrdd -â mi am fwyd. Roedd Wmffre wedi ei syfrdanu ormod i fedru symud. Pan -ddois i yn fy ol, roedd hi’n hwyr lâs i fynd i’r ysgol. A’i chael hi -ddaru ni hefyd am fod yn hwyr, ond roedden ni’n barod am hynny, ac yn -well allan na’r bechgyn erill wedyn,—doedd yr un ohonyn nhw rioed wedi -gweld mashîn neud cywion. - -Ond marw ddaru pob cyw i Jona druan, er ei fod o wedi cael cannoedd. Ar -ol eu cael nhw, wydde fo ar wyneb y ddaear be i neud hefo nhw, o achos -er i chi fedru gneud cywion mewn mashîn, rhaid i chi gael gieir i’w magu -nhw. Newidiodd Jona’r mashîn am fochyn. A magu mochyn yn y cae y tu ol -i’r tŷ y bu o wedyn. - -A’r cae bach y tu ol i’r tŷ ydi popeth Jona. “Y ffarm acw,” y mae o ’n -ei alw, a’r “pethe” y geilw’r mochyn. Ac am y ffarm a’r pethe y mae o’n -sôn fyth a hefyd, ond pan fydd o’n sôn am y senedd. Mae o wastad yn -gofyn i Wmffre a fi, be sy’n mynd ymlaen yn y senedd. Rhoi bwyd i’r -pethe y geilw roi bwyd i’r mochyn. - -Un nosweth daeth tad Wmffre i’n tŷ ni am dro, ac Wmffre hefo fo. Aethom -ni i’n dau i chware gwadnu’r gath. Mae hi’n ddigon hawdd gwneud hynny, -os oes gennych chi flisg cnau ffreinig. Raid i chi ddim ond rhoi tipyn o -gliw ar y blisg, a rhoi hanner plisgyn ar bob un o draed y gath. Mae -hi’n dawnsio wedyn, y difyrra peth welsoch chi rioed. - -Pan ar ganol y chware, clywes i nhad yn sôn rhywbeth am y senedd. Mi -wrandewes yn syth. “Be feddyliech o’r mesur tir newydd sy gerbron y -senedd?” medde nhad wrth f’ewyrth. Doedd yr hanes ddim yn rhyw ddifyr -iawn, a dyma orffen gwadnu’r gath. - -Wrth ddwad o’r ysgol drannoeth, pwy oedd ar ben y drws ond Jona. Dyma fo -i lawr i’n cyfarfod ni, o achos mae’r tŷ dipyn o’r ffordd. Wedi adrodd -hanes y mochyn,—“Sut y mae hi’n dwad ymlaen yn y senedd, fechgyn?” -medde fo. - -“Pasio i fesur tir mae nhw,” medde finne. - -“Mesur tir!” medde Jona, “yden nhw’n meddwl mesur y ffarm yma?” - -“Mae nhw’n mynd i fesur pob tir,” medde finne. - -“Byth!” medde fo. “Mi fydd y fforch acw trwy’r cynta rydd ei droed ar fy -nhir i i’w fesur o.” Ac estynodd ei fys at y fforch. - -O hyd ar ol hynny, am y mesur tir yma y mynnai sôn. Cyn bo hir mi gwelem -o ’n mynd â llwyth o ddrain i gau’r adwye, a phlethu drain drwy’r -llidiard, ac ni chawsom fawr o ymgom â fo am ddyddie. - -Ryw fin nos roedd ene lot ohonom ni efo’i gilydd, yn methu gwybod beth -i’w neud. Roedd cyfnod y marbls wedi darfod, a chyfnod y pegi heb -ddechre. - -“Wyddoch chi be nawn ni?” medde fi,—“Mynd i fesur tir Jona’r Teiliwr.” -Mi ddeydes hanes y mesur tir oedd gerbron y senedd wrthyn nhw, ac yr -oedd pawb yn barod, o achos mi fase’n fantes i Jona wybod mesur ei dir o -flaen llaw, rhag ofn i’r llywodraeth ei dwyllo. Rhaid er hynny oedd taro -ar gynllun i’w fesur o heb i Jona wybod ar unweth. - -Roedd cartre Wmffre yn rhy bell iddo redeg i nol het ore’i dad, ac mi -eis i i lofft ein tŷ ni i nôl benthyg hen het silc taid, sydd acw rioed, -a spectols nhad. Aeth Jac y Gelli i nôl benthyg côt a throwsus ei frawd -hyna, a thâp mesur ei fam, o achos dresmecar ydi hi. Wedi cael y pethe -hyn a thipyn chwaneg gan y bechgyn erill, dyma gychwyn. Aeth pawb ond fi -at gae Jona. Eis i am ymgom at Jona ei hun. Mi fase’n biti inni fesur ei -dir heb i Jona wybod hynny, ac hefyd mi fase’n biti iddo fo gael gwybod -yn rhy fuan. Gan Wmffre yr oedd yr het silc a’r spectol. - -“Jona,” medde fi toc, “mae’r mesur tir wedi dwad, mi weles ryw -fyddigions yn ei gneud hi am eich cae chi gynne.” Aeth Jona cyn wynned -a’r galchen. - -“Bybê?” medde fo, a rhuthrodd i ddrws y cefn. Dene lle roedden nhw. -Mae’n ymddangos eu bod nhw wedi darfod mesur y cae, o achos ar ganol -mesur y mochyn oedd yn y cae yr oedden nhw ar y pryd. Neidiodd Jona i -ben y clawdd, a dechreuodd weiddi a chau ei ddyrne. Cododd y mesurwyr -tir eu penne ’n hamddenol. Rhoddodd Wmffre ei bensel yn ei glust, -cymerodd afael yn y tâp mesur, a daliodd ef rhyngddo a Jona, fel tase -fo’n mynd i fesur Jona hefyd. Neidiodd Jona i lawr oddiar ben y -clawdd,— - -“Mae gen inne ddynion yn trin cwils[5] yn y dre ene,” medde fo, ac i -lawr y ffordd â fo fel yr oedd i gyfeiriad y dre fel mellten. - -Erbyn hyn yr oedd popeth oedd i’w fesur wedi ei fesur. Doedd dim bellach -i’w neud ond cuddio’r pethe dros dro, gan fod Jona wedi ei chymyd hi y -ffordd y gwnaeth o, a mynd i chwilio pa mor bell i gyfeiriad y dre yr -oedd o wedi rhedeg. O achos doedd dim peryg iddo fynd ymhell iawn. I -lawr â ni o’r tu ol i’r gwrych. Mi welem Jona’n sefyll i siarad â -rhywun, ac yn handlo ei freichie fel melin wynt, ac yn tapio brest y dyn -yma, bob yn ail gair, i bwysleisio’r gair. Aethom yn nes atyn nhw y tu -ol i’r gwrych. Pwy oedd y dyn, o bawb, ond nhad. - -“Mesur ’y nhir i mae’r cnafon, Edward Roberts,” medde Jona. “Mae gen -inne ddynion yn trin cwils yn y dre ene; oes siwr, mae gen inne ddynion -yn trin cwils.” - -“Ydech chi’n siwr, Jona Thomas,” medde nhad, “nad plant yn cael tipyn o -hwyl oedden nhw?” - -Sut y daeth o i wybod hyn wn i ddim ar wyneb y ddaear. Safodd Jona fel -tase fo wedi cael strôc. - -“Dawn i byth yn symud!” medde fo. “Erbyn meddwl, roedd dyn yr het silc -honno braidd yn fychan i’w het, a throwsus y llall hwnnw braidd yn llac. -Ond meddwl ddaru mi mai dene’r ffasiwn rwan.” - -Mi safodd am eiliad heb ddeyd dim,—“Edward Roberts,” medde fo, “mi -ddylech fod yn falch o’ch mab. Doedd o ddim efo’r gweilch. Efo fi yn y -tŷ yr oedd o ar y pryd. Fo a’i dangosodd nhw i mi.” - -Anadlodd nhad yn drwm drwy ei ffroene, a dwedodd “pnawn da.” Synnwn i -ddim ar ei ddull o anadlu nad ydio wedi cael tipyn o annwyd. - -Mi redes i yn fy ol, ac yr oeddwn yn y tŷ pan gyrhaeddodd Jona. - -“Nedw,” medde fo, “pan ladda i’r mochyn, mi gei di ddarn o borc, a’r -unig un o’r bechgyn geiff ddarn wyt ti. Nhw sy’n mesur fy nhir i, medde -dy dad.” - -Eis ar ol y bechgyn toc, ond ches i fawr o groeso ar y dechre, am fod -nhad wedi deyd wrth Jona mai nhw oedd yn mesur y tir. Ond wedi imi addo -tamed o borc bob un iddyn nhw, roedd popeth yn iawn. - -“Welwch chi, fechgyn,” medde Jac y Gelli, “mi ddylem neud rhywbeth i -ddwad â fo at ei goed. Be sy genoch chi yn eich pocedi?” Matshis oedd -gan Wmffre, afal oedd gan Jac, cylleth oedd gen i. Roedd y bechgyn yn -deyd mai cylleth blwm oedd hi, a minne mai cylleth ddur. Darn o linyn -oedd gan Dic Twnt i’r Afon, a marblen a darn o fins pei oedd gan Bob y -Felin. Aethom â nhw i gyd, a’u gosod ar garreg drws Jona, wedi iddo -gau’r drws a mynd i’r tŷ. - -Yna aethom at y ffenest i edrych be oedd Jona’n neud, o achos am guro’r -drws yr oeddem ni, a mynd rownd y gornel i wylio’r croeso a gai’r -presantie. Dydi hi ddim yn beth neis i ddangos gormod arnoch eich hun -wrth bresantio neb. - -Plyges i fy nghefn, ac aeth Jac y Gelli ar fy nghefn, i edrych drwy’r -ffenest. Yn lle deyd beth welai, dyma fo’n dechre chwerthin a chwerthin, -nes i mi ei daflu i lawr. Cafodd pob un edrych drwy’r ffenest wedyn, y -naill ar ol y llall. Wrth y tân yr oedd Jona yn pendympian, â’i ben bron -ar far y grât. Yn ei law yr oedd fforcien, ac wrth y fforcien yr oedd -golwyth o facn yn hongian. I’w ffrïo y dalie Jona’r bacn, ond fel yr -oedd pethe, braidd yn bell yr oedd y bacn oddiwrth y tân. Dalie Jona un -pen iddo â’r fforcien, a’r gath yn bwyta’r pen arall. Piti fase -rhwystro’r gath ar ganol ei swper. Fase run ohonom ni yn leicio i neb -neud peth tebyg i ni, fel y mae’r titshiar bob amser yn deyd, pan yn ein -dysgu i fod yn garedig wrth anifeilied direswm. Wedi iddi orffen dyma -guro’r drws a gwylio. Dene sŵn yn y tŷ. Y gath ddaeth allan gynta. Roedd -hi’n edrych fel tase hi braidd ar frys. Ac wedyn Jona. Edrychodd yn syn -pan welodd y presantie. - -“Mae’r cnafon wedi bod yn chware ar garreg fy nrws i, ac wedi anghofio’u -pethe,” medde fo. Dene’r diolch gawsom ni am fod yn garedig. - -Neidiodd i’r gylleth. “Mi dorra ffon ar eu cyfer nhw y tro nesa y dôn -nhw,” medde fo. Ac i’r gwrych â fo i dorri ffon gollen braf. Ond y -bechgyn erill oedd yn iawn wedi’r cwbwl,—plwm oedd y gylleth, o achos -plygu ddaru hi yn lle mynd drwy’r ffon. Taflodd Jona hi i ffwrdd mewn -dirmyg, ac aeth i’r tŷ efo’r pethe erill. Fi oedd yr unig un, felly, -gafodd fy mhresant yn ol. - -Cadwodd Jona ei air. Mi gefes ddarn o borc, ond doedd neb yn digwydd bod -yn iach yn ein tŷ ni pan eis i â fo adre. Ac yr oedd y bechgyn erill -wedi anghofio’r fargen, fel yr oedd yn rhaid i mi droi ato fy hun, ond y -darn a roddes i Wmffre. - ------ - -[5] _Penholders._ Cyfeirio at dwrneiod yr oedd. - -[Illustration: “YDECH CHI’N LEICIO MAFON DUON”? MEDDE FI.] - - - - - V.—MAFON DUON. - - -Fi ydi’r unig un o’r bechgyn i gyd i siarad yn iawn â Jinny Williams. Ac -nid oes yr un eneth yn debyg iddi yn yr ysgol, heblaw mai geneth newydd -ydi hi. ’Does fawr er pan y mae hi yn yr ardal, ac y mae’r bechgyn yn -sâl eisio tynnu ymgom â hi. Mi gyffyrddodd Robin bach Ty’n Llidiard fin -ei gwallt wrth rannu’r llyfre unweth, medde fo. Ond ’does neb arall wedi -bod yn agos ati. Welsoch chi rioed mo’i delach. Dugoch ydi ei gwallt, -fel rhedyn wedi aeddfedu, ond ei fod o’n gyrls i gyd, ac yn sgleinio. -Mae o ymhobman rywsut,—ar ei hysgwydde hi, yn gweu am ei chlustie, yn -troi dan ei gên, yn clymu am ei gwddw, nes gneud ei gwyneb yn ei ganol -fel pictiwr mewn ffram wedi’i phlethu. Ac nid oes ganddi byth ddim am ei -phen. Am ei llygid, y mae nhw yr un fath a’r mawn sydd yng ngwaelod yr -Hen Ffynnon. Ni fedraf yn fy myw byth godi dŵr o’r Hen Ffynnon heb -feddwl am lygid Jinny Williams, o achos mae’r dŵr yn troi’r mawn yn -loyw. - -Wrth yr Hen Ffynnon y cyfarfyddes i hi gynta i siarad â hi, dipyn wedi -dau o’r gloch y bore. Faswn i byth yn meddwl deyd dim wrthi, ddim mwy -na’r bechgyn erill, yn yr ysgol. Ond y mae pethe’n wahanol wrth yr Hen -Ffynnon am ddau o’r gloch y bore. - -Ha sych iawn oedd yr ha dwaetha, a sychodd Pistyll y Llan, a doedd dim i -bobol y Llan neud, ond dwad i’r Hen Ffynnon, fel ninne pobol y wlad. Ar -ochor y Foel Fawr y mae’r Hen Ffynnon, yng nghanol grug a brwyn at eich -ysgwydde. Ac y mae’r holl wlad a’r mynyddoedd pell, hyd at y Foel Ddu, -i’w gweled oddiwrthi. O dipyn i beth, gan fod cymint o gario ohoni, aeth -yr Hen Ffynnon yn sych liw dydd, a doedd dim i bobol ei neud ond mynd -ati am y boreua. Aeth nhad yno un bore am bump o’r gloch, ond yr oedd -hi’n hollol sych. Aeth bore drannoeth am bedwar, a chyfarfu â -chynulleidfa’n dwad oddiyno. Y pnawn hwnnw, dene Huw fy mrawd hyna’n -deyd yr ai o i nol dŵr cyn mynd i’w wely, ar ol dwad o’r gwaith. -Gweithio’r nos yr oedd o cyn mynd i’r rhyfel, yn y gwaith plwm yr ochor -arall i’r Foel Fawr, a dwad adre tua dau o’r gloch y bore. Meddylies mai -iawn o beth fase medru deyd wrth y bechgyn mod i allan am ddau o’r gloch -y bore, ac mi gynhygies fynd efo fo. - -“Olreit,” medde Huw, “cer i dy wely’n gynnar gael i ti fedru codi. Mi -fydd yn werth iti weld y wawr yn torri yn yr ha, am unweth yn dy oes.” - -Mi es i ngwely’n gynnar, gan feddwl peth mor ardderchog oedd i fachgen -deg oed weld y wawr yn torri yn yr ha. Ond rydwi wedi sylwi ar ol hynny, -nad ydi’r pethe y mae pobol yn eu galw’n weledigaethe mor ddifyr am ddau -o’r gloch y bore ag y mae nhw fin nos. Cyn imi gau fy llygid yn iawn, -i’m tyb i, pwy oedd uwch fy mhen yn ceisio fy neffro ond Huw. - -“N-e-d-w-w,” medde fo’n araf ac ysgafn, gan godi ei lais tua’r diwedd. -Ond doedd Nedw ddim yn ei glywed o. - -“N-e-e-d-w-w-w,” medde fo wedyn, gan godi ei lais dipyn uwch tua’r -diwedd na’r tro cyntaf. Ond nid oedd na llais na neb yn ateb. - -Mi sgydwodd chydig arna i. Ymhen tipyn,—“Nedw! Nedw!” medde fo fel -ergydion, ond cysgu’n drwm yr oedd Nedw. - -“Nedwnedwnedwnedwnedwnedw,” medde fo wedyn, fel motor beic, gan fy -ysgwyd fel crud. Ond yr oedd Nedw cyn farwed a hoel. - -Ar hyn dene mam yno,— - -“Nedw, machgen i, deffra,” medde hi. “Mi golli dy tshans am weld y wawr -yn torri, yn siwr iti.” - -Ond roeddwn i wedi penderfynu gneud fy ngore i ddal y brofedigieth -honno’n ddi-gwyn, ers meityn. - -Ar hyn dene Huw’n deyd,—“Thâl peth fel hyn ddim,” ac yn gafael ynof, ac -yn fy rhoi ar lawr y siambar. Doedd hi ddim yn anodd wedyn imi weld fod -edrych ar y wawr yn torri o ymyl yr Hen Ffynnon yn brafiach na pheth fel -hyn, a doedd dim i’w neud ond codi. Mi welwch chithe’n union mai da oedd -imi fod wedi mynd at yr Hen Ffynnon i weld y wawr yn torri, wedi’r -cwbwl. - -Dene gychwyn. Roedd hi’n bur dwyll, ac heb smic i’w glywed yn unman, ond -ambell i dderyn yn scrwtian ei adenydd yn y gwrych, ac ambell ddafad yn -cnoi ei chil wrth i ni ei phasio at yr Hen Ffynnon. Fel y dringem at y -ffynnon, yr oedd yr awyr fel yn rhyw ddechre sgafnu, a’r llwybyr trwy’r -grug yn dwad yn gliriach. - -“Hsht,” medde Huw, “Mae ene rywun wrth y ffynnon.” Ymlaen â ni, ac wedi -mynd i ymyli,— - -“Helo,” medde rhywun. Adnabu Huw ei lais, ac adnabum inne’r un oedd yn -llechu y tu ol iddo. Mi gwelwn hi rhwng twyll a gole rhynga i a’r Foel -Ddu. Pwy oedden nhw ond Jinny Williams a’i thad. Mi ddechreuodd Huw a’i -thad ymgomio am y sychter, a’r cynhaea a chant a mil o bethe felly. Ac -yr oedd Jinny a minne’n rhydd i ymgomio fel y mynnem y tu ol iddyn nhw. -Mi es yn nes ati, ond y peth cynta a wnes i oedd chwysu’n ddiferol, ac -wedyn dechre rhynnu nes i fy nannedd guro’n enbyd. Welsoch chi rioed -bethe mor anodd ydi gnethod i siarad efo nhw, pan ddaw’r tshans, heb neb -ond nhw a chithe. Mi ddechreues sgwenu fy enw ar y ddaear efo blaen fy -nhroed, a chyn belled ag y gwelwn i dan fy nghuwch fod Jinny’n gneud yr -un peth. Mi godes fy mhen, ac ni welsoch erioed ffasiwn beth. Roedd top -ei phen hi’n union ar gyfer pigyn y Foel Ddu, ac ni allech ddeyd ar y -funud prun ai sglein ei gwallt rhyngoch a’r gole a welech chi, ynte ai -yn yr awyr ei hun ar ben y Foel yr oedd y lliw. Mi weles toc mai yn yr -awyr yr oedd o, ond roedd o’r un ffunud a’i gwallt hi rhyngoch a’r gole. -Weles i rioed mo’r wawr o’r blaen yn yr ha,—y peth tebyca a welsoch chi -i wallt Jinny rhyngoch a’r gole ydi hi. - -Ac yr oedd ei llygid yr un fath a gwaelod yr Hen Ffynnon yn union, a’i -chyrls fel tase nhw’n gneud eu gore i guddio ei gwyneb. - -Mi fentres ddeyd gair wrthi,— - -“Ydech chi’n leicio mafon duon?” medde fi, gan gnoi ngwinedd wedi methu -meddwl am ddim arall i’w ddeyd. - -“Ydw, ymhle mae nhw i’w cael?” medde hi. - -“Does ene ddim,” meddwn inne, gan ddechre gweld fy meddalwch. O achos mi -weles y funud honno mai peth gwirion oedd gofyn a oedd hi’n leicio -rhywbeth nad oedd gen i ddim ohono i’w gynnyg iddi. Ac am hynny, roeddwn -i’n teimlo braidd fel ci wedi torri’i gynffon. - -Yr hyn a wnaeth imi feddwl am y peth oedd gweld walie y lle mae nhw’n -alw’n “Sgubor Robert Green,” yn dwad i’r golwg yn y pellter rhynga i a’r -awyr. Pwy oedd Robert Green fedrai ddim deyd, ond ochre hen dŷ ydi’r -Sgubor, a llond y canol o goed mafon duon. Dene’r mafon goreu yn y wlad, -medden nhw, ond dydi’r bechgyn byth yn mynd yno, am fod pobol yn deyd -fod yno ysbryd. - -Edrychodd Jinny arnai’n hir heb ddeyd dim, fel tase hi wedi taro ar un -meddal am y tro cynta rioed. Edryches inne arni hithe heb fedru tynnu -ngolwg oddiarni. Dene su sydyn heibio inni, a pheth oedd yno ond y gôg -yn pasio dros ein penne ni, ac yn disgyn ar y pren surion gwylltion yn y -pellter, rhwng Jinny a thoriad y wawr. Ac er na weles i rioed mo’r wawr -yn torri o’r blaen, yn yr ha, fedrwn i ddim tynnu ’ngolwg oddiar Jinny, -i edrych arni hi a’r gôg. Dydio ddim yn beth neis i chi dynnu’ch golwg -oddiar eneth i edrych ar rywbeth arall, a chithe’n siarad â hi, hyd yn -oed i weld y wawr yn torri, rhwng dau a thri o’r gloch y bore, am y tro -cynta rioed yn yr ha. - -Mi gofies am y gylleth a gefes i ar lawr y diwrnod cynt, ac mi dangoses -hi iddi. Mi rhoddes hi i’w gweled yn ei llaw a dene fys cynta fy llaw -chwith i yn cyffwrdd am funud bach y bys agosa i’w bys bach hi ar y llaw -ddethe. Mi gynhygies fotwm gloyw iddi hefyd, a gefes i ar lawr, a -chadwodd hwnnw ym mhoced ei brat. A bu tawelwch mawr, fel y mae’r Beibil -yn deyd. - -Dal i siarad yn ddiddiwedd yr oedd ei thad a Huw. - -“Ydech chi _yn_ leicio mafon duon?” medde fi wedyn toc, gan fod eidïa -newydd wedi fy nharo i. - -“Ydw,” medde hithe’n ddihidio. Wedi ei siomi’r tro cynta yr oedd hi, -mae’n debyg. - -“Mi wn i ymhle y mae’r rhai gore yn y wlad pan ddaw hi’n amser,” medde -fi. - -“Ymhle?” medde hithe. - -“Yn y fan acw, yn Sgubor Robert Green,” medde finne, “ond eu bod nhw’n -anodd i’w cael, ac am hynny, ’chydig o’r bechgyn sy’n mynd yno.” - -“O!” medde hithe, fel tase hi ddim yn gwrando. Ond roeddwn i’n rhyw -ddechre ennill nerth erbyn hyn,— - -“Mi a i yno i nol rhai i chi, os leiciwch chi,” medde fi, dipyn yn fwy -swil, o achos mi sylwes yn sydyn ei bod yn goleuo’n gyflym. - -“Olreit,” medde hithe, wedi swilio braidd ei hun. - -“Ddowch chi efo fi?” medde fi, dan fy llais. - -“Olreit,” medde hithe yn yr un dôn. - -Ar hyn mi welai Huw rywun yn dwad at y ffynnon, a dene fo a finne adre -un ffordd, a Jinny Williams a’i thad y ffordd arall. - -Wel, yn wir, wyddwn i ddim ar draed pwy oeddwn i’n cerdded. Ac ni fedrwn -feddwl mynd i’r ysgol bore drannoeth heb goler,— - -“Mam,” medde fi, y bore hwnnw, “hwyrach fod yr inspector yn dwad i’r -ysgol heddyw, ac y mae eisio i bawb fod yn deidi. Fase hi ddim yn well i -mi fynd yno mewn coler?” - -Mi drychodd mam arnai, fel taswn i ddim yn gall,—“Coler!” medde hi, -“bedi dy feddwl di,—wyt ti’n mwydro?” - -Mi fedres ei chael i ganiatau un i mi er hynny. Doedd ene ’run imi -chwaith, ond hen un i nhad,—coler droi i fyny, a phigie iddi, ac yr -oedd honno’n rhyw dair modfedd yn rhy fawr. Honno a ges i, ond bod mam -wedi torri darn o’i thu nôl, gan fod coler fy nghôt bron yn cuddio’r fan -honno, a gwnio’r ddau ddarn ynghyd yn bur deidi, a rhoi bach yn fy nghôt -y tu ôl, i’w fachu yn nhop y goler, i’w dal o’r golwg. - -Wel, mi es i’r ysgol yn y goler yma fore drannoeth,—ond ddim yn y -pnawn. Y peth cynta a wnaeth Jinny Williams pan welodd hi fi, oedd codi -ei thrwyn arna i, fel tase hi rioed wedi ngweld i, a’r gnethod erill yn -chwerthin trwy eu bysedd bob tro y pasient fi. A’r peth a wnai’r bechgyn -oedd tynnu eu capie a bowio i mi, a chadw draw yn lle chware. Rhedent i -fy nghyfarfod fel tase nhw am chware. Safent yn sydyn,— - -“Dacw’r Prince of Wales yn dwad,” medde nhw yn swil. - -Tynnent eu capie, a bowient hyd lawr, ac aent heibio ar flaene eu traed, -gan ddeyd dan eu lleisie,— - -“Lle mae’r hen Nedw, tybed, na fase fo yn yr ysgol?” “’Tydi’r Prince of -Wales yn debyg i Nedw?” - -Daeth Wmffre ata i toc,—“Nedw,” medde fo, “fel hen ffrynd, cymer gyngor -gen i er dy les, cadw’r goler ene adre.” A dene a wnes i. Daeth Jinny -heibio i mi wedyn y pnawn, a’i gwallt yn chware yn y gwynt. Ac medde hi, -rhwng ei chyrls, wrth fy mhasio i,—“Cofiwch y mafon duon.” - -Dene a wnaeth i mi fentro i le na bu’r un o’r bechgyn erioed -ynddo,—Sgubor Robert Green—i nôl y mafon duon. A phen es i yno, mi -weles beth mor debyg i ysbryd, fel yr oedd pobol yn deyd, nes y baswn i -wedi dychrynnu i ffitie, onibai bod Jinny efo mi yno. - -Sôn am ddisgwyl, dene ddisgwyl, a disgwyl, am i’r mafon duon ddwad ac -aeddfedu. Yr oeddwn i ar fentro i Sgubor Robert Green amdanyn nhw bob -dydd i Jinny, ond bod fy nghalon yn dwad rhwng fy nannedd bob tro y -meddyliwn am yr ysbryd. - -Un diwrnod roeddwn i’n dwad heibio i’r Sgubor, wedi bod yn hebrwng Robin -bach Ty’n Llidiard,—dene’r diwrnod y deydodd o ei fod wedi cyffwrdd -cyrlen i Jinny. Edrychai’r haul fel tase fo’n rhyw hel ei hun at ei -gilydd i fynd i lawr, a phwy a gyfarfyddwn i’n dwad i ’nghyfarfod ond -Jinny, fel tase hi ar frys, ond rwy’n siwr mod i wedi ei gweld yn codi -oddiar ei heistedd oddiar garreg yn ochor y ffordd pan ddois i i’r -golwg. - -“Nedw,” medde hi dan wrido, “ymhle y mae’r mafon duon?” - -“Rwan amdanyn nhw,” medde fi. “Ddowch chi efo mi?” - -“Do i,” medde Jinny. - -Ac i mewn â ni i Sgubor Robert Green,—y fi yn gynta i sathru’r coed -mafon. Roedd yn rhaid dringo darn o wal, a llusgo Jinny ar fy ol. A dene -ddechre hel. Welsoch chi rioed fafon tebyg. Heliai Jinny nhw oddiar -lawr, a minne’n dringo’r walie, ac yn eu hel i fy nghap, ac yn dwad â -chapeidie iddi hi. Dene’r munude difyrra aeth dros fy mhen erioed, ac -wedi anghofio popeth am yr ysbryd. Dringes i ben un o’r hen ffenestri, -a’r llwyn mafon yn pwyso. Trois i weiddi ar Jinny, ond dene lle roedd hi -â’i phwyse yn erbyn y wal yr ochor bella, yn rhythu i’r gornel dan y -llwyn yr oeddwn i uwch ei ben o, a’i gwyneb fel eira, ac yn edrych fel -tase hi wedi fferru. Beth oedd yno’n eistedd ar garreg, yng nghornel yr -hen Sgubor, wedi ei gwthio’i hun dan gysgod y llwyn mafon duon, a -hwnnw’n gwasgu arni, ac yn ei sgryffinio, ond hen hen wraig, digon hen i -fod yn nain i nhad. Roedd hi â’i phen rhwng ei dwylo, a’i phenelinoedd -ar ei phenneglinie, yn crio’n ddistaw. Codes y gangen yn uwch, i gael -golwg gwell, rhag ofn mai breuddwydio yr oeddwn i. Cododd yr hen wraig -ei phen, a gwelodd fi. “O! Willie bach, ac rwyt ti wedi dwad o’r -diwedd,” medde hi,—“lle buost ti, machgen i, mor hir, a dy fam yn dy -ddisgwyl di ddydd a nos.” Neidies i lawr, a rhuthrodd hithe i fy llaw i, -a gafaelodd yn dyn ynddi. - -“Ddaru nhw dy frifo di’n arw wrth drwsio dy ben di?” medde’r hen wraig. -“Gad imi gusan, Willie bach.” A gwenodd arnai’n dyner, dyner. Rhoddodd -ei llaw am fy ngwddw, a chusannodd fi. Fedrwn i ddim yn fy myw feddwl am -ei rhwystro, ond o ran hynny, roedd hi reit lân. - -“Mi feddylies y cawn i di yma,” medde hi, “dyma’r lle y brifest ti dy -ben, yntê? Ydi’r dolur yn fawr, ’machgen i? Yn y fan yma roeddet ti pan -ddisgynnodd y garreg, yntê?” Chwiliodd fy mhen yn ysgafn. “Wel,” medde -hi toc,—“mae o wedi mendio’n iawn,—a nhwthe’n deyd fod y garreg wedi -d’ orffen di! Ond choelie dy fam monyn nhw, ’machgen i. Ac rydwi wedi -chwilio amdanat a chael dy fwyd yn barod bob dydd, Willie bach, er pan -est ti i ffwrdd. A mynd â ti i’r gwledydd pell i dy fendio ddaru nhw?” A -thynnai ei llaw yn ysgafn yn ol a blaen trwy fy ngwallt, o hyd, o hyd. - -“Lle cest ti’r eneth bach yma, Willie?” medde hi, “mae hi fel shou o -bropor,—feder hi siarad Cymraeg?” - -“Na feder,” medde fi, a dene’r gair cynta a ddaeth dros fy ngwefus. Ac -roedd o’n wir, o achos fedre Jinny ddim, am y byd, ddeyd gair mewn -unrhyw iaith. Dal i sefyll yr oedd hi, yn erbyn y wal, yn edrych fel yr -angel ar garreg fedd y Plas, ond bod ei gwallt am ei gwyneb yn deyd na -fedre hi fod yn neb ond Jinny. - -Daliai’r hen wraig i edrych yn fy llygid, dan wenu a rhwbio fy llaw -rhwng ei dwylo,—“Wel, Willie,” medde hi, toc, “tyrd, ’machgen i, mae dy -fwyd yn oeri. Ac mae hi’n dechre twllu.” A dene hi’n gwthio trwy’r coed -mafon heb feddwl am y sgryffinio, a finne’n ei llaw. Cyffyrddes law -Jinny wrth basio. Deffrodd hyn hi, a medrodd ei hysgwyd ei hun yn ddigon -i gychwyn ar fy ol. - -Wedi dwad yn fwy i’r gole, trodd yr hen wraig i gael ailolwg arna -i,—“Rhosa di, Willie,” medde hi, “nid dyma’r siwt oedd gennyt ti’n -cychwyn oddicartre’r diwrnod hwnnw?” Edrychodd yn fanylach,—a hanner -neid oddiwrtha i. “Na,” medde hi, “nid Willie bach wyt ti wedi’r cwbwl. -Pwy wyt ti, dywed? Ai Edward y Wern?” - -Roedd hi’n mynd yn dwllach o hyd. Edward y Wern oedd enw ’nhad, medde -fo, pan oedd o’n fachgen. A digalon ydi cael eich camgymeryd am eich tad -o flaen geneth. - -“Wel, Edward,” medde hi, â’i gwyneb fel y galchen, ond y gwaed oedd -arno,—“ti oedd efo Willie pan frifodd o’n tê? Frifodd o’n arw, Edward -bach?” - -Dechreuodd holi ynghylch brodyr a chwiorydd ’nhad, sy’n hen bobol,—ond -fel plant y sonie hi amdanyn nhw. Edrychodd arnai’n hir, a minne arni -hithe, a Jinny arnom i’n dau, fel tri mudan. Yn hollol sydyn beichiodd -grïo,—“Na,” medde hi, “wyddan nhw ddim byd am Willie bach, dim byd, dim -byd.” Gollyngodd fy llaw, fel tase hi’n lwmp o dân, ac yn ol â hi trwy’r -coed mafon duon, a’r rheini’n ei sgryffinio i’r byw, heb iddi wybod, ac -eistedd ar y garreg danyn nhw, yng nghornel y Sgubor, a rhoi’i phen -wedyn rhwng ei dwylo. - -I ffwrdd â Jinny a fi ar sgruth nes cyrraedd Coed y Felin,—wedyn, -sefyll. “Rwan,” medde fi, “am siarad yn iawn â hi.” Ond choeliech chi -ddim mai’r cwbl fu rhyngom oedd hyn. Mi godes fy mhen i siarad, a dene -Jinny’n codi’i phen, ac edrych i fyw fy llygid i. Ac er bod fy -ngwefuse’n agored, wnaen nhw symud dim yn ol nac ymlaen. Roedd y gwrid a -gafodd trwy redeg, neu rywbeth, yn rhywbeth na fedrech siarad dim yn ei -olwg. Gwyrodd Jinny ’i phen, a dechre sgwenu’i henw efo’i throed, fel -wrth yr Hen Ffynnon. Fedrwn inne ddim peidio â dechre gneud yr un peth. -Beth wnai’r hen bobol, tybed, oedd heb ddysgu sgwenu, ar adeg fel hyn? -Dyma’r adeg y mae hi’n fantes bod dyn wedi cael tipyn o ysgol. - -Mi lwyddes o’r diwedd i ddeyd gair, ond ddaru Jinny ddim ond gwrido, ac -edrych arnai, fel taswn i’n un oedd wedi achub ei bywyd hi,—a chychwyn -adre. Mi arhoses nes gweled ei bod bron cyrraedd eu tŷ nhw’n ddiogel, ac -wedyn fel awel â fi, wedi chwysu cyn cychwyn. - -“Ymhle y buost ti mewn difri, Nedw?” medde mam. - -“Yn hebrwng Robin bach Ty’n Llidiard,” medde fi. Sonies i ddim am y peth -mae nhw’n alw’n “ac felly mlaen.” - -Fedrwn i fwyta fawr o dê, ac yr oedd mam yn bur bryderus.—“Fuost ti -ddim yn hel mafon duon?” medde hi,—“mae dy geg di’n ddu.” - -“Dipyn bach,” medde finne. A dene’r ’gom i gyd. - -Ar amser swper deydodd nhad wrth mam,—“Mae nhw wedi ffeindio’r hen -Fetsen Jenkins unweth eto.” - -“Yden?” medde mam. - -“Yden,” medde fo. “Jones y Plismon a’i daliodd hi’r tro yma yn edrych -allan trwy un o dylle ffenestri Sgubor Robert Green, ac yn gweiddi -‘Willie,’ â’i gwyneb yn waed i gyd.” - -“Pwy ydi honno?” medde fi, yn wylltach nag y dylwn i. Ddeydodd neb ddim -am dipyn,—“Hwyrach mai’r ysbryd welson nhw, ’nhad,” medde fi, â fy -ngwyneb yn rhyw ddechre gwynnu er fy ngwaetha. - -“Nage,” medde mam,—“does ene’r un ysbryd.” - -“Pwy ydi Betsen Jenkins?” medde fi. - -“Wel,” medde nhad yn ara, “hen wraig ydi hi o’r ochor arall i’r Foel -Ddu. Mae hi’n crwydro’r wlad ar adege, er pan ydwi’n cofio, bron. Roedd -ganddi fachgen unweth, tua’r un oed â fi, o’r enw Willie. Mi lladdwyd o -wrth hel mafon duon yn Sgubor Robert Green.” Ond mi gadwodd ’nhad y -gweddill o’r stori—ei fod o efo Willie ar y pryd—iddo fo’i hun. - -Rhyw bigo’i bwyd ac edrych yn syn oedd mam. Toc, mi welwn ddeigryn yn -hel i gornel ei llygad,—“Nedw,” medde hi, “nei di addo un peth i dy -fam?” Dydi hi byth yn deyd “i dy fam,” ond pan fydd rhywbeth go anodd -i’w neud yn dwad. - -“Bedi hwnnw?” medde fi. - -“Peidio byth â mynd i Sgubor Robert Green, ’machgen i, i hel mafon -duon,” medde hi. Yna trodd ei gwyneb i ffwrdd, gan dynnu ei llaw trwy -’ngwallt i yn ara ac ysgafn,—peth nad ydwi ddim yn cofio ei gweld yn ei -neud o’r blaen. Wedyn mi drychodd yn hir i’r gwagle. Yna mi drychodd yn -rhyfedd ar nhad, fel tase hi’n gweld trwyddo fo i’r ochor arall, ac -roeddwn i’n meddwl fod golwg braidd yn euog arno. - -Y ffordd y gofynnodd mam i mi, a wnaeth i mi ryw feddalu ac addo. Ond -beth petae Jinny’n gofyn imi fynd? Rydw i a hi’n dal yn ffrindie mawr, o -achos mae ene un peth na ŵyr neb ar wyneb y ddaear amdano, ond hi a fi. -A dene sy’n gneud ffrindie. - - - - - VI.—’RHEN NEDW. - - -Rhaid mod i’n hen, yn hŷn na John Huws, y Groshiar, a fo ydi’r dyn -hyna’r ffordd yma. Mae o’n byw wrth y Felin, a dyn dall ydio, a does -gyno fo ddim gwallt, ond tipyn bach o beth rhwng du a gwyn yn hongian, -fel cynffon chwiaden ar law, o’r tu ol, ac mae’i groen o’n felyn, ac yn -crychu fel swigen mochyn ar ol iddi sychu wedi ichi fethu ei chwthu hi’n -iawn, ac y mae’i wiscars o rhwng du a gwyn, ond y stripie melyn sydd dan -ei geg o. - -Roeddwn i yn y capel nos Sul dwaetha, ac yn teimlo reit dedwydd yno, fel -roedd pethe’n bod. Waeth gen i pwy fydd yno’n pregethu ar Nos Sul, mi -rydwi’n gyfforddus iawn yno, os bydd y bleinds i lawr, a’r darn crwn o’r -ffenest o’u tucha nhw’n ddu, a’r lampie a’r canhwylle’n ole. Mae’n well -gen i’r capel ar Nos Sul yn y gaea, na’r ha. Dydi John Huws chwaith ddim -yn edrych mor hyll yr adeg honno. Yn wir, mae’r hen bobol yn y sêt fawr -i gyd yn edrych yn neis, yn canu ei hochor hi, a phob un ond John Huws -yn cau eu llygid. Eu hagor nhw y mae o, er ei fod o’n ddall bost. - -Pan oedden ni’n canu nos Sul dwaetha, yn y cyfarfod gweddi—wel, doeddwn -i ddim yn canu fy hun, cnoi nghadach poced oeddwn i,—roeddwn i’n edrych -ar yr hen ddynion yma, ac yn deyd yn ddistaw, wrth edrych ar bob un -ohonyn nhw yn ei dro, “rydwi’n hŷn na thi, a thithe, a thithe, a -thithe,” nes mynd drostyn nhw i gyd. Wn i ddim ydech chi’n teimlo -weithie fel tasech chi wedi bod yn y byd yma rioed,—rydwi’n teimlo -felly weithie, yn hen, hen iawn, a’r adeg honno tydi Mynydd y Foel ddim -yn hen, na’r afon bach dan tŷ, na hyd yn oed Plas Bodidwal. Ac mae’r -cwbwl yn hŷn o lawer na taid, medde nhad, ac mae nhad yn hen ddyn, agos -i ddeugien oed, medde fo. Ar ol bod yn chware ar ffordd Mynydd y Foel, -ac i Wmffre, a Jac Ty’n y Wal, a Morus yr Allt, fynd adre a ngadael inne -fy hun, rydwi weithie’n teimlo mod i’n hen. Rydwi’n chware efo’r Foel -a’r afon bach, fel tase nhw’n blant. Wrth gwrs, dydi’r Foel ddim yn -rhedeg o gwmpas efo fi run fath a’r afon, mae hi’n llonydd, fel Isaac ’y -mrawd bach, pan fydd Wmffre a fi a fynte’n chware. Eistedd yn llonydd -mae Isaac, fel y byddwn ni’n deyd wrtho fo, ond mae o’n chware er hynny. -Felly y mae’r Foel, yn eistedd yn llonydd, a’r afon bach a finne’n -rhedeg a chwerthin. A faswn i ddim yn medru meddwl am John Huws y -Groshiar yn chware efo nhw. Mae nhw’n hŷn lawer na John Huws, medde -nhad, a rywsut fedra i ddim meddwl y base fo’n medru eu dallt nhw. Ac -wedi i mi fod yn chware efo nhw, rydwi’n edrych ar nhad a mam, fel mae -nhw’n edrych arna i bob amser, yn rhywun i’w ordro o gwmpas. - -Fi sy’n clymu tei nhad ar fore Sul, feder o ddim clymu’r pethe ffasiwn -newydd yma, ac os bydda i wedi bod yn chware efo’r afon bach dan tŷ a’r -Foel, nos Sadwrn, rydwi fel taswn i eisio deyd wrtho fo am ofalu bod yn -fachgen da yn y capel, a pheidio bwyta fferins, a chnoi ei gadach poced, -fel mae nhw’n deyd wrthym ni. Mi ddeydes hynny wrtho fo unweth, heb -feddwl, a chlywsoch chi rioed fel roedd o a mam yn chwerthin, nes siglo -a gwasgu eu hochre. Meddwl oedden nhw mai smalio oeddwn i, a finne’n -cochi at fy nghlustie pan weles i be ddeydes i, ac, wrth gwrs, doedd dim -i’w neud ond cymyd arna mai nhw oedd yn iawn. Dydwi ddim wedi deyd y -pethe yma wrth neb, hyd yn oed wrth Wmffre nghefnder, rhag ofn iddyn nhw -chwerthin am fy mhen i, a meddwl nad ydwi ddim yn gall, ac os unweth y -gneiff y bechgyn feddwl nad ydech chi ddim yn gall, wel, mae hi’n amser -i chi adael yr ysgol, neu gael glasenw, a dydwi ddim ond deg oed eto. - -Ond, yn wir, rydwi’n teimlo’n rhyfedd weithie. Dene’r hen dderwen fawr, -yn y coed mae nhw’n alw’n Nyrs[6] Goed Llus, mae hi â thwll digon maint -ynddi i chi gadw picnic ynddo fo, a dydi John Huws y Groshiar ddim yn ei -chofio hi’n cael ei phlannu, medde fo wrth lot ohonom ni oedd yn ei holi -yn ei chylch; ond pan oeddwn i yn y Nyrs, y diwrnod o’r blaen, ar fy -mhen fy hun, mi roddes fy mreichie amdani i’w chusannu,—roeddwn i’n -teimlo’n gymint o ffrindie efo hi. Rywsut, dydwi ddim yn leicio’r coed -ifinc, dyden nhw ddim yn cofio dim byd, ond rhaid fod y dderwen yn cofio -pethe sydd wedi digwydd ers talwm, cyn i John Huws gael ei eni, ac rydw -inne’n eu cofio nhw, weithie, pan fydda i ar fy mhen fy hun. Mae’n well -gen i ’r dderwen yma na’r un sydd wrth bont y Llan, am ei bod hi’n fwy -unig. - -Dene’r hen dwmpath wrth odre’r Foel, yn ymyl Bedd y Porthmon, a’r afon -bach yn rhedeg heibio iddo fo. Mae ene borthmon wedi ei gladdu yn y fan -honno. Ystalwm iawn, medde nhad, roedden nhw’n pedoli gwartheg, gwartheg -cofiwch, nid cyffyle, yn y dolydd, ac yn eu cerdded nhw i Loeger, a’r -porthmyn ar gefne eu cyffyle yn eu gyrru nhw, ac yn dwad yn ol efo llond -pob man o arian. Wel, mi ddaru lot o ddynion oedd yn cyfarfod yn y -“_Black Crow_” fynd i gyfarfod un porthmon, a’i ladd o, a chymyd ei -geffyl a’i arian oddiarno, a rhedeg i ffwrdd o’r wlad, na welodd neb -byth monyn nhw, wedi ei gladdu o yn gynta yn y bedd yma, yn ymyl yr hen -dwmpath. Roeddwn i’n pasio’r hen dwmpath un pnawn Llun, y gaea dwaetha, -wrth ddwad o’r ysgol. Ryden ni’n byw ymhell o’r ysgol, ar odre’r Foel, a -does dim eisio i chi gario grug i gynnu tân yn ein tŷ ni, dim ond mynd i -dop y Foel, a thynnu baich na feder dyn mo’i gario fo, ac wedi ei rwymo, -rhoi cic iawn iddo. Welsoch chi rioed fel y mae o’n rowlio i lawr, ac yn -neidio tros y gwrych i’r ardd. - -Mae ene dwll yn y twmpath, i lawr o’r golwg, dipyn yn llai na thwll -gwningen, ac roedd hi’n dechre nosi’r pnawn yma, pan oeddwn i’n pasio, -ond fedrwn i ddim peidio aros i orwedd ar y twmpath, i edrych i mewn i’r -twll, ac yr oedd yr afon bach yn rhedeg wrth fy nhraed i, ac yn cadw sŵn -fel arfer. Mi ddalies i edrych i’r twll yn hir, heb weled dim byd, nes -mynd i deimlo’n drymllyd. Mi feddylies toc mod i’n gweled gole’n symud -yn ei waelod o, heb fod yn ddim mwy na gole pry gole. Wrth imi ail -edrych, mi welwn rywbeth fel pry yn dwad i fyny’r twll, gan godi un -goes, a dal cannwyll fechan, fechan, â’i droed. Roedd arnai dipyn bach o -ofn i ddechre, ond rywfodd roedd arnai awydd mawr hefyd gwybod be oedd y -pry rhyfedd yma. - -Pan ddaeth o i geg y twll, mi ddalies fy llaw, ac mi gamodd i’m llaw i, -gan ddal y gannwyll o hyd â’i droed. Mi geisies chwythu’r gannwyll, ond -pan ddaru mi hynny, neidiodd oddiar fy llaw i, a safodd ar lawr, a dyma -fo’n chwyddo, ac yn chwyddo, ac yn chwyddo, nes bod mor fawr a nhad, a -be oedd o ond hen ddyn. Wel, mi ddychrynnes dipyn, a phan welodd o fi -felly, chwerthodd dros y wlad. “D’wyt ti ddim yn fy nabod i, rhen Nedw?” -medde fo. “’Rhen Nedw” mae Wmffre’n fy ngalw i hefyd, pan fyddwn ni’n -fwy nag arfer o ffrindie. - -Yr oedd rhywbeth mor gynnes yn chwerthin yr hen ddyn, nes imi benderfynu -mynd yn nês ato. Roeddwn i’n ei nabod o’n iawn, ond fedrwn i yn fy myw -gofio ar y funud pwy oedd o. Roedd o’n dawnsio mor ysgafn fel y -cynhygies i chware efo fo. “Ddim heno,” medde fo, “mynd i’n gwlâu mae’r -hen wraig a finne—edrych i’r twll.” Mi edryches wedyn, a’r hen ddyn yn -dal y gannwyll imi, a gwelwn bry arall yn dwad ohono fo. Dalies fy llaw -i’r pry hwnnw hefyd, ac mi ddaeth arni hi. “D’wyt ti ddim yn ei nabod -hi?” medde’r hen ddyn,—“edrych di’n iawn rwan.” Wrth imi ddal i edrych, -mi chwyddodd y pry hwnnw hefyd, a be welwn i o mlaen i, ond hen wraig yn -chwerthin mor lawen a’r hen ddyn. “Wel yr hen Nedw!” medde hi, gan daflu -ei breichie am fy ngwddw i, a ’nghusannu nes bod bron imi golli ngwyneb. -Ac er nad ydwi byth yn leicio’r hen gusannu yma, roeddwn i wrth fy modd, -a doedd neb yn edrych. Fedrwn i neud na rhych na gwellt ohonyn nhw, er -na fues i rioed yn fwy wrth fy modd efo neb. Roedden nhw’n nallt i -rywsut yn well na hyd yn oed nhad a mam, ac mi ddechreues ddeyd pethe -wrthyn nhw, nad oeddwn i ddim wedi meiddio eu deyd hyd yn oed wrth -Wmffre. - -“Wel,” medde’r hen ddyn, “mae’n gamp iti ddeyd pwy yden ni er ein bod -ni’n gymint o ffrindie.” - -Be ddeydwn i’n te, ond nad oeddwn i ddim yn cofio? Plygodd yr hen ddyn -ata i nes mod i’n clywed ei wynt o’n gynnes ar fy ngwddw, a deydodd yn -ddistaw, tan edrych o’i gwmpas,—“Enaid y Foel ydw i, ac Enaid yr afon -bach dan tŷ ydi hithe.” Roeddwn i’n methu dallt am funud be oedd o’n -feddwl, ond mi gofies fod y pregethwr y nos Sul cynt wedi deyd stori am -enaid rhyw fachgen bach yn mynd i ffwrdd, gan ddeyd be oedd enaid, pan -oeddwn i’n edrych ar y darn ffenest crwn oedd mor ddu uwch ben y bleind, -er mwyn gweled fase ne rywbeth yn edrych trwyddo fo o’r tuallan. Ac mi -ddalltes yr hen ddyn yn syth. Roedd o’n mynd i ddeyd rhywbeth arall, ond -dyma lais rhywun yn hanner nadu y tu ol i mi. Trois i edrych, ac er fy -syndod, roedd hi’n dwyll fel y fagddu, ond fod rhyw ole bach yn dwad o’r -pellter, a phwy glywn i’n gweiddi f’enw i ond mam. Dwad yr oedd hi i -edrych amdana i efo lantar. Roedd hi’n falch o ngweld i, a minne’n falch -o’i gweld hithe hefyd, gan ei bod mor dwyll, a’r hen ddyn a’r hen wraig, -erbyn hyn, wedi mynd. Ond welsoch chi rioed mor ifanc roedd hi’n edrych. -Ddeydes i ddim am fy ffrindie wrthi: gwyddwn na fase hi ddim yn dallt, -ac y base hi’n mynd i nadu wrth feddwl fod rhywbeth o’i le arna i,—mod -i’n deyd anwiredd, neu ddim yn gall. Mae Isaac yn methu dallt y pethe -sy’n mynd rhwng Wmffre a fi, a pheth diflas ydi ceisio sbonio pan na -bydd pobol yn dallt, a fase mam ddim gwell. Eis i ngwely reit gynnar y -nosweth honno, a hynny ohonof fy hun. Rywsut roedd nhad a mam yn siarad -am bethe anniddorol iawn i mi, wedi ymgom yr hen ddyn a’r hen wraig, fel -y mae Winnie ac Isaac, pan fydd Wmffre a fi’n chware. Babi ydi Winnie, a -dydi hi ddim yn ddwyflwydd eto, a chofiwch mod i’n ddeg. - -Ond y nosweth ryfedda oedd honno pan oedd modryb Ann yn sâl, a minne’n -gorfod mynd i dŷ cipar Bodidwal i chwilio am wningen i neud potes iddi -hi, fel roedd y doctor yn deyd. Plas Syr Hugh ydi Bodidwal, a dydi Syr -Hugh ddim yno ers tro. Dydi’r Plas ddim digon maint iddo rwan, medde’r -cipar. Mae o wedi cael ei godi gan y llywodraeth, ac mae’r llywodraeth -wedi ffeindio lle iddo fo fyw yn Lloeger, medde’r cipar, mwy o lawer na -Bodidwal. Wedi cael ei neud yn fancrafft,[7] neu rywbeth fel ene mae o, -a’r cipar sy’n edrych ar ol Bodidwal rwan, ac yn byw yn ymyl. Roedd Syr -Hugh eisio mynd i’r Senedd unweth, ac roedd yn rhaid i bawb fotio er -mwyn iddo gael mynd yno, a daeth y cipar o gwmpas y tai i ddeyd os gwnai -pobol fotio iddo, y cawsen nhw wningen am ddim, dim ond gofyn, ac mi -fotiodd f’ewyrth John iddo,—dydi nhad ddim yn hidio am wningod, medde -fo. Dyn clên iawn ydi Syr Hugh. Mi roddodd pawb oedd gan fflagie rai i -fyny, pan aeth o i’r Senedd, ond doedd gennym ni run fflag, medde mam. -Doedd pobol ddim mor llawen ag y basech chi’n disgwyl pan gafodd o’i -godi’n fancrafft. Dydwi ddim yn meddwl fod pobol yn meddwl cymint ohono -fo rwan ag y buon nhw. - -Pan oedd modryb Ann yn sâl, a’r doctor yn deyd y base potes gwningen yn -ardderchog iddi hi, mi es, ar ol tê un nosweth, dros f’ewyrth at y -cipar, i ofyn am un, gan nad oedd Wmffre gartre. Y mae tŷ’r cipar yn y -coed, dipyn oddiwrth Bodidwal, ac y mae’n rhaid i chi fynd drwy goed, ac -wedyn heibio Bodidwal, ac wedyn drwy goed, i fynd yno. Roedd hi’n dechre -twllu pan oeddwn i’n cychwyn, ac mae ene lofft wedi ei chloi ym Modidwal -na fu neb erioed ynddi hi, ac mae gwaed ar y wal, medde nhw. A deyd y -gwir i chi, roedd arna i ofn mawr wrth fynd drwy’r coed cyn dwad at y -Plas, a phan roddodd rhywbeth sgrech yn y coed, meddylies fod fy nghap -ar fy mhen i fel tase fo ar dop gwrych, fel yr oedd fy ngwallt i’n codi. -Roedd hi cyn dwlled a’r fagddu, ac roeddwn i braidd yn falch o hynny -weithie, ac yn cerdded ar flaene nhraed, ond er fy syndod, fel roeddwn -i’n agoshau at Fodidwal, roedd hi’n mynd yn oleuach o hyd. - -Rhaid i chi fynd heibio ffrynt y Plas i dŷ’r cipar, ac ar wal y ffrynt, -uwchben y ffenestri, ffenestri bychin duon, mae ene rês o hen wynebe -cerryg. Mae ene un efo trwyn smwt, a’r llall wedi colli’i glust, a’r -llall efo clustie ci, a’r llall heb ddim ond un llygad. Penderfynes na -chodwn i mo mhen i edrych arnyn nhw, y rhedwn i heibio iddyn nhw fel y -gwynt, o achos mi fum i ac Wmffre’n lluchio cerryg atyn nhw fwy nag -unweth wrth basio’r Plas, a neb gartre, a dydwi ddim yn siwr nad ni a -roddodd drwyn smwt i’r un sydd hefo un rwan. Ond er imi benderfynu, -fedrwn i ddim yn fy myw beidio edrych. Pan godes i mhen roedd hanner -ucha’r Plas yn reit ole, a’r penne i gyd yn y golwg, a’r cynta yr -edryches i arno oedd yr un efo un llygad. Wedi edrych arno am funud, -fedrwn i ddim yn fy myw dynnu fy llygid oddiarno, ac yn wir i chi, be -wnaeth o ond wincian arna i efo’r llygad dall. Roedd o mor ddoniol, fel -na fedrwn i ddim peidio chwerthin, ac mi anghofies fod arnai ofn. Dene -fo’n wincian â’r llygad arall, ac yn crychu ei dalcen yn ol a blaen, fel -y bydd nhad yn ei chrychu pan fydd arno eisio i Winnie weld ei gorun o’n -ysgwyd, ac yr oedd y gole ar y Plas yn dwad yn is i lawr o hyd. A be -feddyliech chi, dyma’r gwyneb un llygad yma allan o’r wal, ac yn dwad -ata i,—dim ond pen, ond roedd o’n wincian ac yn gwenu, fel na fedrwn i -neud dim ond chwerthin. - -“Wel, rhen Nedw,” medde fo, “ai ti wyt ti, dywed? Pwy fase’n meddwl dy -weld di’n y fan yma, er mod i wedi colli un llygad wrth chwilio am danat -ti.—Tyrd i lawr, Owen,” medde fo wrth y gwyneb oedd wedi torri ei -glust. A dene’r gwyneb hwnnw i lawr. - -“Paffiwr ofnadsen ydi Owen yma,” medde fo, “fo laddodd y Sais mawr hwnnw -yr wsnos dwaetha, a fi claddodd o. Mi claddes o ar ei eistedd. Fedrodd y -Sais neud dim i Owen ond torri ’i glust o.” - -“Paid a lolian,” medde Owen, “mae chwaneg o baffio i fod.” - -Trodd ata i. “Faset ti ddim yn leicio’n helpio ni?” medde fo wrtha i. -“Rwan, tyrd yn dy flaen,—ac yn ol a blaen yr aethom ni ein tri am -hydoedd,—y ddau ben un bob ochor imi, a minne’n martshio yn y canol -rhyngddyn nhw, nes berwi o chwys, a’r penne erill yn ein gwylio ni a -gweiddi hwrê. A doeddwn i’n gweld dim yn od o gwbwl yn y penne heb ddim -cyrff yma. Mi anghofies bopeth am y wningen a phawb, dim ond disgwyl -gweld sowldiwrs diarth yn codi eu penne dros y graig oedd ar ochor y -Plas. Mi wyddwn mai Owen Glyn Dŵr oedd y pen cyfa yma, o achos roedd y -scŵl wedi deyd wrthym ni. Be feddyliech chi o feddwl eich bod chi’n byw -yn oes Glyn Dŵr? - -“Helo,” medde rhywun o’r tu ol inni. - -“Dene nhw’n dwad!” medde fi, gan droi mhen,—a phwy oedd yno ond y -cipar. Trois yn ol i edrych ar y penne, ond roedden nhw yn eu lleoedd ar -y wal, heb symud dim o gwbwl, yn edrych dros y coed, yng ngole’r lleuad. - -Wyddwn i ddim yn iawn ar y dechre lle roeddwn i, ac yr oedd y cipar yn -edrych yn od arna i. “Be haru ti, dywed?” medde fo, “yn rhedeg o gwmpas -yng ngole’r lleuad yn y fan yma, yn lle bod yn dy wely?” A dene’r adeg y -cofies i mai bachgen oeddwn i, ac nid sowldiwr, ac fod gen i dad a mam. -Mi ddeydes fy stori wrtho, pan oedd o ar fin gafael yng ngholer fy jeced -i. A phan glywodd o enw f’ewyrth John, newidiodd ei wêdd, a daeth yn -ddyn neis. “Tyrd efo mi,” medde fo. Wel roeddwn i’n synnu ato fo’n -siarad braidd yn chwyrn, heb ddeyd “os gweli di’n dda,” wrth un oedd -gymint hŷn na fo, ond ddeydes i ddim byd. Waeth i chi heb ddeyd pethe -fel hyn wrth gipars. O ran hynny, fedrwn i ddim deyd yr hanes wrth nhad -a mam chwaith, pan oedden nhw’n synnu lle bum i mor hir, ac wedi bod yn -anesmwyth, medde nhw, a nhad ar fin cychwyn i edrych amdana i. Ond yn -wir yr oedden nhw’n edrych yn ifanc yn ymyl Owen a’r gwyneb un llygad -hwnnw. - -Ydech chi’n teimlo’n hen weithie, deydwch, ac yn fwy cyfforddus efo -pobol oedd yn y byd yma ers talwm iawn, nag efo neb arall? Fydda inne -ddim yn teimlo felly, chwaith, o ran hynny, ond pan fydda i ar fy mhen -fy hun. - ------ - -[6] Nyrs—_Nursery_, llwyn mamaeth. - -[7] _Bankrupt._ - - - - - VII.