diff options
| author | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-01-22 09:08:23 -0800 |
|---|---|---|
| committer | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-01-22 09:08:23 -0800 |
| commit | 4f7b152f1c33a959326d2639530b8582b35c300f (patch) | |
| tree | 62d34869e3e63811c54bf6b941b8ee4c3d06cdda /old/67023-h/67023-h.htm | |
| parent | 9346bb449697695dc8cce294860521af4f260daf (diff) | |
Diffstat (limited to 'old/67023-h/67023-h.htm')
| -rw-r--r-- | old/67023-h/67023-h.htm | 19810 |
1 files changed, 0 insertions, 19810 deletions
diff --git a/old/67023-h/67023-h.htm b/old/67023-h/67023-h.htm deleted file mode 100644 index aeb429c..0000000 --- a/old/67023-h/67023-h.htm +++ /dev/null @@ -1,19810 +0,0 @@ -<!DOCTYPE html -PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> -<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2021-12-27T11:28:07Z using SAXON HE 9.9.1.8 . --> -<html lang="nl"> -<head> -<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> -<title>Van den Noordpool naar den Aequator</title> -<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html"> -<meta name="author" content="Alfred Edmund Brehm (1829–1884)"> -<link rel="coverpage" href="images/front.jpg"> -<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> -<meta name="DC.Creator" content="Alfred Edmund Brehm (1829–1884)"> -<meta name="DC.Title" content="Van den Noordpool naar den Aequator"> -<meta name="DC.Language" content="nl-1900"> -<meta name="DC.Format" content="text/html"> -<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> -<style type="text/css"> /* <![CDATA[ */ -html { -line-height: 1.3; -} -body { -margin: 0; -} -main { -display: block; -} -h1 { -font-size: 2em; -margin: 0.67em 0; -} -hr { -height: 0; -overflow: visible; -} -pre { -font-family: monospace, monospace; -font-size: 1em; -} -a { -background-color: transparent; -} -abbr[title] { -border-bottom: none; -text-decoration: underline; -text-decoration: underline dotted; -} -b, strong { -font-weight: bolder; -} -code, kbd, samp { -font-family: monospace, monospace; -font-size: 1em; -} -small { -font-size: 80%; -} -sub, sup { -font-size: 67%; -line-height: 0; -position: relative; -vertical-align: baseline; -} -sub { -bottom: -0.25em; -} -sup { -top: -0.5em; -} -img { -border-style: none; -} -body { -font-family: serif; -font-size: 100%; -text-align: left; -margin-top: 2.4em; -} -div.front, div.body { -margin-bottom: 7.2em; -} -div.back { -margin-bottom: 2.4em; -} -.div0 { -margin-top: 7.2em; -margin-bottom: 7.2em; -} -.div1 { -margin-top: 5.6em; -margin-bottom: 5.6em; -} -.div2 { -margin-top: 4.8em; -margin-bottom: 4.8em; -} -.div3 { -margin-top: 3.6em; -margin-bottom: 3.6em; -} -.div4 { -margin-top: 2.4em; -margin-bottom: 2.4em; -} -.div5, .div6, .div7 { -margin-top: 1.44em; -margin-bottom: 1.44em; -} -.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child, -.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child { -margin-bottom: 0; -} -blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back { -margin-top: 0; -margin-bottom: 0; -} -.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child, -.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child { -margin-top: 0; -} -h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 { -clear: both; -font-style: normal; -text-transform: none; -} -h3, .h3 { -font-size: 1.2em; -} -h3.label { -font-size: 1em; -margin-bottom: 0; -} -h4, .h4 { -font-size: 1em; -} -.alignleft { -text-align: left; -} -.alignright { -text-align: right; -} -.alignblock { -text-align: justify; -} -p.tb, hr.tb, .par.tb { -margin: 1.6em auto; -text-align: center; -} -p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument { -font-size: 0.9em; -text-indent: 0; -} -p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument { -margin: 1.58em 10%; -} -td.tocDivNum { -vertical-align: top; -} -td.tocPageNum { -vertical-align: bottom; -} -.opener, .address { -margin-top: 1.6em; -margin-bottom: 1.6em; -} -.addrline { -margin-top: 0; -margin-bottom: 0; -} -.dateline { -margin-top: 1.6em; -margin-bottom: 1.6em; -text-align: right; -} -.salute { -margin-top: 1.6em; -margin-left: 3.58em; -text-indent: -2em; -} -.signed { -margin-top: 1.6em; -margin-left: 3.58em; -text-indent: -2em; -} -.epigraph { -font-size: 0.9em; -width: 60%; -margin-left: auto; -} -.epigraph span.bibl { -display: block; -text-align: right; -} -.trailer { -clear: both; -margin-top: 3.6em; -} -span.abbr, abbr { -white-space: nowrap; -} -span.parnum { -font-weight: bold; -} -span.corr, span.gap { -border-bottom: 1px dotted red; -} -span.num, span.trans, span.trans { -border-bottom: 1px dotted gray; -} -span.measure { -border-bottom: 1px dotted green; -} -.ex { -letter-spacing: 0.2em; -} -.sc { -font-variant: small-caps; -} -.asc { -font-variant: small-caps; -text-transform: lowercase; -} -.uc { -text-transform: uppercase; -} -.tt { -font-family: monospace; -} -.underline { -text-decoration: underline; -} -.overline, .overtilde { -text-decoration: overline; -} -.rm { -font-style: normal; -} -.red { -color: red; -} -hr { -clear: both; -border: none; -border-bottom: 1px solid black; -width: 45%; -margin-left: auto; -margin-right: auto; -margin-top: 1em; -text-align: center; -} -hr.dotted { -border-bottom: 2px dotted black; -} -hr.dashed { -border-bottom: 2px dashed black; -} -.aligncenter { -text-align: center; -} -h1, h2, .h1, .h2 { -font-size: 1.44em; -line-height: 1.5; -} -h1.label, h2.label { -font-size: 1.2em; -margin-bottom: 0; -} -h5, h6 { -font-size: 1em; -font-style: italic; -} -p, .par { -text-indent: 0; -} -p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line { -text-transform: uppercase; -} -.hangq { -text-indent: -0.32em; -} -.hangqq { -text-indent: -0.42em; -} -.hangqqq { -text-indent: -0.84em; -} -p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter { -float: left; -clear: left; -margin: 0 0.05em 0 0; -padding: 0; -line-height: 0.8; -font-size: 420%; -vertical-align: super; -} -blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote { -font-size: 0.9em; -margin: 1.58em 5%; -} -.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden { -text-decoration: none; -} -.advertisement, .advertisements { -background-color: #FFFEE0; -border: black 1px dotted; -color: #000; -margin: 2em 5%; -padding: 1em; -} -.footnotes .body, .footnotes .div1 { -padding: 0; -} -.fnarrow { -color: #AAAAAA; -font-weight: bold; -text-decoration: none; -} -.fnarrow:hover, .fnreturn:hover { -color: #660000; -} -.fnreturn { -color: #AAAAAA; -font-size: 80%; -font-weight: bold; -text-decoration: none; -vertical-align: 0.25em; -} -a { -text-decoration: none; -} -a:hover { -text-decoration: underline; -background-color: #e9f5ff; -} -a.noteRef, a.pseudoNoteRef { -font-size: 67%; -line-height: 0; -position: relative; -vertical-align: baseline; -top: -0.5em; -text-decoration: none; -margin-left: 0.1em; -} -.displayfootnote { -display: none; -} -div.footnotes { -font-size: 80%; -margin-top: 1em; -padding: 0; -} -hr.fnsep { -margin-left: 0; -margin-right: 0; -text-align: left; -width: 25%; -} -p.footnote, .par.footnote { -margin-bottom: 0.5em; -margin-top: 0.5em; -} -p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel { -float: left; -margin-left: -0.1em; -margin-top: 0.9em; -min-width: 1.0em; -padding-right: 0.4em; -} -.apparatusnote { -text-decoration: none; -} -.apparatusnote:target, .fndiv:target { -background-color: #eaf3ff; -} -table.tocList { -width: 100%; -margin-left: auto; -margin-right: auto; -border-width: 0; -border-collapse: collapse; -} -td.tocPageNum, td.tocDivNum { -text-align: right; -min-width: 10%; -border-width: 0; -white-space: nowrap; -} -td.tocDivNum { -padding-left: 0; -padding-right: 0.5em; -} -td.tocPageNum { -padding-left: 0.5em; -padding-right: 0; -} -td.tocDivTitle { -width: auto; -} -p.tocPart, .par.tocPart { -margin: 1.58em 0; -font-variant: small-caps; -} -p.tocChapter, .par.tocChapter { -margin: 1.58em 0; -} -p.tocSection, .par.tocSection { -margin: 0.7em 5%; -} -table.tocList td { -vertical-align: top; -} -table.tocList td.tocPageNum { -vertical-align: bottom; -} -table.inner { -display: inline-table; -border-collapse: collapse; -width: 100%; -} -td.itemNum { -text-align: right; -min-width: 5%; -padding-right: 0.8em; -} -td.innerContainer { -padding: 0; -margin: 0; -} -.index { -font-size: 80%; -} -.index p { -text-indent: -1em; -margin-left: 1em; -} -.indexToc { -text-align: center; -} -.transcriberNote { -background-color: #DDE; -border: black 1px dotted; -color: #000; -font-family: sans-serif; -font-size: 80%; -margin: 2em 5%; -padding: 1em; -} -.missingTarget { -text-decoration: line-through; -color: red; -} -.correctionTable { -width: 75%; -} -.width20 { -width: 20%; -} -.width40 { -width: 40%; -} -p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint { -color: #666666; -font-size: 80%; -} -span.musictime { -vertical-align: middle; -display: inline-block; -text-align: center; -} -span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom { -padding: 1px 0.5px; -font-size: xx-small; -font-weight: bold; -line-height: 0.7em; -} -span.musictime span.bottom { -display: block; -} -ul { -list-style-type: none; -} -.splitListTable { -margin-left: 0; -} -.numberedItem { -text-indent: -3em; -margin-left: 3em; -} -.numberedItem .itemNumber { -float: left; -position: relative; -left: -3.5em; -width: 3em; -display: inline-block; -text-align: right; -} -.itemGroupTable { -border-collapse: collapse; -margin-left: 0; -} -.itemGroupTable td { -padding: 0; -margin: 0; -vertical-align: middle; -} -.itemGroupBrace { -padding: 0 0.5em !important; -} -.titlePage { -border: #DDDDDD 2px solid; -margin: 3em 0 7em 0; -padding: 5em 10% 6em 10%; -text-align: center; -} -.titlePage .docTitle { -line-height: 1.7; -margin: 2em 0 2em 0; -font-weight: bold; -} -.titlePage .docTitle .mainTitle { -font-size: 1.8em; -} -.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle, -.titlePage .docTitle .volumeTitle { -font-size: 1.44em; -} -.titlePage .byline { -margin: 2em 0 2em 0; -font-size: 1.2em; -line-height: 1.5; -} -.titlePage .byline .docAuthor { -font-size: 1.2em; -font-weight: bold; -} -.titlePage .figure { -margin: 2em auto; -} -.titlePage .docImprint { -margin: 4em 0 0 0; -font-size: 1.2em; -line-height: 1.5; -} -.titlePage .docImprint .docDate { -font-size: 1.2em; -font-weight: bold; -} -div.figure { -text-align: center; -} -.figure { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -} -.floatLeft { -float: left; -margin: 10px 10px 10px 0; -} -.floatRight { -float: right; -margin: 10px 0 10px 10px; -} -p.figureHead, .par.figureHead { -font-size: 100%; -text-align: center; -} -.figAnnotation { -font-size: 80%; -position: relative; -margin: 0 auto; -} -.figTopLeft, .figBottomLeft { -float: left; -} -.figTopRight, .figBottomRight { -float: right; -} -.figure p, .figure .par { -font-size: 80%; -margin-top: 0; -text-align: center; -} -img { -border-width: 0; -} -td.galleryFigure { -text-align: center; -vertical-align: middle; -} -td.galleryCaption { -text-align: center; -vertical-align: top; -} -tr, td, th { -vertical-align: top; -} -tr.bottom, td.bottom, th.bottom { -vertical-align: bottom; -} -td.label, tr.label td { -font-weight: bold; -} -td.unit, tr.unit td { -font-style: italic; -} -td.leftbrace, td.rightbrace { -vertical-align: middle; -} -span.sum { -padding-top: 2px; -border-top: solid black 1px; -} -table.inlinetable { -display: inline-table; -} -table.borderOutside { -border-collapse: collapse; -} -table.borderOutside td { -padding-left: 4px; -padding-right: 4px; -} -table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop { -border-top: 2px solid black; -} -table.borderOutside .cellHeadBottom { -border-bottom: 1px solid black; -} -table.borderOutside .cellBottom { -border-bottom: 2px solid black; -} -table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft { -border-left: 2px solid black; -} -table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight { -border-right: 2px solid black; -} -table.verticalBorderInside { -border-collapse: collapse; -} -table.verticalBorderInside td { -padding-left: 4px; -padding-right: 4px; -border-left: 1px solid black; -} -table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop { -border-top: 2px solid black; -} -table.verticalBorderInside .cellHeadBottom { -border-bottom: 1px solid black; -} -table.verticalBorderInside .cellBottom { -border-bottom: 2px solid black; -} -table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft { -border-left: 0 solid black; -} -table.borderAll { -border-collapse: collapse; -} -table.borderAll td { -padding-left: 4px; -padding-right: 4px; -border: 1px solid black; -} -table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop { -border-top: 2px solid black; -} -table.borderAll .cellHeadBottom { -border-bottom: 1px solid black; -} -table.borderAll .cellBottom { -border-bottom: 2px solid black; -} -table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft { -border-left: 2px solid black; -} -table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight { -border-right: 2px solid black; -} -tr.borderTop td, tr.borderTop th, th.borderTop, td.borderTop { -border-top: 1px solid black !important; -} -tr.borderRight td, tr.borderRight th, th.borderRight, td.borderRight { -border-right: 1px solid black !important; -} -tr.borderLeft td, tr.borderLeft th, th.borderLeft, td.borderLeft { -border-left: 1px solid black !important; -} -tr.borderBottom td, tr.borderBottom th, th.borderBottom, td.borderBottom { -border-bottom: 1px solid black !important; -} -tr.borderHorizontal td, tr.borderHorizontal th, th.borderHorizontal, td.borderHorizontal { -border-top: 1px solid black !important; -border-bottom: 1px solid black !important; -} -tr.borderVertical td, tr.borderVertical th, th.borderVertical, td.borderVertical { -border-right: 1px solid black !important; -border-left: 1px solid black !important; -} -tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.borderAll { -border: 1px solid black !important; -} -tr.noBorderTop td, tr.noBorderTop th, th.noBorderTop, td.noBorderTop { -border-top: none !important; -} -tr.noBorderRight td, tr.noBorderRight th, th.noBorderRight, td.noBorderRight { -border-right: none !important; -} -tr.noBorderLeft td, tr.noBorderLeft th, th.noBorderLeft, td.noBorderLeft { -border-left: none !important; -} -tr.noBorderBottom td, tr.noBorderBottom th, th.noBorderBottom, td.noBorderBottom { -border-bottom: none !important; -} -tr.noBorderHorizontal td, tr.noBorderHorizontal th, th.noBorderHorizontal, td.noBorderHorizontal { -border-top: none !important; -border-bottom: none !important; -} -tr.noBorderVertical td, tr.noBorderVertical th, th.noBorderVertical, td.noBorderVertical { -border-right: none !important; -border-left: none !important; -} -tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.noBorderAll { -border: none !important; -} -.cellDoubleUp { -border: 0 solid black !important; -width: 1em; -} -td.alignDecimalIntegerPart { -text-align: right; -border-right: none !important; -padding-right: 0 !important; -margin-right: 0 !important; -} -td.alignDecimalFractionPart { -text-align: left; -border-left: none !important; -padding-left: 0 !important; -margin-left: 0 !important; -} -td.alignDecimalNotNumber { -text-align: center; -} -.lgouter { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -display: table; -} -.lg { -text-align: left; -padding: .5em 0 .5em 0; -} -.lg h4, .lgouter h4 { -font-weight: normal; -} -.lg .lineNum, .sp .lineNum, .lgouter .lineNum { -color: #777; -font-size: 90%; -left: 16%; -margin: 0; -position: absolute; -text-align: center; -text-indent: 0; -top: auto; -width: 1.75em; -} -p.line, .par.line { -margin: 0 0 0 0; -} -span.hemistich { -visibility: hidden; -} -.verseNum { -font-weight: bold; -} -.speaker { -font-weight: bold; -margin-bottom: 0.4em; -} -.sp .line { -margin: 0 10%; -text-align: left; -} -.castlist, .castitem { -list-style-type: none; -} -.castGroupTable { -border-collapse: collapse; -margin-left: 0; -} -.castGroupTable td { -padding: 0; -margin: 0; -vertical-align: middle; -} -.castGroupBrace { -padding: 0 0.5em !important; -} -span.ditto { -display: inline-block; -vertical-align: middle; -text-align: center; -} -span.ditto span.s { -height: 0; -visibility: hidden; -line-height: 0; -} -span.ditto span.d { -display: block; -text-align: center; -line-height: 0.7em; -} -span.ditto span.i { -position: relative; -top: -2px; -} -body { -padding: 1.58em 16%; -} -.pageNum { -display: inline; -font-size: 8.4pt; -font-style: normal; -margin: 0; -padding: 0; -position: absolute; -right: 1%; -text-align: right; -letter-spacing: normal; -} -.marginnote { -font-size: 0.8em; -height: 0; -left: 1%; -position: absolute; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: left; -} -.right-marginnote { -font-size: 0.8em; -height: 0; -right: 3%; -position: absolute; -text-indent: 0; -text-align: right; -width: 11% -} -.cut-in-left-note { -font-size: 0.8em; -left: 1%; -float: left; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: left; -padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0; -} -.cut-in-right-note { -font-size: 0.8em; -left: 1%; -float: right; -text-indent: 0; -width: 14%; -text-align: right; -padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em; -} -span.tocPageNum, span.flushright { -position: absolute; -right: 16%; -top: auto; -text-indent: 0; -} -.pglink::after { -content: "\0000A0\01F4D8"; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.catlink::after { -content: "\0000A0\01F4C7"; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.exlink::after, .wplink::after, .biblink::after, .qurlink::after, .seclink::after { -content: "\0000A0\002197\00FE0F"; -color: blue; -font-size: 80%; -font-style: normal; -font-weight: normal; -} -.pglink:hover { -background-color: #DCFFDC; -} -.catlink:hover { -background-color: #FFFFDC; -} -.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover, .seclin:hover { -background-color: #FFDCDC; -} -body { -background: #FFFFFF; -font-family: serif; -} -body, a.hidden { -color: black; -} -h1, h2, .h1, .h2 { -text-align: center; -font-variant: small-caps; -font-weight: normal; -} -p.byline { -text-align: center; -font-style: italic; -margin-bottom: 2em; -} -.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline { -text-align: left; -} -.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum { -color: #660000; -} -.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a { -color: #AAAAAA; -} -a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover { -color: red; -} -h1, h2, h3, h4, h5, h6 { -font-weight: normal; -} -table { -margin-left: auto; -margin-right: auto; -} -.tablecaption { -text-align: center; -} -.arab { font-family: Scheherazade, serif; } -.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; } -.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; } -.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; } -.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; } -/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */ -.index p { -margin-left: 0; -} -.index table { -margin-left: 0; -} -/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */ -.cover-imagewidth { -width:506px; -} -.xd31e122 { -text-align:center; font-size:large; -} -.frontispiecewidth { -width:548px; -} -.titlepage-imagewidth { -width:456px; -} -.xd31e177 { -text-align:center; font-size:small; -} -.p009width { -width:643px; -} -.p016width { -width:490px; -} -.p024width { -width:648px; -} -.p032width { -width:518px; -} -.p033width { -width:642px; -} -.p041width { -width:641px; -} -.p056width { -width:640px; -} -.p064width { -width:720px; -} -.p080width { -width:519px; -} -.p091width { -width:623px; -} -.p112width { -width:498px; -} -.p137width { -width:643px; -} -.p144width { -width:720px; -} -.p146width { -width:597px; -} -.p169width { -width:638px; -} -.p176width { -width:492px; -} -.p183width { -width:651px; -} -.p192width { -width:720px; -} -.p202width { -width:632px; -} -.xd31e2056 { -text-indent:2em; -} -.p215width { -width:647px; -} -.p216width { -width:492px; -} -.p245width { -width:636px; -} -.p251width { -width:607px; -} -.p256width { -width:491px; -} -.p268width { -width:645px; -} -.p277width { -width:637px; -} -.p288width { -width:497px; -} -.p289width { -width:637px; -} -.p297width { -width:645px; -} -.p313width { -width:648px; -} -.p320width { -width:720px; -} -.p321width { -width:598px; -} -.p343width { -width:631px; -} -.p352width { -width:720px; -} -.p354width { -width:615px; -} -.p366width { -width:616px; -} -.p381width { -width:615px; -} -.p395width { -width:611px; -} -.p400width { -width:491px; -} -.p404width { -width:624px; -} -.p413width { -width:624px; -} -.p416width { -width:489px; -} -.p429width { -width:617px; -} -.p441width { -width:628px; -} -.p448width { -width:492px; -} -.p458width { -width:624px; -} -.p468width { -width:610px; -} -.p469width { -width:643px; -} -.p474width { -width:635px; -} -.xd31e4103 { -text-align:center; -} -.xd31e4198 { -vertical-align:middle; -} -.backwidth { -width:499px; -} -@media handheld { -} -/* ]]> */ </style> -</head> -<body> -<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Van den Noordpool naar den Aequator, by Alfred Edmund Brehm</p> -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online -at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you -are not located in the United States, you will have to check the laws of the -country where you are located before using this eBook. -</div> - -<p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Van den Noordpool naar den Aequator</p> -<p style='display:block; margin-left:2em; text-indent:0; margin-top:0; margin-bottom:1em;'>Blikken in het groote rijk de schepping</p> - <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Alfred Edmund Brehm</p> - <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Translator: Romke Everts de Haan</p> -<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: December 27, 2021 [eBook #67023]</p> -<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p> - <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project Gutenberg</p> -<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN DEN NOORDPOOL NAAR DEN AEQUATOR ***</div> -<div class="front"> -<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/front.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="506" height="720"></div><p> -</p> -</div> -</div> -<div class="div1 frenchtitle"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> -<p class="first xd31e122">Van de Noordpool naar den Aequator. -</p> -</div> -</div> -<div class="div1 frontispiece"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure frontispiecewidth"><img src="images/frontispiece.jpg" alt="A. E. Brehm" width="548" height="720"><p class="figureHead"><i>A. E. Brehm</i></p> -</div><p> -</p> -</div> -</div> -<div class="div1 titlepage"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/titlepage.png" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="456" height="720"></div><p> -</p> -</div> -</div> -<div class="titlePage"> -<div class="docTitle"> -<div class="mainTitle">Van de Noordpool naar den Aequator.</div> -<div class="subTitle">BLIKKEN IN HET GROOTE RIJK DER SCHEPPING,</div> -</div> -<div class="byline">DOOR -<br> -<span class="docAuthor"><span class="sc">Dr.</span> A. E. BREHM.</span> -<br> -Met Illustraties van R. FRIESE, G. MÜTZEL, ALBERT RICHTER, FR. SPECHT <abbr title="en anderen">e.a.</abbr> -<br> -Uit het Hoogduitsch -<br> -DOOR -<br> -<span class="docAuthor">R. E. DE HAAN,</span> -<br> -Directeur der R. H. B. S. te Winterswijk.</div> -<div class="docImprint">SCHOONHOVEN,<br> -S. & W. N. VAN NOOTEN.<br> -<span class="docDate">1894.</span></div> -</div> -<p></p> -<div class="div1 imprint"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> -<p class="first xd31e177">SNELPERSDRUK VAN H. C. A. THIEME TE NIJMEGEN. -<span class="pageNum" id="pb.v">[<a href="#pb.v">V</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="voorbericht" class="div1 preface"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e349">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="main">VOORBERICHT.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Toen nu wijlen Dr. <span class="sc">A. E. Brehm</span> in de voornaamste steden van Duitschland zijne voordrachten hield over de Vogelbergen -van Lapland en de boomlooze Toendra van Siberië, over de maagdelijke wouden van Afrika -en de bannelingen in den Oeral, en over zoovele andere onderwerpen meer, voornamelijk -ontleend aan het leven der hoogere dieren, ging er telkens een storm van toejuichingen -op uit de gehoorzalen, waar <span class="sc">Brehm’s</span> machtig woord weêrklonk. En door inhoud, èn door vorm alles overtreffende, wat ooit -op dit gebied geleverd was, oefenden deze voordrachten eene betooverende werking uit. -Nooit sprak iemand op zulk eene boeiende, aangename en aanschouwelijke wijze; nimmer -wist een redenaar zoo zijn hoorders als aan zijn lippen te ketenen. Zoo ging <span class="sc">Brehm’s</span> lof van mond tot mond, van gewest tot gewest, van land tot land, en elke stad rekende -het zich tot eene eer den gevierden spreker althans éénmaal gehoord te hebben. Zelfs -het wufte, op schouwburg-vermaak verzotte Weenen gevoelde zich gestreeld door de komst -van den grooten natuurvorscher, die, met de reine kleuren der natuur op zijn palet, -en een hart vol innige liefde voor al wat daar leeft in de ruime schepping, een tooneelstuk -schetste en maalde, zoo rijk van inhoud, zoo schoon van vorm, zoo warm van kleur, -dat zich een onbeschrijfelijke geestdrift meester maakte van de onder zijn gehoor -zittende menigte. Ademlooze stilte heerschte, hier en elders, de twee volle uren lang, -die gewoonlijk elke voordracht duurde; in gespannen <span class="pageNum" id="pb.vi">[<a href="#pb.vi">VI</a>]</span>verwachting volgde men den redenaar van woord tot woord, hangende aan de lippen, aan -welke slechts de zuiverste klanken ontwelden, die als eene electrische ontroering -werkten op de zinnen en gemoederen van het verrukte auditorium. Waar hij de Vogelbergen -van Lapland beschrijft, daar waant men zich verplaatst te midden der scheren en fjorden -van Skandinavië en ziet men de millioenen gevederde bewoners der klippen en stranden, -daar hoort men het ruischen hunner vleugelen; dan verduistert het eigen oog, en met -moeite ontworstelt zich de geest aan de begoocheling en den tooverkring, dien het -bezielende woord van <span class="sc">Brehm</span> om zijn hoorders trok, om terug te keeren tot de werkelijkheid,—de werkelijkheid, -dat het slechts een panorama is geweest, dat ons voorbij trok. -</p> -<p>Een panorama, ja! maar onvergelijkelijk schoon! -</p> -<p>Staat reeds het geschreven woord verre beneden het gesprokene, eene gewaagde onderneming -mag het schijnen, <span class="sc">Brehm’s</span> voordrachten, uit de taal, waarin zij werden uitgesproken, te willen overbrengen -in eene andere. -</p> -<p>Ik ontveins mij geenszins, dat hieraan gewichtige bezwaren verbonden zijn, dat hierbij -groote moeilijkheden te overwinnen zijn. Toch heb ik niet geaarzeld die taak op mijn -schouders te nemen, omdat ik daarbij rekende op eene bondgenoot, die bij dat werk -mij, naar ik meende, gewichtige diensten zou kunnen bewijzen. Een sprank van de liefde -voor de bezielde en onbezielde schepping, die <span class="sc">Brehm’s</span> hart doorgloeide, en waaraan hij zijn talent van opmerken en schilderen ontleende, -mag ik het mijne noemen. En dat gevoel zal, naar ik vertrouw, mij in staat stellen -op eenigszins getrouwe wijze terug te geven, wat er in Brehm’s hoofd en hart omging, -toen hij den aardbol doorkruiste „<b>Van de Noordpool naar den Aequator</b>”. -</p> -<p class="dateline"><span class="sc">Winterswijk.</span> -</p> -<p class="signed"><span class="sc">R. E. de Haan.</span> -<span class="pageNum" id="pb.vii">[<a href="#pb.vii">VII</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="brehm" class="div1 preface"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e356">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="main">ALFRED EDMUND BREHM.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first"><span class="sc">Christian Ludwig Brehm</span>, een der meest beroemde vogelkenners van Duitschland, van wien een aantal ornithologische -geschriften het licht zagen, was predikant, laatstelijk te Neustadt a/d Orla, alwaar -hij den 23. Juni 1864 overleed. -</p> -<p>Den 2. Febr. 1829, toen <span class="sc"><span class="corr" id="xd31e230" title="Bron: Christiaan">Christian</span> Brehm</span> nog te Renthendorf (bij Neustadt) woonde, werd hem een zoon geboren, de later zoo -beroemd geworden reiziger en natuurkundige, <span class="sc">Alfred Edmund Brehm</span>. Dat deze in de studiën zijns vaders al vroeg aanleiding vond zich aan zoölogische -waarnemingen te wijden, dat de liefde des vaders voor de levende schepping ook al -spoedig ontkiemde in de borst des zoons, wie zal zulks vreemd vinden? -</p> -<p>Nog vóór Alfred de universiteit bezocht, had hij reeds verschillende reizen gedaan, -en op deze tochten gelegenheid gevonden de dieren in hun natuurstaat na te gaan en -te verzamelen. Op achttienjarigen leeftijd ondernam hij in gezelschap en op kosten -van Baron <span class="sc">Johan Wilhelm von Müller</span> een zwerftocht door Egypte, Nubië en het oostelijk gedeelte van Soedan. Na vijf jaren -afzijns keerde hij in zijn geboorteland terug en studeerde daarna zoölogie aan de -hoogescholen te Jena en Weenen. Vervolgens begaf <span class="sc">Alfred Brehm</span> zich weder op reis, bezocht Spanje, Noorwegen en Lapland. -</p> -<p>In 1862 ondernam hij een tocht naar Abessinië, steeds zijnen reeds rijken schat van -kennis en ervaring op dierkundig gebied vermeerderende. -</p> -<p>In gezelschap van Hertog <span class="sc">Ernst</span> <span class="ex">van Saksen-Koburg-Gotha</span> bezocht <span class="sc">Brehm</span> het noorden van laatstgemeld land, terwijl de in navolgende bladen beschreven reis -naar Siberië werd ondernomen op aansporing en kosten van het „<i lang="de">Verein für die Deutsche Nordpolfahrt</i>” <span class="pageNum" id="pb.viii">[<a href="#pb.viii">VIII</a>]</span>te Bremen. Een gedeelte der kosten van dien tocht werd bestreden door den heer <span class="sc">Sibiriakoff</span> te Irkutsk, die daarvoor 16000 gulden beschikbaar stelde. -</p> -<p>Wanneer hij niet uitlandig was, woonde <span class="sc">Brehm</span> meestal te Leipzig, alwaar hij zoowel als onderwijzer werkzaam was, als door schrijven -in zijn onderhoud trachtte te voorzien. -</p> -<p>In het jaar 1863 aangesteld tot direkteur van den pas opgerichten zoölogischen tuin -te Hamburg, bleef hij in deze betrekking evenwel slechts vier jaren werkzaam. Gedurende -dit korte tijdvak echter wist hij die inrichting tot een van de beste der wereld te -maken. Het gunstig bekend aquarium van Berlijn heeft <span class="sc">Brehm</span> helpen stichten. -</p> -<p>Het meest beroemd evenwel is <span class="sc">Brehm</span> geworden door zijn voorlezingen, gehouden in de voornaamste steden van Duitschland, -en vooral door zijne vele geschriften. Bovenaan staat in deze rij: „<i lang="de">Illustrirtes Thierleben</i>”, een werk, eerst in 8, daarna in 10 lijvige boekdeelen uitgegeven, eene boeiende -beschrijving bevattende van den bouw, het voorkomen, de zeden en gewoonten, in den -wilden zoowel als in den tammen staat der hoogere en lagere diersoorten. -</p> -<p>Behalve dit standaardwerk,—in vele opzichten tevens een vraagboek voor vakgeleerden,—schreef -<span class="sc">Brehm</span>: „<i lang="de">Das Leben der Vögel</i>”, „<i lang="de">Die Thiere des Waldes</i>”, enz. Een aantal opstellen in de „<i lang="de">Gartenlaube</i>” en andere tijdschriften zijn mede van zijne hand. -</p> -<p>Den 11<sup>den</sup> November 1884 stierf de groote reiziger en dierenkenner in dezelfde plaats, alwaar -hij eens het levenslicht aanschouwde. -</p> -<p class="signed"><span class="sc">R. E. de Haan.</span> -<span class="pageNum" id="pb.ix">[<a href="#pb.ix">IX</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="vooraf" class="div1 preface"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e367">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="main"><span class="sc">EEN WOORD VOORAF VAN Dr. HORST BREHM</span>.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Reeds zes jaren dekt de koele aarde van Renthendorf het stoffelijk hulsel van mijnen -onvergetelijken vader, die voor allen, die hem liefhadden en vereerden, te vroeg de -oogen sloot. Het was eene wonderbare beschikking van het lot, dat hetzelfde, weinig -beteekenende plaatsje in het groene Thüringerwoud, alwaar hij het levenslicht aanschouwde, -ook den man zag sterven, die gedurende zijn werkzaam, veel bewogen leven vier werelddeelen -had gezien en onderzocht. -</p> -<p>Slechts vijf en vijftig jaren mocht hij tellen, toen zijn welbespraakte mond zich -voor altijd sloot, en de pen ontviel aan de hand, die haar zoo meesterlijk wist te -voeren. Hij was nog vervuld met groote plannen, en te betreuren is het, dat de bouwstoffen, -door hem nagelaten, meerendeels zoo fragmentarisch zijn, dat geen vreemde hand daaruit -een geheel zou kunnen opbouwen. Toch bevatten de nagelaten schrifturen nog zooveel -merkwaardigs, dat ik het mij tegenover mijn vader zoowel als tegenover alle vrienden -eener ernstige natuurbeschouwing, ten eereplicht rekende, die schatten voor de lezende -wereld toegankelijk te maken. De volgende bladen zijn daarvan de eerste en ongetwijfeld -de beste proeve; zij bevatten <span class="sc">Alfred Edmund Brehms</span> overal met graagte genoten en zoozeer gewaardeerde voordrachten, in zooverre deze -door hem op schrift zijn gebracht. Ik meen daarmede velen een dienst te bewijzen en -heb het niet noodig geoordeeld de uitgave dier voordrachten met een woord van aanbeveling -vergezeld te doen gaan; zij mogen voor zich zelf getuigen, en doen zulks reeds, hetgeen -bewezen wordt door de talrijke aanvragen <span class="pageNum" id="pb.x">[<a href="#pb.x">X</a>]</span>van buitenlandsche boekhandelaren, die het vertalingsrecht wenschen. -</p> -<p>Wel is waar kan het geschreven woord het levende niet geheel vervangen, en mijn vader, -die steeds voor de vuist sprak, zal naar den eisch van het oogenblik veel van ’t geen -in deze bladen voorkomt, in een anderen vorm hebben uitgesproken, hier verkortende, -daar iets langer bij stil staande,—maar wie hem gehoord heeft, dien zal ongetwijfeld -het beeld van den overledene weder duidelijk voor oogen staan, en het zal hem wellicht -zijn, als hij deze bladen leest, als hoorde hij weder <span class="sc">Alfred Brehms</span> krachtige stem. De eigenaardige persoonlijkheid van den schrijver van „<i lang="de">Illustrirtes Thierleben</i>” en van het „<i lang="de">Leben der Vögel</i>” vinden wij in deze voordrachten weder terug, ja wij leeren haar van eene nog nieuwe -en aantrekkelijke zijde kennen. Want meer nog dan in zijne andere werken spreekt daaruit -mijns vaders veelheid van ervaringen, zijn alzijdige kennis, zijn ongewoon waarnemingsvermogen, -en niet het minst de met zijn dichterlijken aanleg zoo nauw samenhangende eigenaardige -opvatting der levende en levenlooze natuur, alsmede zijn gunstige, blijmoedige humor. -</p> -<p>En zoo zend ik dan deze bladen de wereld in, vol vertrouwen, dat zij ’t aantal vrienden, -waarin de schrijver zich bij zijn leven verheugde, nog zullen vermeerderen. Mochten -zij ook aan de dierenwereld, die hij zoo innig lief had, en die hij zoo door en door -kende, nieuwe onbevooroordeelde, hartelijke beschermers verzekeren! Mochten zij tevens -in elk huis, waar de zin voor goede letteren en alzoo voor schoonheid in ’t algemeen -wordt aangekweekt, ook voor de schoonheid onzer aller moeder, de Natuur, meer en meer -hart en oogen openen—dan zou tevens de hoogste en edelste bedoeling in den geest des -schrijvers bereikt zijn! -</p> -<p>En zoo zij dezen bladen op hun weg heil gewenscht; een vroolijk welkom begroete hen, -en waar zij eens vriendelijk werden ontvangen blijve hun voor lang eene eereplaats -verzekerd! -</p> -<p class="dateline"><span class="sc">Berlijn</span>, September 1890. -<span class="pageNum" id="pb.xi">[<a href="#pb.xi">XI</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="toc" class="div1 contents"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="main">INHOUD.</h2> -<table class="tocList"> -<tr> -<td class="tocDivNum"></td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> -</td> -<td class="tocPageNum">Bladz.</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum"></td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#voorbericht" id="xd31e349">Voorbericht van den Vertaler</a> </td> -<td class="tocPageNum"><span class="asc">V</span></td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum"></td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#brehm" id="xd31e356"><span class="sc">Alfred Edmund Brehm</span>, door <span class="sc">R. E. de Haan</span></a> </td> -<td class="tocPageNum"><span class="asc">VII</span></td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum"></td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#vooraf" id="xd31e367">Een woord vooraf van <span class="sc">Dr. Horst Brehm</span></a> -</td> -<td class="tocPageNum"><span class="asc">IX</span></td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">Hoofdstuk.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> -</td> -<td class="tocPageNum"></td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">I.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch1" id="xd31e385">De <span class="corr" id="xd31e387" title="Bron: Vogeelbrgen">Vogelbergen</span> van Lapland</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">II.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch2" id="xd31e398">De Toendra en hare Dierenwereld</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">28</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">III.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch3" id="xd31e408">De Aziatische Steppe en hare Dierenwereld</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">50</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">IV.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch4" id="xd31e418">Woud, Wild en Jacht in Siberië</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">78</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">V.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch5" id="xd31e428">De Steppe en Dierenwereld van Centraal-Afrika</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">121</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">VI.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch6" id="xd31e438">Het Oerwoud en de Dierenwereld van Afrika’s Binnenland</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">150</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">VII.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch7" id="xd31e449">De Verhuizingen der Zoogdieren</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">181</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">VIII.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch8" id="xd31e459">De Liefde en het Huwelijk der Vogels</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">204</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">IX.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch9" id="xd31e469">De Apen</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">226</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">X.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch10" id="xd31e479">Karavanen en Woestijnreizen</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">257</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">XI.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch11" id="xd31e489">Het Land en de Bevolking tusschen de Stroomversnellingen van den Nijl</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">293</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">XII.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch12" id="xd31e499">Een Reis in Siberië</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">327</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">XIII.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch13" id="xd31e509">De Heidensche Ostjaken</a></span> <span class="pageNum" id="pb.xii">[<a href="#pb.xii">XII</a>]</span></td> -<td class="tocPageNum">352</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">XIV.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch14" id="xd31e520">De Nomaden en Kudden der Steppe</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">381</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">XV.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch15" id="xd31e530">Het Volks- en Familieleven der Kirgiezen</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">409</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">XVI.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch16" id="xd31e540">De Kolonisten en Bannelingen van Siberië</a></span> </td> -<td class="tocPageNum">435</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum">XVII.</td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <span class="sc"><a href="#ch17" id="xd31e550">Onderzoekingstochten op den Donau</a></span> -</td> -<td class="tocPageNum">461</td> -</tr> -<tr> -<td class="tocDivNum"></td> -<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#ix" id="xd31e558">Wetenschappelijke Naamlijst</a> </td> -<td class="tocPageNum">485</td> -</tr> -</table> -<p><span class="pageNum" id="pb1">[<a href="#pb1">1</a>]</span></p> -</div> -</div> -</div> -<div class="body"> -<div id="ch1" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e385">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">I.</h2> -<h2 class="main">DE VOGELBERGEN VAN LAPLAND.