—EOS Y WAEN. - - -Ddisgwyliodd Wmffre a fi rioed gymaint am ddim ag a wnaethom ni am -nosweth y Majic Lantar, a chawsom ni rioed ein siomi gymaint mewn dim. -Mi fase’n siom hollol onibae am un llygedyn yn y diwedd. A hynny am ddau -reswm. Y rheswm cynta oedd Daniel Williams, Eos y Waen, ac mi soniaf am -y llall yn nes i ddiwedd y stori,—mi drodd hwnnw’n dipyn o fendith i -ni. - -Does arnom ni’r bechgyn ddim ofn neb yn yr ardal i gyd ond Daniel -Williams, Eos y Waen. Ac y mae o’n llwyddo i ddwad ar ein traws ni -ymhobman, hyd yn oed yn y lleoedd mwyaf annhebyg, fel y cewch chi weld. - -Os sibryda rhywun pan fyddwn ni ar ganol chware fod Daniel Williams, Eos -y Waen, yn dwad, dene ddigon. Diflanna pawb fel tase’r ddaear wedi eu -llyncu ar darawiad amrant. Os bydd y llyncu hwnnw’n amhosibl, ryden ni’n -gadael ein tacle chware yn y lle y mae nhw, prun bynnag ai marbls, neu -pegi, neu gneuen goblo fydd ar droed ar y pryd, ac yn ffurfio’n llinell -mor agos i’r wal neu’r gwrych ag y medrwn ni, a’n gwasgu’n hunen iddyn -nhw nes i’r pigie fynd i’n cnawd ni, os gwrych fydd tu ol i ni. Fel y -daw Daniel Williams i’r golwg, ryden ni’n edrych arno heb dynnu’n golwg -oddiarno fo, a’i ddilyn â’n llygid gan sylwi’n fanwl ar bob symudiad, yn -enwedig ar ei chwythu o. Mi gaf sôn am hwnnw eto. Wedi iddo basio mae hi -bob amser yn helynt, a Morus yr Allt sy’n ei dechre fel rheol. Dydi -Morus ddim yn dwad i’n capel ni, ac y mae Daniel Williams, Eos y Waen, -yn dwad. - -“Weldi o’n chwythu,” medde Morus bob amser ar ol iddo basio. - -“Cofia di,” medde fi neu Wmffre, neu Willie’r Pant, neu rywun arall fydd -yn dwad i’n capel ni, “ei fod o’n fardd.” Os bydd bechgyn diarth yn ein -mysg ni, eu cwestiwn nhw bob amser ydi bedi bardd. - -“Dyma ydi bardd,” ydi ateb Morus yr Allt, “dyn yn chwythu ac yn tagu fel -injian ddyrnu bob amser.” - -“Nage,” ydi ateb Bob y Felin neu rywun tebyg iddo fo, sy’n mynd i’r -capel ucha,—“dyn yn medru codi——,” wel, mi gaf ddrwg am ddeyd yr un -gair ag a ddeydodd o, o achos un yn deyd geirie mawr ydi Bob. Ond yr hyn -mae o’n feddwl ydi mai dyn yn medru codi ysbrydion drwg ac yn eu rhoi -nhw i lawr ydio. - -Ar hyn, mi neidia rhywun arall i mewn a deyd, “Os felly, dydi Daniel -Williams ddim yn fardd yrwan o achos mi ddaru’r ysbrydion drwg fynd yn -fistar arno fo unweth a’i dynnu drwy gant o wrychoedd.” - -Rydwi wedi clywed yr ymgom ene bellach ugeinie o weithie. Ond er mod i -wedi hen arfer â hi, fedrai ddim pasio Daniel Williams heb arswyd. Ond y -tro cynta y clywsom ni hi i gyd, yr adeg honno y cawsom ni’n dychrynnu’n -iawn. Un diwrnod yn y gaea, ryw dair blynedd yn ol oedd hi, a nifer o -fechgyn wedi bod yn chware’n rhy hir ar eu ffordd o’r ysgol. Yr oedd -hi’n twllu’n gyflym cyn inni gyrraedd adre, ac mi ddaeth yn gawod drom o -law, a ninne’n aros i ymochel dan bren. Pwy a welem ni’n ymochel rhwng -twyll a gole yr ochr arall ond Jona’r Teiliwr. Dydi pobol ddim yn edrych -ar Jona fel yn rhyw gall iawn, fel y gwyddoch chi, heblaw ei fod yn -gloff a chanddo draed clwb. Ac efo’r plant y mae o’n leicio bod. Heb -baratoi dim arnom ni at y peth, dyma fo’n croesi atom ni ac yn -deyd,—“Mae Daniel Williams, Eos y Waen, yn medru codi cythreulied, a -dacw fo’n dwad yrwan.” Mae Jona yn cael caniatad pobol i ddeyd y gair -mawr ene am nad ydio ddim yn rhyw gall iawn. I’r gwrych i ganol y drain -dros ein penne â ni y funud honno, a chau’n llygid nes i Daniel Williams -basio. Yna i ffwrdd â ni fel yr awel adre. Yr oedd Jona wedi ei siomi’n -arw na fuasem ni’n aros am gom ar ol y newydd ene. - -“Mam,” medde fi ar ol mynd adre, “ydio’n wir am Daniel Williams, Eos y -Waen, ei fod o’n medru codi’r pethe hynny?” “Pethe hynny” ydi enw mam -arnyn nhw. - -“Ydi,” medde mam, “_wedi bod_, ond dydio ddim yn eu codi nhw yrwan.” - -A dene hi’n deyd mai hynny oedd ei fusnes o un adeg, fod llyfre ganddo -i’r pwrpas, ac y galle fo eu codi nhw a’u gostwng pan fynnai. Ond iddo -fynd yn rhy hy arnyn nhw unweth, neu eu codi a methu a dwad o hyd i’w -lyfre’n ddigon buan, ac i rywun fore drannoeth ei weld o’n hanner marw -a’i ddillad yn rhidens. Mi losgodd ei lyfre wedyn yn ol y stori a -glywodd mam. Ond y drwg ydi nad oedd mam ddim yn glir ar y darn ola -ene,—ei fod o wedi gollwng ei afael ohonyn nhw. - -Ac eto, mae hi’n anodd peidio â chwerthin wrth edrych arno fo os byddwch -chi’n sâff oddiwrtho, fel yn y capel neu rywle felly, o achos y chwythu -yma. Wrth gymyd ei wynt mae o’n tynnu ei foche i mewn nes eu bod nhw’n -cyfarfod ei gilydd yn ei geg o, wedyn gollwng ei wynt allan nes bod ei -foche’n mynd fel dwy swigen. A rhwng pob anadliad mae o’n crychu a chodi -a gostwng ei drwyn yr un fath yn union a gwningen. Yn y capel mae o’n -gneud hyn ore, ac mi wyddom oddiwrth ei ddull o sut bregethwr sy’n y -pulpud. - -Weithie pan fydd y pregethwr yn gweiddi ac yn ratlo, nes bod yn goch ei -wryneb, ac Wmffre a fi’n meddwl mai dyma’r pregethwr gore a glywsom ni -rioed, mi drycha un ohonom ar Daniel Williams, yna pwtian y llall a -deyd,—“Dydi hwn fawr o bregethwr.” - -“Sut y gwyddost ti?” medde’r llall. - -“Dydi Daniel Williams ddim yn chwythu’r nesa peth i ddim,” medde’r -edrychwr. - -Weithie fel arall y mae hi. Dyn tawel fydd ambell bregethwr, a ninne’n -mynd braidd yn anesmwyth, ac edrych o gwmpas. Yn sydyn, mi wêl un ohonom -Daniel Williams, ac mi ddywed wrth y llall,— - -“Dy! lad, dyma iti bregethwr.” A’r achos o hynny ydi’r olwg ar Daniel -Williams. Mi fydd ei foche fel megin, a’i drwyn yn mynd i fyny ac i lawr -gymint fyth, a rhyw ole rhyfedd a diarth yn ei lygid o fydd yn ein -llonyddu, nes inni fethu â chwerthin, er gwaetha’r ystumie. Mi welwch, -felly, rhwng popeth, fod Daniel Williams yn ddychryn i ni i gyd. Mae gan -hyd yn oed nhad ryw hanner ofn Daniel Williams. Mi ofynnes iddo un -diwrnod,— - -“Nhad, pam na newch chi roi smocio heibio?” - -“Wel,” medde nhad mewn rhyw arswyd, “glywest ti’r stori honno am Daniel -Williams, Eos y Waen? Mi benderfynodd ynte unweth roi smocio heibio, a -threiodd hi am flwyddyn. Mi guddiodd ei faco a’i getyn mewn twll yn y -cae dan tŷ, a chyn brecwest bore pen y flwyddyn mi aeth yno i’w nhôl -nhw, a smocio mae o byth.” A lle sal oedd hi i nhad fedru ei roi heibio -os methodd Daniel Williams. - -Mae ofn Daniel Williams ar bawb felly. Ond os oes gan bobol erill resyme -tros ei ofni o mae gan Wmffre a fi lawn mwy o resyme dros hynny na neb -arall, fel y gwelwch chi rwan. - -Dyma i chi ddau dro y cawsom ni rywbeth i’w neud â fo, ac mae’r ola yn -dwad â ni at y Majic Lantar. Un nosweth y gaea dwaetha mi yrrwyd Wmffre -a fi i’r Seiat i gynrychioli’n dau deulu. Ac mae gennym ni gryn ddwy -filltir i’r capel. Ar y ffordd ryden ni’n pasio’r Mynydd Bach,—boncyn -llawn o eithin lle mae merched Pen Llan yn sychu dillad ar ddiwrnod -golchi. Yr oedd hi’n bur dwyll, ac wrth basio beth welwn ni ond fflam -fechan yn dechre yn yr eithin a rhywun yn gwibio’n ol a blaen heibio -iddi. Aethom yno, a phwy oedd yno ond Morus yr Allt, Dic Twnt i’r Afon, -Bob y Felin, a Jac y Gelli, yn dechre rhoi’r eithin yma ar dân. A rywsut -mi ddarum anghofio i ble roeddem ni wedi cychwyn, a dechre eu helpio nhw -’n ddiymdroi. Cyn pen ychydig o eiliade roedd y fflamie’n lliwio’r awyr -y peth propa welsoch chi. Ymhen tipyn dene’r sgrechian mwyaf anobeithiol -a ddisgynnodd ar glustie neb erioed, y tu ol i ni, a holl wragedd yr -ardal ar ein hole. Pan ddaru nhw gyrraedd yno, doedd yno neb i’w -croesawu, na siw na miw yn unman ond sŵn y fflamie. Wrth feddwl am -gartre, a be dase’r stori’n mynd yno, mi gofiodd Wmffre a fi’n sydyn mai -ar y ffordd i’r Seiat roeddem ni. A doedd dim rheswm gwell i’w roi dros -fod heb wybod am yr helynt na deyd ein bod ni yn y Seiat. Ac yno â ni. -Pan oeddem ni’n sefyll y tuallan i’r capel yn petruso trwy ba ddrws i -fynd i mewn, agorodd un o’r dryse, a’r bobol yn dechre dwad allan. Mi -ddechreuodd gwefuse Wmffre grynu. “Hidia befo,” medde fi, “raid inni -ddim deyd adnod.” A dene ni’n troi’n ol a dechre toddi i mewn i’r -gynulleidfa. - -“Helo!” medde llais fel taran o’u canol nhw, “ymhle y buoch chi?” “Dowch -i mewn bobol,” medde’r llais wedyn, fel taran arall. Ac i mewn â phawb. -Wedi inni godi’n llygid, pwy oedd yn edrych i lawr arnom ni fel un o’r -pethe hynny fedre fo godi a gostwng, ond Daniel Williams. Ddeydodd o -ddim, ond edrych arnom ni. Ac roedd hynny’n ddigon. Roedd y distawrwydd -yn llethol, a’r torri cyntaf arno oedd ein gwaith ni’n snyffio crio. Yna -gofynnodd Daniel Williams inni am adnod. - -“Cofiwch wraig Lot,” medde Wmffre dan ddal i snyffio crio. - -“A Job a atebodd ac a ddwedodd,” medde finne yn yr un gyflwr a fo. - -Dene lle buom ni wedyn allan o hydoedd yn gwrando ar Daniel Williams yn -deyd hanes Job a gwraig Lot. Mi allswn i feddwl ar ei stori o, yn ol yr -hyn oeddem ni’n ddallt arni, fod y ddau’n ffrindie mawr. Wedi iddo fo -orffen deyd hanes y ddau, aeth pawb adre. - -Yr oedd arnom ni ofn Daniel Williams o’r blaen, beth am yrwan, te? A -dene sut roedd hi ar bethe rhyngom ni a Daniel Williams ddiwrnod y Magic -Lantar, pan ddaru ni neidio o’r badell ffrïo i’r tân. - -Y gweinidog o’r dre oedd yn dwad i roi Magic Lantar, i dynnu tipyn ar -ddyled y capel. Mi ddaeth yn gynnar yn y pnawn i’r Hendre yn ei gerbyd, -a’i gelfi efo fo. Ond doedd dim lle i’r ferlen yno am mai gaea oedd hi, -a’r anifeilied i gyd i mewn, a’r Hendre’n ffarm fechan. Dyma air i’n tŷ -ni eisio i mi fynd i’r Hendre. Ac mi es i ac Wmffre. - -“Nedw,” medde John Edwards yr Hendre, “fedri di ddreifio?” - -“Medra,” medde fi. Fum i rioed yn gafael mewn awenne, ond wedyn doeddwn -i ddim gwaeth er trio. - -“Fedrwch chi’ch dau fynd â’r cerbyd yma i’r Waen i dŷ Daniel Williams?” -medde John Edwards. - -“Medrwn,” medde ninne efo’n gilydd. - -“Ewch i mewn,” medde John Edwards. - -Ac i mewn â ni, mi’n gafael yn yr awenne a John Edwards yn gafael ym -mhen y ferlen nes inni fynd o’r buarth i’r ffordd fawr. Wedi deyd wrthym -ni am gymyd gofal, aeth John Edwards yn ei ol. Mae’r ffordd o’r Hendre -i’r Waen yn agos i dair milltir, a’r un ffurf a’r llythyren Z, ac yn -ffordd fynydd bron i gyd. Wedi mynd o olwg yr Hendre, dene stopio’r -cerbyd i feddwl sut i neud. Roeddem ni wedi clywed lawer gwaith am -ddynion yn gyrru nes bod carne’r ceffyl yn gwichian. Ac mi ddarum -benderfynu y carem ninne glywed carne ceffyl yn gwichian am unweth yn -ein hoes. A dene yrru, a gyrru, ond doedd carne’r ferlen ddim yn -gwichian er ei bod hi’n rhedeg yn ofnadwy. Dyma ni’n trio cynllun -arall,—codi ar ein traed yn y cerbyd, a neidio ar i fyny, a disgyn yn -ol iddo, mor debyg i lwyth o gerryg ag y medrem ni. A phob tro y gwnaem -ni hynny, roedd y ferlen yn rhoi plwc newydd, ac yn chwyrnellu mynd, ond -doedd ei charne hi ddim yn gwichian. Wedyn dene drio sut y llwyddai -dawnsio yn y cerbyd a gneud oernade. Mae’n wir fod y ferlen yn mynd, ond -doedd ei charne hi ddim yn gwichian. Er tynnu at yr awenne a phlycio a -neidio, a sgrechian, doedd dim yn tycio,—methu â chael ei charne i -wichian ddaru ni. - -Wrth gwrs, doedd gennym ni ddim syniad sut i droi trofa, neu basio -rhywbeth ar y ffordd. Y peth a wnaem ni’r adeg honno, oedd tynnu at yr -awenne nes i’r ferlen stopio, a mynd i lawr a gafael yn ei phen. Wedi -dwad heibio braich olaf y ffordd, yr oeddym yn rhydd i fynd fel y mynnem -wedyn, a chafodd y ferlen fynd, a ninne’n y cerbyd yn dawnsio a neidio a -gneud y sŵn mwyaf priodol i’r amgylchiade. Mi ddaru’n gyrraedd y Waen -rywsut heb feddwl, a phwy oedd yn sefyll ar ganol y buarth, yn chwythu -yn ddigon trwm i’n taro ni i lawr, ond Daniel Williams ei hun. Daeth -ymlaen heb ddeyd gair, gafaelodd yn y ferlen oedd yn laddar o chwys, a -throdd ei gefn arnom. Mi ddaru’n i’n dau sylwi fod ei war o’n goch iawn -wedi iddo droi. O’r cerbyd â ni fel awel, a heibio’r gornel o’r golwg -cyn i Daniel Williams ddwad yn ei ol, neu wn i ddim sut y base hi arnom -ni. - -“Wel,” medde Wmffre, “dene ddigon ar Daniel Williams,—y Magic Lantar -bellach.” Doeddem ni ddim wedi meddwl am ddim arall ers wythnose. Ac i -feddwl ein bod ni wedi cael gyrru cerbyd dyn y Magic Lantar. Mi wyddem y -bydde dannedd y bechgyn i gyd yn rhedeg. Dene fynd i’r capel, a gosod -ein hunen mewn lle amlwg i weld pethe, ryw ddwylath oddiwrth y gynfas. -Toc, mi gododd y gweinidog. “Dydi’r cadeirydd ddim wedi dwad,” medde fo, -“ac mae’n bleser gen i ofyn i Daniel Williams, Eos y Waen, gymyd ei le.” -Mi gurodd pawb eu dwylo ond Wmffre a fi. Dyma Daniel Williams ymlaen, ac -eistedd yn syth o’n blaene ni, gan edrych i’n cyfeiriad ni, ac mi -spwyliodd y cwbwl. - -O drugaredd mi aeth y gole i lawr a Daniel Williams o’r golwg, ond yn y -munud mi waeddodd Wmffre dros y lle,—“Mae rhywun yn fy mhinsien i.” -Wyddom ni ddim yn iawn hyd heddyw pwy ddaru, ond roeddem ni o fewn -cyrraedd braich Daniel Williams. - -Mi ddarum feddwl y base rhyw gysur ar ol i’r gole fynd i lawr, ond mi’n -siomwyd wedyn, a dyma fi’n dwad at yr ail reswm y sonies i amdano. -Welsoch chi rotsiwn beth, roedd y lantar yn mygu fel odyn. - -“Llun blacs o Affrica sy ar y gynfas rwan,” medde’r gweinidog. Ac mae’n -debyg ei fod o’n deyd y gwir. Welem ni mo’r gynfas, ond mi welem flacs -yn nofio yn yr awyr ymhob man. A beth bynnag a ddeydai’r gweinidog oedd -ar y gynfas, welem ni ddim ond y blacs yma, nid ar y gynfas, ond rhyngom -ni â hi. - -Dene’r gole i fyny o’r diwedd, ac yr oedd Wmffre a fi, oedd yn ymyl y -lantar, fel blacs ein hunen, yn enwedig lle roedd Wmffre wedi crïo tipyn -ar ol y pinsh hwnnw. Ond roedd ene un cysur,—pan gododd Daniel Williams -i ddiolch i’r gweinidog, mi welem ei fod ynte fel blac hefyd. A fedre fo -ddim mynd yn ei flaen gan fel roedd pobol yn chwerthin am ei ben o. Ac -roedd cael chwerthin am ben Daniel Williams, Eos y Waen, yn beth mor -newydd nes ei fod o bron cystal â Magic Lantar. - - - - - VIII.—BOD YN DDIYMHONGAR. - - -Mae Wmffre a fi wedi cael diwrnod da iawn heddyw at ei gilydd. Doedd -ene’r un ysgol am fod merch y Cwm yn priodi, a’r scŵl eisio bod yn yr -Eglwys yn canu’r organ. Roedd y rhan fwyaf o’r bobol a’r plant wedi mynd -i weld y briodas a’r rhialtwch, ond tydi pethe felly ddim yn apelio atom -ni ein dau. Mynd i’r mynydd i chware at dŷ Winnie Jones y Llety ddaru -ni. Mae tŷ yr hen Winnie wedi ei wthio i’r mynydd, ac mi fedrwch gerdded -oddiar y mynydd ar y tô yn ddigon hawdd. Doedd yr hen wraig ddim gartre, -roedd hithe wedi mynd i weld y briodas, ac i ddawnsio yn yr helynt. Yr -ore yn y wlad am ddawnsio step y glocsen ydi hi, medde nhw. - -Pan oeddem ni ar ganol chware, beth welem ni’n mynd i mewn i simdde’r -Llety ond jac-dô. Mae nhw’n bla yn yr ardal yma. Yn y simddeue y mae -nhw’n gneud eu nythod, a thrwy hynny yn eu cau i fyny. - -“Wmffre,” meddwn i, “be tase ni’n ei ddal o?” - -“Fedrwn ni ddim,” medde Wmffre, “mae ’i nyth o ’n rhy isel i lawr.” - -Ar y funud mi gofies am geiliog Winnie Jones. Pe tase hi gartre chaem ni -ddim trio dal hwnnw. Mae hen bobol fel plant bach, medden nhw, wyddan -nhw ddim beth sy ore ar eu lles nhw. Sefyll yn eu gole eu hunen wna’n -nhw. Mi sylwes lawer gwaith pan ddisgynne jac-dô ar ein buarth ni, fod y -ceiliog ar ei ol o ’n syth. - -“Be tase ni’n dal y ceiliog, a’i anfon i lawr y simdde ar ei ol?” medde -fi wrth Wmffre. - -“I’r dim,” medde Wmffre, ac i chwilio am y ceiliog â ni. - -Rhuthrodd Wmffre iddo fo, ac i ffwrdd â fo yn syth dros y gwrych i’r -mynydd. Mi weles yn union fod yr hen air,—“Yn ara dêg mae dal yr -iâr”—yn wir am geiliog hefyd. Ond y mae gan Winnie Jones ddau geiliog, -ac am y llall â ni. Wrth fynd yn amyneddgar cawsom o i’r cyt, a’i ddal -mewn dim amser. Dechre sgrechian dros y wlad wnaeth o, ond mi dewodd yn -fuan. I fyny’r tô â ni, a’i ddal uwchben y simdde. Buom yn petruso tipyn -ai’r peth gore oedd ei roi i lawr ai peidio. Cofies i fod mam reit amal -yn dal y gath a mynd â hi at dwll llygoden. Ac os gosod cath i ddal -llygoden, pam nad gosod ceiliog i ddal jac-dô? Doeddem ni ddim wedi -sylwi fod neb yn y golwg, a phan oeddem ni’n ymresymu ynghylch y -ceiliog,— - -“Helo,” medde rhywun fel taran odditanom ni. - -Mi ddychrynnes gymint nes gollwng y ceiliog o nwylo. I lawr y simdde â -fo, a dene’r jac-dô allan fel bwlet. Chlywsoch chi rotsiwn sŵn a’r un -ddoi o’r tŷ. Roedd y ceiliog yn sgrechian a gweiddi, ac fel tase fo -ymhob man ar unweth. Mi syrthiodd trwy’r simdde i’r gegin yn lle bachu’r -jac-dô ar ei ffordd. Mi ddaru ni cyn gadael gyfri saith o blatie’n -disgyn o rywle, ac yn torri’n chwilfriw. - -Pwy oedd yn y ffordd yn aros amdanom ni ond William, brawd Wmffre, sydd -newydd ddarfod ei goleg. Bu raid esbonio’r neges ar ben y tô, a meddwl -ddaru William, wedi clywed y stori, nad oedd yr eidïa o roi ceiliog i -ddal jac-dô yn un ddwl, tase’r ceiliog yn un teilwng. Roeddem ni’n -meddwl mai rhywbeth fel ene fase ei ateb o, o achos mae William bob -amser yn sôn am ryw eidïa neu’i gilydd ar ol bod yn y coleg,—eidïa dda, -neu eidïa ddwl, neu eidïa heb fod mor ddwl. Dene fel y mae o yn eu -rhannu nhw. - -“William,” medde fi wrtho, i droi’r stori, “bedi bod yn ddiymhongar?” - -“Faset ti’n leicio gwybod, Nedw?” medde fo. - -“Baswn,” meddwn inne. - -Mi gipiodd fy nghap oddiar fy mhen, a rhoddodd o ar ei ben ei hun. Dydio -ddim arfer a gwisgo dim am ei ben, er mwyn bod yn y ffasiwn. Dechreuodd -neidio a rhedeg, a’r cap yma fel cocyn hitio ar ei ben o, o achos mae -pen William wedi gorffen tyfu. Rhoddodd gic i hen dun corn bîff oedd ar -ochor y ffordd, rhedodd i ben corn simdde Winnie Jones, ac edrychodd i -lawr, neidiodd dros giât yr ardd ac yn ei ol, a dechreuodd neud nade fel -pob math o greaduried. - -“Mi allswn feddwl,” medde Wmffre wrtha i, pan oedd William yn mynd -trwy’r ciamocs yma, “nad ydi bod yn ddiymhongar ddim yn rhyw wahanol -iawn i fod ddim yn gall.” - -Dene oedd yn rhedeg trwy fy meddwl inne, ond nad oeddwn i ddim yn leicio -deyd. Wedi’r cwbwl, y mae Wmffre’n frawd iddo, a minne’n ddim ond -cefnder, a nês penelin na garddwrn. - -Wedi colli ei wynt yn lân, daeth William atom ni. - -“Dene ydi bod yn ddiymhongar,” medde fo. - -“Mae’n ddrwg gen i ddeyd,” medde fi, “nad ydwi fawr gwell eto.” - -“Wel di,” medde fo, “mi fum i’n hogyn fel ti, yn gwisgo cap fel ene, yn -cicio tunie a neidio dros giatie, a gwatar creaduried, a thaflu pethe i -lawr simdde Winnie Jones, ond rwan rydwi wedi bod yn y coleg, ac wedi -newid. Dyma ydi bod yn ddiymhongar, cymyd arnat nad wyt ti wedi newid -dim o’r hyn oeddet ti estalwm. I fod yn glir,” medde fo, “dyma’r ysgol -yma,”—roedd ene ysgol yn pwyso yn erbyn ysgubor Winnie Jones,—“Mae -eisio iti ddringo i ben yr ysgol yma, ond er hynny cymyd arnat mai yn y -gwaelod yr wyt ti o hyd. Dyma fi wedi dringo’r ysgol a mynd i’r -Coleg,—bod yn ddiymhongar ydi actio fel taswn i heb ddringo dim.” - -“Wyt ti’n deyd,” medde Wmffre, “mai actio ar ben ysgol fel tase ti yn y -gwaelod ydi bod yn ddiymhongar?” - -“Dene fo,” medde William. - -“Dydwi ddim yn gweld felly,” meddwn inne, “fod bod yn ddiymhongar yn -rhywbeth sâff iawn, a gadael allan y ffaith nad ydio ddim yn edrych yn -beth hynod o gall.” - -“Rydwi o’r un farn â ti,” medde William, braidd yn chwerw, “ond rhaid i -mi ei thrio hi.” - -Yr hyn gychwynnodd yr ymgom ene oedd y peth glywsom ni bob dydd ar ol i -William ddwad o’r coleg. - -“William bach,” medde’i fam wrtho fyth a hefyd, “gofala di ddal yn -ddiymhongar.” - -“William,” medde fy mam inne, “gofala, machgen i, fod yn ddiymhongar, a -phaid ag anghofio dy deulu.” - -“William,” medde nain, “paid ag anghofio, ngwas i, y graig y nadded di -ohoni. Bydd yn ddiymhongar, machgen i.” - -“William,” medde Modryb Marged, “mi dalith iti fod yn ddiymhongar ac -edrych am dy deulu, pobol felly sy’n wir fawr.” - -“Beth sy gennych chi fechgyn i neud y pnawn yma?” medde William wrthym -ni ill dau. - -“Dim byd o bwys,” medde ninne. - -“Ddowch chi efo mi?” medde William. “Rydwi am drio bod yn ddiymhongar, a -chwilio am fy nheulu, a bod efo nhw fel ers talwm. A dene lle’r ydwi’n -mynd yrwan.” - -“Lle byddi di amser tê?” medde Wmffre. - -“Yn nhŷ modryb Elin,” medde fo. “Reit!” medde ni ill dau, ac i ffwrdd â -ni. Roedd yn bwysig bod yn siwr o fan y tê cyn cychwyn, o achos mae’n -anodd i ddyn ffansïo pawb o’i deulu yr un fath, wyddoch. Ond y mae -modryb Elin yn lân iawn. - -Y lle cynta inni alw ein tri ynddo oedd tŷ Janet fy nghneither. - -“Sut ydech chi yma heddyw?” medde William, pan aethom at y drws, a -ninne’n dau wrth ei gynffon o. - -Roedd Janet yn eistedd ar stôl wrth y tân, yng ngodre tomen o ludw, a -babi ar ei glin, a gwenodd arnom heb ddeyd dim. - -“Sut ydech chi yma heddyw?” medde William wedyn. - -“Hy!” medde hi’n fodlon, dan wenu. Roedd yn ddigon hawdd gweld ei bod -hi’n falch o’n gweled ni, mor falch nes anghofio ein gwâdd ni i mewn. - -“Mae hi’n braf,” medde William, oddiar garreg y drws. - -“Hy!” medde Janet, tan wenu o hyd. - -“Mi ddaw i lawio hefyd toc,” medde William. - -“Hy!” medde Janet wedyn, a rhyw chwerthin gneud yng nghorn ei gwddw. - -“Pnawn da,” medde William. - -“Pnawn da,” medde Janet, a dene’r gair cynta ddaeth dros ei gwefuse hi. - -“Y drwg ydi,” medde William ar ol mynd allan, “na neiff pobol ddim -gadael iti fod yn ddiymhongar efo nhw. Mi chwaraeodd Janet a minne lawer -efo’n gilydd ers talwm. A dene fi wedi trio bod yn ddiymhongar efo hi, -ond chai ddim.” - -Y lle nesa oedd tŷ Leisa nghneither. Pan aethom ni at y drws, dene hi’n -gweiddi cyn inni guro, “Helo’r hen William, tyrd i mewn, a chofia paid -ag actio’r dyn mawr yma. Os wyt ti wedi bod yn y coleg, mi fu yno rai o -dy flaen di. Pwy ydi’r rhein sydd efo ti?—Wmffre a Nedw, y ddau hogyn -gwaetha yn y wlad. Be ddyliet ti o mhlant i?—mae ma naw. Mae John yma -wedi brifo’i law, ac wedi mynd at Marged Evans y Foel i’w phwltrisio -hi,” ac felly ymlaen. Daeth y cwbwl ene a chwaneg allan yn llinynne ar -un gwynt. - -“Dyma le da i fod yn ddiymhongar,” medde fi wrthyf f’hun. Eisteddasom, a -gwrando ar Leisa’n brygowtha fel ene am chwarter awr yn ddi-daw, dan -siglo’r crud. Roedd ganddi hithe fabi. Mae’n teulu ni yn un mawr iawn mi -wela. Deffrodd y babi, fel y basech yn disgwyl, a dene hithe’n ei godi -a’i nyrsio. - -“Helo!” medde rhywun o’r tuallan. - -“Y cigydd,” medde hi. “Hwde hwn am funud, Wil, paid â bod yn sydêt, os -wyt ti wedi cael coleg.” Taflodd y babi i William, ac allan â hi. - -Edrychwn i ac Wmffre’n reit syn, rhag ofn i ninne gael gwaith tebyg, o -achos mi welwn ddau neu dri erill yn edrych arnom ni braidd yn big -dlawd, heb i’r un ohonyn nhw fod yn fawr mwy na babi. - -Mi glywem Leisa wrthi hi’n siarad â’r cigydd mor ddi-ddiwedd ag wrthym -ni. Edrych yn druenus iawn oedd William, a’r babi’n crïo ar ei lin nerth -asgwrn pen. Doedd dim i’w neud ond codi a’i ddandlo ar hyd y llawr. -Choeliech chi byth mor hir y bu raid iddo fod wrthi cyn i Leisa weld yn -dda ddwad i’r tŷ. Dwn i ddim yn iawn be oedd ein teimlade ni. Mi garem -chwerthin am ben William, ond roedd arnom ni ofn ein dau cael un bob un -o’r lleill i’w nyrsio pan ddoi hi i’r tŷ. - -Rhyw hanner ganu a hanner chwyrnu, a deyd rhwng ei ddannedd nad oedd hi -ddim yn talu i fod yn ddiymhongar oedd gwaith William. Toc, dyma Leisa -i’r tŷ. - -“Rydwi’n meddwl yr âi rwan,” medde William, pan ddaeth hi i mewn, “ryden -ni ar dipyn o frys. Pnawn da.” - -“Pnawn da, Wil,” medde hithe, “a tyrd yma eto am gypaned pan fyddai’n -fwy trefnus, a phaid â bod yn sydêt.” - -“I ble nesa?” medde Wmffre a fi, “dim cam ymhellach os na chawn ni dŷ -heb fabis a thomennydd lludw.” - -Edrych reit digalon ddaru William. “Beth petase ni’n ei gneud hi am -gypaned i dŷ modryb Elin?” medde fo. - -Doedd gen i fawr i ddeyd, am nad ydi’r modryb Elin yma’n perthyn dim i -mi. Modryb i William ac Wmffre o ochor eu tad ydi hi, a minne’n perthyn -iddyn nhw o ochor mam. - -Wedi cyrraedd y drws a churo, dyma modryb Elin i’r drws. - -“Ho!” medde hi reit chwyrn, “chi sy’ ’ma, ai ê? Dowch i mewn, yn lle -sefyll fel pyst ar garreg y drws. Pwy ydi hwn sydd efo chi?”—gan -bwyntio ata i. Deydodd William wrthi, ac eisteddodd pawb i lawr. Roedd -ei bachgen hi wedi methu yn y coleg, fel yr oedd mwya’r piti. - -“Sut y mae dy dad, ydio’n dandlo cymint ar dy fam ag erioed?” medde hi -wrth William. Wydde William ddim yn iawn sut i ateb y cwestiwn dwbwl -yma, a bodlonodd ar ateb y rhan gynta’n unig. - -“Mynd i nôl glo ar y tân oeddwn i,” medde hi, ac allan â hi. - -Ac allan y bu hi am hydoedd a hydoedd, nes ein bod ni wedi mynd reit -bryderus am ei diogelwch hi, a’n stymogie ni hefyd braidd yn anesmwyth -erbyn hyn. - -Eis allan i gymowta tipyn, o achos fum i rioed yma o’r blaen, ac mi -glywn siarad. Modryb Elin oedd yn deyd wrth wraig y drws nesa, “Mae’n -siwr eu bod nhw wedi hel eu hunen yma i dê, ond dydwi ddim am gynnyg tê -iddyn nhw, o achos ’does gen i ddim dyled i fachgen Edward Roberts ene. -Tase William ei hun yma mi fase’n beth arall.” - -Syrthiodd fy ngwep i’n syth, o achos fi ydi y mab Edward Roberts dan -sylw wyddoch. Eis yn ol at ddrws y tŷ, a chodes fy mys ar Wmffre. Roedd -William ar y pryd yn edrych ar y llunie ar y wal. Pan ddeydes i ’r stori -wrth Wmffre,—“Wel, ta, ta, modryb Elin,” medde fo rhyngddo a fo ei hun. -Ac i ffwrdd â ni tuag adre’n ddiseremoni. - -Wedi croesi cae neu ddau, mi welem lo modryb Elin yn pori’n dawel ar -ganol y weirglodd. - -“Llo blwydd,” medde Wmffre. “Llo deunaw mis,” medde finne. - -“Dim ods,” medde fo. “Ydi’r creaduried isddynol yn ddiymhongar tybed?” - -[Illustration: “DROS EI BEN A’I GLUSTIE YR AETH O I MEWN.”] - -Gair mawr John Jones y Gwŷdd yn yr Ysgol Sul ydi “creaduried is-ddynol.” -Fo ydi’n hathraw ni, ac y mae o’n sôn fyth a hefyd amdanyn nhw. Fel -enghreifftie mi ddaw ag asen Balaam, y llo pasgedig, y mul bach fu’n -cario Iesu Grist, a’r pethe hynny yn y gynfas honno a fwytaodd Pedr. -Felly, mi welwch mai mulod, lloue, gwningod, a phethe felly ydi -creaduried is-ddynol. - -“Gad inni drïo,” medde fi, “os ydio’n ddiymhongar, actio fel llo neiff -o. Does dim achos iddo beidio â bod,—fu o rioed mewn coleg. Dos di ar -ei gefn o, mi dywysa inne, ac mi gei weld na symuda fodfedd.” - -“O’r gore,” medde Wmffre, a neid ar ei gefn. - -“Wb!” medde’r llo, ac i ffwrdd fel mellten. Ches i ddim ond rhuthro i’w -gynffon, na baswn i wedi ngadael ar ol. Dene lle roeddem ni’n rybedio -mynd,—Wmffre ar gefn y llo yn gafael yn dỳn yn ei flew, a minne’n ei -gynffon. Ac Wmffre’n gweiddi,—“Twy-llw-llw-wr y-di-i-o-o-o. Nid -llo-o-o-o ond ce-e-ce-ff-yl ra-a-as.” Fedre fo ddim siarad yn naturiol, -oherwydd bympiade’r rhedeg, a rhwng y bympiade yr oedd o’n cael ei eirie -allan. Peder gwaith rownd y weirglodd yr aethom ni, yna trwy adwy i gae -arall, ac i lawr fel mêl trên tua’r afon, trwy’r afon ac i lawr y -dolydd, ac Wmffre ’n deyd ei stori wrtha i bob yn dipyn fel y caniatai’r -bympio. Yng ngwaelod y dolydd y mae llyn o fwd, a thua hwnnw y -cyfeiriodd y llo. Mi gredes mai yno y basem ni ein tri. Ond pan o fewn -rhyw chwe modfedd, mwy neu lai, i’r llyn, stopiodd y llo yn stond. -’Daeth neb i’r llyn ond Wmffre. Dros ei ben a’i glustie yr aeth o i -mewn. ’Doedd dim i’w neud bellach ond gollwng cynffon y llo i’w gael o -allan. - -Roedd golwg mawr arno, yn poeri baw, a rhwbio’i wyneb â glaswellt, a -disgrifio’r llo. “Nid llo ydio,” medde Wmffre, “ond ceffyl râs a mul -wedi’u cymysgu,—yn rhedeg fel ceffyl râs a stopio fel mul.” - -Wedi cael Wmffre’n weddol lân, a’i dawelu, yr anhawster oedd beth i’w -neud â’r llo, o achos symude fo ddim. Doedd dim i’w neud ond ei droi yn -ferfa trwy godi ei ddau droed ol fel breichie berfa, a’i wthio. - -Ond i ble i fynd â fo? Roedd ei gartre’n rhy bell i’r dull yma o -drafaelio. Roedd dwy ffarm yn ymyl,—y Graig a’r Waen. Cofiasom fod -llo’r Graig wedi marw ddeuddydd cyn hynny, a bod iddo, felly, le yng -nghornel hwnnw, ac yno ag ef. Doedd neb o gwmpas. Wedi gorffen dene -eistedd i lawr i orffwys, o achos gwaith caled ydi gneud berfa o lo. - -Ymhen tipyn mi glywem sŵn. Seina ’r forwyn oedd yn dwad i odro. Doedd -dim i’w neud ond cuddio nes cael y ffordd yn glir i fynd adre. -Dechreuodd Seina odro, a phan oedd y stên bron yn llawn brefodd y llo -o’i gornel, cornel dipyn yn dwyll. Dene sgrech, y llaeth ar hyd y llawr, -a Seina allan o’r côr fel ergyd o wn dan weiddi,—“Y llo wedi adgyfodi -oddiwrth y meirw. Dyma’r diwedd wedi dwad. Yr udgorn a gân, a’r meirw a -gyfodant.” Un dda iawn am ddeyd adnode ydi hi. Rhag ofn fod rhywun arall -yn ymyl, doedd dim i’w neud ond mynd adre gynted gallem ni, oherwydd -roedd yn amlwg ein bod ni wedi gneud tipyn o gamgymeriad. - -Pan yn ymyl y tŷ eisteddasom i orffwys,—“Nedw,” medde Wmffre, “ydi bod -yn ddiymhongar yn rhinwedd, dywed?” - -“Wel,” medde fi, wedi meddwl tipyn, “dydio ddim yn rhinwedd mewn dynion, -ond synnwn i ddim nad ydio felly mewn lloue.” Cydsyniodd Wmffre’n -galonnog â hyn, oherwydd ei brofiad efo’r llo. Cydsyniodd William hefyd, -ymhellach ymlaen, pan welsom ef, oherwydd ei brofiad efo pobol. - -O! ia, mi fu ceiliog Winnie Jones, a ddiangodd, am ddyddie yn gneud ei -ore i ladd yr un aeth trwy’r simdde, o achos ei fod yn meddwl mai -ceiliog diarth oedd o. Roedd hwnnw wedi troi o fod yn geiliog coch, i -fod yn un du. - - - - - IX.—DEWYRTH A BODO. - - -Un gwirion ydi dewyrth, beth bynnag, o achos mae o’n meddwl nad oes neb -yn gall ond fo, ond rydwi wrth fy modd efo fo er hynny. Gŵr bodo ydio. -Am bodo, un yn siarad bob amser fel tase hi’n gyrru’r gath allan o’r -bwtri ydi hi. Dydi dewyrth yn gneud dim byth pan fydd o hefo chi, ond -eich holi. Yr un math o gwestiyne sydd ganddo fo bob amser,—rhai o’r -Beibil. Ac rydwi’n leicio’i gwestiyne fo, o achos tydio ddim yn disgwyl -i neb eu hateb nhw. Eu gofyn mae o er mwyn cael cyfleustra i’w hateb -nhw’i hun, ac er mwyn cael ei wynt. Mae’i wynt yn fyr, ac y mae gofyn -cwestiyne’n fantes iddo fo orffwys wrth fynd i fyny allt. - -Fel arall y mae bodo, ac mae’n gas gen i hi. Mae hi’n gofyn cwestiyne -fel tase hi’n awyddus i roi cweir i chi, ac yn gobeithio na fedrwch chi -mo’u hateb nhw, er mwyn iddi gael esgus dros neud. - -Un bore yn y gwylie ha, roeddwn i’n mynd yno dros mam. Pwy oedd yn -eistedd i orffwys yng ngwaelod yr allt ond dewyrth. - -“Rhosa, Nedw,” medde fo. “Wyt ti’n mynd acw?” - -“Ydw,” medde finne. - -“Cymer ofal,” medde fo, “dydi _hi_ ddim yn ei phethe heddyw. Mae’r ffit -lân arni hi. Rhaid iti dendio dy begie. Rhosa funud mi ddo i efo ti.” - -Ac roedd o’n siarad fel y gwelsoch chi drên yn trio’i phwffian ei hun i -ben yr allt ar ddiwrnod gwlyb, a methu. Dene ni’n cychwyn ill dau. Wedi -mynd ryw ddwsin o game, mi welwn dewyrth yn chwilio am le i eistedd, ac -mi wyddwn y bydde ene gwestiyne i mi’n union, er mwyn iddo fo gael esgus -i eistedd, o achos tydio ddim am i neb wybod fod ei wynt o’n fyr. - -“Nedw,” medde fo, wedi cael carreg i eistedd arni, “gad imi ofyn -cwestiwn iti,—pam fod yr efengylydd Ioan wedi sgwenu ei Efengyl mewn -geirie bychin?” - -“Wyddwn i ddim ei fod o wedi gneud,” medde fi. - -“Do,” medde dewyrth, ac yn ei flaen â fo. Roedd o wedi cael ei wynt ato -erbyn hyn. - -“Nedw,” medde fo, ymhen tipyn, tan edrych o’i gwmpas am le i eistedd a -phwffian, “ddeydest ti ddim pam fod Ioan—pwff—wedi sgwenu’i -Efengyl—pwff a pheswch—mewn geirie bychin?” - -“Naddo,” medde fi. - -Erbyn hyn roedd o wedi cael ei wynt ato wedyn. I fyny â fo, ac yn ei -flaen. Mi gwelwn o’n crafu yn y man, ac yn pesychu fel ceubren, fel mae -pobol yn deyd, ac yn gorffwys ar foncyff draenen, wedi ymlâdd. - -“Nedw,” medde fo, “faset ti—pwff a pheswch—yn leicio gwybod?” - -“Baswn,” medde finne. Ond ymlaen a fo wedyn, wedi cael ei wynt ato -unweth yn rhagor. Ymhen ennyd dene arafu, ac eistedd ar wal, a phwffian -a phesychu na welsoch chi rotsiwn beth. Ond yr hwyl oedd ei fod o’n trio -cymyd arno nad oedd o ddim yn gneud. - -“Nedw,” medde fo ar ol eistedd, “faset ti’n leicio gwybod?—pwff a -pheswch.—Wel, am na fedre fo ddim ei sgwenu hi mewn geirie mawr.” - -“O,” medde fi, yn hollol fodlon ar ei ateb. Dene dewyrth yn edrych -arnai’n syn, fel tase fo’n deyd wrtha i,—“rwyt ti’n un gwirion, Nedw, -na faset ti’n gofyn i mi pam, er mwyn imi gael esgus arall i gymyd fy -ngwynt trwy aros i dy ateb di.” - -“Pam?” medde fi. - -“Mi ddeyda iti,” medde fo. Ond ddaru o ddim deyd. Mynd yn ei flaen ddaru -o. Yna gorffwys wedyn i bwffian a phesychu. “Ysbrydolieth a’i gorfododd -o, machgen i,” medde fo yn y man, rhwng y pwffiade a’r pesychiade. - -“Bedi ysbrydolieth?” medde fi. - -Yn ei flaen â fo. Yna eistedd wedyn a phwffian a phesychu, a chymyd arno -nad oedd o ddim yn gneud. - -“Weldi’r sowldiwr acw?” medde fo toc, tan ddangos sowldiwr pren ar -hoelen a pholyn yn yr ardd yn troi efo’r gwynt. - -“Gwela,” medde fi. - -“O,” medde dewyrth, ac yn ei flaen â fo. Ymhen eiliad, eistedd wedyn, a -phwffian a phesychu fel tiwn gron. - -“Sôn am ysbrydolieth oedden ni’n tê?” medde fo. - -“Ia,” medde fi. - -“Wel, Ioan ydi’r sowldiwr pren, ac ysbrydolieth ydi’r gwynt sy’n ei droi -o,” medde fo rhwng hanner dwsin o bwffiade a phesychiade. Ac yn ei flaen -â fo wedyn. Stopiodd yn y man fel tase fo eisie i mi ofyn cwestiwn, ond -ddaru mi ddim. - -“Wyt ti’n dallt?” medde fo. - -“Dallt be?” medde fi. - -“Dallt bedi ysbrydolieth?” medde fo. - -“Rydwi’n meddwl mod i,” medde fi. - -“Be?” medde fo wrth godi i ailgychwyn. - -“Gwynt yn troi sowldiwr pren, yntê?” medde fi. - -“Twt, lol,” medde dewyrth, ac yn ei flaen â fo nes dwad i ben ei dennyn. - -“Fel hyn,” medde fo yn y man, “roedd ysbrydolieth yn gorfodi Ioan i -sgwenu mewn geirie bychin—pwff a pheswch—fel y gwynt y sowldiwr pren.” - -“Ond tydi’r gwynt ddim yn gorfodi’r sowldiwr pren i sgwenu mewn geirie -bychin,” medde fi yn ffwndrus. - -Aeth dewyrth yn gaclwm gwyllt yn y fan yma, nes i’w besychu roi pen ar -ei stori. Ac roeddwn i yn y niwl yn lân. Wyddwn i ar wyneb y ddaear pwy -oedd ysbrydolieth. Ond cyn i mi gael amser i ofyn iddo, i ffwrdd â fo. - -Stopiodd wedyn i eistedd. - -“Nedw,” medde fo toc, “prun ai dyn tal ynte dyn byr oedd Paul?” - -Atebes i mono fo am dipyn. Roeddwn i’n meddwl am yr ysbrydolieth yma. Mi -allswn i feddwl ar dewyrth mai dyn wedi cael rhyw siort o strôc ydio, a -rhywun yn gafael yn ei law ac ynte’n ddiymadferth, a’i defnyddio hi i -sgwenu’r hyn mae o’n ddymuno. Ond yn ol y tipyn a glywes i am Ioan, -dydio ddim yn edrych yn debyg iawn i fel tase’i Efengyl o wedi’i sgwenu -gan ddyn wedi cael strôc. Mae’n rhaid, felly, fod rhyw ddrwg yn y caws, -ynglŷn â syniad dewyrth amdano fo. Erbyn imi gael fy meddwl at ei -gilydd, wedyn, ynghylch Paul, roedd dewyrth wedi mynd. Eis ar ei ôl o, -ac roedd o’n aros amdana i, ac yn pwffian a phesychu, a’i frest fel -rhegen rych. - -“Prun, Nedw?” medde fo. - -“Dyn tal,” medde fi. Cododd ac aeth yn ei flaen gam, ac eistedd wedyn, -dan yr un amgylchiade ag arfer. - -“Sut gwyddost ti?” medde fo. - -“Dwn i ddim,” medde fi, “ond mod i’n meddwl.” - -“Thâl meddwl ddim i grogi dyn,” medde dewyrth yn ffrwt, a’i wyneb yn -goleuo. “Dyn byr oedd Paul,” medde fo, “y lleia ohonyn nhw i gyd.” Ac yn -ei flaen â fo. Eisteddodd wedyn, ac edrych arna i fel tase fo eisio i mi -ofyn cwestiwn arall. - -“Sut hynny?” medde fi. - -“Mae o’n deyd ei hun,” medde fo,—“Myfi y llai na’r lleiaf o’r holl -saint,—y byrra ohonyn nhw i gyd oedd o’n siwr i ti. Dene iti adnod ar y -pwnc i’w dysgu erbyn y Sul nesa.” - -Erbyn hyn yr oeddem ni ar dop yr allt, ac yn ymyl ei dŷ o a bodo,—tŷ -bychan ar dop yr allt ydio,—a dewyrth, bellach, yn medru cerdded heb -bwffian a phesychu, ac am hynny ’doedd dim achos gofyn mwy o gwestiyne. - -Wrth fynd at y drws, “Cymer di ofal,” medde dewyrth dan ei lais, “cofia -fod y ffit lân arni _hi_ heddyw.” - -“Hi” mae dewyrth yn galw bodo, a “nacw” mae bodo’n ei alw fynte. - -Ac roedd yn amlwg fod y ffit lân ar bodo’n drwm. A pheth diflas ydi’r -ffit lân, yn enwedig ar amser bwyd. Mae hi i radde er bodo bob amser. -Does ene ddim farnish ar yr un o’r cadeirie, mae bodo wedi’i rwbio i -ffwrdd wrth eu cnau nhw. Ac y mae cader dewyrth bron yn dwll, gan y -rhwbio parhaus arni, ac yn splintars i gyd. Am hynny, wedi i dewyrth -unweth eistedd yn ei gader, feder o ddim symud ond efo gofal. Ac am y -llawr,—llawr pren ydio,—mae o cyn wynned a thrensiwr. Os bydd y -cadeirie, a’r ffendar a’r heyrn tân, i gyd ar ben y bwrdd, mae hynny’n -arwydd fod y ffit lân yn drom iawn ar bodo. - -Pan aeth dewyrth a fi i mewn, doedd yno ddim ond un gader ar lawr, a -honno wrth y drws, a’r gweddill i gyd â’u gwadne i fyny ar ben y bwrdd, -a’r ffendar a’r heyrn tân, a’r canwyllbrenni pres, a’r scelet, ar dop y -cwbwl. Doedd bodo ddim yn y tŷ, ond roedd ei sŵn hi yn y bwtri. - -“Tyrd i mewn, Nedw,” medde dewyrth, “gad imi edrych am yr adnod honno -iti.” Ac estynodd y Beibil oddiar y dresal. Dene Bodo i mewn fel tân -gwyllt, ac yn cipio’r Beibil oddiarno fo, ac yn bloeddio fel gwraig -wallgo,—“Be haru’r dyn, deydwch?—yn darllen ei Feibil liw dydd gole -glân, a finne newydd ei ddystio fo hefyd.” Ar hyn, sylwodd arna i yn -eistedd ar y gader, yr unig un oedd i’w chael, a dene ddyrnod i mi ar -draws fy ngwyneb efo’r carp llawr, nes fy mod i’n speden. - -“Eistedd ar y gader ene ar bob dydd!” medde hi, “a hel dy draed ar hyd y -llawr yma,—mae carreg y drws yn ffisiant i ti.” - -Ac allan â fi ar garreg y drws, a dewyrth ar fy ol i fel oen llyweth. - -“Tyrd am dro, machgen i, i weld yr ardd,” medde fo. Ac i’r ardd â mi. -Roedd yno fath o setl i eistedd arni, a dene ni’n dau yn eistedd, a -dewyrth yn pwffian yn ysgafn am yn hir fel tase fo’n smocio cetyn -anweledig. Toc, dene fo’n troi ata i,—“Nedw,” medde fo, “mi wnest dipyn -o gamgymeriad wrth eistedd ar y gader ene. Arni hi roedd o ’n eistedd ar -y Sul. A ’does neb byth yn cael eistedd arni o gwbwl rwan. Dydi _hi_ -ddim yn ei phethe’n rhyw dda iawn byth er pan ddaru hi ddigio tipyn wrth -y Brenin Mawr. Dydi hi ddim ar delere da efo’r Brenin Mawr o gwbwl rwan. -Mi dreuliodd lawer ar ei glinie wrth y gader ene yn gofyn i’r Brenin -Mawr roi’i aden drosto _fo_, ond ddaru o ddim dybygswn i, os nad oedd -_o_ ’n gwrthod mynd dan ei aden o wedi cael cynnyg. Mae ffordd fel ene o -edrych arni, wyddost. Ac am wn i nid ar y Brenin Mawr oedd y bai.” Yn y -fan yma mi ddaru rhyw ddeigryn bach hel i gornel llygad dewyrth. “Gad -inni droi’r stori, Nedw,” medde fo. “Faset ti’n licio imi dy holi di -eto?” - -Yn gweld y plesie hynny fo, mi ddeydes “baswn.” - -“Wel,” medde dewyrth, “prun ai gŵr priod ynte hen lanc oedd Paul?” - -“’Dwn i ar wyneb y ddaear,” medde fi. “Mi allswn i feddwl mai hen lanc.” - -“Pam?” medde dewyrth. - -“Doedd o byth adre,” medde fi. - -“Dydi’r ateb ene’n deyd dim, mae o’n torri ddwy ffordd,” medde dewyrth. -“Gŵr priod oedd Paul iti.” Ac mi drychodd arnai’n hir tan smocio’r cetyn -anweledig yma, yn disgwyl i mi ofyn cwestiwn iddo. - -“Sut ydech chi’n deyd hynny?” medde fi o’r diwedd. - -“Mae ene adnod yn deyd,—’Pwy a’m gwared i oddiwrth gorff y farwolaeth -hon?’” Ac medde fo wedyn dan ei lais,—“Mae nhw’n deyd mai at ei wraig -roedd o’n cyfeirio. Ac mae’n hawdd gen i ’u coelio nhw, achos un garw am -siarad ar ddamhegion oedd Paul.” Bu’n ddistaw am dipyn wedyn, ac yna -dwedodd dan ei lais,—“Nedw, y peth sydd rhynga i a ti, rhynga i a ti y -mae o, yntê, machgen i?” Aeth ymlaen am dipym wedyn i smocio’r dim byd -yma, gan bwffian yn ysgafn o hyd. - -“Dos ar flaene dy draed,” medde fo’n union, “ac edrych trwy ffenest y -siambar, i weld be mae _hi_’n neud.” - -Mi es fel y deydodd o. “Ar ei glinie mae hi,” medde fi, wedi dwad yn ol, -“wrth y gader yr eisteddes i arni, ac yn ei dystio fel tase hi ddim yn -ei gweld hi, ac yn edrych i’r lle tân.” - -Ac yn wir, roedd yr olwg ryfedda ar bodo. Ar ei glinie o flaen y gader -yma roedd hi, yn edrych fel tase hi’n cysgu â’i llygid yn agored, ac yn -dystio. Mae’n debyg mai ceisio dystio sêt y gader oedd hi, ond doedd hi -ddim yn ei chyffwrdd y rhan fwyaf o’r amser. Roedd hi’n dystio’r awyr -ryw ddwy neu dair modfedd uwchben sêt y gader, ac yn edrych felly i’r -tân, a siarad rhyngddi a hi ei hun. - -“Meddwl amdano _fo_ mae hi,” medde dewyrth, “dene’i gader _o_ ar y Sul, -wyddost.” - -“Ia,” medde dewyrth ymhen tipyn,—“ei gader _o_ ar y Sul oedd hi.” Yna -aeth â’i ben i’w blu. “Ia,” medde fo fyth a hefyd, “ei gader _o_ oedd hi -ar y Sul.” Ac anghofiodd dewyrth bopeth amdana i. - -Mi rois gic bach i’w ffon o toc, ac mi ddeffrôdd. “Ia,” medde fo, “ei -gader _o_ oedd hi,—helo, Nedw, ac rwyt ti yma? Rhosa di,” medde fo dan -sirioli, “ddaru rhywun ddeyd wrthyt ti dy fod di’n debyg iawn iddo -_fo_?” - -“Pwy ydi _o_?” medde fi. - -“Be! doeddet ti ddim yn ei nabod _o_?” medde dewyrth, fel tase rhywun -wedi ei daro,—“ac mae cymint o amser a hynny? Erbyn meddwl, ’doeddet ti -ddim wedi d’eni. Mae’n rhyfedd meddwl fod neb yn y lle yma, hefyd, heb -ei nabod _o_. Ond rwyt ti’r un ffunud a fo, Nedw. Mae’r hen wraig wedi -deyd hynny lawer gwaith.” - -Wel, wir, rydwi’n methu dallt pobol. Mae nhad a mam yn hollol wahanol -i’w gilydd. Ond mae rhai’n deyd mod i run bictiwr â nhad, eraill mod i -run ffunud â mam. A dyma ddeyd rwan mod i’n debyg iddo _fo_, ond neb yn -deyd mod i ’n debyg i mi fy hun. - -“Nedw,” medde dewyrth toc, “dos eto ar flaene dy draed i edrych be mae -_hi_’n neud.” - -Mi es, ac wedi dwad yn ol, “Ar ei glinie wrth yr hen gader y mae hi o -hyd,” medde fi, “ond bod ei phenelinie hi ar y gader rwan, a’i dwylo ar -ei gwyneb fel tase hi’n deyd ei phader, ac mae’i gwefuse hi’n mynd. Ond -rydwi’n siwr mai deyd rhywbeth arall y mae hi, o achos fase neb yn deyd -ei bader ar amser cinio, ai fase dewyrth?” - -“Wel,” medde dewyrth yn drist, “mi fydd yn well toc. Gobeithio y -closhith hi dipyn yn nes at y Brenin Mawr.” - -“Lle mae’r cadeirie erill?” medde fo yn y man. - -“Ar dop y bwrdd,” medde fi. - -“A’r ffendar a’r stôl haearn?” - -“Ar dop y bwrdd.” - -“A’r canwyllbrenni pres a’r scelet?” - -“Ar dop y bwrdd.” - -“A’r setl?” - -“Ar dop y bwrdd.” - -“Ia, meddwl amdano _fo_ mae hi,” medde dewyrth, “a phan fydd hi’n meddwl -mwy na’i gilydd amdano _fo_ mae hi’n cael y ffit lân yn drom iawn. Mi -fase’n biti iddo fo ddwad i dŷ budur. Dos i edrych eto.” A dene fi’n -mynd. - -Roedd hi ar ei thraed yrwan, yn sychu sêt y gader, oedd yn wlyb, yn -ofalus. Ac wedyn yn mynd i dynnu’r cadeirie erill i lawr. - -Wedi imi ddeyd hynny, “Mi awn ni’n ol ymhen rhyw funud neu ddau,” medde -dewyrth. - -Ac ymhen munud neu ddau, yn ol â ni, a minne’n cadw tu ol i dewyrth. Pan -aethom ni i mewn,— - -“Nedw,” medde bodo, mewn llais na chlywes i mono ganddi hi rioed o’r -blaen, llais toddedig a meddal fel yr afon bach dan tŷ pan ydech chi’n -dal y’ch llaw ynddi hi. “Nedw,” medde hi, “tyrd yma, ’ngwas i.” - -Dene fi i mewn. “Dyma iti frechdan jam,” medde bodo. A rhoddodd frechdan -jam dan gamp i mi. “Tyrd yma, Nedw bach,” medde hi wedyn. Mi roddodd y -gader y tarodd hi fi â’r carp llawr am eistedd ynddi, ar ganol y llawr. - -“Nedw,” medde hi, “eistedd yn honene â’r frechdan jam yn dy law, a rho -dy draed, fel ene, ar ffon y gader.” Ac mi ddarum, er bod fy esgidie i’n -fudron. - -Edrychodd hithe arna i. Cymerodd gam yn ol, ac edrychodd wedyn. Cymerodd -gam arall yn ol, a daliodd i edrych. A dewyrth yn edrych dros ei -hysgwydd hi. - -“John,” medde hi wrth dewyrth toc. Ond pan drodd hi ei phen ’doedd -dewyrth ddim yno. “John,” medde hi wedyn, ond ddaeth dewyrth ddim i’r -golwg. - -Mi aeth i drôr y dresal, a chymyd cylleth wedi rhydu oedd yno, ag un -llafn iddi wedi torri, a’i rhoi hi i mi. “Hwde, Nedw,” medde hi, “cadw -hon yn ofalus, a dos adre.” - -Wrth fynd beibio’r penwar bach, pwy oedd yn eistedd ar garreg â’i ben -rhwng ei ddwylo, yn siarad â fo’i hun bob yn ail ag edrych fel tase fo’n -dal i smocio’r cetyn anweledig yma, ond dewyrth. - -“Cymyd ar ol teulu’i fam mae Nedw,” medde fo, “mae o run fath a _fo_ i’r -dim.” - -Dene fi’n rhoi clec mawr ar y penwar. Mi gododd dewyrth ei ben. - -“Ac rwyt ti’n mynd?” medde fo. “Hwde, machgen i.” Mi aeth i’w boced, a -thynnodd swllt allan, a rhoddodd o yng nghil fy nwrn i gan wincio arnai, -ac edrych yn hir arnai wedyn heb ddeyd dim. “Wyddest ti be?” medde fo -o’r diwedd, tan ochneidio, “mi leiciwn o waelod fy nghalon tase d’enw -di’n Isaac. Rhed adre rwan.” Ac i ffwrdd â mi. - -Wedi cyrraedd gwaelod yr allt mi dryches yn ol. Dene lle roedd dewyrth a -bodo ar ben y drws, a bodo a’i braich ar ysgwydd dewyrth, fel tase dim -wedi bod rhyngddyn nhw, yn edrych ar fy ol i, ac yn chwifio’u dwylo. - -“Mam,” medde fi ar ol mynd i’r tŷ, “pam fod Isaac ni yn Isaac?” - -“Ar ol bachgen dewyrth a bodo,” medde mam. - -“Lle mae o, ydio wedi marw?” medde fi. - -“Rhed, machgen i, i Dyddyn Derw, mewn munud i nol cnegwarth o laeth, cyn -iddyn nhw gychwyn i’r dre,” medde mam, gan dorri ar fy nhraws i. - -Ac i ffwrdd i Dyddyn Derw â mi. Mi welwn ar wyneb mam ar y pryd mai dene -oedd ore. - - - - - X.—SEC. - - -Ddychrynnes i fawr erioed yn fwy na’r nos Iau cyn y dwaetha. Roedd hi -wedi mynd braidd yn hwyr, ac yn twllu yn o drwm, a minne’n croesi Pont y -Llan. Mae ene adwy yn ochor y bont, a phren derw mawr, gwag, yn ei -chanol, a gwrych coed cnau mawr bob ochor i’r ffordd wedyn. Wrth basio’r -adwy a’r pren derw, rhwng twyll a gole, mi welwn rywbeth gwyn yn estyn -allan o ganol y twll, ac yn gneud sŵn gwichlyd,—“Ne-ene-ene.” Mi roddes -neid ac i ffwrdd â mi fel y fellten. Wedi mynd heibio’r gornel, mi sefes -i wrando, ac mi glywn wedyn y llais yn uwch a mwy -nadlyd,—“Ne-ene-ene-edw, Ne-e-dw.” Adwaenes o’n syth, a throis yn fy -ol. Llais Sec oedd o. Pwy ydi Sec, fedrai ddim deyd wrthych chi, ond -Eseciel Bingley ydi ei enw fo ar lyfr yr ysgol, ac y mae o’n byw efo’r -hen Jinny’r Gardden, yn Nhwnt i’r Afon. Dydio fawr o beth, i ddwad o dŷ -Jinny, o achos mae hi ei hun yn garpie, a’i chroen fel melyn ŵy wedi -torri, a ffrïo gormod—yn grebachlyd, heblaw bod yn rhyw felyn-ddu. Un -ryfedd ydi Jinny. Hi ydi’r wraig sy’n mynd allan o’r capel i boeri. Mae -hi’n eistedd yng ngwaelod y capel, a reit amal, pan mae’r pregethwr yn -dechre mynd i hwyl, fe gyfyd Jinny yn sydyn, ac aiff allan i boeri, ac i -mewn yn ei hol i wrando, fel tase dim byd wedi digwydd. - -Daeth Sec ati hi’n sydyn, na ŵyr neb o ble, pan oeddwn i yn Standard I., -a rhoddwyd ynte’n Standard I. Rydwi yn Standard IV. yrwan, ond dal yn -ffyddlon yn Standard I. y mae Sec o hyd. Doedd fawr o bwys ymha Standard -y basech chi yn ei roi o, cyn belled ag yr oedd dallt pethe yn y -cwestiwn, ond gan mai Standard I. fu’n ddigon caredig i’w dderbyn o, -mae’n ymddangos nad ydi ynte am droi ei gefn ar hen ffrynd. Dene a -ddywed Joseph y Titshiar. - -“Wel, Sec,” medde fi, “be wyt ti’n ei neud yma?” - -“O-o-es ge-n-n-o-t ti fa-a-ra b-b-ri-i-ith, Ne-ene-edw?” medde fo. - -Dwad adre o de parti’r Ysgol Sul yr oeddwn i, ac yr oedd yn naturiol imi -fod wedi celcio tipyn o fara brith, fel y bechgyn erill i gyd, a’r un -mor naturiol i Sec dybio hynny. - -“Oes, was,” medde fi. - -“Ga-a-i da-a-me-ed?” medde fo,—“i-i-sh-i-o—” - -Ond mi dorres ar ei draws o. “Dene be’ sy’ i gael am beidio â dwad i’r -Ysgol Sul,” medde fi, ac i ffwrdd â mi, a thros y gamfa, ac i’r Nyrs -Goed Llus. Erbyn hyn roedd hi’n mynd braidd yn dwyll. Pan yn nyfnder y -nyrs,—“Ne-ene-ene—” medde rhywbeth dan fy nhraed i, ac mi roddes waedd -a neid. Fedrwn i symud dim am funud, a dene’r “Ne-ene-ene—” hwnnw wedyn -dan fy nhraed i. Beth oedd o ond sŵn bwrlwm y ffos fach dros garreg. Mi -godes fy nghalon, ac ymlaen â fi yn bur ddewr, nes -clywed,—“i-i-ish-sh-sh-i-o—” yn fy ymyl wedyn, a’m fferodd. Beth oedd -o ond cangen yn rhwbio’r wal. - -[Illustration: “Y—SY—SY—SLUM,” MEDDE SEC.] - -“Thâl hi ddim fel hyn,” medde fi, “mi â i yn ol, a rownd y ffordd. Pan -eis i at y gamfa, pwy oedd yn crïo â’i ben arni ond Sec, ac yn dal -rhywbeth yn hongian yn ei law. - -“Bedi’r mater, Sec?” medde fi. - -“A-a Ne-ene-edw i-i-ish-i-o-o bw-bw-yd,” medde Sec. Ac mi ddalltes mai -trïo deyd hynny yr oedd o pan adawes i o. Ond cyn imi fedru ei ateb, -dene fo’n dangos y peth oedd yn ei law i mi. - -“Bedio?” medde fi. - -“Y-sy-sy-slum,”[8] medde Sec, “u-u-n by-w-w, mi-i c-c-ei o a-am -d-a-a-me-ed.” - -Ac yn wir i chi, be oedd o ond slum y nos. Roedd o wedi dwad o hyd iddo -yn yr hen geubren derw wrth Bont y Llan, y lle y bydde fo, gan amlaf, yn -cysgu ynddo y nos, medde fo, er fy syndod i. Ac mi ddeydodd fod chwaneg -yno, ac y cawn i stoc ohonyn nhw am damed o rywbeth bob dydd. Roedd -pethe’n dechre gloywi erbyn hyn,—a gwyneb Sec yn llwyd. Wel allan â’r -bara brith. Doedd o, rywsut, ddim mor flasus ar ol gweld gwyneb Sec. Mi -cafodd o i gyd, ac mi wnaeth i minne gymyd y slum. - -Dene a ’nghychwynnodd i yn ddelar[9] slumod a gwningod. Mi ddeydes “nos -dawch” wrth Sec, ac er ei bod hi’n bur dwyll erbyn hyn, roeddwn i adre -heb yn wybod i mi fy hun, wrth feddwl beth ddeyde’r bechgyn fore -drannoeth wrth weld slum byw gen i yn yr ysgol. Doedd y rhan fwyaf -ohonyn nhw erioed wedi gweld yr un yn nes na’r awyr. - -Mi cadwes o ym mhoced fy nhrowsus dros y nos, a’r unig anlwc oedd iddo -fo ddwad yn rhydd, ac i minne dorri orniment wrth ymbalfalu amdano yn y -twllwch. Ond deliais o’n sâff, a chadwes o dan y gobennydd tan y bore. - -Sôn am boblogiedd,—doedd dim siawns i neb ond fi bore drannoeth. Chai -neb weld y slum, ond ar yr amod eu bod nhw’n dwad â hanner dwsin o -biwied i’w fwydo, o achos mai ar biwied y mae o’n byw. Wmffre oedd yn -derbyn a chyfri’r piwied, a minne wedyn yn dangos y slum. Wedi ei weled -o, doedd na byw na marw na chai Robin bach Ty’n Llidiard y slum yn eiddo -iddo fo’i hun. Roedd o’n barod i roddi unrhyw bris amdano, medde fo, o -feipen i wningen fach. A dene’r slum yn mynd iddo am wningen. Ond erbyn -bore drannoeth roedd y slum wedi marw. Robin oedd wedi trïo rhoi pry -copyn yn fwyd iddo, ac ynte’n byw ar y pethe a ddalie pan ar ei aden. A -phwy erioed a welodd bry copyn yn hedeg? Felly, mi welsom un peth, fod -pryfed cop yn wenwyn i slumod. - -Ar amser chware, dene Sec yn codi ei fys arna i,— - -“En-ne-edw,” medde fo,—“by-by-brech-d-a-an i m-i-i am sy-sy-slum.” - -A dene fargen. Roedd gen i slum arall yn mynd i mewn ar ol amser chware, -ac mi werthes hwn hefyd i Robin am wningen. Roedd rhyw wendid am slumod -wedi dwad ato fo. Erbyn hyn roedd gen i ddwy wningen. Roedd gan amryw -o’r bechgyn wningod, a dene’r gair allan fod Nedw’n barod i werthu -unrhyw nifer o slumod i’r bechgyn am wningen yr un, neu ryw bris -rhesymol arall. Welsoch chi rotsiwn beth y pnawn hwnnw. Roedd gan bron -bob bachgen yn yr ysgol wningen efo fo, a chyn gynted ag y troai’r scŵl -ei gefn, yn galw arna i—dydi’r scŵl ddim yn clywed yn dda o gwbwl—ac -yn dangos pen gwningen i mi o’u pocedi,—rhai o bob math a lliw, gwyllt -a dôf. Rydwi’n siwr fod ene tua naw neu ddeg, i gyd. Amser chware roedd -pawb yn gwthio ei wningen i mi am slum, a minne heb ddigon o slumod i’r -farchnad. Mi addewes ddyfod â stoc newydd i’r ysgol drannoeth. Llwyddodd -Sec i gael tri neu bedwar imi rywfodd, yn ystod y nos, ac addawodd -beidio â deyd gair wrth neb amdanyn nhw. O dipyn i beth daeth holl -wningod y lle yn eiddo imi. Ar ol i rai ohonyn nhw farw, ac i’r gath -fwyta dwy, roedd gen i bump wedyn. Mi gadwes dair a rhoi dwy i Wmffre. -Roedd hynny’n ardderchog, nes iddi ddwad yn bwnc o fwyd iddyn nhw. - -Mae cael digon o brofant[10] i gymint ag oedd gen i o wningod yn dipyn o -beth. Mi weles ei bod yn haws dal piwied i slumod na hynny. Cynghorwn -bawb i gadw slum yn lle gwningen, yn enwedig gan fod rheswm arall tros -ei gadw y cai sôn amdano eto. - -O’r diwedd darfu gwningod y bechgyn. Doedd gan neb yr un i gynnyg i mi, -ac yr oedd pawb eisio slum. A doedd hi ddim yn deg gwerthu rhai slumod a -rhoi’r lleill. Y peth y methe plant ei ddallt oedd, ymhle y cawn i ’r -holl slumod yma, ac yr oedd Sec wedi addo peidio â deyd, na gwerthu rhai -ei hun, ar draul colli ei damed. Felly, mi gefes, rydwi’n meddwl, y peth -mae nhw’n ei alw’n “patent” ar slumod, er nad ydwi ddim yn siwr mod i’n -dallt y peth yn iawn. Er mwyn bod yn siwr, mi ofynnes i John Roberts, y -post, ar y ffordd un diwrnod. Mae o’n giamstar ar y pethe yma, medde -nhw. - -“John Roberts,” medde fi, “bedi ‘patent’?” - -“I be wyt ti’n gofyn, Nedw, ngwas i?” medde fo’n reit glên. - -“Rydwi’n meddwl, os nad ydwi’n methu, mod i wedi cael patent ar slumod,” -medde fi. - -“Mae’r Brenin Mawr wedi cael patent arnyn nhw ymhell o dy flaen di, Nedw -bach,” medde John Roberts, yn gwynfanus, a throdd ar ei sawdl. - -Dydwi ddim yn siwr eto, felly, o’r peth; ond does dim i’w neud ond deyd -wrth y bechgyn mai gen i mae’r patent, a chadw’n ddistaw ynghylch ei -ystyr o. Roedd hi wedi mynd, o dipyn i beth, i mi rannu ’nghinio efo -Sec, a phan fydde pawb o ’nghwmpas i ar ganol dydd, a’r farchnad yn o -boeth, fe gai Sec y cinio i gyd. Bob yn dipyn roedd graen go dda yn -dechre dwad ar ei wyneb, a minne’n gwerthu’r slumod am y pris ucha’n -bosib,—pensel lâs, neu feipen, neu addo cnau daear, a phethe felly. - -Yn sydyn un diwrnod darfu’r slumod hefyd. Methodd Sec â dwad o hyd i’r -un yn unman. Wyddwn i ar y ddaear beth i’w neud, a minne wedi cael lot o -faip ac addo cnau daear ar dryst, ac Wmffre a fi wedi eu bwyta nhw, neu -neud lanterni maip. Ac am y feipen ges i gan Willie Ann Huws, roedd -honno’n ddigon maint i neud lantar i ffitio post llidiard y Plas. - -Un min nos, a minne’n cysidro dros yr amgylchiade, â ’mhwys ar wal y -buarth, pwy a ddaeth heibio ond Sec. - -“Ne-e-edw,” medde fo, “mi-i w-w-wn i ym-ym-mhle mae sy-slumod.” - -“Ymhle?” medde fi. - -A dene fo’n deyd ei fod wedi gweld rhai’n dwad allan y nosweth honno o -seilin yr ysgol, yn ymyl y gloch. Ond sut i gael i’r seilin oedd y -cwestiwn. Mi gofiodd Sec am y peth mae nhw’n alw’n fanol,[11] uwch ben y -cloc mawr yn yr ysgol, a’r llall uwchben y bôrd y mae’r scŵl yn sgwenu -arno. - -Bore drannoeth wedi gweld Wmffre, dyma fi’n cyhoeddi y bydde gen i slum -bob un cyn nos i bob un yr oeddwn i yn ei ddyled, ac un am ddim i unrhyw -un o’r plant a’i cymere fo ar fy nhelere i. Roedd y lle yn fyw i gyd yn -syth. Ganol dydd, pan oedd y plant yn mynd allan, mi slipiodd Wmffre a -fi i’r cwpwr llyfre, ac mi addawodd Sec fod yn ddistaw. Dene bawb allan, -a’r rhai oedd yn bwyta yn yr ysgol yn ol at eu cinio, a Sec yn bwyta fy -nghinio i reit ddistaw. Toc, mi gliriodd pawb, a dene ni’n dau o’r -cwpwr, a dringo ochor y cloc mawr, i’w dop, yna oddiyno’n codi caead y -manol, ac i mewn i’r seilin. Doedd gennym ni ddim llai nag ofn, oherwydd -dene “shiw” mawr yn y seilin cyn gynted ag yr aethom i mewn. Wedi cau’r -caead dene dwllwch dudew. Roedd gennym ni focs o fatshis, gawsom ni gan -Sec. Un da am ddwad o hyd i bethe felly ydio. “Hei,” medde Wmffre, “dyma -un,” ac i’w boced â fo, slum braf iawn. Erbyn amser canu’r gloch, -roeddem ni wedi dal naw. Cyn inni feddwl am ddwad i lawr, dene’r gloch -yn canu, ac i mewn â’r plant. “Rwan am y telere,” medde fi wrth Wmffre, -“i’r un sydd eisio slum am ddim. Os meder un ohonyn nhw ddal hwn, mi -caiff o.” Mi godes y caead yn ddistaw bach. Yr oedd Standard I. bron -odanom ni, ac mi luchies y slum i’w canol nhw. Dene sgrech fyddarol, a’r -scŵl yno. Roedd y sgrech yma’n ddigon hyd yn oed iddo fo ei chlywed. Mi -glywen y scŵl yn gofyn yn wyllt,—“What’s this?” - -Ddeydodd neb air am funud, ond toc dyma lais Sec,—“A-sy-sy-sy-slum -sy-syr, a-slumsyr.” - -Dene’r tro cynta erioed i neb glywed Sec yn yr ysgol yn ateb cwestiwn yn -gywir. - -“‘Bat,’ you mean,” medde’r scŵl yn wyllt. - -“N-n-o-o b-a-a-at, sy-sy-sy-slumsyr,” medde Sec. - -Gofynnodd y scŵl pwy ddaeth â fo. Wydde neb ddim, ond gan fod gan Sec -rywbeth od bob dydd yn yr ysgol, edrychodd pawb arno fo. - -“Come out,” medde’r scŵl, ac aeth â fo at ei ddesc, ac mi cadwodd yno -nes cael amser i’w ddyrnu, a thaflodd y slum allan. - -Safodd Sec fel dur heb glepian, a gwelsom ninne na thale hi ddim iddo fo -gael ei gweir am ddim byd. A gwyddem mai ei gweir gai o, o achos ni -chlepie Sec ddim arnom ni. - -Tarawyd ar gynllun i’w achub o. Cerddasom fel cathod ar draws y seilin -at y manol arall, sy uwchben y bôrd y mae’r scŵl yn sgwenu arno. Mae -hwnnw ymhell oddiwrth y ddesc lle y safe Sec. Symudwyd y caead dipyn -bach o’r ffordd. Roedd Isaac y Graig wrth y bôrd yn gneud sym, a’r scŵl -y tu ol iddo. Methai Isaac neud y sym yma, a’r scŵl yn dechre malu ewyn. -Er mwyn ceisio tynnu sylw’r plant, dyma fi’n danglo slum yn eu golwg -gerfydd ei goes, ond ni sylwai neb gan fod Isaac yn methu gneud y sym. -Edrychai pawb yn fanwl ar y bôrd, gan drïo ei helpu trwy siarad rhwng eu -dannedd, rhag ofn i rywun arall gael ei alw at y bôrd. Gan nad ydi’r -scŵl ddim yn clywed, ryden ni wedi dysgu, i gyd, siarad yn uchel, heb -symud ein dannedd na’n gwefuse. Methu gneud y sym ddaru Isaac, beth -bynnag, a dene “hold out” iddo fo. Pan oedd y ffon ar fin dwad i lawr, -mi blygodd Wmffre ar fy nhraws i weld, gan wasgu ar fy mrest, ac ar y -funud, pan drois i fy mhen i ddeyd wrtho am beidio, mi drôdd y slum gan -sgryffinio fy llaw, a gollynges o heb yn wybod i mi fy hun. Roeddwn i -wedi bwriadu gollwng un ymhellach ymlaen, pan fydde cosb Sec ar -ddigwydd, er mwyn i’r scŵl weld nad oddiwrtho fo y doi’r slumod, ond nid -cyn hynny. Mi ddisgynnodd y slum yn union ar ben Isaac, ac wedyn -rhyngddo a’r scŵl, gan ddechre crafangu ei drowsus, a’i ddringo, a dene -sgrêch annaearol, a’r plant yn ferw i gyd. Chawsom ni ddim ond cau’r -caead, nad oeddem ni’n siwr fod pob llygad yn edrych tuagatom. - -“What’s this again?” medde’r scŵl. Ni atebodd neb am funud, ond yn y -man, ynghanol distawrwydd mawr, dene ateb o’r pen arall i’r ysgol, -oddiwrth ddesc y scŵl,— - -“A-sy-sy-slum, sy-y-r, slumsyr.” - -Doedd dim posib bod Sec wedi taflu hwn, ac ar bwys hyn anfonwyd ef i’w -le heb ei guro am y llall chwaith. Mi ochneidiodd Wmffre a fi yn rhydd -wedi gweld arbed Sec rhag ei gosbi. - -Roedd yr ysgol yn ferw, fel y deydes i. Ond o ble doi’r slumod? Aeth y -scŵl a Joseph y Titshiar allan, wedi cysidro tipyn. Roeddem ni’n gweld -tipyn o’r symudiade trwy hollt bach yng nghaead y manol. Wedi iddyn nhw -fynd, dene fi’n codi’r caead ac yn edrych i lawr. Gwelodd pawb fi, a -dene tshiars i mi, o achos gwelsant yn syth delere’r addewid am slum yn -rhad,—eu dal wrth iddynt ddisgyn o’r seilin. Mi wyddwn na ddeyde neb -wrth y scŵl, o achos yr oedd rhai o fechgyn cryfa’r ysgol ymysg y rhai -oedd wedi rhoddi maip a phethe erill i mi am slumod ar dryst, a gwae neb -a achose iddyn nhw golli eu slumod. - -Dene’r scŵl a Joseph yn ol yn y man, efo rhywbeth fel tri neu bedwar -coes brwsh wedi eu rhwymo wrth ei gilydd. Caeais y caead pan weles i -nhw’n dwad. Roedd yn hawdd gweled eu hamcan,—edrych oedd y caead yn -peidio â bod wedi symud, a’r slumod yn dwad y ffordd honno. Eisteddodd -Wmffre a fi ar y caead yn syth. Dene’r ffyn i fyny, a’u taro yn y caead -o hyd ac o hyd, ond symude fo ddim. “Mae honene’n iawn beth bynnag,” -medde’r scŵl. “Mi drïwn y llall rwan.” Roedd cymint o ferw a sŵn yn yr -ysgol erbyn hyn, fel nad oedd yn anodd i Wmffre a fi redeg ar draws y -seilin at y llall heb i neb ein clywed ni. Ac erbyn iddyn nhw gyrraedd a -dechre curo’r caead hwnnw, roeddem ni ill dau yn eistedd yn gyfforddus -arno. Dene ddistawrwydd mawr. Y cwestiwn i’r plant a ninne oedd, beth -wnai’r scŵl. - -“Wel,” medde fo, “does dim amser i chwilio mwy tan ar ol yr ysgol. Awn -ymlaen yrwan efo’n gwaith.” - -Ac ymlaen yr aethant, a ninne’n dau reit falch fod yr hen Sec yn sâff, -yn enwedig gan inni fod o dipyn o fantes iddo ymgodi, trwy fod yn achos -iddo ateb un cwestiwn yn gywir yn yr ysgol unweth yn ei oes. - -Pnawn Gwener oedd hi. Cyn gynted ag y cawsom le, i lawr â ni twy’r -manol, ac efo ochor yr hen gloc mawr, ac allan trwy ffenest adre. -Llwyddasom i dalu ein dyled o slumod i bawb oedd wedi prynu rhai, cyn -iddi dwllu’r nosweth honno. - -Roeddem ni’n meddwl mai ni fase popeth fore Llun, wedi llwyddo i gael -slumod i gymint o’r bechgyn, ac wedi dwad o hyd i stoc newydd, a -pharatoisom ein hunen ar gyfer y ganmolieth, trwy ofalu dwad i’r ysgol -wedi molchi ein gyddfe, ac iro’n sgidie. Meddyliem wrth glywed y bechgyn -yn canmol, y tynne hynny sylw’r merched. A dene lle byddem ni i dderbyn -eu sylw nhw yn smartiach na neb. Ond siomwyd ni yn fawr. Chawsom ni mo’r -croeso a ddisgwyliem o lawer. Yn wir, edrych yn bur ddigalon yr oedd y -bechgyn i gyd, bob tro y deuem i’r golwg, yn enwedig arna i, ac ambell i -un â golwg drymllyd iawn ar ei wyneb,—yn enwedig o’r rhai oedd wedi -prynu slum am wningen. - -Methem ddallt pethe am dipyn, ond fuom ni ddim yn rhyw hir iawn heb -ddwad i’r gole,—y slumod oedd i gyd wedi marw, a’r gwningod gennym ni, -a hynny oedd yn spâr o’r maip. - -Wedi bod dan y digalondid hwn o eiddo’r bechgyn am dipyn, a chysidro yn -o drwm, mi ddarun deimlo mai braidd yn ormod o faich i’w cadw oedd y -gwningod, yn enwedig pan fydde’r bwyd yn brin. Felly, fe’u gwerthwyd i’r -bechgyn yn ol, ar y peth mae pobol yn alw yn delere rhesymol. Y fargen -ore gês i, oedd darn o gŵyr crydd gan Shoni’r Pentre am ei wningen o yn -ol. - -A dene’r rheswm arall y sonies amdano, pam ei bod hi’n fwy manteisiol -cadw slumod na gwningod,—mae nhw’n siwr o farw cyn i chi lân flino -arnyn nhw. - -Fel y gallsech feddwl, dipyn yn dwyll ydi hi ar farchnad Sec yrwan. Ond -wedi’r cwbwl, wnaiff hi mo’r tro iddo lwgu, a ’does dim i neud ond imi -ddal i rannu fy nghinio efo fo, nes i’r cnau daear fod yn addfed. -Rydwi’n dallt arno fo nad oes mo’i well am eu ffeindio nhw. - ------ - -[8] Ystlum=_bat_. - -[9] Ddelar=_dealer_. - -[10] _Provender._ - -[11] _Manhole._ - - - - - XI.—GWYNT Y DWYRAIN. - - -Fe wydde mam yn dda am wynt y dwyrain ers tro byd, o achos y fo oedd yn -dwad â’i bronteitus hi, ond wydde hi fawr tan yn ddiweddar am y dwyrain -ei hun, ond bod y doethion yn byw yno, a’r seren honno wedi cychwyn -oddiyno. A’r unig anhawster y gweles i mam yn ei gael o’r Beibil erioed -oedd paham yr oedd y doethion yn hoffi byw yn y dwyrain, a’r fan honno -yn gartref i’w wynt o. A hefyd sut na fase’r Beibil yn deyd rhywbeth eu -bod nhw’n diodde oddiwrth y fronteitus. O achos, medde hi, roedd yn -amhosibl i bobol fyw yng nghanol gwynt y dwyrain heb y fronteitus, os -oedd, pobol fel hi, mor bell o’r dwyrain, yn dioddef oddiwrtho. Cododd y -mater yn yr Ysgol Sul unweth, a gofynnodd y cwestiwn i’r hen Bitar, ei -hathraw, neu Pitar Isaac Roberts, fel y bydd hi yn ei alw,—mae mam yn -rhoi ei enw llawn ar bawb yn wastad. Ateb Pitar Isaac oedd nad oedd -bronteitus ddim wedi codi yn y cyfnod hwnnw, mai’r cyntaf yn y byd i’w -gael o oedd Teitus yr apostol, y dyn y sgwennodd Paul ato, a phobol -erill wedi ei gatshio oddiwrtho. Ameu’r esboniad ene braidd yr oedd -nhad, ond nid oedd waeth iddo dewi. Y mae gair yr hen Bitar yn ddeddf i -mam bob amser. - -Doedd dim yn blino mam yn debyg i wynt y dwyrain, a’r syndod ydoedd ei -bod yn dallt mai gwynt y dwyrain oedd hi pan nad oedd gwynt o gwbwl. Mi -fum i lawer gwaith yn sefyll allan nes bod wedi rhynnu, yn dal pluen i -fyny yn fy llaw i edrych oedd ene wynt pan oedd mam yn y tŷ yn cwyno -oddiwrth y fronteitus, ac yn beio gwynt y dwyrain, a’r bluen heb symud -dim. - -Pan oedden ni’n byw yn yr hen dŷ roedd mam yn gwybod yn iawn cyn i’r -fronteitus ddechre ymha gyfeiriad yr oedd y dwyrain, oherwydd ’roedd hi -wedi sylwi lawer gwaith mai pan chwythe’r gwynt ar draws y Foel Fawr y -bydde’i brest hi’n gaeth. Doedd hi’n cymyd fawr o sylw o’r caethiwed a -gai hi pan chwythe’r gwynt dros Lwyn y Brain, a hithe’n glychu ei thraed -wrth ddwad o’r capel. Ac oherwydd fod ein tŷ ni yn gwynebu’n union tua’r -Foel Fawr y bu raid inni ei adael. Yr oedd hynny ychydig ar ol i Huw fy -mrawd fynd i Ffrainc. Y mae ein tŷ ni rwan yr ochor arall i’r Foel. - -Tŷ unig ydi’r tŷ newydd, yng ngodre’r Foel, ddim ymhell o’r “_Black -Crow_.” Ac ar nosweithie twyll y gaea ’does dim i’w glywed ond y gwynt -yn chwythu yn y derw yn nhop yr ardd, a’r pistyll bach sy’n ymyl y cyt -moch, a sein y “_Black Crow_,” yn cwyno wrth ysgwyd yn y gwynt. Ac am yn -hir ar ol inni ddwad yno, doedd dim gwynt yn taro’r drws fel yn yr hen -dŷ. A da oedd hynny, neu mi fase’r drws yn agor o hyd, oherwydd ’does -dim ond darn o glicied arno fo, a honno’n agor ar ddim. - -Un nosweth yn y gaea ene, doedd dim byd yn y capel, a doedd Abram y Fron -ddim yn digwydd cael ffitie. Y tŷ agosa i ni ydi’r Fron, ac y mae Abram -yn diodde bob mis oddiwrth ffitie. A’r adeg honno y fi sy’n gorfod -rhedeg i’r Llan,—pellter o ddwy filltir,—i nol asaffeta i rwbio cledre -ei ddwylo a gwadne ei draed o. Peth da, medde nhw, ydi asaffeta, ond i -chi ei gymyd drwy eich dwylo a’ch traed. Gwn i mai peth ofnadwy ydio -wrth ei gymyd drwy’ch ceg. Lawer gwaith y rhedes i nol asaffeta i Abram -pan oedd y glaw yn patshio, a sein y “_Black Crow_” yn sgrechian, a’r -nos mor dwyll nes i chi fethu gweld eich llaw. Ond fel roedd y gore, -doedd Abram ddim yn sâl na dim byd yn y capel y nosweth yma, fel yr oedd -hi’n nosweth i mewn arna i. - -A’r nosweth yma, hefyd, roedd pawb gartre. A lle digalon sydd yma ar ol -hanner awr wedi saith yrŵan, yn enwedig pan nad ydi Huw ddim gartre, ac -Wmffre a fi yn byw ymhell oddiwrth ei gilydd. Am saith o’r gloch ar -nosweth fel hyn mae’r swper wedi ei glirio, a’r plant lleia yn eu gwlâu. -Wedi golchi’r llestri y mae nhad a mam yn tynnu eu cadeirie at y tân, -neu’n hytrach mae nhad yn tynnu’r sgrîn, a mam y setl, ac os ydw inne am -dân, ’does dim i’w neud ond eistedd ar y blocyn. Dechre smocio ac edrych -i’r simdde y mae nhad fel rheol, a dechre gweu neu wnïo y mae mam, a -gorffen trwy bendympian. - -Ar ol i mam olchi’r llestri y nosweth hon, mi gymerodd pawb eu -lle,—nhad â’i draed ar y ffendar, yn smocio a gneud cyrls o’r mŵg, a’u -gwylio’n toddi i’w gilydd, ac yna’n mynd yn un llinynne i fyny’r simdde. -Arhosai nes i’r llinyn ola ddiflannu, yna mi ddechreue wedyn ar neud y -cyrls mŵg, a hynny am allan o bob hyd, heb gofio o gwbwl fod yr amser yn -mynd. Yr ochor arall roedd mam yn gweu, ac am dipyn clywid sŵn y gweill -yn clician yn gyson, yna’n arafu, a sefyll. Edrych trwy’r Beibil yr -oeddwn i am adnod â’r gair “echdoe” ynddi. Dene’r tasg buddiol a gawsom -gan yr athraw y Sul cynt. Ac am y tro roedd Wmffre a fi wedi penderfynu -trio. Gwyddwn pam fod y gweill wedi sefyll heb imi edrych. Dene lle -roedden nhw ar lin mam, yn suddo’n ddyfnach, ddyfnach i’w glin hi o hyd, -a’i dwylo yn llithro o dipyn i beth heibio ei hochor, a’i phen yn dwad i -lawr gam a cham yn gyson, nes dwad i fan neilltuol. Yna, mi golle’r -balans, ac i lawr â fo. Arfer mam ar ol y sgytiad yma bob amser ydi -deffro’n sydyn, edrych arna i a ydwi’n gneud rhywbeth o’i le, yna cau ei -llygid, a’i phen yn cychwyn ar yr un daith wedyn. Dan swyn y symud yma -ar ben mam, mi anghofies chwilio am y gair “echdoe.” Ac roedd nhad yr un -mor ddiddorol a hithe. Pwysai ef ei benelinoedd ar ei benneglinie, -edrychai’n syn i fyny’r simdde, ac o amgylch ei ben yr oedd yr awyr yn -llawn cyrls mŵg, yn troi’n llinynne. Yr unig sŵn oedd tipiade’r cloc -bach, yr oedd y cloc mawr wedi stopio ar ol inni ddwad i’r tŷ newydd, -gan fod nhad wedi methu ei osod o’n union,—a gwich ysgafn fel dechre -bronteitus o frest mam. Ni chlywech hi’n anadlu o gwbwl. Dene beth ydwi -wedi sylwi lawer gwaith, nad ydech chi byth yn clywed pobol yn anadlu -pan fyddan nhw yn pendympian. A hefyd sŵn “w-pŵ, w-pŵ, w-pŵ,” araf o -gyfeiriad nhad, wrth y gwaith pwysig o neud cyrls mŵg. Wrth glywed y -wich yn dechre ym mrest mam, dechreues betruso beth oedd cysylltiad -gwynt y dwyrain â’r fronteitus tybed. Mi chwilies bob man yn esboniad -Idrisyn o dan y geirie “dwyrain,” “doethion,” “gwynt,” a “seren,” ymhob -lle y cofiwn eu bod yn y Beibil, ond ches i ddim goleuni. Dene’r fantes -y mae’n debyg o roddi chwilio am eirie fel “echdoe,” ac felly ymlaen, yn -dasg yn yr Ysgol Sul, oherwydd wyddoch chi byth pa bryd y daw gwybodaeth -o’u lle nhw yn y Beibil yn handi, fel ar adeg fel hyn i mi. Yna eis i -edrych y geiriadur—Geiriadur Dr. Davies—dan yr un geirie, ond doedd -dim i’w gael am gysylltiad gwynt y dwyrain â bronteitus. Yna eis i -edrych dan yr enw Teitus, ond doedd dim byd ar hwnnw chwaith. O dipyn i -beth eis i feddwl ymhle yr oedd y dwyrain tybed. Ar fy nglinie ar gader -wrth ben y bwrdd yr oeddwn i ar y pryd, yn pwyso mhen ar fy nwylo a’m -penelinoedd ar y bwrdd. Yna eis i feddwl am y doethion, ac ymhen tipyn -mi welwn y seren yn codi yn y dwyrain, a’r doethion yn dwad yn un haid -ar ei hol hi. Haid o bobol dduon oedden nhw, yn rhuthro ar draws ei -gilydd, yn ddigon i ddychrynnu gwraig â babi bach ganddi, a rhedeg am y -cyntaf roedden nhw am Fethlehem. Ar y funud pan oedden nhw yn nesu at y -lle, dene ddyrnod annaearol imi ar bont fy nhrwyn, nes imi weld miloedd -o sêr, ond dim un doethyn yn eu dilyn. Neidiodd mam ar ei thraed, a phan -welodd beth oedd yn bod, dene hi’n dechre llefaru. Wedi bod yn -pendympian oeddwn inne a mhen i wedi llithro’n sydyn o’n nwylo gan -ddyfod i gyfarfyddiad heb ei ddisgwyl â Geiriadur Dr. Davies. Wedi imi -olchi nhrwyn oddiwrth y gwaed, safodd mam uwch fy mhen yn traddodi -araith rymus ar beryglon pendympian fel gwendid ym mywyd bachgen -gobeithiol deg oed. A’r unig sŵn a glywn pan oedd hi’n cael ei gwynt ati -oedd tipiade’r cloc bach, y wich fach yn ei brest hi, ac “w-pŵ, w-pŵ, -w-pŵ,” cyson o gyfeiriad nhad. Ar adeg fel hyn pan fydd y wich fach yn -dechre, feder mam byth siarad yn hir, a meddiennes inne fy hun mewn -amynedd, gan wybod y bydde popeth wedi llonyddu’n fuan. Mi orffenes -olchi nhrwyn ac aeth hithe i’w lle i weu, a dene gliciade’r gweill yn -dechre mor gyson â thipiade’r cloc. O dipyn i beth arafai’r gweill, a -chodes inne mhen ar ol y gwaith ofer o chwilio am “Teitus” i wylio pen -mam yn dechre gwyro o gam i gam nes dwad at y dibyn, yna,—i lawr. Bob -tro y digwydde hyn, neidiai i fyny, ac mi ddechreue eilweth ar y gweu, -ac yna trwy’r un cwrs drachefn. Ar ol y trydydd cwymp o eiddo ei phen -ysgydwodd ei hun, a gofynnodd i nhad yn hanner chwyrn, fel tase hi wedi -digio wrtho am beidio â’i hateb eyn iddi hi ofyn iddo,— - -“Edward, ymhle mae Belgiam?” - -Cymerodd nhad ei amser i neud hanner dwsin o gyrls mŵg, ac edrych arnyn -nhw’n diflannu’n llinynne,— - -“T’wnt i Wrecsam,” medde fo. - -“Sut ydech chi’n deyd hynny?” medde mam yn hanner blin. - -“Wel, trwy Wrecsam mae pawb yn mynd yno,” medde nhad, a dechreuodd -gyrlio mŵg wedyn. - -Dechreuodd y pendwmpian drachefn, a dechreuodd y pen wyro, a gwyro bob -yn fodfedd, a modfedd, nes cyrraedd y jerc. Neidiodd mam i fyny -eilweth,— - -“Edward,” medde hi, “ymhle mae Wrecsam?” - -“T’wnt i Gaer,” medde nhad, ac yn ei flaen i blethu mŵg. - -“O!” medde mam, a bodlonodd. - -Dechreuodd mam weu wedyn am ysbaid, nes ei gorchfygu gan y pendympian, -ac i lawr â’r pen,—hyd y jerc. Yna neidiodd mam, trodd at nhad, a -gofynnodd,— - -“Ond Edward, ymhle mae Caer?” - -“T’wnt i Wyddgrug,” medde nhad, gan ddal gyda’r gwaith cyrlio mŵg. - -Ond yr oedd mam wedi deffro drwyddi erbyn hyn. “Nid t’wnt i le’n y byd -ydwi’n feddwl, Edward,” medde hi, “ond prun ai’r ffordd ene, neu’r -ffordd ene, neu’r ffordd ene, neu’r ffordd ene, y mae Belgiam,” gan -bwyntio at y tân, y drws, y grisie, a’r ffenest, yn ei thro, gan fod y -pedwar hyn un ymhob ochor i’r tŷ. - -Deffrôdd hyn nhad hefyd. Trodd ati’n bwyllog. Edrychodd arni’n hir a -syn, a mam â’i phen ar un ochor fel Robin Goch yn chwilio am beryg, a’i -bys yng nghornel ei cheg yn disgwyl wrtho. - -“Wel, Ann,” medde fo, “fedra i ddim deyd, o achos tydwi ddim yn siŵr o -gyfeiriad llefydd o’r tŷ newydd yma.” - -Y gwir ydi na fu o erioed yn siŵr, o’r hen dŷ chwaith, ond bod yn dda -cael rhyw esgus i mam pan fydde hi wedi deffro’n derfynol o’i -phendympian. - -“Y cwbwl wn i,” medde fo, “ydi fod Belgiam ‘rywle yn Ffrainc,’ fel y -bydd y bechgyn yma’n deyd.” - -Doedd hyn ddim yn ddigon i mam. Roedd arni eisio gwybod i ba gyfeiriad -yr oedd Belgiam o’r tŷ. A doedd na byw na marw na cheisiwn i gael allan -hynny iddi. Ond wedyn peth annifyr i fachgen yn Standard IV. ydi -bradychu ei anwybodaeth trwy chwilio’r map am le y gŵyr pawb amdano. - -Ond ’roedd mam yn benderfynol o gael gwybod nes i lythyr ddwad ryw fore -oddiwrth Huw. Yna collodd bob diddordeb ym Melgiam. Roedd o wedi mynd i -rywle arall medde fo yn hwnnw, na wyddem ni ddim amdano. Pwy alwodd y -min nos hwnnw ond Mr. Edwards y gweinidog, ac y mae mam yn dangos pob un -o lythyre Huw iddo fo. Wedi iddo ddarllen y llythyr, dyma mam yn troi -ato fo, ac yn gofyn, “Lle ’rydech chi’n deyd y mae Huw, Mr. Edwards?” - -[Illustration: “EDWARD, YMHLE MAE BELGIAM.”] - -“Yn yr un fan, ym Melgium mae’n siŵr,” ebe Mr. Edwards. - -“Ai yn Ffrainc y mae’r Pink ene hefyd?” medde hi. - -“Pa Pink, Mrs. Roberts?” ebe Mr. Edwards. - -“Dydio’n deyd ei fod o mewn rhyw le o’r enw Pink,” medde mam. Methodd -Mr. Edwards ei dallt hi am funud, nes imi ddangos y frawddeg iddo lle y -dywedai Huw, “don’t trouble about me, I am in the pink.” - -Bu Mr. Edwards yn hir yn trio dallt y frawddeg, â’i gefn atom. Yna trodd -atom â’i lygid yn gochion, gan ddeyd mai lle ym Melgium yn ddiau oedd y -Pink yma. - -“Mr. Edwards,” medde mam, “ymhle mae Belgiam?” Dywedodd ynte mai yng -ngogledd Ffrainc. “Ond yr hyn sydd arna i eisio wybod,” medde mam, “ydi -prun ai’r ffordd ene, neu’r ffordd ene, neu’r ffordd ene, neu’r ffordd -ene y mae o?” gan gyfeirio at bedwar pared y tŷ. - -“Dowch i’r drws, Mrs. Roberts,” ebe Mr. Edwards, “welwch chi’r ceiliog -gwynt acw ar dô’r ‘_Black Crow_?’” - -“Gwela,” medde mam. - -“Welwch chi’r llythrenne N. E. S. W. acw o’i gwmpas o?” medde fo. - -“Gwela,” medde mam. - -“Wel,” ebe Mr. Edwards, “pan y mae pen y ceiliog bron yn cyfeirio tua’r -E. yna, gan droi oddiwrth yr S., y mae o’n cyfeirio tua Belgium.” - -“Be mae’r ‘E’ ene yn ei feddwl?” medde mam. - -“‘East,’ neu yn Gymraeg ‘Dwyrain,’” medde Mr. Edwards. - -“Y dwyrain! Pam fod y ceiliog â’i ben weithie i’r dwyrain?” medde hi. - -“Wel,” medde Mr. Edwards, “pan fo’r gwynt yn chwythu o’r dwyrain, y mae -pen y ceiliog yn troi tuag yno.” - -“Gwynt Belgiam ydi gwynt y dwyrain te?” medde hi yn wyllt. - -“Ia, os mynnwch chi,” medde ynte dan wenu. - -Gwelwodd mam, dechreuodd ei gwefuse grynu, ac aeth i’r tŷ. Gwelodd Mr. -Edwards fod y sôn am Belgium wedi ei chyffwrdd, ac aeth ymaith heb ddeyd -gair. - -Ar ol swper y nosweth honno, aeth mam dros stori Mr. Edwards yn fanwl i -nhad. “Rwan, felly,” medde hi, “mae grât y gegin yma i’r gogledd; a’r -grisie i’r de; y ffenest i’r gorllewin; a’r drws i’r dwyrain, wedi’r -cwbl, fel yn yr hen dŷ. Pan y mae’r mŵg yn taro i lawr, gwynt y gogledd -ydi hwnnw, pan y mae’r gwynt i’r drws, gwynt y dwyrain ydi hwnnw, pan y -mae’r ffenest yn ysgwyd, dene wynt y gorllewin, ac yr wyt ti ac Isaac, -Nedw, yn mynd tua’r de i’ch gwlâu.” - -“Os felly,” medde fi, “mae ffenest fy llofft i i’r dwyrain. Mae’n dda na -dydech chi ddim yn cysgu yn y llofft honno efo’ch bronteitus.” - -Bu nhad yn smocio tipyn, a mam yn pendympian, ar ol yr ymgom yma. Yna -aeth pawb i’w gwlâu. - -Erbyn y nosweth wedyn, roedd mam wedi cael diwrnod o gysidro, Ar ol -swper, dene hi’n gofyn reit sydyn i nhad oedd o’n peidio â ngweld i’n -llwytach nag arfer. “Oes genot ti boen yn rhywle, Nedw?” medde hi. - -“Yr ydw i’n iawn,” medde fi. “Nhroed i ydi’r unig le gwan arna i.” - -“Dydwi ddim yn siŵr o hynny,” medde hi, “mae gen i ofn fod yr hen lofft -ene uwchben y siambar yn rhy oer iti, machgen i. Ac y mae Isaac yn -pesychu tipyn yn ddiweddar. Mi newidiwn ni heno, eiff dy dad a finne i -honno, ac mi gewch chithe ddwad i hon uwchben y gegin.” - -“Dydi gwynt y dwyrain ddim yn blino troed bachgen a’i brifodd drwy -syrthio o ben pren eirin. Chlywes i rioed fod y fronteitus ar draed -neb,” medde fi. - -Ond, gan fod mam yn deyd, ’doedd dim arall i fod. Yr oedd un peth -cysurus yn y llofft newydd—wynebu’r gorllewin, cartre Jinny Williams, -yr oedd y ffenest, ac yr oedd yn fwy cyfforddus o lawer, a chysges hyd -yn oed ynghynt na nhad y nosweth honno, o achos chlywes i mono fo’n -chwyrnu. A ’doeddwn i’n clywed dim oddiwrth wynt y dwyrain oedd yn -chwythu i ddannedd ffenest y llofft arall. - -Rywbryd ynghanol y nos, mi glywes nhad yn gweiddi, “Ann, Ann, lle rydech -chi?” heb neb yn ateb. Gwaeddodd nhad wedyn, a dene lais mam, annhebyg -iawn i’w llais hi hefyd, yn ateb yn fain, o’r pellter, “Yn y fan yma.” - -Taniodd nhad fatshen, ac ymddengys iddo weld mam yn eistedd ar gader, yn -ei becon nos, ac wedi codi’r bleinds, yn edrych i’r twllwch dudew tua’r -dwyrain. - -“Ann,” medde nhad yn floesg, “bedi peth fel hyn da?—eistedd yn y fan -ene berfedd nos yn edrych i’r twllwch, heb ddim ond eich becon nos -amdanoch!” - -“O!” medde mam, yn yr un llais main, “methu cysgu roeddwn i, rhaid fod y -tipyn caws ene gawsom ni i swper wedi gneud drwg imi,—fedrai byth gysgu -ar ol caws,—a chan ei bod hi’n nosweth glos, mi ddois yma i edrych oedd -y wawr ar dorri, o achos mi gwelwn hi o’r ffenest yma gan ei bod hi’n -edrych tua’r dwyrain.” Ac yr oedd ei llais hi’n mynd yn feinach, -feinach, nes darfod yn lân ar y gair ola. - -“Dowch i’ch gwely, Ann bach,” medde nhad, ynte mewn llais meinach nag a -glywes i rioed ganddo fo, o achos baswr ydio, “mae bod yn y fan ene â -gwynt y dwyrain ar y ffenest yn ddigon am y’ch bywyd chi. Ac mae arnai -ofn, Ann bach, y bydd hi’n hir, hir, hir iawn cyn i’r wawr yr ydech -chi’n disgwyl amdani dorri.” A meinach, meinach yr âi ei lais ynte -hefyd, nes darfod yn lân ar y gair ola. - -Y peth nesa a glywn i oedd nhad yn diffodd y gannwyll, a’r ddau yn y -twllwch, heb ddeyd gair wrth ei gilydd yn torri i sobian yn -ddilywodreth. A’r unig reswm y medrwn i ei gasglu dros hynny oedd fod y -nos mor dwyll, a’r wawr mor hir yn torri. Rhyfedd fod dau mewn oed a -synnwyr hefyd yn beichio crïo am fod y wawr yn hir yn torri. - -Wrth frecwest bore drannoeth, gofynnodd mam i mi a oeddwn yn teimlo’r -llofft uwchben y siambar yn glos iawn pan oeddwn yno, ei bod hi’n dechre -credu’n wir fod gair Dr. Huws yn ddigon iawn mai amod iechyd oedd i bawb -agor eu ffenestri y nos, ei bod hi ers tro yn cael cur yn ei phen yn y -boreue, ac yn mynd oddiwrth ei bwyd yn arw. - -“Wel,” meddwn inne, “dene’r peth gore yrwan y mae pawb ar eu lwfans.” - -“Wedi’r cwbwl,” medde mam, “does dim tebyg i awyr iach.” - -Y diwrnod hwnnw gwelwn fod pen y ceiliog tua’r “E,” ac er hynny nad oedd -fawr o wich ym mrest mam. - -Wrth fynd i’n gwlâu medde hi wrthai, “Nedw, gofala agor dy ffenest heno. -Mi agorwn inne’n ffenest hefyd.” - -“Gwynt y dwyrain ydi hi,” medde fi, “ac y mae’n beryg i chi gael -bronteitus.” - -Gwelodd mam fod gwaith esbonio. Daeth yn ei hol, gosododd y gannwyll ar -y bwrdd, ac eisteddodd ar y setl. Yn ei gweld fel hyn, eisteddodd nhad -ar y sgrin, a minne ar y blocyn. - -“Wyddoch chi,” medde mam yn bwyllog, “rydwi wedi meddwl llawer am y -peth, ac wedi dwad i’r penderfyniad nad oes a wnelo gwynt y dwyrain ddim -â’r fronteitus, o achos dydio ddim arnai weithie pan y mae gwynt cry o’r -dwyrain. Ond rhaid i chi drwsio’r glicied, hefyd,” medde hi wrth nhad, -“cyn i storm ohono fo ddwad.” - -“Mae pawb yn meddwl,” medde fi, “mai gwynt y dwyrain sy’n codi -bronteitus.” - -“Dydio ddim yn wir,” medde mam yn bendant. “Dene Dei Hurt yrwan sydd yn -stesion y dre, yn dwad yno o’i ben a’i bastwn ei hun efo’i chwisl. Mae -o’n chwislo, ac y mae’r trên ymhen tipyn yn mynd. Mae o’n meddwl fod y -trên yn mynd am ei fod o’n chwislo, ond mynd wnae’r trên prun bynnag a -fydde Dei yno druan ai peidio. Ac y mae hi yr un fath efo’r fronteitus -yn siŵr iti. Weithie mi ddaw pan fydd gwynt y dwyrain yn chwythu, ac -weithie mi ddaw hebddo.” - -Cysgodd mam y nosweth honno â gwynt y dwyrain yn chwythu ar ei gwyneb, a -chododd yn llawen bore drannoeth, am nad oedd wedi rhoi’r fronteitus -iddi. - -Ymhen diwrnod neu ddau dyma lythyr oddiwrth Huw yn deyd ei fod yn mynd i -gael “leave” ymhen yr wythnos, ac y bydde fo adre nos Lun wythnos i’r -nesa. Ac yr oedd mam uwchben ei digon. Parhaodd y gwynt i chwythu o’r -dwyrain ar hyd yr wythnos honno, a mam yn y drws y rhan fwyaf o’r dydd, -a’r awel yn chwythu ar ei gwyneb drwy’r nos, heb iddi gael bronteitus o -gwbwl. - -Daeth y diwrnod i Huw ddwad adre, ac yr oeddwn i wedi disgrifio i mi fy -hun lawer gwaith sut y doi o i’r tŷ. Pan ddoi Huw i mewn, agorai’r drws -bob amser yn sydyn ac yn llydan, a doi fel awel o wynt ar ddiwrnod -heulog a gwên bob amser ar ei wyneb. Ddaru chi sylwi fod yn ddigon hawdd -nabod cymeriad dyn oddiwrth y ffordd y mae o’n agor y drws a dwad i’r -tŷ? Ond ’does gen i ddim amser i ddeyd chwaneg ar y pen ene heddyw. - -“Nedw,” medde mam pan ddois i o’r ysgol, “dos i’r Llan i edrych am dun -salmon reit neis, fedrai ddim meddwl am ddim mwy wrth fodd Huw.” Ac mi -redes inne ynghynt na chynted gallwn, ac mi ddois â thun salmon reit -helaeth gan nad oedd salmon wedi bod yn y tŷ ers blynyddoedd, er bod ei -gael yn tolli ar ein lwfans cig ni. Bu mam trwy’r pnawn yn gneud cacen -datws, a chacen gri, pethe wrth fodd Huw. - -Daeth nhad o’r gwaith, ymolchodd, a rhoddodd ei ddillad gore. Dydio byth -yn gneud hynny ganol wythnos ond ar adeg cyfarfod pregethu, neu ddiolch -am y cynhaea, neu ginio clwb—dydio byth yn dwad i de parti’r Ysgol Sul. -Ac arhosodd heb ei dê, dim ond rhyw damed bach i aros pryd. - -Daeth y nos, ac un dwyll oedd hi, ac yr oedd gwynt y dwyrain wedi codi’n -storm er y bore. “Mae ene un cysur,” medde mam, “mae o’n cael y gwynt -o’i du i ddwad dros y môr ene,”—ac aeth i’r drws. Doedd dim i’w glywed -ond y gwynt yn llwyn top yr ardd, a sein y “_Black Crow_” yn sgrechian -yn wyllt. Aeth nhad i lawr y ffordd dipyn. Yna ymhen ennyd taflodd mam -ei ffedog dros ei phen ac aeth ar ei ol, a minne’n aros yn y tŷ rhag i’r -gath fynd ar y bwrdd. Daeth y ddau yn eu hole, ac arosasant fel yr -oeddynt am ychydig. Tynasant eu pethe yn y man, ac eisteddodd nhad ar y -sgrîn a mam ar y setl. “Wyddoch chi be,” medde nhad, “mae gwynt y -dwyrain yma’n oer hefyd.” - -“Ddim mor oer chwaith ag y base rhwfun yn meddwl,” medde mam, a chododd -i fynd i’r drws wedyn. Caeodd o wedi syllu’n hir i’r twllwch, a daeth yn -ol. Ymhen tipyn dene’r drws yn agor yn sydyn, nes taro yn erbyn y pared. -“Huw!” medde ni ill tri ar unweth. A dene’r plant lleia, oedd yn eu -gwlâu, i gyd ar eu traed. Ond doedd yno ddim heblaw pwff o wynt, a daeth -“bŵ-ŵ-ŵ-ŵ” mawr i’r tŷ efo fo. Chwythodd yr almanac oddiar y wal, a -diffoddodd y gannwyll, cyn i neb fagu calon i gau’r drws. Yn y man codes -i a chaues o. A bu gwrando distaw, maith, tan syllu i’r tân. “Bŵ-ŵ-ŵ-ŵ,” -medde gwynt y dwyrain, yn awr ac eilweth mewn llais bâs dyfn o dan y -drws, ond ni chlywem ddim sŵn arall yn unman. - -Ddaeth Huw ddim y nosweth honno, ac aeth pawb i’w gwlâu heb y salmon. -Wedi meddwl, doedd neb yn hidio rhyw lawer am salmon. Ac er ei bod yn -storm, cadwodd mam y ffenest yn agored trwy’r nos i gael awyr iach. A -medrodd ddisgrifio i’r dim fel y torrodd y wawr o dipyn i beth fore -drannoeth. Un iawn am ddisgrifio ydi hi pan fydd hi mewn hwyl. Ac ni -chlowyd y drws chwaith y nosweth honno, ac yr oedd yn rhaid i rywun -godi’n barhaus i’w gau, am fod y gwynt o hyd yn ei chwythu’n agored. - -Erbyn y nosweth wedyn, roedd mam wedi ail newid ei meddwl am gysylltiad -gwynt y dwyrain â’r fronteitus. Caeodd y ffenest yn dyn, er mai gwynt y -dwyrain—y gwynt oedd wedi lladd ei chur yn y pen—oedd yn chwythu. -Clowyd y drws a rhoddwyd sach yr aelwyd o dano. Ac yr oedd hi’n mynd i’w -gwely, a’i llygid yn gochion, ei phen yn drwm, a’r fronteitus arni nes -methu anadlu bron. - -Dene’r bore drannoeth y daeth y llythyr melyn hwnnw o’r War Offis, yn -galw Huw—ein Huw ni—yn nymbar rhywbeth neu’i gilydd, a’r tipyn papur -hwnnw ynddo fo, o gydymdeimlad wedi’i brintio, oddiwrth y brenin. - -Fedra i ddim tynnu o fy meddwl rwan y nosweth honno wrth yr Hen Ffynnon, -pan oedd Huw a finne yno am ddau o’r gloch y bore. - - - - - XII.—IFAN OWEN TY’N LLWYN. - - -“Nedw,” medde Betsen Jones y crydd pan es â thipyn o datws iddi oddiwrth -mam un diwrnod, “be sy ar dy ddwylo di’n gwaedu?” - -“Taro’r ddafad yma mewn carreg ddaru mi,” medde fi. - -“’Rargen fawr,” medde hi, “mae dy ddwylo di’n llawn defed. Wyddost ti -sut i’w mendio nhw? Galw yng ngefel Tomos Owen y gô a gofyn am gael -molchi dy ddwylo yn y dŵr y mae o’n oeri haearn ynddo fo, bob dydd wrth -fynd adre o’r ysgol, ac mi gei weld y clirian nhw i gyd ond iti beidio â -sychu dy ddwylo, ond gadael i’r dŵr sychu arnyn nhw ohono’i hun.” - -Mi ddarum, ac mi ffeindies mai dyn clên iawn ydi Tomos Owen, hoff iawn o -stori, ac o dipyn i beth, aeth Wmffre a fi ac ynte’n hen ffrindie, ac -arhosem yno am gom bob dydd wrth alw i mi ’molchi nwylo. Dyn go newydd -yn yr ardal ydio, wedi cymyd yr efel pan fu farw William Pitars. - -Un diwrnod yr ha dwaetha roedd hi’n llethol o boeth, ac yn bygwth trane -trwy’r pnawn. Roedd Wmffre a fi’n cychwyn adre wedi bod dipyn yn hwy -na’r gweddill o’r plant, oherwydd castie Joseph y Titshar. O’n blaene ni -roedd ene nifer o fechgyn yn mynd tuag efel Tomos Owen tan gomio. Dene -daran sydyn, a mellten, a tharan wedyn. Ac i ffwrdd â phob un ar sgruth -a throi i’r efel. Ac ni chawsom ninne ond cyrraedd y drws na ddaeth yn -gafod ofnadwy o law trane, ac yr oedd y mellt yn ddychrynllyd. Roedd -pawb wedi dychrynu, a Tomos Owen yn ceisio ein diddanu. Wrth ei weld mor -rydd, dene Morus yr Allt yn mentro gofyn iddo,—“Tomos Owen, o ble -’rydech chi’n dwad?” - -“O Lanfangu, machgen i,” medde Tomos Owen. - -“Sut le ydio?” medde Morus. - -Ddeydodd Tomos Owen ddim byd am dipyn. “Meddwl amdano fo y bum i trwy’r -pnawn,” medde fo yn y man. “Mae’r pnawn poeth yma yn fy atgoffa am bnawn -poeth tebyg iddo fo dro’n ol yn Llanfangu, pnawn pur ryfedd. Fasech -chi’n leicio cael hanes y pnawn hwnnw?” - -“Basen,” medde pawb. - -“I ddechre,” medde fo, “rhaid i mi ddeyd sut le ydi Llanfangu, ac mi -ddechreua i yn y dechre. Dene’r peth gore am wn i.” Ac aeth Tomos Owen -ymlaen gyda’i stori, a dyma hi,— - -“Lle rhyfeddol o dawel ydi Llanfangu,” medde fo, “a’i Eglwys a’i fynwent -yn ei ganol. Mwy o lawer iawn ydi trigolion y fynwent na thrigolion y -Llan ei hun. Hwyrach mai dene’r rheswm pam fod y lle mor rhyfeddol o -dawel, mai ymostwng y mae o, fel y dyle pob lle, i lywodraeth y -mwyafrif. Welwch chi’r un fynedfa ohono fo, ac y mae ei beder ffordd fel -tase nhw’n darfod ryw ganllath o’r Llan. Wedyn ’does dim i’w weled ond -mynyddoedd, a brynie, a choedwigoedd, ar bob tu. Lle ydio fase’n taro -bardd neu freuddwydiwr fel cilfach bell o sŵn y boen sy’n y byd. Ac -wedi’r cwbwl, ei le amlyca o, mhlant i, ydi’r fynwent. - -“A’r pnawn crasboeth yma o fis Mehefin, roedd o’n ymddangos fel pe na -base yno leiafrif o gwbwl, a bod y mwyafrif wedi gadael eu cartref yn y -fynwent, a thrawsfeddiannu pob tŷ a thwlc o fewn y lle. Mor dawel oedd -hi yno ag y gellid clywed yn glir hen gloc mawr yr ysgol bob dydd yn -tipian cyn belled a buarth y _Crown_. Doedd na siw na miw arall ond y -sŵn hwnnw na ellwch chi mo’i ddeffinio, sy’n yr awyr pan fo popeth yn -berffaith dawel. Rhygnai ceffyl ei garn yrŵan ac yn y man ar gerryg -llawr stabal y _Crown_, ac mi clywech o’n rhoi ambell gno ar ei fwyd -rhwng ysbeidie o dawelwch, fel pe na base arno ddim angen am fwy o fwyd -nag a fase’n ei gynnal i freuddwydio, ac mai cipio tamed rhwng y -golygfeydd yr oedd o. Yr unig sŵn arall y gallsech chi ei glywed o’r -ffordd fawr oedd cliciade gweill yr hen Farged Roberts y Gwŷdd, a ddoi’n -ysbeidie di-reol trwy’r drws agored. Ac mae’n rhaid ei bod hi’n dawel -felly. Ac yr oedd yn reit hawdd dychmygu cyflwr yr hen Farged ar y -pryd,—mai gweu yr oedd hi, a phendympian bob yn ail. O dipyn i beth mi -dawelodd hithe’n llwyr, ac ni welech unrhyw arwydd o fywyd o’r cyfeiriad -hwnnw, ond y gath, a chwareuai ar garreg drws y ffrynt â hynny oedd yng -ngweddill o’r bellen ddafedd ar ol iddi ei rholio yno trwy ddrws y cefn -ac i lawr yr ardd a heibio talcen y tŷ.” - -“’Rargen fawr,” medde Wmffre dan chwerthin. - -“Mae o’n wired a’r pader i ti,” medde Tomos Owen. - -“Toc,” medde fo, “dene sŵn traed yn dwad o’r pellter o gyfeiriad Allt y -Felin, a gŵr bynheddig yr olwg arno fo, yn dwad i lawr tua chanol y Llan -a’r fynwent. Daeth Elin Huws Nymbar Ten i’r drws, ac ar ei chyfer yr -ochor arall yr oedd Leisa Ifans Nymbar Nain, yn disgwyl yn ddyfal am i’r -gŵr diarth ddwad heibio.” - -“‘Dyn diarth, Elin Huws,’ medde Leisa Ifans. - -“‘Gŵr bynheddig, Leisa Ifans,’ medde Elin Huws. - -“Mi ddaeth y gŵr bynheddig heibio iddyn nhw,— - -“‘Sut ydech chi heddyw, Elin Huws a Leisa Ifans?’ medde fo. Mi swiliodd -y ddwy, a gwrido, a rhoi cyrtsi iddo fo, ond ddeydodd yr un o’r ddwy -air. - -“‘Pwy oedd o, tybed?’ medde’r ddwy efo’i gilydd, wedi iddo basio, yr un -fath a chi’r plant mewn dosbarth holi ac ateb. Ac er na fedren nhw yn eu -byw ddyfalu pwy oedd y dyn diarth, roedden nhw’n bur falch fod un gŵr -bynheddig yn y byd mawr, llydan, yn eu nabod nhw. - -“Ar y funud, dene sŵn curo ysgafn o’r fynwent fel tase hithe hefyd yn -ymysgwyd wrth sŵn troed y gŵr diarth. A daliodd y curo’n gyson, a -chryfhau bob curiad. I’r fynwent â’r gŵr diarth ar ei union. Roedd ei -ddyfodiad wedi bywiogi tipyn ar drigolion y tuallan i’r fynwent, ac -roedd hi’n debyg fel tase fo’n gneud yr un peth i rai o’r trigolion y -tumewn. Aeth y gŵr bynheddig heibio cornel yr Eglwys tua’r sŵn curo. Y -tu arall i’r Eglwys yr oedd gŵr ar ei linie o flaen carreg fedd -dywodfaen, cŷn yn y naill law, morthwyl yn y llall, a phot jam llawn o -ddŵr budr, a cherpyn, ar lawr wrth ei ochor o. Roedd golwg go fywiog ar -y gŵr yma erbyn hyn, pan ddaeth y gŵr bynheddig wyneb yn wyneb ag o, ac -yr oedd curiade’i forthwyl yn seinio dros y lle. - -“‘Wel, Lias Tomos,’ medde’r gŵr bynheddig yn bwyllog, ‘sut mae hi’n dwad -ymlaen?’ - -“‘Da iawn, da iawn, syr,’ medde Lias Tomos. - -“Ar y garreg fedd, mewn llythrenne newydd, oedd yn amlwg yn ffrwyth -ymdrech ddiweddar Lias Tomos, roedd y geirie yma,— - - AC HEFYD - AM - ELIN OWEN, - PRIOD Y DYWEDEDIG IFAN OWEN, - YR HON A FU FA - -“Fel hyn welwch.” A dene Tomos Owen yn sgwenu’r peth ar ddarn o bapur i -ddangos i ni fel yr oedd o. - -“Dene cyn belled ag yr oedd ffrwyth llafur Lias Tomos yn cyrraedd,” -medde fo. - -“Mi drychodd y gŵr bynheddig ar y geirie yma, ac wedyn yn ddwys a hir ar -eirie twyll, dipyn yn aneglur, uwchlaw iddyn nhw,” medde Tomos Owen. - -Ddeydodd o run gair am dipyn wedyn, a ninne’n ofni anadlu, gan y gwyddem -fod rhywbeth mawr ar ei feddwl o. Ysgydwodd ei hun toc, ac aeth yn ei -flaen. Ac medde fo,— - -“‘Ac mae o wedi marw ers deunaw mlynedd ar higien?’ medde Lias Tomos gan -weithio’r llythyren “r.” - -“‘Ydi, ydi,’ ebe’r gŵr bynheddig, a dwyster ei wedd yn dyfnhau. - -“A dyma’r geirie.” A sgwenodd Tomos Owen y geirie ar bapur. Edrychodd -arnyn nhw’n hir, yna dangosodd nhw i ni. A dyma nhw,— - - ER SERCHUS GOFFADWERIAETH - AM - IFAN OWEN, - TY’N LLWYN, O’R PLWYF HWN, - YR HWN A FU FARW RHAGFYR 2IL, 1891, - YN 39AIN MLWYDD OED. - — - “Yn nghanol ein bywyd yr ydym yn angau.” - -“Ochneidiodd y gŵr bynheddig,” medde fo, “a throdd draw. Ochneidiodd -Lias Tomos, ynte, ochenaid swyddogol, a daliodd i weithio’r llythyren -‘r’.” - -Cododd Tomos Owen ar ei draed, ac aeth i edrych trwy’r ffenest, a ninne -fel llygod, a’r trane’n rhuo’r tuallan, a’r glaw fel tase rhywun yn ei -dywallt o fwcedi. Daeth yn ei ol, ac ysgydwodd ei hun fel pe tase fo’n -trio ’i ddeffro ei hun. Ac aeth yn ei flaen. - -“Ryw ddegllath oddiwrth y garreg yma,” medde fo, “roedd carreg farmor -odidog. Ac am ysbaid wedyn edrychai’r gŵr bynheddig i bobman yn y -fynwent ond ar garreg dywodfaen Ifan Owen a’i wraig, ac ar y garreg -farmor ddegllath i ffwrdd. Ac mi ddeyda i chi’r rheswm pam. - -“Does dim Ty’n Llwyn yn bod i blant heddyw,—dim ond lle yng ngodre Coed -y Garth o’r enw Cyt y Bugiel. Ond mi fu Ty’n Llwyn yno unweth, a -chenhedlaeth ar ol cenhedlaeth yn byw ynddo fo,—yn cael eu geni ynddo, -yn priodi ohono; yn gofidio, a llawenhau; yn pechu a chrefydda; yn torri -clonne a’u cyfannu; yn diodde a marw. Ac un o’r rhai ola i fynd drwy’r -driniaeth yno oedd Ifan Owen. - -“Er nad oedd mynd i fyw i Dy’n Llwyn yn rhyw ddyrchafiad mawr, mi -lawenychodd Ifan Owen â chalon lawn pan aeth yno o’r capel, fore ei -briodi ag Elin y Llety, â’i wraig ifanc yn pwyso ar ei fraich. Mi -lawenhaodd uwch ben geni pob un o’i blant, ac mi ddiolchodd yn ddwys i’r -Brenin Mawr bob tro y dychwelai’i wraig yn ol i’r gornel. Mi ddioddefodd -Ifan Owen hefyd wrth edrych i wynebe ’i wraig a’i blant, a’r diodde yma -a’i hanfonodd o i’w fedd yn beder ar bymtheg ar higien oed.” - -Rhwng popeth, roedden ni wedi rhyw hanner ddychrynu. Mi wnaeth hanes -Ifan Owen yn priodi i mi gofio am briodas Lisi’r Pentre, ac Elis y Graig -wedi cael hanner pwys o reis i luchio am ei phen, ond yn ei dywallt yn -dawel ar lawr pan oedd pawb arall yn lluchio, am ei fod o’n swil. Ac er -mai Elis oedd yn eistedd yn fy ochr i yn yr efel, roedd arnai ormod o -ofn i edliw’r peth iddo fo. - -“Tŷ â hanner ei do’n wellt, a’i hanner yn slaets, a slabie cerryg, a -thywyrch, oedd Ty’n Llwyn,” medde Tomos Owen. “Roedd ei lawr yn bridd, -ag eithrio carreg yr aelwyd, a’r garreg oedd dan draed Elin Owen yn y -gornel y mage hi ei phlant ynddi, a’r garreg oedd yn y gornel arall dan -linie Ifan Owen rhag i’r llawr pridd godi crydcymale ar ei benneglinie, -gan mor gyson yr oedd o arnyn nhw yn y gornel honno. A doedd dim llun -carped yn unman, dim ond dau ddarn sach, gymint â chadache poced, ar y -ddwy garreg o bob tu i’r aelwyd. - -“Y tu ol i Dy’n Llwyn yr oedd nyrs fawr o goed pinwydd,—cartre mebyd -ffesants y plas. O flaen y tŷ dan garreg y rhiniog roedd ffos ddŵr. Ac -wedi nos, anamal y clywid dim sŵn oddiallan ond sgrech ambell ffesant a -ddychrynid gan heliwr, a murmur parhaus y ffos. Ac yn nyfnder nos sŵn -ceffyl Mr. Richmond, ffarm y Daran Fawr, yn dwad adre o un o dafarne’r -Llan, a sŵn y marchogwr ei hun yn rhygnu rhegi trigolion yr ardal am na -wnai’r un ohonyn nhw ymostwng i’w wasanaethu o fel y dylent, ac ynte’n -Sais. Ac ni bu storm drane er y dyddie hynny heb i blant Ty’n Llwyn -gofio am Mr. Richmond y Daran Fawr. - -“Gwas yr Hafod oedd Ifan Owen. Mi gode gyda’r wawr, a dychwelai adre -gyda’r machlud, hyd yn oed yn yr ha. Prin oedd ei gyflog o, ond medrai -Elin Owen ei estyn cyn belled â neb heb neud gwyrth. A chyda help ambell -i gypaned o laeth enwyn a meipen, magodd ei phlant heb iddyn nhw fawr -erioed wybod beth oedd eisio bwyd. - -“Ond mi ddaeth tro ar fyd, ac mi ddechreuodd Ifan Owen nychu. Daliodd -Mr. Huws yr Hafod o, gefn dydd gole, yn pwyso ar ei fforch ar ganol cae, -ac mi gwyliodd o am ddeng munud heb weld osgo ynddo i symud. Rhoddodd -wers o’r ysgrythur iddo ar olwgwasanaeth, ac mi rhybuddiodd o na fedre -fo ddim goddef hynny wedyn. Ond mi daliodd o drachefn ymhen deuddydd yn -eistedd ar garreg yng nghanol cae, pan ddylase fo fod yn agor ffos, ac -mi hysbysodd o mai gartref oedd y lle i orffwyso. Mae’n wir fod Ifan -Owen newydd gael cwrs o besychu nes bod bron darfod amdano. Ond roedd -Mr. Huws, druan ohono, yn bur drwm ei glyw ar adeg felly. Mi blediodd -Ifan Owen yn ddwys ger ei fron dros ei wraig a’i blant, ac mi fentrodd -hyd yn oed gyfadde iddo fo ei nychtod. Ateb Mr. Huws oedd fod rhybuddio -unweth yn ddigon, nad hospitol oedd yr Hafod, ond ffarm, ac mai dynion -cryfion oedd eisio ar ffarm. A chan y cydnabyddid Mr. Huws yn grefyddwr -selog, dylid ei gymyd ar ei air. A gwir a ddeydodd o mai ffarm oedd yr -Hafod. Ffarm fwyaf yr ardal oedd hi, â deugien o wartheg godro ynddi, a -dwy fil o ddefed ar ei moelydd. A rhyfedd oedd dylni Ifan Owen os -camgymerodd yr Hafod o bobman am hospitol. - -“Mi drodd Ifan Owen tuag adre i ddeyd wrth ei wraig nad oedd o’n -weithiwr yn yr Hafod mwy. Mi drychodd hithe arno am dipyn, ond gwelodd -ei wyneb yn llwydo fwyfwy, yna mi drodd ei gwyneb a syllodd yn gadarn -i’r tân. Lle da, mhlant i, ydi tân am sychu dagre, hyd yn oed cyn iddyn -nhw adael cartre. Mi grwydrodd Ifan Owen lawer o ffarm i ffarm, ond nid -oedd ar neb eisio gweithiwr a ddaliwyd yn gorffwyso gefn dydd gole. Mi -fu ymhobman yn ei dro ond gyda Mr. Richmond, y Daran Fawr. Doedd unrhyw -was yn ddigon rhyfygus i’w iselhau ei hun trwy ofyn am waith i Mr. -Richmond pe tase rhithyn o obaith am le yn rhywle arall, o achos onid -Mr. Richmond oedd y gŵr, ar ddiwedd cynhaea gwlyb, a regodd Dduw o dop y -dâs. Roedd yr ardal yn ofni cynhaea gwlyb arall am y beiddgarwch ysgymun -yma. Ac mi draddododd Mr. Huws yr Hafod araith ddwys i’w weision ar -barchedigaeth. O achos ofnai Mr. Huws Dduw, a chredai mai Duw a -lywodraethai’i gynhaea o.” - -Yr oedd golwg ofnadwy ar Tomos Owen erbyn hyn, a wyddem ni ddim yn iawn -pa un ai bod efo fo yn yr efel, neu allan yn y trane oedd fwya -dychrynllyd. Roedd o’n cerdded o gwmpas yr efel ers meityn ac yn bwrlymu -siarad, a’i lygid o’n wyllt ac yn gochion. Yn y fan yma mi safodd yn -sydyn, a bu am dipyn heb ddeyd dim, a ninne’n edrych ar ein gilydd, a -Wil Tŷ Hen yn rhyw ddechre crio. Eisteddodd Tomos Owen i lawr, a -dechreuodd wedyn yn fwy tawel, a chryndod yn ei lais. - -“Wel, mhlant i,” medde fo’n ddwys, “mi feddyliodd Ifan Owen gymint am ei -gyflwr di-waith nes anghofio’i nychtod, ac mi ddaeth rhyw nerth iddo i -grwydro na feddyliodd erioed amdano. A thystiai bob nos wedi chwilota -cyson trwy’r dydd nad oedd o wedi blino dim. Pan gyrhaeddodd o adre un -nosweth roedd y ddau blentyn ienga yn eu gwlâu, a’r ddau hyna,—Hannah a -John,—wrth eu swper. Sgrifennu roedd Hannah ei henw ar damed o fara efo -gwaelodion tun trieg, a John yn ei fwynhau’i hun trwy ddotio at ffurf ei -ddannedd mewn brechdan doddion. Roedd Jane Jones, Pant yr Afon, wedi -galw yno’n ystod y dydd efo’r toddion. Gwas ffarm oedd ei gŵr bithe, ond -roedd hi wedi cael dau botied o’r ffarm ar ol priodas y ferch hyna yno. -Ac roedd gan Ifan Owen, ynte, newydd da,—roedd o wedi cyfarfod â Mrs. -Huws yr Hafod yn ystod y dydd, a hithe wedi deyd wrtho y cawse fo -gwpaned o laeth enwyn yn rhad ond i rywun fynd i’w nol. Aeth John, y -bachgen hyna, yno drannoeth i’w nol o, ac mi gafodd nid yn unig dunied o -laeth, ond dwy feipen braf hefyd. Pan ddychwelodd Ifan Owen o’i -grwydriade y nosweth honno, wylodd Elin Owen mewn diolchgarwch distaw, -mhlant i, wrth y tân am fod y byd mor rhyfeddol o garedig wrth bobol ar -lawr. Ac mi ddiolchodd Ifan Owen, ynte, ar ddiwedd y dydd, yn wresocach -nag erioed, ar y tamaid carreg las a’r darn sach, am hael drugaredde -Rhagluniaeth. Roedd o’n pwysleisio nad oedden nhw eto wedi eu darostwng -i fara sych. Ac er nad oedd o ’n cofio, yng ngrym ei ddiolchgarwch, ddim -ond am y nosweth honno, gwir a ddeydodd,—ia, gwir a ddeydodd o, canys -roedd Rhagluniaeth wedi darparu digon o ddŵr genau hyd yn oed iddyn nhw -i fwydo’u bara. Oedd, roedd digon o hwnnw.” - -Ac yn y fan yma cododd wedyn a phoerodd i bendraw’r efel. Erbyn hyn -roedd pawb yn edrych arno fel tase ganddo gyrn ar ei ben. A fynte’n ddyn -diarth hefyd. Dyna’r pnawn rhyfedda aeth dros ein penne ni. Dene fo’n -eiste ac yn gafael mewn morthwyl, ac yn dechre siarad wedyn gan gadw -amser ar yr eingion am dipyn efo’r morthwyl yma. - -“Ond darfu’r llaeth enwyn,” medde fo, “a’r maip, a’r trïeg, a’r toddion, -a nosweth ryfedd oedd honno y bu raid i Ifan ac Elin Owen fod o bnawn un -diwrnod tan drannoeth heb damed, rhag i’r plant ddysgu beth oedd eisio -bwyd. A nhw’n myfyrio ar eu dyfodol o flaen ychydig farwor, y goedwig yn -llethol dawel, a hyd yn oed y ffrwd wedi distewi yn eu myfyrdod nhw, -dene sŵn rhoncian ymlaen o’r tuallan,—gŵr y Daran Fawr oedd yn pasio, -ac yn melltithio’r Cymry rhwng rhegfeydd am na wnae nhw ymostwng i’w -wasanaethu o, gan bwysleisio gogoniant llachar y genedl y tarddai o -ohoni hi. - -“Mi wrandawodd y ddau arno fo’n dwad, yn pasio heibio, ac yn mynd, nes -i’r sŵn golli yn y pellter. Edrychodd Ifan Owen ym myw llygid ei wraig, -edrychodd hithe i fyw ei lygid yntau, y ddau am y llwyta,—ond cochni -annaearol y marwor oedd yn tywynnu ar eu gwedd. - -“‘Wel,’ medde Ifan Owen toc, ‘yfory amdani.’ - -“Mi ddechreuodd gwefuse Elin Owen grynu, ond ddaeth cysgod deigryn ddim -i’w llygid hi. Ond bore drannoeth roedd ei gobennydd hi’n wlyb ddiferol, -am fod ei gŵr wedi ei ddarostwng i ofyn am waith i ŵr y Daran Fawr, o -achos gwydde hithe’n rhy dda na pharche’r ardal byth mwy neb fase’n -ymostwng i weithio iddo fo. Ond wedi’r cwbwl beth sydd i ddyn i’w neud, -â’i blant yn gwelwi bob dydd? - -“Mi gafodd Ifan Owen waith yn y Daran Fawr, ac ymhen yr wythnos mi -ddaeth â chwe swllt i Elin,—chwe swllt, mhlant i,—chwe swllt yr -wythnos a’i fwyd oedd cyflog Ifan Owen i wynebu’i deulu. Ar bnawn y dydd -cynta o Ragfyr, mi ddaeth Mr. Richmond ato i ddeyd bod yn rhaid iddo -fynd dros y nos honno i nol glo. A thaith bell oedd y daith i’r glo. Mi -gychwyunid un min nos, a theithio trwy’r nos, a dwad yn ol ddyfnder nos -drannoeth. Welai Ifan Owen fawr o ddim yn hyn nes i Mr. Richmond enwi’r -cyffyle,—Bocsar, hen geffyl musgrell a bregus oedd un, a cheffyl ifanc -newydd ei dorri i lawr oedd y llall. Roedd Ifan Owen yn ofni’r ceffyl -ifanc yn fawr, o achos mi wydde fwy am ei nychtod na neb arall,—na hyd -yn oed ei wraig ei hun. - -“Nosweth oleu, rhwng ysbeidie o fwrw eira oedd y nosweth honno, a -chaenen o eira tros y wlad. Rhaid oedd mynd ddwy filltir cyn cyrraedd -Llanfangu ei hun, ac wedyn i’r mynydd, a ffordd anial, unig, am -filltiroedd maith oedd y ffordd fynydd. Mi elwid rhan o’r mynydd, oedd -ar godiad tir, yn Faes y Lladron, o achos bod traddodiad ar droed mai -yno y llechai’r lladron ddyddie pedoli’r gwartheg a mynd â nhw i Loeger, -ac ysbeilio porthmyn ar eu ffordd yn ol. Anodd oedd gweld y ffordd -fynydd ar nos eira, ac roedd Elin Owen yn meddwl yn bryderus trwy’r nos -am hynt ei phriod. - -“Roedd hi’n bwrw eira wedyn drannoeth, ac Elin Owen yn dwad o’r siop fin -nos lle bu hi’n toddi tipyn ar y ddyled efo’r cyflog. Ar y funud honno -roedd yr awyr yn glir, y sêr yn fflamio mwy nag arfer, a’r wlad yn wen -ddisglair dan y gawod oedd newydd ddisgyn, ac Elin Owen yn brysio adre -at ei phlant dan synfyfyrio uwchben eu rhagolygon. Mi wibiodd seren ar -draws yr awyr, a chododd hithe ei golwg i edrych arni. Wedi ei dilyn nes -iddi ddiffodd, mi dynnodd ei golwg yn ol ar y ffordd fawr. A gwelai -rywun yn siglo dwad i’w chyfarfod gan sefyll o’i blaen. Fferrodd ei -gwaed pan adnabu hi ei osgo. Pwy oedd o ond Ifan Owen ei gŵr, a hithe’n -tybio ei fod o ymhell iawn o’r fan honno. - -“‘Ifan,’ medde hi, ‘be ydech chi’n ei neud yma?’ - -“Atebodd Ifan ddim un gair iddi, ond aeth heibio iddi gan edrych yn -ofnadwy ddwys. Mi drodd hithe drach ei chefn i alw arno eilweth. Ond -doedd Ifan Owen ddim yno, na siw na miw amdano. Mi drychodd Elin Owen yn -wyllt ar y ffordd fawr, ond doedd ôl ei draed ddim yno chwaith. - -“Na, mhlant i,” medde fo â chrec yn ei lais, “doedd Ifan Owen ddim yno, -a ’dallse fo ddim bod yno, o achos ar y funud honno roedd o newydd -orwedd i orffwys, am ei dro ola ar ganol ei waith, ar allt Maes y -Lladron. Yn gorwedd ar draws ei draed roedd olwyn trol, ac ar ei gorff -lwyth o lo. Yn ei ymyl roedd hen geffyl yn gruddfan gan guro’i ben ar y -ddaear, ac yn y pellter clywid sŵn myglyd carne ceffyl ifanc yn carlamu -trwy’r eira, a’i gadwyne’n llusgo ar ei ol. Roedd y sŵn yn cyrraedd -ymhell, ond er pelled ei gylch, roedd trigfanne dyn ymhellach. - -“O’r diwedd mi dawelodd y cynnwrf. Doedd dim sŵn yn unman,—dim ond -siffrwd yr eira ar lyn oedd yng ngwaelod yr allt. Disgynnai’n gyson gan -wynnu’n ddiwyd a charuaidd hen geffyl llonydd, a throl lo, a nyddu’n -dyner gwrlid dros wyneb y gorffwyswr tawel dan y llwyth. O achos doedd -yno neb ond yr Un a daenellai’r eira, i ddiweddu Ifan Owen Ty’n Llwyn.” - -Wedi deyd hyn, mi drychodd Tomos Owen yn hir i’r lle tân heb gymyd arno -ei fod o’n gwybod ein bod ni yno. “Ddoi di adre?” medde fi wrth Wmffre, -a dene ni’n rhyw ymysgwyd tipyn gan feddwl llithro allan. Deffrodd hyn -Tomos Owen,— - -“O ia,” medde fo’n siriol, “sôn am bnawn crasboeth o fis Mehefin fel hwn -oeddwn i ar y dechre, yntê? Wel, ar y pnawn crasboeth yma o Fehefin, mi -safe John, mab Ifan Owen, fel gwrbynheddig ar lan bedd ei rieni. Wedi -methu’n hir, mi drodd o’r diwedd ac mi syllodd ar y garreg, wedyn mi -drodd ei wyneb at y garreg farmor. Casglodd ei boer, anadlodd yn drwm, -ond mi ymataliodd. Tarodd i’w ben yn sydyn y gellid sarhau hyd yn oed -boeryn wrth ei fwrw ar ambell fedd.” A gwenodd Tomos Owen yn hir tan -edrych tua’r drws fel tase fo wedi anghofio wedyn ein bod ni yno. Roedd -y glaw wedi stopio erbyn hyn, ac mi gododd pawb i fynd allan. Cododd -Tomos Owen ar ei draed hefyd. Wmffre a fi oedd y ddau ola’n mynd drwy’r -drws. Tynnodd Wmffre at fy nghôt ac mi aethom i’n dau yn ein hole. - -“Tomos Owen,” medde Wmffre, “Ar fedd pwy yr oedd y garreg farmor,—ar -fedd Mr. Huws yr Hafod neu fedd Mr. Richmond y Daran Fawr?” - -“Dydio fawr o bwys, mhlant i,” medde Tomos Owen, tan wenu, “ewch adre -rwan, mae hi’n codi’n braf ar ol y storm,—dacw i chi bont[12] law. A -dydio fawr o bwys gan y dyn a wlychodd yn y storm pan wêl o ’r bont law. -Diolch am bob pont law’n tê, mhlant i?” - -Ac i ffwrdd â ni. Ond wrth fynd drwy’r drws mi glywem Tomos Owen yn deyd -rhyngddo a fo ei hun, dan ddechre curo’r eingion,—“Do, mi welodd Jac fy -mrawd bont law y pnawn hwnnw.” - ------ - -[12] Pont law=enfys, _rainbow_. - - DIWEDD. - - * * * * * - -Transcriber’s Notes: - -Spelling and punctuation have been left as in the original. Some -illustrations have been moved slightly from their original positions to -keep paragraphs intact. - -[End of _Nedw_ by Edward Tegla Davies] - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDW *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/67424-0.zip b/old/67424-0.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 5710c54..0000000 --- a/old/67424-0.zip +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h.zip b/old/67424-h.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 9b190b6..0000000 --- a/old/67424-h.zip +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/67424-h.htm b/old/67424-h/67424-h.htm deleted file mode 100644 index 02e0e94..0000000 --- a/old/67424-h/67424-h.htm +++ /dev/null @@ -1,5815 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" - "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> -<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="en" lang="en"> - <head> - <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" /> - <title>The Project Gutenberg ebook of Nedw</title> - <link rel="coverpage" href="images/cover.jpg"/> - <meta name="cover" content="images/cover.jpg" /> - <meta name="DC.Title" content="Nedw"/> - <meta name="DC.Creator" content="Edward Tegla Davies"/> - <meta name="DC.Contributor" content="Leslie Gilbert Illingworth"/> - <meta name="DC.Language" content="cy"/> - <meta name="DC.Created" content="1922"/> - <meta name="Pubdate" content="1922"/> - <meta name="DC.Subject" content="fiction, juvenile"/> - <meta name="Tags" content="fiction, juvenile"/> - <meta name="generator" content="fpgen 4.64a"/> - <style type="text/css"> - body { margin-left:8%;margin-right:10%; } - .pageno { right: 1%; font-size: x-small; background-color: inherit; color: silver; - text-indent: 0em; text-align: right; position: absolute; - border:1px solid silver; padding:1px 3px; font-style:normal; - font-variant: normal; font-weight: normal; text-decoration:none; } - .pageno:after { color: gray; content: attr(title); } - .it { font-style:italic; } - .sc { font-variant:small-caps; } - p { text-indent:0; margin-top:0.5em; margin-bottom:0.5em; - text-align: justify; } - div.lgc { } - div.lgc p { text-align:center; text-indent:0; margin-top:0; margin-bottom:0; } - h1 { - text-align:center; - font-weight:normal; - page-break-before: always; - font-size:1.2em; margin:2em auto 1em auto - } - - hr.tbk100{ border:none; border-bottom:1px solid black; width:15%; margin-top:2em; margin-bottom:2em; text-align:center; margin-left:42%; margin-right:42% } - hr.tbk101{ border:none; border-bottom:1px solid silver; width:90%; margin-top:1.5em; margin-bottom:2em; text-align:center; margin-left:5%; margin-right:5% } - hr.pbk { border:none; border-bottom:1px solid silver; width:100%; margin-top:2em; margin-bottom:2em } - hr.footnotemark { - border:none; - border-bottom:1px solid silver; - width:10%; - margin:1em auto 1em 0; - page-break-after: avoid; - } - .figcenter { - text-align:center; - margin:1em auto; - page-break-inside: avoid; - } - - p.caption { text-align:center; margin:0 auto; width:100%; } - p.credit { text-align:right; margin:0 auto; width: 100%; } - - .footnote td p.pindent:first-child { text-indent: 0; } - .footnote { margin:0 4em 0 0; } - .footnoteid { width: 3em; } - .nobreak { page-break-before: avoid; } - p.line { text-indent:0; margin-top:0; margin-bottom:0; } - table { page-break-inside: avoid; } - table.center { margin:0.5em auto; border-collapse: collapse; padding:3px; } - table.flushleft { margin:0.5em 0em; border-collapse: collapse; padding:3px; } - table.left { margin:0.5em 1.2em; border-collapse: collapse; padding:3px; } - .tab1c1 { } - .tab1c2 { } - .tab1c3 { } - .tab1c4 { } - .tdStyle0 { - padding: 1px 5px; text-align:right; vertical-align:top; - } - .tdStyle1 { - padding: 1px 5px; text-align:left; vertical-align:top;padding-left:29px; text-indent:-24px; - } - .tdStyle2 { - padding: 1px 5px; text-align:left; vertical-align:top; - } - .pindent { margin-top:0; margin-bottom:0; text-indent:1.5em; } - .noindent { margin-top:0; margin-bottom:0; text-indent:0; } - .hang { padding-left:1.5em; text-indent:-1.5em; } - </style> - <style type="text/css"> - h1 { font-size: 1.3em; font-weight:bold;} - .pindent {margin-top: 0.25em; margin-bottom: 0em;} - .pageno { visibility:hidden; } - </style> - </head> - <body> -<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Nedw, by Edward Tegla Davies</p> -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online -at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you -are not located in the United States, you will have to check the laws of the -country where you are located before using this eBook. -</div> - -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Nedw</p> -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Edward Tegla Davies</p> -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Illustrator: Leslie Gilbert Illingworth</p> -<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: February 17, 2022 [eBook #67424]</p> -<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Welsh</p> - <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Mardi Desjardins & the online Distributed Proofreaders Canada team at https://www.pgdpcanada.net</p> -<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDW ***</div> -<div class='figcenter'> -<img src='images/cover.jpg' alt='' id='iid-0000' style='width:70%;height:auto;'/> -</div> - -<hr class='pbk'/> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/i001.jpg' alt='A man shakes his fist at two boys with a pig.' id='iid-0001' style='width:80%;height:auto;'/> -<p class='caption'>“<span class='sc'>Dechreuodd weiddi a chau ei ddyrne.</span>”</p> -</div> - -<hr class='pbk'/> - -<div class='lgc' style=''> <!-- rend=';' --> -<p class='line'> </p> -<p class='line'> </p> -<p class='line' style='font-size:2em;font-weight:bold;'>NEDW:</p> -<p class='line'> </p> -<p class='line'>GAN</p> -<p class='line'> </p> -<p class='line' style='margin-top:0.5em;font-size:1.3em;'>E. TEGLA DAVIES.</p> -<p class='line'> </p> -<p class='line'> </p> -<p class='line'>WRECSAM:</p> -<p class='line'>HUGHES A’I FAB, CYHOEDDWYR.</p> -<p class='line'>——</p> -<p class='line'>1922.</p> -</div> <!-- end rend --> - -<hr class='pbk'/> - -<div class='lgc' style=''> <!-- rend=';' --> -<p class='line'> </p> -<p class='line'><span class='it'>Argraffwyd a Rhwymwyd y Llyfr</span></p> -<p class='line'><span class='it'>hwn trwyddo, yng Nghymru, yn</span></p> -<p class='line'><span class='it'>Argraffdy y Cyhoeddwyr,</span></p> -<p class='line'><span class='it'>Principality Press, Wrexham.</span></p> -<p class='line'> </p> -</div> <!-- end rend --> - -<hr class='pbk'/> - -<div><h1>CYNNWYS.</h1></div> - -<table id='tab1' summary='' class='center'> -<colgroup> -<col span='1' style='width: 2.5em;'/> -<col span='1' style='width: 15em;'/> -<col span='1' style='width: 3em;'/> -<col span='1' style='width: 0.5em;'/> -</colgroup> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'></td><td class='tab1c2 tdStyle1'></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><span style='font-size:smaller'><span class='it'>Tud.</span></span></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>I.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Het Newydd F’ewyrth John</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_5'>5</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>II.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Gneud Zebras</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_14'>14</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>III.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Anti Laura</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_23'>23</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>IV.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Mesur Tir</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_33'>33</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>V.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Mafon Duon</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_41'>41</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>VI.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>’Rhen Nedw</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_54'>54</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>VII.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Eos y Waen</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_64'>64</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>VIII.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Bod yn Ddiymhongar</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_73'>73</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>IX.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Dewyrth a Bodo</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_84'>84</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>X.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Sec</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_95'>95</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>XI.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Gwynt y Dwyrain</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_106'>106</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -<tr><td class='tab1c1 tdStyle0'>XII.</td><td class='tab1c2 tdStyle1'>—<span class='sc'>Ifan Owen Ty’n Llwyn</span></td><td class='tab1c3 tdStyle0'><a href='#Page_121'>121</a></td><td class='tab1c4 tdStyle2'></td></tr> -</table> - -<hr class='pbk'/> - -<p class='line' style='text-align:center;margin-top:1em;margin-bottom:1em;font-size:1.5em;font-weight:bold;'>NEDW.</p> - -<hr class='tbk100'/> - -<div><span class='pageno' title='5' id='Page_5'></span><h1 class='nobreak'>I.—HET NEWYDD F’EWYRTH JOHN.</h1></div> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde Wmffre Pont Styllod, “ddoi -di i hel crabas yn lle mynd i’r ysgol -y pnawn ma?”</p> - -<p class='pindent'>Er mwyn i chi ddallt pethe, fi ydi Nedw, a -nghefnder ydi Wmffre.</p> - -<p class='pindent'>Adeg hel cnau a chrabas yn y Tyno oedd hi. -Does ene ddim coed yn y Tyno, ond coed cnau -a choed crabas. Ac ar yr adeg yma ar y flwyddyn, -mae hi bron bod yn nefoedd ar y ddaear arnom -ni, fel mae nhw’n canu yn y capel. Ni fase eisio -dim chwaneg i’w gneud hi’n nefoedd hollol, onibae -am Joseph y Titshar. Ar ganol dydd y byddwn -ni’n hel cnau, a fi ac Wmffre ydi’r ddau heliwr -gore. Mi ces hi’n ofnadsen gan Joseph un diwrnod, -a dene pam nad ydi hel cnau a chrabas yn nefoedd -hollol. Roedd y scŵl ei hun yn digwydd bod -yn sâl. Mae o’n well siort na Joseph. Wedi bod -yn hel yr oedd Wmffre a minne, a lot o rai erill, -ac yn dwad yn ol i’r ysgol â’n pocedi’n llawn,—dwy -boced ein trowsuse, a dwy boced ein jecedi, -nes oedden ni bob un yn edrych fel y peth mae -nhw’n alw’n falŵn, sy â’i llun yn llyfr Standard -IV. Wrth lwc, roedden ni’n ddigon buan i’r ysgol -y pnawn hwnnw, ac am hynny doedd gan Joseph -ddim byd i ddeyd, er ei fod o’n llygadu’n arw wrth -weld y bechgyn yn dwad i mewn fel clomenod -wedi hanner eu saethu, eu hadenydd nhw’n gostwng, -a’u coese wedi chwyddo. Roedd o wedi’n siarsio -ni o’r blaen ynghylch torri’r cnau yn yr ysgol, -ac wedi deyd be fydde’r gosb. Pan oedd o heb -fod yn edrych, mi fydde ene dorri mawr, a gwthio’r -blisg i hinjis y ddesc, a phan fydde raid codi a -gostwng y ddesc, roedd hi’n helynt. Aethom i’r -ysgol y pnawn cyn yr un yr ydwi’n mynd i sôn -amdano fo, yn iawn. Wedi canu, dyma rannu’r -slaets i ddechre sgwenu. Yn hollol sydyn mi eis -i yn wyn ac yn chwys drosta i gyd.</p> - -<p class='pindent'>“Edward Roberts,” medde Joseph, “ydech -chi’n sâl?”</p> - -<p class='pindent'>Edward Roberts ydi f’enw iawn i wyddoch; -ond fydda i ddim yn ei glywed o ond ganddo fo, -a chan Jane Jones, Tyddyn Derw, pan yn mynd -yno i nôl llaeth. Fedrwn i ddim deyd wrth Joseph -mod i’n sâl, o achos toeddwn i ddim; a fedrwn i -ddim deyd nad oeddwn i ddim, o achos roeddwn -i’n teimlo fy mod i. Mi ddeyda i chi be oedd y -mater. Roedd fy mhensel i yng ngwaelod fy -mhoced, o dan y cnau i gyd, a’r cnau wedi’u gwthio -i mewn mor dyn fel na fedrwn i yn fy myw fynd -yn agos ati hi. Fe welodd y bechgyn i gyd yn -syth be oedd y mater, am nad oedd o’n ddim byd -newydd; ond fedre nhw ddim cynnyg benthyg -pensel i mi heb i Joseph weld. Doedd dim i’w -neud ond aros fel roeddwn i,—edrych arno fo heb -ddeyd dim. Meddyliodd Joseph mod i’n mynd -i ffeintio, a gyrrodd fi allan i’r awyr iach. Ac -allan â mi gymint fyth. Yn hynny mi fethes. -Mae’n debyg fod yr hen Joseph wedi ameu ar fy -ffordd o fynd allan nad oeddwn i’n rhyw ffeintlyd -iawn, am fy mod wedi mynd ar ddau gam. I -ffwrdd â mi i gefn yr ysgol o’r golwg, ac mi deimles -fy ngore am y bensel o’r tu allan i waelod poced -fy nhrowsus, nes oeddwn i’n chwys. A thuchan -a chwysu roeddwn, pan ddaeth rhyw gysgod -heibio imi. Mi godes fy mhen, ac mi fu bron -imi ffeintio mewn gwirionedd. Pwy oedd yn -sefyll uwch fy mhen, yn gwylio pob symudiad, -ond Joseph. “Ho, dyma’r saldra,” medde fo. -Gafaelodd yn fy nghlust i, a gerfydd fy nghlust -yr aeth â fi i mewn. Roedd y bechgyn erill yn -ofni ac yn crynu erbyn hyn. Aeth Joseph â fi -at y ddesc.</p> - -<p class='pindent'>“Ffeindia dy bensel,” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Fedrai ddim, syr,” medde finne.</p> - -<p class='pindent'>“Lle mae hi?” medde fynte.</p> - -<p class='pindent'>“Yng ngwaelod fy mhoced i, syr,” medde finne. -Mae’n bwysig galw Joseph yn “syr” ar adege -fel hyn.</p> - -<p class='pindent'>Mi bwysleisies y “syr,” er mwyn y dyfodol, -fel mae nhw’n deyd. Gneud i mi dynnu’r cnau -i gyd allan ddaru o, beth bynnag; ac wrth bob -dyrned o gnau, roeddwn i’n cael pinsh newydd -yn fy nghlust, nes fy mod i’n gweiddi, fel Jinny -fy chwaer hyna, pan oedd mam yn tyllu ei chlustie -hi â’r nodwydd sanne, er mwyn rhoi ear-rings -nain iddi. Dydwi ddim yn fabi fel Jinny, chwaith. -Er ei gwaetha wrth geisio peidio yr oedd hi’n -gweiddi, am mai hi oedd eisio’r ear-rings; ond -wrth fy mhwyse, wedi ystyried priodoldeb y peth, -roeddwn i’n gneud.</p> - -<p class='pindent'>Mi wages y cnau i gyd yn y man, ond doedd yno -run bensel.</p> - -<p class='pindent'>“Lle mae’r bensel?” medde Joseph. Wyddwn -i ar y ddaear, o achos yn fy mhoced chwith yr -oeddwn i arfer a’i chadw hi, a’r pethe gwerthfawr -erill yn fy mhoced ddethe.</p> - -<p class='pindent'>“Gwaga’r boced arall,” medde fo, gan newid -ei afael o’r naill glust i’r llall. Wel, doedd dim -i’w neud ond gwagu’r llall, a gosod y cnau efo’r -lleill ar ei ddesc o, a gweiddi fel porchell mewn -llidiard, o dan bob pinshed. Wedi eu gwagu nhw -i gyd, doedd y bensel ddim yno chwaith. Wyddwn -i ddim be i neud, o achos roeddwn i’n dechre gweled -fod cnau’r pocedi erill, pocedi fy jeced, mewn peryg -o fynd. A mynd ddaru nhw, nes bod un domen -fawr o gnau ar ddesc y scŵl, ond wedi’r cwbwl -doedd ene’r un bensel. Mi chwilies ac mi chwilies, -a Joseph erbyn hyn yn gafael o’r tu ol imi yn fy -nwy glust. Rhois fy llaw wedyn yn y boced yr -oeddwn arfer cadw mhensel ynddi hi; tynnes -y boced allan, ac er fy syndod, beth oedd yn y -gwaelod ond twll, a rhaid bod y bensel wedi llithro -trwy hwnnw. Pan welodd Joseph y twll, gollyngodd -fy nghlustie. Rhaid oedd imi ddal fy nwylo -wedyn a chael dau slap, ond nid cyn iddo fethu -lawer gwaith, o achos, rydech chi’n gweld, naturiol -iawn ydi i greadur dynnu ei law yn ol heb yn wybod -iddo’i hun, pan y mae’r ffon yn dwad i lawr, a -chodi pen glin y goes sydd ar yr un ochor â’r llaw -honno yr un pryd. Mae’n rhaid eu bod nhw’n -gweithio ar yr un llinyn, fel coese a breichie mwnci -ar bric. Pheidies i ddim â gneud hynny chwaith, -nes teimlo fod dyrnod mewn pen glin yn brifo -mwy na dyrnod mewn llaw. Rhaid bod y llinyn -wedi torri ar ol y dyrnod hwnnw, am na -chododd fy mhen glin wedyn wrth i mi dynnu -fy llaw i ffwrdd. Wedi i mi fynd i’m lle, dyma -Joseph yn deyd gair wrth yr ysgol i gyd. Mae -o’n fwy llym na’r scŵl. Mae nhw’n deyd ei fod -o’n disgwyl cael mynd yn scŵl ei hun cyn bo hir. -“Wel,” medde fo, “rydwi wedi deyd be fydde’r -gosb os daliwn i rywun, a dyma fi wedi dal Edward -Roberts.” (Roedd ganddo ryw lach arna i ers -tro, rydwi’n siwr). “Y gosb ydi i mi lenwi mhocedi -efo’r cnau yma, a thaflu’r gweddill allan i’r ffordd -i bawb eu pigo nhw.”</p> - -<p class='pindent'>Trodd at y ddesc, llenwodd ddwy boced tu ol -ei jeced, ac wrth gerdded yn ol a blaen yn yr ysgol -y pnawn hwnnw, roedd o am y byd fel y llunie -welsoch chi o ferched ers talwm iawn, pan oedden -nhw’n gwisgo’r peth mae mam yn ei alw yn “bysl.”</p> - -<p class='pindent'>Bedwar o’r gloch, dyma ollwng y plant allan, -a hel y baich cnau oedd ar y ddesc, a’u taflu nhw -i gyd i’r ffordd, a Joseph yn sefyll yn nrws yr ysgol -tan wenu, i edrych ar y bechgyn yn scramblo -amdanyn nhw, a finne â mhwyse ar wal yr ysgol -yn edrych,—minne hefyd yn gwenu, am fy mod -i’n nabod y bechgyn yn well na Joseph. Wedi -eu hel nhw i gyd, heb un ar ol, daeth Wmffre -nghefnder ata i, a phob un o’r bechgyn ar ei ol -o, a rhoisant yn ol imi fy nghnau i gyd, gan eu -gwthio i mhocedi. Codes fy mhen i edrych ar -Joseph, ac mi gwelwn o yn cau’r drws, ac yn mynd -i mewn i’r ysgol.</p> - -<p class='pindent'>Dene’r pam fod Wmffre a minne wedi chware -triwels<a id='r1'/><a href='#f1' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[1]</span></sup></a> pnawn drannoeth. Mi wyddem na feiddie -Joseph neud llawer inni, am ei fod wedi gweld -na chai o mo’r bechgyn o’i blaid. Ond mi fase’n -well i mi fynd i’r ysgol, beth bynnag am Wmffre.</p> - -<p class='pindent'>Aethom i’r ysgol bore drannoeth, heb feddwl -o gwbl am y triwels yma, ac aeth popeth yn ei -flaen fel arfer. I ffwrdd â ni i hel cnau wedyn—ganol -dydd,—lond y ffordd o honom ni. Ymhen yr -hwyr a’r rhawg, pan oedd Wmffre yn nhop y pren -crabas, a minne’n eu dal nhw iddo fo, canodd -cloch yr ysgol, ac am yr ysgol â ni am ein bywyd. -Yn y man mi sylwes nad oedd Wmffre yno. Trois -fy mhen, a dene lle roedd o’n ceisio tynnu ei jeced -yn rhydd oddiwrth gangen y pren crabas. Doedd -dim i’w neud ond mynd yn ol i’w helpio fo, a chymyd -ein siawns wedyn efo Joseph. Cyn gynted ag y -cyrhaeddes i yn ol at Wmffre, ac i’r bechgyn erill -fynd o’r golwg, mi dynnodd ei hun yn rhydd yn -rhwydd ddigon.</p> - -<p class='pindent'>“Ddoi di i hel crabas yn lle mynd i’r ysgol,” -medde fo, “mae ene bren ardderchog wrth ein -tŷ ni. Dydi nhad ddim gartre, ac mae mam wedi -mynd i edrych am modryb Marged.”</p> - -<p class='pindent'>Gweles drwy’r bachu wrth y pren yn syth, ac -heb ddeyd gair chwaneg, i ffwrdd â ni at Bont -Styllod. Fuo ni ddim yno yr un hanner awr, -nad oedd pob poced yn llawn, a chan fod swp -mawr o gnau ar lawr, oedd wedi eu tynnu o’n -pocedi ni, roeddem ni uwch ben ein digon.</p> - -<p class='pindent'>Wedi bwyta nes mynd bron yn sâl, a digon o -amser wedyn ar ein dwylo, roedd yn anodd gwybod -be i’w neud. Yng ngwaelod y cae yr oedd ceffyl -newydd f’ewyrth John, un broc, un o’r rhai hardda -welsoch chi rioed. Dyn od ydi f’ewyrth John, -neiff o ddim deyd y drefn yn iawn wrthych chi, -fel dyn, am neud drwg. Mynd yn gaclwm gwyllt -mae o, ac wedyn torri ei galon, a hanner nadu, -ac mae’n gâs gen i weled dyn yn torri ei galon.</p> - -<p class='pindent'>“Be ddyliet ti o fynd ar gefn y ceffyl acw, a -ffogieth<a id='r2'/><a href='#f2' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[2]</span></sup></a> tipyn arno ar draws y cae?” medde fi -wrth Wmffre. Ac nid cynt y deydes i nad oedd -Wmffre wedi taro ar gynllun i’w ddal o, a dyma’r -cynllun,—mynd â llond desgil o India Mêl iddo, -i Wmffre gymyd yr India Mêl, ac inni ein dau -redeg ar ei ol nes ei gael i gornel, i mi wedyn fynd -y tu ol iddo fo, rhag ofn iddo droi’n ei ol, ac i Wmffre -fynd o’i flaen efo’r India Mêl, a gafael yn ei fwng -pan fydde fo yn ei fwyta. Er chwilio a chwilio, -fedre ni yn ein byw gael yr un ddesgil, na bwced -na dim. Yr unig beth yn y golwg yn unman, -a ddalie rywbeth felly, oedd het i f’ewyrth oedd -y tu ol i’r drws yn y tŷ.</p> - -<p class='pindent'>“Ei het ore ydi hi, wyddost,” medde Wmffre; -“ond hidia befo, mi cymerwn ni hi, fydd hi ddim -yn anodd ei chnau hi wedyn.”</p> - -<p class='pindent'>Wedi llenwi’r het ag India Mêl, allan â ni i’r cae. -Pan welodd y ceffyl ni, dyma fo’n dechre trotian -i ffwrdd, a ninne ar ei ol, ac ar ei ol hyd nes bod y -ceffyl yn twymno ati hi wrth redeg, a ninne’n -chwys diferol. O’r diwedd cawsom ef i gornel, -ac eis inne o’r tu ol iddo, gan feddwl cael gafael -yn ei gynffon, os methai Wmffre gyrraedd y mwng. -Cawsom lawer o hwyl ein dau wrth afael yng -nghynffon Mejar, mul du’r Felin, ac ynte’n ein tynnu -ni fel y gwynt ar draws y caeau a thrwy’r gwrychoedd -a’r ffosydd. Ond mi spwyliodd Wmffre -bethe efo’r ceffyl. Yn lle mynd yn dawel at ei -ben o, gan gofio nad ydi ceffyl ddim arfer cael -bwyd mewn het, rhedodd ato a dangosodd yr -het yn sydyn o flaen ei drwyn, a rhaid bod y ceffyl -wedi dychrynnu. “Wb!” medde fo, ac mi -deimlwn fy hun mewn rhyw wlad ddiarth, rhwng -twyll a gole, a rhwng twyll a gole y bu hi arna -i’n hir. O’r diwedd mi oleuodd dipyn mwy, a’r -peth cynta weles i oedd Wmffre efo llond yr het -o ddŵr, yn golchi ngwyneb i.</p> - -<p class='pindent'>“Frifest ti’n arw, Nedw?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Brifo be?” medde finne, gan synnu be oedd -Wmffre eisio yn y wlad honno.</p> - -<p class='pindent'>“Rwyt ti wedi cael cic ofnadwy yn dy foch,” -medde fo.</p> - -<p class='pindent'>Teimles fy moch, ac yr oedd hi fel taswn i -wedi cael tair neu beder dannodd yn syth ar ol ei -gilydd. Roedd hi wedi chwyddo’n fawr ofnadwy, -ac yn hongian. Codes ar fy nhraed, ond fedrwn -i ddim sefyll. “Eistedd i lawr am dipyn,” medde -Wmffre, “ac mi awn ni am dro bach wedyn; -ond gad imi redeg â’r het yma’n ol yn gynta. Eidïa -dda oedd y dŵr yma, mae’r het rwan yn hollol -lân, ond mi ges drafferth i gael yr India Mêl ohoni -hi.”</p> - -<p class='pindent'>Aeth Wmffre â’r het yn ei hol, ac am dro â ni. -Doedd gennym ni ddim llawer o flas i hel cnau -a chrabas. Toc, dyma ni at y tŷ, ac mi glywem -ryw sŵn mawr pan yn nesu ato fo. Wedi dwad -i’w olwg, be welem ni, ond f’ewyrth John ar garreg -y drws yn dawnsio, ac wedyn yn torri i nadu a -chrio, tan ddal ei het ore yn ei ddwylo, ac edrych -i mewn iddi hi. A nadu o ddifri yr oedd o, ac nid -nadu o fregedd. Wel, fedra i ddim dal gweled hen -bobol yn nadu, ac mi gychwynnes adre, a rhag ofn -styrbio f’ewyrth cyn iddo gael ei nadu allan yn -iawn, fe ddaeth Wmffre i’m hebrwng i. Dydio -ddim yn beth iach, medden nhw, rhwystro dyn i -gael ei nadu allan yn iawn.</p> - -<p class='pindent'>Mi ddiolches lawer am y cic hwnnw. Arbedodd -fi rhag ei chael hi wedi mynd adre, o achos roedd -Miriam, fy chwaer, wedi deyd nad oeddwn i ddim -yn yr ysgol y pnawn. Ac arbedodd fi yn yr ysgol -drannoeth.</p> - -<p class='pindent'>“Edward Roberts,” medde Joseph yn y bore, -“tyn y peth ene allan o dy gêg.” Roedd o’n -meddwl mai llond fy moch o grabas, neu rywbeth -felly, oedd yn gneud y chwydd, o achos tase’r -chwydd yn chwydd dannodd, mi fase gen i wlanen -goch am fy mhen, a hogle tyrpentein drostai i gyd; -ond doedd gen i ddim byd felly. Dechre nadu -ddaru mi beth bynnag, ac mi ffeindiodd Joseph -fod rhywbeth mawr o’i le, am na fydda i byth yn -nadu. Esboniodd Wmffre iddo fo mai wedi cael -cic gan ceffyl oeddwn i, a chlywes i ddim chwaneg -am y peth. Hwyrach fod cydwybod Joseph yn -ei bigo fo am y cnau rheini.</p> - -<p class='pindent'>Mi edryches drwy mysedd ar het f’ewyrth ar -yr hoel yn y capel dydd Sul, pan oedden nhw’n -gweddio, ac roedd hi’n edrych yn dda iawn a chysidro.</p> - -<p class='pindent'>O! ia, mi anghofies ddeyd wrthych chi mod -i wedi ffeindio fy mhensel yn fy hosan, wrth fynd -i ngwely nosweth helynt y cnau.</p> - -<hr class='footnotemark'/> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_1'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f1'><a href='#r1'>[1]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'><span class='it'>Truant.</span></p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_2'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f2'><a href='#r2'>[2]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'>Marchogaeth.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div><span class='pageno' title='14' id='Page_14'></span><h1>II.—GNEUD ZEBRAS.</h1></div> - -<p class='pindent'>Wedi i mi ac Wmffre fynd yn fawr, i Affrica -yr yden ni’n mynd, i hela zebras. Er ein -bod ni wedi ceisio gneud rhai yn y wlad -yma, chawsom ni ddim rhyw lawer iawn o hwyl, am -inni fethu dwad o hyd i’r oel iawn. Ardderchog o -beth fase dal zebra, mae o’n medru rhedeg ynghynt -nag unrhyw greadur arall. Mae o’n gyflymach hyd -yn oed na mul bach, a ’does dim anifel yn ein gwlad -ni cyn gyflymed a mul bach. Mae mul bach yn -medru mynd ynghynt na’r trên, ac mi ddaru mul -bach y Felin neud hynny hefyd, pan oedd nhad yn -blentyn, medde fo. Hen ewyrth i Spargo fase’r mul -hwnnw tase fo’n fyw. Wedi mynd ar y relwe yr -oedd o, medde nhad, a dyma’r trên yn dwad, ac -i ffwrdd â’r mul bach fel y gwynt o’i flaen o, ac mi -fase wedi curo’r trên hefyd, onibae fod o’n mynd -mor gyflym nes methu gweled pont y relwe. I honno -yr aeth o, ac yr oedd wedi marw cyn i’r trên ei ddal.</p> - -<p class='pindent'>Wedi inni ddarllen am y zebras yma yn llyfre’r -ysgol, doedd na byw na marw wedyn gan Wmffre na -faswn i’n addo mynd efe fo i Affrica wedi i ni fynd -yn fawr, a dal zebras a’u ffogieth nhw. Ond y mae -llawer o amser tan awn ni’n fawr, ac y mae eisio -llawer o arian i fynd i Affrica, hynny ydi, os nad oes -gennych chi Jac-yn-y-bocs. Mi neiff hwnnw yn lle -arian. Mae gen i Jac-yn-y-bocs, ond rhaid imi ei -gadw rhag i Isaac ei dorri o. Fy mrawd ieuenga i -ydi Isaac, peder oed ydio, ac y mae o’n torri popeth -y caiff o afael arno. Mi wyddoch bedi Jac-yn-y-bocs. -Wel, dene’r bocs yntê, ac ar y bocs mae ene -fach, agorwch y bach, a whiw! dene’r caead i fyny, -a chreadur bach penddu yn neidio allan ohono. Y -gnethod sydd ag ofn Jac-yn-y-bocs arnyn nhw! -Chlywsoch chi rioed fel y mae nhw’n gweiddi. Mi fu -Wil Cae Du yn Affrica ddwyweth neu dair, a’r ail -dro aeth â Jac-yn-y-bocs efo fo. Pobol dduon sydd -yn Affrica, medde fo, run fath a’r rhai sy’n canu ac -yn gneud gwynebe ar lan y môr yn yr ha, ac y mae -nhw run fath a rheini mewn peth arall hefyd, -medde fo, tyden nhw byth yn mynd i’r capel. Mae -nhw’n meddwl mai Iesu Grist ydi lot o hen bethe -bach fel Jac-yn-y-bocs, ac yn lle mynd i’r capel, -medde Wil, mae nhw’n mynd ar eu glinie ac ar eu -hyd ar lawr o flaen rheini. Ac fel yr ydech chi a -finne’n ofni i Iesu Grist ein gweld ni’n gneud drwg, -mae nhwthe yr un fath efo’r pethe yma,—y pethe -yma ydi eu Iesu Grist nhw. Be ddaru Wil pan aeth -o yno’r ail waith, ond mynd â Jac-yn-y-bocs efo fo, -a hel y blacs yma at ei gilydd, ac agor y bocs yn -sydyn o’u blaene nhw. Chlywsoch chi rotsiwn -weiddi, medde fo. Wedyn mi osododd y bocs a -Jac yn edrych dros ei fin, ar garreg, a deydodd -wrthyn nhw, “gweithiwch chi rwan, y cnafon, -rydwi’n gosod hwn i’ch gwylio chwi,” ac roedden -nhw’n gweithio fel nigars trwy’r dydd, medde fo, a -fynte’n cael cysgu’n dawel, a fo oedd yn cael yr arian -am iddyn nhw weithio. Felly, does dim isio i chi -fynd ag arian i Affrica, os bydd gennych chi -Jac-yn-y-bocs.</p> - -<p class='pindent'>Wel, mae gen i Jac-yn-y-bocs, ac rydwi’n mynd i’w -gadw fo tan awn ni i Affrica i ddal zebras, ac hwyrach -y gwneiff y blacs yma eu dal nhw drosom ni.</p> - -<p class='pindent'>Fel y deydes i, mae llawer o amser tan hynny, -tydi Wmffre na finne ddim wedi gadael ein hysgol -na dechre shafio eto, ac mae’n rhaid gneud hynny -cyn mynd i Affrica. Wedi meddwl am y pethe -yma, a rhoi ein penne ynghyd, mi feddylies i hwyrach -y medrem ni neud zebras. Anifeilied gwynion, fel -mulod, a llinelle duon ar eu traws nhw, ydi zebras, -medde llyfr yr ysgol, a mul gwyn ydi Spargo’r Felin.</p> - -<p class='pindent'>“Mi ddeyda iti be nawn i,” medde fi wrth Wmffre -ryw bnawn Gwener, “mi ffeindies i hen dun hanner -llawn o baent, mewn cornel yn stabal y <span class='it'>Crown</span>, -ddiwrnod y cinio clwb. Mae o yno ers blynyddoedd -yn siwr i ti, o achos roedd o wedi ’i guddio â gwê prŷ -copyn, a does neb ei eisio, neu mi fase wedi mynd -cyn hyn.”</p> - -<p class='pindent'>“Iawn,” medde Wmffre, “ond sut y cawn ni o -oddiyno?”</p> - -<p class='pindent'>Y diwedd fu i Wmffre lwyddo i gael mynd i’r -llan ar neges dros ei fam ddydd Sadwrn, drannoeth -felly, a llwyddes inne i neud yr un peth, ac yr <span class='it'>oedd</span> ein -mame’n ein gweld yn fechgyn da’r Sadwrn hwnnw, -o achos mae’n gâs gennym ni’n dau negesa. Rhyw -waith geneth ydio rywsut. Doedd ene neb o gwmpas -stabal y <span class='it'>Crown</span>, a dyma finne i mewn. Yno yr oedd -y tun paent ynghanol hen gelfi, â llwch a gwê prŷ -copyn drosto fo. Wedi mynd i’r Cae Cnau Daear, -dyma chwilio’r tun, ac yr oedd o’n hanner llawn o -baent, ond fod y paent bron wedi sychu. Rhoddodd -Wmffre ei fys ynddo fo, “Neiff o mo’r tro,” medde -fo, “paent gwyrdd ydi hwn, a marcie duon sydd gan -zebra.”</p> - -<p class='pindent'>“Hidia befo,” medde finne, “does yma neb y -ffordd yma wedi gweld zebra, a wyddan nhw ddim -amgenach.”</p> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/i019.jpg' alt='A zebra pulls a cart while two boys look on.' id='iid-0002' style='width:80%;height:auto;'/> -<p class='caption'>“<span class='sc'>Spargo’n Dawnsio.</span>”</p> -</div> - -<p class='pindent'>Ond be gaem ni i feddalu’r paent? Roedd o’n -galed ac yn sych. Paraffin mae nhad yn ei iwsio, -rydwi’n meddwl, ond nid ar neges i nol paraffin yr -oeddem ni, neu mi fase popeth yn iawn.</p> - -<p class='pindent'>“Mi ddeyda iti be nawn ni,” medde Wmffre, -“mae ene botel yn hanner llawn o naw-math-o-oel -yn y stabal acw, a siawns na neiff un o’r naw math -y tro, mi rown ni hwnnw arno fo. Wedi mynd â’n -negese adre, mi gafodd Wmffre’r oel heb lawer o -drafferth, a ffwrdd â ni i’w gymysgu, ac mi gymysgodd -yn ardderchog. Doedd ene ddim brwsh yn -unman, ond mi ddaeth Wmffre o hyd i ddarn o glwt, -a dyma ni’n rhwymo’r clwt am ben pric, ac roedd -o’n frwsh dan gamp dybygsem ni. Mi fuom drwy’r -pnawn yn chwilio am Spargo’r Felin, a’r paent -wedi’i guddio yng Nghae Cnau Daear, ond methu -ddaru ni. Wedi methu dwad o hyd i Spargo, -meddyliasom am ryw greadur gwyn arall. Y mae -gan Wmffre wningen wen, ond doedd o ddim yn -fodlon trio’r paent arni hi, hyd yn oed i edrych -weithie fo.</p> - -<p class='pindent'>“Wyddost ti,” medde fi, “dene Gweno’r Fron, -mae hi cyn wynned a’r galchen, ac mae’r gwartheg -i gyd yn y Cae Pella.”</p> - -<p class='pindent'>Cae ymhell o olwg pawb ar gwr y Tyno ydi’r Cae -Pella, â choed o’i gwmpas o. A buwch ddiniwed, -lonydd, ydi Gweno.</p> - -<p class='pindent'>“Iawn,” medde Wmffre, ac yno â ni ar ol cael y -paent a’r brwsh. Roedd Gweno’n pori ymysg y -gwartheg erill, ond doedd hi ddim yn anodd ei chael i -gornel ar ei phen ei hun. Fi oedd y brwshiwr ac -Wmffre’n dal y paent a’r papur. Wedi rhoi’r rhês -gynta mi welsom ein bod ni wedi rhoi gormod o -baent. A doedd y brwsh ddim yn rhyw weithio’n -dda iawn, roedd o’n codi gormod o baent, fel brwsh -gwyngalchu, a’r paent dipyn yn dene, ond doedd -mo’r help. Mi gawsom well hwyl ar yr ail rês. Gan -fod y paent dipyn yn dene, rhedai’r diferion braidd -ormod ar chwâl, ond pwy feder neud zebra’n -berffaith, mwy na dim arall, y tro cynta, yntê? -Yr oedd y drydedd rês yn well fyth. Efo’r gynffon -a’r coese y cawsom ni’r drafferth fwya. Fedrem ni -yn ein byw rwystro’r llinelle i redeg i’w gilydd. -Doedd dim i’w neud ond rhannu’r fargen, a -phaentio’r coese a’r gynffon i gyd yr un lliw. Erbyn -hyn yr oedd Gweno’n dechre mynd yn anesmwyth, -ac wedi inni orffen fasech chi ddim yn ei nabod hi. -Yr oedd rhesi gwyrddion ar draws ei chefn, a’i -hochre, a’i gwddf, a’i choese a’i chynffon yn wyrdd -i gyd. Prin y cawsom ni roi’r brwshied ola arni nad -oedd hi i ffwrdd ar garlam, ac yn troi a throsi, a -dyrnu ei hun â’i chynffon. Gresyn oedd hynny, -oherwydd does ene ddim llinelle croesion i zebra, a -dene oedd y gynffon yn neud. Ond roedd ysbryd -zebra’n dechre mynd iddi hi, roedd hynny’n glir, o -achos welsoch chi rioed y fath brancio a rhedeg. -A deyd y gwir, doeddem ni ddim, yn ddistaw bach -felly, yn gweld rhyw lawer o debygrwydd ynddi i -zebra wedi iddi fynd dipyn oddiwrthym ni, ac -aethom ymhellach wedyn er mwyn cael golwg well -arni hi.</p> - -<p class='pindent'>“Wmffre,” medde fi, “be wyt ti’n ei feddwl -ohoni hi, ydi hi’n llwyddiant?” Tynnodd Wmffre’r -darn papur o’i boced yr oeddem ni’n gweithio wrtho. -Llun zebra oedd o, wedi ei gymyd o lyfr yr ysgol. -Roedd y ddolen yn rhydd o’r blaen. Nid ni a’i -torrodd hi allan. Edrychodd Wmffre’n fanwl ar y -llun, ac wedyn yn hir ar Gweno.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde fo, “fedrai ddim deyd ei bod yn -rhyw lwyddiant mawr, ond hidia befo, welodd pobol -y ffordd yma rioed zebra, fel y deydest ti.”</p> - -<p class='pindent'>Aethom tuag at Gweno a’i chychwyn at y gwartheg -erill, a hithe’n mynd dan brancio a neidio fel zebra -iawn. Dene oedd llwyddiant mwya’r paentio. -Ond pan welodd y gwartheg erill hi, chlywsoch chi -rotsiwn beth. Roedden nhw’n beichio ac yn rhuo, -ac amdani â nhw fel un gŵr. Ac mi fasen wedi ’i -lladd hi yn siwr ddigon, onibae fod Gŵr y Fron wedi -clywed y sŵn, ac wedi dwad yno o rywle. Roeddem -ni’n dau ar fin mynd i geisio’i hachub o’u gafael ar y -pryd, ond pan ddaeth Gŵr y Fron i’r golwg, mi -welsom nad oedd mo’n heisio ni, ac i ffwrdd â ni. -Mae’n rhaid fod zebra’n filen wrth wartheg yn -Affrica, a nhwthe’n talu’n ol wedi ei gael o i’w gwlad -eu hunen, fel mae adar yn ymosod ar ddylluan yn y -dydd, ond hi ydi’r feistres yn y nos, yn ei hadeg ei -hun.</p> - -<p class='pindent'>Roedd digon o baent yng ngweddill i neud dau -neu dri o zebras erill, a dyma ni’n penderfynu ei -gadw, rhag ofn y deuem ar draws Spargo’r Felin. -Ac yn wir i chi, be welem ni, wedi dwad i’r ffordd -fawr, ond Spargo’n pori’n dawel yn ochr y ffordd, -gan lusgo’r drol ar ei ol yn aradeg. Ar y Gefnffordd -yr oedd o. Hen ffordd gul â gwrychoedd uchel bob -ochr iddi hi, ar odre’r mynydd, ymhell o’r llan, lle -mae’r Jipjiwns yn aros, ydi’r Gefnffordd, a dim tŷ yn -agos yno ond y “<span class='it'>Black Crow</span>.” Wrth gwrs, -gwyddem mai yno roedd Gŵr y Felin, ac wedi unweth -mynd yno na ddeue fo oddiyno’n hir.</p> - -<p class='pindent'>“Rwan amdani,” medde fi, “mi fydd Spargo’n -zebra erbyn y daw’r hen ddyn allan, dawn i byth o’r -fan yma.” A fase fo ddim llawer o anfantes i -Spargo fod dipyn tebycach i zebra, o achos roedd o’n -wahanol iawn i’w hen ewyrth. Fase Spargo byth -yn rhedeg yn erbyn pont y relwe heb ei gweld hi, -nid am ei fod o’n well am weld, ond am ei fod o’n -salach rhedwr, hynny ydi, fedre fo redeg dim.</p> - -<p class='pindent'>Cawsom well hwyl ar Spargo, roedd practeisio ar -Gweno wedi bod yn help inni, ac mi fasech yn ei -gamgymeryd am zebra wedi inni orffen efo fo,—tase -chi heb weld zebra o’r blaen. Y cwestiwn oedd -ymhle i roi Spargo i sychu, ac yr oedd ynte’n dechre -magu ysbryd zebra. Ac yn yr ysbryd hwnnw mi -fase’n rhwbio ac yn cicio tasen ni’n ei rwymo.</p> - -<p class='pindent'>“Dyma nawn ni,” medde fi,—yr oedd yno lidiard -fawr yn ymyl, llidiard y mynydd, ac mi welodd -Wmffre’r cynllun cyn gynted a minne. Dyma ni’n -gwthio breichie’r drol rhwng styllod y llidiard, ac -yn rhoi Spargo yn ei ol ynddi yr ochor arall i’r -llidiard, wedi ei chau hi. Yr oedd Spargo, felly, yn -iawn yn y drol fel o’r blaen, ond fod y llidiard rhyngddo -fo a’r drol. Fedre fo ddim symud oddiyno. -Tase fo’n bacio, fedre fo neud dim ond bacio i’r -llidiard, a tase fo’n tynnu, fedre fo ddim tynnu’r -drol drwy’r llidiard. Fedre fo ddim mynd i’r ochre -chwaith i rwbio. Ac yr oedd o erbyn hyn yn bur -ysbrydol, fel zebra’n union. Dene lle roedd o felly -i’r dim, yn aros i sychu.</p> - -<p class='pindent'>Toc, dyma sŵn traed yn dwad o’r pellter, a phwy -oedd yn dwad ond yr hen Bitar Jones y Felin, wedi -hanner meddwi, a doedd dim i’w neud ond cuddio. -Safodd yn ymyl y drol ac edrychodd yn hurt arni. -Wedyn edrychodd ar Spargo, a theimlodd y llidiard -rhyngddyn nhw. Fedre fo mo’u gweld nhw’n -glir iawn, yn enwedig Spargo, am ei bod yn dechre -nosi, ac ynte fel roedd o. Crafodd ei ben, “a-wel, -a-wel, a-wel,” medde fo’n gyflym efo phob crafiad, fel -giar fynydd. “A-wel, a-wel,” mae gieir mynydd -Cymreig yn ei ddeyd wyddoch, a “go-back, go-back,” -a ddywed gieir mynydd Seisnig. Safodd -Pitar Jones yn llonydd wedyn, a dechreuodd ail -grafu ei ben, a finne â nwy law ar gêg Wmffre rhag -iddo fethu dal, ac medde Pitar Jones, “A-wel, -a-wel, yn eno—a-wel—, wel Spargo, sut doist ti fel -hyn?” Agorodd y llidiard a gwthiodd drwyddi i’r -ochor arall at Spargo, a Spargo’n dawnsio, heblaw -bod yn rhesi gwyrddion, a’r ddau beth yn ei neud -yn wahanol iawn i’r hen Spargo. “Wel, wel,” -medde fo, “rwyt ti wedi dwad drwy’r llidiard yma -fel ysbryd. Rhosa funud, bedi’r llinelle ’ma sy -arnat ti?” ac edrychodd arnyn nhw’n fanwl. -“Ow! annwyl,” medde fo tros y wlad, “ysbryd -Spargo ydio!” ac i ffwrdd â fo am ei fywyd.</p> - -<p class='pindent'>Wedi i Wmffre a finne ddwad atom ein hunen, -aethom i dynnu Spargo o’r ochor arall i’r llidiard, -ond eyn inni fedru ei roi yn y drol, i ffwrdd â fo ar ol -ei fistar fel y gwynt, gan adael y drol ar ol. Welsoch -chi ddim tebycach i zebra yn eich oes, yn enwedig -gan nad oedd hi ddim yn ole iawn ar y pryd.</p> - -<p class='pindent'>“Dydio’n rhyfedd,” medde fi wrth Wmffre, “fel -y mae’r paent wedi rhoi ysbryd zebra yn y ddau, -Gweno a Spargo, er na chawsom ni ddim gormod -o hwyl ar eu paentio nhw.”</p> - -<p class='pindent'>Mi drychodd Wmffre arnai’n syn ac yn bryderus -am dipyn. “Wyt ti’n siwr, Nedw,” medde fo, -“nad y naw-math-o-oel sy’n eu smartio nhw?” -Feddylies i ddim am yr agwedd ene i bethe, ond -doedd dim i’w neud ond gobeithio’r gore, a mynd -adre. Er i ni rwbio’n hunen ag ired, a gneud ein -gore i dynnu’r paent oddiar ein dwylo, methodd -Wmffre a fi ei dynnu’n ddigon llwyr, na’u bodloni -nhw gartre yn ei gylch. Ymhen ychydig, daeth y -stori allan, a chlywodd nhad ac ewyrth John. -Wmffre a fi ydi’r ddau debyca i zebra yrwan, a -rhesi duon sy ar ein cefne ni hefyd,—nid mor ddu -a rhai zebras hwyrach,—glasddu yden nhw.</p> - -<p class='pindent'>Wnawn ni byth gymysgu paent efo naw-math-o-oel -eto. Wmffre oedd yn ei le. Yr oedd Spargo -cyn llonydded ag erioed erbyn dydd Llun. Ond y -gwaetha ydi fod y paent wedi rhedeg dros Gweno a -Spargo i gyd, yn lle aros yn llinelle, a fase fo ddim -yn gneud hynny dase fo’n oel iawn. Ond rhoswch -chi nes inni fynd i Affrica ar ol tyfu’n fawr.</p> - -<div><span class='pageno' title='23' id='Page_23'></span><h1>III.—ANTI LAURA.</h1></div> - -<p class='pindent'>“Edward,” medde mam, ryw fin nos, wrth -nhad, “ydech chi’n meddwl bod y sciarlet -ffefar yn gatshin?”</p> - -<p class='pindent'>Eistedd wrth y tân yr oedd nhad ar y pryd -yn darllen yr Esboniad tan gau ei lygid, ac yn -cyd-weld â popeth a ddarllennai, a barnu oddiwrth -ei waith yn nodio. Ac eistedd wrth y tân, yn -syllu iddo, yr oedd mam, ac Isaac yn cysgu ar ei -glin, a minne’n gneud blaen ar bensel blwm, ac yn -ceisio cuddio’r hollt oedd yn gwaedu yn fy mys i, a -wnaed pan slipiodd y gylleth, neu ei cholli hi faswn i.</p> - -<p class='pindent'>“Yn gatshin?” medde nhad, pan sensiodd o -fod mam yn siarad, “ydi, debyg iawn. Be wnaeth -i chi feddwl?”</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde mam, “dene’r ysgol wedi cau, -a hyd yn oed Wmffre dani hi, ac mae o’n gryfach -o lawer na Nedw ac Isaac bach.”</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde nhad, “os ydi hi i ddwad, mi -ddaw, a does dim i’w neud ond ei chymyd hi.”</p> - -<p class='pindent'>“Dydi hi ddim yn y dre,” medde mam.</p> - -<p class='pindent'>“Nagydi,” medde nhad, “ond pa help sydd -yn hynny?”</p> - -<p class='pindent'>“Hyn,” medde mam, dan grafu ei chlust -â phin wallt. A phan wna mam hynny, mae o’n -arwydd bob amser ei bod o ddifri. “Mae Laura ’n -chwaer-yng-nghyfreth yn byw yno, a braidd yn -unig â James oddicartre. Ac roeddwn i’n meddwl -y base Nedw ac Isaac yn cael mynd yno am bythefnos, -ac Annie’n cael mynd i dŷ Leisa fy chwaer.”</p> - -<p class='pindent'>“Yr argen fawr!” medde nhad, “Laura! -Feder honno roi dim bwyd o’u blaene nhw ond tunie -salmon, a chacenne ceiniog. Mi fyddan wedi llwgu, -neu wedi marw o’r beil, cyn pen hanner yr amser.”</p> - -<p class='pindent'>Yr oeddwn i wedi moeli nghlustie ers meityn, -ac Isaac wedi deffro. Ac o’r diwedd, wedi i ni -ein dau ddangos fel yr oedd arnom ni ofn y sciarlet -ffefar, cydsyniodd nhad. Ond nhad oedd yn iawn. -Mi fase’n well gen i erbyn hyn taswn i wedi aros -gartre i gael y sciarlet ffefar, yn lle cael Anti Laura, -a’r sciarlet ffefar.</p> - -<p class='pindent'>“Pryd cawn ni fynd?” medde fi wrth mam. -“Dydd Llun,” medde mam. Ac yr oedd hi -yrwan yn nos Iau. Roedd tipyn o amser i aros, -ond fase fo ddim llawer onibae am Isaac. Peder -oed ydio, ac mae’n amhosibl stwffio dim i’w ben. -Ac yr oedd arno eisio cychwyn bob yn ail munud. -Bore drannoeth dyma fo ata i, a gofyn pryd yr -oeddem ni’n mynd i dŷ Anti Laura. “Yr wythnos -nesa,” medde fi. Ac i ffwrdd â fo. Dyma fo -yn ei ol cyn pen pum munud, ac yn gofyn,—</p> - -<p class='pindent'>“Nedw, ai heddyw ydi’r wsnos nesa?”</p> - -<p class='pindent'>“Nage,” medde fi, “mae eisio cysgu dair gwaith -eto.” Ac i ffwrdd â fo wedyn. Tuag amser cinio -roedd o ar goll, ac mi fuom yn edrych trwy’r pnawn -amdano fo. Tua phedwar o’r gloch aeth mam -i’r llofft, a dene lle roedd Isaac yn ei wely yn ei -ddillad. Neidiodd mam iddo fo, a deffrodd. A’r -peth cynta ofynnodd oedd, sawl gwaith oedd -eisio cysgu wedyn cyn mynd i dŷ Anti Laura, -gan ei fod o wedi cysgu un ohonyn nhw yn barod. -Rhywbeth fel ene gefes i tan amser cychwyn. Mi -fase’r sciarlet ffefar yn well na’i holi o. A phnawn -Sul mi ddaeth i’r pen arna i.</p> - -<p class='pindent'>“Pryd yden ni’n mynd, Nedw?” medde Isaac.</p> - -<p class='pindent'>“Fory,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Ddoe,” medde Isaac.</p> - -<p class='pindent'>“Nage,” medde fi, “fory.”</p> - -<p class='pindent'>“Wel, ddoe ydi fory,” medde Isaac. Ac fel -hyn yr oedd o tra buom ni yn nhŷ Anti Laura.</p> - -<p class='pindent'>Pnawn Sadwrn, deydodd mam wrth nhad,— -“Mae’n siwr, Edward, fel y deydsoch chi, na chân’ -nhw fawr o drefn ar fwyd yno. Feder Laura -druan neud fawr o ddim ond dyrnu’r hen biana -hwnnw. Be dasen ni’n anfon gwningen a giar -iddi hi, a thipyn o wye? Dase’r bechgyn yn mynd -â’r wningen efo nhw, ac inni anfon yr iâr erbyn y -Sul.” Aeth nhad allan, a chyn bo hir roedd o’n -ol efo gwningen.