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">„De Schepper der wereld had zoo even Zijn lievelingsster, de aarde, voltooid en verheugde -zich over het goed geslaagde werk. Daar viel het den duivel in dit werk te vernietigen. -Toen nog niet uit den hemel verbannen, woonde de booze te midden der aartsengelen, -en in de ruimten, alwaar de zaligen verblijf houden. Hij vloog omhoog naar den zevenden -hemel, greep een ontzaglijken steen en slingerde dien met kracht naar de aarde, die -daar beneden in jeugdige schoonheid prijkte. Maar nog bijtijds bemerkte de Schepper -dit roekeloos bestaan en zond onmiddellijk eenen aartsengel af om het onheil te keeren. -Sneller dan de steen vloog de engel omlaag, en slaagde er in het land te vrijwaren. -Donderend stortte de reusachtige steen in de zee; kokend spatten de golven omhoog -en overstroomden het naburige land, mijlen ver. Door den geweldigen schok werd het -buitenste hulsel van den steen verbrijzeld, en duizenden splinters ploften ter weêrszijden -in de zee, hier in de diepte verdwijnende, ginds boven de wateren uitstekende, naakt -en kaal, evenals de kern des steens zelve. Toen werd God met medelijden vervuld, en -in zijn oneindige barmhartigheid besloot hij ook dien dorren rotsklomp met leven te -bezielen. Maar de vruchtbrengende aarde was reeds meerendeels verbruikt, en slechts -een weinig was in Gods hand overgebleven, <span class="corr" id="xd31e571" title="Bron: nauwelijk">nauwelijks</span> voldoende, om hier en daar iets op den steen uit te strooien.” -</p> -<p>Aldus luidt eene oude sage, die nog op den huidigen dag onder de Lappen rondgaat. -De steen, dien de duivel wierp, is Skandinavië; de splinters, die ter <span class="corr" id="xd31e576" title="Bron: weerszijden">weêrszijden</span> in de zee vielen, zijn de scheren, die in bonten krans het schiereiland omringen; -de barsten en spleten zijn de fjorden en de dalen van het binnenland; de brokjes levenwekkende -<span class="pageNum" id="pb2">[<a href="#pb2">2</a>]</span>aarde, die uit de milde hand des Scheppers daarop nedervielen, vormen de weinige vruchtbare -plekjes, die Skandinavië rijk is. -</p> -<p>Men moet zelf in Skandinavië, vooral in Noorwegen geweest zijn; men moet zelf de boot -tusschen de scheren hebben gestuurd en het land van de zuidelijkste punt tot het hoogste -noorden zijn omgevaren, om de kinderlijke sage in haar volle diepte en beteekenis -te verstaan. Ja, vreemd is het land; vreemd zijn deszelfs fjorden, maar de grootste -verwondering wekt de krans van eilanden en scheren, die het omgeven! -</p> -<p>Skandinavië is een Alpenland, evenals Zwitserland en Tyrol, maar toch, welk verschil! -Evenals onze Alpen heeft het zijn hooggebergten en gletschers, zijn wildbeken en heldere, -stille Alpenmeren, zijn donkere dennenbosschen in de diepte, zijn lichtgroene berkenwouden -in de hoogte, en uitgestrekte, hier in toendra’s veranderde moerasvenen op den breeden -rug der bergen, zijn blokhuizen op de hellingen en zijne senhutten in de hoogste dalen. -</p> -<p>Maar niettemin is in Skandinavië alles anders dan in de Zwitsersche Alpen, en het -onderscheid valt duidelijk een ieder in het oog, die in de gelegenheid was beide landen -te zien. Dit verschil spruit daaruit voort, dat hier twee groote en majestueuse gebieden -der aarde, hooggebergte en zee, op verwonderlijke wijze zijn vereenigd en verbonden. -</p> -<p>Ernst en vroolijkheid vormen het algemeen karakter van Skandinavië. Gestrengheid paart -zich aan zachtheid, somberheid aan opgewektheid, en onder het doodsche en angstverwekkende -mengt zich het levendige en verhevene. Zwarte rotsmassa’s rijzen loodrecht uit de -zee omhoog, terwijl zij de diep ingesneden fjorden omgrenzen; op menigvuldige wijze -gekloven en verdeeld, stapelen zij zich steil boven elkander op, terwijl ginds een -overhellend blok dreigend neêrblikt in de diepte; op hare kruinen torschen ze ijsmassa’s, -die zich uren ver uitstrekken en gansche landschappen bedekken. Geen leven wordt hier -vernomen; alleen de wildbeek, die er haar oorsprong neemt, stoort de doodsche stilte. -Als een zilveren lint kronkelt zij over den zwarten grond; terwijl zij het oog boeit, -laat zij in haar ruischen de verheven melodie weêrklinken van het hooggebergte. Uit -elke spleet breken deze stroomen te voorschijn, langs elke kloof bruisen zij omlaag, -in dollen dans tuimelen zij van de rotsen, waterval op waterval vormende, wier geklater -door de naburige berghelling wordt teruggekaatst. -</p> -<p>Deze ruischende beken, die langs elke insnijding dalwaarts spoeden, <span class="pageNum" id="pb3">[<a href="#pb3">3</a>]</span>de glinsterende waterstrepen, die tegen elken rotswand hangen, de als rook opstijgende -damp, die de aanwezigheid der meest verborgen watervallen verraadt, zij zijn het, -die het leven oproepen in de ijzigste wildernis, op plaatsen, waar het oog overigens -niets ontwaart dan rots en lucht, terwijl zij tevens wijzen op het daarachter gelegen -land. -</p> -<p>Maar, hoe betooverend ook hunne schoonheid zij, hoe overweldigend de fjorden met haar -rotswanden, kloven en dalen, voorgebergten en vooruitstekende punten ook zijn mogen, -eigenaardiger indruk nog geven de eilanden en scheren daar buiten in de zee; de klippen, -die van het zuiden tot het noorden zich langs het land gelegerd hebben en een chaos -van bochten, sonten en straten in ’t leven roepen, gelijk geen tweede plekje op de -gansche aarde misschien weet aan te wijzen. -</p> -<p>De groote eilanden zijn min of meer een getrouw spiegelbeeld van het vaste land; de -kleinere eilanden en de scheren bewaren onder alle omstandigheden een eigendommelijk -karakter, dat evenwel met elken hoogeren breedtegraad eenige wijziging ondergaat. -In het noorden mist men den rijkdom van het zuiden; zulks geldt niet alleen voor de -eilanden, maar ook voor de zee. -</p> -<p>Toch is ook hier alle schoonheid niet buitengesloten, en vooral in de zomermaanden, -wanneer de middernachtszon groot en bloedrood langs den horizon strijkt en haar half -omsluierden glans tegen de met ijs bedekte toppen der bergen en de oppervlakte der -zee weêrkaatst, dan is de betoovering inderdaad overweldigend. De overal verspreid -liggende boerenwoningen hebben hierin haar aandeel; hutten, uit houten planken opgetimmerd -en met zoden gedekt, prijkende met het levendigste rood, dat scherp afsteekt bij ’t -groene dak, den zwarten bergwand en het ijsblauw der gletschers op den achtergrond. -</p> -<p>Niet zonder bevreemding neemt de reiziger, die voor ’t eerst dit land bezoekt, waar, -dat die woningen grooter, deftiger en ruimer worden, naarmate men noordelijker komt. -Ofschoon niet meer door akkers omgeven, bezit nog elke woning een tuintje, en wat -grootte, ruimte en inrichting betreft, winnen zij het van de armoedige gebouwen in -de meer zuidelijke streken van Skandinavië; ja, de deftigste en grootste bevinden -zich juist op de kleinere eilanden, waar niets dan een veenlaag den rotsgrond dekt, -en welker ondankbare bodem zelfs de gift van een klein tuintje weigert. -</p> -<p>Dit schijnbaar raadsel wordt evenwel opgelost, wanneer men zich herinnert, dat in -Norland en Finland niet het land, maar de zee de <span class="pageNum" id="pb4">[<a href="#pb4">4</a>]</span>akker is, die beploegd wordt; dat men niet in den zomer zaait en de zeis zwaait, maar -dat de oogsttijd valt in den herfst, en daaraan geen zaaitijd is voorafgegaan; dat -juist in die maanden, waarin de lange nacht onbeperkt zijn scepter zwaait en de maan -in plaats van de zon de aarde beschijnt, wanneer het gloeiende noorderlicht treedt -in de plaats van het morgen- en avondrood, alsdan daar ter plaatse de mensch der zee -haar rijken buit ontrooft. -</p> -<p>Wanneer de herfstnachtevening is ingetreden, maken zich alle krachtige mannen van -Noorwegen op om den noordelijken oogst in te zamelen. Iedere stad, ieder vlek, ieder -dorp zendt een of meer voldoend bemande schepen naar de eilanden en scheren aan gene -zijde van den poolcirkel, om voor eenige maanden in alle daarvoor passende bochten -het anker uit te werpen. Op de schepen zoowel als in de woningen reppen zich alle -handen om den zegen des oogstes te bergen. -</p> -<p>Midden in den zomer is het land daar ginds stil en onbewoond; gedurende den winter -wemelen de inhammen, eilanden en straten van bedrijvige mannen; dag en nacht zijn -deze onverpoosd bezig. De woningen mogen ruim zijn, toch kunnen zij alle hier bijeengestroomde -menschen niet bevatten; daarom worden er nog dicht bij de schepen eenvoudige, met -plaggen gedekte hutten opgeslagen om tot tijdelijk verblijf te strekken. -</p> -<p>Omstreeks den winterzonnestilstand, wanneer wij ons Kerstfeest, de Noren hun Joelfeest -vieren, is de drukste tijd aangebroken. Reeds sedert weken heeft de zee haar zegen -uitgestort. Beheerscht door de machtigste aandrift, die levende wezens bezielt, geleid -door den onweêrstaanbaren aandrang zaden uit te strooien voor volgende geslachten, -stijgen ontelbare scharen van visschen, zooals kabeljauwen en schelvisschen, uit de -diepten des Oceaans omhoog; zij naderen de kusten, dringen in alle straten, sonten -en fjorden, en bedekken mijlen in ’t rond de oppervlakte der zee. Zoo dicht zwemmen -deze, slechts door één gevoel bezielde, en als het ware van hun zinnen beroofde wezens -bijeen, dat de booten zich letterlijk door deze scholen een weg moeten banen, dat -het overgevulde net onder zijn last breekt, of spot met de reuzenkrachten der visschende -mannen, terwijl een roeispaan, die loodrecht tusschen de opeengehoopte visschen wordt -gestoken, eenigen tijd in deze richting blijft staan, alvorens om te vallen. Alleen -de hoogere gedeelten der eilanden, alwaar eene veenlaag den kalen rotsgrond dekt, -en de onmiddellijk aan de zee grenzende randgedeelten, tot waar de <span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span>vloed nog reikt, uitgezonderd, is de bodem bedekt met gespouwen, hier ter droging -neêrgelegde visschen. Daarboven zijn staken in den grond geplant, waaraan duizenden -anderen worden opgehangen, die voor hetzelfde doeleinde aan den kouden, maar uitdrogenden -wind worden blootgesteld. Van tijd tot tijd ledigt men de rotsen en staken, bindt -de gedroogde visschen in bundels, bergt ze tijdelijk in daarvoor ingerichte schuren, -maar de ledige plaatsen worden op hetzelfde oogenblik weder door versch gevangenen -aangevuld. -</p> -<p>Maanden lang duurt deze bezigheid, maanden lang de hieruit voortspruitende handel; -het zuiden en noorden ruilen hier hunne schatten tegen elkander in. Eerst wanneer -omstreeks den middag een helder licht in het zuiden de terugkomst der zich nog schuil -houdende zon aankondigt, of deze zelf een korten blik werpt op het land, eindigt van -lieverlede de rijke vangst. De gedroogde stok- of klipvisch wordt uit de magazijnen -naar de schepen gedragen, de geheele ruimte van de kiel tot aan het dek daarmede opgevuld. -De schipper keert huiswaarts, of vaart naar elders; het eene vaartuig na het andere -hijscht de bruin geteerde zeilen en wendt den steven. -</p> -<p>Stiller wordt het in het noorden, eenzamer wordt het land, verlaten is de zee. Is -de lentenachtevening aangebroken, dan hebben bijna alle vreemde vaartuigen het oogstveld -verlaten en zijn de visschen wederom naar de diepten des Oceaans teruggekeerd. Maar -reeds zendt de zee nieuwe kinderen uit, om nogmaals de sonten, bochten en fjorden, -en nu niet deze alleen, maar ook de scheren en eilanden met leven te bezielen; weldra -glinsteren hier millioenen heldere vogeloogen en gluren deze van de hoogten der klippen, -aan wier voet het zoo even geschetste winterleven heerschte, naar beneden op de zee. -</p> -<p>Het is een diep ingrijpende levenstrek van alle eigenlijke zeevogels, dat slechts -twee oorzaken hen bewegen kunnen het land te bezoeken; het blij gevoel der allengs -opnieuw ontwakende liefde en het somber voorgevoel van den naderenden dood. Het is -niet de winter met zijn langen nacht, zijn koude en stormen, die hen drijft naar het -land; zij zijn bestand tegen de ruwheden van het noordsche klimaat, en gewoon hun -leven door te brengen op of onder de golven; ook is het niet de vrees voor de dreigende -tanden van roofzuchtige visschen, die hen jaagt naar het strand; zij bezoeken het -land, b.v. een eenzaam eiland, slechts voor korten tijd om het gevederte weer eens -voor goed van vet te voorzien, beter dan zulks in het water kon geschieden. Maar wanneer -<span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>met de eerste stralen der nieuwe zon de liefde in dien kleinen vogelboezem ontwaakt, -dan ijlt jong en oud weder naar de plek, waar zij het levenslicht voor ’t eerst aanschouwden, -al scheiden ook duizenden mijlen lucht en water hen van deze plaats, die vliegende -of zwemmende na korter of langer tijd bereikt wordt. En wanneer te midden van den -ijzigen winter, nadat de broedplaatsen reeds sedert maanden verlaten zijn, een zeevogel -den dood in het hart voelt, dan spoedt hij zich, zoo lang zijn krachten hem niet begeven, -voor ’t laatst naar de plek, waar eens zijn wieg heeft gestaan. -</p> -<p>De jaarlijksche bijeenkomsten van tallooze scharen dezer vogels op de broedplaatsen -schenken aan deze maanden lang eene onbeschrijfelijke bekoorlijkheid en levendigheid. -Evenals de vogels zelf onderling verscheiden zijn, heerscht er ook in deze vereenigingen -het grootste verschil. Ook is er verschil in de plaatsen, die zij bevolken. De Noorman -noemt ze vogelbergen. Terwijl sommige soorten alleen zulke scheren uitkiezen, welke -zich maar weinig boven den hoogsten waterstand verheffen, en waar eene armoedige vegetatie -schaars voldoende is om het in een kuil van opgeworpen zeewier toebereide nest een -weinig te bekleeden, moeten anderen zulke eilanden voor lief nemen, die tot eene hoogte -van honderden meters steil uit de zee oprijzen en, of rijk zijn aan uitstekende rotsen, -lijsten, holen, spleten en dergelijke schuilhoeken, of door eene dikke laag half vergane -plantendeelen worden bedekt. -</p> -<p>De lage scheren dragen in den volksmond, naar de daarop voorkomende en door de Noren -met bijzondere liefde beschermde vogels, voor hen de nuttigste, den naam van „Eiderholme” -d.i. eidereendheuvels. Onder vogelbergen begrijpt men gemeenlijk de hoogere, steil -uit de zee oprijzende, voornamelijk door alken en meeuwen bewoonde eilanden. -</p> -<p>Hoe verleidelijk het ook voor den onderzoeker zijn moge, elken afzonderlijken broedvogel -der zee nauwkeuriger in ’t oog te vatten en uitvoerig te schilderen, de rijkdom van -de bevolking der vogelbergen in het hooge noorden gebiedt hem eenige beperking. Ook -ik moet mij, met het oog op den tijd mij gegund, het genoegen ontzeggen, een volledig -beeld te ontwerpen van al die verschillende bergvogels; alleen acht ik mij verplicht, -van enkelen hunner de levenswijze vluchtig te schetsen, ten einde eenige hoofdmomenten -uit het leven der zeevogels onder de aandacht te kunnen brengen. Hoe moeilijk de keuze -ook zij, <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>er is een onder de vele vogels, die ieder jaar naar dezelfde broedplaats terugkeeren -om aan deze en de omgeving een ongemeenen luister bij te zetten, die niet onopgemerkt -mag blijven; ik bedoel den <i>eidervogel</i>. -</p> -<p>Drie verschillende soorten dezer prachtige eenden bewonen of bezoeken Europa’s kusten; -een dezer, de eidereend zelf, bezoekt elken zomer zelfs de noordelijkste eilanden -van Duitschland, vooral Sylt. Het gevederte van al deze soorten is eene getrouwe weerspiegeling -van de noordelijke zeeën. De kleur is eene mengeling van zwart en rood, van aschgrauw, -ijsgroen, wit, bruin en geel. De eigenlijke eidereend, alhoewel nog altijd een prachtige -vogel, is echter de minst bedeelde, wat schoonheid betreft. De nek en rug zijn wit, -evenals het schuim der zee; daarboven loopt een witte band over de vleugels en op -de zijden wordt ook nog een witte vlek aangetroffen. Krop en hals zijn als met een -rooskleurig waas overtogen, dat herinnert aan den gloed der middernachtszon; een streep -op de wangen bootst het teêre groen na van gletscherijs; de borst, buik, vleugels, -staart, onderrug en stuit zijn zwart als de diepten des Oceaans. Echter bezit alleen -het mannetje zulk een pronkgewaad; het wijfje kleedt zich, evenals zulks het geval -is bij alle andere eendensoorten, veel eenvoudiger; toch ziet zij er in hare huisjapon -voornaam genoeg uit. Op een roestkleurigen, nu eens meer dan eens minder in bruin -overgaanden grond, zijn ontelbare overlangsche en dwarse vlekken, strepen en krullen -van zulk eene teederheid en verscheidenheid uitgegoten, dat men geen woorden kan vinden -om deze teekening naar behooren te omschrijven. -</p> -<p>Geen andere eendensoort is zoo in den vollen zin des woords zeebewoonster als de eidereend; -geene waggelt moeilijker op het droge, geene vliegt minder goed, geene zwemt vlugger, -duikt beter en dieper dan zij. Wel vijftig meter diep duikt zij, ter verkrijging van -voedsel, beneden ’t oppervlak der zee, en wel vijf minuten, een verbazend lange tijd, -zou zij onder water kunnen vertoeven. Vóór den aanvang van den broeitijd verlaat zij -de volle zee of in ’t geheel niet, of slechts bij zeldzame uitzondering, meer hare -luimen dan de noodzakelijkheid volgende. Reeds tegen ’t einde van den winter hebben -de scharen, waarin ook deze soort zich vereenigt, zich verdeeld in afzonderlijke paren, -terwijl nog alleen die mannetjes, wien ’t niet gelukte zich een wijfje te verwerven, -in kleine troepen blijven rondzwemmen. -</p> -<p>Onder de beide echtgenooten heerscht de gelukkigste eendracht. Slechts één wil, ongetwijfeld -die der eend, geeft den toon aan voor <span class="pageNum" id="pb8">[<a href="#pb8">8</a>]</span>beider doen en laten. Verheft zich het wijfje boven den waterspiegel om al vliegende -eenige honderden meters af te leggen, zoo volgt haar onmiddellijk de woerd; duikt -de eerste, terstond verdwijnt ook de laatste; waarheen ook het wijfje zich begeven -moge, het mannetje volgt getrouw; al wat zij doet strookt ook met zijn inzichten en -begeerten. Nog steeds toeft het paar daar buiten op de zee, al zij het dan ook enkel -op zulke plaatsen, alwaar de diepte die van vijftig meter niet te boven gaat, en altijd -slechts daar, waar de gewone en andere soorten van mosselen in rijke menigte de rotsen -of den zeebodem bedekken. Deze weekdieren toch vormen bijna uitsluitend het voedsel -onzer eenden, en om die mossels te bemachtigen duiken zij zoo diep; maar ook vrijwaren -deze weekdieren haar voor het gebrek, dat zoo dikwijls het deel is van vele andere -soorten. -</p> -<div class="figure p009width"><img src="images/p009.jpg" alt="EIDEREENDEN." width="643" height="550"><p class="figureHead">EIDEREENDEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>In April, allerlaatst in ’t begin van Mei naderen de paren al meer en meer den gordel -van klippen en daarmede ook de kust. In het hart der eend ontkiemt de moederzorg, -en aan deze wordt nu alles ondergeschikt. Daarbuiten in de open zee was het paartje -zoo schuw, dat het nimmer de nadering van een vaartuig afwachtte, en den mensch, waar -deze zich ook mocht vertoonen, meer vreesde dan elk ander schepsel; nu, in de nabijheid -der eilanden heeft er eene algeheele omkeering in dat gedrag plaats. Slechts gehoor -gevende aan haar moederlijk gevoel, zwemt de eend op een der eilanden af; zonder verder -op den mensch te letten waggelt zij landwaarts. De woerd volgt, echter niet zoo onbezorgd -als zij, en gedurig klinkt zijn waarschuwend „ahoea, ahoea”; nu en dan houdt hij zijn -tred in, soms stilstaande als om na te denken, en dan weder voorwaarts zwemmende. -De eend daarentegen bekommert zich om niets en marcheert moedig over het eiland om -zich eene geschikte broedplaats uit te zoeken. Eigenzinnig als zij is, stelt zij zich -niet tevreden met den eersten den besten hoop wier, dien de vloed op het strand wierp, -of met den kleinen vlierstruik, wiens langs den grond kruipende twijgen eene veilige -schuilplaats aanbieden, of met de halfgebroken kist, die de eigenaar des eilands opzettelijk -daarheen bracht om tot beschutting te dienen, of met de takkenbosschen, die hij, om -de vogels te lokken, bijeendroeg; zij nadert, zonder van vrees te doen blijken, evenals -een huisdier, zelfs de woning van den eigenaar, gaat binnen, meet den vloer, maakt -het der huisvrouw lastig in keuken en woonvertrek, en kiest wellicht, grillig en koppig, -juist <span class="pageNum" id="pb9">[<a href="#pb9">9</a>]</span>het binnenste van den oven voor nestplaats uit, en dwingt daardoor de huisvrouw maanden -lang haar brood op een ander eiland te bakken. Met zichtbaren angst volgt haar de -trouwe woerd zoover mogelijk; wanneer zij echter naar zijne meening alle veiligheidsmaatregelen -geheel uit het oog verliest, en zich verstout met de menschen onder één dak te willen -wonen, tracht hij niet langer hare luimen te bestrijden, maar laat haar eenvoudig -begaan en vliegt zelf naar de veilige zee, om hier met kloppend hart hare dagelijksche -bezoeken af te wachten. Onze eend laat zich daardoor niet van streek brengen, maar -sleept wat rijshout bijeen en staat gaarne toe, dat de Noorman haar hierbij helpt; -de stoffen, waaruit het nest zal bestaan, takjes en zeewier, worden laagsgewijze gerangschikt; -met behulp der zwempooten wordt er een kuil in gegraven, en deze, terwijl de eend -onophoudelijk de gladde borst daarin ronddraait, effen en rond gemaakt. Thans kan -er begonnen worden met het bekleeden. Alleen om haar kroost bedacht, plukt de eend -zich de zoo uitermate weeke donsveêren uit de borst <span class="pageNum" id="pb10">[<a href="#pb10">10</a>]</span>en maakt hiervan een bed, dat den geheelen kuil vult. Van boven wordt langs den rand -insgelijks een krans van hetzelfde materiaal gelegd, dat over de eieren zal gespreid -worden, wanneer de eend het nest soms een wijl moet verlaten. Nog vóór het nest inwendig -geheel gereed is, begint zij hare betrekkelijk kleine, gladschalige, vuil- of grijsgroene -eieren te leggen, wier aantal van zes tot acht, een enkele maal meer of minder bedraagt. -</p> -<p>Dit oogenblik heeft de Noorman afgewacht. Eigenbaat, zelfzucht, maakten hem tot den -vriendelijken gastheer der eend. -</p> -<p>De gastheer verandert nu in een roover. Zonder bedenken maakt hij zich meester niet -alleen van de eieren, maar zelfs van het dons. -</p> -<p>Vier en twintig tot dertig nesten leveren een kilogram dons, ter waarde van minstens -achttien gulden, daar ter plaatse. -</p> -<p>Deze cijfers geven voldoende opheldering van het gedrag des Noormans. -</p> -<p>Met een treurig gemoed aanschouwt de eend deze vernietiging harer verwachtingen voor -dit jaar; ontsteld en verschrikt vliegt zij naar de zee terug tot den haar wachtenden -echtgenoot. Of deze haar nu ook nog waarschuwende woorden toevoegt, kan ik niet zeggen; -wel weet ik, dat hij zijne gade spoedig troost in ’t hart stort. Nog is beider borst -vol lentelust en lentemoed; na weinige dagen waggelt het wijfje, als ware er niets -gebeurd, wederom over het land, ten einde opnieuw een nest te bouwen. Waarschijnlijk -vermijdt zij dezen keer de vorige plaats en vergenoegt zich met den eersten den besten, -nog niet geheel door anderen ingenomen hoop zeewier. Opnieuw fatsoeneert zij een kuil, -opnieuw begint zij haar toilet te onderzoeken, ten einde de donsbekleeding op te sporen. -Helaas! hoeveel