</p> - -<p class='pindent'>O’r diwedd dyma fore Llun yn dwad. Sôn -am Wmffre yn sâl! Ynghanol y fath blagio mi -newidiwn ddau le efo fo yn y funud. Efo John -Roberts y cigydd roedden ni’n mynd, ac Isaac -yn holi a thaeru fel melin bob cam o’r ffordd. -Wedi cyrraedd tŷ Anti Laura, fase’r brenin ddim -yn disgwyl croeso gwell. Mi cusannodd, ac mi -cusannodd ni. Dase ni wedi cael cymin o fwyd -tra buom ni yno ag o gusanne, mi fasem wedi pesgi -nes methu symud. Ond feder neb dwchu rhyw -lawer ar gusanne.</p> - -<p class='pindent'>A dene ni at y bwrdd. Wyddem ni ddim sut -i ddechre bwyta, ac yr oedd Isaac yn cyrraedd at -bopeth ar unweth. Rhywbeth gwyn fel pwdin -yn trio sefyll ar ei ben, a rhywbeth arall yn edrych -reit neis, ond yn wag yn ei ganol wedi i chi roi’ch -dannedd ynddo fo, oedd y pethe pwysica. Cododd -Isaac a finne oddiwrth y bwrdd heb gael hanner -digon. Mi gawsom enwe newydd hefyd i’n dau -gan Anti Laura tra y buom ni yno. “Mai Diar,” -oedd fy enw i, “Chubby” oedd enw Isaac. -Doedd Isaac ddim yn cymyd at ei enw newydd -am dipyn, ond fu o ddim yn hir cyn arfer â fo.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde Isaac wrth i ni fynd i’n gwlâu, -“roedd y pethe ene yn dda, ond Isaac eisio bwyd -eto. Fase fo yn leicio cael lot fel hyn,”—dan -ddangos siâp mynydd o’r peth gwyn hwnnw. -Ac mi feddylies am Wmffre a fi un tro yn lle ein -tade yn y cinio clwb. Fel arall roedd hi yno. -Wedi bwyta nes methu symud dyma Wmffre’n -deyd, “Wyddost ti be, Nedw, mi faswn yn leicio -taswn i’n ddafad.”</p> - -<p class='pindent'>“Yn ddafad?” medde fi, “i be?”</p> - -<p class='pindent'>“Mae gan ddafad beder stymog,” medde Wmffre. -Ac mi weles drwy’r peth yn syth.</p> - -<p class='pindent'>Ar ol tê, dyma fi’n dangos y wningen a’r wye -i Anti Laura, a hithe yn gafael amdana i wedyn, -ac yn fy nghusannu nes imi deimlo reit wan, gan -ei bod hi’n gwasgu fy stymog i, a finne newydd -fwyta’r peth gwag hwnnw.</p> - -<p class='pindent'>Bore drannoeth, wedi inni godi a chael brecwest -o rywbeth â rhyw siort o jam arno—chawsom -ni rioed jam i frecwest o’r blaen,—aethom allan i -chware. Toc, dyma Anti Laura’n bloeddio arna -i, a chrec yn ei llais. Mi redes i mewn, a -dene lle roedd hi’n edrych yn syn ar y wningen. -“Mai Diar,” medde hi, “sut ma mam chi’n cwcio -hwn?”</p> - -<p class='pindent'>“Mae eisio ei blingo hi yn gynta,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Blingo!” medde hi, “What is ‘blingo?’ ”</p> - -<p class='pindent'>Wel dydi bachgen deg oed, wedi byw ar hyd ei -oes dan gysgod Coed y Plas, ddim heb wybod be -ydi blingo gwningen. Gofynes am fenthyg cylleth, -a chyn pen chwincied roedd ei chroen hi i ffwrdd, a -hithe’n barod i’w stiwio. Dase gen i gyrn ar fy mhen, -fase raid i Anti Laura ddim edrych yn rhyfeddach -arna i. Oddiarna i edrychodd ar y wningen.</p> - -<p class='pindent'>“Tydio’n tebyg,” medde hi toc, “i babi bach -newydd cael bath poeth?”</p> - -<p class='pindent'>Ac eis i allan at Isaac. Roedd yn dda mod i -wedi mynd. Roedd o’n trio gneud yr un peth i’r -gath ag a wnes i i’r wningen, nes imi ei argyhoeddi -na fedre fo ddim, am fod y gath yn fyw. Ond -wydde Isaac mo’r gwahaniaeth rhwng peth byw -a pheth marw, er iddo holi tua mil o gwestiynne -ynghylch hynny.</p> - -<p class='pindent'>Rhwng helpio Anti Laura ac edrych ar ol Isaac, -roeddwn i cyn boethed a dase’r sciarlet ffefar arna -i. Toc, tawelodd pethe, a finne ac Isaac yn chware -reit glên. Yn y man mi glywn yr hogle rhyfedda’n -dwad o’r tŷ, a rhedes i mewn. Dene lle’r oedd -Anti Laura’n pilio tatws, a’r wningen yn ffrïo -ar y tân.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, Anti Laura,” medde fi, “nid ffrïo -gwningen y mae nhw, ond ei stiwio hi. Fase waeth -i chi geisio ffrïo pen dafad yr un llychyn.”</p> - -<p class='pindent'>“Bedi stiwio?” medde Anti.</p> - -<p class='pindent'>Wyddwn i ddim be oedd y gair Saesneg am stiwio, -ac mi ddeydes wrth hi mai gair mam am ferwi oedd -o. Mi gawsom wningen i ginio wedi hanner ffrïo a -hanner ferwi. Reit da hefyd ar y cyfan.</p> - -<p class='pindent'>’Doedd gan Anti Laura ddim âm<a id='r3'/><a href='#f3' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[3]</span></sup></a> at gwcio. -Ac mi gafodd Isaac a fi hefyd chware newydd i -fynd hefo ni adre—chware Anti Laura’n golchi’r -llawr oedd hwnnw. Mae hi’n picio o gwmpas -o un lle i’r llall, fel ceiliog rhedyn, ac yn rhwbio -tipyn ar bob smotyn y disgyn hi arno. Chwerthodd -Wmffre gymint wrth ein gweld ni, nes iddo fendio’n -iawn oddiwrth y sciarlet ffefar, ac ynte wedi penderfynu -hefyd bod yn sâl o dani am fis.</p> - -<p class='pindent'>Ac yr oedd gan Anti Laura ddull da i olchi’r -llestri. ’Doedd hi ddim yn cadw morwyn, er y -basech yn disgwyl i un fel hi neud, ond cadwai -gath. Wedi gorffen pryd bwyd roedd hi’n rhoi’r -platie i’r gath eu llyfu nhw, ac wedi eu dipio mewn -dŵr a’u sychu â’r llian, dene nhw i’r dim. Dene’r -ffordd glenia weles i rioed. A’r peth cynta wnes -i ar ol mynd adre a deyd y stori wrth mam, oedd ei -chynghori i gadw cath. A barnu ar olwg mam, mi -fase pob cath yn deifio dano fo, fel gwlydd tatws -dan farrug. Oddiar gathod, fel ene, mae plant -yn cael y sciarlet ffefar a’r dipitheria, medde nhad.</p> - -<p class='pindent'>Rhwng dull Anti o olchi’r llawr, golchi’r llestri, -a chwcio, mi welsom lawer o bethe newydd spon. -Ymhen diwrnod neu ddau daeth yr iâr. Gan na -fedre Anti ddim blingo gwningen, mi feddylies -y base hi’n gofyn am fy help i bluo’r iâr, ond ddaru -hi ddim. Ac eis i ac Isaac i chware, ond heb fynd -o gyrraedd galw. Toc mi glywn Anti yn rhyw -grio-nadu, ac mi redes i’r tŷ. Dene lle roedd hi -â’i dwylo’n waed ac yn blu i gyd, yn eistedd wrth -y tân yn crio. Mi edryches yn syn arni hi. Pan -ddaeth ati ei hun,—“Mai Diar,” medde hi, “neith -y giar ddim blingo.”</p> - -<p class='pindent'>“Blingo bybê?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>A dene hi â fi i’r bwtri. Welsoch chi rotsiwn -beth. Roedd croen yr iâr yn ddarne fel tase hi -wedi ei rhidyllio, a’i phlu’n rhidens ynghanol gwaed a -strel. “Be fuoch chi’n neud, Anti?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Trio blingo fo,” medde Anti.</p> - -<p class='pindent'>“Blingo giâr!” medde fi. Mi anghofies ar -y funud mai ag Anti yr oeddwn i’n siarad. Gwnes -y gore o’r gwaetha ac mi roddes yr iâr iddi.</p> - -<p class='pindent'>Ond fy ngwendid fy hun a orffennodd bethe. “Mai -Diar,” medde Anti, “faint mae isio i’r iâr ffrïo?”</p> - -<p class='pindent'>“Ffrïo giâr!” medde fi. Mi welwn mod i wedi -ei digio wrth ddeyd hynny, ac mi eis allan am dro.</p> - -<p class='pindent'>Toc, mi waeddodd wedyn. “Mai Diar,” medde -hi, “faint mae isio i giâr ’ma berwi?”</p> - -<p class='pindent'>Mi welwn mai potes giâr oedden ni’n mynd i -gael. Mae’n well gen i iâr wedi ei rhostio, ond rhaid -oedd bodloni. “Dwy awr,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Fi isio mynd i siop,” medde hi, “a rhoi -giâr ar y tân cyn cychwyn. Ti aros yn tŷ i edrych -tan hi berwi, a rhoi ar papur pryd y mae hi dechre, a -ti mynd i chware wedyn, a mi yn ol cyn pen dwy awr.”</p> - -<p class='pindent'>Aeth Anti Laura i’r siop, a minne’n aros yn y -tŷ, ac Isaac yn fy myddaru i eisio gwybod pa bryd -yr oeddem ni’n mynd adre.</p> - -<p class='pindent'>“Mae’r sciarlet ffefar gartre,” medde fi, i’w -gysuro fo.</p> - -<p class='pindent'>“Neith o frathu?” medde Isaac.</p> - -<p class='pindent'>“Gneiff, ein bwyta ni’n fyw,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>Meddwl am ei dawelu yr oeddwn i, ond dyma -fo’n beichio crio, ac yn deyd y base’r sciarlet ffefar -yn bwyta nhad a mam. Roedd yn hwyr gen i -weld yr hen iâr yma’n dechre berwi, gael i mi -fynd â fo allan. Mi sgwenes ar bapur,—“Mae hi’n -dechre berwi rwan.” Ymhen yr hwyr a’r rhawg -dyma ni yn ol. Roedd Anti Laura yn y tŷ, yn -edrych yn syn ar y sospon, a hwnnw’n dechre -cochi yn ei waelod. “Mai Diar,” medde hi, -“ti dim deyd pryd y giâr yma dechre berwi, a -mi ddim yn gwybod pryd i’w tynnu o.”</p> - -<p class='pindent'>“Ffrïo mae hi rwan beth bynnag,” medde -fi, gan gipio’r sospon oddiar y tân, oedd wedi -sychu’n lân, a’r iâr yn grimstin y tu fewn iddo.</p> - -<p class='pindent'>“Ti dim deyd pryd hi dechre berwi,” medde hi.</p> - -<p class='pindent'>“Do,” medde finne, ond wedi edrych ar y papur -mi weles fy nghamgymeriad.</p> - -<p class='pindent'>Wrth weld Isaac yn crio, a minne’n welw, mae’n -debyg,—“Hidiwch befo,” medde hi, “Mi wedi -dwad â tun corn bîff, ni cael hwnnw i cinio a swper. -A wedi swper, canu wedyn. Mai Diar, canu i -Anti Laura.”</p> - -<p class='pindent'>Wel, fedrai ddim canu, ac mi spwyliodd hynny -weddill y diwrnod i mi.</p> - -<p class='pindent'>Cawsom y corn bîff, a chacenne mae nhad yn -alw yn gacenne gwynt a dim. Wedi i’r gath -olchi’r llestri swper, aeth Anti â ni at y piano. -Mi gafodd Isaac ei ddyrnu o am dipyn, er mwyn -ei dawelu. A dene Anti’n dechre. Chlywsoch -chi rotsiwn beth, mor ardderchog oedd hi. Roedd -dawnsio’n rhedeg i lawr eich asgwrn cefn, fel dŵr -oer, ac i’ch sodle er eich gwaetha.</p> - -<p class='pindent'>“Mai Diar,” medde hi, “chi canu.”</p> - -<p class='pindent'>“Fedrai ddim,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Medrwch, medrwch,” medde hi, tan fy nghusannu, -“pawb yn medru canu.”</p> - -<p class='pindent'>Fedrwn i ddim ond “Tôn y Botel,” a honno ddim -ond ar un gân.<a id='r4'/><a href='#f4' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[4]</span></sup></a> Mae Tomos y Felin wedi ei -dysgu i ni ar “Llanfairpwyllgwyngyll.” Mi -ofynnes i Tomos ei rhoi i lawr i mi, a dyma hi:—</p> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/Llan1.jpg' alt='' id='iid-0003' style='width:100%;height:auto;'/> -</div> - -<p class='pindent'>Ac mi wyddwn fod “Tôn y Botel” yn mynd ar -“Gosod babell yng ngwlad Gosen.” Ond sut -i gysylltu Llanfairpwyllgwyngyll â Gwlad Gosen -oedd y gamp, gan na fedrwn i ddechre “Tôn y -Botel” ond ar y geiriau “Llanfairpwyllgwyngyll.” -Y gamp oedd medru dechre efo “Llanfair” a -neidio ar y canol i “Wlad Gosen.”</p> - -<p class='pindent'>“Rwan,” medde Anti. Mi ddechreues, ac yn -wir i chi, mi lwyddes. Fel hyn y gwnes i, dechre -canu “Tôn y Botel” trwy fy nannedd ar “Llanfairpwyllgwyngyll,” -a phan deimles fy nhraed -dana, neidies i’r dim ar “Wlad Gosen,” ac agores -fy ngenau a chanu ymlaen.</p> - -<p class='pindent'>Mae’r llythrenne mân yma’n tybio canu trwy -ddannedd:—</p> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/Llan2.jpg' alt='' id='iid-0004' style='width:100%;height:auto;'/> -</div> - -<p class='noindent'>Ac felly ymlaen.</p> - -<p class='pindent'>Doedd dim diwedd ar waith Anti’n canmol a -chusannu, a doedd na byw na marw na chanwn i -wedyn. Ond gan fy mod yn gwrthod, roedd yn -rhaid i mi addo canu nos drannoeth. Ac roeddwn -i’n ofni hynny. Fel Mr. Williams y gweinidog -yn dwad heibio acw efo’r saethwrs un diwrnod. -Doedd o ’rioed wedi gafael mewn gwn o’r blaen. -Cododd gwningen, taniodd Mr. Williams, a tharodd -hi’n farw. Roedd pawb yn mynnu ei fod o’n hen -saethwr, ac ynte’n chwyddo, ond ei gamgymeriad -oedd trio wedyn. A dene ofnwn inne os canwn -i wedyn.</p> - -<p class='pindent'>Fel roedd pethe’n bod doedd dim dal ar Isaac -eisio mynd adre drannoeth, a’r diwrnod hwnnw -oedd diwrnod marchnad y dre, a’r cerbyde’n rhedeg -yno. A gyrrodd Anti ni adre efo’r cerbyde.</p> - -<p class='pindent'>Pan ddeydes i ’r hanes wrth mam,—“does ryfedd -fod James, druan, wedi torri ei galon, ac wedi mynd -i’r Sowth i weithio,” medde hi.</p> - -<p class='pindent'>O dan y Sciarlet Ffefar y mae Isaac yrwan, a -finne’n disgwyl yn dawel amdani. Fydd hi ddim -gwaeth nag Anti Laura. Ac eto dydwi ddim yn -siwr, o achos roedd hi’n glên iawn yn ei ffordd.</p> - -<hr class='footnotemark'/> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_3'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f3'><a href='#r3'>[3]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'><span class='it'>No aim</span>,—dim amcan.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_4'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f4'><a href='#r4'>[4]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'>Er tegwch â Thomos y Felin, dylwn ddywedyd hyn rhag ei -gyhuddo o ladrad. Cyhoeddwyd hanes “Anti Laura” gyntaf -yn y “Winllan” am fis Ebrill. Yr haf wedyn cenid “Tôn y -Botel” ar y geiriau “Llanfairpwllgwyngyll” yn y seremoni gapio -yn un o’n colegau prifysgol. Gresyn a fuasai cyhuddo Tomos -ar gam o ladrata ’r drychfeddwl.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div><span class='pageno' title='33' id='Page_33'></span><h1>IV.—MESUR TIR.</h1></div> - -<p class='pindent'>Y peth mae nhw’n alw’n llabwst ydi Jona’r -Teiliwr. Wn i ddim pa grefft ydi honno, ond -rydwi’n siwr ei bod hi’n un ddifyr iawn, o -achos byd braf iawn ydi byd Jona. Anamal y -mae o’n gneud dim ond gwagsymera, a dydi honno, -fel y gwyddoch chi, ddim yn grefft anodd iawn i’w -dysgu. Rydwi’n siwr o hyn, nad ydio ddim yn -deiliwr. Rhyw enw ar y teulu, rywsut, ydi teiliwr. -Mae nhw’n galw bachgen ei chwaer o, sydd flynyddoedd -iau na fi, yn Robin y Teiliwr, a dydwi ddim yn -siwr y gŵyr o’n iawn bedi nodwydd, a barnu oddiwrth -ei ddillad o. Mae’n hawdd coelio fod Robin -yn credu mewn awyr iach, o achos mae digon o -dylle yn ei ddillad i awyr redeg drwyddynt.</p> - -<p class='pindent'>Un cyfleus iawn ydi Jona i fechgyn. O ran oed, -mae o’n edrych yn rhywbeth tebyg i nhad, ac eto -mae’n gas ganddo bobol mewn oed. Mae o wastad -efo ni y bechgyn, ac yn lladd ar yr hen bobol, ac -yn adrodd eu tricie nhw. Felly, trwyddo fo, ryden -ni’n dwad i wybod sut rai ydi’r bobol yma sydd bob -amser yn deyd wrthym ni fod pawb yn dda ond plant. -Ac y mae gan Jona ddigon o amser ar ei ddwylo -bob tro y mae Wmffre neu fi yn pasio. Byw ei hun -y mae o, ac wastad ar ben y drws yn aros am ymgom -efo rhywun sy’n pasio.</p> - -<p class='pindent'>Hwyrach mai ’r rheswm mai gwagsymera mae o -wedi ei ddewis fel gwaith ei fywyd ydi am ei fod o’n -gloff. Rhyw hongol o beth ydio, yn hercian cerdded -pan fydd o’n mynd i rywle. Ac yr oedd Wmffre a fi -efo fo pan aeth o’n gloff. Mynd ar neges oeddwn i, -i nol tatws at y Sul, ac Wmffre i nol paraffin. Pwy -welem ni’n dwad yn wyllt i’n cyfarfod ni, mor wyllt -ag y meder dyn efo traed clwb, â lli yn ei law, ond -Jona. “Fechgyn,” medde fo, “dowch efo mi i -weithio i Mistar Huws, Plas Isa.” Ac i ffwrdd â ni, -heb hyd yn oed ofyn pa siort o waith oedd o.</p> - -<p class='pindent'>Mae’n ymddangos mai mynd i lifio coed oedd -gwaith Jona, a ffwrdd â ni i’r Tyno, at yr hen -dderwen. Mae ene dwll yn y dderwen ddigon maint -i mi ac Wmffre a dau arall fynd i mewn, ac yno -ryden ni’n berwi dŵr i neud tê yn yr ha. Pan -aethom ni at y dderwen, dangosodd Jona gangen -inni. “Mae eisio honacw i lawr,” medde fo. Mi -daflodd raff dros dop y gangen, wedi rhwymo un -pen am ei ganol, ac ene Wmffre a finne’n tynnu yn -y pen arall, i’w helpio i ddringo. O’r diwedd, -eisteddodd ar y gangen, a dechreuodd lifio. Cyn bo -hir mi ddarun sylwi ei fod o’n llifio’r gangen -rhyngddo a’r pren. Ddaru ni ddeyd dim, o achos -ein bod yn meddwl y base fo’n gweld ei fistêc yn -ddigon buan. A mwy na hynny, dydio ddim yn -beth priodol i blant gynghori dyn mewn oed. Dal i -lifio yr oedd Jona o hyd, a chael hwyl ar y gwaith. -Pan ddechreuodd y gangen ysgwyd, roedd o’n -chwerthin nes oedd o’n sâl, ac yn ein gwahodd -ninne i fyny i swingio efo fo. Ond fedrem ni yn -ein byw ddim peidio â chwerthin wrth weld Jona’n -chwerthin. Dene glec! ac i lawr â’r gangen,—a -Jona. Ddaeth y gangen ddim yn hollol rydd oddiwrth -y pren. Yr oedd hi’n hongian gerfydd ei -gwrisg. Ond mi ddaeth Jona’n rhydd oddiwrth y -gangen, a bowliodd fel pêl am lathenni.</p> - -<p class='pindent'>Doedd dim i’w neud ond rhedeg am ein bywyd -i ddeyd wrth Mistar Huws, Plas Isa. Roedd Jona -wedi torri ei goes, a bu’n gorwedd yn hir, ac y mae o -ac Wmffre a finne’n ffrindie fel dur byth wedyn, am -i ni fod mor barod i redeg i nol help.</p> - -<p class='pindent'>Wedi iddo fo fendio, mi heliodd yr ardal dipyn o -arian i’w helpio, drwy neud consart iddo fo. -Roeddwn i’n digwydd pasio newydd iddo gael yr -arian, ac medde fo, “Nedw, wyddost ti be ydwi’n -mynd i brynu efo’r pres yma,—mashîn neud -cywion, a’u magu nhw yn y cae y tu ol i’r tŷ.” -Doeddwn i rioed wedi clywed am fashîn neud cywion -o’r blaen, ac mi sboniodd Jona i mi. Rydech chi’n -rhoi peth wmbredd o wye yn y mashîn yma, ac yn -troi handlen, a beth sy’n dwad allan yr ochr arall -ond cywion. Aeth Jona i ffwrdd yn ddistaw bach -un diwrnod, a daeth yn ol efo’r mashîn. Bu’n -casglu wye am ddyddie, ond roedd ei stori o’n -wahanol ar ol dwad yn ol efo’r mashîn. Mae’n ymddangos -nad drwy droi handlen yr ydech chi’n cael -y cywion, ond drwy ryw ffordd arall.</p> - -<p class='pindent'>Ryw ddiwrnod mi glywn floeddio ofnadsen y tu -allan i’n tŷ ni cyn i mi godi, a hynny arna i. Pwy -oedd yno ond Jona, a phen eis i’r ffenest,—“Nedw,” -medde fo, “mae acw gyw, ac un arall â’i ben drwy’r -plisgyn.”</p> - -<p class='pindent'>I ffwrdd â mi i alw am Wmffre ynghynt na -chynted gallwn i, ac ar ol Jona. Yn wir i chi, -roedd yno gyw a hanner yno. Ond yr oedd Jona -mewn helynt. Doedd o ddim wedi meddwl cael -bwyd ar eu cyfer nhw. Ac i ffwrdd â mi am fwyd. -Roedd Wmffre wedi ei syfrdanu ormod i fedru -symud. Pan ddois i yn fy ol, roedd hi’n hwyr lâs -i fynd i’r ysgol. A’i chael hi ddaru ni hefyd am fod -yn hwyr, ond roedden ni’n barod am hynny, ac yn -well allan na’r bechgyn erill wedyn,—doedd yr un -ohonyn nhw rioed wedi gweld mashîn neud cywion.</p> - -<p class='pindent'>Ond marw ddaru pob cyw i Jona druan, er ei fod -o wedi cael cannoedd. Ar ol eu cael nhw, wydde fo -ar wyneb y ddaear be i neud hefo nhw, o achos er i -chi fedru gneud cywion mewn mashîn, rhaid i chi -gael gieir i’w magu nhw. Newidiodd Jona’r mashîn -am fochyn. A magu mochyn yn y cae y tu ol i’r -tŷ y bu o wedyn.</p> - -<p class='pindent'>A’r cae bach y tu ol i’r tŷ ydi popeth Jona. “Y -ffarm acw,” y mae o ’n ei alw, a’r “pethe” y geilw’r -mochyn. Ac am y ffarm a’r pethe y mae o’n sôn -fyth a hefyd, ond pan fydd o’n sôn am y senedd. -Mae o wastad yn gofyn i Wmffre a fi, be sy’n mynd -ymlaen yn y senedd. Rhoi bwyd i’r pethe y geilw -roi bwyd i’r mochyn.</p> - -<p class='pindent'>Un nosweth daeth tad Wmffre i’n tŷ ni am dro, -ac Wmffre hefo fo. Aethom ni i’n dau i chware -gwadnu’r gath. Mae hi’n ddigon hawdd gwneud -hynny, os oes gennych chi flisg cnau ffreinig. Raid -i chi ddim ond rhoi tipyn o gliw ar y blisg, a rhoi -hanner plisgyn ar bob un o draed y gath. Mae hi’n -dawnsio wedyn, y difyrra peth welsoch chi rioed.</p> - -<p class='pindent'>Pan ar ganol y chware, clywes i nhad yn sôn rhywbeth -am y senedd. Mi wrandewes yn syth. “Be -feddyliech o’r mesur tir newydd sy gerbron y senedd?” -medde nhad wrth f’ewyrth. Doedd yr hanes ddim -yn rhyw ddifyr iawn, a dyma orffen gwadnu’r gath.</p> - -<p class='pindent'>Wrth ddwad o’r ysgol drannoeth, pwy oedd ar -ben y drws ond Jona. Dyma fo i lawr i’n cyfarfod -ni, o achos mae’r tŷ dipyn o’r ffordd. Wedi adrodd -hanes y mochyn,—“Sut y mae hi’n dwad ymlaen -yn y senedd, fechgyn?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Pasio i fesur tir mae nhw,” medde finne.</p> - -<p class='pindent'>“Mesur tir!” medde Jona, “yden nhw’n meddwl -mesur y ffarm yma?”</p> - -<p class='pindent'>“Mae nhw’n mynd i fesur pob tir,” medde finne.</p> - -<p class='pindent'>“Byth!” medde fo. “Mi fydd y fforch acw -trwy’r cynta rydd ei droed ar fy nhir i i’w fesur o.” -Ac estynodd ei fys at y fforch.</p> - -<p class='pindent'>O hyd ar ol hynny, am y mesur tir yma y mynnai -sôn. Cyn bo hir mi gwelem o ’n mynd â llwyth o -ddrain i gau’r adwye, a phlethu drain drwy’r llidiard, -ac ni chawsom fawr o ymgom â fo am ddyddie.</p> - -<p class='pindent'>Ryw fin nos roedd ene lot ohonom ni efo’i gilydd, -yn methu gwybod beth i’w neud. Roedd cyfnod y -marbls wedi darfod, a chyfnod y pegi heb ddechre.</p> - -<p class='pindent'>“Wyddoch chi be nawn ni?” medde fi,—“Mynd -i fesur tir Jona’r Teiliwr.” Mi ddeydes hanes y -mesur tir oedd gerbron y senedd wrthyn nhw, ac -yr oedd pawb yn barod, o achos mi fase’n fantes i -Jona wybod mesur ei dir o flaen llaw, rhag ofn i’r -llywodraeth ei dwyllo. Rhaid er hynny oedd taro -ar gynllun i’w fesur o heb i Jona wybod ar unweth.</p> - -<p class='pindent'>Roedd cartre Wmffre yn rhy bell iddo redeg i nol -het ore’i dad, ac mi eis i i lofft ein tŷ ni i nôl benthyg -hen het silc taid, sydd acw rioed, a spectols nhad. -Aeth Jac y Gelli i nôl benthyg côt a throwsus ei -frawd hyna, a thâp mesur ei fam, o achos dresmecar -ydi hi. Wedi cael y pethe hyn a thipyn chwaneg gan -y bechgyn erill, dyma gychwyn. Aeth pawb ond -fi at gae Jona. Eis i am ymgom at Jona ei hun. Mi -fase’n biti inni fesur ei dir heb i Jona wybod hynny, -ac hefyd mi fase’n biti iddo fo gael gwybod yn rhy -fuan. Gan Wmffre yr oedd yr het silc a’r spectol.</p> - -<p class='pindent'>“Jona,” medde fi toc, “mae’r mesur tir wedi -dwad, mi weles ryw fyddigions yn ei gneud hi am -eich cae chi gynne.” Aeth Jona cyn wynned a’r -galchen.</p> - -<p class='pindent'>“Bybê?” medde fo, a rhuthrodd i ddrws y cefn. -Dene lle roedden nhw. Mae’n ymddangos eu bod -nhw wedi darfod mesur y cae, o achos ar ganol mesur -y mochyn oedd yn y cae yr oedden nhw ar y pryd. -Neidiodd Jona i ben y clawdd, a dechreuodd weiddi -a chau ei ddyrne. Cododd y mesurwyr tir eu -penne ’n hamddenol. Rhoddodd Wmffre ei bensel -yn ei glust, cymerodd afael yn y tâp mesur, a daliodd -ef rhyngddo a Jona, fel tase fo’n mynd i fesur Jona -hefyd. Neidiodd Jona i lawr oddiar ben y clawdd,—</p> - -<p class='pindent'>“Mae gen inne ddynion yn trin cwils<a id='r5'/><a href='#f5' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[5]</span></sup></a> yn y dre -ene,” medde fo, ac i lawr y ffordd â fo fel yr oedd i -gyfeiriad y dre fel mellten.</p> - -<p class='pindent'>Erbyn hyn yr oedd popeth oedd i’w fesur wedi ei -fesur. Doedd dim bellach i’w neud ond cuddio’r -pethe dros dro, gan fod Jona wedi ei chymyd hi y -ffordd y gwnaeth o, a mynd i chwilio pa mor bell i -gyfeiriad y dre yr oedd o wedi rhedeg. O achos doedd -dim peryg iddo fynd ymhell iawn. I lawr â ni o’r -tu ol i’r gwrych. Mi welem Jona’n sefyll i siarad â -rhywun, ac yn handlo ei freichie fel melin wynt, ac -yn tapio brest y dyn yma, bob yn ail gair, i bwysleisio’r -gair. Aethom yn nes atyn nhw y tu ol i’r -gwrych. Pwy oedd y dyn, o bawb, ond nhad.</p> - -<p class='pindent'>“Mesur ’y nhir i mae’r cnafon, Edward Roberts,” -medde Jona. “Mae gen inne ddynion yn trin cwils -yn y dre ene; oes siwr, mae gen inne ddynion yn -trin cwils.”</p> - -<p class='pindent'>“Ydech chi’n siwr, Jona Thomas,” medde nhad, -“nad plant yn cael tipyn o hwyl oedden nhw?”</p> - -<p class='pindent'>Sut y daeth o i wybod hyn wn i ddim ar wyneb y -ddaear. Safodd Jona fel tase fo wedi cael strôc.</p> - -<p class='pindent'>“Dawn i byth yn symud!” medde fo. “Erbyn -meddwl, roedd dyn yr het silc honno braidd yn -fychan i’w het, a throwsus y llall hwnnw braidd yn -llac. Ond meddwl ddaru mi mai dene’r ffasiwn rwan.”</p> - -<p class='pindent'>Mi safodd am eiliad heb ddeyd dim,—“Edward -Roberts,” medde fo, “mi ddylech fod yn falch o’ch -mab. Doedd o ddim efo’r gweilch. Efo fi yn y tŷ -yr oedd o ar y pryd. Fo a’i dangosodd nhw i mi.”</p> - -<p class='pindent'>Anadlodd nhad yn drwm drwy ei ffroene, a -dwedodd “pnawn da.” Synnwn i ddim ar ei ddull -o anadlu nad ydio wedi cael tipyn o annwyd.</p> - -<p class='pindent'>Mi redes i yn fy ol, ac yr oeddwn yn y tŷ pan -gyrhaeddodd Jona.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde fo, “pan ladda i’r mochyn, mi gei -di ddarn o borc, a’r unig un o’r bechgyn geiff ddarn -wyt ti. Nhw sy’n mesur fy nhir i, medde dy dad.”</p> - -<p class='pindent'>Eis ar ol y bechgyn toc, ond ches i fawr o groeso ar -y dechre, am fod nhad wedi deyd wrth Jona mai nhw -oedd yn mesur y tir. Ond wedi imi addo tamed -o borc bob un iddyn nhw, roedd popeth yn iawn.</p> - -<p class='pindent'>“Welwch chi, fechgyn,” medde Jac y Gelli, “mi -ddylem neud rhywbeth i ddwad â fo at ei goed. Be -sy genoch chi yn eich pocedi?” Matshis oedd gan -Wmffre, afal oedd gan Jac, cylleth oedd gen i. -Roedd y bechgyn yn deyd mai cylleth blwm oedd -hi, a minne mai cylleth ddur. Darn o linyn oedd gan -Dic Twnt i’r Afon, a marblen a darn o fins pei oedd -gan Bob y Felin. Aethom â nhw i gyd, a’u gosod ar -garreg drws Jona, wedi iddo gau’r drws a mynd i’r tŷ.</p> - -<p class='pindent'>Yna aethom at y ffenest i edrych be oedd Jona’n -neud, o achos am guro’r drws yr oeddem ni, a -mynd rownd y gornel i wylio’r croeso a gai’r -presantie. Dydi hi ddim yn beth neis i ddangos -gormod arnoch eich hun wrth bresantio neb.</p> - -<p class='pindent'>Plyges i fy nghefn, ac aeth Jac y Gelli ar fy -nghefn, i edrych drwy’r ffenest. Yn lle deyd beth -welai, dyma fo’n dechre chwerthin a chwerthin, -nes i mi ei daflu i lawr. Cafodd pob un edrych -drwy’r ffenest wedyn, y naill ar ol y llall. Wrth y -tân yr oedd Jona yn pendympian, â’i ben bron ar far -y grât. Yn ei law yr oedd fforcien, ac wrth y fforcien -yr oedd golwyth o facn yn hongian. I’w ffrïo y -dalie Jona’r bacn, ond fel yr oedd pethe, braidd yn -bell yr oedd y bacn oddiwrth y tân. Dalie Jona -un pen iddo â’r fforcien, a’r gath yn bwyta’r pen -arall. Piti fase rhwystro’r gath ar ganol ei swper. -Fase run ohonom ni yn leicio i neb neud peth tebyg -i ni, fel y mae’r titshiar bob amser yn deyd, pan yn -ein dysgu i fod yn garedig wrth anifeilied direswm. -Wedi iddi orffen dyma guro’r drws a gwylio. Dene -sŵn yn y tŷ. Y gath ddaeth allan gynta. Roedd -hi’n edrych fel tase hi braidd ar frys. Ac wedyn -Jona. Edrychodd yn syn pan welodd y presantie.</p> - -<p class='pindent'>“Mae’r cnafon wedi bod yn chware ar garreg fy -nrws i, ac wedi anghofio’u pethe,” medde fo. Dene’r -diolch gawsom ni am fod yn garedig.</p> - -<p class='pindent'>Neidiodd i’r gylleth. “Mi dorra ffon ar eu cyfer -nhw y tro nesa y dôn nhw,” medde fo. Ac i’r -gwrych â fo i dorri ffon gollen braf. Ond y bechgyn -erill oedd yn iawn wedi’r cwbwl,—plwm oedd y -gylleth, o achos plygu ddaru hi yn lle mynd drwy’r -ffon. Taflodd Jona hi i ffwrdd mewn dirmyg, ac -aeth i’r tŷ efo’r pethe erill. Fi oedd yr unig un, -felly, gafodd fy mhresant yn ol.</p> - -<p class='pindent'>Cadwodd Jona ei air. Mi gefes ddarn o borc, ond -doedd neb yn digwydd bod yn iach yn ein tŷ ni pan -eis i â fo adre. Ac yr oedd y bechgyn erill wedi -anghofio’r fargen, fel yr oedd yn rhaid i mi droi ato fy -hun, ond y darn a roddes i Wmffre.</p> - -<hr class='footnotemark'/> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_5'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f5'><a href='#r5'>[5]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'><span class='it'>Penholders.</span> Cyfeirio at dwrneiod yr oedd.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/i045.jpg' alt='Two men and children in a field.' id='iid-0005' style='width:80%;height:auto;'/> -<p class='caption'>“<span class='sc'>Ydech chi’n leicio mafon duon”? medde fi.</span></p> -</div> - -<div><span class='pageno' title='41' id='Page_41'></span><h1>V.—MAFON DUON.</h1></div> - -<p class='pindent'>Fi ydi’r unig un o’r bechgyn i gyd i siarad yn iawn -â Jinny Williams. Ac nid oes yr un eneth -yn debyg iddi yn yr ysgol, heblaw mai -geneth newydd ydi hi. ’Does fawr er pan y mae -hi yn yr ardal, ac y mae’r bechgyn yn sâl eisio -tynnu ymgom â hi. Mi gyffyrddodd Robin bach -Ty’n Llidiard fin ei gwallt wrth rannu’r llyfre -unweth, medde fo. Ond ’does neb arall wedi bod -yn agos ati. Welsoch chi rioed mo’i delach. Dugoch -ydi ei gwallt, fel rhedyn wedi aeddfedu, ond ei fod -o’n gyrls i gyd, ac yn sgleinio. Mae o ymhobman -rywsut,—ar ei hysgwydde hi, yn gweu am ei -chlustie, yn troi dan ei gên, yn clymu am ei gwddw, -nes gneud ei gwyneb yn ei ganol fel pictiwr mewn -ffram wedi’i phlethu. Ac nid oes ganddi byth -ddim am ei phen. Am ei llygid, y mae nhw yr -un fath a’r mawn sydd yng ngwaelod yr Hen -Ffynnon. Ni fedraf yn fy myw byth godi dŵr -o’r Hen Ffynnon heb feddwl am lygid Jinny -Williams, o achos mae’r dŵr yn troi’r mawn yn -loyw.</p> - -<p class='pindent'>Wrth yr Hen Ffynnon y cyfarfyddes i hi gynta -i siarad â hi, dipyn wedi dau o’r gloch y bore. -Faswn i byth yn meddwl deyd dim wrthi, ddim mwy -na’r bechgyn erill, yn yr ysgol. Ond y mae pethe’n -wahanol wrth yr Hen Ffynnon am ddau o’r gloch -y bore.</p> - -<p class='pindent'>Ha sych iawn oedd yr ha dwaetha, a sychodd -Pistyll y Llan, a doedd dim i bobol y Llan neud, -ond dwad i’r Hen Ffynnon, fel ninne pobol y wlad. -Ar ochor y Foel Fawr y mae’r Hen Ffynnon, yng -nghanol grug a brwyn at eich ysgwydde. Ac y -mae’r holl wlad a’r mynyddoedd pell, hyd at y -Foel Ddu, i’w gweled oddiwrthi. O dipyn i beth, -gan fod cymint o gario ohoni, aeth yr Hen Ffynnon -yn sych liw dydd, a doedd dim i bobol ei neud -ond mynd ati am y boreua. Aeth nhad yno un -bore am bump o’r gloch, ond yr oedd hi’n hollol -sych. Aeth bore drannoeth am bedwar, a chyfarfu -â chynulleidfa’n dwad oddiyno. Y pnawn -hwnnw, dene Huw fy mrawd hyna’n deyd yr ai -o i nol dŵr cyn mynd i’w wely, ar ol dwad o’r -gwaith. Gweithio’r nos yr oedd o cyn mynd i’r -rhyfel, yn y gwaith plwm yr ochor arall i’r Foel -Fawr, a dwad adre tua dau o’r gloch y bore. Meddylies -mai iawn o beth fase medru deyd wrth y bechgyn -mod i allan am ddau o’r gloch y bore, ac mi gynhygies -fynd efo fo.</p> - -<p class='pindent'>“Olreit,” medde Huw, “cer i dy wely’n gynnar -gael i ti fedru codi. Mi fydd yn werth iti weld -y wawr yn torri yn yr ha, am unweth yn dy oes.”</p> - -<p class='pindent'>Mi es i ngwely’n gynnar, gan feddwl peth mor -ardderchog oedd i fachgen deg oed weld y wawr -yn torri yn yr ha. Ond rydwi wedi sylwi ar ol -hynny, nad ydi’r pethe y mae pobol yn eu galw’n -weledigaethe mor ddifyr am ddau o’r gloch y bore -ag y mae nhw fin nos. Cyn imi gau fy llygid yn -iawn, i’m tyb i, pwy oedd uwch fy mhen yn ceisio -fy neffro ond Huw.</p> - -<p class='pindent'>“N-e-d-w-w,” medde fo’n araf ac ysgafn, gan -godi ei lais tua’r diwedd. Ond doedd Nedw ddim -yn ei glywed o.</p> - -<p class='pindent'>“N-e-e-d-w-w-w,” medde fo wedyn, gan godi -ei lais dipyn uwch tua’r diwedd na’r tro cyntaf. -Ond nid oedd na llais na neb yn ateb.</p> - -<p class='pindent'>Mi sgydwodd chydig arna i. Ymhen tipyn,—“Nedw! -Nedw!” medde fo fel ergydion, ond -cysgu’n drwm yr oedd Nedw.</p> - -<p class='pindent'>“Nedwnedwnedwnedwnedwnedw,” medde fo -wedyn, fel motor beic, gan fy ysgwyd fel crud. -Ond yr oedd Nedw cyn farwed a hoel.</p> - -<p class='pindent'>Ar hyn dene mam yno,—</p> - -<p class='pindent'>“Nedw, machgen i, deffra,” medde hi. “Mi -golli dy tshans am weld y wawr yn torri, yn siwr -iti.”</p> - -<p class='pindent'>Ond roeddwn i wedi penderfynu gneud fy ngore -i ddal y brofedigieth honno’n ddi-gwyn, ers meityn.</p> - -<p class='pindent'>Ar hyn dene Huw’n deyd,—“Thâl peth fel hyn -ddim,” ac yn gafael ynof, ac yn fy rhoi ar lawr y -siambar. Doedd hi ddim yn anodd wedyn imi -weld fod edrych ar y wawr yn torri o ymyl yr Hen -Ffynnon yn brafiach na pheth fel hyn, a doedd dim -i’w neud ond codi. Mi welwch chithe’n union -mai da oedd imi fod wedi mynd at yr Hen Ffynnon -i weld y wawr yn torri, wedi’r cwbwl.</p> - -<p class='pindent'>Dene gychwyn. Roedd hi’n bur dwyll, ac heb -smic i’w glywed yn unman, ond ambell i dderyn -yn scrwtian ei adenydd yn y gwrych, ac ambell -ddafad yn cnoi ei chil wrth i ni ei phasio at yr Hen -Ffynnon. Fel y dringem at y ffynnon, yr oedd yr -awyr fel yn rhyw ddechre sgafnu, a’r llwybyr -trwy’r grug yn dwad yn gliriach.</p> - -<p class='pindent'>“Hsht,” medde Huw, “Mae ene rywun wrth -y ffynnon.” Ymlaen â ni, ac wedi mynd i ymyli,—</p> - -<p class='pindent'>“Helo,” medde rhywun. Adnabu Huw ei lais, -ac adnabum inne’r un oedd yn llechu y tu ol iddo. -Mi gwelwn hi rhwng twyll a gole rhynga i a’r Foel -Ddu. Pwy oedden nhw ond Jinny Williams a’i -thad. Mi ddechreuodd Huw a’i thad ymgomio -am y sychter, a’r cynhaea a chant a mil o bethe -felly. Ac yr oedd Jinny a minne’n rhydd i ymgomio -fel y mynnem y tu ol iddyn nhw. Mi es yn nes ati, -ond y peth cynta a wnes i oedd chwysu’n ddiferol, -ac wedyn dechre rhynnu nes i fy nannedd guro’n -enbyd. Welsoch chi rioed bethe mor anodd ydi -gnethod i siarad efo nhw, pan ddaw’r tshans, heb -neb ond nhw a chithe. Mi ddechreues sgwenu -fy enw ar y ddaear efo blaen fy nhroed, a chyn -belled ag y gwelwn i dan fy nghuwch fod Jinny’n -gneud yr un peth. Mi godes fy mhen, ac ni welsoch -erioed ffasiwn beth. Roedd top ei phen hi’n union -ar gyfer pigyn y Foel Ddu, ac ni allech ddeyd ar -y funud prun ai sglein ei gwallt rhyngoch a’r gole -a welech chi, ynte ai yn yr awyr ei hun ar ben y -Foel yr oedd y lliw. Mi weles toc mai yn yr awyr -yr oedd o, ond roedd o’r un ffunud a’i gwallt hi -rhyngoch a’r gole. Weles i rioed mo’r wawr -o’r blaen yn yr ha,—y peth tebyca a welsoch chi -i wallt Jinny rhyngoch a’r gole ydi hi.</p> - -<p class='pindent'>Ac yr oedd ei llygid yr un fath a gwaelod yr -Hen Ffynnon yn union, a’i chyrls fel tase nhw’n -gneud eu gore i guddio ei gwyneb.</p> - -<p class='pindent'>Mi fentres ddeyd gair wrthi,—</p> - -<p class='pindent'>“Ydech chi’n leicio mafon duon?” medde fi, -gan gnoi ngwinedd wedi methu meddwl am ddim -arall i’w ddeyd.</p> - -<p class='pindent'>“Ydw, ymhle mae nhw i’w cael?” medde hi.</p> - -<p class='pindent'>“Does ene ddim,” meddwn inne, gan ddechre -gweld fy meddalwch. O achos mi weles y funud -honno mai peth gwirion oedd gofyn a oedd hi’n -leicio rhywbeth nad oedd gen i ddim ohono i’w -gynnyg iddi. Ac am hynny, roeddwn i’n teimlo -braidd fel ci wedi torri’i gynffon.</p> - -<p class='pindent'>Yr hyn a wnaeth imi feddwl am y peth oedd -gweld walie y lle mae nhw’n alw’n “Sgubor Robert -Green,” yn dwad i’r golwg yn y pellter rhynga -i a’r awyr. Pwy oedd Robert Green fedrai ddim -deyd, ond ochre hen dŷ ydi’r Sgubor, a llond y -canol o goed mafon duon. Dene’r mafon goreu -yn y wlad, medden nhw, ond dydi’r bechgyn byth -yn mynd yno, am fod pobol yn deyd fod yno ysbryd.</p> - -<p class='pindent'>Edrychodd Jinny arnai’n hir heb ddeyd dim, -fel tase hi wedi taro ar un meddal am y tro cynta -rioed. Edryches inne arni hithe heb fedru tynnu -ngolwg oddiarni. Dene su sydyn heibio inni, -a pheth oedd yno ond y gôg yn pasio dros ein -penne ni, ac yn disgyn ar y pren surion gwylltion -yn y pellter, rhwng Jinny a thoriad y wawr. Ac -er na weles i rioed mo’r wawr yn torri o’r blaen, -yn yr ha, fedrwn i ddim tynnu ’ngolwg oddiar -Jinny, i edrych arni hi a’r gôg. Dydio ddim yn -beth neis i chi dynnu’ch golwg oddiar eneth i -edrych ar rywbeth arall, a chithe’n siarad â hi, -hyd yn oed i weld y wawr yn torri, rhwng dau -a thri o’r gloch y bore, am y tro cynta rioed yn yr -ha.</p> - -<p class='pindent'>Mi gofies am y gylleth a gefes i ar lawr y diwrnod -cynt, ac mi dangoses hi iddi. Mi rhoddes hi i’w -gweled yn ei llaw a dene fys cynta fy llaw chwith -i yn cyffwrdd am funud bach y bys agosa i’w bys -bach hi ar y llaw ddethe. Mi gynhygies fotwm -gloyw iddi hefyd, a gefes i ar lawr, a chadwodd -hwnnw ym mhoced ei brat. A bu tawelwch mawr, -fel y mae’r Beibil yn deyd.</p> - -<p class='pindent'>Dal i siarad yn ddiddiwedd yr oedd ei thad -a Huw.</p> - -<p class='pindent'>“Ydech chi <span class='it'>yn</span> leicio mafon duon?” medde -fi wedyn toc, gan fod eidïa newydd wedi fy nharo i.</p> - -<p class='pindent'>“Ydw,” medde hithe’n ddihidio. Wedi ei -siomi’r tro cynta yr oedd hi, mae’n debyg.</p> - -<p class='pindent'>“Mi wn i ymhle y mae’r rhai gore yn y wlad -pan ddaw hi’n amser,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Ymhle?” medde hithe.</p> - -<p class='pindent'>“Yn y fan acw, yn Sgubor Robert Green,” -medde finne, “ond eu bod nhw’n anodd i’w cael, -ac am hynny, ’chydig o’r bechgyn sy’n mynd yno.”</p> - -<p class='pindent'>“O!” medde hithe, fel tase hi ddim yn gwrando. -Ond roeddwn i’n rhyw ddechre ennill nerth erbyn -hyn,—</p> - -<p class='pindent'>“Mi a i yno i nol rhai i chi, os leiciwch chi,” -medde fi, dipyn yn fwy swil, o achos mi sylwes -yn sydyn ei bod yn goleuo’n gyflym.</p> - -<p class='pindent'>“Olreit,” medde hithe, wedi swilio braidd ei hun.</p> - -<p class='pindent'>“Ddowch chi efo fi?” medde fi, dan fy llais.</p> - -<p class='pindent'>“Olreit,” medde hithe yn yr un dôn.</p> - -<p class='pindent'>Ar hyn mi welai Huw rywun yn dwad at y ffynnon, -a dene fo a finne adre un ffordd, a Jinny Williams -a’i thad y ffordd arall.</p> - -<p class='pindent'>Wel, yn wir, wyddwn i ddim ar draed pwy -oeddwn i’n cerdded. Ac ni fedrwn feddwl mynd -i’r ysgol bore drannoeth heb goler,—</p> - -<p class='pindent'>“Mam,” medde fi, y bore hwnnw, “hwyrach -fod yr inspector yn dwad i’r ysgol heddyw, ac y -mae eisio i bawb fod yn deidi. Fase hi ddim yn -well i mi fynd yno mewn coler?”</p> - -<p class='pindent'>Mi drychodd mam arnai, fel taswn i ddim yn -gall,—“Coler!” medde hi, “bedi dy feddwl di,—wyt -ti’n mwydro?”</p> - -<p class='pindent'>Mi fedres ei chael i ganiatau un i mi er hynny. -Doedd ene ’run imi chwaith, ond hen un i nhad,—coler -droi i fyny, a phigie iddi, ac yr oedd honno’n -rhyw dair modfedd yn rhy fawr. Honno a ges i, -ond bod mam wedi torri darn o’i thu nôl, gan fod -coler fy nghôt bron yn cuddio’r fan honno, a gwnio’r -ddau ddarn ynghyd yn bur deidi, a rhoi bach yn -fy nghôt y tu ôl, i’w fachu yn nhop y goler, i’w -dal o’r golwg.</p> - -<p class='pindent'>Wel, mi es i’r ysgol yn y goler yma fore drannoeth,—ond -ddim yn y pnawn. Y peth cynta a wnaeth -Jinny Williams pan welodd hi fi, oedd codi ei -thrwyn arna i, fel tase hi rioed wedi ngweld i, a’r -gnethod erill yn chwerthin trwy eu bysedd bob -tro y pasient fi. A’r peth a wnai’r bechgyn oedd -tynnu eu capie a bowio i mi, a chadw draw yn lle -chware. Rhedent i fy nghyfarfod fel tase nhw -am chware. Safent yn sydyn,—</p> - -<p class='pindent'>“Dacw’r Prince of Wales yn dwad,” medde -nhw yn swil.</p> - -<p class='pindent'>Tynnent eu capie, a bowient hyd lawr, ac aent -heibio ar flaene eu traed, gan ddeyd dan eu lleisie,—</p> - -<p class='pindent'>“Lle mae’r hen Nedw, tybed, na fase fo yn yr -ysgol?” “ ’Tydi’r Prince of Wales yn debyg -i Nedw?”</p> - -<p class='pindent'>Daeth Wmffre ata i toc,—“Nedw,” medde -fo, “fel hen ffrynd, cymer gyngor gen i er dy les, -cadw’r goler ene adre.” A dene a wnes i. Daeth -Jinny heibio i mi wedyn y pnawn, a’i gwallt yn -chware yn y gwynt. Ac medde hi, rhwng ei chyrls, -wrth fy mhasio i,—“Cofiwch y mafon duon.”</p> - -<p class='pindent'>Dene a wnaeth i mi fentro i le na bu’r un o’r -bechgyn erioed ynddo,—Sgubor Robert Green—i -nôl y mafon duon. A phen es i yno, mi weles -beth mor debyg i ysbryd, fel yr oedd pobol yn deyd, -nes y baswn i wedi dychrynnu i ffitie, onibai bod -Jinny efo mi yno.</p> - -<p class='pindent'>Sôn am ddisgwyl, dene ddisgwyl, a disgwyl, -am i’r mafon duon ddwad ac aeddfedu. Yr oeddwn -i ar fentro i Sgubor Robert Green amdanyn nhw bob -dydd i Jinny, ond bod fy nghalon yn dwad rhwng -fy nannedd bob tro y meddyliwn am yr ysbryd.</p> - -<p class='pindent'>Un diwrnod roeddwn i’n dwad heibio i’r Sgubor, -wedi bod yn hebrwng Robin bach Ty’n Llidiard,—dene’r -diwrnod y deydodd o ei fod wedi cyffwrdd -cyrlen i Jinny. Edrychai’r haul fel tase fo’n rhyw -hel ei hun at ei gilydd i fynd i lawr, a phwy a gyfarfyddwn -i’n dwad i ’nghyfarfod ond Jinny, fel -tase hi ar frys, ond rwy’n siwr mod i wedi ei gweld -yn codi oddiar ei heistedd oddiar garreg yn ochor -y ffordd pan ddois i i’r golwg.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde hi dan wrido, “ymhle y mae’r -mafon duon?”</p> - -<p class='pindent'>“Rwan amdanyn nhw,” medde fi. “Ddowch -chi efo mi?”</p> - -<p class='pindent'>“Do i,” medde Jinny.</p> - -<p class='pindent'>Ac i mewn â ni i Sgubor Robert Green,—y fi -yn gynta i sathru’r coed mafon. Roedd yn rhaid -dringo darn o wal, a llusgo Jinny ar fy ol. A dene -ddechre hel. Welsoch chi rioed fafon tebyg. Heliai -Jinny nhw oddiar lawr, a minne’n dringo’r walie, -ac yn eu hel i fy nghap, ac yn dwad â chapeidie -iddi hi. Dene’r munude difyrra aeth dros fy mhen -erioed, ac wedi anghofio popeth am yr ysbryd. -Dringes i ben un o’r hen ffenestri, a’r llwyn mafon -yn pwyso. Trois i weiddi ar Jinny, ond dene lle -roedd hi â’i phwyse yn erbyn y wal yr ochor bella, -yn rhythu i’r gornel dan y llwyn yr oeddwn i uwch -ei ben o, a’i gwyneb fel eira, ac yn edrych fel tase -hi wedi fferru. Beth oedd yno’n eistedd ar garreg, -yng nghornel yr hen Sgubor, wedi ei gwthio’i -hun dan gysgod y llwyn mafon duon, a hwnnw’n -gwasgu arni, ac yn ei sgryffinio, ond hen hen wraig, -digon hen i fod yn nain i nhad. Roedd hi â’i -phen rhwng ei dwylo, a’i phenelinoedd ar ei phenneglinie, -yn crio’n ddistaw. Codes y gangen yn -uwch, i gael golwg gwell, rhag ofn mai breuddwydio -yr oeddwn i. Cododd yr hen wraig ei phen, a -gwelodd fi. “O! Willie bach, ac rwyt ti wedi -dwad o’r diwedd,” medde hi,—“lle buost ti, -machgen i, mor hir, a dy fam yn dy ddisgwyl -di ddydd a nos.” Neidies i lawr, a rhuthrodd -hithe i fy llaw i, a gafaelodd yn dyn ynddi.</p> - -<p class='pindent'>“Ddaru nhw dy frifo di’n arw wrth drwsio dy -ben di?” medde’r hen wraig. “Gad imi gusan, -Willie bach.” A gwenodd arnai’n dyner, dyner. -Rhoddodd ei llaw am fy ngwddw, a chusannodd -fi. Fedrwn i ddim yn fy myw feddwl am ei rhwystro, -ond o ran hynny, roedd hi reit lân.</p> - -<p class='pindent'>“Mi feddylies y cawn i di yma,” medde hi, -“dyma’r lle y brifest ti dy ben, yntê? Ydi’r -dolur yn fawr, ’machgen i? Yn y fan yma roeddet -ti pan ddisgynnodd y garreg, yntê?” Chwiliodd -fy mhen yn ysgafn. “Wel,” medde hi toc,—“mae -o wedi mendio’n iawn,—a nhwthe’n deyd -fod y garreg wedi d’ orffen di! Ond choelie dy -fam monyn nhw, ’machgen i. Ac rydwi wedi -chwilio amdanat a chael dy fwyd yn barod bob -dydd, Willie bach, er pan est ti i ffwrdd. A mynd -â ti i’r gwledydd pell i dy fendio ddaru nhw?” -A thynnai ei llaw yn ysgafn yn ol a blaen trwy -fy ngwallt, o hyd, o hyd.</p> - -<p class='pindent'>“Lle cest ti’r eneth bach yma, Willie?” medde -hi, “mae hi fel shou o bropor,—feder hi siarad -Cymraeg?”</p> - -<p class='pindent'>“Na feder,” medde fi, a dene’r gair cynta a -ddaeth dros fy ngwefus. Ac roedd o’n wir, o achos -fedre Jinny ddim, am y byd, ddeyd gair mewn -unrhyw iaith. Dal i sefyll yr oedd hi, yn erbyn y -wal, yn edrych fel yr angel ar garreg fedd y Plas, -ond bod ei gwallt am ei gwyneb yn deyd na fedre -hi fod yn neb ond Jinny.</p> - -<p class='pindent'>Daliai’r hen wraig i edrych yn fy llygid, dan wenu -a rhwbio fy llaw rhwng ei dwylo,—“Wel, Willie,” -medde hi, toc, “tyrd, ’machgen i, mae dy fwyd -yn oeri. Ac mae hi’n dechre twllu.” A dene -hi’n gwthio trwy’r coed mafon heb feddwl am y -sgryffinio, a finne’n ei llaw. Cyffyrddes law Jinny -wrth basio. Deffrodd hyn hi, a medrodd ei hysgwyd -ei hun yn ddigon i gychwyn ar fy ol.</p> - -<p class='pindent'>Wedi dwad yn fwy i’r gole, trodd yr hen wraig -i gael ailolwg arna i,—“Rhosa di, Willie,” medde -hi, “nid dyma’r siwt oedd gennyt ti’n cychwyn -oddicartre’r diwrnod hwnnw?” Edrychodd yn -fanylach,—a hanner neid oddiwrtha i. “Na,” -medde hi, “nid Willie bach wyt ti wedi’r cwbwl. -Pwy wyt ti, dywed? Ai Edward y Wern?”</p> - -<p class='pindent'>Roedd hi’n mynd yn dwllach o hyd. Edward -y Wern oedd enw ’nhad, medde fo, pan oedd o’n -fachgen. A digalon ydi cael eich camgymeryd -am eich tad o flaen geneth.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, Edward,” medde hi, â’i gwyneb fel y -galchen, ond y gwaed oedd arno,—“ti oedd efo -Willie pan frifodd o’n tê? Frifodd o’n arw, -Edward bach?”</p> - -<p class='pindent'>Dechreuodd holi ynghylch brodyr a chwiorydd -’nhad, sy’n hen bobol,—ond fel plant y sonie hi -amdanyn nhw. Edrychodd arnai’n hir, a minne -arni hithe, a Jinny arnom i’n dau, fel tri mudan. -Yn hollol sydyn beichiodd grïo,—“Na,” medde hi, -“wyddan nhw ddim byd am Willie bach, dim -byd, dim byd.” Gollyngodd fy llaw, fel tase hi’n -lwmp o dân, ac yn ol â hi trwy’r coed mafon duon, -a’r rheini’n ei sgryffinio i’r byw, heb iddi wybod, -ac eistedd ar y garreg danyn nhw, yng nghornel -y Sgubor, a rhoi’i phen wedyn rhwng ei dwylo.</p> - -<p class='pindent'>I ffwrdd â Jinny a fi ar sgruth nes cyrraedd -Coed y Felin,—wedyn, sefyll. “Rwan,” medde -fi, “am siarad yn iawn â hi.” Ond choeliech -chi ddim mai’r cwbl fu rhyngom oedd hyn. Mi -godes fy mhen i siarad, a dene Jinny’n codi’i -phen, ac edrych i fyw fy llygid i. Ac er bod fy -ngwefuse’n agored, wnaen nhw symud dim yn ol -nac ymlaen. Roedd y gwrid a gafodd trwy redeg, -neu rywbeth, yn rhywbeth na fedrech siarad dim -yn ei olwg. Gwyrodd Jinny ’i phen, a dechre -sgwenu’i henw efo’i throed, fel wrth yr Hen Ffynnon. -Fedrwn inne ddim peidio â dechre gneud yr un peth. -Beth wnai’r hen bobol, tybed, oedd heb ddysgu -sgwenu, ar adeg fel hyn? Dyma’r adeg y mae -hi’n fantes bod dyn wedi cael tipyn o ysgol.</p> - -<p class='pindent'>Mi lwyddes o’r diwedd i ddeyd gair, ond ddaru -Jinny ddim ond gwrido, ac edrych arnai, fel taswn -i’n un oedd wedi achub ei bywyd hi,—a chychwyn -adre. Mi arhoses nes gweled ei bod bron cyrraedd -eu tŷ nhw’n ddiogel, ac wedyn fel awel â fi, wedi -chwysu cyn cychwyn.</p> - -<p class='pindent'>“Ymhle y buost ti mewn difri, Nedw?” medde -mam.</p> - -<p class='pindent'>“Yn hebrwng Robin bach Ty’n Llidiard,” medde -fi. Sonies i ddim am y peth mae nhw’n alw’n -“ac felly mlaen.”</p> - -<p class='pindent'>Fedrwn i fwyta fawr o dê, ac yr oedd mam yn -bur bryderus.—“Fuost ti ddim yn hel mafon -duon?” medde hi,—“mae dy geg di’n ddu.”</p> - -<p class='pindent'>“Dipyn bach,” medde finne. A dene’r ’gom i gyd.</p> - -<p class='pindent'>Ar amser swper deydodd nhad wrth mam,—“Mae -nhw wedi ffeindio’r hen Fetsen Jenkins unweth eto.”</p> - -<p class='pindent'>“Yden?” medde mam.</p> - -<p class='pindent'>“Yden,” medde fo. “Jones y Plismon a’i -daliodd hi’r tro yma yn edrych allan trwy un o -dylle ffenestri Sgubor Robert Green, ac yn gweiddi -‘Willie,’ â’i gwyneb yn waed i gyd.”</p> - -<p class='pindent'>“Pwy ydi honno?” medde fi, yn wylltach nag -y dylwn i. Ddeydodd neb ddim am dipyn,—“Hwyrach -mai’r ysbryd welson nhw, ’nhad,” -medde fi, â fy ngwyneb yn rhyw ddechre gwynnu -er fy ngwaetha.</p> - -<p class='pindent'>“Nage,” medde mam,—“does ene’r un ysbryd.”</p> - -<p class='pindent'>“Pwy ydi Betsen Jenkins?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde nhad yn ara, “hen wraig ydi -hi o’r ochor arall i’r Foel Ddu. Mae hi’n crwydro’r -wlad ar adege, er pan ydwi’n cofio, bron. Roedd -ganddi fachgen unweth, tua’r un oed â fi, o’r enw -Willie. Mi lladdwyd o wrth hel mafon duon yn -Sgubor Robert Green.” Ond mi gadwodd ’nhad y -gweddill o’r stori—ei fod o efo Willie ar y pryd—iddo -fo’i hun.</p> - -<p class='pindent'>Rhyw bigo’i bwyd ac edrych yn syn oedd mam. -Toc, mi welwn ddeigryn yn hel i gornel ei llygad,—“Nedw,” -medde hi, “nei di addo un peth i dy -fam?” Dydi hi byth yn deyd “i dy fam,” ond -pan fydd rhywbeth go anodd i’w neud yn dwad.</p> - -<p class='pindent'>“Bedi hwnnw?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Peidio byth â mynd i Sgubor Robert Green, -’machgen i, i hel mafon duon,” medde hi. Yna -trodd ei gwyneb i ffwrdd, gan dynnu ei llaw trwy -’ngwallt i yn ara ac ysgafn,—peth nad ydwi ddim -yn cofio ei gweld yn ei neud o’r blaen. Wedyn -mi drychodd yn hir i’r gwagle. Yna mi drychodd -yn rhyfedd ar nhad, fel tase hi’n gweld trwyddo -fo i’r ochor arall, ac roeddwn i’n meddwl fod golwg -braidd yn euog arno.</p> - -<p class='pindent'>Y ffordd y gofynnodd mam i mi, a wnaeth i -mi ryw feddalu ac addo. Ond beth petae Jinny’n -gofyn imi fynd? Rydw i a hi’n dal yn ffrindie -mawr, o achos mae ene un peth na ŵyr neb ar -wyneb y ddaear amdano, ond hi a fi. A dene -sy’n gneud ffrindie.</p> - -<div><span class='pageno' title='54' id='Page_54'></span><h1>VI.—’RHEN NEDW.</h1></div> - -<p class='pindent'>Rhaid mod i’n hen, yn hŷn na John Huws, -y Groshiar, a fo ydi’r dyn hyna’r ffordd -yma. Mae o’n byw wrth y Felin, a dyn -dall ydio, a does gyno fo ddim gwallt, ond tipyn -bach o beth rhwng du a gwyn yn hongian, fel -cynffon chwiaden ar law, o’r tu ol, ac mae’i groen -o’n felyn, ac yn crychu fel swigen mochyn ar ol -iddi sychu wedi ichi fethu ei chwthu hi’n iawn, ac -y mae’i wiscars o rhwng du a gwyn, ond y stripie -melyn sydd dan ei geg o.</p> - -<p class='pindent'>Roeddwn i yn y capel nos Sul dwaetha, ac yn -teimlo reit dedwydd yno, fel roedd pethe’n bod. -Waeth gen i pwy fydd yno’n pregethu ar Nos -Sul, mi rydwi’n gyfforddus iawn yno, os bydd -y bleinds i lawr, a’r darn crwn o’r ffenest o’u tucha -nhw’n ddu, a’r lampie a’r canhwylle’n ole. Mae’n -well gen i’r capel ar Nos Sul yn y gaea, na’r ha. -Dydi John Huws chwaith ddim yn edrych mor -hyll yr adeg honno. Yn wir, mae’r hen bobol -yn y sêt fawr i gyd yn edrych yn neis, yn canu -ei hochor hi, a phob un ond John Huws yn cau -eu llygid. Eu hagor nhw y mae o, er ei fod o’n -ddall bost.</p> - -<p class='pindent'>Pan oedden ni’n canu nos Sul dwaetha, yn y -cyfarfod gweddi—wel, doeddwn i ddim yn canu -fy hun, cnoi nghadach poced oeddwn i,—roeddwn -i’n edrych ar yr hen ddynion yma, ac yn deyd -yn ddistaw, wrth edrych ar bob un ohonyn nhw -yn ei dro, “rydwi’n hŷn na thi, a thithe, a thithe, -a thithe,” nes mynd drostyn nhw i gyd. Wn i -ddim ydech chi’n teimlo weithie fel tasech chi -wedi bod yn y byd yma rioed,—rydwi’n teimlo -felly weithie, yn hen, hen iawn, a’r adeg honno -tydi Mynydd y Foel ddim yn hen, na’r afon bach -dan tŷ, na hyd yn oed Plas Bodidwal. Ac mae’r -cwbwl yn hŷn o lawer na taid, medde nhad, ac -mae nhad yn hen ddyn, agos i ddeugien oed, -medde fo. Ar ol bod yn chware ar ffordd Mynydd -y Foel, ac i Wmffre, a Jac Ty’n y Wal, a Morus -yr Allt, fynd adre a ngadael inne fy hun, rydwi -weithie’n teimlo mod i’n hen. Rydwi’n chware -efo’r Foel a’r afon bach, fel tase nhw’n blant. -Wrth gwrs, dydi’r Foel ddim yn rhedeg o gwmpas -efo fi run fath a’r afon, mae hi’n llonydd, fel Isaac -’y mrawd bach, pan fydd Wmffre a fi a fynte’n -chware. Eistedd yn llonydd mae Isaac, fel y -byddwn ni’n deyd wrtho fo, ond mae o’n chware -er hynny. Felly y mae’r Foel, yn eistedd yn -llonydd, a’r afon bach a finne’n rhedeg a chwerthin. -A faswn i ddim yn medru meddwl am John Huws -y Groshiar yn chware efo nhw. Mae nhw’n hŷn -lawer na John Huws, medde nhad, a rywsut fedra -i ddim meddwl y base fo’n medru eu dallt nhw. -Ac wedi i mi fod yn chware efo nhw, rydwi’n edrych -ar nhad a mam, fel mae nhw’n edrych arna i bob -amser, yn rhywun i’w ordro o gwmpas.</p> - -<p class='pindent'>Fi sy’n clymu tei nhad ar fore Sul, feder o ddim -clymu’r pethe ffasiwn newydd yma, ac os bydda -i wedi bod yn chware efo’r afon bach dan tŷ a’r -Foel, nos Sadwrn, rydwi fel taswn i eisio deyd -wrtho fo am ofalu bod yn fachgen da yn y capel, -a pheidio bwyta fferins, a chnoi ei gadach poced, -fel mae nhw’n deyd wrthym ni. Mi ddeydes -hynny wrtho fo unweth, heb feddwl, a chlywsoch -chi rioed fel roedd o a mam yn chwerthin, nes -siglo a gwasgu eu hochre. Meddwl oedden nhw mai -smalio oeddwn i, a finne’n cochi at fy nghlustie -pan weles i be ddeydes i, ac, wrth gwrs, doedd dim -i’w neud ond cymyd arna mai nhw oedd yn iawn. -Dydwi ddim wedi deyd y pethe yma wrth neb, -hyd yn oed wrth Wmffre nghefnder, rhag ofn iddyn -nhw chwerthin am fy mhen i, a meddwl nad ydwi -ddim yn gall, ac os unweth y gneiff y bechgyn -feddwl nad ydech chi ddim yn gall, wel, mae hi’n -amser i chi adael yr ysgol, neu gael glasenw, a -dydwi ddim ond deg oed eto.</p> - -<p class='pindent'>Ond, yn wir, rydwi’n teimlo’n rhyfedd weithie. -Dene’r hen dderwen fawr, yn y coed mae nhw’n -alw’n Nyrs<a id='r6'/><a href='#f6' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[6]</span></sup></a> Goed Llus, mae hi â thwll digon maint -ynddi i chi gadw picnic ynddo fo, a dydi John Huws -y Groshiar ddim yn ei chofio hi’n cael ei phlannu, -medde fo wrth lot ohonom ni oedd yn ei holi yn ei -chylch; ond pan oeddwn i yn y Nyrs, y diwrnod -o’r blaen, ar fy mhen fy hun, mi roddes fy mreichie -amdani i’w chusannu,—roeddwn i’n teimlo’n gymint -o ffrindie efo hi. Rywsut, dydwi ddim yn leicio’r -coed ifinc, dyden nhw ddim yn cofio dim byd, -ond rhaid fod y dderwen yn cofio pethe sydd wedi -digwydd ers talwm, cyn i John Huws gael ei eni, -ac rydw inne’n eu cofio nhw, weithie, pan fydda -i ar fy mhen fy hun. Mae’n well gen i ’r dderwen -yma na’r un sydd wrth bont y Llan, am ei bod -hi’n fwy unig.</p> - -<p class='pindent'>Dene’r hen dwmpath wrth odre’r Foel, yn ymyl -Bedd y Porthmon, a’r afon bach yn rhedeg heibio -iddo fo. Mae ene borthmon wedi ei gladdu yn y -fan honno. Ystalwm iawn, medde nhad, roedden -nhw’n pedoli gwartheg, gwartheg cofiwch, nid -cyffyle, yn y dolydd, ac yn eu cerdded nhw i Loeger, -a’r porthmyn ar gefne eu cyffyle yn eu gyrru nhw, -ac yn dwad yn ol efo llond pob man o arian. Wel, -mi ddaru lot o ddynion oedd yn cyfarfod yn y -“<span class='it'>Black Crow</span>” fynd i gyfarfod un porthmon, -a’i ladd o, a chymyd ei geffyl a’i arian oddiarno, -a rhedeg i ffwrdd o’r wlad, na welodd neb byth -monyn nhw, wedi ei gladdu o yn gynta yn y bedd -yma, yn ymyl yr hen dwmpath. Roeddwn i’n -pasio’r hen dwmpath un pnawn Llun, y gaea -dwaetha, wrth ddwad o’r ysgol. Ryden ni’n byw -ymhell o’r ysgol, ar odre’r Foel, a does dim eisio -i chi gario grug i gynnu tân yn ein tŷ ni, dim ond -mynd i dop y Foel, a thynnu baich na feder dyn -mo’i gario fo, ac wedi ei rwymo, rhoi cic iawn iddo. -Welsoch chi rioed fel y mae o’n rowlio i lawr, ac -yn neidio tros y gwrych i’r ardd.</p> - -<p class='pindent'>Mae ene dwll yn y twmpath, i lawr o’r golwg, -dipyn yn llai na thwll gwningen, ac roedd hi’n -dechre nosi’r pnawn yma, pan oeddwn i’n pasio, -ond fedrwn i ddim peidio aros i orwedd ar y twmpath, -i edrych i mewn i’r twll, ac yr oedd yr afon -bach yn rhedeg wrth fy nhraed i, ac yn cadw sŵn -fel arfer. Mi ddalies i edrych i’r twll yn hir, heb -weled dim byd, nes mynd i deimlo’n drymllyd. -Mi feddylies toc mod i’n gweled gole’n symud yn -ei waelod o, heb fod yn ddim mwy na gole pry -gole. Wrth imi ail edrych, mi welwn rywbeth fel -pry yn dwad i fyny’r twll, gan godi un goes, a dal -cannwyll fechan, fechan, â’i droed. Roedd arnai -dipyn bach o ofn i ddechre, ond rywfodd roedd -arnai awydd mawr hefyd gwybod be oedd y pry -rhyfedd yma.</p> - -<p class='pindent'>Pan ddaeth o i geg y twll, mi ddalies fy llaw, ac -mi gamodd i’m llaw i, gan ddal y gannwyll o hyd -â’i droed. Mi geisies chwythu’r gannwyll, ond pan -ddaru mi hynny, neidiodd oddiar fy llaw i, a safodd -ar lawr, a dyma fo’n chwyddo, ac yn chwyddo, -ac yn chwyddo, nes bod mor fawr a nhad, a be oedd -o ond hen ddyn. Wel, mi ddychrynnes dipyn, -a phan welodd o fi felly, chwerthodd dros y wlad. -“D’wyt ti ddim yn fy nabod i, rhen Nedw?” -medde fo. “ ’Rhen Nedw” mae Wmffre’n fy -ngalw i hefyd, pan fyddwn ni’n fwy nag arfer -o ffrindie.</p> - -<p class='pindent'>Yr oedd rhywbeth mor gynnes yn chwerthin -yr hen ddyn, nes imi benderfynu mynd yn nês -ato. Roeddwn i’n ei nabod o’n iawn, ond fedrwn -i yn fy myw gofio ar y funud pwy oedd o. Roedd -o’n dawnsio mor ysgafn fel y cynhygies i chware -efo fo. “Ddim heno,” medde fo, “mynd i’n -gwlâu mae’r hen wraig a finne—edrych i’r twll.” -Mi edryches wedyn, a’r hen ddyn yn dal y gannwyll -imi, a gwelwn bry arall yn dwad ohono fo. Dalies -fy llaw i’r pry hwnnw hefyd, ac mi ddaeth arni -hi. “D’wyt ti ddim yn ei nabod hi?” medde’r -hen ddyn,—“edrych di’n iawn rwan.” Wrth imi -ddal i edrych, mi chwyddodd y pry hwnnw hefyd, -a be welwn i o mlaen i, ond hen wraig yn chwerthin -mor lawen a’r hen ddyn. “Wel yr hen Nedw!” -medde hi, gan daflu ei breichie am fy ngwddw i, -a ’nghusannu nes bod bron imi golli ngwyneb. -Ac er nad ydwi byth yn leicio’r hen gusannu yma, -roeddwn i wrth fy modd, a doedd neb yn edrych. -Fedrwn i neud na rhych na gwellt ohonyn nhw, -er na fues i rioed yn fwy wrth fy modd efo neb. -Roedden nhw’n nallt i rywsut yn well na hyd yn oed -nhad a mam, ac mi ddechreues ddeyd pethe wrthyn -nhw, nad oeddwn i ddim wedi meiddio eu deyd -hyd yn oed wrth Wmffre.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde’r hen ddyn, “mae’n gamp iti -ddeyd pwy yden ni er ein bod ni’n gymint o ffrindie.”</p> - -<p class='pindent'>Be ddeydwn i’n te, ond nad oeddwn i ddim yn -cofio? Plygodd yr hen ddyn ata i nes mod i’n -clywed ei wynt o’n gynnes ar fy ngwddw, a deydodd -yn ddistaw, tan edrych o’i gwmpas,—“Enaid y -Foel ydw i, ac Enaid yr afon bach dan tŷ ydi -hithe.” Roeddwn i’n methu dallt am funud be -oedd o’n feddwl, ond mi gofies fod y pregethwr -y nos Sul cynt wedi deyd stori am enaid rhyw -fachgen bach yn mynd i ffwrdd, gan ddeyd be oedd -enaid, pan oeddwn i’n edrych ar y darn ffenest -crwn oedd mor ddu uwch ben y bleind, er mwyn -gweled fase ne rywbeth yn edrych trwyddo fo -o’r tuallan. Ac mi ddalltes yr hen ddyn yn syth. -Roedd o’n mynd i ddeyd rhywbeth arall, ond dyma -lais rhywun yn hanner nadu y tu ol i mi. Trois -i edrych, ac er fy syndod, roedd hi’n dwyll fel y -fagddu, ond fod rhyw ole bach yn dwad o’r pellter, -a phwy glywn i’n gweiddi f’enw i ond mam. Dwad -yr oedd hi i edrych amdana i efo lantar. Roedd -hi’n falch o ngweld i, a minne’n falch o’i gweld -hithe hefyd, gan ei bod mor dwyll, a’r hen ddyn -a’r hen wraig, erbyn hyn, wedi mynd. Ond welsoch -chi rioed mor ifanc roedd hi’n edrych. Ddeydes -i ddim am fy ffrindie wrthi: gwyddwn na fase -hi ddim yn dallt, ac y base hi’n mynd i nadu wrth -feddwl fod rhywbeth o’i le arna i,—mod i’n deyd -anwiredd, neu ddim yn gall. Mae Isaac yn methu -dallt y pethe sy’n mynd rhwng Wmffre a fi, a pheth -diflas ydi ceisio sbonio pan na bydd pobol yn dallt, -a fase mam ddim gwell. Eis i ngwely reit gynnar -y nosweth honno, a hynny ohonof fy hun. Rywsut -roedd nhad a mam yn siarad am bethe anniddorol -iawn i mi, wedi ymgom yr hen ddyn a’r hen wraig, -fel y mae Winnie ac Isaac, pan fydd Wmffre a -fi’n chware. Babi ydi Winnie, a dydi hi ddim yn -ddwyflwydd eto, a chofiwch mod i’n ddeg.</p> - -<p class='pindent'>Ond y nosweth ryfedda oedd honno pan oedd -modryb Ann yn sâl, a minne’n gorfod mynd i -dŷ cipar Bodidwal i chwilio am wningen i neud -potes iddi hi, fel roedd y doctor yn deyd. Plas -Syr Hugh ydi Bodidwal, a dydi Syr Hugh ddim -yno ers tro. Dydi’r Plas ddim digon maint iddo -rwan, medde’r cipar. Mae o wedi cael ei godi -gan y llywodraeth, ac mae’r llywodraeth wedi -ffeindio lle iddo fo fyw yn Lloeger, medde’r cipar, -mwy o lawer na Bodidwal. Wedi cael ei neud -yn fancrafft,<a id='r7'/><a href='#f7' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[7]</span></sup></a> neu rywbeth fel ene mae o, a’r cipar -sy’n edrych ar ol Bodidwal rwan, ac yn byw yn -ymyl. Roedd Syr Hugh eisio mynd i’r Senedd -unweth, ac roedd yn rhaid i bawb fotio er mwyn -iddo gael mynd yno, a daeth y cipar o gwmpas -y tai i ddeyd os gwnai pobol fotio iddo, y cawsen -nhw wningen am ddim, dim ond gofyn, ac mi -fotiodd f’ewyrth John iddo,—dydi nhad ddim yn -hidio am wningod, medde fo. Dyn clên iawn ydi -Syr Hugh. Mi roddodd pawb oedd gan fflagie -rai i fyny, pan aeth o i’r Senedd, ond doedd gennym -ni run fflag, medde mam. Doedd pobol ddim -mor llawen ag y basech chi’n disgwyl pan gafodd -o’i godi’n fancrafft. Dydwi ddim yn meddwl fod -pobol yn meddwl cymint ohono fo rwan ag y buon -nhw.</p> - -<p class='pindent'>Pan oedd modryb Ann yn sâl, a’r doctor yn deyd -y base potes gwningen yn ardderchog iddi hi, mi -es, ar ol tê un nosweth, dros f’ewyrth at y cipar, -i ofyn am un, gan nad oedd Wmffre gartre. Y -mae tŷ’r cipar yn y coed, dipyn oddiwrth Bodidwal, -ac y mae’n rhaid i chi fynd drwy goed, ac wedyn -heibio Bodidwal, ac wedyn drwy goed, i fynd yno. -Roedd hi’n dechre twllu pan oeddwn i’n cychwyn, -ac mae ene lofft wedi ei chloi ym Modidwal na -fu neb erioed ynddi hi, ac mae gwaed ar y wal, -medde nhw. A deyd y gwir i chi, roedd arna i -ofn mawr wrth fynd drwy’r coed cyn dwad at -y Plas, a phan roddodd rhywbeth sgrech yn y coed, -meddylies fod fy nghap ar fy mhen i fel tase fo -ar dop gwrych, fel yr oedd fy ngwallt i’n codi. -Roedd hi cyn dwlled a’r fagddu, ac roeddwn i -braidd yn falch o hynny weithie, ac yn cerdded ar -flaene nhraed, ond er fy syndod, fel roeddwn i’n agoshau -at Fodidwal, roedd hi’n mynd yn oleuach o hyd.</p> - -<p class='pindent'>Rhaid i chi fynd heibio ffrynt y Plas i dŷ’r cipar, -ac ar wal y ffrynt, uwchben y ffenestri, ffenestri -bychin duon, mae ene rês o hen wynebe cerryg. -Mae ene un efo trwyn smwt, a’r llall wedi colli’i -glust, a’r llall efo clustie ci, a’r llall heb ddim ond -un llygad. Penderfynes na chodwn i mo mhen -i edrych arnyn nhw, y rhedwn i heibio iddyn nhw -fel y gwynt, o achos mi fum i ac Wmffre’n lluchio -cerryg atyn nhw fwy nag unweth wrth basio’r -Plas, a neb gartre, a dydwi ddim yn siwr nad ni -a roddodd drwyn smwt i’r un sydd hefo un rwan. -Ond er imi benderfynu, fedrwn i ddim yn fy myw -beidio edrych. Pan godes i mhen roedd hanner -ucha’r Plas yn reit ole, a’r penne i gyd yn y golwg, -a’r cynta yr edryches i arno oedd yr un efo un -llygad. Wedi edrych arno am funud, fedrwn i -ddim yn fy myw dynnu fy llygid oddiarno, ac yn -wir i chi, be wnaeth o ond wincian arna i efo’r -llygad dall. Roedd o mor ddoniol, fel na fedrwn -i ddim peidio chwerthin, ac mi anghofies fod arnai -ofn. Dene fo’n wincian â’r llygad arall, ac yn -crychu ei dalcen yn ol a blaen, fel y bydd nhad -yn ei chrychu pan fydd arno eisio i Winnie weld -ei gorun o’n ysgwyd, ac yr oedd y gole ar y Plas -yn dwad yn is i lawr o hyd. A be feddyliech chi, -dyma’r gwyneb un llygad yma allan o’r wal, ac yn -dwad ata i,—dim ond pen, ond roedd o’n wincian -ac yn gwenu, fel na fedrwn i neud dim ond chwerthin.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, rhen Nedw,” medde fo, “ai ti wyt ti, -dywed? Pwy fase’n meddwl dy weld di’n y fan -yma, er mod i wedi colli un llygad wrth chwilio -am danat ti.—Tyrd i lawr, Owen,” medde fo wrth -y gwyneb oedd wedi torri ei glust. A dene’r gwyneb -hwnnw i lawr.</p> - -<p class='pindent'>“Paffiwr ofnadsen ydi Owen yma,” medde fo, -“fo laddodd y Sais mawr hwnnw yr wsnos dwaetha, -a fi claddodd o. Mi claddes o ar ei eistedd. Fedrodd -y Sais neud dim i Owen ond torri ’i glust o.”</p> - -<p class='pindent'>“Paid a lolian,” medde Owen, “mae chwaneg -o baffio i fod.”</p> - -<p class='pindent'>Trodd ata i. “Faset ti ddim yn leicio’n helpio -ni?” medde fo wrtha i. “Rwan, tyrd yn dy -flaen,—ac yn ol a blaen yr aethom ni ein tri am -hydoedd,—y ddau ben un bob ochor imi, a minne’n -martshio yn y canol rhyngddyn nhw, nes berwi -o chwys, a’r penne erill yn ein gwylio ni a gweiddi -hwrê. A doeddwn i’n gweld dim yn od o gwbwl -yn y penne heb ddim cyrff yma. Mi anghofies -bopeth am y wningen a phawb, dim ond disgwyl -gweld sowldiwrs diarth yn codi eu penne dros y -graig oedd ar ochor y Plas. Mi wyddwn mai -Owen Glyn Dŵr oedd y pen cyfa yma, o achos -roedd y scŵl wedi deyd wrthym ni. Be feddyliech -chi o feddwl eich bod chi’n byw yn oes Glyn Dŵr?</p> - -<p class='pindent'>“Helo,” medde rhywun o’r tu ol inni.</p> - -<p class='pindent'>“Dene nhw’n dwad!” medde fi, gan droi mhen,—a -phwy oedd yno ond y cipar. Trois yn ol i -edrych ar y penne, ond roedden nhw yn eu lleoedd -ar y wal, heb symud dim o gwbwl, yn edrych dros -y coed, yng ngole’r lleuad.</p> - -<p class='pindent'>Wyddwn i ddim yn iawn ar y dechre lle roeddwn -i, ac yr oedd y cipar yn edrych yn od arna i. “Be -haru ti, dywed?” medde fo, “yn rhedeg o gwmpas -yng ngole’r lleuad yn y fan yma, yn lle bod yn -dy wely?” A dene’r adeg y cofies i mai bachgen -oeddwn i, ac nid sowldiwr, ac fod gen i dad a mam. -Mi ddeydes fy stori wrtho, pan oedd o ar fin gafael -yng ngholer fy jeced i. A phan glywodd o enw -f’ewyrth John, newidiodd ei wêdd, a daeth yn -ddyn neis. “Tyrd efo mi,” medde fo. Wel -roeddwn i’n synnu ato fo’n siarad braidd yn chwyrn, -heb ddeyd “os gweli di’n dda,” wrth un oedd -gymint hŷn na fo, ond ddeydes i ddim byd. Waeth -i chi heb ddeyd pethe fel hyn wrth gipars. O -ran hynny, fedrwn i ddim deyd yr hanes wrth -nhad a mam chwaith, pan oedden nhw’n synnu -lle bum i mor hir, ac wedi bod yn anesmwyth, -medde nhw, a nhad ar fin cychwyn i edrych amdana -i. Ond yn wir yr oedden nhw’n edrych yn ifanc -yn ymyl Owen a’r gwyneb un llygad hwnnw.</p> - -<p class='pindent'>Ydech chi’n teimlo’n hen weithie, deydwch, -ac yn fwy cyfforddus efo pobol oedd yn y byd -yma ers talwm iawn, nag efo neb arall? Fydda -inne ddim yn teimlo felly, chwaith, o ran hynny, -ond pan fydda i ar fy mhen fy hun.</p> - -<hr class='footnotemark'/> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_6'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f6'><a href='#r6'>[6]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'>Nyrs—<span class='it'>Nursery</span>, llwyn mamaeth.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_7'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f7'><a href='#r7'>[7]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'><span class='it'>Bankrupt.</span></p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div><span class='pageno' title='64' id='Page_64'></span><h1>VII.—EOS Y WAEN.</h1></div> - -<p class='pindent'>Ddisgwyliodd Wmffre a fi rioed gymaint am -ddim ag a wnaethom ni am nosweth y Majic -Lantar, a chawsom ni rioed ein siomi gymaint -mewn dim. Mi fase’n siom hollol onibae am un -llygedyn yn y diwedd. A hynny am ddau reswm. -Y rheswm cynta oedd Daniel Williams, Eos y -Waen, ac mi soniaf am y llall yn nes i ddiwedd y -stori,—mi drodd hwnnw’n dipyn o fendith i ni.</p> - -<p class='pindent'>Does arnom ni’r bechgyn ddim ofn neb yn yr -ardal i gyd ond Daniel Williams, Eos y Waen. Ac y -mae o’n llwyddo i ddwad ar ein traws ni ymhobman, -hyd yn oed yn y lleoedd mwyaf annhebyg, fel y -cewch chi weld.</p> - -<p class='pindent'>Os sibryda rhywun pan fyddwn ni ar ganol chware -fod Daniel Williams, Eos y Waen, yn dwad, dene -ddigon. Diflanna pawb fel tase’r ddaear wedi eu -llyncu ar darawiad amrant. Os bydd y llyncu -hwnnw’n amhosibl, ryden ni’n gadael ein tacle -chware yn y lle y mae nhw, prun bynnag ai marbls, -neu pegi, neu gneuen goblo fydd ar droed ar y pryd, -ac yn ffurfio’n llinell mor agos i’r wal neu’r gwrych -ag y medrwn ni, a’n gwasgu’n hunen iddyn nhw nes -i’r pigie fynd i’n cnawd ni, os gwrych fydd tu ol i ni. -Fel y daw Daniel Williams i’r golwg, ryden ni’n -edrych arno heb dynnu’n golwg oddiarno fo, a’i -ddilyn â’n llygid gan sylwi’n fanwl ar bob symudiad, -yn enwedig ar ei chwythu o. Mi gaf sôn am hwnnw -eto. Wedi iddo basio mae hi bob amser yn helynt, -a Morus yr Allt sy’n ei dechre fel rheol. Dydi Morus -ddim yn dwad i’n capel ni, ac y mae Daniel Williams, -Eos y Waen, yn dwad.</p> - -<p class='pindent'>“Weldi o’n chwythu,” medde Morus bob amser -ar ol iddo basio.</p> - -<p class='pindent'>“Cofia di,” medde fi neu Wmffre, neu Willie’r -Pant, neu rywun arall fydd yn dwad i’n capel ni, -“ei fod o’n fardd.” Os bydd bechgyn diarth yn -ein mysg ni, eu cwestiwn nhw bob amser ydi bedi -bardd.</p> - -<p class='pindent'>“Dyma ydi bardd,” ydi ateb Morus yr Allt, “dyn -yn chwythu ac yn tagu fel injian ddyrnu bob -amser.”</p> - -<p class='pindent'>“Nage,” ydi ateb Bob y Felin neu rywun tebyg -iddo fo, sy’n mynd i’r capel ucha,—“dyn yn medru -codi——,” wel, mi gaf ddrwg am ddeyd yr un gair -ag a ddeydodd o, o achos un yn deyd geirie mawr ydi -Bob. Ond yr hyn mae o’n feddwl ydi mai dyn yn -medru codi ysbrydion drwg ac yn eu rhoi nhw i lawr -ydio.</p> - -<p class='pindent'>Ar hyn, mi neidia rhywun arall i mewn a deyd, -“Os felly, dydi Daniel Williams ddim yn fardd -yrwan o achos mi ddaru’r ysbrydion drwg fynd yn -fistar arno fo unweth a’i dynnu drwy gant o -wrychoedd.”</p> - -<p class='pindent'>Rydwi wedi clywed yr ymgom ene bellach ugeinie -o weithie. Ond er mod i wedi hen arfer â hi, fedrai -ddim pasio Daniel Williams heb arswyd. Ond y tro -cynta y clywsom ni hi i gyd, yr adeg honno y cawsom -ni’n dychrynnu’n iawn. Un diwrnod yn y gaea, ryw -dair blynedd yn ol oedd hi, a nifer o fechgyn wedi -bod yn chware’n rhy hir ar eu ffordd o’r ysgol. Yr -oedd hi’n twllu’n gyflym cyn inni gyrraedd adre, ac -mi ddaeth yn gawod drom o law, a ninne’n aros i -ymochel dan bren. Pwy a welem ni’n ymochel -rhwng twyll a gole yr ochr arall ond Jona’r Teiliwr. -Dydi pobol ddim yn edrych ar Jona fel yn rhyw gall -iawn, fel y gwyddoch chi, heblaw ei fod yn gloff -a chanddo draed clwb. Ac efo’r plant y mae o’n -leicio bod. Heb baratoi dim arnom ni at y peth, -dyma fo’n croesi atom ni ac yn deyd,—“Mae Daniel -Williams, Eos y Waen, yn medru codi cythreulied, -a dacw fo’n dwad yrwan.” Mae Jona yn cael -caniatad pobol i ddeyd y gair mawr ene am nad -ydio ddim yn rhyw gall iawn. I’r gwrych i ganol y -drain dros ein penne â ni y funud honno, a chau’n -llygid nes i Daniel Williams basio. Yna i ffwrdd â ni -fel yr awel adre. Yr oedd Jona wedi ei siomi’n arw -na fuasem ni’n aros am gom ar ol y newydd ene.</p> - -<p class='pindent'>“Mam,” medde fi ar ol mynd adre, “ydio’n wir -am Daniel Williams, Eos y Waen, ei fod o’n medru -codi’r pethe hynny?” “Pethe hynny” ydi enw -mam arnyn nhw.</p> - -<p class='pindent'>“Ydi,” medde mam, “<span class='it'>wedi bod</span>, ond dydio ddim -yn eu codi nhw yrwan.”</p> - -<p class='pindent'>A dene hi’n deyd mai hynny oedd ei fusnes o un -adeg, fod llyfre ganddo i’r pwrpas, ac y galle fo eu -codi nhw a’u gostwng pan fynnai. Ond iddo fynd -yn rhy hy arnyn nhw unweth, neu eu codi a methu a -dwad o hyd i’w lyfre’n ddigon buan, ac i rywun fore -drannoeth ei weld o’n hanner marw a’i ddillad yn -rhidens. Mi losgodd ei lyfre wedyn yn ol y stori a -glywodd mam. Ond y drwg ydi nad oedd mam -ddim yn glir ar y darn ola ene,—ei fod o wedi -gollwng ei afael ohonyn nhw.</p> - -<p class='pindent'>Ac eto, mae hi’n anodd peidio â chwerthin wrth -edrych arno fo os byddwch chi’n sâff oddiwrtho, fel -yn y capel neu rywle felly, o achos y chwythu yma. -Wrth gymyd ei wynt mae o’n tynnu ei foche i mewn -nes eu bod nhw’n cyfarfod ei gilydd yn ei geg o, -wedyn gollwng ei wynt allan nes bod ei foche’n mynd -fel dwy swigen. A rhwng pob anadliad mae o’n -crychu a chodi a gostwng ei drwyn yr un fath yn -union a gwningen. Yn y capel mae o’n gneud hyn -ore, ac mi wyddom oddiwrth ei ddull o sut bregethwr -sy’n y pulpud.</p> - -<p class='pindent'>Weithie pan fydd y pregethwr yn gweiddi ac yn -ratlo, nes bod yn goch ei wryneb, ac Wmffre a fi’n -meddwl mai dyma’r pregethwr gore a glywsom ni -rioed, mi drycha un ohonom ar Daniel Williams, -yna pwtian y llall a deyd,—“Dydi hwn fawr o -bregethwr.”</p> - -<p class='pindent'>“Sut y gwyddost ti?” medde’r llall.</p> - -<p class='pindent'>“Dydi Daniel Williams ddim yn chwythu’r nesa -peth i ddim,” medde’r edrychwr.</p> - -<p class='pindent'>Weithie fel arall y mae hi. Dyn tawel fydd ambell -bregethwr, a ninne’n mynd braidd yn anesmwyth, -ac edrych o gwmpas. Yn sydyn, mi wêl un ohonom -Daniel Williams, ac mi ddywed wrth y llall,—</p> - -<p class='pindent'>“Dy! lad, dyma iti bregethwr.” A’r achos o -hynny ydi’r olwg ar Daniel Williams. Mi fydd ei -foche fel megin, a’i drwyn yn mynd i fyny ac i lawr -gymint fyth, a rhyw ole rhyfedd a diarth yn ei lygid -o fydd yn ein llonyddu, nes inni fethu â chwerthin, er -gwaetha’r ystumie. Mi welwch, felly, rhwng popeth, -fod Daniel Williams yn ddychryn i ni i gyd. Mae -gan hyd yn oed nhad ryw hanner ofn Daniel Williams. -Mi ofynnes iddo un diwrnod,—</p> - -<p class='pindent'>“Nhad, pam na newch chi roi smocio heibio?”</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde nhad mewn rhyw arswyd, -“glywest ti’r stori honno am Daniel Williams, Eos -y Waen? Mi benderfynodd ynte unweth roi -smocio heibio, a threiodd hi am flwyddyn. Mi -guddiodd ei faco a’i getyn mewn twll yn y cae dan -tŷ, a chyn brecwest bore pen y flwyddyn mi aeth yno -i’w nhôl nhw, a smocio mae o byth.” A lle sal oedd -hi i nhad fedru ei roi heibio os methodd Daniel -Williams.</p> - -<p class='pindent'>Mae ofn Daniel Williams ar bawb felly. Ond os -oes gan bobol erill resyme tros ei ofni o mae gan -Wmffre a fi lawn mwy o resyme dros hynny na neb -arall, fel y gwelwch chi rwan.</p> - -<p class='pindent'>Dyma i chi ddau dro y cawsom ni rywbeth i’w neud -â fo, ac mae’r ola yn dwad â ni at y Majic Lantar. -Un nosweth y gaea dwaetha mi yrrwyd Wmffre a -fi i’r Seiat i gynrychioli’n dau deulu. Ac mae -gennym ni gryn ddwy filltir i’r capel. Ar y ffordd -ryden ni’n pasio’r Mynydd Bach,—boncyn llawn o -eithin lle mae merched Pen Llan yn sychu dillad ar -ddiwrnod golchi. Yr oedd hi’n bur dwyll, ac wrth -basio beth welwn ni ond fflam fechan yn dechre yn -yr eithin a rhywun yn gwibio’n ol a blaen heibio -iddi. Aethom yno, a phwy oedd yno ond Morus -yr Allt, Dic Twnt i’r Afon, Bob y Felin, a Jac y Gelli, -yn dechre rhoi’r eithin yma ar dân. A rywsut mi -ddarum anghofio i ble roeddem ni wedi cychwyn, a -dechre eu helpio nhw ’n ddiymdroi. Cyn pen -ychydig o eiliade roedd y fflamie’n lliwio’r awyr y -peth propa welsoch chi. Ymhen tipyn dene’r -sgrechian mwyaf anobeithiol a ddisgynnodd ar -glustie neb erioed, y tu ol i ni, a holl wragedd yr -ardal ar ein hole. Pan ddaru nhw gyrraedd yno, -doedd yno neb i’w croesawu, na siw na miw yn -unman ond sŵn y fflamie. Wrth feddwl am gartre, -a be dase’r stori’n mynd yno, mi gofiodd Wmffre a -fi’n sydyn mai ar y ffordd i’r Seiat roeddem ni. -A doedd dim rheswm gwell i’w roi dros fod heb -wybod am yr helynt na deyd ein bod ni yn y Seiat. -Ac yno â ni. Pan oeddem ni’n sefyll y tuallan i’r -capel yn petruso trwy ba ddrws i fynd i mewn, -agorodd un o’r dryse, a’r bobol yn dechre dwad allan. -Mi ddechreuodd gwefuse Wmffre grynu. “Hidia -befo,” medde fi, “raid inni ddim deyd adnod.” A -dene ni’n troi’n ol a dechre toddi i mewn i’r gynulleidfa.</p> - -<p class='pindent'>“Helo!” medde llais fel taran o’u canol nhw, -“ymhle y buoch chi?” “Dowch i mewn bobol,” -medde’r llais wedyn, fel taran arall. Ac i mewn â -phawb. Wedi inni godi’n llygid, pwy oedd yn -edrych i lawr arnom ni fel un o’r pethe hynny -fedre fo godi a gostwng, ond Daniel Williams. -Ddeydodd o ddim, ond edrych arnom ni. Ac roedd -hynny’n ddigon. Roedd y distawrwydd yn llethol, -a’r torri cyntaf arno oedd ein gwaith ni’n snyffio -crio. Yna gofynnodd Daniel Williams inni am -adnod.</p> - -<p class='pindent'>“Cofiwch wraig Lot,” medde Wmffre dan ddal i -snyffio crio.</p> - -<p class='pindent'>“A Job a atebodd ac a ddwedodd,” medde finne -yn yr un gyflwr a fo.</p> - -<p class='pindent'>Dene lle buom ni wedyn allan o hydoedd yn -gwrando ar Daniel Williams yn deyd hanes Job a -gwraig Lot. Mi allswn i feddwl ar ei stori o, yn ol -yr hyn oeddem ni’n ddallt arni, fod y ddau’n ffrindie -mawr. Wedi iddo fo orffen deyd hanes y ddau, -aeth pawb adre.</p> - -<p class='pindent'>Yr oedd arnom ni ofn Daniel Williams o’r blaen, -beth am yrwan, te? A dene sut roedd hi ar bethe -rhyngom ni a Daniel Williams ddiwrnod y Magic -Lantar, pan ddaru ni neidio o’r badell ffrïo i’r tân.</p> - -<p class='pindent'>Y gweinidog o’r dre oedd yn dwad i roi Magic -Lantar, i dynnu tipyn ar ddyled y capel. Mi ddaeth -yn gynnar yn y pnawn i’r Hendre yn ei gerbyd, a’i -gelfi efo fo. Ond doedd dim lle i’r ferlen yno am mai -gaea oedd hi, a’r anifeilied i gyd i mewn, a’r Hendre’n -ffarm fechan. Dyma air i’n tŷ ni eisio i mi fynd i’r -Hendre. Ac mi es i ac Wmffre.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde John Edwards yr Hendre, -“fedri di ddreifio?”</p> - -<p class='pindent'>“Medra,” medde fi. Fum i rioed yn gafael mewn -awenne, ond wedyn doeddwn i ddim gwaeth er trio.</p> - -<p class='pindent'>“Fedrwch chi’ch dau fynd â’r cerbyd yma i’r -Waen i dŷ Daniel Williams?” medde John -Edwards.</p> - -<p class='pindent'>“Medrwn,” medde ninne efo’n gilydd.</p> - -<p class='pindent'>“Ewch i mewn,” medde John Edwards.</p> - -<p class='pindent'>Ac i mewn â ni, mi’n gafael yn yr awenne a John -Edwards yn gafael ym mhen y ferlen nes inni fynd -o’r buarth i’r ffordd fawr. Wedi deyd wrthym ni -am gymyd gofal, aeth John Edwards yn ei ol. -Mae’r ffordd o’r Hendre i’r Waen yn agos i dair -milltir, a’r un ffurf a’r llythyren Z, ac yn ffordd -fynydd bron i gyd. Wedi mynd o olwg yr Hendre, -dene stopio’r cerbyd i feddwl sut i neud. Roeddem -ni wedi clywed lawer gwaith am ddynion yn gyrru -nes bod carne’r ceffyl yn gwichian. Ac mi ddarum -benderfynu y carem ninne glywed carne ceffyl yn -gwichian am unweth yn ein hoes. A dene yrru, a -gyrru, ond doedd carne’r ferlen ddim yn gwichian -er ei bod hi’n rhedeg yn ofnadwy. Dyma ni’n trio -cynllun arall,—codi ar ein traed yn y cerbyd, a -neidio ar i fyny, a disgyn yn ol iddo, mor debyg i -lwyth o gerryg ag y medrem ni. A phob tro y -gwnaem ni hynny, roedd y ferlen yn rhoi plwc -newydd, ac yn chwyrnellu mynd, ond doedd ei -charne hi ddim yn gwichian. Wedyn dene drio sut -y llwyddai dawnsio yn y cerbyd a gneud oernade. -Mae’n wir fod y ferlen yn mynd, ond doedd ei -charne hi ddim yn gwichian. Er tynnu at yr awenne -a phlycio a neidio, a sgrechian, doedd dim yn tycio,—methu -â chael ei charne i wichian ddaru ni.</p> - -<p class='pindent'>Wrth gwrs, doedd gennym ni ddim syniad sut i -droi trofa, neu basio rhywbeth ar y ffordd. Y peth -a wnaem ni’r adeg honno, oedd tynnu at yr awenne -nes i’r ferlen stopio, a mynd i lawr a gafael yn ei -phen. Wedi dwad heibio braich olaf y ffordd, yr -oeddym yn rhydd i fynd fel y mynnem wedyn, a -chafodd y ferlen fynd, a ninne’n y cerbyd yn dawnsio -a neidio a gneud y sŵn mwyaf priodol i’r amgylchiade. -Mi ddaru’n gyrraedd y Waen rywsut heb -feddwl, a phwy oedd yn sefyll ar ganol y buarth, -yn chwythu yn ddigon trwm i’n taro ni i lawr, ond -Daniel Williams ei hun. Daeth ymlaen heb -ddeyd gair, gafaelodd yn y ferlen oedd yn laddar o -chwys, a throdd ei gefn arnom. Mi ddaru’n i’n dau -sylwi fod ei war o’n goch iawn wedi iddo droi. O’r -cerbyd â ni fel awel, a heibio’r gornel o’r golwg cyn i -Daniel Williams ddwad yn ei ol, neu wn i ddim -sut y base hi arnom ni.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde Wmffre, “dene ddigon ar Daniel -Williams,—y Magic Lantar bellach.” Doeddem ni -ddim wedi meddwl am ddim arall ers wythnose. -Ac i feddwl ein bod ni wedi cael gyrru cerbyd dyn -y Magic Lantar. Mi wyddem y bydde dannedd y -bechgyn i gyd yn rhedeg. Dene fynd i’r capel, a -gosod ein hunen mewn lle amlwg i weld pethe, ryw -ddwylath oddiwrth y gynfas. Toc, mi gododd y -gweinidog. “Dydi’r cadeirydd ddim wedi dwad,” -medde fo, “ac mae’n bleser gen i ofyn i Daniel -Williams, Eos y Waen, gymyd ei le.” Mi gurodd -pawb eu dwylo ond Wmffre a fi. Dyma Daniel -Williams ymlaen, ac eistedd yn syth o’n blaene ni, -gan edrych i’n cyfeiriad ni, ac mi spwyliodd y -cwbwl.</p> - -<p class='pindent'>O drugaredd mi aeth y gole i lawr a Daniel -Williams o’r golwg, ond yn y munud mi waeddodd -Wmffre dros y lle,—“Mae rhywun yn fy mhinsien -i.” Wyddom ni ddim yn iawn hyd heddyw pwy -ddaru, ond roeddem ni o fewn cyrraedd braich -Daniel Williams.</p> - -<p class='pindent'>Mi ddarum feddwl y base rhyw gysur ar ol i’r -gole fynd i lawr, ond mi’n siomwyd wedyn, a dyma -fi’n dwad at yr ail reswm y sonies i amdano. -Welsoch chi rotsiwn beth, roedd y lantar yn mygu -fel odyn.</p> - -<p class='pindent'>“Llun blacs o Affrica sy ar y gynfas rwan,” -medde’r gweinidog. Ac mae’n debyg ei fod o’n -deyd y gwir. Welem ni mo’r gynfas, ond mi welem -flacs yn nofio yn yr awyr ymhob man. A beth -bynnag a ddeydai’r gweinidog oedd ar y gynfas, -welem ni ddim ond y blacs yma, nid ar y gynfas, -ond rhyngom ni â hi.</p> - -<p class='pindent'>Dene’r gole i fyny o’r diwedd, ac yr oedd Wmffre -a fi, oedd yn ymyl y lantar, fel blacs ein hunen, yn -enwedig lle roedd Wmffre wedi crïo tipyn ar ol y -pinsh hwnnw. Ond roedd ene un cysur,—pan -gododd Daniel Williams i ddiolch i’r gweinidog, mi -welem ei fod ynte fel blac hefyd. A fedre fo ddim -mynd yn ei flaen gan fel roedd pobol yn chwerthin -am ei ben o. Ac roedd cael chwerthin am ben -Daniel Williams, Eos y Waen, yn beth mor newydd -nes ei fod o bron cystal â Magic Lantar.</p> - -<div><span class='pageno' title='73' id='Page_73'></span><h1>VIII.—BOD YN DDIYMHONGAR.</h1></div> - -<p class='pindent'>Mae Wmffre a fi wedi cael diwrnod da iawn -heddyw at ei gilydd. Doedd ene’r un -ysgol am fod merch y Cwm yn priodi, a’r -scŵl eisio bod yn yr Eglwys yn canu’r organ. -Roedd y rhan fwyaf o’r bobol a’r plant wedi mynd -i weld y briodas a’r rhialtwch, ond tydi pethe -felly ddim yn apelio atom ni ein dau. Mynd i’r -mynydd i chware at dŷ Winnie Jones y Llety -ddaru ni. Mae tŷ yr hen Winnie wedi ei wthio i’r -mynydd, ac mi fedrwch gerdded oddiar y mynydd -ar y tô yn ddigon hawdd. Doedd yr hen wraig -ddim gartre, roedd hithe wedi mynd i weld y -briodas, ac i ddawnsio yn yr helynt. Yr ore yn y -wlad am ddawnsio step y glocsen ydi hi, medde nhw.</p> - -<p class='pindent'>Pan oeddem ni ar ganol chware, beth welem -ni’n mynd i mewn i simdde’r Llety ond jac-dô. -Mae nhw’n bla yn yr ardal yma. Yn y simddeue -y mae nhw’n gneud eu nythod, a thrwy hynny -yn eu cau i fyny.</p> - -<p class='pindent'>“Wmffre,” meddwn i, “be tase ni’n ei ddal o?”</p> - -<p class='pindent'>“Fedrwn ni ddim,” medde Wmffre, “mae -’i nyth o ’n rhy isel i lawr.”</p> - -<p class='pindent'>Ar y funud mi gofies am geiliog Winnie Jones. -Pe tase hi gartre chaem ni ddim trio dal hwnnw. -Mae hen bobol fel plant bach, medden nhw, wyddan -nhw ddim beth sy ore ar eu lles nhw. Sefyll yn -eu gole eu hunen wna’n nhw. Mi sylwes lawer -gwaith pan ddisgynne jac-dô ar ein buarth ni, -fod y ceiliog ar ei ol o ’n syth.</p> - -<p class='pindent'>“Be tase ni’n dal y ceiliog, a’i anfon i lawr y -simdde ar ei ol?” medde fi wrth Wmffre.</p> - -<p class='pindent'>“I’r dim,” medde Wmffre, ac i chwilio am y -ceiliog â ni.</p> - -<p class='pindent'>Rhuthrodd Wmffre iddo fo, ac i ffwrdd â fo -yn syth dros y gwrych i’r mynydd. Mi weles -yn union fod yr hen air,—“Yn ara dêg mae dal -yr iâr”—yn wir am geiliog hefyd. Ond y mae -gan Winnie Jones ddau geiliog, ac am y llall â -ni. Wrth fynd yn amyneddgar cawsom o i’r -cyt, a’i ddal mewn dim amser. Dechre sgrechian -dros y wlad wnaeth o, ond mi dewodd yn fuan. -I fyny’r tô â ni, a’i ddal uwchben y simdde. Buom -yn petruso tipyn ai’r peth gore oedd ei roi i lawr ai -peidio. Cofies i fod mam reit amal yn dal y gath -a mynd â hi at dwll llygoden. Ac os gosod cath -i ddal llygoden, pam nad gosod ceiliog i ddal jac-dô? -Doeddem ni ddim wedi sylwi fod neb yn y golwg, -a phan oeddem ni’n ymresymu ynghylch y ceiliog,—</p> - -<p class='pindent'>“Helo,” medde rhywun fel taran odditanom ni.</p> - -<p class='pindent'>Mi ddychrynnes gymint nes gollwng y ceiliog -o nwylo. I lawr y simdde â fo, a dene’r jac-dô -allan fel bwlet. Chlywsoch chi rotsiwn sŵn a’r -un ddoi o’r tŷ. Roedd y ceiliog yn sgrechian a -gweiddi, ac fel tase fo ymhob man ar unweth. Mi -syrthiodd trwy’r simdde i’r gegin yn lle bachu’r jac-dô -ar ei ffordd. Mi ddaru ni cyn gadael gyfri saith -o blatie’n disgyn o rywle, ac yn torri’n chwilfriw.</p> - -<p class='pindent'>Pwy oedd yn y ffordd yn aros amdanom ni ond -William, brawd Wmffre, sydd newydd ddarfod -ei goleg. Bu raid esbonio’r neges ar ben y tô, -a meddwl ddaru William, wedi clywed y stori, -nad oedd yr eidïa o roi ceiliog i ddal jac-dô yn un -ddwl, tase’r ceiliog yn un teilwng. Roeddem -ni’n meddwl mai rhywbeth fel ene fase ei ateb o, -o achos mae William bob amser yn sôn am ryw -eidïa neu’i gilydd ar ol bod yn y coleg,—eidïa dda, -neu eidïa ddwl, neu eidïa heb fod mor ddwl. Dene -fel y mae o yn eu rhannu nhw.</p> - -<p class='pindent'>“William,” medde fi wrtho, i droi’r stori, “bedi -bod yn ddiymhongar?”</p> - -<p class='pindent'>“Faset ti’n leicio gwybod, Nedw?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Baswn,” meddwn inne.</p> - -<p class='pindent'>Mi gipiodd fy nghap oddiar fy mhen, a rhoddodd -o ar ei ben ei hun. Dydio ddim arfer a gwisgo -dim am ei ben, er mwyn bod yn y ffasiwn. Dechreuodd -neidio a rhedeg, a’r cap yma fel cocyn hitio ar -ei ben o, o achos mae pen William wedi gorffen -tyfu. Rhoddodd gic i hen dun corn bîff oedd ar -ochor y ffordd, rhedodd i ben corn simdde Winnie -Jones, ac edrychodd i lawr, neidiodd dros giât -yr ardd ac yn ei ol, a dechreuodd neud nade fel -pob math o greaduried.</p> - -<p class='pindent'>“Mi allswn feddwl,” medde Wmffre wrtha -i, pan oedd William yn mynd trwy’r ciamocs yma, -“nad ydi bod yn ddiymhongar ddim yn rhyw -wahanol iawn i fod ddim yn gall.”</p> - -<p class='pindent'>Dene oedd yn rhedeg trwy fy meddwl inne, -ond nad oeddwn i ddim yn leicio deyd. Wedi’r -cwbwl, y mae Wmffre’n frawd iddo, a minne’n -ddim ond cefnder, a nês penelin na garddwrn.</p> - -<p class='pindent'>Wedi colli ei wynt yn lân, daeth William atom ni.</p> - -<p class='pindent'>“Dene ydi bod yn ddiymhongar,” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Mae’n ddrwg gen i ddeyd,” medde fi, “nad -ydwi fawr gwell eto.”</p> - -<p class='pindent'>“Wel di,” medde fo, “mi fum i’n hogyn fel ti, -yn gwisgo cap fel ene, yn cicio tunie a neidio dros -giatie, a gwatar creaduried, a thaflu pethe i lawr -simdde Winnie Jones, ond rwan rydwi wedi bod yn -y coleg, ac wedi newid. Dyma ydi bod yn ddiymhongar, -cymyd arnat nad wyt ti wedi newid dim -o’r hyn oeddet ti estalwm. I fod yn glir,” medde -fo, “dyma’r ysgol yma,”—roedd ene ysgol yn -pwyso yn erbyn ysgubor Winnie Jones,—“Mae -eisio iti ddringo i ben yr ysgol yma, ond er hynny -cymyd arnat mai yn y gwaelod yr wyt ti o hyd. -Dyma fi wedi dringo’r ysgol a mynd i’r Coleg,—bod -yn ddiymhongar ydi actio fel taswn i heb -ddringo dim.”</p> - -<p class='pindent'>“Wyt ti’n deyd,” medde Wmffre, “mai actio -ar ben ysgol fel tase ti yn y gwaelod ydi bod yn -ddiymhongar?”</p> - -<p class='pindent'>“Dene fo,” medde William.</p> - -<p class='pindent'>“Dydwi ddim yn gweld felly,” meddwn inne, -“fod bod yn ddiymhongar yn rhywbeth sâff iawn, -a gadael allan y ffaith nad ydio ddim yn edrych -yn beth hynod o gall.”</p> - -<p class='pindent'>“Rydwi o’r un farn â ti,” medde William, -braidd yn chwerw, “ond rhaid i mi ei thrio hi.”</p> - -<p class='pindent'>Yr hyn gychwynnodd yr ymgom ene oedd y -peth glywsom ni bob dydd ar ol i William ddwad -o’r coleg.</p> - -<p class='pindent'>“William bach,” medde’i fam wrtho fyth a -hefyd, “gofala di ddal yn ddiymhongar.”</p> - -<p class='pindent'>“William,” medde fy mam inne, “gofala, -machgen i, fod yn ddiymhongar, a phaid ag anghofio -dy deulu.”</p> - -<p class='pindent'>“William,” medde nain, “paid ag anghofio, -ngwas i, y graig y nadded di ohoni. Bydd yn -ddiymhongar, machgen i.”</p> - -<p class='pindent'>“William,” medde Modryb Marged, “mi dalith -iti fod yn ddiymhongar ac edrych am dy deulu, -pobol felly sy’n wir fawr.”</p> - -<p class='pindent'>“Beth sy gennych chi fechgyn i neud y pnawn -yma?” medde William wrthym ni ill dau.</p> - -<p class='pindent'>“Dim byd o bwys,” medde ninne.</p> - -<p class='pindent'>“Ddowch chi efo mi?” medde William. “Rydwi -am drio bod yn ddiymhongar, a chwilio am fy -nheulu, a bod efo nhw fel ers talwm. A dene -lle’r ydwi’n mynd yrwan.”</p> - -<p class='pindent'>“Lle byddi di amser tê?” medde Wmffre.</p> - -<p class='pindent'>“Yn nhŷ modryb Elin,” medde fo. “Reit!” -medde ni ill dau, ac i ffwrdd â ni. Roedd yn -bwysig bod yn siwr o fan y tê cyn cychwyn, o achos -mae’n anodd i ddyn ffansïo pawb o’i deulu yr un -fath, wyddoch. Ond y mae modryb Elin yn lân -iawn.</p> - -<p class='pindent'>Y lle cynta inni alw ein tri ynddo oedd tŷ -Janet fy nghneither.</p> - -<p class='pindent'>“Sut ydech chi yma heddyw?” medde William, -pan aethom at y drws, a ninne’n dau wrth ei gynffon o.</p> - -<p class='pindent'>Roedd Janet yn eistedd ar stôl wrth y tân, yng -ngodre tomen o ludw, a babi ar ei glin, a gwenodd -arnom heb ddeyd dim.</p> - -<p class='pindent'>“Sut ydech chi yma heddyw?” medde William -wedyn.</p> - -<p class='pindent'>“Hy!” medde hi’n fodlon, dan wenu. Roedd -yn ddigon hawdd gweld ei bod hi’n falch o’n -gweled ni, mor falch nes anghofio ein gwâdd -ni i mewn.</p> - -<p class='pindent'>“Mae hi’n braf,” medde William, oddiar garreg -y drws.</p> - -<p class='pindent'>“Hy!” medde Janet, tan wenu o hyd.</p> - -<p class='pindent'>“Mi ddaw i lawio hefyd toc,” medde William.</p> - -<p class='pindent'>“Hy!” medde Janet wedyn, a rhyw chwerthin -gneud yng nghorn ei gwddw.</p> - -<p class='pindent'>“Pnawn da,” medde William.</p> - -<p class='pindent'>“Pnawn da,” medde Janet, a dene’r gair cynta -ddaeth dros ei gwefuse hi.</p> - -<p class='pindent'>“Y drwg ydi,” medde William ar ol mynd allan, -“na neiff pobol ddim gadael iti fod yn ddiymhongar -efo nhw. Mi chwaraeodd Janet a minne lawer -efo’n gilydd ers talwm. A dene fi wedi trio bod -yn ddiymhongar efo hi, ond chai ddim.”</p> - -<p class='pindent'>Y lle nesa oedd tŷ Leisa nghneither. Pan aethom -ni at y drws, dene hi’n gweiddi cyn inni guro, -“Helo’r hen William, tyrd i mewn, a chofia paid -ag actio’r dyn mawr yma. Os wyt ti wedi bod yn -y coleg, mi fu yno rai o dy flaen di. Pwy ydi’r -rhein sydd efo ti?—Wmffre a Nedw, y ddau hogyn -gwaetha yn y wlad. Be ddyliet ti o mhlant i?—mae -ma naw. Mae John yma wedi brifo’i law, -ac wedi mynd at Marged Evans y Foel i’w phwltrisio -hi,” ac felly ymlaen. Daeth y cwbwl ene a -chwaneg allan yn llinynne ar un gwynt.</p> - -<p class='pindent'>“Dyma le da i fod yn ddiymhongar,” medde -fi wrthyf f’hun. Eisteddasom, a gwrando ar -Leisa’n brygowtha fel ene am chwarter awr yn -ddi-daw, dan siglo’r crud. Roedd ganddi hithe -fabi. Mae’n teulu ni yn un mawr iawn mi wela. -Deffrodd y babi, fel y basech yn disgwyl, a dene -hithe’n ei godi a’i nyrsio.</p> - -<p class='pindent'>“Helo!” medde rhywun o’r tuallan.</p> - -<p class='pindent'>“Y cigydd,” medde hi. “Hwde hwn am funud, -Wil, paid â bod yn sydêt, os wyt ti wedi cael coleg.” -Taflodd y babi i William, ac allan â hi.</p> - -<p class='pindent'>Edrychwn i ac Wmffre’n reit syn, rhag ofn i -ninne gael gwaith tebyg, o achos mi welwn ddau -neu dri erill yn edrych arnom ni braidd yn big -dlawd, heb i’r un ohonyn nhw fod yn fawr mwy -na babi.</p> - -<p class='pindent'>Mi glywem Leisa wrthi hi’n siarad â’r cigydd -mor ddi-ddiwedd ag wrthym ni. Edrych yn -druenus iawn oedd William, a’r babi’n crïo ar ei lin -nerth asgwrn pen. Doedd dim i’w neud ond codi -a’i ddandlo ar hyd y llawr. Choeliech chi byth -mor hir y bu raid iddo fod wrthi cyn i Leisa weld -yn dda ddwad i’r tŷ. Dwn i ddim yn iawn be -oedd ein teimlade ni. Mi garem chwerthin am -ben William, ond roedd arnom ni ofn ein dau cael -un bob un o’r lleill i’w nyrsio pan ddoi hi i’r tŷ.</p> - -<p class='pindent'>Rhyw hanner ganu a hanner chwyrnu, a deyd -rhwng ei ddannedd nad oedd hi ddim yn talu i -fod yn ddiymhongar oedd gwaith William. Toc, -dyma Leisa i’r tŷ.</p> - -<p class='pindent'>“Rydwi’n meddwl yr âi rwan,” medde William, -pan ddaeth hi i mewn, “ryden ni ar dipyn o frys. -Pnawn da.”</p> - -<p class='pindent'>“Pnawn da, Wil,” medde hithe, “a tyrd yma -eto am gypaned pan fyddai’n fwy trefnus, a phaid -â bod yn sydêt.”</p> - -<p class='pindent'>“I ble nesa?” medde Wmffre a fi, “dim cam -ymhellach os na chawn ni dŷ heb fabis a thomennydd -lludw.”</p> - -<p class='pindent'>Edrych reit digalon ddaru William. “Beth -petase ni’n ei gneud hi am gypaned i dŷ modryb -Elin?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>Doedd gen i fawr i ddeyd, am nad ydi’r modryb -Elin yma’n perthyn dim i mi. Modryb i William -ac Wmffre o ochor eu tad ydi hi, a minne’n perthyn -iddyn nhw o ochor mam.</p> - -<p class='pindent'>Wedi cyrraedd y drws a churo, dyma modryb -Elin i’r drws.</p> - -<p class='pindent'>“Ho!” medde hi reit chwyrn, “chi sy’ ’ma, -ai ê? Dowch i mewn, yn lle sefyll fel pyst ar garreg -y drws. Pwy ydi hwn sydd efo chi?”—gan -bwyntio ata i. Deydodd William wrthi, ac eisteddodd -pawb i lawr. Roedd ei bachgen hi wedi -methu yn y coleg, fel yr oedd mwya’r piti.</p> - -<p class='pindent'>“Sut y mae dy dad, ydio’n dandlo cymint ar -dy fam ag erioed?” medde hi wrth William. Wydde -William ddim yn iawn sut i ateb y cwestiwn dwbwl -yma, a bodlonodd ar ateb y rhan gynta’n unig.</p> - -<p class='pindent'>“Mynd i nôl glo ar y tân oeddwn i,” medde hi, -ac allan â hi.</p> - -<p class='pindent'>Ac allan y bu hi am hydoedd a hydoedd, nes ein -bod ni wedi mynd reit bryderus am ei diogelwch -hi, a’n stymogie ni hefyd braidd yn anesmwyth -erbyn hyn.</p> - -<p class='pindent'>Eis allan i gymowta tipyn, o achos fum i rioed -yma o’r blaen, ac mi glywn siarad. Modryb -Elin oedd yn deyd wrth wraig y drws nesa, “Mae’n -siwr eu bod nhw wedi hel eu hunen yma i dê, ond -dydwi ddim am gynnyg tê iddyn nhw, o achos -’does gen i ddim dyled i fachgen Edward Roberts -ene. Tase William ei hun yma mi fase’n beth arall.”</p> - -<p class='pindent'>Syrthiodd fy ngwep i’n syth, o achos fi ydi y -mab Edward Roberts dan sylw wyddoch. Eis -yn ol at ddrws y tŷ, a chodes fy mys ar Wmffre. -Roedd William ar y pryd yn edrych ar y llunie -ar y wal. Pan ddeydes i ’r stori wrth Wmffre,—“Wel, -ta, ta, modryb Elin,” medde fo rhyngddo -a fo ei hun. Ac i ffwrdd â ni tuag adre’n ddiseremoni.</p> - -<p class='pindent'>Wedi croesi cae neu ddau, mi welem lo modryb -Elin yn pori’n dawel ar ganol y weirglodd.</p> - -<p class='pindent'>“Llo blwydd,” medde Wmffre. “Llo deunaw -mis,” medde finne.</p> - -<p class='pindent'>“Dim ods,” medde fo. “Ydi’r creaduried isddynol -yn ddiymhongar tybed?”</p> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/i087.jpg' alt='Two boys with a cow.' id='iid-0006' style='width:80%;height:auto;'/> -<p class='caption'>“<span class='sc'>Dros ei ben a’i glustie yr aeth o i mewn.</span>”</p> -</div> - -<p class='pindent'>Gair mawr John Jones y Gwŷdd yn yr Ysgol -Sul ydi “creaduried is-ddynol.” Fo ydi’n hathraw -ni, ac y mae o’n sôn fyth a hefyd amdanyn nhw. -Fel enghreifftie mi ddaw ag asen Balaam, y llo -pasgedig, y mul bach fu’n cario Iesu Grist, a’r -pethe hynny yn y gynfas honno a fwytaodd Pedr. -Felly, mi welwch mai mulod, lloue, gwningod, -a phethe felly ydi creaduried is-ddynol.</p> - -<p class='pindent'>“Gad inni drïo,” medde fi, “os ydio’n ddiymhongar, -actio fel llo neiff o. Does dim achos -iddo beidio â bod,—fu o rioed mewn coleg. Dos -di ar ei gefn o, mi dywysa inne, ac mi gei weld -na symuda fodfedd.”</p> - -<p class='pindent'>“O’r gore,” medde Wmffre, a neid ar ei gefn.</p> - -<p class='pindent'>“Wb!” medde’r llo, ac i ffwrdd fel mellten. -Ches i ddim ond rhuthro i’w gynffon, na baswn i -wedi ngadael ar ol. Dene lle roeddem ni’n rybedio -mynd,—Wmffre ar gefn y llo yn gafael yn dỳn -yn ei flew, a minne’n ei gynffon. Ac Wmffre’n -gweiddi,—“Twy-llw-llw-wr y-di-i-o-o-o. Nid llo-o-o-o -ond ce-e-ce-ff-yl ra-a-as.” Fedre fo ddim -siarad yn naturiol, oherwydd bympiade’r rhedeg, -a rhwng y bympiade yr oedd o’n cael ei eirie allan. -Peder gwaith rownd y weirglodd yr aethom ni, -yna trwy adwy i gae arall, ac i lawr fel mêl trên -tua’r afon, trwy’r afon ac i lawr y dolydd, ac Wmffre -’n deyd ei stori wrtha i bob yn dipyn fel y caniatai’r -bympio. Yng ngwaelod y dolydd y mae llyn o -fwd, a thua hwnnw y cyfeiriodd y llo. Mi gredes -mai yno y basem ni ein tri. Ond pan o fewn rhyw -chwe modfedd, mwy neu lai, i’r llyn, stopiodd y llo yn -stond. ’Daeth neb i’r llyn ond Wmffre. Dros ei ben -a’i glustie yr aeth o i mewn. ’Doedd dim i’w neud -bellach ond gollwng cynffon y llo i’w gael o allan.</p> - -<p class='pindent'>Roedd golwg mawr arno, yn poeri baw, a rhwbio’i -wyneb â glaswellt, a disgrifio’r llo. “Nid llo ydio,” -medde Wmffre, “ond ceffyl râs a mul wedi’u -cymysgu,—yn rhedeg fel ceffyl râs a stopio fel mul.”</p> - -<p class='pindent'>Wedi cael Wmffre’n weddol lân, a’i dawelu, -yr anhawster oedd beth i’w neud â’r llo, o achos -symude fo ddim. Doedd dim i’w neud ond ei -droi yn ferfa trwy godi ei ddau droed ol fel breichie -berfa, a’i wthio.