moeite zij zich geeft, hoe zij den hals ook uitrekt en in allerlei -slangvormige wendingen buigt—de voorraad is uitgeput. Wanneer evenwel is eene moeder, -al wandelde zij ook in de gedaante eener eend over de aarde, ooit radeloos geweest, -waar het gold de zorg voor haar kroost? Ook onze eend verliest hare bezinning niet. -Heeft zij zelf geen dons meer, haar echtgenoot zal haar bijstaan; deze heeft er nog -genoeg aan borst en rug. Daarvoor dient hij hier te zijn. En hoezeer hij misschien -moge tegenstribbelen, hoe levendig hem de herinnering aan vroegere jaren ook is bijgebleven, -hij is de man en zij de vrouw, d.w.z. hij moet gehoorzamen. Onbescheiden plukt de -bezorgde moeder hem in de veêren, en binnen weinige uren, althans in minder dan twee -dagen heeft zij hem even kaal geplukt <span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span>als zij zelf is. Dat na zoodanige behandeling de woerd, zoodra hij kan, de volle zee -opzoekt om nu eenige maanden alleen met zijns gelijken te verkeeren, en zich om de -broedende gade en het wordend kroost in ’t geheel niet meer bekommert, vind ik zeer -natuurlijk. En wanneer men werkelijk, zooals op alle broedplaatsen het geval is, een -woerd naast eene eend ziet staan, dan is deze er ongetwijfeld een, die nog niet geplukt -werd. -</p> -<p>Onze eend broedt van nu aan zeer ijverig. En nu wordt het duidelijk, dat hare huisjapon -het meest geschikte, ik durf zeggen, het eenig mogelijke gewaad is, dat zij dragen -kan. In het wier, dat het nest omgeeft, verdwijnt zij volkomen; zelfs voor het oog -van valken en zeearenden is zij onzichtbaar. Niet alleen harmonieert de algemeene -kleur van haar toilet met die van het uitgedroogde zeewier, maar elk streepje, stipje -en puntje is daarmede in overeenstemming. Ja, zoo volkomen, dat de broedende vogel, -zoodra hij zijn hals heeft ingetrokken, en de vleugels een weinig heeft uitgespreid, -als het ware in de omgeving wordt opgenomen. Vele malen is ’t mij gebeurd, dat ik, -terwijl mijn geoefend jagers- en waarnemersoog over de eiderholmen gleed, niet eer -eene eidereend ontdekte, alvorens ik door het pikken aan mijn laarzen er opmerkzaam -op gemaakt werd. Wie de toewijding kent, met welke eene eend broedt, zal er zich niet -over verwonderen, dat men de op het nest zittende vogels zoo nabij kan komen; maar -wel wekt het de verbazing, zelfs van den meest ervaringrijken onderzoeker, wanneer -hij hoort, dat de eidereend, zonder weg te vliegen, toelaat, dat men de onder haar -liggende eieren met de hand betast, ja, dat zij ongestoord blijft voortbroeden, nadat -men haar van het nest heeft afgenomen en daarna er weder opgezet, of een eind van -daar op den grond, om zich het genot te verschaffen, haar weder naar het nest te zien -waggelen. -</p> -<p>De moederlijke toewijding en de moederweelde der eend blijken uit meer. Elke vrouwelijke -eidereend, misschien iedere eend in ’t algemeen, streeft niet enkel naar het geluk -kinderen op te voeden, maar zij wil haar moederoog doen rusten op een zoo talrijk -mogelijke schaar. Deze aandrift heeft ten gevolge, dat zij andere, dicht bij haar -broedende eenden zooveel benadeelt als zij maar kan. -</p> -<p>Hoe ijverig zij ook broedt, eenmaal elken dag moet zij het nest verlaten, vooreerst -om zich van voedsel te voorzien, en tevens om haar gevederte, dat tengevolge van de -warmte, die zich onder het <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>broeden ontwikkelt, niet weinig lijdt, te reinigen, in te vetten en op te strijken. -Terwijl zij een wantrouwenden blik werpt op haar buurvrouwen, staat zij in de eerste -voormiddaguren op,—misschien werd zij reeds geruimen tijd door een fellen honger gekweld,—plaatst -zich aan den rand van het nest en schuift met den snavel den krans van dons over de -eieren. Is dit geschied, dan vliegt zij ijlings naar zee, duikt herhaalde malen in -de diepte, vult haastig krop en slokdarm tot de keel met mosselen, baadt en poetst -zich, smeert zich de veêren in, keert naar het land terug, terwijl zij onderweg nog -gedurig de veêren droogt en glad strijkt, en bereikt haar nest. De twee buurvrouwen -zitten oogenschijnlijk even zorgeloos en onschuldig op het nest als straks, maar hebben -ondertusschen diefstal gepleegd. Zoodra de eerste uitgevlogen was, was een der anderen -opgestaan, had het donzen dek opgelicht en met de beide roeipooten snel één, twee, -drie, vier eieren uit het vreemde nest naar haar eigen gerold; daarna heeft zij het -eerste nest weder zorgvuldig toegedekt, en gelukkig in haar onrechtmatig bezit, zich -weer te broeden gezet. De teruggekeerde eend heeft ras ontdekt wat er in haar afwezigheid -gebeurd is, doch laat niets merken; zij zet zich weer rustig aan ’t broeden en denkt -ondertusschen: „wacht maar buurvrouw, je zult ook wel eens uitvliegen en wat je mij -nu hebt gedaan, doe ik jou dan.” En zoo wandelen de eieren der eidereenden gedurig -van het eene nest in het andere. Of echter haar eigen kinderen of vreemde onder de -gelukkige moederborst tot rijpheid komen, zulks schijnt der eidereend onverschillig -te zijn;—het zijn immers toch kinderen! -</p> -<p>Zes en twintig dagen broedt de eend, alvorens de kuikens uitkomen. De Noorman, die -verstandig te werk gaat, laat haar ditmaal begaan en stoort haar niet alleen niet, -maar helpt haar zooveel hij kan, door alle vijanden en onruststokers zooveel mogelijk -van het eiland af te houden. Hij kent zijn eenden, zoo niet persoonlijk, dan toch -in zooverre, dat hij weet, wanneer ongeveer deze of die met broeden gedaan heeft en -met hare kuikenschaar den weg naar zee zal aanvaarden. Die weg strekt velen jongen -eenden, op wie geen genoegzaam toezicht wordt gehouden, onverwachts ten verderve. -</p> -<p>Niet alleen de op het eiland broedende of daar toevallig aanwezige valken, maar ook -en nog meer raven, roofmeeuwen en groote zeemeeuwen beloeren den eersten uitgang der -eendenkuikens, overvallen deze op dien tocht en rooven er velen weg. -<span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span></p> -<p>De patroon van het eiland tracht zulks te verhinderen en wel op eene wijze, die kenschetsend -is voor de anders zoo wilde en schuwe, maar onder het broeden bijna in huisdieren -veranderde eidervogels. Tegen het einde van den broedtijd wandelt hij elken morgen -over het eiland om de moeders behulpzaam te zijn en den tweeden donsoogst in te zamelen. -Op zijn rug hangt een draagkorf, aan den eenen arm een wijde handkorf. Zoo wandelt -hij van het eene nest naar het andere, beurt elke eend op, en onderzoekt of de kuikens -uit den dop zijn en voldoende droog zijn geworden. Is zulks het geval, dan pakt hij -het geheele krabbelende gezelschap in zijn handkorf, ontdoet het nest van het dons -en bergt dit in den draagkorf, om daarna verder te gaan. Vertrouwelijk waggelt de -eend meê en volgt haar piepende jongen. Een tweede, derde, tiende nest wordt insgelijks -geledigd en zoolang wordt de arbeid in ’t algemeen voortgezet, totdat de handkorf -vol is. De eene moeder na de andere sluit zich aan het gevolg aan, onderweg van gedachten -wisselende met hare medelijderessen. Aan het strand gekomen schudt de man den inhoud -der mand eenvoudig in de zee uit. Dadelijk storten alle eenden in het water, haar -kroost na; roepende en alle teederheid der moederliefde ontvouwende, zwemmen zij te -midden der kleine schare, en ieder zoekt zooveel kinderen mogelijk te bemachtigen. -Met blijkbaren trots zwemt er hier eene, die een lang gevolg na zich sleept; maar -reeds zwemt een tweede dwars door dien keten om er zich sommigen van toe te eigenen, -terwijl een derde eend nadert met het doel ook voor zich zooveel kuikens machtig te -worden, als zij maar kan. Zoo zwemmen alle moeders snaterend, roepend, kwakend en -lokkend dooreen, tot eindelijk ieder harer een troep kuikens achter zich heeft; of -deze haar eigen kinderen of vreemden zijn, wie zal het zeggen? De eend zelf weet het -ongetwijfeld evenmin, maar haar moederweelde lijdt er niet onder; het zijn immers -allen kinderen, die achter haar zwemmen. -</p> -<p>In elk geval, eene op deze wijze bijeenverzamelde schare volgt reeds in de eerste -levensuren getrouw het voorbeeld der moeder of pleegmoeder. Deze brengt de kuikens -al dadelijk naar zulke plaatsen, alwaar de mosselen tot op de hoogte der laag-waterlijn -op de rotsen zitten, plukt er zooveel als voor haar zelf en haar gezin voldoende is, -breekt de kleinste schalen open en zet den inhoud haar kinderen voor. Deze kunnen -reeds dadelijk zwemmen en duiken, en in één opzicht overtreffen zij zelfs hunne ouders, -<abbr title="namelijk">n.l.</abbr> hierin, dat zij zich veel gemakkelijker <span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span>en vlugger op het land bewegen. Worden nu de kuikens in de nabijheid van een eiland -vermoeid, dan geleidt de moeder hen naar het land; zij rennen nu als jonge patrijsjes -voort, verstaan echter meesterlijk de kunst om, als zich de noodkreet der moeder laat -hooren, neêr te hurken en zich daardoor zoo onzichtbaar te maken, dat zij zelfs voor -het scherpstziend oog verborgen blijven; worden zij vermoeid, wanneer zij zich al -te ver van de scheren verwijderd hebben, dan breidt de oude haar vleugels uit en biedt -deze, alsmede haar rug den kleinen tot rust- en zitplaats. Daar gebrek hun onbekend -is, groeien zij verbazend snel, en na verloop van twee maanden hebben zij bijna de -grootte en in elk geval alle bekwaamheden en talenten der moeder erlangd. -</p> -<p>Nu komt ook de vader weder te voorschijn, om van nu aan met de familie vereenigd, -meestal in gezelschap van meerdere families, soms een schaar vormende, uit duizenden -individuen samengesteld, gezamenlijk den winter door te brengen. -</p> -<p>De hooge, ieder jaar nog stijgende prijs van het prachtige dons, maakt den eidervogel -tot den meest kostbaren van alle bergvogels. Duizend paar eidereenden zijn een niet -te versmaden rijkdom. Op de meeste eiderholmen broeden echter minstens drie à vier -duizend paar, en de eigenaar van nog drukker bezochte broedplaatsen trekt van deze -vogels een inkomen, dat menig grondeigenaar ten onzent hem benijden zou. -</p> -<p>Behalve eidereenden broeden op de holmen ook nog oestervisschers of scholeksters en -zeekoeten, aan welke vogels men insgelijks de eieren ontrooft, die maanden lang op -allerlei wijzen als voedsel worden gebruikt en naar oost en west verzonden. -</p> -<p>Een enkele maal worden de jongen ingezouten om in den winter tot voedsel te dienen, -en zoo zijn, gelijk men ziet, de holmen te vergelijken met akkers, die een rijken -oogst opleveren; zij staan diensvolgens onder streng toezicht en worden door bijzondere -wetten beschermd. -</p> -<p>Eigenaardig en boeiend tevens is het tooneel, dat een door eidereenden en andere zeevogels -bewoond eiland oplevert. Een meer of minder dichte wolk van verblindend witte meeuwen -omhult het eiland. Zonder tusschenpoos vliegen troepen en zwermen dezer broedvogels -af en aan, nu naar het eiland toe, dan weder in de richting der zee. Ook bezoeken -zij wel de naburige scheren en schenken dan een ongemeenen <span class="pageNum" id="pb15">[<a href="#pb15">15</a>]</span>tooi aan de in groene grasvelden omgevormde moerassen, waarachter zich de roode blokhuizen -verheffen. Met billijken trots wees eens een bewoner der Lofoden op eenige honderden -stormmeeuwen, die in dichte troepen vlak voor zijn huis naar insecten zochten. „Ons -land is te arm, te koud en te ruw dan dat wij er, evenals in het zuiden, huisvogels -op na kunnen houden. De zee schenkt ons echter duiven en ik vraag u hebt gij wel ooit -iets schooners gezien?” Ik moest een ontkennend antwoord op deze vraag geven; want -de blinkend witte en fijn blauwgrijze meeuwen teekenden zich te midden van de grootsche -omgeving eener noordelijke bergstreek zoo heerlijk tegen het mollige, groene gras -af, dat dit schouwspel inderdaad aantrekkelijk mocht heeten. Deze meeuwen zijn het, -die bovenal de broedholmen reeds van verre als zoodanig in het oog doen vallen, waardoor -deze zich onderscheiden van andere, overigens er eveneens uitziende scheren. Van de -overige gevederde bevolking merkt men weinig, ofschoon haar aantal duizenden bedraagt. -</p> -<p>Eerst wanneer men in een dier lichte, onverbeterlijke booten van dit land van den -bewoonden oever stoot en naar den holm toestuurt, dan verandert het stille leven der -vogels. Eenige scholeksters, die onmiddellijk boven het hoog waterpeil hun voedsel -zochten, hebben de boot bemerkt en vliegen er ijlings heen. Want deze vogels, die -op geen der grootere eilanden, zelfs bijna op geen enkele scheer ontbreken, zijn de -veiligheidsbeambten, de politie-agenten onder de vreedzaam vereenigde bergvogels. -Nieuwsgieriger en bedrijviger dan alle andere, mij bekende strandvogels, zelfbewust, -voorzichtig en bedachtzaam, vereenigen zij alle eigenschappen in zich om tot toongevers -te worden in gemengde koloniën. Elke nieuwe, ongewone gebeurtenis wekt hen op een -onderzoek in te stellen. Zoo vliegen zij elke boot te gemoet, omzwermen deze van vijf -tot zes malen in steeds nauwer wordende kringen, laten daarbij een onafgebroken geschreeuw -hooren, lokken hierdoor andere <span class="corr" id="xd31e672" title="Bron: invididuen">individuen</span> hunner eigene soort en wekken de opmerkzaamheid van alle verstandige vogels der kolonie. -</p> -<p>Hebben zij zich overtuigd, dat er wezenlijk gevaar bestaat, dan vliegen zij schielijk -terug, en geven door een waarschuwend geluid zulks te kennen aan alle bergvogels, -die dit begeeren te weten en die er dan ook werkelijk notitie van nemen. Eenige meeuwen -besluiten thans zich in elk geval door een persoonlijk onderzoek van de oorzaak der -stoornis te overtuigen. Vijf of zes dezer vogels vliegen de boot tegemoet, stellen -<span class="pageNum" id="pb16">[<a href="#pb16">16</a>]</span>zich in de lucht evenals valken op, stooten misschien reeds nu stoutmoedig op de indringers -en keeren sneller dan zij gekomen waren naar den holm terug. -</p> -<div class="figure p016width"><img src="images/p016.jpg" alt="DE VOGELBERGEN VAN LAPLAND." width="490" height="720"><p class="figureHead">DE VOGELBERGEN VAN LAPLAND.</p> -</div><p> -</p> -<p>Net alsof men geen vertrouwen in deze boodschappers stelde, verheft zich nu een dubbel, -drie-, vier-, tienvoudig aantal om eveneens te handelen zoo als de eerste verspieders -hebben gedaan. Reeds strijkt eene dichte laag vogels over de boot. Deze wolk wordt -al dichter en dichter en neemt een steeds dreigender aanzien aan, daar de vogels niet -alleen met steeds aangroeiende koenheid op de schepelingen stooten, maar daarbij stoffen -op hen laten vallen, die aangezicht en kleedingstukken een minder sierlijk uiterlijk -verleenen. In de nabijheid van het eiland klimt de opgewondenheid tot eene zinnelooze -razernij, het geschreeuw van enkelen wordt tot een geloei van duizenden. Nog voor -de boot geland is, zijn de mannelijke eidervogels, die een bezoek aan de (broedende) -wijfjes hebben gebracht, naar het strand teruggewaggeld en zwemmen thans onder een -waarschuwend geroep van: „ahoea, ahoea,” in zee. Aalscholvers en zaagbekken volgen; -de scholeksters, plevieren, alken, eidervogels, meeuwen en zeezwaluwen, alsmede de -rotspiepers en kwikstaarten, voor zooverre deze aanwezig mochten zijn, kunnen evenwel -niet besluiten het eiland te verlaten. Maar de loopvogels rennen als door den duivel -vervolgd, in groote troepen het strand op en <span class="corr" id="xd31e684" title="Bron: neer">neêr</span>: de alken, die al schuivende tegen hellende rotsblokken zijn opgeklauterd, leggen -zich plat neder en kijken, van geen kwaad bewust, den vreemdeling verwonderd aan; -de eidereenden maken zich gereed om zich op het rechte oogenblik op de haar eigenaardige -wijze onzichtbaar te maken. -</p> -<p>De boot landt. Men betreedt den holm. Duizenden krijschende stemmen gaan gelijktijdig -op; de uit vliegende vogels gevormde wolk wordt elk oogenblik dichter en ondoorschijnender; -honderden van broedende meeuwen vliegen krijschende op om zich bij de vliegende soortgenooten -te voegen; dozijnen scholeksters laten almede een luid gegil hooren, en de verwarring -der zich bewegende, het geschreeuw der krassende, roepende vogels wordt zoo oorverdoovend, -dat men meent op den Bloksberg verplaatst te zijn te midden van het gewoel en gejoel -van den heksendans. -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">Hoort gij stemmen in de hoogte, -</p> -<p class="line">Stemmen in de verte en van nabij? -</p> -<p class="line">Langs den geheelen berg -</p> -<p class="line">Trillen de woeste tooverliederen.</p> -</div> -<p><span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span></p> -<p>Die woorden van Mephisto worden tot waarheid. Het alarm en geraas, de toovercirkel -van vormen en tonen vermoeien alle zintuigen; het wordt groen en blauw voor de oogen, -het suist en bruist in de ooren, men kan eindelijk geen tonen en kleuren meer onderscheiden -en wordt zelfs ongevoelig voor den meest doordringenden reuk. -</p> -<p>Werwaarts men zich wenden moge, op het geheele eiland is men aan allen kant omgeven -door dezelfde wolk; men ziet niets dan vogels, en wanneer duizenden zich neêrzetten -om te rusten, zijn weder duizend anderen opgevlogen, terwijl hunne bezorgdheid en -angst om hun kroost hen hun eigen hulpeloosheid vergeten doet en hun moed schenkt -tot een aanval op de indringers, voor dezen wel is waar niet gevaarlijk, maar toch -lastig. -</p> -<p>Geheel verschillend van dit onschuldig spel op de holmen is het tafereel, dat een -met zilvermeeuwen, haringmeeuwen of mantelmeeuwen bezet eiland aanbiedt. -</p> -<p>Ook deze vogels betrekken, als zij broeden willen, bij groote troepen bepaalde eilanden; -honderdtallen van paren voegen zich bij andere honderdtallen, zoodat een enkel eiland -soms bevolkt wordt door drie tot vijfduizend paren. Zulk een eiland levert voor het -oog een even schoon en imposant schouwspel op als een eiderholm. De groote, schitterend -witte, of helder en donkergrijs gekleurde gedaanten teekenen zich sierlijk tegen de -omgeving af en hare bewegingen worden gekenmerkt door de gewone bevalligheid, aan -alle meeuwen eigen. Maar toch, deze sterke, krachtige en roofzuchtige vogels zijn -wel gezellige, maar geenszins vredelievende geburen. Het eene lid der kolonie vertrouwt -het andere niet. Ieder afzonderlijk paar leeft op zich zelf, paalt zich een eigen, -hoewel bescheiden, broedgebied af, en duldt daarin geen ander; ook verlaten mannetje -en wijfje nimmer gelijktijdig het nest, en wordt dit door een overmachtigen vijand -bedreigd, dan keert het uitgevlogen lid van ’t echtpaar zoo spoedig mogelijk naar -huis en hof terug, om deze tegen den aanval van eigen stamgenooten te verdedigen. -</p> -<p>Minder rumoerig, maar geenszins minder grootsch is het leven op de eigenlijke „vogelbergen”, -daar, waar alken, lommen en papegaaiduikers broeden, en hoogstens een enkele meeuw -of aalscholver zich hier of daar heeft genesteld. Het zij mij vergund een dezer vogelbergen -te schilderen. -</p> -<p>In het noorden der groote, tot de groep der Lofoden behoorende eilanden liggen, ongeveer -driehonderd meter van het strand verwijderd, <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>drie koepelvormige rotseilanden, de Nyken, die steil uit de zee omhoog rijzen, zich -zoowat honderd meter boven den zeespiegel verheffen en door een kring van kleine scheren -omgeven worden. Een dezer rotskegels is een vogelberg, die in majesteit zijns gelijken -niet heeft. -</p> -<p>Het was op een heerlijken zomerdag, toen wij ons gereed maakten dit eiland te bezoeken; -de zee was effener en kalmer dan ooit, de hemel helder en blauw, de lucht warm en -aangenaam. Krachtige Noormannen roeiden onze lichte boot dwars tusschen tallooze scheren -door. Werwaarts het oog schouwde, overal trof het op vogels. Bijna elke steen, die -boven de wateren uitstak, was bezield. Sommige waren wit van den drek der aalscholvers, -die daar geregeld enkele uren van den dag vertoefden om te rusten. In rijen opgesteld, -evenals soldaten, zaten zij bij tientallen, twintigen en honderden bijeen, in de wonderbaarlijkste -houdingen, met uitgestrekten hals en uitgespreide vleugels, als om elk gedeelte des -lichaams aan de weldadige zonnewarmte bloot te stellen; klapwiekende als wilden zij -elkander koelte toewaaien, terwijl zij daarbij het opmerkzaam oog naar alle kanten -richtten. Met dof gehuil stortten zij zich bij onze aankomst op plompe wijze in zee, -nu al zwemmende en duikende den spot drijvende met onze pogingen om hen nabij te komen. -Andere scheren waren bedekt met meeuwen, altijd in troepen van honderden en duizenden -van dezelfde soort, eveneens van mannelijke vogels, die van het een of ander eidereiland -waren afgedwaald om zich naar mannenaard te vermaken, terwijl de wijfjes daar ginds -ijverig zitten broeden. Om andere rotseilanden hadden de schitterende eidereenden, -misschien wel geplukte mannetjes, zich geschaard, plaatselijk kringen vormende, te -vergelijken bij de groote, witte waterlelies onzer stilstaande poelen. -</p> -<p>In de matig diepe sonten zag men visschende zaagbekken en zeeduikers, die beurtelings -een gillenden kreet lieten hooren, een geschreeuw, zoo lang gerekt en zoo verschillend -geuit, dat men het bijna een zingen zou kunnen noemen, ware het niet een wilde melodie, -zooals alleen een kind der Noordelijke zeeën kan voordragen, dat het huilen en bruisen -der winterstormen heeft beluisterd en den dreunenden golfslag. Trots als een vorst -op zijn troon, zat hier en ginds een zeearend, de schrik van alle gevleugelde wezens -des Oceaans, misschien wel een geheel gezelschap dezer roovers, uitrustende van een -overvloedigen maaltijd; pijlsnel doorvloog de jachtvalk, die zijn nest bevestigt aan -een der steilste rotswanden, zijn mijlenlang gebied; jolige <span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span>stormmeeuwen en drieteenige meeuwen, visschende zeezwaluwen vlogen heen en weder; -scholeksters begroetten ons met hunne trillende tonen; alken en lommen verschenen -en verdwenen, duikende en weder boven komende, om ons heen. -</p> -<p>Te midden van dit gezelschap roeiden wij verder. Nadat wij ongeveer tien zeemijlen -afgelegd hadden, kwamen wij in het bereik van de zwermen der Nyken. Werwaarts wij -ook onzen blik wendden, overal zagen wij eenige der tijdelijke bewoners van het eilandje -visschen, duiken, door onze boot verschrikt, opvliegen, en zoo dicht over de oppervlakte -der zee strijken, dat hun pooten de toppen der golven raakten. Wij zagen vluchten -van dertig, veertig, tot honderd stuks, die of van den „berg” afkwamen of er naar -terugkeerden, zoodat wij er niet aan konden twijfelen, of wij naderden een sterk bevolkt -rijk. Maar men had ons van millioenen broedende vogels gesproken.… en van millioenen -was nog niet veel te ontdekken. -</p> -<p>Eindelijk, na een vooruitspringende rots omgeroeid te zijn, lag de Nyke voor ons. -Rondom ons trof het oog in de zee op zwarte, aan den voet des „bergs” op witte punten. -De eerste waren ordeloos verspreid, de laatste in rijen of scherp begrensde troepen -geschaard; die in de zee waren zwemmende, met kop, hals en nek boven de oppervlakte -uitstekende, die op den „berg” zittende, met de witte borst naar zee gekeerde alken. -Hun aantal bedroeg duizenden, maar geen millioenen. -</p> -<p>Nadat wij op het tegenover ons liggende eiland geland waren en ons in het huis van -den eigenaar hadden versterkt, voeren wij naar het andere over, sprongen op eene niet -te zeer door de branding geteisterde plek op de klip en klauterden nu zoo spoedig -mogelijk naar het veendek omhoog, dat de geheele Nyke, uitgezonderd enkele spleten, -uitsteeksels en hoeken, bedekt. Hier ontdekten wij al aanstonds, dat de veenlaag overal -vol was van broedkuilen, niet ongelijk aan onze konijnenholen, terwijl er op den geheelen -„berg” geen enkel plaatsje ter grootte van een tafelblad zonder zulk eene opening -was. -</p> -<p>In eene schroeflijn trokken wij, meer klauterende dan loopende, naar den top. De omgewoelde -veengrond trilde onder onze voeten. En uit alle holen keken, kropen, gleden en vlogen -de van boven leikleurige, op borst en buik schitterend wit getinte, met fantastische -snavels en gezichten, korte, smalle, spitse vleugels en korte staartjes voorziene -vogels, die allen de grootte hadden eener tamelijk groote duif. Uit alle gaten <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>kwamen zij te voorschijn; uit alle scheuren en spleten der rots. Waarheen men den -blik wendde, het oog zag vogels en niets anders dan vogels, terwijl een zacht, dreunend -geknars, het tot één geluid vereenigde gezamenlijk geschreeuw dezer vogels onze ooren -trof. Bij elke schrede kwamen nieuwe scharen uit de ingewanden der aarde te voorschijn. -Troepen verheffen zich in de lucht en vliegen van den „berg” naar zee; nog grootere -troepen ijlen van de zee naar den „berg.” De dozijnen worden tot honderden, de honderden -groeien aan tot duizenden, en honderdduizenden ontgroeien voortdurend aan den bruinen -grond. Eene wolk, niet minder dicht als die, welke wij op den holm aanschouwden, omhult -ons, omhult den ganschen berg, zoodat deze, als door een tooverstaf aangeraakt, in -een reusachtigen bijenkorf is herschapen, omzwermd door niet minder reusachtige, gonzende, -kweelende, dartelende bijen. -</p> -<p>Naarmate wij verder gingen nam het schouwspel steeds grootscher karakter aan. De geheele -berg leefde. Honderdduizendtallen van oogen keken ons indringers aan. Uit alle verstekken -en hoeken, uit alle reten, holen, uitstekende punten en gaten rollen zij te voorschijn; -overal, aan de rechter- en linkerhand, boven en beneden ons, in de lucht en op den -grond wemelt het van vogels. Van de hellingen zoowel als van den top des „bergs” storten -zij zich bij duizendtallen in de zee; hun aantal is zoo groot, dat zij voor het oog -een vaste massa schijnen. Duizenden kwamen, duizenden gingen, duizenden zaten, duizenden -huppelden, door vleugelslagen gesteund, op de vreemdste wijze vooruit; honderdduizenden -vlogen, honderdduizenden zwommen en doken, en nieuwe honderdduizendtallen wachtten -slechts op onze voetstappen, die ook hen verschrikt zouden doen opvliegen. -</p> -<p>Het wemelde, kweelde, ruischte, danste, vloog, kroop om ons heen, dat ons hooren en -zien verging, en zelfs de geoefendste schutter was niet in staat onder deze duizenden -vogels een welgelukt schot te doen. Als verdoofd en buiten ons zelf gingen wij verder, -totdat eindelijk de top bereikt was. Onze hoop, hier tot ons zelf te komen, hier de -rust te herwinnen, werd aanvankelijk niet bevredigd. Ook hier hetzelfde gewoel, hier -op den top gelijke beweging als daar beneden, ook hier zijn wij omgeven door eene -dichte wolk, die ons nauwelijks toestaat de zee in de verte in een dommelig, nevelachtig -licht te zien oprijzen. -</p> -<p>Daar verandert plotseling het tooneel; een paar jachtvalken, die hun nest aan gindschen -rotswand hadden opgehangen, hebben gespeurd <span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>wat hier voorvalt. Voor ons koesterden de alken, lommen en papegaaiduikers geen vrees, -maar niet zoodra bemerken zij den hun welbekenden en <span class="corr" id="xd31e722" title="Bron: onweerstaanbaren">onweêrstaanbaren</span> vijand, of bliksemsnel scheurt de wolk, daalt in zee, en de blik is vrij. Ontelbare -zwarte stippen, de koppen der zwemmende vogels, die scherp zich afteekenen tegen het -water, verbreken den groenen sluier, die de golven dekt. Hun aantal is zoo groot, -dat wij van den 100 meter hoogen top, waar wij staan, niet kunnen zien, waar de zwerm -ophoudt, of waar de zee vrij is van vogels. Ten einde dat getal eenigszins te schatten, -vatte ik een kleine vierkante ruimte in ’t oog en begon de stippen te tellen; ik verkreeg -er meer dan honderd. Nu schikte ik in mijn gedachten schielijk dergelijke vierkanten -aan elkaar en kwam tot duizenden. Maar ik had vele duizenden dezer kwadraatjes kunnen -vormen en dan was de ruimte, welke de vogels innamen, nog niet bezet. <i>De millioenen, waarvan men mij gesproken had, waren werkelijk voorhanden.</i> Enkele oogenblikken vertoonde het aanschouwde tooneel het beeld der rust. Maar kort -daarop begonnen de vogels weer op te vliegen, en gelijk te voren stegen weder honderdduizenden -op hetzelfde tijdstip uit het vloeibare element omhoog, om den „berg” op te klauteren; -gelijk te voren werd alles omgeven door eene dichte wolk, en gelijk straks verloren -wij weder onze bezinning. Niet in staat om nog iets te zien, verdoofd door het onbeschrijfelijk -gedruisch om mij heen, wierp ik mij op den grond; de vogels kwamen van alle kanten -aanstroomen. Nog altijd kropen er nieuwe uit de holen en keerden anderen daarin terug, -die vroeger door ons waren opgeschrikt; zij streken naast mij neder; met levendige -verbazing aanschouwden zij de vreemde gedaante beneden zich; schommelend traden zij -nader en waren nu zoo dicht bij mij, dat ik de hand kon uitstrekken om ze te grijpen. -Schoonheid en levenslust straalde uit elke beweging der afzonderlijke vogels. Met -verbazing zag ik, hoe stijf en koud zelfs de beste afbeeldingen zijn, want ik bemerkte -eene bedrijvigheid en eene levendigheid in deze vreemde gedaanten, die ik niet bij -haar verwacht had. Geen oogenblik zaten zij stil en althans kop en hals werden zonder -ophouden heen en weer bewogen, en hare omtrekken verkregen waarlijk architectonische -lijnen. Het was alsof de onbezorgdheid, waarmede ik mij aan mijn waarnemingen overgaf, -door onbepaald vertrouwen van de zijde der vogels beloond werd. Ik verkeerde met de -duizenden om mij heen, alsof zij huisdieren waren, en de millioenen verwaardigden -mij ten laatste met niet meer opmerkzaamheid dan wanneer ik huns gelijke ware geweest. -<span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span></p> -<p>Achttien uren toefde ik op dezen vogelberg, ten einde het leven der alken te leeren -kennen. Toen de middernachtszon groot en bloedrood aan den hemel stond en haar rooskleurig -licht ook op de hellingen onzer bergen wierp, brak de tijd van rust aan, die ook in -het hooge noorden den middernacht vergezelt. De zee, die de „bergen” omspoelt is verlaten; -alle vogels, die daarin vischten en zwommen, zijn naar de „bergen” verhuisd. Hier -zaten zij nu, waar nog maar een plaatsje te bemachtigen viel, in rijen van tien, honderd, -duizend, honderdduizend stuks, in schitterend witte rijen, daar allen de borst naar -zee hebben gericht. Hun „arr” en „err”, dat in weerwil van de weinige kracht der afzonderlijke -stemmen, onze ooren verdoofde, was nu verstomd, en slechts de branding, die daar beneden -tegen de klippen brak, ruischte en klonk voortdurend naar ons omhoog. Eerst nadat -de zon weder hooger was gestegen, begon het oude, verwarde bedrijf opnieuw, en toen -wij eindelijk, op onze terugreis, langs denzelfden weg daalden, dien wij straks waren -opgeklommen, werden wij nogmaals ingesloten door de dichte wolk der opgeschrikte dieren. -</p> -<p>De alken boeien niet enkel door hunne talrijkheid; ook hun leven, hun doen en laten -heeft veel aantrekkelijks. -</p> -<p>Hunne sociale deugden ontwikkelen zich gedurende den broedtijd tot eene ongekende -hoogte. Als volmaakte zeevogels leven alle alken tot den aanvang van dat tijdstip -uitsluitend op de hooge zee, ongeacht den strengsten winter en den woedendsten storm. -</p> -<p>Ook in den langen winternacht verlaten zij, hetzij dan hoogst zeldzaam, hunne noordsche -woonplaats niet, maar zwerven bij scharen en vluchten van eenige honderden of duizenden -van het eene vischwater naar het andere en weten alle opene plaatsen tusschen het -ijs even zeker te vinden als ander voedsel aanbiedende plaatsen verre in den Oceaan. -Wanneer echter de zon weêr hooger rijst, dan wordt er een machtig gevoel in hen gewekt: -het gevoel der liefde, om zoo spoedig mogelijk den „berg” te bereiken, waar eens hun -eigen wiegje heeft gestaan. Ongeveer tegen Paschen trekken allen, meer zwemmende dan -vliegende, naar den „berg.” Nu zijn er echter onder de alken alweder meer mannetjes -dan wijfjes, zoodat niet elk der eersten zoo gelukkig is eene echtvriendin te verwerven. -</p> -<p>Bij andere vogels geeft deze wanverhouding aanleiding tot een voortdurenden strijd; -onder de lommen wordt de vrede niet gestoord. De beklagenswaardige wezens, die wij -onder de menschen oude vrijers noemen, <span class="pageNum" id="pb23">[<a href="#pb23">23</a>]</span>wandelen samen met de gelukkige, onderweg elkander liefkoozende paren naar den „berg,” -vliegen met deze naar de hoogte en trekken met hen op de jacht naar de naburige zee. -Zoodra het weder zulks toelaat beginnen de paartjes de oude holen weder te herstellen, -te ruimen, te verdiepen; de kamers worden vergroot en zoo noodig worden er nieuwe -broedplaatsen uitgegraven. Is alles gereed, dan legt het wijfje op den kalen grond -der aan het achtereind uitgeholde broedkamer haar eenig, maar zeer groot, tolvormig, -bontgestippeld ei en begint nu afwisselend met het mannetje te broeden. Voor de arme -jonggezellen breekt nu een treurige tijd aan. Ook zij zouden zoo gaarne vaderzorgen -op zich nemen, wanneer zij slechts de gade konden vinden, die hen daarmede zou willen -belasten. Maar alle wijfjes zijn weg, en aan vrijen valt dus niet meer te denken. -Toch zullen zij hun goeden wil toonen, en nemen daarom de vrijheid zich als huisvrienden -bij de gelukkige paartjes aan te bieden. Wanneer in de uren om middernacht het wijfje -op of eigenlijk in het nest zit te broeden, terwijl het mannetje daar buiten de wacht -heeft, houden zij dit laatste gezelschap, en wanneer het mannetje het wijfje aflost, -wanneer dit in zee gaat visschen, houden onze ongetrouwde jongelui daar buiten de -wacht, evenals vroeger het mannetje zulks deed. Maar, wanneer beide ouders tegelijk -naar zee zijn gevlogen, dan haasten zij zich althans eenig loon voor hunne moeite -in te oogsten. Onverwijld glijden zij in het nest en houden het ei, dat verlaten daar -ligt, warm. -</p> -<p>De arme schepsels, die tot den ongehuwden staat zijn veroordeeld, willen ten minste -ook eens een oogenblik broeden! -</p> -<p>Deze onbaatzuchtige liefde heeft een gevolg, waarom wij menschen de alken zouden kunnen -benijden. Op de „bergen,” welke deze dieren bewonen, kent men geen weezen. -</p> -<p>Verongelukt er een mannetje, de weduwe heeft er terstond een weder, en mocht het zeldzame -geval zich voordoen, dat beide ouders tegelijk hun leven verloren, dan zijn de goedhartige -overtolligen terstond bereid het ei goed uit te broeden en de jongen op te voeden. -Deze laatsten bieden nogal menig punt van verschil aan met die der meeuwen en eenden. -Het alkenkuiken is nestvast. -</p> -<div class="figure p024width"><img src="images/p024.jpg" alt="ALKEN" width="648" height="547"><p class="figureHead">ALKEN</p> -</div><p> -</p> -<p>Het komt in een dicht, grijsachtig donskleed gehuld uit het ei, en moet nu nog eenige -weken in de nestholte doorbrengen, alvorens het in staat is voor ’t eerst naar zee -uit te vliegen. En, zooals de vele lijken op de klippen aan den voet der „bergen” -bewijzen, deze uitgang <span class="pageNum" id="pb24">[<a href="#pb24">24</a>]</span>is zeer gevaarlijk en strekt velen ten verderve. Door de ouders geleid, angstig de -nog ongeoefende beenen, en niet minder vreesachtig de pas ontwikkelde vleugels gebruikende, -volgt het jong zijn opvoeders, die het voorzichtig bergafwaarts voeren of althans -naar eene plaats brengen, alwaar de eerste sprong in zee aan het minste gevaar is -blootgesteld. Op zulk een vooruitstekend gedeelte toeven ouders en kind soms geruimen -tijd, alvorens het den eersten gelukt het laatste tot den sprong te bewegen. Vader -en moeder houden eene deftige aanspraak tot het kind, maar dit, ofschoon overigens, -evenals alle vogeljongen, zijnen ouderen zeer onderdanig, slaat geen acht op hun woorden. -De vader besluit voor de oogen van zijn talmende spruit zich naar beneden in de zee -te storten; de onervarene blijft waar hij is. Nieuwe pogingen, nieuwe bemoedigende -woorden; het wordt een bidden en smeeken. Daar waagt het kuiken eindelijk den vreeselijken -sprong, het valt als een steen diep in het water, werkt zich, door een onbewusten -aandrang gedreven, weer naar de oppervlakte omhoog, kijkt in ’t rond, <span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span>ziet over de eindelooze zee—en is nu een zeevogel geworden, die van stonden aan geen -gevaar meer kent. -</p> -<p>Wederom verscheiden is het leven op die vogelbergen, welke door driebeenige meeuwen -als broedplaatsen zijn uitgelezen. -</p> -<p>Zulk een „berg” is het voorgebergte Swärtholm, hoog boven in het noorden tusschen -de Laxen- en Porsangerfjord, dicht bij de Noordkaap. Ik wist reeds hoe het daar toegaat. -Faber, de uitstekende kenner der vogels in het hooge noorden, heeft dat meeuwenleven, -op zijn gewone wijze, in de volgende weinige woorden geschetst. -</p> -<p>„Zij verbergen de zon, als zij opvliegen, zij bedekken de scheren, als zij zitten; -zij overstemmen den donder der branding, wanneer zij schreeuwen; zij verven de rotsen -wit, wanneer zij broeden.” -</p> -<p>Ik geloofde, nadat ik de holmen der eidereenden en de „bergen” der alken had gezien, -onzen voortreffelijken Faber gaarne, maar, zooals het iederen natuuronderzoeker past, -ik twijfelde toch en daarom rustte ik niet voor ik Swärtholm zelf gezien had. Een -vriendelijke Noorman, de kapitein van het poststoomschip, waarmeê ik de reis deed, -vervulde na onze eerste kennismaking gaarne mijn verzoek om dicht langs eene broedplaats -voorbij te varen. -</p> -<p>Zoo naderden wij dan laat in den avond het voorgebergte. Reeds op een afstand van -zes tot acht zeemijlen ontmoetten wij voortdurend vluchten van dertig tot honderd -stuks, somtijds zelfs van tweehonderd stuks drieteenige meeuwen, die zich gezamenlijk -naar de nestplaats begaven. Hoe meer wij Swärtholm naderden, des te sneller volgden -deze vluchten elkander op en uit te meer individuen was elke vlucht samengesteld. -Eindelijk kregen wij de kaap in ’t gezicht; het was een bijna loodrecht in de zee -afvallende, met ontelbare spleten en holten voorziene rotswand, ongeveer achthonderd -meter lang en misschien tweehonderd meter hoog. Uit de verte gezien was hij grijs -van kleur; met den kijker gewapend kon men een ontelbare menigte witte puntjes en -streepjes onderscheiden. Men kon zich verbeelden eene reusachtige lei te zien, waarop -door een spelend reuzenkind allerlei figuren waren gekrast: de klip scheen als met -een wonderbaarlijk versiersel, uit kettingen, ringen en sterren bestaande, behangen. -Uit den donkeren achtergrond der grootere en kleinere holten straalde een wit licht; -tegen de uitstekende kanten stak dit nog levendiger en scherper af. Het waren de broedende -of in de nesten zittende vogels, die deze teekening veroorzaakten; zij bewaarheidden -het woord <span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>van Faber: „de meeuwen bedekken de rotsen, wanneer zij gezeten zijn.” -</p> -<p>Terwijl ons vaartuig dicht langs de rotsen voer, werden de vogels opgeschrikt, en -nu ontvouwde zich voor mijn oog een tafereel, evenals dat hetwelk ik op vele eiderholmen -en op andere meeuweneilanden had gezien. Daar donderde de knal van een door mijn vriend, -den kapitein, tegen den rotsmuur gelost schot. -</p> -<p>Even gelijk bij een woedenden winterstorm, wanneer deze door de lucht giert en de -van sneeuw zwangere wolken tegen elkander jaagt, om ze, in millioenen vlokken verdeeld, -naar beneden te doen vallen,—zoo stoven thans de vogels als sneeuwvlokken omlaag. -Men zag geen berg meer, geen lucht en geen afzonderlijken vogel meer, maar een tooneel -van onbeschrijfelijke verwarring verbijsterde het oog. Een dichte wolk omgaf den geheelen -gezichtseinder en vervuld werd het woord: „Zij verbergen de zon, wanneer zij vliegen.” -Hevig woei de noordenwind en woest brandde de ijszee aan den voet der klip, maar luider -nog klonk het krijschend geschreeuw der meeuwen en zoo werd ook het laatste woord -van Faber bewaarheid: „Zij overstemmen het geloei der branding, wanneer zij schreeuwen.” -</p> -<p>De wolk daalde eindelijk neder op de zee en de zoo lang door haar omsluierde omtrekken -van Swärtholm werden weder zichtbaar; een nieuw schouwspel echter boeide nu den blik. -</p> -<p>Op de rotswanden schenen ook even zooveel meeuwen te zitten als straks en duizenden -vlogen daarbij af en aan. En toen een tweede kanonschot de scharen weêr op deed schrikken, -daalde er ten tweeden male eene sneeuwwolk op de zee neder, maar nog altijd was de -klip bedekt met honderdduizendtallen van vogels. Op de zee evenwel dreven, zoover -ons oog reikte, de meeuwen, die, klompen schuim gelijk, met de golven op en neêr dansten. -Hoe zal ik dit heerlijk panorama beschrijven? Moet ik zeggen, dat de zee millioenen -en nog eens millioenen schitterende paarlen in haar donker golvenkleed had gevlochten? -Of zal ik de meeuwen met sterren en de zee met het hemelgewelf vergelijken? Ik weet -het niet, maar dit weet ik, dat ik nooit iets schooners op de zee aanschouwd heb. -En als ware de betoovering nog niet groot genoeg, plotseling wierp de middernachtszon, -die eenigen tijd zich verscholen had, haar rooskleurig licht over rots en zee en vogels; -zij verlichtte de toppen van alle golven, zoodat het scheen alsof er een wijdmazig -gouden net over de zee geworpen was, terwijl de eveneens met een rozengloed bestraalde -meeuwen nog meer <span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span>schitterden dan te voren. Wij staarden dit schouwspel sprakeloos aan! En allen, die -getuigen waren van dit tooneel, zelfs de bemanning van het schip, stonden langen, -langen tijd roerloos daar, diep getroffen door het majestueuse tafereel voor ons, -tot eindelijk een onzer het stilzwijgen verbrak, en, meer om door het geluid zijner -eigene stem weder tot bezinning te komen, dan wel om eene hoorbare uitdrukking te -geven aan zijn gevoel, het woord des dichters over de lippen liet glijden: -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">„Bloedrood verhief zich over de bergen -</p> -<p class="line">De middernachtszon. -</p> -<p class="line">Was het dag, of was het nacht? -</p> -<p class="line">Een vreemdsoortig schemerlicht dekte de aarde.”</p> -</div> -<p><span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch2" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e398">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">II.</h2> -<h2 class="main">DE TOENDRA EN HARE DIERENWERELD.