</p> - -<p class='pindent'>Ond i ble i fynd â fo? Roedd ei gartre’n rhy -bell i’r dull yma o drafaelio. Roedd dwy ffarm -yn ymyl,—y Graig a’r Waen. Cofiasom fod llo’r -Graig wedi marw ddeuddydd cyn hynny, a bod -iddo, felly, le yng nghornel hwnnw, ac yno ag ef. -Doedd neb o gwmpas. Wedi gorffen dene eistedd -i lawr i orffwys, o achos gwaith caled ydi gneud -berfa o lo.</p> - -<p class='pindent'>Ymhen tipyn mi glywem sŵn. Seina ’r forwyn -oedd yn dwad i odro. Doedd dim i’w neud ond -cuddio nes cael y ffordd yn glir i fynd adre. Dechreuodd -Seina odro, a phan oedd y stên bron yn llawn -brefodd y llo o’i gornel, cornel dipyn yn dwyll. -Dene sgrech, y llaeth ar hyd y llawr, a Seina allan -o’r côr fel ergyd o wn dan weiddi,—“Y llo wedi -adgyfodi oddiwrth y meirw. Dyma’r diwedd wedi -dwad. Yr udgorn a gân, a’r meirw a gyfodant.” -Un dda iawn am ddeyd adnode ydi hi. Rhag ofn -fod rhywun arall yn ymyl, doedd dim i’w neud -ond mynd adre gynted gallem ni, oherwydd -roedd yn amlwg ein bod ni wedi gneud tipyn o -gamgymeriad.</p> - -<p class='pindent'>Pan yn ymyl y tŷ eisteddasom i orffwys,—“Nedw,” -medde Wmffre, “ydi bod yn ddiymhongar -yn rhinwedd, dywed?”</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde fi, wedi meddwl tipyn, “dydio -ddim yn rhinwedd mewn dynion, ond synnwn -i ddim nad ydio felly mewn lloue.” Cydsyniodd -Wmffre’n galonnog â hyn, oherwydd ei brofiad -efo’r llo. Cydsyniodd William hefyd, ymhellach -ymlaen, pan welsom ef, oherwydd ei brofiad efo -pobol.</p> - -<p class='pindent'>O! ia, mi fu ceiliog Winnie Jones, a ddiangodd, -am ddyddie yn gneud ei ore i ladd yr un aeth trwy’r -simdde, o achos ei fod yn meddwl mai ceiliog diarth -oedd o. Roedd hwnnw wedi troi o fod yn geiliog -coch, i fod yn un du.</p> - -<div><span class='pageno' title='84' id='Page_84'></span><h1>IX.—DEWYRTH A BODO.</h1></div> - -<p class='pindent'>Un gwirion ydi dewyrth, beth bynnag, o achos -mae o’n meddwl nad oes neb yn gall ond fo, -ond rydwi wrth fy modd efo fo er hynny. -Gŵr bodo ydio. Am bodo, un yn siarad bob amser -fel tase hi’n gyrru’r gath allan o’r bwtri ydi hi. -Dydi dewyrth yn gneud dim byth pan fydd o hefo -chi, ond eich holi. Yr un math o gwestiyne sydd -ganddo fo bob amser,—rhai o’r Beibil. Ac rydwi’n -leicio’i gwestiyne fo, o achos tydio ddim yn disgwyl -i neb eu hateb nhw. Eu gofyn mae o er mwyn -cael cyfleustra i’w hateb nhw’i hun, ac er mwyn -cael ei wynt. Mae’i wynt yn fyr, ac y mae gofyn -cwestiyne’n fantes iddo fo orffwys wrth fynd i -fyny allt.</p> - -<p class='pindent'>Fel arall y mae bodo, ac mae’n gas gen i hi. -Mae hi’n gofyn cwestiyne fel tase hi’n awyddus i roi -cweir i chi, ac yn gobeithio na fedrwch chi mo’u -hateb nhw, er mwyn iddi gael esgus dros neud.</p> - -<p class='pindent'>Un bore yn y gwylie ha, roeddwn i’n mynd yno -dros mam. Pwy oedd yn eistedd i orffwys yng -ngwaelod yr allt ond dewyrth.</p> - -<p class='pindent'>“Rhosa, Nedw,” medde fo. “Wyt ti’n mynd -acw?”</p> - -<p class='pindent'>“Ydw,” medde finne.</p> - -<p class='pindent'>“Cymer ofal,” medde fo, “dydi <span class='it'>hi</span> ddim yn ei -phethe heddyw. Mae’r ffit lân arni hi. Rhaid iti -dendio dy begie. Rhosa funud mi ddo i efo ti.”</p> - -<p class='pindent'>Ac roedd o’n siarad fel y gwelsoch chi drên yn trio’i -phwffian ei hun i ben yr allt ar ddiwrnod gwlyb, a -methu. Dene ni’n cychwyn ill dau. Wedi mynd -ryw ddwsin o game, mi welwn dewyrth yn chwilio -am le i eistedd, ac mi wyddwn y bydde ene -gwestiyne i mi’n union, er mwyn iddo fo gael esgus -i eistedd, o achos tydio ddim am i neb wybod fod ei -wynt o’n fyr.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde fo, wedi cael carreg i eistedd -arni, “gad imi ofyn cwestiwn iti,—pam fod yr -efengylydd Ioan wedi sgwenu ei Efengyl mewn -geirie bychin?”</p> - -<p class='pindent'>“Wyddwn i ddim ei fod o wedi gneud,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Do,” medde dewyrth, ac yn ei flaen â fo. Roedd -o wedi cael ei wynt ato erbyn hyn.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde fo, ymhen tipyn, tan edrych o’i -gwmpas am le i eistedd a phwffian, “ddeydest ti -ddim pam fod Ioan—pwff—wedi sgwenu’i Efengyl—pwff -a pheswch—mewn geirie bychin?”</p> - -<p class='pindent'>“Naddo,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>Erbyn hyn roedd o wedi cael ei wynt ato wedyn. -I fyny â fo, ac yn ei flaen. Mi gwelwn o’n crafu yn y -man, ac yn pesychu fel ceubren, fel mae pobol yn -deyd, ac yn gorffwys ar foncyff draenen, wedi -ymlâdd.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde fo, “faset ti—pwff a pheswch—yn -leicio gwybod?”</p> - -<p class='pindent'>“Baswn,” medde finne. Ond ymlaen a fo wedyn, -wedi cael ei wynt ato unweth yn rhagor. Ymhen -ennyd dene arafu, ac eistedd ar wal, a phwffian a -phesychu na welsoch chi rotsiwn beth. Ond yr hwyl -oedd ei fod o’n trio cymyd arno nad oedd o ddim yn -gneud.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde fo ar ol eistedd, “faset ti’n -leicio gwybod?—pwff a pheswch.—Wel, am na -fedre fo ddim ei sgwenu hi mewn geirie mawr.”</p> - -<p class='pindent'>“O,” medde fi, yn hollol fodlon ar ei ateb. Dene -dewyrth yn edrych arnai’n syn, fel tase fo’n deyd -wrtha i,—“rwyt ti’n un gwirion, Nedw, na faset ti’n -gofyn i mi pam, er mwyn imi gael esgus arall i -gymyd fy ngwynt trwy aros i dy ateb di.”</p> - -<p class='pindent'>“Pam?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Mi ddeyda iti,” medde fo. Ond ddaru o ddim -deyd. Mynd yn ei flaen ddaru o. Yna gorffwys -wedyn i bwffian a phesychu. “Ysbrydolieth a’i -gorfododd o, machgen i,” medde fo yn y man, -rhwng y pwffiade a’r pesychiade.</p> - -<p class='pindent'>“Bedi ysbrydolieth?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>Yn ei flaen â fo. Yna eistedd wedyn a phwffian -a phesychu, a chymyd arno nad oedd o ddim yn -gneud.</p> - -<p class='pindent'>“Weldi’r sowldiwr acw?” medde fo toc, tan -ddangos sowldiwr pren ar hoelen a pholyn yn yr ardd -yn troi efo’r gwynt.</p> - -<p class='pindent'>“Gwela,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“O,” medde dewyrth, ac yn ei flaen â fo. Ymhen -eiliad, eistedd wedyn, a phwffian a phesychu fel -tiwn gron.</p> - -<p class='pindent'>“Sôn am ysbrydolieth oedden ni’n tê?” medde -fo.</p> - -<p class='pindent'>“Ia,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, Ioan ydi’r sowldiwr pren, ac ysbrydolieth -ydi’r gwynt sy’n ei droi o,” medde fo rhwng hanner -dwsin o bwffiade a phesychiade. Ac yn ei flaen â fo -wedyn. Stopiodd yn y man fel tase fo eisie i mi -ofyn cwestiwn, ond ddaru mi ddim.</p> - -<p class='pindent'>“Wyt ti’n dallt?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Dallt be?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Dallt bedi ysbrydolieth?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Rydwi’n meddwl mod i,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Be?” medde fo wrth godi i ailgychwyn.</p> - -<p class='pindent'>“Gwynt yn troi sowldiwr pren, yntê?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Twt, lol,” medde dewyrth, ac yn ei flaen â fo -nes dwad i ben ei dennyn.</p> - -<p class='pindent'>“Fel hyn,” medde fo yn y man, “roedd ysbrydolieth -yn gorfodi Ioan i sgwenu mewn geirie bychin—pwff -a pheswch—fel y gwynt y sowldiwr pren.”</p> - -<p class='pindent'>“Ond tydi’r gwynt ddim yn gorfodi’r sowldiwr pren -i sgwenu mewn geirie bychin,” medde fi yn ffwndrus.</p> - -<p class='pindent'>Aeth dewyrth yn gaclwm gwyllt yn y fan yma, -nes i’w besychu roi pen ar ei stori. Ac roeddwn i yn -y niwl yn lân. Wyddwn i ar wyneb y ddaear pwy -oedd ysbrydolieth. Ond cyn i mi gael amser i ofyn -iddo, i ffwrdd â fo.</p> - -<p class='pindent'>Stopiodd wedyn i eistedd.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde fo toc, “prun ai dyn tal ynte dyn -byr oedd Paul?”</p> - -<p class='pindent'>Atebes i mono fo am dipyn. Roeddwn i’n meddwl -am yr ysbrydolieth yma. Mi allswn i feddwl ar -dewyrth mai dyn wedi cael rhyw siort o strôc -ydio, a rhywun yn gafael yn ei law ac ynte’n ddiymadferth, -a’i defnyddio hi i sgwenu’r hyn mae o’n -ddymuno. Ond yn ol y tipyn a glywes i am Ioan, -dydio ddim yn edrych yn debyg iawn i fel tase’i -Efengyl o wedi’i sgwenu gan ddyn wedi cael strôc. -Mae’n rhaid, felly, fod rhyw ddrwg yn y caws, -ynglŷn â syniad dewyrth amdano fo. Erbyn imi -gael fy meddwl at ei gilydd, wedyn, ynghylch Paul, -roedd dewyrth wedi mynd. Eis ar ei ôl o, ac -roedd o’n aros amdana i, ac yn pwffian a phesychu, -a’i frest fel rhegen rych.</p> - -<p class='pindent'>“Prun, Nedw?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Dyn tal,” medde fi. Cododd ac aeth yn ei flaen -gam, ac eistedd wedyn, dan yr un amgylchiade -ag arfer.</p> - -<p class='pindent'>“Sut gwyddost ti?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Dwn i ddim,” medde fi, “ond mod i’n meddwl.”</p> - -<p class='pindent'>“Thâl meddwl ddim i grogi dyn,” medde dewyrth -yn ffrwt, a’i wyneb yn goleuo. “Dyn byr oedd -Paul,” medde fo, “y lleia ohonyn nhw i gyd.” Ac -yn ei flaen â fo. Eisteddodd wedyn, ac edrych arna i -fel tase fo eisio i mi ofyn cwestiwn arall.</p> - -<p class='pindent'>“Sut hynny?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Mae o’n deyd ei hun,” medde fo,—“Myfi y llai -na’r lleiaf o’r holl saint,—y byrra ohonyn nhw i -gyd oedd o’n siwr i ti. Dene iti adnod ar y pwnc -i’w dysgu erbyn y Sul nesa.”</p> - -<p class='pindent'>Erbyn hyn yr oeddem ni ar dop yr allt, ac yn ymyl -ei dŷ o a bodo,—tŷ bychan ar dop yr allt ydio,—a -dewyrth, bellach, yn medru cerdded heb bwffian a -phesychu, ac am hynny ’doedd dim achos gofyn -mwy o gwestiyne.</p> - -<p class='pindent'>Wrth fynd at y drws, “Cymer di ofal,” medde -dewyrth dan ei lais, “cofia fod y ffit lân arni <span class='it'>hi</span> -heddyw.”</p> - -<p class='pindent'>“Hi” mae dewyrth yn galw bodo, a “nacw” -mae bodo’n ei alw fynte.</p> - -<p class='pindent'>Ac roedd yn amlwg fod y ffit lân ar bodo’n drwm. -A pheth diflas ydi’r ffit lân, yn enwedig ar amser -bwyd. Mae hi i radde er bodo bob amser. Does -ene ddim farnish ar yr un o’r cadeirie, mae bodo -wedi’i rwbio i ffwrdd wrth eu cnau nhw. Ac y mae -cader dewyrth bron yn dwll, gan y rhwbio parhaus -arni, ac yn splintars i gyd. Am hynny, wedi i -dewyrth unweth eistedd yn ei gader, feder o ddim -symud ond efo gofal. Ac am y llawr,—llawr pren -ydio,—mae o cyn wynned a thrensiwr. Os bydd y -cadeirie, a’r ffendar a’r heyrn tân, i gyd ar ben y -bwrdd, mae hynny’n arwydd fod y ffit lân yn drom -iawn ar bodo.</p> - -<p class='pindent'>Pan aeth dewyrth a fi i mewn, doedd yno ddim -ond un gader ar lawr, a honno wrth y drws, a’r -gweddill i gyd â’u gwadne i fyny ar ben y bwrdd, a’r -ffendar a’r heyrn tân, a’r canwyllbrenni pres, a’r -scelet, ar dop y cwbwl. Doedd bodo ddim yn y tŷ, -ond roedd ei sŵn hi yn y bwtri.</p> - -<p class='pindent'>“Tyrd i mewn, Nedw,” medde dewyrth, “gad imi -edrych am yr adnod honno iti.” Ac estynodd y -Beibil oddiar y dresal. Dene Bodo i mewn fel tân -gwyllt, ac yn cipio’r Beibil oddiarno fo, ac yn bloeddio -fel gwraig wallgo,—“Be haru’r dyn, deydwch?—yn -darllen ei Feibil liw dydd gole glân, a finne -newydd ei ddystio fo hefyd.” Ar hyn, sylwodd arna -i yn eistedd ar y gader, yr unig un oedd i’w chael, a -dene ddyrnod i mi ar draws fy ngwyneb efo’r carp -llawr, nes fy mod i’n speden.</p> - -<p class='pindent'>“Eistedd ar y gader ene ar bob dydd!” medde -hi, “a hel dy draed ar hyd y llawr yma,—mae carreg -y drws yn ffisiant i ti.”</p> - -<p class='pindent'>Ac allan â fi ar garreg y drws, a dewyrth ar fy ol i -fel oen llyweth.</p> - -<p class='pindent'>“Tyrd am dro, machgen i, i weld yr ardd,” medde -fo. Ac i’r ardd â mi. Roedd yno fath o setl i -eistedd arni, a dene ni’n dau yn eistedd, a dewyrth -yn pwffian yn ysgafn am yn hir fel tase fo’n smocio -cetyn anweledig. Toc, dene fo’n troi ata i,—“Nedw,” -medde fo, “mi wnest dipyn o gamgymeriad -wrth eistedd ar y gader ene. Arni hi -roedd o ’n eistedd ar y Sul. A ’does neb byth yn -cael eistedd arni o gwbwl rwan. Dydi <span class='it'>hi</span> ddim yn -ei phethe’n rhyw dda iawn byth er pan ddaru hi -ddigio tipyn wrth y Brenin Mawr. Dydi hi ddim ar -delere da efo’r Brenin Mawr o gwbwl rwan. Mi -dreuliodd lawer ar ei glinie wrth y gader ene yn -gofyn i’r Brenin Mawr roi’i aden drosto <span class='it'>fo</span>, ond ddaru -o ddim dybygswn i, os nad oedd <span class='it'>o</span> ’n gwrthod mynd -dan ei aden o wedi cael cynnyg. Mae ffordd fel ene -o edrych arni, wyddost. Ac am wn i nid ar y -Brenin Mawr oedd y bai.” Yn y fan yma mi ddaru -rhyw ddeigryn bach hel i gornel llygad dewyrth. -“Gad inni droi’r stori, Nedw,” medde fo. “Faset -ti’n licio imi dy holi di eto?”</p> - -<p class='pindent'>Yn gweld y plesie hynny fo, mi ddeydes “baswn.”</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde dewyrth, “prun ai gŵr priod ynte -hen lanc oedd Paul?”</p> - -<p class='pindent'>“ ’Dwn i ar wyneb y ddaear,” medde fi. “Mi -allswn i feddwl mai hen lanc.”</p> - -<p class='pindent'>“Pam?” medde dewyrth.</p> - -<p class='pindent'>“Doedd o byth adre,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Dydi’r ateb ene’n deyd dim, mae o’n torri ddwy -ffordd,” medde dewyrth. “Gŵr priod oedd Paul -iti.” Ac mi drychodd arnai’n hir tan smocio’r -cetyn anweledig yma, yn disgwyl i mi ofyn cwestiwn -iddo.</p> - -<p class='pindent'>“Sut ydech chi’n deyd hynny?” medde fi o’r -diwedd.</p> - -<p class='pindent'>“Mae ene adnod yn deyd,—’Pwy a’m gwared i -oddiwrth gorff y farwolaeth hon?’ ” Ac medde fo -wedyn dan ei lais,—“Mae nhw’n deyd mai at ei -wraig roedd o’n cyfeirio. Ac mae’n hawdd gen -i ’u coelio nhw, achos un garw am siarad ar -ddamhegion oedd Paul.” Bu’n ddistaw am dipyn -wedyn, ac yna dwedodd dan ei lais,—“Nedw, y -peth sydd rhynga i a ti, rhynga i a ti y mae o, yntê, -machgen i?” Aeth ymlaen am dipym wedyn i -smocio’r dim byd yma, gan bwffian yn ysgafn o hyd.</p> - -<p class='pindent'>“Dos ar flaene dy draed,” medde fo’n union, “ac -edrych trwy ffenest y siambar, i weld be mae <span class='it'>hi</span>’n -neud.”</p> - -<p class='pindent'>Mi es fel y deydodd o. “Ar ei glinie mae hi,” -medde fi, wedi dwad yn ol, “wrth y gader yr eisteddes -i arni, ac yn ei dystio fel tase hi ddim yn ei -gweld hi, ac yn edrych i’r lle tân.”</p> - -<p class='pindent'>Ac yn wir, roedd yr olwg ryfedda ar bodo. Ar ei -glinie o flaen y gader yma roedd hi, yn edrych fel -tase hi’n cysgu â’i llygid yn agored, ac yn dystio. -Mae’n debyg mai ceisio dystio sêt y gader oedd hi, -ond doedd hi ddim yn ei chyffwrdd y rhan fwyaf -o’r amser. Roedd hi’n dystio’r awyr ryw ddwy neu -dair modfedd uwchben sêt y gader, ac yn edrych felly -i’r tân, a siarad rhyngddi a hi ei hun.</p> - -<p class='pindent'>“Meddwl amdano <span class='it'>fo</span> mae hi,” medde dewyrth, -“dene’i gader <span class='it'>o</span> ar y Sul, wyddost.”</p> - -<p class='pindent'>“Ia,” medde dewyrth ymhen tipyn,—“ei gader -<span class='it'>o</span> ar y Sul oedd hi.” Yna aeth â’i ben i’w blu. -“Ia,” medde fo fyth a hefyd, “ei gader <span class='it'>o</span> oedd hi -ar y Sul.” Ac anghofiodd dewyrth bopeth -amdana i.</p> - -<p class='pindent'>Mi rois gic bach i’w ffon o toc, ac mi ddeffrôdd. -“Ia,” medde fo, “ei gader <span class='it'>o</span> oedd hi,—helo, Nedw, -ac rwyt ti yma? Rhosa di,” medde fo dan sirioli, -“ddaru rhywun ddeyd wrthyt ti dy fod di’n debyg -iawn iddo <span class='it'>fo</span>?”</p> - -<p class='pindent'>“Pwy ydi <span class='it'>o</span>?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Be! doeddet ti ddim yn ei nabod <span class='it'>o</span>?” medde -dewyrth, fel tase rhywun wedi ei daro,—“ac mae -cymint o amser a hynny? Erbyn meddwl, ’doeddet -ti ddim wedi d’eni. Mae’n rhyfedd meddwl fod neb -yn y lle yma, hefyd, heb ei nabod <span class='it'>o</span>. Ond rwyt ti’r -un ffunud a fo, Nedw. Mae’r hen wraig wedi deyd -hynny lawer gwaith.”</p> - -<p class='pindent'>Wel, wir, rydwi’n methu dallt pobol. Mae nhad -a mam yn hollol wahanol i’w gilydd. Ond mae -rhai’n deyd mod i run bictiwr â nhad, eraill mod i -run ffunud â mam. A dyma ddeyd rwan mod i’n -debyg iddo <span class='it'>fo</span>, ond neb yn deyd mod i ’n debyg i mi -fy hun.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde dewyrth toc, “dos eto ar flaene -dy draed i edrych be mae <span class='it'>hi</span>’n neud.”</p> - -<p class='pindent'>Mi es, ac wedi dwad yn ol, “Ar ei glinie wrth yr hen -gader y mae hi o hyd,” medde fi, “ond bod ei -phenelinie hi ar y gader rwan, a’i dwylo ar ei -gwyneb fel tase hi’n deyd ei phader, ac mae’i -gwefuse hi’n mynd. Ond rydwi’n siwr mai deyd -rhywbeth arall y mae hi, o achos fase neb yn deyd -ei bader ar amser cinio, ai fase dewyrth?”</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde dewyrth yn drist, “mi fydd yn -well toc. Gobeithio y closhith hi dipyn yn nes at -y Brenin Mawr.”</p> - -<p class='pindent'>“Lle mae’r cadeirie erill?” medde fo yn y man.</p> - -<p class='pindent'>“Ar dop y bwrdd,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“A’r ffendar a’r stôl haearn?”</p> - -<p class='pindent'>“Ar dop y bwrdd.”</p> - -<p class='pindent'>“A’r canwyllbrenni pres a’r scelet?”</p> - -<p class='pindent'>“Ar dop y bwrdd.”</p> - -<p class='pindent'>“A’r setl?”</p> - -<p class='pindent'>“Ar dop y bwrdd.”</p> - -<p class='pindent'>“Ia, meddwl amdano <span class='it'>fo</span> mae hi,” medde dewyrth, -“a phan fydd hi’n meddwl mwy na’i gilydd amdano -<span class='it'>fo</span> mae hi’n cael y ffit lân yn drom iawn. Mi -fase’n biti iddo fo ddwad i dŷ budur. Dos i edrych -eto.” A dene fi’n mynd.</p> - -<p class='pindent'>Roedd hi ar ei thraed yrwan, yn sychu sêt y -gader, oedd yn wlyb, yn ofalus. Ac wedyn yn -mynd i dynnu’r cadeirie erill i lawr.</p> - -<p class='pindent'>Wedi imi ddeyd hynny, “Mi awn ni’n ol ymhen -rhyw funud neu ddau,” medde dewyrth.</p> - -<p class='pindent'>Ac ymhen munud neu ddau, yn ol â ni, a minne’n -cadw tu ol i dewyrth. Pan aethom ni i mewn,—</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde bodo, mewn llais na chlywes i -mono ganddi hi rioed o’r blaen, llais toddedig a -meddal fel yr afon bach dan tŷ pan ydech chi’n -dal y’ch llaw ynddi hi. “Nedw,” medde hi, “tyrd -yma, ’ngwas i.”</p> - -<p class='pindent'>Dene fi i mewn. “Dyma iti frechdan jam,” -medde bodo. A rhoddodd frechdan jam dan gamp -i mi. “Tyrd yma, Nedw bach,” medde hi wedyn. -Mi roddodd y gader y tarodd hi fi â’r carp llawr am -eistedd ynddi, ar ganol y llawr.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde hi, “eistedd yn honene â’r -frechdan jam yn dy law, a rho dy draed, fel ene, ar -ffon y gader.” Ac mi ddarum, er bod fy esgidie i’n -fudron.</p> - -<p class='pindent'>Edrychodd hithe arna i. Cymerodd gam yn ol, -ac edrychodd wedyn. Cymerodd gam arall yn ol, -a daliodd i edrych. A dewyrth yn edrych dros ei -hysgwydd hi.</p> - -<p class='pindent'>“John,” medde hi wrth dewyrth toc. Ond pan -drodd hi ei phen ’doedd dewyrth ddim yno. -“John,” medde hi wedyn, ond ddaeth dewyrth -ddim i’r golwg.</p> - -<p class='pindent'>Mi aeth i drôr y dresal, a chymyd cylleth wedi -rhydu oedd yno, ag un llafn iddi wedi torri, a’i rhoi -hi i mi. “Hwde, Nedw,” medde hi, “cadw hon -yn ofalus, a dos adre.”</p> - -<p class='pindent'>Wrth fynd beibio’r penwar bach, pwy oedd yn -eistedd ar garreg â’i ben rhwng ei ddwylo, yn siarad -â fo’i hun bob yn ail ag edrych fel tase fo’n dal i -smocio’r cetyn anweledig yma, ond dewyrth.</p> - -<p class='pindent'>“Cymyd ar ol teulu’i fam mae Nedw,” medde -fo, “mae o run fath a <span class='it'>fo</span> i’r dim.”</p> - -<p class='pindent'>Dene fi’n rhoi clec mawr ar y penwar. Mi -gododd dewyrth ei ben.</p> - -<p class='pindent'>“Ac rwyt ti’n mynd?” medde fo. “Hwde, -machgen i.” Mi aeth i’w boced, a thynnodd swllt -allan, a rhoddodd o yng nghil fy nwrn i gan wincio -arnai, ac edrych yn hir arnai wedyn heb ddeyd dim. -“Wyddest ti be?” medde fo o’r diwedd, tan -ochneidio, “mi leiciwn o waelod fy nghalon tase -d’enw di’n Isaac. Rhed adre rwan.” Ac i ffwrdd -â mi.</p> - -<p class='pindent'>Wedi cyrraedd gwaelod yr allt mi dryches yn ol. -Dene lle roedd dewyrth a bodo ar ben y drws, a -bodo a’i braich ar ysgwydd dewyrth, fel tase dim -wedi bod rhyngddyn nhw, yn edrych ar fy ol i, ac yn -chwifio’u dwylo.</p> - -<p class='pindent'>“Mam,” medde fi ar ol mynd i’r tŷ, “pam fod -Isaac ni yn Isaac?”</p> - -<p class='pindent'>“Ar ol bachgen dewyrth a bodo,” medde mam.</p> - -<p class='pindent'>“Lle mae o, ydio wedi marw?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Rhed, machgen i, i Dyddyn Derw, mewn munud -i nol cnegwarth o laeth, cyn iddyn nhw gychwyn i’r -dre,” medde mam, gan dorri ar fy nhraws i.</p> - -<p class='pindent'>Ac i ffwrdd i Dyddyn Derw â mi. Mi welwn ar -wyneb mam ar y pryd mai dene oedd ore.</p> - -<div><span class='pageno' title='95' id='Page_95'></span><h1>X.—SEC.</h1></div> - -<p class='pindent'>Ddychrynnes i fawr erioed yn fwy na’r nos -Iau cyn y dwaetha. Roedd hi wedi mynd -braidd yn hwyr, ac yn twllu yn o drwm, -a minne’n croesi Pont y Llan. Mae ene adwy yn -ochor y bont, a phren derw mawr, gwag, yn ei -chanol, a gwrych coed cnau mawr bob ochor i’r -ffordd wedyn. Wrth basio’r adwy a’r pren derw, -rhwng twyll a gole, mi welwn rywbeth gwyn yn -estyn allan o ganol y twll, ac yn gneud sŵn gwichlyd,—“Ne-ene-ene.” -Mi roddes neid ac i ffwrdd â -mi fel y fellten. Wedi mynd heibio’r gornel, -mi sefes i wrando, ac mi glywn wedyn y llais yn -uwch a mwy nadlyd,—“Ne-ene-ene-edw, Ne-e-dw.” -Adwaenes o’n syth, a throis yn fy ol. Llais Sec -oedd o. Pwy ydi Sec, fedrai ddim deyd wrthych -chi, ond Eseciel Bingley ydi ei enw fo ar lyfr yr -ysgol, ac y mae o’n byw efo’r hen Jinny’r Gardden, -yn Nhwnt i’r Afon. Dydio fawr o beth, i ddwad -o dŷ Jinny, o achos mae hi ei hun yn garpie, a’i -chroen fel melyn ŵy wedi torri, a ffrïo gormod—yn -grebachlyd, heblaw bod yn rhyw felyn-ddu. -Un ryfedd ydi Jinny. Hi ydi’r wraig sy’n mynd -allan o’r capel i boeri. Mae hi’n eistedd yng -ngwaelod y capel, a reit amal, pan mae’r pregethwr -yn dechre mynd i hwyl, fe gyfyd Jinny yn sydyn, -ac aiff allan i boeri, ac i mewn yn ei hol i wrando, -fel tase dim byd wedi digwydd.</p> - -<p class='pindent'>Daeth Sec ati hi’n sydyn, na ŵyr neb o ble, pan -oeddwn i yn Standard I., a rhoddwyd ynte’n -Standard I. Rydwi yn Standard IV. yrwan, -ond dal yn ffyddlon yn Standard I. y mae Sec o -hyd. Doedd fawr o bwys ymha Standard y basech -chi yn ei roi o, cyn belled ag yr oedd dallt pethe -yn y cwestiwn, ond gan mai Standard I. fu’n -ddigon caredig i’w dderbyn o, mae’n ymddangos -nad ydi ynte am droi ei gefn ar hen ffrynd. Dene -a ddywed Joseph y Titshiar.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, Sec,” medde fi, “be wyt ti’n ei neud -yma?”</p> - -<p class='pindent'>“O-o-es ge-n-n-o-t ti fa-a-ra b-b-ri-i-ith, Ne-ene-edw?” -medde fo.</p> - -<p class='pindent'>Dwad adre o de parti’r Ysgol Sul yr oeddwn i, -ac yr oedd yn naturiol imi fod wedi celcio tipyn -o fara brith, fel y bechgyn erill i gyd, a’r un mor -naturiol i Sec dybio hynny.</p> - -<p class='pindent'>“Oes, was,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Ga-a-i da-a-me-ed?” medde fo,—“i-i-sh-i-o—”</p> - -<p class='pindent'>Ond mi dorres ar ei draws o. “Dene be’ sy’ -i gael am beidio â dwad i’r Ysgol Sul,” medde fi, -ac i ffwrdd â mi, a thros y gamfa, ac i’r Nyrs Goed -Llus. Erbyn hyn roedd hi’n mynd braidd yn dwyll. -Pan yn nyfnder y nyrs,—“Ne-ene-ene—” medde -rhywbeth dan fy nhraed i, ac mi roddes waedd a neid. -Fedrwn i symud dim am funud, a dene’r “Ne-ene-ene—” -hwnnw wedyn dan fy nhraed i. Beth -oedd o ond sŵn bwrlwm y ffos fach dros garreg. -Mi godes fy nghalon, ac ymlaen â fi yn bur ddewr, -nes clywed,—“i-i-ish-sh-sh-i-o—” yn fy ymyl -wedyn, a’m fferodd. Beth oedd o ond cangen -yn rhwbio’r wal.</p> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/i105.jpg' alt='Two boys at a forest path.' id='iid-0007' style='width:80%;height:auto;'/> -<p class='caption'>“<span class='sc'>Y—sy—sy—slum,” medde Sec.</span></p> -</div> - -<p class='pindent'>“Thâl hi ddim fel hyn,” medde fi, “mi â i -yn ol, a rownd y ffordd. Pan eis i at y gamfa, -pwy oedd yn crïo â’i ben arni ond Sec, ac yn dal -rhywbeth yn hongian yn ei law.</p> - -<p class='pindent'>“Bedi’r mater, Sec?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“A-a Ne-ene-edw i-i-ish-i-o-o bw-bw-yd,” medde -Sec. Ac mi ddalltes mai trïo deyd hynny yr oedd -o pan adawes i o. Ond cyn imi fedru ei ateb, -dene fo’n dangos y peth oedd yn ei law i mi.</p> - -<p class='pindent'>“Bedio?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Y-sy-sy-slum,”<a id='r8'/><a href='#f8' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[8]</span></sup></a> medde Sec, “u-u-n by-w-w, -mi-i c-c-ei o a-am d-a-a-me-ed.”</p> - -<p class='pindent'>Ac yn wir i chi, be oedd o ond slum y nos. Roedd -o wedi dwad o hyd iddo yn yr hen geubren derw -wrth Bont y Llan, y lle y bydde fo, gan amlaf, -yn cysgu ynddo y nos, medde fo, er fy syndod i. -Ac mi ddeydodd fod chwaneg yno, ac y cawn i -stoc ohonyn nhw am damed o rywbeth bob dydd. -Roedd pethe’n dechre gloywi erbyn hyn,—a gwyneb -Sec yn llwyd. Wel allan â’r bara brith. Doedd -o, rywsut, ddim mor flasus ar ol gweld gwyneb -Sec. Mi cafodd o i gyd, ac mi wnaeth i minne -gymyd y slum.</p> - -<p class='pindent'>Dene a ’nghychwynnodd i yn ddelar<a id='r9'/><a href='#f9' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[9]</span></sup></a> slumod a -gwningod. Mi ddeydes “nos dawch” wrth Sec, -ac er ei bod hi’n bur dwyll erbyn hyn, roeddwn -i adre heb yn wybod i mi fy hun, wrth feddwl -beth ddeyde’r bechgyn fore drannoeth wrth weld -slum byw gen i yn yr ysgol. Doedd y rhan fwyaf -ohonyn nhw erioed wedi gweld yr un yn nes na’r -awyr.</p> - -<p class='pindent'>Mi cadwes o ym mhoced fy nhrowsus dros y -nos, a’r unig anlwc oedd iddo fo ddwad yn rhydd, -ac i minne dorri orniment wrth ymbalfalu amdano -yn y twllwch. Ond deliais o’n sâff, a chadwes o -dan y gobennydd tan y bore.</p> - -<p class='pindent'>Sôn am boblogiedd,—doedd dim siawns i neb -ond fi bore drannoeth. Chai neb weld y slum, -ond ar yr amod eu bod nhw’n dwad â hanner dwsin -o biwied i’w fwydo, o achos mai ar biwied y mae -o’n byw. Wmffre oedd yn derbyn a chyfri’r -piwied, a minne wedyn yn dangos y slum. Wedi -ei weled o, doedd na byw na marw na chai Robin -bach Ty’n Llidiard y slum yn eiddo iddo fo’i hun. -Roedd o’n barod i roddi unrhyw bris amdano, -medde fo, o feipen i wningen fach. A dene’r -slum yn mynd iddo am wningen. Ond erbyn bore -drannoeth roedd y slum wedi marw. Robin oedd -wedi trïo rhoi pry copyn yn fwyd iddo, ac ynte’n -byw ar y pethe a ddalie pan ar ei aden. A phwy -erioed a welodd bry copyn yn hedeg? Felly, -mi welsom un peth, fod pryfed cop yn wenwyn i -slumod.</p> - -<p class='pindent'>Ar amser chware, dene Sec yn codi ei fys arna i,—</p> - -<p class='pindent'>“En-ne-edw,” medde fo,—“by-by-brech-d-a-an -i m-i-i am sy-sy-slum.”</p> - -<p class='pindent'>A dene fargen. Roedd gen i slum arall yn mynd -i mewn ar ol amser chware, ac mi werthes hwn -hefyd i Robin am wningen. Roedd rhyw wendid -am slumod wedi dwad ato fo. Erbyn hyn roedd gen -i ddwy wningen. Roedd gan amryw o’r bechgyn -wningod, a dene’r gair allan fod Nedw’n barod -i werthu unrhyw nifer o slumod i’r bechgyn am -wningen yr un, neu ryw bris rhesymol arall. Welsoch -chi rotsiwn beth y pnawn hwnnw. Roedd -gan bron bob bachgen yn yr ysgol wningen efo -fo, a chyn gynted ag y troai’r scŵl ei gefn, yn galw -arna i—dydi’r scŵl ddim yn clywed yn dda o gwbwl—ac -yn dangos pen gwningen i mi o’u pocedi,—rhai -o bob math a lliw, gwyllt a dôf. Rydwi’n -siwr fod ene tua naw neu ddeg, i gyd. Amser -chware roedd pawb yn gwthio ei wningen i mi am -slum, a minne heb ddigon o slumod i’r farchnad. Mi -addewes ddyfod â stoc newydd i’r ysgol drannoeth. -Llwyddodd Sec i gael tri neu bedwar imi rywfodd, -yn ystod y nos, ac addawodd beidio â deyd gair -wrth neb amdanyn nhw. O dipyn i beth daeth -holl wningod y lle yn eiddo imi. Ar ol i rai ohonyn -nhw farw, ac i’r gath fwyta dwy, roedd gen i bump -wedyn. Mi gadwes dair a rhoi dwy i Wmffre. -Roedd hynny’n ardderchog, nes iddi ddwad yn -bwnc o fwyd iddyn nhw.</p> - -<p class='pindent'>Mae cael digon o brofant<a id='r10'/><a href='#f10' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[10]</span></sup></a> i gymint ag oedd gen -i o wningod yn dipyn o beth. Mi weles ei bod yn -haws dal piwied i slumod na hynny. Cynghorwn -bawb i gadw slum yn lle gwningen, yn enwedig gan -fod rheswm arall tros ei gadw y cai sôn amdano eto.</p> - -<p class='pindent'>O’r diwedd darfu gwningod y bechgyn. Doedd -gan neb yr un i gynnyg i mi, ac yr oedd pawb -eisio slum. A doedd hi ddim yn deg gwerthu -rhai slumod a rhoi’r lleill. Y peth y methe plant -ei ddallt oedd, ymhle y cawn i ’r holl slumod yma, -ac yr oedd Sec wedi addo peidio â deyd, na gwerthu -rhai ei hun, ar draul colli ei damed. Felly, mi -gefes, rydwi’n meddwl, y peth mae nhw’n ei alw’n -“patent” ar slumod, er nad ydwi ddim yn siwr mod -i’n dallt y peth yn iawn. Er mwyn bod yn siwr, mi -ofynnes i John Roberts, y post, ar y ffordd un diwrnod. -Mae o’n giamstar ar y pethe yma, medde nhw.</p> - -<p class='pindent'>“John Roberts,” medde fi, “bedi ‘patent’?”</p> - -<p class='pindent'>“I be wyt ti’n gofyn, Nedw, ngwas i?” medde -fo’n reit glên.</p> - -<p class='pindent'>“Rydwi’n meddwl, os nad ydwi’n methu, mod -i wedi cael patent ar slumod,” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“Mae’r Brenin Mawr wedi cael patent arnyn -nhw ymhell o dy flaen di, Nedw bach,” medde -John Roberts, yn gwynfanus, a throdd ar ei sawdl.</p> - -<p class='pindent'>Dydwi ddim yn siwr eto, felly, o’r peth; ond -does dim i’w neud ond deyd wrth y bechgyn mai -gen i mae’r patent, a chadw’n ddistaw ynghylch -ei ystyr o. Roedd hi wedi mynd, o dipyn i beth, -i mi rannu ’nghinio efo Sec, a phan fydde pawb -o ’nghwmpas i ar ganol dydd, a’r farchnad yn o -boeth, fe gai Sec y cinio i gyd. Bob yn dipyn -roedd graen go dda yn dechre dwad ar ei wyneb, -a minne’n gwerthu’r slumod am y pris ucha’n -bosib,—pensel lâs, neu feipen, neu addo cnau -daear, a phethe felly.</p> - -<p class='pindent'>Yn sydyn un diwrnod darfu’r slumod hefyd. -Methodd Sec â dwad o hyd i’r un yn unman. -Wyddwn i ar y ddaear beth i’w neud, a minne wedi -cael lot o faip ac addo cnau daear ar dryst, ac Wmffre -a fi wedi eu bwyta nhw, neu neud lanterni maip. -Ac am y feipen ges i gan Willie Ann Huws, roedd -honno’n ddigon maint i neud lantar i ffitio post -llidiard y Plas.</p> - -<p class='pindent'>Un min nos, a minne’n cysidro dros yr amgylchiade, -â ’mhwys ar wal y buarth, pwy a ddaeth heibio ond Sec.</p> - -<p class='pindent'>“Ne-e-edw,” medde fo, “mi-i w-w-wn i ym-ym-mhle -mae sy-slumod.”</p> - -<p class='pindent'>“Ymhle?” medde fi.</p> - -<p class='pindent'>A dene fo’n deyd ei fod wedi gweld rhai’n dwad -allan y nosweth honno o seilin yr ysgol, yn ymyl -y gloch. Ond sut i gael i’r seilin oedd y cwestiwn. -Mi gofiodd Sec am y peth mae nhw’n alw’n fanol,<a id='r11'/><a href='#f11' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[11]</span></sup></a> -uwch ben y cloc mawr yn yr ysgol, a’r llall uwchben -y bôrd y mae’r scŵl yn sgwenu arno.</p> - -<p class='pindent'>Bore drannoeth wedi gweld Wmffre, dyma -fi’n cyhoeddi y bydde gen i slum bob un cyn nos -i bob un yr oeddwn i yn ei ddyled, ac un am ddim -i unrhyw un o’r plant a’i cymere fo ar fy nhelere -i. Roedd y lle yn fyw i gyd yn syth. Ganol dydd, -pan oedd y plant yn mynd allan, mi slipiodd Wmffre -a fi i’r cwpwr llyfre, ac mi addawodd Sec fod yn -ddistaw. Dene bawb allan, a’r rhai oedd yn bwyta -yn yr ysgol yn ol at eu cinio, a Sec yn bwyta fy -nghinio i reit ddistaw. Toc, mi gliriodd pawb, -a dene ni’n dau o’r cwpwr, a dringo ochor y -cloc mawr, i’w dop, yna oddiyno’n codi caead y -manol, ac i mewn i’r seilin. Doedd gennym ni -ddim llai nag ofn, oherwydd dene “shiw” mawr -yn y seilin cyn gynted ag yr aethom i mewn. Wedi -cau’r caead dene dwllwch dudew. Roedd gennym -ni focs o fatshis, gawsom ni gan Sec. Un da am -ddwad o hyd i bethe felly ydio. “Hei,” medde -Wmffre, “dyma un,” ac i’w boced â fo, slum -braf iawn. Erbyn amser canu’r gloch, roeddem -ni wedi dal naw. Cyn inni feddwl am ddwad i -lawr, dene’r gloch yn canu, ac i mewn â’r plant. -“Rwan am y telere,” medde fi wrth Wmffre, -“i’r un sydd eisio slum am ddim. Os meder un -ohonyn nhw ddal hwn, mi caiff o.” Mi godes y -caead yn ddistaw bach. Yr oedd Standard I. bron -odanom ni, ac mi luchies y slum i’w canol nhw. -Dene sgrech fyddarol, a’r scŵl yno. Roedd y sgrech -yma’n ddigon hyd yn oed iddo fo ei chlywed. Mi -glywen y scŵl yn gofyn yn wyllt,—“What’s this?”</p> - -<p class='pindent'>Ddeydodd neb air am funud, ond toc dyma -lais Sec,—“A-sy-sy-sy-slum sy-syr, a-slumsyr.”</p> - -<p class='pindent'>Dene’r tro cynta erioed i neb glywed Sec yn yr -ysgol yn ateb cwestiwn yn gywir.</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Bat,’ you mean,” medde’r scŵl yn wyllt.</p> - -<p class='pindent'>“N-n-o-o b-a-a-at, sy-sy-sy-slumsyr,” medde Sec.</p> - -<p class='pindent'>Gofynnodd y scŵl pwy ddaeth â fo. Wydde -neb ddim, ond gan fod gan Sec rywbeth od bob -dydd yn yr ysgol, edrychodd pawb arno fo.</p> - -<p class='pindent'>“Come out,” medde’r scŵl, ac aeth â fo at ei -ddesc, ac mi cadwodd yno nes cael amser i’w ddyrnu, -a thaflodd y slum allan.</p> - -<p class='pindent'>Safodd Sec fel dur heb glepian, a gwelsom ninne -na thale hi ddim iddo fo gael ei gweir am ddim byd. -A gwyddem mai ei gweir gai o, o achos ni chlepie -Sec ddim arnom ni.</p> - -<p class='pindent'>Tarawyd ar gynllun i’w achub o. Cerddasom -fel cathod ar draws y seilin at y manol arall, sy -uwchben y bôrd y mae’r scŵl yn sgwenu arno. -Mae hwnnw ymhell oddiwrth y ddesc lle y safe -Sec. Symudwyd y caead dipyn bach o’r ffordd. -Roedd Isaac y Graig wrth y bôrd yn gneud sym, -a’r scŵl y tu ol iddo. Methai Isaac neud y sym -yma, a’r scŵl yn dechre malu ewyn. Er mwyn -ceisio tynnu sylw’r plant, dyma fi’n danglo slum -yn eu golwg gerfydd ei goes, ond ni sylwai neb gan -fod Isaac yn methu gneud y sym. Edrychai -pawb yn fanwl ar y bôrd, gan drïo ei helpu trwy -siarad rhwng eu dannedd, rhag ofn i rywun arall -gael ei alw at y bôrd. Gan nad ydi’r scŵl ddim -yn clywed, ryden ni wedi dysgu, i gyd, siarad yn -uchel, heb symud ein dannedd na’n gwefuse. -Methu gneud y sym ddaru Isaac, beth bynnag, -a dene “hold out” iddo fo. Pan oedd y ffon -ar fin dwad i lawr, mi blygodd Wmffre ar fy nhraws -i weld, gan wasgu ar fy mrest, ac ar y funud, pan -drois i fy mhen i ddeyd wrtho am beidio, mi drôdd -y slum gan sgryffinio fy llaw, a gollynges o heb -yn wybod i mi fy hun. Roeddwn i wedi bwriadu -gollwng un ymhellach ymlaen, pan fydde cosb -Sec ar ddigwydd, er mwyn i’r scŵl weld nad oddiwrtho -fo y doi’r slumod, ond nid cyn hynny. Mi -ddisgynnodd y slum yn union ar ben Isaac, ac wedyn -rhyngddo a’r scŵl, gan ddechre crafangu ei drowsus, -a’i ddringo, a dene sgrêch annaearol, a’r plant yn -ferw i gyd. Chawsom ni ddim ond cau’r caead, -nad oeddem ni’n siwr fod pob llygad yn edrych -tuagatom.</p> - -<p class='pindent'>“What’s this again?” medde’r scŵl. Ni atebodd -neb am funud, ond yn y man, ynghanol distawrwydd -mawr, dene ateb o’r pen arall i’r ysgol, -oddiwrth ddesc y scŵl,—</p> - -<p class='pindent'>“A-sy-sy-slum, sy-y-r, slumsyr.”</p> - -<p class='pindent'>Doedd dim posib bod Sec wedi taflu hwn, ac ar -bwys hyn anfonwyd ef i’w le heb ei guro am -y llall chwaith. Mi ochneidiodd Wmffre a fi yn -rhydd wedi gweld arbed Sec rhag ei gosbi.</p> - -<p class='pindent'>Roedd yr ysgol yn ferw, fel y deydes i. Ond -o ble doi’r slumod? Aeth y scŵl a Joseph y Titshiar -allan, wedi cysidro tipyn. Roeddem ni’n gweld -tipyn o’r symudiade trwy hollt bach yng nghaead -y manol. Wedi iddyn nhw fynd, dene fi’n codi’r -caead ac yn edrych i lawr. Gwelodd pawb fi, -a dene tshiars i mi, o achos gwelsant yn syth delere’r -addewid am slum yn rhad,—eu dal wrth iddynt -ddisgyn o’r seilin. Mi wyddwn na ddeyde neb -wrth y scŵl, o achos yr oedd rhai o fechgyn cryfa’r -ysgol ymysg y rhai oedd wedi rhoddi maip a phethe -erill i mi am slumod ar dryst, a gwae neb a achose -iddyn nhw golli eu slumod.</p> - -<p class='pindent'>Dene’r scŵl a Joseph yn ol yn y man, efo rhywbeth -fel tri neu bedwar coes brwsh wedi eu rhwymo -wrth ei gilydd. Caeais y caead pan weles i nhw’n -dwad. Roedd yn hawdd gweled eu hamcan,—edrych -oedd y caead yn peidio â bod wedi symud, -a’r slumod yn dwad y ffordd honno. Eisteddodd -Wmffre a fi ar y caead yn syth. Dene’r ffyn i -fyny, a’u taro yn y caead o hyd ac o hyd, ond -symude fo ddim. “Mae honene’n iawn beth -bynnag,” medde’r scŵl. “Mi drïwn y llall rwan.” -Roedd cymint o ferw a sŵn yn yr ysgol erbyn hyn, -fel nad oedd yn anodd i Wmffre a fi redeg ar draws -y seilin at y llall heb i neb ein clywed ni. Ac -erbyn iddyn nhw gyrraedd a dechre curo’r caead -hwnnw, roeddem ni ill dau yn eistedd yn gyfforddus -arno. Dene ddistawrwydd mawr. Y cwestiwn -i’r plant a ninne oedd, beth wnai’r scŵl.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde fo, “does dim amser i chwilio -mwy tan ar ol yr ysgol. Awn ymlaen yrwan -efo’n gwaith.”</p> - -<p class='pindent'>Ac ymlaen yr aethant, a ninne’n dau reit falch -fod yr hen Sec yn sâff, yn enwedig gan inni fod o -dipyn o fantes iddo ymgodi, trwy fod yn achos -iddo ateb un cwestiwn yn gywir yn yr ysgol unweth -yn ei oes.</p> - -<p class='pindent'>Pnawn Gwener oedd hi. Cyn gynted ag y cawsom -le, i lawr â ni twy’r manol, ac efo ochor yr hen -gloc mawr, ac allan trwy ffenest adre. Llwyddasom -i dalu ein dyled o slumod i bawb oedd wedi prynu -rhai, cyn iddi dwllu’r nosweth honno.</p> - -<p class='pindent'>Roeddem ni’n meddwl mai ni fase popeth fore -Llun, wedi llwyddo i gael slumod i gymint o’r -bechgyn, ac wedi dwad o hyd i stoc newydd, a -pharatoisom ein hunen ar gyfer y ganmolieth, -trwy ofalu dwad i’r ysgol wedi molchi ein gyddfe, -ac iro’n sgidie. Meddyliem wrth glywed y bechgyn -yn canmol, y tynne hynny sylw’r merched. A dene -lle byddem ni i dderbyn eu sylw nhw yn smartiach -na neb. Ond siomwyd ni yn fawr. Chawsom -ni mo’r croeso a ddisgwyliem o lawer. Yn wir, -edrych yn bur ddigalon yr oedd y bechgyn i gyd, -bob tro y deuem i’r golwg, yn enwedig arna i, -ac ambell i un â golwg drymllyd iawn ar ei wyneb,—yn -enwedig o’r rhai oedd wedi prynu slum am -wningen.</p> - -<p class='pindent'>Methem ddallt pethe am dipyn, ond fuom ni -ddim yn rhyw hir iawn heb ddwad i’r gole,—y -slumod oedd i gyd wedi marw, a’r gwningod gennym -ni, a hynny oedd yn spâr o’r maip.</p> - -<p class='pindent'>Wedi bod dan y digalondid hwn o eiddo’r bechgyn -am dipyn, a chysidro yn o drwm, mi ddarun deimlo -mai braidd yn ormod o faich i’w cadw oedd y -gwningod, yn enwedig pan fydde’r bwyd yn brin. -Felly, fe’u gwerthwyd i’r bechgyn yn ol, ar y peth -mae pobol yn alw yn delere rhesymol. Y fargen -ore gês i, oedd darn o gŵyr crydd gan Shoni’r -Pentre am ei wningen o yn ol.</p> - -<p class='pindent'>A dene’r rheswm arall y sonies amdano, pam -ei bod hi’n fwy manteisiol cadw slumod na gwningod,—mae -nhw’n siwr o farw cyn i chi lân flino arnyn -nhw.</p> - -<p class='pindent'>Fel y gallsech feddwl, dipyn yn dwyll ydi hi -ar farchnad Sec yrwan. Ond wedi’r cwbwl, wnaiff -hi mo’r tro iddo lwgu, a ’does dim i neud ond imi -ddal i rannu fy nghinio efo fo, nes i’r cnau daear -fod yn addfed. Rydwi’n dallt arno fo nad oes -mo’i well am eu ffeindio nhw.</p> - -<hr class='footnotemark'/> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_8'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f8'><a href='#r8'>[8]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'>Ystlum=<span class='it'>bat</span>.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_9'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f9'><a href='#r9'>[9]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'>Ddelar=<span class='it'>dealer</span>.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_10'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f10'><a href='#r10'>[10]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'><span class='it'>Provender.</span></p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_11'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f11'><a href='#r11'>[11]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'><span class='it'>Manhole.</span></p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<div><span class='pageno' title='106' id='Page_106'></span><h1>XI.—GWYNT Y DWYRAIN.</h1></div> - -<p class='pindent'>Fe wydde mam yn dda am wynt y dwyrain -ers tro byd, o achos y fo oedd yn dwad â’i -bronteitus hi, ond wydde hi fawr tan yn -ddiweddar am y dwyrain ei hun, ond bod y doethion -yn byw yno, a’r seren honno wedi cychwyn oddiyno. -A’r unig anhawster y gweles i mam yn ei gael -o’r Beibil erioed oedd paham yr oedd y doethion -yn hoffi byw yn y dwyrain, a’r fan honno yn gartref -i’w wynt o. A hefyd sut na fase’r Beibil yn deyd -rhywbeth eu bod nhw’n diodde oddiwrth y fronteitus. -O achos, medde hi, roedd yn amhosibl -i bobol fyw yng nghanol gwynt y dwyrain heb -y fronteitus, os oedd, pobol fel hi, mor bell o’r -dwyrain, yn dioddef oddiwrtho. Cododd y mater -yn yr Ysgol Sul unweth, a gofynnodd y cwestiwn -i’r hen Bitar, ei hathraw, neu Pitar Isaac Roberts, -fel y bydd hi yn ei alw,—mae mam yn rhoi ei enw -llawn ar bawb yn wastad. Ateb Pitar Isaac oedd -nad oedd bronteitus ddim wedi codi yn y cyfnod -hwnnw, mai’r cyntaf yn y byd i’w gael o oedd -Teitus yr apostol, y dyn y sgwennodd Paul ato, -a phobol erill wedi ei gatshio oddiwrtho. Ameu’r -esboniad ene braidd yr oedd nhad, ond nid oedd -waeth iddo dewi. Y mae gair yr hen Bitar yn -ddeddf i mam bob amser.</p> - -<p class='pindent'>Doedd dim yn blino mam yn debyg i wynt y -dwyrain, a’r syndod ydoedd ei bod yn dallt mai -gwynt y dwyrain oedd hi pan nad oedd gwynt o -gwbwl. Mi fum i lawer gwaith yn sefyll allan nes -bod wedi rhynnu, yn dal pluen i fyny yn fy llaw -i edrych oedd ene wynt pan oedd mam yn y tŷ -yn cwyno oddiwrth y fronteitus, ac yn beio gwynt -y dwyrain, a’r bluen heb symud dim.</p> - -<p class='pindent'>Pan oedden ni’n byw yn yr hen dŷ roedd mam -yn gwybod yn iawn cyn i’r fronteitus ddechre -ymha gyfeiriad yr oedd y dwyrain, oherwydd -’roedd hi wedi sylwi lawer gwaith mai pan chwythe’r -gwynt ar draws y Foel Fawr y bydde’i brest hi’n -gaeth. Doedd hi’n cymyd fawr o sylw o’r caethiwed -a gai hi pan chwythe’r gwynt dros Lwyn y Brain, -a hithe’n glychu ei thraed wrth ddwad o’r capel. -Ac oherwydd fod ein tŷ ni yn gwynebu’n union -tua’r Foel Fawr y bu raid inni ei adael. Yr oedd -hynny ychydig ar ol i Huw fy mrawd fynd i Ffrainc. -Y mae ein tŷ ni rwan yr ochor arall i’r Foel.</p> - -<p class='pindent'>Tŷ unig ydi’r tŷ newydd, yng ngodre’r Foel, -ddim ymhell o’r “<span class='it'>Black Crow</span>.” Ac ar nosweithie -twyll y gaea ’does dim i’w glywed ond y gwynt -yn chwythu yn y derw yn nhop yr ardd, a’r pistyll -bach sy’n ymyl y cyt moch, a sein y “<span class='it'>Black Crow</span>,” -yn cwyno wrth ysgwyd yn y gwynt. Ac am yn -hir ar ol inni ddwad yno, doedd dim gwynt yn -taro’r drws fel yn yr hen dŷ. A da oedd hynny, -neu mi fase’r drws yn agor o hyd, oherwydd ’does -dim ond darn o glicied arno fo, a honno’n agor -ar ddim.</p> - -<p class='pindent'>Un nosweth yn y gaea ene, doedd dim byd yn y -capel, a doedd Abram y Fron ddim yn digwydd cael -ffitie. Y tŷ agosa i ni ydi’r Fron, ac y mae Abram -yn diodde bob mis oddiwrth ffitie. A’r adeg -honno y fi sy’n gorfod rhedeg i’r Llan,—pellter -o ddwy filltir,—i nol asaffeta i rwbio cledre ei -ddwylo a gwadne ei draed o. Peth da, medde -nhw, ydi asaffeta, ond i chi ei gymyd drwy -eich dwylo a’ch traed. Gwn i mai peth ofnadwy -ydio wrth ei gymyd drwy’ch ceg. Lawer gwaith -y rhedes i nol asaffeta i Abram pan oedd y glaw -yn patshio, a sein y “<span class='it'>Black Crow</span>” yn sgrechian, -a’r nos mor dwyll nes i chi fethu gweld eich llaw. -Ond fel roedd y gore, doedd Abram ddim yn -sâl na dim byd yn y capel y nosweth yma, fel yr -oedd hi’n nosweth i mewn arna i.</p> - -<p class='pindent'>A’r nosweth yma, hefyd, roedd pawb gartre. A -lle digalon sydd yma ar ol hanner awr wedi saith -yrŵan, yn enwedig pan nad ydi Huw ddim gartre, -ac Wmffre a fi yn byw ymhell oddiwrth ei gilydd. -Am saith o’r gloch ar nosweth fel hyn mae’r swper -wedi ei glirio, a’r plant lleia yn eu gwlâu. Wedi -golchi’r llestri y mae nhad a mam yn tynnu eu -cadeirie at y tân, neu’n hytrach mae nhad yn tynnu’r -sgrîn, a mam y setl, ac os ydw inne am dân, ’does -dim i’w neud ond eistedd ar y blocyn. Dechre -smocio ac edrych i’r simdde y mae nhad fel rheol, -a dechre gweu neu wnïo y mae mam, a gorffen -trwy bendympian.</p> - -<p class='pindent'>Ar ol i mam olchi’r llestri y nosweth hon, mi -gymerodd pawb eu lle,—nhad â’i draed ar y ffendar, -yn smocio a gneud cyrls o’r mŵg, a’u gwylio’n -toddi i’w gilydd, ac yna’n mynd yn un llinynne -i fyny’r simdde. Arhosai nes i’r llinyn ola ddiflannu, -yna mi ddechreue wedyn ar neud y cyrls mŵg, -a hynny am allan o bob hyd, heb gofio o gwbwl -fod yr amser yn mynd. Yr ochor arall roedd mam -yn gweu, ac am dipyn clywid sŵn y gweill yn -clician yn gyson, yna’n arafu, a sefyll. Edrych -trwy’r Beibil yr oeddwn i am adnod â’r gair -“echdoe” ynddi. Dene’r tasg buddiol a gawsom -gan yr athraw y Sul cynt. Ac am y tro roedd -Wmffre a fi wedi penderfynu trio. Gwyddwn -pam fod y gweill wedi sefyll heb imi edrych. Dene -lle roedden nhw ar lin mam, yn suddo’n ddyfnach, -ddyfnach i’w glin hi o hyd, a’i dwylo yn llithro -o dipyn i beth heibio ei hochor, a’i phen yn dwad -i lawr gam a cham yn gyson, nes dwad i fan neilltuol. -Yna, mi golle’r balans, ac i lawr â fo. Arfer mam -ar ol y sgytiad yma bob amser ydi deffro’n sydyn, -edrych arna i a ydwi’n gneud rhywbeth o’i le, -yna cau ei llygid, a’i phen yn cychwyn ar yr un -daith wedyn. Dan swyn y symud yma ar ben -mam, mi anghofies chwilio am y gair “echdoe.” -Ac roedd nhad yr un mor ddiddorol a hithe. -Pwysai ef ei benelinoedd ar ei benneglinie, edrychai’n -syn i fyny’r simdde, ac o amgylch ei ben yr oedd -yr awyr yn llawn cyrls mŵg, yn troi’n llinynne. -Yr unig sŵn oedd tipiade’r cloc bach, yr oedd y -cloc mawr wedi stopio ar ol inni ddwad i’r tŷ newydd, -gan fod nhad wedi methu ei osod o’n union,—a -gwich ysgafn fel dechre bronteitus o frest mam. -Ni chlywech hi’n anadlu o gwbwl. Dene beth -ydwi wedi sylwi lawer gwaith, nad ydech chi -byth yn clywed pobol yn anadlu pan fyddan nhw -yn pendympian. A hefyd sŵn “w-pŵ, w-pŵ, -w-pŵ,” araf o gyfeiriad nhad, wrth y gwaith pwysig -o neud cyrls mŵg. Wrth glywed y wich yn dechre -ym mrest mam, dechreues betruso beth oedd -cysylltiad gwynt y dwyrain â’r fronteitus tybed. -Mi chwilies bob man yn esboniad Idrisyn o dan y -geirie “dwyrain,” “doethion,” “gwynt,” a “seren,” -ymhob lle y cofiwn eu bod yn y Beibil, ond ches -i ddim goleuni. Dene’r fantes y mae’n debyg -o roddi chwilio am eirie fel “echdoe,” ac felly -ymlaen, yn dasg yn yr Ysgol Sul, oherwydd wyddoch -chi byth pa bryd y daw gwybodaeth o’u lle nhw -yn y Beibil yn handi, fel ar adeg fel hyn i mi. Yna -eis i edrych y geiriadur—Geiriadur Dr. Davies—dan -yr un geirie, ond doedd dim i’w gael am -gysylltiad gwynt y dwyrain â bronteitus. Yna -eis i edrych dan yr enw Teitus, ond doedd dim -byd ar hwnnw chwaith. O dipyn i beth eis i -feddwl ymhle yr oedd y dwyrain tybed. Ar fy -nglinie ar gader wrth ben y bwrdd yr oeddwn i ar y -pryd, yn pwyso mhen ar fy nwylo a’m penelinoedd -ar y bwrdd. Yna eis i feddwl am y doethion, -ac ymhen tipyn mi welwn y seren yn codi yn y -dwyrain, a’r doethion yn dwad yn un haid ar ei -hol hi. Haid o bobol dduon oedden nhw, yn -rhuthro ar draws ei gilydd, yn ddigon i ddychrynnu -gwraig â babi bach ganddi, a rhedeg am y cyntaf -roedden nhw am Fethlehem. Ar y funud pan -oedden nhw yn nesu at y lle, dene ddyrnod annaearol -imi ar bont fy nhrwyn, nes imi weld miloedd o -sêr, ond dim un doethyn yn eu dilyn. Neidiodd -mam ar ei thraed, a phan welodd beth oedd yn -bod, dene hi’n dechre llefaru. Wedi bod yn -pendympian oeddwn inne a mhen i wedi llithro’n -sydyn o’n nwylo gan ddyfod i gyfarfyddiad heb -ei ddisgwyl â Geiriadur Dr. Davies. Wedi imi -olchi nhrwyn oddiwrth y gwaed, safodd mam uwch fy -mhen yn traddodi araith rymus ar beryglon pendympian -fel gwendid ym mywyd bachgen gobeithiol -deg oed. A’r unig sŵn a glywn pan oedd hi’n -cael ei gwynt ati oedd tipiade’r cloc bach, y wich -fach yn ei brest hi, ac “w-pŵ, w-pŵ, w-pŵ,” -cyson o gyfeiriad nhad. Ar adeg fel hyn pan -fydd y wich fach yn dechre, feder mam byth siarad -yn hir, a meddiennes inne fy hun mewn amynedd, -gan wybod y bydde popeth wedi llonyddu’n fuan. -Mi orffenes olchi nhrwyn ac aeth hithe i’w lle -i weu, a dene gliciade’r gweill yn dechre mor gyson -â thipiade’r cloc. O dipyn i beth arafai’r gweill, -a chodes inne mhen ar ol y gwaith ofer o chwilio -am “Teitus” i wylio pen mam yn dechre gwyro -o gam i gam nes dwad at y dibyn, yna,—i lawr. -Bob tro y digwydde hyn, neidiai i fyny, ac mi -ddechreue eilweth ar y gweu, ac yna trwy’r un cwrs -drachefn. Ar ol y trydydd cwymp o eiddo ei -phen ysgydwodd ei hun, a gofynnodd i nhad yn -hanner chwyrn, fel tase hi wedi digio wrtho am -beidio â’i hateb eyn iddi hi ofyn iddo,—</p> - -<p class='pindent'>“Edward, ymhle mae Belgiam?”