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Een breede gordel onherbergzaam land slingert zich om de Noordpool der aarde. Het -is eene woestenij, waar niet de zon, maar het water zijn stempel heeft ingedrukt. -Hoe meer men de pool nadert, des te meer gaat deze woestijn over in een ijsveld, meer -naar het zuiden in wouden, gevormd door dwergachtig geboomte; zij verandert zelf echter -in een sneeuw- en ijsveld, wanneer de lange winter er zijn intocht houdt, tegen wiens -heerschappij het schrale geboomte alleen in de diepste dalen en op de zonnigste hellingen -met eenigszins goed gevolg den levensstrijd kan bestaan. Dit gebied is de „Toendra.” -</p> -<p>Het is een eentonig beeld, dat ik moet schilderen, wanneer ik de toendra ga schetsen, -eene schilderij vol grijs op grijs, maar toch niet zonder alle schoonheid; wij hebben -hier te doen met eene wildernis, doch met zulk eene, waarin in weerwil van het maanden -lange sluimerende, bijna uitgestorven leven, zich nu en dan dat leven toch nog in -wonderlijken rijkdom openbaart. -</p> -<p>Onze taal bezit geen synoniem voor het woord toendra, omdat er in ons vaderland dergelijke -streken niet voorkomen. Want de toendra is geen heide en geen veen, geen moeras en -geen poel; toendra’s zijn geen geesten en geen duinen, alhoewel zij plekken bevatten, -die nu eens aan het eene, dan weder aan het andere doen denken. Men heeft ze wel eens -met den naam van „<i>mossteppen</i>” betiteld, doch deze uitdrukking mag dan alleen juist genoemd worden, wanneer men -het woord steppe in den uitgestrektsten zin opvat. Volgens mijn meening gelijkt de -toendra nog het meest op zulke moerasvenen, als men op de breede zadelruggen onzer -hooggebergten aantreft, en vermijdt; toch verschilt zij in vele en belangrijke kenmerken -van deze moerassige <span class="pageNum" id="pb29">[<a href="#pb29">29</a>]</span>vlakten, daar haar voorkomen in alle opzichten zoo geheel anders is. Men zou de toendra -kunnen verdeelen in laag- en hoogtoendra; het verschil tusschen het land beneden en -boven de honderd meter volstrekte hoogte bestaat in de toendra echter meer in schijn -dan in werkelijkheid. -</p> -<p>Zacht golvend strekt zich de <i>laagtoendra</i> voor ons uit; de dalen zijn ondiepe kommen, de hoogten, die uit de verte gezien, -zich voordoen als bergen, ja ons zelfs doen denken aan werkelijke gebergten, zijn -tot vlakke heuvels geworden, zoodra men haar voet genaderd is. Vlak, eentonig, zonder -uitdrukking is de toendra over ’t algemeen, alhoewel eene zekere afwisseling in sommige -deelen niet te loochenen valt. Wanneer men eenige dagen achtereen door de toendra -wandelt, wordt men dikwijls geboeid door aardige, zelfs aanvallige détails; maar zeer -zelden ontvangt men een duurzamen indruk, omdat bij nadere beschouwing het eene toch -wederom in alle bijzonderheden, door omgeving en omlijsting, omtrekken en kleuren, -te zeer op het vroeger geziene gelijkt, dan dat men het zou kunnen vasthouden. In -weerwil dezer eentonigheid is toch het karakter der toendra niet overal hetzelfde, -maar nog veel minder grootsch, zoodat men zich aan dit landschap niet kan verwarmen -en het ons onmogelijk in de verrukking kan brengen, die andere landschappen bij ons -opwekken, mogelijk zelfs niet in staat is om ons naar waarde te doen genieten van -de werkelijke schoonheden, waaraan deze woestenij ook soms nog rijk kan zijn. -</p> -<p>De toendra ontvangt haar grootsten tooi van den hemel, haar grootste bekoorlijkheid -van het water. Geheel helder is de lucht hier zelden, al mag ook maanden lang de zon -onafgebroken branden en drukkend stralen op de vlakke heuvels en in de ondiepe dalen. -In den regel blinkt het blauw des hemels slechts op enkele plaatsen door de matwitte, -dunne wolken; dikwijls worden deze evenwel verdicht tot stapelwolken, die aan allen -kant, langs den geheelen gezichteinder zich vormen, elk oogenblik van gedaante veranderen, -voortschuiven, ontstaan en verdwijnen, en wier afwisselend licht het oog zoo betoovert, -dat men het beneden haar liggende landschap geheel vergeet. Wordt men na eenige dagen -hitte door een onweêrsbui bedreigd, neemt de hemel hier en daar een donker-grijsblauwe -tint aan, schuiven zich met damp beladen wolken onder de meer heldere, en schijnt -de zon daar toch nog helder en glansrijk tusschen door—dan ziet het woeste, eentonige -landschap er werkelijk tooverachtig schoon uit. Licht <span class="pageNum" id="pb30">[<a href="#pb30">30</a>]</span>en schaduw teekenen zich thans op de heuvels en dalen af, en de anders zoo vermoeiende -eenkleurigheid der verven verkrijgt afwisseling en leven. En wanneer in den zomer -te middernacht de zon groot en donkerrood aan den hemel staat, wanneer alle wolken -aan den onderrand met purper worden omzoomd, wanneer de bergen, waarachter de zon -zich heeft verborgen, getooid worden met eene lichtkroon, die haar gloeiende stralen -ver naar alle zijden uitzendt, wanneer een <span class="corr" id="xd31e792" title="Bron: rozenkleurige">rooskleurige</span> nevel zich over het bruingroene landschap spreidt, wanneer in één woord de middernachtszon -de zee omvat met hare <span class="corr" id="xd31e795" title="Bron: onweerstaanbare">onweêrstaanbare</span> betoovering, dan is deze woestenij omgevormd in wonderschoone dreven en eene heilige -siddering grijpt het hart tot in zijn diepste binnenste aan. -</p> -<p>Maar ook de kleinoodiën der toendra, de talrijke meren brengen afwisseling en leven -in het landschap. Verspreid of in groepen bijeen, naast of boven elkaar gelegen, nu -eens mijlen ver zich uitstrekkende waterbekkens vormende, dan weder tot onbeduidende -poelen ineengekrompen, vullen zij het middengedeelte van elken ketel, versieren zij -elk hoofddal, tooien zij bijna ieder zijdal. In het vroolijke zonlicht tintelen zij -van leven; hoe grijs en kleurloos zij ook zijn mogen, van den top eens heuvels gezien, -nemen zij een blauwe kleur aan, die hen doet gelijken op de Alpenmeren. En wanneer -dan de zon op hun spiegelende oppervlakte tintelt en glinstert, of wanneer te middernacht -ook zij door een rooskleurigen gloed worden bestraald, dan treden zij als levende -lichten uit het duister der omgeving zoo heerlijk te voorschijn, dat het oog zich -niet aan hun aanblik kan verzadigen. -</p> -<p>Veel grootscher, alhoewel nog altijd sombere en eentonige landschapsbeelden ontvouwt -de hoogtoendra voor den blik des reizigers. Ieder werkelijk gebergte siert zich hier -met allen praal der hoogte. De bergen stijgen bijna zonder uitzondering steil omhoog, -en de ketens, welke zij vormen, strekken zich als veelvuldig gebogen lijnen voor ons -uit; het sneeuwdek, dat hen bekleedt, verijst overal, waar de omstandigheden dit toelaten, -tot gletschers. Ware toendra ontwikkelt zich slechts daar, waar het water geen snellen -afloop vindt; al het overige land schijnt van dat der laagte zoo te verschillen, dat -slechts het plantendek, dat zich overal gelijk blijft, de toendra verraadt. De beneden -in de diepte zich bevindende, en met dikke lagen afgestorven en in veen overgegane -plantendeelen bedekte rolsteenen liggen hier bijna overal aan de oppervlakte; eindelooze, -uit reusachtige blokken samengestelde <span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span>hoopen zijn op de hellingen gelegerd of vullen de dalen; uit rolsteenen is de ondergrond -gevormd van deze bijna effene vlakten, over welke de voet des wandelaars ook daarom -langzaam voortschrijdt, omdat zich hier, zelfs voor den scherpzinnigsten geleerde, -raadsels opdoen met betrekking tot de natuurkrachten, die deze blokken met bijna onveranderlijke -regelmatigheid over eindelooze vlakten verdeeld hebben. Daartusschen sijpelt en glijdt, -murmelt en stoeit, stroomt en ruischt, bruist en dondert het water overal naar beneden. -Van de hellingen loopt het droppelsgewijs in parelsnoervormige draden, in aaneensluitende -aderen, in murmelende beekjes; uit de gletscherpoorten breekt het met geweld te voorschijn -als troebele beken, melkwit van kleur; drabbig stroomt het in de waterbekkens; uit -de meren, waarin het geklaard werd, vloeit het verder in kristalheldere stroomen, -en draaiend en schuimend, sissend en loeiend snelt het dalwaarts, waterval op waterval -vormende, tot het eindelijk of de laagtoendra of een rivier of de zee heeft bereikt. -De zon giet echter over deze eigenaardige bergwereld haar licht, zoo dikwijls zij -door de wolken breekt en verft haar met heur toovergloed; de zon scheidt ook hier -berg en dal, verlicht elk sneeuwveld, verleent elken gletscher en elke kloof glans -en schoonheid, doet iedere spits, elken kam en iederen wand duidelijk uitkomen, elk -meer stralen als een helder vriendelijk oog der bergen, legt in de morgen- en avonduren -het blauwe waas van den horizon als een teedere sluier over den achtergrond van dit -tooneel, en laat te middernacht haar diepste stralen vloeien over het geheele landschap, -zoodat ook dit overtogen wordt met een rooskleurig licht. Ja waarlijk! zelfs de toendra -mist niet elke bekoorlijkheid. -</p> -<p>Op enkele, wel is waar zeldzame plekjes, verleent ook de plantenwereld haar vorm en -schoonheid. Sparren en dennen, voor zoover zij niet in het zuiden zijn teruggebleven, -komen slechts in de meest beschutte dalen voor. Zelfs de hier en daar nog optredende -dennen, die er uitzien alsof een reuzenarm ze bij den top had gepakt, en schroefvormig -omgedraaid, kunnen in de hoogere deelen der toendra niet gedijen. Ook de berken, die -nog iets meer noordelijk voortdringen dan de dennen, leiden hier een kommervol leven -en gelijken op grijs geworden dwergen. De larix alleen behoudt hier en daar het veld -en groeit tot een waren boom uit; maar een karakterplant der toendra is de larix niet. -Deze eer komt bovenal toe aan den dwergberk. Deze boom, die onder zeer gunstige omstandigheden -de hoogte van een <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>meter kan bereiken, heeft in verreweg het grootste deel der toendra de overhand, zoodat -de andere struiken en struikjes als tusschen de berken ingroeiende kunnen beschouwd -worden. Hij komt voor, overal waar hij maar wortel kan schieten, van den oever der -meren en stroomen af tot aan den top der bergen, en vormt een zoo gelijkmatig dicht -dek van overal dezelfde hoogte, dat geheele velden er uitzien alsof zij met eene schaar -waren afgeschoren; hij verdwijnt alleen daar geheel of gedeeltelijk, waar de grond -zoo met water is verzadigd, dat deze tot een poel of moeras wordt; hij kwijnt alleen -daar, waar een vet, in de zon tot eene harde massa wordend leem, of onvruchtbaar grind -de hoogten bedekt; hij worstelt echter nog met het veenmos, dat alle laagten inneemt, -en met het rendiermos, dat alle hoogten bedekt, om de heerschappij. Vele vierkante -kilometers oppervlakte naast en achter elkander worden zoo dicht door den berk omsponnen, -eigenlijk met eene laag riet bedekt, dat slechts het onuitroeibare veenmos naast en -zelfs onder den struik zijn aandeel op dien bodem nog durft handhaven, terwijl op -andere plaatsen dwergberken, laurierwilgen en rozemarijnwilgen door elkaar groeien. -Eveneens mengen zich daar somtijds verschillende besgewassen onder, zooals veenbessen, -roode boschbessen, besheide en moerasbessen. -</p> -<div class="figure p032width"><img src="images/p032.jpg" alt="DE HOOG-TOENDRA." width="518" height="720"><p class="figureHead">DE HOOG-TOENDRA.</p> -</div><p> -</p> -<p>Wordt de grond, terwijl hij een kom vormt in de omringende vlakte, zeer vochtig, dan -verkrijgt het veenmos allengs de overhand; ’t verdringt den dwergberk steeds meer -en meer en vormt nu groote, ronde kussens of bulten, die tengevolge eener snelle vervening -der afgestorven worteldeelen voortdurend in hoogte toenemen en ook in de breedte zich -uitbreiden, tot eindelijk het water het verder voortdringen van het mos stuit of het -kussen in kuifvormige heuveltjes stukscheurt. Is de kom zeer vlak, dan vormt het daarin -verzamelde water slechts bij uitzondering een vijver of meer, meest niet eens een -poel, maar het zakt tot onbepaalde diepte in den grond en geeft zoo aanleiding tot -de vorming van een moeras, welks dun, maar taai, uit de ineengevlochten wortels van -zeggegras gevormd dek, slechts zonder gevaar kan betreden worden door het breedhoevige -rendier, ofschoon het ook onder diens voetstappen trilt als eene gelei, en golft en -buigt onder den last eener door rendieren getrokken slede. -</p> -<p>Wordt de laagte tot een kleine, meer diepe kom zonder afwatering, en vloeit daarin, -al zij het nog zoo langzaam, eenig water, dan gaat zulk een moeras over in een poel -en verder naar beneden in drasland. <span class="pageNum" id="pb33">[<a href="#pb33">33</a>]</span>In het eerste komt de zegge, in het laatste de wolwilg, een tweede karakterplant der -toendra, tot weligen groei. Ofschoon slechts in het gunstigste geval tot manshoogte -opgroeiende, vormt deze plant toch kreupelbosschen, die in den letterlijken zin des -woords ondoordringbaar kunnen zijn. Meer nog dan bij de dwergdennen van het hooggebergte -strengelen zich hier de takken en wortels dooreen tot een zelfs voor het oog niet -te ontwarren vilten weefsel, dat als het ware uit alle bestanddeelen van den wilg -is samengesteld. Het houdt den sterksten arm tegen, die het met moeite een weinig -zijwaarts buigt; het belemmert den voet zoodanig, dat ook de volhardendste man eindelijk -zijn pogingen opgeeft om verder te dringen, en hij zelfs dan terugkeert, wanneer de -grond niet, gelijk gewoonlijk, een moeras is, of indien eene aaneenschakeling van -modderkuilen, waarin men zich niet gaarne waagt, de ruimte tusschen de boschjes aanvult. -</p> -<div class="figure p033width"><img src="images/p033.jpg" alt="SLECHTVALK EN LEMMINGEN." width="642" height="541"><p class="figureHead">SLECHTVALK EN LEMMINGEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Wie door de toendra trekt bespeurt al ras, dat het geheele gebied <span class="pageNum" id="pb34">[<a href="#pb34">34</a>]</span>uit eene voortdurende afwisseling, maar zichzelf steeds gelijk blijvende herhaling -der geschetste bijzonderheden bestaat. Alleen op plaatsen, alwaar een groote, waterrijke -rivier de laagtoendra doorsnijdt, kunnen de omstandigheden eenigszins veranderen. -Zulk een stroom stapelt hier en daar de meêgevoerde zandmassa’s tot banken op; de -schier onophoudelijk doorwaaiende, meestal vrij hevige wind doet daaruit duinen ontstaan, -en zoo wordt er een landschap geboren, dat aan de toendra overigens vreemd is. -</p> -<p>Op die duinen groeit zelfs in Siberië de larix nog tot een statigen boom omhoog, en -deze, in vereeniging met boschjes van wilgen en dwergelzen schenkt aan het landschap -tooi en schoonheid. Ja, het komt zelfs voor, dat de larix in de nabijheid van kleine -meren in groepen optreedt en dan met genoemde boschjes natuurlijke parken vormt, die -zelfs in meer bevoorrechte streken de aandacht zouden trekken, en dus, zooals men -licht begrijpen kan, hier een onuitwischbaren indruk moeten achterlaten. -</p> -<p>Onder beschutting der elzen staan nu overal, waar deze op de duinen groeien, ook andere -hoogstammige planten op; spitsbladige wilgen, lijsterbessen, wegedoorn, en kamperfoelie; -in het zand ontspruiten tevens bloemen, die men alleen in het zuiden zou zoeken. Hier -schittert ons de roode bloemenpracht van de wederik tegen; hier klemt het aanminnige -heideroosje zijn dunne twijgjes tegen de borst der moederaarde, om deze met haar takken -en bloemen te versieren; hier lacht ons het vriendelijke vergeet-mij-nietje tegen, -als bracht het een groet uit het vaderland, ginds in ’t verre zuiden; hier vinden -het nieskruid en bieslook, de valeriaan en thijm, anjelieren en klokjes, vogelwikke -en alpenerwten, boterbloemen, immortellen, kers, speerkruid, vingerkruid, de roode -kool, en vele meer, een woonplaats in de woestijn. -</p> -<p>Er groeien op zulke plaatsen veel meer planten, dan men verwachten zou; maar in de -toendra is men immers ook bescheiden in zijn wenschen! Hier, waar men dagen en weken -lang altijd dezelfde armoede om zich heen waarneemt, altijd niets dan dwergberken -en wolwilgen ziet, rozemarijnheide en zegge, rendiermos en veenmos; waar men zich -reeds te goed doet aan half uitgegroeide, half in ’t mos verscholen, half op den grond -voortkruipende veen- en boschbessen, en de braambessen, die het mosdek sieren, voor -bloemen moet nemen; wanneer men dagen lang over en door deze plantjes wandelt, altijd -afwisseling verwacht en altijd teleurgesteld wordt! <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>Elke uit het zuiden ons bekende plant herinnert aan een gelukkiger oord; men begroet -ze als lieve vrienden, wier waarde men eerst op prijs leert stellen, wanneer men in -de vrees verkeert hen te verliezen. -</p> -<p>Schijnt het raadselachtig, waarom al deze en nog andere planten juist in dit dorre -duinzand alleen ontkiemen, het vreemde van dit verschijnsel verdwijnt, wanneer men -weet dat slechts het duinzand in voldoende mate door de warmte der maandenlang onafgebroken -van den hemel stralende zon kan worden gekoesterd om genoemde planten daarin te doen -groeien. -</p> -<p>Elders in de toendra is zulks het geval niet meer. Moeras en poel en veen, zelfs de -ettelijke meters diep met water gevulde meren vormen slechts een dun zomerdek over -den eeuwigen winter, die in de toendra zijn doodende zoowel als zijn bederfwerende -macht openbaart. Waar men ook in den grond tracht door te dringen, overal stuit men -op ijs; reeds op een meter diepte onder de oppervlakte der aarde, soms nog minder, -is de grond bevroren, en men zou meer dan honderd meters diep moeten graven alvorens -men het einde van de ijskorst heeft bereikt. Die ijskorst is het, welke aan de hoogere -planten den wasdom ontzegt en slechts aan haar het leven vergunt, die genoeg hebben -aan de dunne in den zomer ontdooide laag. Eerst wanneer men graaft, ziet men wat de -toendra eigenlijk is, n.l. een onmetelijke, eeuwige ijskelder, die reeds tientallen -van eeuwen bestond en nog even lang in wezen zal blijven. Het eerste wordt bewezen -door de overblijfsels van voorwereldlijke dieren, die in dezen bodem begraven werden -en zoo voor ons bewaard zijn gebleven. Uit het ijs der toendra groef <span class="sc">Adams</span> in het jaar 1807 den mammoeth op, aan welks vleesch de honden der Jakoeten zich zat -hadden gegeten, niettegenstaande er eeuwen en eeuwen sedert den dood van dit dier -waren verloopen. De ijzige toendra had het lijk van den voorwereldlijken olifant in -zich opgenomen en voor bederf bewaard. -</p> -<p>Een aantal gelijksoortige en zeker ook andere dieren van het hedendaagsche tijdperk -heeft zij in haar ijs begraven. Ook in vroegere dagen kon de toendra geen rijker dierenwereld -voeden dan waartoe zij nu in staat is. De Europeesche bison en muskusos doortrokken -deze velden, nog lang nadat de mammoeth had opgehouden te leven; het reuzenhert en -het eland hebben hier eenmaal thuis behoord. Heden ten dage is de fauna der toendra -even arm als hare flora, even eentonig. Zulks heeft echter meer betrekking op het -aantal <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>soorten dan op het aantal individuen; althans in den zomer kan het hier wemelen van -dieren. -</p> -<p>Eerst laat in het jaar wordt de toendra bevolkt. Van die soorten, welke haar ook in -den winter niet verlaten, merkt men dan weinig. De visschen, die uit de zee de rivieren -zijn opgezwommen, worden door het ijs aan het gezicht onttrokken, de zoogdieren en -vogels, die hier overwinteren, door de sneeuw, waaronder zij leven of welker kleur -hen tooit. Eerst wanneer op de zuidelijke hellingen de sneeuw begint te smelten, ontwaakt -het dierlijk leven. Schoorvoetend houden de zomergasten hun intocht. De wolf volgt -op het wilde rendier, het heirleger der zomervogels volgt de schotsen, die de rivieren -afdrijven. Sommige dezer vogels verwijlen ook nu nog besluiteloos in de zuidelijker -gelegen streken, houden zich alsof zij willen broeden, verdwijnen plotseling uit hun -verblijf aan den weg, vliegen fluks naar de toendra, bouwen onmiddellijk na hun aankomst -een nest, leggen eieren en beginnen vlijtig te broeden, alsof zij den tijd wilden -inhalen, dien hunne in zuidelijke landen levende broedende soortgenooten op hen vooruit -hebben. Tot weinige weken is hun zomerleven beperkt. Innig vereend, òf voor het gansche -leven, òf slechts voor een enkelen zomer gepaard, met een van liefde kloppend hart, -komen zij aan om zingende of althans jubelende den nestbouw aan te vangen. Onvermoeid -vervullen zij hun ouderplichten, broeden de jongen uit, voeden deze op, onderwijzen -ze, ruien en trekken weer naar vreemde landen. -</p> -<p>Het aantal diersoorten, die de toendra als woonplaats mogen beschouwen, is gering, -maar veel kleiner nog is het getal dergenen, die men als karakteristiek voor de toendra -kan beschouwen. Zulk een karakterdier is in de eerste plaats de poolvos. Zoo ver de -toendra zich uitbreidt, strekt zij dit dier tot toevluchtsoord, en althans in de zuidelijke -deelen schenkt zij hem met den gewonen vos en nog andere leden zijner familie onderhoud -en voedsel; hij draagt hare kleuren; in den zomer de kleur der rotsen, in den winter -het sneeuwkleed, want grijs als de rotsen, of grijsachtig blauw is de kleur van zijn -dicht haarbekleedsel, en wit verft dit zich in den winter. „Slecht en recht” naar -vossenaard slaat hij zich door het leven, en toch is zijn doen en laten geheel verschillend -van dat van onzen Reinaard en diens evenboortige familie. Men is niet onbillijk, wanneer -men hem als het verbasterd lid eener ongemeen begaafde, schrandere, talentvolle familie -beschouwt. Het vindingrijk verstand, de fijne list en de zich nooit verloochenende -tegenwoordigheid <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>van geest, die zijn bloedverwanten kenmerken, zijn bij hem weinig meer dan in de beginselen -aanwezig. Plompdriest is zijn optreden, onbescheiden zijn aard, onverstandig zijn -handelen. -</p> -<p>Als een vermetel bedelaar, een onbeschaamde landlooper, niet als een listige, alle -omstandigheden berekenende en van alle mogelijke middelen partij trekkende dief of -roover treedt hij op. Onbezorgd kijkt hij den jager in het roer; niet gewaarschuwd -door den op hem gemunten, strijkelings hem voorbijsnellenden kogel volgt hij zijn -vreeselijksten vijand; gedachtenloos dringt hij in de hutten van berkenbast, die de -trekkende rendierherder heeft opgeslagen; zorgeloos nadert hij des nachts den mensch, -die zich onder den blooten hemel te slapen heeft neêrgevlijd, om dezen diens buit -te ontstelen of zinneloos naar diens ontbloote lichaamsdeelen te happen. Het is mij -persoonlijk gebeurd, dat een poolvos, op wien ik in de schemering herhaalde malen -tevergeefs een schot loste, evenals een hond mijn