</p> - -<p class='pindent'>Cymerodd nhad ei amser i neud hanner dwsin -o gyrls mŵg, ac edrych arnyn nhw’n diflannu’n -llinynne,—</p> - -<p class='pindent'>“T’wnt i Wrecsam,” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Sut ydech chi’n deyd hynny?” medde mam -yn hanner blin.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, trwy Wrecsam mae pawb yn mynd yno,” -medde nhad, a dechreuodd gyrlio mŵg wedyn.</p> - -<p class='pindent'>Dechreuodd y pendwmpian drachefn, a dechreuodd -y pen wyro, a gwyro bob yn fodfedd, a modfedd, -nes cyrraedd y jerc. Neidiodd mam i fyny eilweth,—</p> - -<p class='pindent'>“Edward,” medde hi, “ymhle mae Wrecsam?”</p> - -<p class='pindent'>“T’wnt i Gaer,” medde nhad, ac yn ei flaen i -blethu mŵg.</p> - -<p class='pindent'>“O!” medde mam, a bodlonodd.</p> - -<p class='pindent'>Dechreuodd mam weu wedyn am ysbaid, nes ei -gorchfygu gan y pendympian, ac i lawr â’r pen,—hyd -y jerc. Yna neidiodd mam, trodd at nhad, -a gofynnodd,—</p> - -<p class='pindent'>“Ond Edward, ymhle mae Caer?”</p> - -<p class='pindent'>“T’wnt i Wyddgrug,” medde nhad, gan ddal -gyda’r gwaith cyrlio mŵg.</p> - -<p class='pindent'>Ond yr oedd mam wedi deffro drwyddi erbyn -hyn. “Nid t’wnt i le’n y byd ydwi’n feddwl, -Edward,” medde hi, “ond prun ai’r ffordd ene, -neu’r ffordd ene, neu’r ffordd ene, neu’r ffordd -ene, y mae Belgiam,” gan bwyntio at y tân, y -drws, y grisie, a’r ffenest, yn ei thro, gan fod y -pedwar hyn un ymhob ochor i’r tŷ.</p> - -<p class='pindent'>Deffrôdd hyn nhad hefyd. Trodd ati’n bwyllog. -Edrychodd arni’n hir a syn, a mam â’i phen ar -un ochor fel Robin Goch yn chwilio am beryg, -a’i bys yng nghornel ei cheg yn disgwyl wrtho.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, Ann,” medde fo, “fedra i ddim deyd, -o achos tydwi ddim yn siŵr o gyfeiriad llefydd o’r -tŷ newydd yma.”</p> - -<p class='pindent'>Y gwir ydi na fu o erioed yn siŵr, o’r hen dŷ -chwaith, ond bod yn dda cael rhyw esgus i mam -pan fydde hi wedi deffro’n derfynol o’i phendympian.</p> - -<p class='pindent'>“Y cwbwl wn i,” medde fo, “ydi fod Belgiam -‘rywle yn Ffrainc,’ fel y bydd y bechgyn yma’n -deyd.”</p> - -<p class='pindent'>Doedd hyn ddim yn ddigon i mam. Roedd arni -eisio gwybod i ba gyfeiriad yr oedd Belgiam o’r -tŷ. A doedd na byw na marw na cheisiwn i gael -allan hynny iddi. Ond wedyn peth annifyr i -fachgen yn Standard IV. ydi bradychu ei anwybodaeth -trwy chwilio’r map am le y gŵyr pawb amdano.</p> - -<p class='pindent'>Ond ’roedd mam yn benderfynol o gael gwybod -nes i lythyr ddwad ryw fore oddiwrth Huw. -Yna collodd bob diddordeb ym Melgiam. Roedd -o wedi mynd i rywle arall medde fo yn hwnnw, -na wyddem ni ddim amdano. Pwy alwodd y -min nos hwnnw ond Mr. Edwards y gweinidog, -ac y mae mam yn dangos pob un o lythyre Huw -iddo fo. Wedi iddo ddarllen y llythyr, dyma -mam yn troi ato fo, ac yn gofyn, “Lle ’rydech -chi’n deyd y mae Huw, Mr. Edwards?”</p> - -<div class='figcenter'> -<img src='images/i123.jpg' alt='A family sits in their home.' id='iid-0008' style='width:80%;height:auto;'/> -<p class='caption'>“<span class='sc'>Edward, ymhle mae Belgiam.</span>”</p> -</div> - -<p class='pindent'>“Yn yr un fan, ym Melgium mae’n siŵr,” ebe -Mr. Edwards.</p> - -<p class='pindent'>“Ai yn Ffrainc y mae’r Pink ene hefyd?” -medde hi.</p> - -<p class='pindent'>“Pa Pink, Mrs. Roberts?” ebe Mr. Edwards.</p> - -<p class='pindent'>“Dydio’n deyd ei fod o mewn rhyw le o’r enw -Pink,” medde mam. Methodd Mr. Edwards ei -dallt hi am funud, nes imi ddangos y frawddeg -iddo lle y dywedai Huw, “don’t trouble about -me, I am in the pink.”</p> - -<p class='pindent'>Bu Mr. Edwards yn hir yn trio dallt y frawddeg, â’i -gefn atom. Yna trodd atom â’i lygid yn gochion, gan -ddeyd mai lle ym Melgium yn ddiau oedd y Pink yma.</p> - -<p class='pindent'>“Mr. Edwards,” medde mam, “ymhle mae -Belgiam?” Dywedodd ynte mai yng ngogledd -Ffrainc. “Ond yr hyn sydd arna i eisio wybod,” -medde mam, “ydi prun ai’r ffordd ene, neu’r -ffordd ene, neu’r ffordd ene, neu’r ffordd ene y mae -o?” gan gyfeirio at bedwar pared y tŷ.</p> - -<p class='pindent'>“Dowch i’r drws, Mrs. Roberts,” ebe Mr. Edwards, -“welwch chi’r ceiliog gwynt acw ar dô’r ‘<span class='it'>Black -Crow</span>?’ ”</p> - -<p class='pindent'>“Gwela,” medde mam.</p> - -<p class='pindent'>“Welwch chi’r llythrenne N. E. S. W. acw o’i -gwmpas o?” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Gwela,” medde mam.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” ebe Mr. Edwards, “pan y mae pen y -ceiliog bron yn cyfeirio tua’r E. yna, gan droi -oddiwrth yr S., y mae o’n cyfeirio tua Belgium.”</p> - -<p class='pindent'>“Be mae’r ‘E’ ene yn ei feddwl?” medde mam.</p> - -<p class='pindent'>“ ‘East,’ neu yn Gymraeg ‘Dwyrain,’ ” medde -Mr. Edwards.</p> - -<p class='pindent'>“Y dwyrain! Pam fod y ceiliog â’i ben weithie -i’r dwyrain?” medde hi.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” medde Mr. Edwards, “pan fo’r gwynt -yn chwythu o’r dwyrain, y mae pen y ceiliog yn -troi tuag yno.”</p> - -<p class='pindent'>“Gwynt Belgiam ydi gwynt y dwyrain te?” -medde hi yn wyllt.</p> - -<p class='pindent'>“Ia, os mynnwch chi,” medde ynte dan wenu.</p> - -<p class='pindent'>Gwelwodd mam, dechreuodd ei gwefuse grynu, -ac aeth i’r tŷ. Gwelodd Mr. Edwards fod y sôn -am Belgium wedi ei chyffwrdd, ac aeth ymaith -heb ddeyd gair.</p> - -<p class='pindent'>Ar ol swper y nosweth honno, aeth mam dros -stori Mr. Edwards yn fanwl i nhad. “Rwan, -felly,” medde hi, “mae grât y gegin yma i’r -gogledd; a’r grisie i’r de; y ffenest i’r gorllewin; -a’r drws i’r dwyrain, wedi’r cwbl, fel yn yr hen -dŷ. Pan y mae’r mŵg yn taro i lawr, gwynt -y gogledd ydi hwnnw, pan y mae’r gwynt i’r drws, -gwynt y dwyrain ydi hwnnw, pan y mae’r ffenest -yn ysgwyd, dene wynt y gorllewin, ac yr wyt ti -ac Isaac, Nedw, yn mynd tua’r de i’ch gwlâu.”</p> - -<p class='pindent'>“Os felly,” medde fi, “mae ffenest fy llofft i -i’r dwyrain. Mae’n dda na dydech chi ddim yn -cysgu yn y llofft honno efo’ch bronteitus.”</p> - -<p class='pindent'>Bu nhad yn smocio tipyn, a mam yn pendympian, -ar ol yr ymgom yma. Yna aeth pawb i’w gwlâu.</p> - -<p class='pindent'>Erbyn y nosweth wedyn, roedd mam wedi cael -diwrnod o gysidro, Ar ol swper, dene hi’n gofyn reit -sydyn i nhad oedd o’n peidio â ngweld i’n llwytach -nag arfer. “Oes genot ti boen yn rhywle, Nedw?” -medde hi.</p> - -<p class='pindent'>“Yr ydw i’n iawn,” medde fi. “Nhroed i -ydi’r unig le gwan arna i.”</p> - -<p class='pindent'>“Dydwi ddim yn siŵr o hynny,” medde hi, -“mae gen i ofn fod yr hen lofft ene uwchben y -siambar yn rhy oer iti, machgen i. Ac y mae Isaac -yn pesychu tipyn yn ddiweddar. Mi newidiwn -ni heno, eiff dy dad a finne i honno, ac mi gewch -chithe ddwad i hon uwchben y gegin.”</p> - -<p class='pindent'>“Dydi gwynt y dwyrain ddim yn blino troed -bachgen a’i brifodd drwy syrthio o ben pren eirin. -Chlywes i rioed fod y fronteitus ar draed neb,” -medde fi.</p> - -<p class='pindent'>Ond, gan fod mam yn deyd, ’doedd dim arall -i fod. Yr oedd un peth cysurus yn y llofft newydd—wynebu’r -gorllewin, cartre Jinny Williams, yr -oedd y ffenest, ac yr oedd yn fwy cyfforddus o -lawer, a chysges hyd yn oed ynghynt na nhad -y nosweth honno, o achos chlywes i mono fo’n -chwyrnu. A ’doeddwn i’n clywed dim oddiwrth -wynt y dwyrain oedd yn chwythu i ddannedd -ffenest y llofft arall.</p> - -<p class='pindent'>Rywbryd ynghanol y nos, mi glywes nhad yn -gweiddi, “Ann, Ann, lle rydech chi?” heb neb -yn ateb. Gwaeddodd nhad wedyn, a dene lais -mam, annhebyg iawn i’w llais hi hefyd, yn ateb -yn fain, o’r pellter, “Yn y fan yma.”</p> - -<p class='pindent'>Taniodd nhad fatshen, ac ymddengys iddo weld -mam yn eistedd ar gader, yn ei becon nos, ac wedi -codi’r bleinds, yn edrych i’r twllwch dudew tua’r -dwyrain.</p> - -<p class='pindent'>“Ann,” medde nhad yn floesg, “bedi peth -fel hyn da?—eistedd yn y fan ene berfedd nos yn -edrych i’r twllwch, heb ddim ond eich becon nos -amdanoch!”</p> - -<p class='pindent'>“O!” medde mam, yn yr un llais main, “methu -cysgu roeddwn i, rhaid fod y tipyn caws ene gawsom -ni i swper wedi gneud drwg imi,—fedrai byth -gysgu ar ol caws,—a chan ei bod hi’n nosweth -glos, mi ddois yma i edrych oedd y wawr ar dorri, -o achos mi gwelwn hi o’r ffenest yma gan ei bod -hi’n edrych tua’r dwyrain.” Ac yr oedd ei llais -hi’n mynd yn feinach, feinach, nes darfod yn lân -ar y gair ola.</p> - -<p class='pindent'>“Dowch i’ch gwely, Ann bach,” medde nhad, -ynte mewn llais meinach nag a glywes i rioed ganddo -fo, o achos baswr ydio, “mae bod yn y fan ene -â gwynt y dwyrain ar y ffenest yn ddigon am y’ch -bywyd chi. Ac mae arnai ofn, Ann bach, y bydd -hi’n hir, hir, hir iawn cyn i’r wawr yr ydech chi’n -disgwyl amdani dorri.” A meinach, meinach yr -âi ei lais ynte hefyd, nes darfod yn lân ar y gair ola.</p> - -<p class='pindent'>Y peth nesa a glywn i oedd nhad yn diffodd y -gannwyll, a’r ddau yn y twllwch, heb ddeyd gair -wrth ei gilydd yn torri i sobian yn ddilywodreth. -A’r unig reswm y medrwn i ei gasglu dros hynny -oedd fod y nos mor dwyll, a’r wawr mor hir yn -torri. Rhyfedd fod dau mewn oed a synnwyr -hefyd yn beichio crïo am fod y wawr yn hir yn -torri.</p> - -<p class='pindent'>Wrth frecwest bore drannoeth, gofynnodd mam -i mi a oeddwn yn teimlo’r llofft uwchben y siambar -yn glos iawn pan oeddwn yno, ei bod hi’n dechre -credu’n wir fod gair Dr. Huws yn ddigon iawn -mai amod iechyd oedd i bawb agor eu ffenestri -y nos, ei bod hi ers tro yn cael cur yn ei phen yn -y boreue, ac yn mynd oddiwrth ei bwyd yn arw.</p> - -<p class='pindent'>“Wel,” meddwn inne, “dene’r peth gore yrwan -y mae pawb ar eu lwfans.”</p> - -<p class='pindent'>“Wedi’r cwbwl,” medde mam, “does dim -tebyg i awyr iach.”</p> - -<p class='pindent'>Y diwrnod hwnnw gwelwn fod pen y ceiliog -tua’r “E,” ac er hynny nad oedd fawr o wich -ym mrest mam.</p> - -<p class='pindent'>Wrth fynd i’n gwlâu medde hi wrthai, “Nedw, -gofala agor dy ffenest heno. Mi agorwn inne’n -ffenest hefyd.”</p> - -<p class='pindent'>“Gwynt y dwyrain ydi hi,” medde fi, “ac -y mae’n beryg i chi gael bronteitus.”</p> - -<p class='pindent'>Gwelodd mam fod gwaith esbonio. Daeth yn ei -hol, gosododd y gannwyll ar y bwrdd, ac eisteddodd -ar y setl. Yn ei gweld fel hyn, eisteddodd nhad -ar y sgrin, a minne ar y blocyn.</p> - -<p class='pindent'>“Wyddoch chi,” medde mam yn bwyllog, -“rydwi wedi meddwl llawer am y peth, ac wedi -dwad i’r penderfyniad nad oes a wnelo gwynt y -dwyrain ddim â’r fronteitus, o achos dydio ddim -arnai weithie pan y mae gwynt cry o’r dwyrain. -Ond rhaid i chi drwsio’r glicied, hefyd,” medde -hi wrth nhad, “cyn i storm ohono fo ddwad.”</p> - -<p class='pindent'>“Mae pawb yn meddwl,” medde fi, “mai -gwynt y dwyrain sy’n codi bronteitus.”</p> - -<p class='pindent'>“Dydio ddim yn wir,” medde mam yn bendant. -“Dene Dei Hurt yrwan sydd yn stesion y dre, -yn dwad yno o’i ben a’i bastwn ei hun efo’i chwisl. -Mae o’n chwislo, ac y mae’r trên ymhen tipyn -yn mynd. Mae o’n meddwl fod y trên yn mynd -am ei fod o’n chwislo, ond mynd wnae’r trên prun -bynnag a fydde Dei yno druan ai peidio. Ac y -mae hi yr un fath efo’r fronteitus yn siŵr iti. -Weithie mi ddaw pan fydd gwynt y dwyrain yn -chwythu, ac weithie mi ddaw hebddo.”</p> - -<p class='pindent'>Cysgodd mam y nosweth honno â gwynt y -dwyrain yn chwythu ar ei gwyneb, a chododd yn -llawen bore drannoeth, am nad oedd wedi rhoi’r -fronteitus iddi.</p> - -<p class='pindent'>Ymhen diwrnod neu ddau dyma lythyr oddiwrth -Huw yn deyd ei fod yn mynd i gael “leave” ymhen -yr wythnos, ac y bydde fo adre nos Lun wythnos -i’r nesa. Ac yr oedd mam uwchben ei digon. -Parhaodd y gwynt i chwythu o’r dwyrain ar hyd -yr wythnos honno, a mam yn y drws y rhan fwyaf -o’r dydd, a’r awel yn chwythu ar ei gwyneb drwy’r -nos, heb iddi gael bronteitus o gwbwl.</p> - -<p class='pindent'>Daeth y diwrnod i Huw ddwad adre, ac yr oeddwn -i wedi disgrifio i mi fy hun lawer gwaith sut y doi -o i’r tŷ. Pan ddoi Huw i mewn, agorai’r drws -bob amser yn sydyn ac yn llydan, a doi fel awel -o wynt ar ddiwrnod heulog a gwên bob amser ar -ei wyneb. Ddaru chi sylwi fod yn ddigon hawdd -nabod cymeriad dyn oddiwrth y ffordd y mae -o’n agor y drws a dwad i’r tŷ? Ond ’does gen i -ddim amser i ddeyd chwaneg ar y pen ene heddyw.</p> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde mam pan ddois i o’r ysgol, -“dos i’r Llan i edrych am dun salmon reit neis, -fedrai ddim meddwl am ddim mwy wrth fodd Huw.” -Ac mi redes inne ynghynt na chynted gallwn, -ac mi ddois â thun salmon reit helaeth gan nad -oedd salmon wedi bod yn y tŷ ers blynyddoedd, -er bod ei gael yn tolli ar ein lwfans cig ni. Bu -mam trwy’r pnawn yn gneud cacen datws, a chacen -gri, pethe wrth fodd Huw.</p> - -<p class='pindent'>Daeth nhad o’r gwaith, ymolchodd, a rhoddodd -ei ddillad gore. Dydio byth yn gneud hynny ganol -wythnos ond ar adeg cyfarfod pregethu, neu ddiolch -am y cynhaea, neu ginio clwb—dydio byth yn dwad -i de parti’r Ysgol Sul. Ac arhosodd heb ei dê, dim -ond rhyw damed bach i aros pryd.</p> - -<p class='pindent'>Daeth y nos, ac un dwyll oedd hi, ac yr oedd -gwynt y dwyrain wedi codi’n storm er y bore. -“Mae ene un cysur,” medde mam, “mae o’n -cael y gwynt o’i du i ddwad dros y môr ene,”—ac -aeth i’r drws. Doedd dim i’w glywed ond y -gwynt yn llwyn top yr ardd, a sein y “<span class='it'>Black Crow</span>” -yn sgrechian yn wyllt. Aeth nhad i lawr y ffordd -dipyn. Yna ymhen ennyd taflodd mam ei ffedog -dros ei phen ac aeth ar ei ol, a minne’n aros yn y -tŷ rhag i’r gath fynd ar y bwrdd. Daeth y ddau -yn eu hole, ac arosasant fel yr oeddynt am ychydig. -Tynasant eu pethe yn y man, ac eisteddodd nhad -ar y sgrîn a mam ar y setl. “Wyddoch chi be,” -medde nhad, “mae gwynt y dwyrain yma’n oer -hefyd.”</p> - -<p class='pindent'>“Ddim mor oer chwaith ag y base rhwfun yn -meddwl,” medde mam, a chododd i fynd i’r drws -wedyn. Caeodd o wedi syllu’n hir i’r twllwch, -a daeth yn ol. Ymhen tipyn dene’r drws yn agor -yn sydyn, nes taro yn erbyn y pared. “Huw!” -medde ni ill tri ar unweth. A dene’r plant lleia, -oedd yn eu gwlâu, i gyd ar eu traed. Ond doedd -yno ddim heblaw pwff o wynt, a daeth “bŵ-ŵ-ŵ-ŵ” -mawr i’r tŷ efo fo. Chwythodd yr almanac -oddiar y wal, a diffoddodd y gannwyll, cyn i neb -fagu calon i gau’r drws. Yn y man codes i a chaues -o. A bu gwrando distaw, maith, tan syllu i’r tân. -“Bŵ-ŵ-ŵ-ŵ,” medde gwynt y dwyrain, yn awr -ac eilweth mewn llais bâs dyfn o dan y drws, ond -ni chlywem ddim sŵn arall yn unman.</p> - -<p class='pindent'>Ddaeth Huw ddim y nosweth honno, ac aeth -pawb i’w gwlâu heb y salmon. Wedi meddwl, -doedd neb yn hidio rhyw lawer am salmon. Ac -er ei bod yn storm, cadwodd mam y ffenest yn agored -trwy’r nos i gael awyr iach. A medrodd ddisgrifio -i’r dim fel y torrodd y wawr o dipyn i beth fore -drannoeth. Un iawn am ddisgrifio ydi hi pan -fydd hi mewn hwyl. Ac ni chlowyd y drws chwaith -y nosweth honno, ac yr oedd yn rhaid i rywun -godi’n barhaus i’w gau, am fod y gwynt o hyd yn -ei chwythu’n agored.</p> - -<p class='pindent'>Erbyn y nosweth wedyn, roedd mam wedi ail -newid ei meddwl am gysylltiad gwynt y dwyrain -â’r fronteitus. Caeodd y ffenest yn dyn, er mai -gwynt y dwyrain—y gwynt oedd wedi lladd ei -chur yn y pen—oedd yn chwythu. Clowyd y -drws a rhoddwyd sach yr aelwyd o dano. Ac yr -oedd hi’n mynd i’w gwely, a’i llygid yn gochion, -ei phen yn drwm, a’r fronteitus arni nes methu -anadlu bron.</p> - -<p class='pindent'>Dene’r bore drannoeth y daeth y llythyr melyn -hwnnw o’r War Offis, yn galw Huw—ein Huw ni—yn -nymbar rhywbeth neu’i gilydd, a’r tipyn papur -hwnnw ynddo fo, o gydymdeimlad wedi’i brintio, -oddiwrth y brenin.</p> - -<p class='pindent'>Fedra i ddim tynnu o fy meddwl rwan y nosweth -honno wrth yr Hen Ffynnon, pan oedd Huw a -finne yno am ddau o’r gloch y bore.</p> - -<div><span class='pageno' title='121' id='Page_121'></span><h1>XII.—IFAN OWEN TY’N LLWYN.</h1></div> - -<p class='pindent'>“Nedw,” medde Betsen Jones y crydd pan es -â thipyn o datws iddi oddiwrth mam un -diwrnod, “be sy ar dy ddwylo di’n -gwaedu?”</p> - -<p class='pindent'>“Taro’r ddafad yma mewn carreg ddaru mi,” -medde fi.</p> - -<p class='pindent'>“ ’Rargen fawr,” medde hi, “mae dy ddwylo di’n -llawn defed. Wyddost ti sut i’w mendio nhw? -Galw yng ngefel Tomos Owen y gô a gofyn am gael -molchi dy ddwylo yn y dŵr y mae o’n oeri haearn -ynddo fo, bob dydd wrth fynd adre o’r ysgol, ac mi -gei weld y clirian nhw i gyd ond iti beidio â sychu -dy ddwylo, ond gadael i’r dŵr sychu arnyn nhw -ohono’i hun.”</p> - -<p class='pindent'>Mi ddarum, ac mi ffeindies mai dyn clên iawn ydi -Tomos Owen, hoff iawn o stori, ac o dipyn i beth, -aeth Wmffre a fi ac ynte’n hen ffrindie, ac arhosem -yno am gom bob dydd wrth alw i mi ’molchi nwylo. -Dyn go newydd yn yr ardal ydio, wedi cymyd yr efel -pan fu farw William Pitars.</p> - -<p class='pindent'>Un diwrnod yr ha dwaetha roedd hi’n llethol o -boeth, ac yn bygwth trane trwy’r pnawn. Roedd -Wmffre a fi’n cychwyn adre wedi bod dipyn yn hwy -na’r gweddill o’r plant, oherwydd castie Joseph y -Titshar. O’n blaene ni roedd ene nifer o fechgyn -yn mynd tuag efel Tomos Owen tan gomio. Dene -daran sydyn, a mellten, a tharan wedyn. Ac i -ffwrdd â phob un ar sgruth a throi i’r efel. Ac ni -chawsom ninne ond cyrraedd y drws na ddaeth yn -gafod ofnadwy o law trane, ac yr oedd y mellt yn -ddychrynllyd. Roedd pawb wedi dychrynu, a -Tomos Owen yn ceisio ein diddanu. Wrth ei weld -mor rydd, dene Morus yr Allt yn mentro gofyn -iddo,—“Tomos Owen, o ble ’rydech chi’n dwad?”</p> - -<p class='pindent'>“O Lanfangu, machgen i,” medde Tomos Owen.</p> - -<p class='pindent'>“Sut le ydio?” medde Morus.</p> - -<p class='pindent'>Ddeydodd Tomos Owen ddim byd am dipyn. -“Meddwl amdano fo y bum i trwy’r pnawn,” medde -fo yn y man. “Mae’r pnawn poeth yma yn fy -atgoffa am bnawn poeth tebyg iddo fo dro’n ol yn -Llanfangu, pnawn pur ryfedd. Fasech chi’n leicio -cael hanes y pnawn hwnnw?”</p> - -<p class='pindent'>“Basen,” medde pawb.</p> - -<p class='pindent'>“I ddechre,” medde fo, “rhaid i mi ddeyd sut -le ydi Llanfangu, ac mi ddechreua i yn y dechre. -Dene’r peth gore am wn i.” Ac aeth Tomos Owen -ymlaen gyda’i stori, a dyma hi,—</p> - -<p class='pindent'>“Lle rhyfeddol o dawel ydi Llanfangu,” medde fo, -“a’i Eglwys a’i fynwent yn ei ganol. Mwy o lawer -iawn ydi trigolion y fynwent na thrigolion y Llan ei -hun. Hwyrach mai dene’r rheswm pam fod y lle -mor rhyfeddol o dawel, mai ymostwng y mae o, fel y -dyle pob lle, i lywodraeth y mwyafrif. Welwch -chi’r un fynedfa ohono fo, ac y mae ei beder ffordd -fel tase nhw’n darfod ryw ganllath o’r Llan. Wedyn -’does dim i’w weled ond mynyddoedd, a brynie, a -choedwigoedd, ar bob tu. Lle ydio fase’n taro -bardd neu freuddwydiwr fel cilfach bell o sŵn y -boen sy’n y byd. Ac wedi’r cwbwl, ei le amlyca o, -mhlant i, ydi’r fynwent.</p> - -<p class='pindent'>“A’r pnawn crasboeth yma o fis Mehefin, roedd -o’n ymddangos fel pe na base yno leiafrif o gwbwl, a -bod y mwyafrif wedi gadael eu cartref yn y fynwent, -a thrawsfeddiannu pob tŷ a thwlc o fewn y lle. Mor -dawel oedd hi yno ag y gellid clywed yn glir hen gloc -mawr yr ysgol bob dydd yn tipian cyn belled a -buarth y <span class='it'>Crown</span>. Doedd na siw na miw arall ond -y sŵn hwnnw na ellwch chi mo’i ddeffinio, sy’n yr -awyr pan fo popeth yn berffaith dawel. Rhygnai -ceffyl ei garn yrŵan ac yn y man ar gerryg llawr -stabal y <span class='it'>Crown</span>, ac mi clywech o’n rhoi ambell gno -ar ei fwyd rhwng ysbeidie o dawelwch, fel pe na -base arno ddim angen am fwy o fwyd nag a fase’n -ei gynnal i freuddwydio, ac mai cipio tamed rhwng -y golygfeydd yr oedd o. Yr unig sŵn arall y -gallsech chi ei glywed o’r ffordd fawr oedd cliciade -gweill yr hen Farged Roberts y Gwŷdd, a ddoi’n -ysbeidie di-reol trwy’r drws agored. Ac mae’n rhaid -ei bod hi’n dawel felly. Ac yr oedd yn reit hawdd -dychmygu cyflwr yr hen Farged ar y pryd,—mai -gweu yr oedd hi, a phendympian bob yn ail. O -dipyn i beth mi dawelodd hithe’n llwyr, ac ni -welech unrhyw arwydd o fywyd o’r cyfeiriad hwnnw, -ond y gath, a chwareuai ar garreg drws y ffrynt â -hynny oedd yng ngweddill o’r bellen ddafedd ar ol -iddi ei rholio yno trwy ddrws y cefn ac i lawr yr ardd -a heibio talcen y tŷ.”</p> - -<p class='pindent'>“ ’Rargen fawr,” medde Wmffre dan chwerthin.</p> - -<p class='pindent'>“Mae o’n wired a’r pader i ti,” medde Tomos -Owen.</p> - -<p class='pindent'>“Toc,” medde fo, “dene sŵn traed yn dwad o’r -pellter o gyfeiriad Allt y Felin, a gŵr bynheddig yr -olwg arno fo, yn dwad i lawr tua chanol y Llan a’r -fynwent. Daeth Elin Huws Nymbar Ten i’r drws, -ac ar ei chyfer yr ochor arall yr oedd Leisa Ifans -Nymbar Nain, yn disgwyl yn ddyfal am i’r gŵr -diarth ddwad heibio.”</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Dyn diarth, Elin Huws,’ medde Leisa Ifans.</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Gŵr bynheddig, Leisa Ifans,’ medde Elin Huws.</p> - -<p class='pindent'>“Mi ddaeth y gŵr bynheddig heibio iddyn nhw,—</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Sut ydech chi heddyw, Elin Huws a Leisa -Ifans?’ medde fo. Mi swiliodd y ddwy, a gwrido, -a rhoi cyrtsi iddo fo, ond ddeydodd yr un o’r ddwy -air.</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Pwy oedd o, tybed?’ medde’r ddwy efo’i -gilydd, wedi iddo basio, yr un fath a chi’r plant mewn -dosbarth holi ac ateb. Ac er na fedren nhw yn eu -byw ddyfalu pwy oedd y dyn diarth, roedden -nhw’n bur falch fod un gŵr bynheddig yn y byd -mawr, llydan, yn eu nabod nhw.</p> - -<p class='pindent'>“Ar y funud, dene sŵn curo ysgafn o’r fynwent -fel tase hithe hefyd yn ymysgwyd wrth sŵn troed -y gŵr diarth. A daliodd y curo’n gyson, a chryfhau -bob curiad. I’r fynwent â’r gŵr diarth ar ei union. -Roedd ei ddyfodiad wedi bywiogi tipyn ar drigolion -y tuallan i’r fynwent, ac roedd hi’n debyg fel tase -fo’n gneud yr un peth i rai o’r trigolion y tumewn. -Aeth y gŵr bynheddig heibio cornel yr Eglwys tua’r -sŵn curo. Y tu arall i’r Eglwys yr oedd gŵr ar ei -linie o flaen carreg fedd dywodfaen, cŷn yn y naill -law, morthwyl yn y llall, a phot jam llawn o ddŵr -budr, a cherpyn, ar lawr wrth ei ochor o. Roedd -golwg go fywiog ar y gŵr yma erbyn hyn, pan -ddaeth y gŵr bynheddig wyneb yn wyneb ag o, ac -yr oedd curiade’i forthwyl yn seinio dros y lle.</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Wel, Lias Tomos,’ medde’r gŵr bynheddig yn -bwyllog, ‘sut mae hi’n dwad ymlaen?’</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Da iawn, da iawn, syr,’ medde Lias Tomos.</p> - -<p class='pindent'>“Ar y garreg fedd, mewn llythrenne newydd, oedd -yn amlwg yn ffrwyth ymdrech ddiweddar Lias Tomos, -roedd y geirie yma,—</p> - -<div class='lgc' style=''> <!-- rend=';' --> -<p class='line'> </p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>AC HEFYD</span></p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>AM</span></p> -<p class='line'>ELIN OWEN,</p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>PRIOD Y DYWEDEDIG IFAN OWEN,</span></p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>YR HON A FU FA</span></p> -<p class='line'> </p> -</div> <!-- end rend --> - -<p class='noindent'>“Fel hyn welwch.” A dene Tomos Owen yn -sgwenu’r peth ar ddarn o bapur i ddangos i ni fel -yr oedd o.</p> - -<p class='pindent'>“Dene cyn belled ag yr oedd ffrwyth llafur Lias -Tomos yn cyrraedd,” medde fo.</p> - -<p class='pindent'>“Mi drychodd y gŵr bynheddig ar y geirie yma, -ac wedyn yn ddwys a hir ar eirie twyll, dipyn yn -aneglur, uwchlaw iddyn nhw,” medde Tomos Owen.</p> - -<p class='pindent'>Ddeydodd o run gair am dipyn wedyn, a ninne’n -ofni anadlu, gan y gwyddem fod rhywbeth mawr ar -ei feddwl o. Ysgydwodd ei hun toc, ac aeth yn ei -flaen. Ac medde fo,—</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Ac mae o wedi marw ers deunaw mlynedd -ar higien?’ medde Lias Tomos gan weithio’r -llythyren “r.”</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Ydi, ydi,’ ebe’r gŵr bynheddig, a dwyster ei -wedd yn dyfnhau.</p> - -<p class='pindent'>“A dyma’r geirie.” A sgwenodd Tomos Owen y -geirie ar bapur. Edrychodd arnyn nhw’n hir, yna -dangosodd nhw i ni. A dyma nhw,—</p> - -<div class='lgc' style=''> <!-- rend=';' --> -<p class='line'> </p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>ER SERCHUS GOFFADWERIAETH</span></p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>AM</span></p> -<p class='line'>IFAN OWEN,</p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>TY’N LLWYN, O’R PLWYF HWN,</span></p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>YR HWN A FU FARW RHAGFYR 2IL, 1891,</span></p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>YN 39AIN MLWYDD OED.</span></p> -<p class='line'>—</p> -<p class='line'><span style='font-size:smaller'>“Yn nghanol ein bywyd yr ydym yn angau.”</span></p> -<p class='line'> </p> -</div> <!-- end rend --> - -<p class='pindent'>“Ochneidiodd y gŵr bynheddig,” medde fo, -“a throdd draw. Ochneidiodd Lias Tomos, -ynte, ochenaid swyddogol, a daliodd i weithio’r -llythyren ‘r’.”</p> - -<p class='pindent'>Cododd Tomos Owen ar ei draed, ac aeth i edrych -trwy’r ffenest, a ninne fel llygod, a’r trane’n rhuo’r -tuallan, a’r glaw fel tase rhywun yn ei dywallt o -fwcedi. Daeth yn ei ol, ac ysgydwodd ei hun fel pe -tase fo’n trio ’i ddeffro ei hun. Ac aeth yn ei flaen.</p> - -<p class='pindent'>“Ryw ddegllath oddiwrth y garreg yma,” medde -fo, “roedd carreg farmor odidog. Ac am ysbaid -wedyn edrychai’r gŵr bynheddig i bobman yn y -fynwent ond ar garreg dywodfaen Ifan Owen a’i -wraig, ac ar y garreg farmor ddegllath i ffwrdd. Ac -mi ddeyda i chi’r rheswm pam.</p> - -<p class='pindent'>“Does dim Ty’n Llwyn yn bod i blant heddyw,—dim -ond lle yng ngodre Coed y Garth o’r enw Cyt -y Bugiel. Ond mi fu Ty’n Llwyn yno unweth, a -chenhedlaeth ar ol cenhedlaeth yn byw ynddo fo,—yn -cael eu geni ynddo, yn priodi ohono; yn gofidio, -a llawenhau; yn pechu a chrefydda; yn torri clonne -a’u cyfannu; yn diodde a marw. Ac un o’r rhai -ola i fynd drwy’r driniaeth yno oedd Ifan Owen.</p> - -<p class='pindent'>“Er nad oedd mynd i fyw i Dy’n Llwyn yn rhyw -ddyrchafiad mawr, mi lawenychodd Ifan Owen â -chalon lawn pan aeth yno o’r capel, fore ei briodi -ag Elin y Llety, â’i wraig ifanc yn pwyso ar ei -fraich. Mi lawenhaodd uwch ben geni pob un o’i -blant, ac mi ddiolchodd yn ddwys i’r Brenin Mawr -bob tro y dychwelai’i wraig yn ol i’r gornel. Mi -ddioddefodd Ifan Owen hefyd wrth edrych i wynebe ’i -wraig a’i blant, a’r diodde yma a’i hanfonodd o i’w -fedd yn beder ar bymtheg ar higien oed.”</p> - -<p class='pindent'>Rhwng popeth, roedden ni wedi rhyw hanner -ddychrynu. Mi wnaeth hanes Ifan Owen yn -priodi i mi gofio am briodas Lisi’r Pentre, ac Elis y -Graig wedi cael hanner pwys o reis i luchio am ei -phen, ond yn ei dywallt yn dawel ar lawr pan oedd -pawb arall yn lluchio, am ei fod o’n swil. Ac er mai -Elis oedd yn eistedd yn fy ochr i yn yr efel, roedd -arnai ormod o ofn i edliw’r peth iddo fo.</p> - -<p class='pindent'>“Tŷ â hanner ei do’n wellt, a’i hanner yn slaets, -a slabie cerryg, a thywyrch, oedd Ty’n Llwyn,” -medde Tomos Owen. “Roedd ei lawr yn bridd, -ag eithrio carreg yr aelwyd, a’r garreg oedd dan -draed Elin Owen yn y gornel y mage hi ei phlant -ynddi, a’r garreg oedd yn y gornel arall dan linie -Ifan Owen rhag i’r llawr pridd godi crydcymale ar -ei benneglinie, gan mor gyson yr oedd o arnyn -nhw yn y gornel honno. A doedd dim llun -carped yn unman, dim ond dau ddarn sach, -gymint â chadache poced, ar y ddwy garreg o bob -tu i’r aelwyd.</p> - -<p class='pindent'>“Y tu ol i Dy’n Llwyn yr oedd nyrs fawr o goed -pinwydd,—cartre mebyd ffesants y plas. O flaen -y tŷ dan garreg y rhiniog roedd ffos ddŵr. Ac -wedi nos, anamal y clywid dim sŵn oddiallan ond -sgrech ambell ffesant a ddychrynid gan heliwr, a -murmur parhaus y ffos. Ac yn nyfnder nos sŵn -ceffyl Mr. Richmond, ffarm y Daran Fawr, yn dwad -adre o un o dafarne’r Llan, a sŵn y marchogwr ei hun -yn rhygnu rhegi trigolion yr ardal am na wnai’r -un ohonyn nhw ymostwng i’w wasanaethu o fel y -dylent, ac ynte’n Sais. Ac ni bu storm drane er y -dyddie hynny heb i blant Ty’n Llwyn gofio am -Mr. Richmond y Daran Fawr.</p> - -<p class='pindent'>“Gwas yr Hafod oedd Ifan Owen. Mi gode gyda’r -wawr, a dychwelai adre gyda’r machlud, hyd yn -oed yn yr ha. Prin oedd ei gyflog o, ond medrai -Elin Owen ei estyn cyn belled â neb heb neud -gwyrth. A chyda help ambell i gypaned o laeth -enwyn a meipen, magodd ei phlant heb iddyn nhw -fawr erioed wybod beth oedd eisio bwyd.</p> - -<p class='pindent'>“Ond mi ddaeth tro ar fyd, ac mi ddechreuodd -Ifan Owen nychu. Daliodd Mr. Huws yr Hafod o, -gefn dydd gole, yn pwyso ar ei fforch ar ganol cae, ac -mi gwyliodd o am ddeng munud heb weld osgo -ynddo i symud. Rhoddodd wers o’r ysgrythur iddo -ar olwgwasanaeth, ac mi rhybuddiodd o na fedre fo -ddim goddef hynny wedyn. Ond mi daliodd o -drachefn ymhen deuddydd yn eistedd ar garreg yng -nghanol cae, pan ddylase fo fod yn agor ffos, ac mi -hysbysodd o mai gartref oedd y lle i orffwyso. -Mae’n wir fod Ifan Owen newydd gael cwrs o -besychu nes bod bron darfod amdano. Ond roedd -Mr. Huws, druan ohono, yn bur drwm ei glyw ar adeg -felly. Mi blediodd Ifan Owen yn ddwys ger ei fron -dros ei wraig a’i blant, ac mi fentrodd hyd yn oed -gyfadde iddo fo ei nychtod. Ateb Mr. Huws oedd -fod rhybuddio unweth yn ddigon, nad hospitol oedd -yr Hafod, ond ffarm, ac mai dynion cryfion oedd -eisio ar ffarm. A chan y cydnabyddid Mr. Huws yn -grefyddwr selog, dylid ei gymyd ar ei air. A gwir a -ddeydodd o mai ffarm oedd yr Hafod. Ffarm fwyaf -yr ardal oedd hi, â deugien o wartheg godro ynddi, -a dwy fil o ddefed ar ei moelydd. A rhyfedd oedd -dylni Ifan Owen os camgymerodd yr Hafod o -bobman am hospitol.</p> - -<p class='pindent'>“Mi drodd Ifan Owen tuag adre i ddeyd wrth ei -wraig nad oedd o’n weithiwr yn yr Hafod mwy. -Mi drychodd hithe arno am dipyn, ond gwelodd ei -wyneb yn llwydo fwyfwy, yna mi drodd ei gwyneb -a syllodd yn gadarn i’r tân. Lle da, mhlant i, ydi -tân am sychu dagre, hyd yn oed cyn iddyn nhw -adael cartre. Mi grwydrodd Ifan Owen lawer o -ffarm i ffarm, ond nid oedd ar neb eisio gweithiwr -a ddaliwyd yn gorffwyso gefn dydd gole. Mi fu -ymhobman yn ei dro ond gyda Mr. Richmond, y -Daran Fawr. Doedd unrhyw was yn ddigon -rhyfygus i’w iselhau ei hun trwy ofyn am waith i -Mr. Richmond pe tase rhithyn o obaith am le yn -rhywle arall, o achos onid Mr. Richmond oedd y -gŵr, ar ddiwedd cynhaea gwlyb, a regodd Dduw -o dop y dâs. Roedd yr ardal yn ofni cynhaea gwlyb -arall am y beiddgarwch ysgymun yma. Ac mi -draddododd Mr. Huws yr Hafod araith ddwys i’w -weision ar barchedigaeth. O achos ofnai Mr. Huws -Dduw, a chredai mai Duw a lywodraethai’i gynhaea -o.”</p> - -<p class='pindent'>Yr oedd golwg ofnadwy ar Tomos Owen erbyn -hyn, a wyddem ni ddim yn iawn pa un ai bod efo -fo yn yr efel, neu allan yn y trane oedd fwya dychrynllyd. -Roedd o’n cerdded o gwmpas yr efel ers -meityn ac yn bwrlymu siarad, a’i lygid o’n wyllt ac -yn gochion. Yn y fan yma mi safodd yn sydyn, a -bu am dipyn heb ddeyd dim, a ninne’n edrych ar -ein gilydd, a Wil Tŷ Hen yn rhyw ddechre crio. -Eisteddodd Tomos Owen i lawr, a dechreuodd wedyn -yn fwy tawel, a chryndod yn ei lais.</p> - -<p class='pindent'>“Wel, mhlant i,” medde fo’n ddwys, “mi -feddyliodd Ifan Owen gymint am ei gyflwr di-waith -nes anghofio’i nychtod, ac mi ddaeth rhyw nerth -iddo i grwydro na feddyliodd erioed amdano. A -thystiai bob nos wedi chwilota cyson trwy’r dydd -nad oedd o wedi blino dim. Pan gyrhaeddodd o -adre un nosweth roedd y ddau blentyn ienga yn eu -gwlâu, a’r ddau hyna,—Hannah a John,—wrth eu -swper. Sgrifennu roedd Hannah ei henw ar -damed o fara efo gwaelodion tun trieg, a John yn ei -fwynhau’i hun trwy ddotio at ffurf ei ddannedd -mewn brechdan doddion. Roedd Jane Jones, Pant -yr Afon, wedi galw yno’n ystod y dydd efo’r toddion. -Gwas ffarm oedd ei gŵr bithe, ond roedd hi wedi cael -dau botied o’r ffarm ar ol priodas y ferch hyna yno. -Ac roedd gan Ifan Owen, ynte, newydd da,—roedd -o wedi cyfarfod â Mrs. Huws yr Hafod yn ystod y -dydd, a hithe wedi deyd wrtho y cawse fo gwpaned -o laeth enwyn yn rhad ond i rywun fynd i’w nol. -Aeth John, y bachgen hyna, yno drannoeth i’w -nol o, ac mi gafodd nid yn unig dunied o laeth, ond -dwy feipen braf hefyd. Pan ddychwelodd Ifan Owen -o’i grwydriade y nosweth honno, wylodd Elin -Owen mewn diolchgarwch distaw, mhlant i, wrth y -tân am fod y byd mor rhyfeddol o garedig wrth bobol -ar lawr. Ac mi ddiolchodd Ifan Owen, ynte, ar -ddiwedd y dydd, yn wresocach nag erioed, ar y -tamaid carreg las a’r darn sach, am hael drugaredde -Rhagluniaeth. Roedd o’n pwysleisio nad oedden -nhw eto wedi eu darostwng i fara sych. Ac er nad -oedd o ’n cofio, yng ngrym ei ddiolchgarwch, ddim -ond am y nosweth honno, gwir a ddeydodd,—ia, -gwir a ddeydodd o, canys roedd Rhagluniaeth wedi -darparu digon o ddŵr genau hyd yn oed iddyn nhw -i fwydo’u bara. Oedd, roedd digon o hwnnw.”</p> - -<p class='pindent'>Ac yn y fan yma cododd wedyn a phoerodd i -bendraw’r efel. Erbyn hyn roedd pawb yn edrych -arno fel tase ganddo gyrn ar ei ben. A fynte’n -ddyn diarth hefyd. Dyna’r pnawn rhyfedda aeth -dros ein penne ni. Dene fo’n eiste ac yn gafael -mewn morthwyl, ac yn dechre siarad wedyn gan gadw -amser ar yr eingion am dipyn efo’r morthwyl yma.</p> - -<p class='pindent'>“Ond darfu’r llaeth enwyn,” medde fo, “a’r -maip, a’r trïeg, a’r toddion, a nosweth ryfedd oedd -honno y bu raid i Ifan ac Elin Owen fod o bnawn un -diwrnod tan drannoeth heb damed, rhag i’r plant -ddysgu beth oedd eisio bwyd. A nhw’n myfyrio ar -eu dyfodol o flaen ychydig farwor, y goedwig yn -llethol dawel, a hyd yn oed y ffrwd wedi distewi yn -eu myfyrdod nhw, dene sŵn rhoncian ymlaen o’r -tuallan,—gŵr y Daran Fawr oedd yn pasio, ac yn -melltithio’r Cymry rhwng rhegfeydd am na wnae nhw -ymostwng i’w wasanaethu o, gan bwysleisio gogoniant -llachar y genedl y tarddai o ohoni hi.</p> - -<p class='pindent'>“Mi wrandawodd y ddau arno fo’n dwad, yn -pasio heibio, ac yn mynd, nes i’r sŵn golli yn y -pellter. Edrychodd Ifan Owen ym myw llygid ei -wraig, edrychodd hithe i fyw ei lygid yntau, y ddau -am y llwyta,—ond cochni annaearol y marwor oedd -yn tywynnu ar eu gwedd.</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Wel,’ medde Ifan Owen toc, ‘yfory amdani.’</p> - -<p class='pindent'>“Mi ddechreuodd gwefuse Elin Owen grynu, ond -ddaeth cysgod deigryn ddim i’w llygid hi. Ond -bore drannoeth roedd ei gobennydd hi’n wlyb -ddiferol, am fod ei gŵr wedi ei ddarostwng i ofyn -am waith i ŵr y Daran Fawr, o achos gwydde hithe’n -rhy dda na pharche’r ardal byth mwy neb fase’n -ymostwng i weithio iddo fo. Ond wedi’r cwbwl beth -sydd i ddyn i’w neud, â’i blant yn gwelwi bob dydd?</p> - -<p class='pindent'>“Mi gafodd Ifan Owen waith yn y Daran Fawr, -ac ymhen yr wythnos mi ddaeth â chwe swllt i -Elin,—chwe swllt, mhlant i,—chwe swllt yr wythnos -a’i fwyd oedd cyflog Ifan Owen i wynebu’i deulu. -Ar bnawn y dydd cynta o Ragfyr, mi ddaeth -Mr. Richmond ato i ddeyd bod yn rhaid iddo fynd -dros y nos honno i nol glo. A thaith bell oedd y -daith i’r glo. Mi gychwyunid un min nos, a theithio -trwy’r nos, a dwad yn ol ddyfnder nos drannoeth. -Welai Ifan Owen fawr o ddim yn hyn nes i -Mr. Richmond enwi’r cyffyle,—Bocsar, hen geffyl -musgrell a bregus oedd un, a cheffyl ifanc newydd ei -dorri i lawr oedd y llall. Roedd Ifan Owen yn ofni’r -ceffyl ifanc yn fawr, o achos mi wydde fwy am ei -nychtod na neb arall,—na hyd yn oed ei wraig ei hun.</p> - -<p class='pindent'>“Nosweth oleu, rhwng ysbeidie o fwrw eira oedd -y nosweth honno, a chaenen o eira tros y wlad. -Rhaid oedd mynd ddwy filltir cyn cyrraedd Llanfangu -ei hun, ac wedyn i’r mynydd, a ffordd anial, -unig, am filltiroedd maith oedd y ffordd fynydd. -Mi elwid rhan o’r mynydd, oedd ar godiad tir, yn -Faes y Lladron, o achos bod traddodiad ar droed -mai yno y llechai’r lladron ddyddie pedoli’r gwartheg -a mynd â nhw i Loeger, ac ysbeilio porthmyn ar eu -ffordd yn ol. Anodd oedd gweld y ffordd fynydd -ar nos eira, ac roedd Elin Owen yn meddwl yn -bryderus trwy’r nos am hynt ei phriod.</p> - -<p class='pindent'>“Roedd hi’n bwrw eira wedyn drannoeth, ac -Elin Owen yn dwad o’r siop fin nos lle bu hi’n toddi -tipyn ar y ddyled efo’r cyflog. Ar y funud honno -roedd yr awyr yn glir, y sêr yn fflamio mwy nag arfer, -a’r wlad yn wen ddisglair dan y gawod oedd newydd -ddisgyn, ac Elin Owen yn brysio adre at ei phlant -dan synfyfyrio uwchben eu rhagolygon. Mi wibiodd -seren ar draws yr awyr, a chododd hithe ei golwg i -edrych arni. Wedi ei dilyn nes iddi ddiffodd, mi -dynnodd ei golwg yn ol ar y ffordd fawr. A gwelai -rywun yn siglo dwad i’w chyfarfod gan sefyll o’i -blaen. Fferrodd ei gwaed pan adnabu hi ei osgo. -Pwy oedd o ond Ifan Owen ei gŵr, a hithe’n tybio ei -fod o ymhell iawn o’r fan honno.</p> - -<p class='pindent'>“ ‘Ifan,’ medde hi, ‘be ydech chi’n ei neud yma?’</p> - -<p class='pindent'>“Atebodd Ifan ddim un gair iddi, ond aeth heibio -iddi gan edrych yn ofnadwy ddwys. Mi drodd -hithe drach ei chefn i alw arno eilweth. Ond doedd -Ifan Owen ddim yno, na siw na miw amdano. Mi -drychodd Elin Owen yn wyllt ar y ffordd fawr, ond -doedd ôl ei draed ddim yno chwaith.</p> - -<p class='pindent'>“Na, mhlant i,” medde fo â chrec yn ei lais, -“doedd Ifan Owen ddim yno, a ’dallse fo ddim bod -yno, o achos ar y funud honno roedd o newydd -orwedd i orffwys, am ei dro ola ar ganol ei waith, ar -allt Maes y Lladron. Yn gorwedd ar draws ei draed -roedd olwyn trol, ac ar ei gorff lwyth o lo. Yn ei -ymyl roedd hen geffyl yn gruddfan gan guro’i ben ar -y ddaear, ac yn y pellter clywid sŵn myglyd carne -ceffyl ifanc yn carlamu trwy’r eira, a’i gadwyne’n -llusgo ar ei ol. Roedd y sŵn yn cyrraedd ymhell, ond -er pelled ei gylch, roedd trigfanne dyn ymhellach.</p> - -<p class='pindent'>“O’r diwedd mi dawelodd y cynnwrf. Doedd -dim sŵn yn unman,—dim ond siffrwd yr eira ar lyn -oedd yng ngwaelod yr allt. Disgynnai’n gyson gan -wynnu’n ddiwyd a charuaidd hen geffyl llonydd, a -throl lo, a nyddu’n dyner gwrlid dros wyneb y -gorffwyswr tawel dan y llwyth. O achos doedd yno -neb ond yr Un a daenellai’r eira, i ddiweddu Ifan -Owen Ty’n Llwyn.”</p> - -<p class='pindent'>Wedi deyd hyn, mi drychodd Tomos Owen yn -hir i’r lle tân heb gymyd arno ei fod o’n gwybod ein -bod ni yno. “Ddoi di adre?” medde fi wrth -Wmffre, a dene ni’n rhyw ymysgwyd tipyn gan -feddwl llithro allan. Deffrodd hyn Tomos Owen,—</p> - -<p class='pindent'>“O ia,” medde fo’n siriol, “sôn am bnawn crasboeth -o fis Mehefin fel hwn oeddwn i ar y dechre, -yntê? Wel, ar y pnawn crasboeth yma o Fehefin, -mi safe John, mab Ifan Owen, fel gwrbynheddig ar -lan bedd ei rieni. Wedi methu’n hir, mi drodd o’r -diwedd ac mi syllodd ar y garreg, wedyn mi drodd -ei wyneb at y garreg farmor. Casglodd ei boer, -anadlodd yn drwm, ond mi ymataliodd. Tarodd i’w -ben yn sydyn y gellid sarhau hyd yn oed boeryn wrth -ei fwrw ar ambell fedd.” A gwenodd Tomos Owen -yn hir tan edrych tua’r drws fel tase fo wedi -anghofio wedyn ein bod ni yno. Roedd y glaw wedi -stopio erbyn hyn, ac mi gododd pawb i fynd allan. -Cododd Tomos Owen ar ei draed hefyd. Wmffre a -fi oedd y ddau ola’n mynd drwy’r drws. Tynnodd -Wmffre at fy nghôt ac mi aethom i’n dau yn ein hole.</p> - -<p class='pindent'>“Tomos Owen,” medde Wmffre, “Ar fedd pwy -yr oedd y garreg farmor,—ar fedd Mr. Huws yr -Hafod neu fedd Mr. Richmond y Daran Fawr?”</p> - -<p class='pindent'>“Dydio fawr o bwys, mhlant i,” medde Tomos -Owen, tan wenu, “ewch adre rwan, mae hi’n codi’n -braf ar ol y storm,—dacw i chi bont<a id='r12'/><a href='#f12' style='text-decoration:none'><sup><span style='font-size:0.9em'>[12]</span></sup></a> law. A dydio -fawr o bwys gan y dyn a wlychodd yn y storm pan -wêl o ’r bont law. Diolch am bob pont law’n tê, -mhlant i?”</p> - -<p class='pindent'>Ac i ffwrdd â ni. Ond wrth fynd drwy’r drws mi -glywem Tomos Owen yn deyd rhyngddo a fo ei hun, -dan ddechre curo’r eingion,—“Do, mi welodd Jac fy -mrawd bont law y pnawn hwnnw.”</p> - -<hr class='footnotemark'/> - -<div class='footnote'> -<table summary='footnote_12'> -<colgroup> -<col span='1' class='footnoteid'/> -<col span='1'/> -</colgroup> -<tr><td style='vertical-align:top;'> -<div class='footnote-id' id='f12'><a href='#r12'>[12]</a></div> -</td><td> - -<p class='pindent'>Pont law=enfys, <span class='it'>rainbow</span>.</p> - -</td></tr> -</table> -</div> - -<p class='line' style='text-align:center;margin-top:1.5em;'>DIWEDD.</p> - -<hr class='tbk101'/> - -<p class='line' style='margin-top:2em;font-size:1.1em;font-weight:bold;'><a id='notes'></a>Transcriber’s Notes:</p> - -<p class='noindent'>Spelling and punctuation have been left as in the original. -Some illustrations have been moved slightly from their original positions -to keep paragraphs intact.</p> - -<p class='line'> </p> - -<p class='noindent'>[End of <span class='it'>Nedw</span> by Edward Tegla Davies]</p> - -<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDW ***</div> -<div style='text-align:left'> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Updated editions will replace the previous one—the old editions will -be renamed. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. -</div> - -<div style='margin:0.83em 0; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE<br /> -<span style='font-size:smaller'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE<br /> -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</span> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase “Project -Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg™ License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person -or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ -electronic works. See paragraph 1.E below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the -Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg™ License when -you share it without charge with others. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work -on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the -phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: -</div> - -<blockquote> - <div style='display:block; margin:1em 0'> - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most - other parts of the world at no cost and with almost no restrictions - whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms - of the Project Gutenberg License included with this eBook or online - at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you - are not located in the United States, you will have to check the laws - of the country where you are located before using this eBook. - </div> -</blockquote> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase “Project -Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg™. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg™ License. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format -other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg™ website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain -Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works -provided that: -</div> - -<div style='margin-left:0.7em;'> - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation.” - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ - works. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg™ works. - </div> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right -of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any -Defect you cause. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s -goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg™ and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state’s laws. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation’s website -and official page at www.gutenberg.org/contact -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread -public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state -visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of -volunteer support. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Most people start at our website which has the main PG search -facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This website includes information about Project Gutenberg™, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. -</div> - -</div> - </body> - <!-- created with fpgen.py 4.64a on 2022-02-17 18:17:01 GMT --> -</html> diff --git a/old/67424-h/images/Llan1.jpg b/old/67424-h/images/Llan1.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index bafa363..0000000 --- a/old/67424-h/images/Llan1.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/Llan2.jpg b/old/67424-h/images/Llan2.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 66536bf..0000000 --- a/old/67424-h/images/Llan2.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/cover.jpg b/old/67424-h/images/cover.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 81fbdc7..0000000 --- a/old/67424-h/images/cover.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/i001.jpg b/old/67424-h/images/i001.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 494334b..0000000 --- a/old/67424-h/images/i001.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/i019.jpg b/old/67424-h/images/i019.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 5bbdb49..0000000 --- a/old/67424-h/images/i019.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/i045.jpg b/old/67424-h/images/i045.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index ebebaf9..0000000 --- a/old/67424-h/images/i045.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/i087.jpg b/old/67424-h/images/i087.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 9f948b0..0000000 --- a/old/67424-h/images/i087.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/i105.jpg b/old/67424-h/images/i105.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 14b2c35..0000000 --- a/old/67424-h/images/i105.jpg +++ /dev/null diff --git a/old/67424-h/images/i123.jpg b/old/67424-h/images/i123.jpg Binary files differdeleted file mode 100644 index 5f2a0b2..0000000 --- a/old/67424-h/images/i123.jpg +++ /dev/null |