schreden volgde; mijn jachtvriend, -<span class="sc">Erik Swenson</span> van Dovrefjeld, moest ervaren hoe zulk een dier des nachts aan de huid begon te vreten, -op welke Swenson lag te slapen; en de oude <span class="sc">Steller</span> bericht naar waarheid nog van geheel andere trekken; trekken, die men voor onmogelijk -zou houden, ware het niet, dat zij gesteund worden door andere, gelijksoortige berichten. -Het is waar, de zeldzame verschijning van den mensch in de toendra moge hier eenigszins -ter verklaring dienen, maar die onschuld van den poolvos wordt daardoor alleen niet -verklaard. Want noch de gewone vos, noch eenig ander zoogdier der toendra gedraagt -zich zoo onwijs als de poolvos; zelfs de lemming heeft nog meer verstand. -</p> -<p>Een bijzondere vorm is ongetwijfeld ook deze bewoner der toendra, onverschillig van -welk lid zijner familie sprake is. Overal in de toendra ziet men deze dieren of althans -hun sporen. In alle richtingen doorkruisen deze de velden, vooral die plaatsen, waar -de dwergberk tiert; men herkent ze aan de gladde onbegroeide, smalle in het mos plat -getrapte paden, die vele honderd meters lang dezelfde richting behouden, dikwijls -naar rechts of links afbuigen en eerst na vele omwegen weder in den hoofdweg uitmonden. -Hierin ziet men nu en dan, in droge zomers, een klein, kortstaartig, veel op een hamster -gelijkend dier vlug bij troepen voortloopen, om meestal heel spoedig uit het gezicht -te verdwijnen. -</p> -<p>Het is de lemming, een woelmuis ter grootte eener kleine rat of groote muis, met een -bont, onregelmatig geteekend bruin, geel, grijs <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>en zwart vel. Wanneer men het diertje ontleedt, dan ontdekt men tot zijn verbazing, -dat het beestje om zoo te zeggen, enkel uit vel en ingewanden bestaat. Beenderen en -spieren zijn ongemeen weinig, de ingewanden, vooral de spijsverterings- en voortplantingsorganen -buitengewoon sterk ontwikkeld. Hieruit laten zich zekere levensverschijnselen verklaren, -die langen tijd voor raadselachtig golden, n.l. de plotselinge en bijna onbegrensde -voortplanting des diers en zijne op groote schaal en oogenschijnlijk op geregelde -tijden plaats hebbende verhuizingen. -</p> -<p>Onder gewone omstandigheden leidt de lemming een zeer behagelijk leven. Hij heeft -nimmer gebrek, noch in den zomer, noch in den winter. Allerlei plantenstoffen dienen -hem tot voedsel: de uiteinden der mosplantjes, korstmossen en boombast. In den zomer -dient eene holte, in den winter een warm, dikwandig, zacht gevoerd nest te midden -der sneeuw den lemming tot woning. Wel dreigen van alle kanten gevaren: want niet -alleen allerlei behaarde en gevederde roovers, maar zelfs de rendieren verdelgen honderden -en duizenden lemmingen; desongeacht vermenigvuldigen deze zich zonder ophouden in -sterke mate, totdat zich bijzondere omstandigheden voordoen, die de in weinige weken -ontstane milliarden in even weinig dagen vernietigen. Vroeger dan gewoonlijk valt -b.v. de lente in de toendra in, en droger dan gewoonlijk is de zomer. Alle jongen -van den eersten worp der lemmingwijfjes groeien voorspoedig op en zijn reeds binnen -zes weken na hunne geboorte in staat, om zelf hunne soort voort te planten. -</p> -<p>De ouders hebben intusschen aan een tweede en een derde geslacht het levenslicht geschonken, -en ook dezen volgen hun voorbeeld. Binnen drie maanden wemelen de hoogten en laagten -der toendra even sterk van lemmingen als soms onze velden van muizen. -</p> -<p>Overal, waarheen men zich ook keert, ontwaart men deze bedrijvige dieren; met een -enkelen oogopslag omvat men dozijnen, en duizenden ontmoet men binnen het tijdsverloop -van een uur. Op alle paden en wegen ziet men ze loopen; vervolgd, en in ’t nauw gebracht, -stellen zij zich onder luid geschreeuw en met de tanden knarsende teweer, even alsof -zij, prat op hun groot aantal, zelfs den mensch niet vreesden. Maar hun eigen menigte, -die nog steeds aangroeit, wordt hun ten verderve. De arme toendra kan al spoedig hun -vraatzucht niet meer bevredigen. De hongersnood ligt in ’t verschiet, is misschien -reeds gekomen. Nu dringen zich de door angst gekwelde dieren bijeen en vangen den -tocht <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>aan. Honderdtallen voegen zich bij honderdtallen, duizenden sluiten zich bij andere -duizenden aan. De troepen worden hoopen, de hoopen legerscharen. In eene bepaalde -richting trekken zij op, eerst allicht de vroeger plat getrapte paden volgende, later -zich nieuwe wegen banende; in <span class="corr" id="xd31e864" title="Bron: onafzienbre">onafzienbare</span>, <span class="corr" id="xd31e867" title="Bron: ontelbre">ontelbare</span> rijen, ijlen zij voort; boven van de rotsen storten zij zich naar beneden in de stroomen. -Duizenden bezwijken van gebrek; over hunne lijken spoedt zich de achterhoede; honderdduizenden -verdrinken in de wateren of liggen verbrijzeld aan den voet der rotsen; die overblijven -rennen in dolle vaart over de gevallenen heen; wederom nieuwe honderd- en duizendtallen -vinden hun graf in de magen der hun achtervolgende poolvossen, gewone vossen, wolven -en veelvraten, ruigpoot buizerden, raven, uilen en roofmeeuwen; de rest trekt zich -dit alles niet aan. Werwaarts zij reizen, waar zij eindelijk aanlanden—niemand weet -zulks te zeggen; dit is echter zeker, dat achter deze scharen de toendra als uitgestorven -schijnt, en dat er dikwijls eene reeks van jaren verloopt, aleer de weinigen, die -terugbleven en steeds voortgingen met zich te vermenigvuldigen, langzamerhand in aantal -toenemende, wederom op zichtbare wijze hun geboorteland hebben bevolkt. -</p> -<p>Het derde karakterdier der toendra is het rendier. Hij, die dit, op zichzelf beschouwd -zoo weinig fraaie hert slechts uit den gevangen staat, d.i. dien der slavernij kent, -kan zich voorzeker geen juist denkbeeld vormen van hetgeen dit dier is in den vrijen -natuurstaat. Hier eerst, hier in de toendra leert men het rendier waardeeren, als -een lid der familie, wie het niet tot schande verstrekt. Het behoort met lijf en ziel -aan de toendra. -</p> -<p>Het rent of zwemt met zijn breedhoevigen, schopvormigen, zeer bewegelijken en bij -elken voetstap klepperenden voet over de onafzienbare gletschers, over de uit rolsteenen -opgebouwde heuvels en hellingen, over de vilten kruinen der dwergberken en de moskussens, -over de rivieren en meren. Met zijn hoeven krabbelt het zijn voedsel diep onder de -<span class="corr" id="xd31e873" title="Bron: sneew">sneeuw</span> te voorschijn. Het vindt voldoende beschutting tegen den guren, langen winternacht -der poolgewesten in zijn dichten pels, tegen het snijdend hongerzwaard in zijn weinige -kieschkeurigheid met betrekking tot zijn voedsel, tegen den wolf, die voortdurend -hem op de hielen zit, in zijn waakzaamheid, snelheid, onvermoeidheid en ook eenigszins -in de scherpte zijner zintuigen. -</p> -<p>Den zomer brengt het rendier door in die plaatsen der hoogtoendra, alwaar in de onmiddellijke -nabijheid der gletschers, behalve het rendiermos, <span class="pageNum" id="pb40">[<a href="#pb40">40</a>]</span>dat mijlen ver de aarde als met een kleed bedekt, ook sappige, heerlijke alpenkruiden, -uit den bodem ontspruiten. In den winter trekt het door de laagtoendra van den eenen -heuvelketen naar den anderen, die plaatsen opzoekende, alwaar de wind de sneeuw heeft -weggevaagd. -</p> -<p>Kort te voren is zijn vertakt gewei tot volle kracht gekomen, en heeft het in het -zalig bewustzijn dier kracht, den strijd op leven en dood gewaagd met zijn soortgenooten—de -bronsttijd was daar—en deed het de stille toendra weêrgalmen van den stoot der tegen -elkaar gedreven <span class="corr" id="xd31e882" title="Bron: geweiën">geweien</span>; nu trekt het, afgemat door dat gevecht en den roes der liefde, eendrachtig met andere -rendieren vereenigd, in sterke koppels door zijn gebied, om nu een anderen strijd, -dien tegen den winter aan te vangen. Wel moet het rendier, wat schoonheid en adel -betreft, onderdoen voor het hert, maar alwie het, niet gekneld door slavenketenen, -in sterke, aaneengesloten koppels vereenigd, in zijn vaderland, de toendra, heeft -aanschouwd, alwaar het de hooggebergten siert en zich scherp afteekent tegen den blauwen -hemel of het witte sneeuwdek, die bekent gaarne, dat het rendier tot de heerlijkste -wildsoorten behoort en het hart van den jager sneller kan doen kloppen dan iemand -vermoeden zou. -</p> -<p>Ook de vogels vormen eene merkwaardigheid der toendra. Wie de woestenijen van het -noorden heeft bezocht, heeft althans een dezer dieren ontmoet, n.l. het sneeuwhoen: -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">„In den zomer bont van het hoofd tot de voeten, -</p> -<p class="line">In den winter witter dan de sneeuw.”</p> -</div> -<p class="first">Ik bedoel niet het sneeuwhoen onzer hooggebergten, dat ook hier, beperkt tot den gletschergordel, -voorkomt, maar het ongelijk veel talrijker moeras-sneeuwhoen. -</p> -<p>Waar de dwergberk tiert is het te vinden; vooral echter, wanneer de nachtelijke stilte -zich over de toendra uitstrekt, al moge ook de zon aan den hemel stralen, laat het -zich zien. Nooit verlaat het zijn geboortegrond geheel; ten hoogste verdrijft de winter -het uit de hoogtoendra, maar dan nog slechts naar de laagte. Vroolijk en bezig, moedig -en vol zelfvertrouwen, ijverzuchtig en strijdlustig waar het een medeminnaar geldt, -teeder voor zijn gade, alles voor deze en de kinderen, zoo is het sneeuwhoen. Het -heeft in zijn levenswijze veel van onzen patrijs, maar spreidt toch in zijn doen en -laten, in zijn geheele wezen veel meer bekoorlijkheid ten toon. -<span class="pageNum" id="pb41">[<a href="#pb41">41</a>]</span></p> -<p>Deze vogel schenkt eigenlijk leven aan de woestijn. Zijn uitdagend geroep weêrklinkt -in den stillen zomernacht, en wanneer in den winter de toendra door bijna alle andere -vogels is verlaten, dan vliegt nog het sneeuwhoen vroolijk in koppels rond; het verblijdt -en verrukt zoowel den natuuronderzoeker als den jager. -</p> -<div class="figure p041width"><img src="images/p041.jpg" alt="ROOFMEEUWEN, WATERTREDERS EN GOUDPLEVIEREN." width="641" height="552"><p class="figureHead">ROOFMEEUWEN, WATERTREDERS EN GOUDPLEVIEREN.</p> -</div><p> -</p> -<p>In den zomer is deze vogel schier overal vergezeld door den <i>goudplevier</i>. Ook deze vogel is een getrouw kind der toendra. Evenals de vlugge loopvogel aan -de woestijn, het steppenhoen aan de steppe, het berghoen aan het hooggebergte, de -<span class="corr" id="xd31e903" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span> aan het korenveld behoort, zoo is de goudplevier het eigendom der toendra. Hoe bont -zijn kleed er ook uitzie, hij draagt hare kleuren; zijn droefgeestig geluid is geheel -in overeenstemming met deze woestenij. Even gaarne als men dezen vogel in ons land -ziet, even ongaarne begroet men hem echter in de toendra. Zijn geroep, dat dag en -nacht weêrklinkt, wekt hetzelfde weemoedig gevoel op als de woestijn zelf. -</p> -<p>Veel liever luistert men naar de stem van een anderen zomergast <span class="pageNum" id="pb42">[<a href="#pb42">42</a>]</span>van dit land. Niet de teedere melodieën van het blauwborstje, dat juist hier onder -de meest gewone broedvogels wordt gerekend, en met recht de „honderdkelige zanger” -wordt genoemd, niet de schallende liederen van den ook tot de toendra doorgedrongen -kramsvogel, niet de korte tonen van den sneeuwgors of spoorgors, niet het gillend -geschreeuw van den slechtvalk of van den ruigpootbuizerd, niet het juichend geblaf -van den zeeadelaar of het gelijksoortig geschrei van den sneeuwuil, niet het schetterend -trompetgeluid van den zangzwaan of het klagende hoorngeluid der ijseend, geen dezer -allen is het, dien ik bedoel; ik heb het verliefde geroep van den een of anderen <i>zeeduiker</i> op het oog; het is eene wilde, ongeregelde en als het ware onbeteugelde, maar toch -klankvolle en toonrijke, schel weêrklinkende Noordsche melodie, te vergelijken met -het melodieus geruisch der branding, of het donderend geraas van een omlaag stortenden -waterval. Waar zich maar een vischrijk meer bevindt, en daarin een verborgen plaatsje -in bies of riet, dicht genoeg om een drijvend nest te bevatten, daar laten zich de -duikers zien, die kinderen der toendra en der zee, deze ernstig-vroolijke visschers -der stille zoete wateren, en onbeschroomde duikers der noordelijke zeeën. Uit de laatste -kwamen zij in de toendra om te broeden, en zoodra hun jongen in staat zijn de zee -te beheerschen gelijk zij zelven, dan zullen zij hen derwaarts geleiden. Zoover de -toendra reikt volgen zij hare wateren; meer dan de uitgestrekte binnenmeren beminnen -zij de kleine vijvers op de oeverbergen der toendra, om van deze hoogten af, elken -dag, onder een onstuimig zeelied naar beneden te storten in het golvende, hun voedsel -aanbrengende, huiselijk meer. -</p> -<p>Nog andere karaktervogels der toendra zijn afkomstig uit de zee. Met welbehagen volgt -het oog alle bewegingen der kleine roofmeeuw, met verrukking die der watertreders, -welke beide vogels eveneens in de toendra broeden: de eerste op de vrije, met mos -bedekte moerasvenen, de tweede aan den oever der tusschen wolwilgen meest verborgen -poelen en plassen. Wil men de andere meeuwen bestempelen met den naam van „raven der -zee”, de roofmeeuwen mogen de „valken der zee” heeten. Terecht dragen zij den naam -van „roofmeeuwen” en „schuimloopers”, want als geduchte roovers treden zij op, wanneer -zij geen gelegenheid zien tot klaploopen, en tot klaploopers worden ze, wanneer de -eigen jacht hun niet genoeg opbrengt. Als valken doorvliegen zij in den zomer de toendra, -in den winter de kustlanden <span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span>der Poolzee; met trillende vleugels staan zij boven het land of het water, om naar -buit te speuren; krachtig en edel stooten zij omlaag om hem op te vangen, en behendig -en zeker grijpen zij ’t offer, dat eenmaal in ’t oog is gevat. En toch, deze moedige -roovers schamen zich niet, daar waar het pas geeft, te bedelen! Wee de meeuw, wee -den zeevogel in ’t algemeen, die <span class="corr" id="xd31e916" title="Bron: ənder">onder</span> de oogen van de roofmeeuw zich buit veroverde! Pijlsnel achtervolgt deze onder een -huilend geroep den gelukkigen roover, omfladdert hem van alle zijden als in een dartel -spel, snijdt hem op listige wijze overal den weg af, als hij tracht te ontvluchten, -verijdelt elken aanval en pijnigt en kwelt hem zoo lang tot hij den buit loslaat en -den roover toewerpt, al moest hij dien ook uit den krop weder naar boven persen. Het -doen en laten der roofmeeuw, haar kracht en behendigheid, koenheid en brutaliteit, -haar onvermoeide waakzaamheid en niet te keeren onbeschoftheid leveren een boeiend -schouwspel op. Zelfs voor haar bedelarij bestaat nog verontschuldiging, zoo bekoorlijk -is haar verschijning. En toch is de watertreder nog aantrekkelijker. Deze is een strandvogel, -die de eigenschappen van moerasvogels en zwemvogels in zich vereenigt en deels op -het land, deels op het water, zelfs in zee leeft. Licht en bevallig, in sierlijkheid -van beweging door geen zwemvogel overtroffen, zwemt hij over de golven; vlug en vaardig -loopt hij den oever langs; met de snelheid eener poelsnip strijkt hij in zigzaglijn -door de lucht. Vertrouwelijk en bedeesd laat hij zich van nabij waarnemen; angstig -bezorgd voor zijn broedsel verraadt hij meest zelf zijn nest met de vier peervormige -eieren, hoe zorgvuldig hij het ook in het riet moge verbergen. Men is geneigd den -watertreder als de liefelijkste verschijning onder alle vogels der toendra te beschouwen. -Belangrijk voor de toendra zijn verder de roofvogels, belangrijk althans hunne levenswijze -aldaar. Want slechts aan den zuidrand van ons gebied of in de hoogtoendra alleen vinden -zij boomen en rotsen, waarop zij hun nest kunnen bouwen, zoodat zij genoodzaakt zijn -hier op den grond te broeden. Tusschen de kruipende takken der dwergberken staat het -nest van den moerasuil, op de kruin zelf dat van den ruigpootbuizerd; op den blooten -grond liggen de eieren van den sneeuwuil en den slechtvalk; alleen de laatste kiest -zooveel mogelijk althans den rand eener kloof voor nestplaats uit, als wilde hij zich -zelf in den waan brengen, hier boven op de rotsen te zijn. Dat zij zich evenwel bewust -zijn van de onveiligheid dier plaatsing, blijkt <span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span>duidelijk uit de houding, die zij aannemen wanneer zij een mensch het nest zien naderen. -Van verre reeds wordt men met wantrouwen aanschouwd en met luid geschreeuw begroet; -hoe nader de mensch komt des te hooger stijgt de angst der bezorgde ouders. Tot nog -toe vlogen zij op meer dan dubbelen geweerschotsafstand om hem heen; nu stooten zij -moedig op hem neer, en vliegen zoo dicht langs zijn hoofd, dat men het snijdend geraas -der vleugels duidelijk kan hooren en soms zelfs bevreesd is werkelijk aangevallen -te worden. De jongen evenwel, ofschoon van verre er uitziende als witte ballen, duiken -angstig in het nest neer, en blijven bij de aankomst van hunnen, zoo niet gezienen, -dan toch vermoeden vijand zoo roerloos in de gekozen of eenmaal aangenomen houding -volharden, dat men ze uit kan schilderen zonder de vrees te koesteren, dat zij door -eenige beweging dit werk zullen storen; inderdaad, een bekoorlijk tafereel! -</p> -<p>Vele dieren zou ik hier nog aan toe kunnen voegen, indien zulks voor eene teekening -der toendra noodzakelijk ware. Kenschetsend is nog de mug. Wanneer iemand dit insect -het meest beteekenende aller levende wezens der toendra noemde, waarlijk! hij zou -niet licht van dwaling beschuldigd kunnen worden. De mug maakt het leven van vele -andere dieren mogelijk, inzonderheid dat van vogels en visschen; zij dwingt daarentegen -andere wezens, zoo als o.a. den mensch, tijdelijk te verhuizen; zij is de eenige oorzaak, -dat de toendra in den zomer voor beschaafde volken onbewoonbaar is. De talrijkheid -der zwermen, waarin zij optreedt, gaat alle verbeelding te boven; hare macht verwint -mensch en dier, en de kwalen, die zij veroorzaakt, spotten met elke beschrijving. -</p> -<p>Het is bekend, dat de eieren van alle steekmuggen in het water gelegd worden, en dat -de daaruit binnen eenige dagen voortgekomen larven tot aan hare geheele verandering -in het volkomen insect in het water leven. Hierin vindt men de verklaring van het -feit, dat de toendra zoo bijzonder geschikt is voor de ontwikkeling dezer dieren. -Zoodra de weer rijzende zon de sneeuw en het ijs en de bovenste aardlaag ontdooid -heeft, ontwaakt het leven der muggen, dat in den winter wel sluimerde, maar niet was -uitgedoofd. Uit de eieren, die den winter in het bevroren slijk hebben doorgebracht, -sluipen larven; deze veranderen binnen weinige dagen in poppen en de poppen in gevleugelde -insecten; het eene geslacht volgt in korten tijd op het andere. Nog vóór den langsten -dag begint de zwermtijd dezer vreeselijke dieren om tot het midden van Augustus voort -te duren. -<span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span></p> -<p>En al dien tijd kan men ze vinden in de hoogte en in de laagte, op de bergen en heuvels -zoowel als in de dalen, tusschen de dwergberken en wolwilgstruiken zoowel als aan -de oevers der rivieren en meren. Elke grasstengel, elke moshalm, elke tak, elke twijg, -elk blaadje zendt op elk uur van den dag scharen dezer wezens uit. De steekmuggen -of muskito’s der keerkringsgewesten, van de oerwouden en moerassen van Zuid-Amerika, -Midden-Afrika, Indië en de Soenda-eilanden, zoo door alle reizigers gevreesd, zijn -niet erger dan onze muggen, maar gene zwermen slechts des nachts; deze vliegen tien -weken lang en daarvan zes weken onafgebroken, zonder tusschenpoos. Zij vormen heirlegers, -die er uitzien als een dichte, zwarte rook; zij hullen elk schepsel, dat zich in haar -bereik waagt, in een nevel; zij spotten met elke poging om haar te verjagen; zij maken -van den krachtigsten man een kind zonder wil, zij verkeeren diens boosheid in vrees, -de haar geldende vervloeking in eene bittere klacht. -</p> -<p>Zoodra men de toendra betreedt, klinkt ons reeds van verre een gegons in de ooren, -nu eens niet ongelijk aan het zingen van den theeketel, dan weder te vergelijken met -de tonen van een trillende metalen staaf, en weinige oogenblikken later is men omringd -door duizenden en nog eens duizenden van muggen. Een door deze dieren gevormde stralenkrans -omgeeft het hoofd en de schouders, het lichaam en de ledematen van den reiziger, om -deze nabij te blijven, hoe snel hij zich ook moge bewegen, en is door geen middel -te verdrijven. Staat hij stil, dan verdicht zich de zwerm, gaat hij verder, dan rekt -de stoet zich in de lengte uit, zet men het op een loopen, dan tot een langen sleep; -nooit blijven de muggen achter. Is er wind en komt deze van dien kant, waarnaar men -zich toe beweegt, dan verhaast de zwerm zijn vlucht tegen den luchtstroom in; is de -wind hevig, elk lid van den zwerm spant zich te meer in, ten einde zijn bloedig offer -niet te verliezen; de muggen raketten als hagelsteenen tegen hoofd en nek. Voor men -het denkt, is men van boven tot beneden met deze dieren bedekt. In dichte drommen, -die op grijze kleêren zwart, op donkere als eigenaardige stippen en vlekjes zich afteekenen, -hechten zij zich vast, loopen langzaam op en neer, en zoeken naar eene ontbloote plek -om bloed te zuigen. Zonder eenig geluid te geven en zonder eenig gevoel te veroorzaken, -hebben zij het aangezicht, den hals, den nek, de bloote handen en de alleen met kousen -bedekte voeten bereikt; een oogenblik later laten zij langzaam haar steekwerktuig -in de huid neder en storten een droppel <span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span>gift uit in de wonde. Vertoornd slaat de gewonde den bloedzuiger te pletter; maar -terwijl de straffende hand zich opheft, zetten reeds twee, drie, tien andere muggen -zich òf op deze, òf op het gezicht, òf elders neêr, om evenzoo te doen als de eerste. -Want wanneer er eenmaal bloed is gezogen, wanneer op een en dezelfde plek reeds eenige -muggen den dood hebben gevonden, dan zoeken juist de overigen zulke plekjes bij voorkeur -op, al wordt ook dit slagveld met duizenden lijken bedekt. De muggen hebben het bovenal -gemunt op de slapen, op het voorhoofd, onmiddellijk beneden de plaats, waar de hoed -zit, op den nek en de handbuiging, in ’t algemeen dus op zulke lichaamsdeelen, vanwaar -zij ’t moeilijkst zijn af te houden. -</p> -<p>Wanneer men den moed heeft haar bij haar bloedig werk na te gaan, dus haar niet te -verdrijven of te storen, dan bespeurt men, dat men niets van haar voelt, noch wanneer -zij gaan zitten, noch wanneer zij zich bewegen. Dadelijk, nadat zij zich hebben neêrgezet, -beginnen zij haar werk. Gewoonlijk loopen zij op de huid heen en weer en betasten -met haar slurf elk plekje; plotseling houden zij stil en doorboren met verwonderlijk -gemak de huid. Terwijl zij zuigen lichten zij zeer wellustig dan den eenen, dan den -anderen achterpoot omhoog, en zulks te vlijtiger naarmate het glasheldere achterlijf -meer met bloed wordt gevuld. Hebben zij eenmaal bloed geproefd, dan letten zij op -niets meer en laten zich betasten en pijnigen, zonder naar het schijnt, er iets van -te voelen. Trekt men met behulp van een tangetje de slurf uit de wond, dan tasten -zij een oogenblik heen en weer, om op dezelfde of eene nieuwe plek zich weder in te -boren; snijdt men de slurf met een scherp schaartje snel af, dan blijft de mug in -den regel nog zitten, even als of zij eerst tot bezinning moet komen, laat dan de -voorpooten over den stomp glijden, en eerst na een lang onderzoek schijnt zij overtuigd -te zijn, dat het afgeknipt lichaamsdeel ontbreekt; snijdt men snel een achterpoot -af, dan blijft de mug voortzuigen, even alsof er niets gebeurd ware, ja, zij beweegt -nog het voetstompje; snijdt men het met bloed gevulde achterlijf voor de helft af, -dan doet het dier als Münchhausen’s paard aan de fontein, trekt eindelijk de slurf -uit de wond, vliegt tuimelend weg en sterft na weinige minuten. -</p> -<p>Eene zorgvuldige waarneming van het leven en bedrijf dezer dieren heeft doen zien, -dat zij bij het opsporen hunner slachtoffers veel meer door den reuk dan door het -gezicht worden geleid, misschien wel door een zintuig, dat reuk en gevoel in zich -vereenigt. Het is eene zeer <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>juiste waarneming, dat zij bij het naderen van een mensch, reeds op vijf meter afstands -van dezen opvliegen, en dan, zonder te dralen en af te dwalen, rechtstreeks op hun -slachtoffer aanvallen. Gaat men over eene zandbank, die, zooals meestal, vrij van -deze dieren is, dan kan men een en ander proefondervindelijk aan zich zelf ervaren. -Oogenschijnlijk ten deele door den wind, ten deele door eigen kracht gedragen, in -elk geval doelloos zwevende, vliegen ook gedurig enkelen over zulk eene verschoonde -plaats, en zoo komen sommigen in de nabijheid des waarnemers. Op hetzelfde oogenblik -is het uit met hare schijnbaar doellooze bewegingen. Snel veranderen zij van richting -en in eene rechte lijn stormen zij op het gelukkig ontdekte doelwit los. De eene mug -voegt zich bij de andere, en voor er vijf minuten verloopen zijn, is de martelaar -omgeven door een kring van muggen. Minder gemakkelijk vinden zij den weg in verschillende -luchtlagen. -</p> -<p>Toen ik mij eens op een hooggelegen duin met dergelijke waarnemingen onledig hield, -en langen tijd door duizenden gevolgd en gepijnigd was geworden, lokte ik den mij -omhullenden zwerm allengs naar den rand eener steile hoogte, liet hem zich hier verdichten, -en sprong toen plotseling naar beneden. Tot mijn groote blijdschap merkte ik, dat -ik de kwelgeesten meerendeels had achtergelaten. Maar boven op het duin zwermden zij, -als verbaasd, dooreen, terwijl zij nog langen tijd boven de plaats, vanwaar ik afgesprongen -was, eene dichte wolk vormden. Ettelijke honderden waren mij toch naar de laagte gevolgd. -</p> -<p>Ofschoon de natuuronderzoeker zeer goed weet, dat slechts de vrouwelijke muggen steken -en zuigen, terwijl dit bedrijf ontegenzeggelijk in verband staat met de voortplanting, -misschien wel de eieren tot rijpheid brengt, wordt ook hij zoozeer door de pijniging -dezer duivels der toendra uit zijn humeur gebracht, dat hij zijn geduld moet verliezen, -al ware hij ook de goedmoedigste wijsgeer onder de zon. Niet de pijn, die de steken -en eigenlijk nog meer de later opkomende builen veroorzaken, maar de eeuwig voortdurende -plagerij, het telkens terugkeerende leed maakt de muggen tot zulk eene kwelling. Men -verdraagt de pijn zelfs in den aanvang zonder klagen, en natuurlijk nog gemakkelijker, -wanneer de huid, door het menigvuldig daarin uitgestorte gif allengs ongevoelig is -geworden; men is dan ook zeer goed in staat langen tijd weêrstand te bieden; maar -men moet ten laatste bekennen, dat men door de afschuwelijke kwelgeesten der toendra -overwonnen en verslagen werd. De in getal niet te schatten, de <span class="pageNum" id="pb48">[<a href="#pb48">48</a>]</span>alom tegenwoordige, de te allen tijd strijdvaardige heirlegers verlammen elken tegenstand. -Onafgebroken door haar gekweld, in elke handeling belemmerd, in elke genieting verhinderd, -van elke gedachte afgeleid, wordt men niet alleen lichamelijk, maar ten laatste ook -geestelijk afgemat. De voet weigert zijn dienst, de geest is onvatbaar voor indrukken; -de toendra is eene hel geworden. Niet de winter met zijn stormen, niet het ijs en -zijn kou, niet de armoede, niet de onherbergzaamheid, maar de muggen zijn de vloek -der toendra! -</p> -<p>In den zwermtijd vliegen zij bijna onafgebroken door; bij zonneschijn en stil weder -met zichtbaar welbehagen, bij een stijve koelte nog zeer vergenoegd, bij geringe warmte -nog recht levendig, vóór een dreigenden regen het uitbundigst, bij koel weder weinig, -bij koud weder in ’t geheel niet meer. Een hevige storm verbant ze naar struikgewas -en mos; niet zoodra is de wind bedaard of zij vliegen weder lustig rond, op alle onder -den wind gelegen plaatsen zijn zij zelfs onder het loeien van den storm tot den aanval -gereed. Een lichte nachtvorst doet haar veel afbreuk, maar doodt ze niet alle; natte -en koude dagen doen haar aantal sterk verminderen, maar daarop volgende warme dagen -brengen weder nieuwe, ontpopte scharen in het veld. Eerst de herfstnevels brengen -de muggen voor een jaar tot rust. -</p> -<p>Even langzaam als de lente haar intocht hield, even snel valt de herfst in de toendra -in. Een enkele koude nacht, meest reeds in Augustus, althans in September, snijdt -het zomerleven af. De bessen, die nog in ’t midden van Augustus lieten denken, dat -zij niet rijp zouden worden, zijn op het einde dezer maand zoo sappig en zoet geworden -als maar mogelijk is; enkele natte en koude nachten, die de bergen reeds met een <span class="corr" id="xd31e944" title="Bron: sneuwkleed">sneeuwkleed</span> dekken, verhaasten de rijpwording nog meer dan de zon, die reeds dagen lang zich -achter de wolken verschuilt. De bladeren van den dwergberk kleuren hunne bovenzijde -bleek, maar nog blinkend lakrood, de onderzijde levendig geel; alle overige struiken -en struikjes ondergaan gelijke verandering; het sombere bruingroen der toendra wordt -een levendig bruinachtig rood, zoodat zelfs het geelgroene rendiermos niet meer uitkomt. -Zuidwaarts of naar zee vliegen de gevleugelde zomergasten, rivierafwaarts zwemmen -de visschen der toendra. Het rendier verhuist van de bergen naar de laagte, gevolgd -door den wolf; naar boven naar de bergen vliegt het moerashoen in koppels van duizenden -vereenigd, om hier zoo lang te <span class="pageNum" id="pb49">[<a href="#pb49">49</a>]</span>verwijlen, tot de winter het weer naar de laagtoendra doet afdalen. -</p> -<p>Nog weinige dagen en deze winter, evenzeer door ons als door de trekvogels gevreesd, -door de menschelijke bewoners der toendra evenwel smartelijk verlangd, houdt zijn -intocht in het onherbergzame land, om er langer, veel langer dan lente, zomer en herfst -te zamen onbeperkte heerschappij te oefenen. Dagen en weken lang valt de sneeuw zonder -ophouden neder, nu eens zacht ritselend, in scherp kantige kristallen, dan weder, -door den huilenden storm voortgezweept, in groote vlokken. Bergen en dalen, rivieren -en meren worden allengs met eenzelfde winterkleed bedekt. Nog daalt er nu en dan tegen -den middag een enkele zonnestraal op het sneeuwveld, maar weldra zegt ons, zelfs bij -helder weder, alleen nog maar een bleek schijnsel in het zuiden, dat ginds de dag -reeds half ten eind is. De lange winternacht is aangebroken. Maanden achtereen weêrkaatst -slechts het zwakke sterrenlicht tegen het sneeuwdek, en geeft alleen de maan nog kondschap -van het levenwekkende en alles bezielende gesternte van ons planetenstelsel. Wanneer -echter de zon in ’t geheel niet meer over de toendra opgaat, straalt voor deze een -ander licht: hoog in het noorden flikkert en knettert „<i>Soweidoed</i>”, het godsvuur, het vlammende noorderlicht! -<span class="pageNum" id="pb50">[<a href="#pb50">50</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch3" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e408">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">III.</h2> -<h2 class="main">DE AZIATISCHE STEPPE EN HARE DIERENWERELD.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Eentonig voorwaar! maar niettemin in den hoogsten graad eigenaardig, is het onmetelijk -gebied, dat zich over geheel Midden-Azië uitstrekt, om zich tot in het zuiden van -Europa voort te zetten: de Steppe. De oppervlakkige beschouwer moge wanen, dat het -gemakkelijk valt eene voldoende beschrijving van de steppe te geven, hij, die dieper -denkt, weet, dat zulks eene alles behalve gemakkelijke taak is. Want zoo onveranderlijk -eenvormig, zoo gansch en al zonder afwisseling, als men gewoonlijk aanneemt, is de -steppe niet. Verschillend van uitzicht is ook zij in den tijd van haar bloei en verval, -in den zomer en in den winter; groot verschil is zelfs bij haar op te merken in elk -jaargetijde in hare hoogere en lagere deelen, daar waar gebergten verrijzen en waar -beken, rivieren, meren en poelen hare laagten en kommen opvullen. Eentonigheid werkt -zij slechts uit, omdat een en hetzelfde beeld duizendmalen wordt herhaald, en datgene -zelfs alledaagsch wordt, wat het oog boeit en streelt als men het voor ’t eerst ziet. -</p> -<p>Steppe is een Russisch woord; de Rus bestempelt met dien naam alle, onder gemiddelden -breedtegraad gelegen boomlooze landschappen met een nuttig plantendek, onverschillig -of het volkomen vlak land is of een golvend terrein, of het heuvelland is of bergland, -of hier en daar een zwarte grond gelegenheid oplevert voor den akkerbouw, of dat de -magere bodem van nature slechts voedsel verleent aan de kudde des herders. Deze opvatting -komt overeen met den aard der zaak, want hier zoowel als ginds ontspruiten aan den -bodem dezelfde planten; hier zoowel als daar leven dezelfde dieren; hier zoowel als -daar doet zich de wisseling der jaargetijden op dezelfde wijze gelden. -<span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span></p> -<p>Als een gebied zonder bosschen moet men de steppe beschouwen, alhoewel zij niet geheel -en al zonder boomen is. Want in de breede en diep ingesneden rivierdalen vindt men -wel degelijk boomen en groote struiken. Onder bijzonder gunstige omstandigheden groeien -wilgen en witte en zilverpopulieren er op tot hooge boomen, die zich zelfs in gesloten -rijen om den oever scharen; berken vormen hier en elders boschjes, dennen erlangen -op zandige duinen vasten voet en vormen groepen, die wel is waar niet met echte bosschen -vergeleken kunnen worden, maar die toch even dicht zijn als de zooeven genoemde rivierzoomen. -Zulke plaatsen, ’t zij al dadelijk gezegd, vormen evenwel uitzonderingen op den regel, -en zijn eigenlijk eene vreemde wereld in de steppe; ze zijn te vergelijken bij de -oasen eener woestijn. -</p> -<p>Als eene <span class="corr" id="xd31e965" title="Bron: onafzienbre">onafzienbare</span>, slechts hier en daar zacht golvende vlakte kan de steppe er uitzien; elders gelijkt -zij een zeer bewogen watervlak en biedt dan meerdere afwisseling aan, terwijl wederom -op andere plaatsen gebergten uit haar oprijzen. In den regel wordt de gezichteinder -overal begrensd door heuvelketens van meerdere of mindere hoogte; meestal omgeven -deze ketens een komvormig dal, waarin het water geen uitweg schijnt te kunnen vinden, -en ook dikwijls niet vindt. Uit de langere dwarsdalen der dikwijls zeer vertakte ketens -vloeit een klein beekje naar de diepste plaats van het keteldal en eindigt in een -meer, welks ziltige oevers, van uit de verte gezien, glinsteren, alsof zij nog met -de sneeuw van den winter bedekt waren. De heuvels doen zich, uit de verte gezien, -voor als hooge bergen, want het oog verliest op deze onmetelijke vlakten elken maatstaf -ter richtige beoordeeling, en de heuvels zelve verbijsteren zelfs den geoefendsten -waarnemer, wanneer hun ontbloote deelen harde rots te voorschijn doen treden, die -koepels en kegels, naalden en pieken vormen. Overigens komen er, de hooggebergten -in de nabijheid der Chineesche grenzen niet medegerekend, in de steppe der Kirgiezen -werkelijke bergen voor, die van nabij niet minder schoon zijn dan in de verte, hetgeen -zij te danken hebben aan de vele en diepe insnijdingen in hunne kruinen en hellingen. -Hoe hooger en meer vertakt de gebergten zijn, des te rijker wateraders zenden zij -naar beneden en des te grooter worden dan ook de meren in de laagvlakten, waarin zich -de rivieren storten, zonder de laagste kom ooit geheel te kunnen vullen of de omgrenzende -hoogten door te kunnen breken; en daarmede houdt ook de uitgestrektheid der zoutsteppen -<span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span>gelijken tred, welke steppen zich legeren om de altijd zoute meren zonder afvoer. -Dit alles daargelaten blijft toch het beeld der steppe zich altijd vrij wel gelijk, -hoe afwisselend het landschap ook moge zijn. -</p> -<p>Men zou de waarheid te kort doen, indien men wilde beweren, dat de steppe geheel ontbloot -is van bevallige, ja zelfs grootsche partijen. De heidevelden van Noord-Duitschland, -zelfs de Mark, zijn eentoniger dan zij. Reeds in de zacht golvende vlakte rust het -oog gaarne op de meren, die alle diepe kommen innemen; in het heuvelland of tusschen -de hoogere bergen evenwel zijn de waterbekkens steeds een waar sieraad van het landschap. -Ofschoon niet altijd, missen de meren in den regel vriendelijk groen geboomte, soms -zelfs zijn zij ontbloot van alle struikgewas; niet zelden ligt het geheel naakt en -kaal, maar ook in dit geval nog tooit het de steppe. Want vriendelijk kaatst ons het -watervlak het blauw des hemels terug, en ook hier geniet men van de weldadige, levendmakende -kracht des waters. En wordt het meer aan den eenen kant door een bergketen geheel -begrensd, of vormen, gelijk aan den Alakoel het geval is, hooge gebergten eene omlijsting, -terwijl de steppe overal schilderachtig afsteekt bij den glinsterenden waterspiegel, -de donkere berghellingen en de besneeuwde bergtoppen; spreidt zich het zachte waas -van den horizon over de vlakte en de bergen uit, en schijnt zij zelfs daar schoonheden -te verbergen, waar deze niet te vinden zijn, dan is men gaarne gezind om te bekennen, -dat ook de steppe in haar soort schilderachtige landschappen omvat. -</p> -<p>Maar ook wanneer men mijlenlange dalen doortrekt, of over die bijna eindelooze vlakten -dwaalt, welke slechts door zacht golvende lijnen aan den verren gezichteinder begrensd -worden, wanneer men steeds een en hetzelfde beeld, hetzelfde uitzicht naar het noorden -en zuiden, het westen en het oosten voor zich heeft, en te midden der oneindige ruimte -een gevoel van eenzaamheid en verlatenheid ons bekruipt, dan zelfs geeft de steppe -nog meer dan onze heide, daar de plantengroei ginds ongemeen veel rijker, bonter en -afwisselender is dan bij ons. Slechts daar, en alleen daar, alwaar rondom een meer -de zoutsteppe zich uitbreidt, ligt het landschap troosteloos arm en verlaten voor -ons. Hier verkwijnen alle planten der steppe, en kleine, armoedige loogkruiden, ineengeschrompelde -heideplantjes gelijk, treden in derzelver plaats, om hier en ginds eenig struikgewas -te vormen. -</p> -<p>Daartusschen ligt het zout in dikkere of dunnere lagen op den <span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span>bodem; de vroeger met water gevuld geweest zijnde poelen tusschen de kuifvormige hoogten -van loogkruidboschjes gelijken op met ijs bedekte vijvertjes. -</p> -<p>Een zoutkorst bedekt het gansche land en bewaart het onderliggende slijk voor uitdrogen; -het hecht zich zoo vast aan den bodem, dat het zich hiervan moeilijk laat scheiden. -</p> -<p>Zoo komt het dat voetgangers, en eveneens de over de steppe dravende paarden, bij -elke schrede groote klompen slijk en zand uit den grond lichten, evenals ware de grond -bedekt met eene laag losse, vochtige sneeuw; wagens laten een diep spoor in deze taaie -massa achter, en het wentelende wiel teekent soms zijn weg in het zout af evenals -bij strenge koude in de sneeuw. Zulke plaatsen zijn ongetwijfeld ontzettend eenzaam, -woest en treurig,—alle andere plekken zijn zulks niet. -</p> -<p>De flora der steppe is gewoonlijk veel rijker aan soorten, dan men gemeenlijk denkt, -en veel rijker dan ik als leek op dit gebied vermag te zeggen. Op den zwarten grond -verdringen het Tschi- en Thyrsagras, in vereeniging met spiraea’s, plaatselijk bijna -alle andere planten; in de door deze opengelaten plaatsen ontkiemen echter, even goed -als op mageren grond, een aantal sierlijke bloemen, terwijl overal waar de steppe -eene komvormige verdieping vormt, de plantenwereld allengs in een moerasflora overgaat; -zeggegras en riet voeren dan den boventoon en geven, evenals straks genoemde grassen, -nu op hun beurt aan weder vele andere planten genoeg ruimte om tot ontwikkeling te -komen. Maar de bloeitijd duurt in de steppe kort, de tijd van verwelken en sterven -lang. -</p> -<p>Misschien zegt men niet te veel, als men beweert, dat het verschil in jaargetijden -nergens ter wereld zich scherper doet gevoelen dan in de steppe, alwaar een bonte -bloemenpracht, de dorheid der woestijn, de lieflijkheid van den herfst en de barheid -des winters met elkander afwisselen, waarin de verdelgende krachten even sterk optreden -als de scheppende, de gloed der zon even vernietigend werkt als de koude, waarin het -door de hitte gedoode en door hevige stormen weggemaaide leven weder juichend ontwaakt -onder de eerste stralen der lente, waarin niet eens het verterende vuur in staat is -dat leven geheel te vernietigen, voor zoover het nog gespaard bleef door zonnehitte -en stormen. Met meer kracht moge de lente optreden in de keerkringsgewesten, maar -meer betooverend dan in de steppe kan zij nergens werken, want hier weêrstaat zij -zelfs den zomer, den herfst en den winter. -<span class="pageNum" id="pb54">[<a href="#pb54">54</a>]</span></p> -<p>Nog groent de steppe, wanneer de zomer er zijn intocht houdt; haar volle pracht is -echter voorbij. Weinige planten erlangen thans eerst hare ontwikkeling; en ook deze -verwelken reeds in de eerste dagen van de verzengende hitte, en het bonte lentekleed -gaat over in grijs en geel. Het malsche, groene Thyrsagras biedt nog steeds weêrstand -aan de droogte, maar zijn losse, lange, dicht behaarde aren hebben reeds den vollen -wasdom bereikt; zij golven in den ademtocht van het zachtste windje en werpen een -zilveren sluier over het lagere groen. Nog slechts enkele dagen, èn gras èn aren zijn -even verdord als het nu reeds geel geworden Tschigras, dat er in het voorjaar uitziet -als opschietend graan, maar zich nu als rijp voor de zeis aankondigt. De breede bladen -van de rhabarber liggen verdord ter aarde; de spiraea is verwelkt, de Garakanstruik -ontbladerd, de kamperfoelie heeft evenals de dwergamandel eene herfstkleur aangenomen; -de distels prijken in den tooi hunner vruchten, en alleen de absinth en bijvoet hebben -het grijsachtig groen harer bladen nog niet verloren. Rein en helder schijnt de zon -op het dorstige land; slechts zeer zelden schuiven de schilderachtige schapenwolkjes -aan den hemel dicht te zamen, en mochten zij zich somtijds tot een onweêrsbui samenpakken, -dan is de regen, dien zij uitzenden, nauwelijks toereikend om het stof neêr te slaan, -dat bij iederen windstoot opdwarrelt. De dieren hebben hun zomerverblijf nog niet -verlaten; het gezang der vogels is echter reeds verstomd. Slechts het kruipend gedierte,—ontelbare -hagedissen en slangen, meest adders,—gevoelt zich behagelijk, terwijl de sprinkhanen -in <span class="corr" id="xd31e985" title="Bron: ontelbre">ontelbare</span> scharen, die de lucht verduisteren, door de steppe rondzwermen. -</p> -<p>Nog voor de zomer ten einde is, heeft de steppe het herfstkleed aangetrokken; haar -tooi bestaat nu uit een grijsachtig geel in verschillende schakeeringen, zonder veel -afwisseling of sierlijkheid. Alle teedere planten worden door den eersten storm ter -aarde geveld; de volgende windvlaag doet haar door de steppe dwarrelen. Met de takken -en twijgen dooreengewoeld, vormen zij hoopen en boschjes, die, door den razenden wind -gedragen, half omhuld door het over den grond stuivende zand, op spookachtige wijze, -huppelende en rollende wegsnellen. Daar boven aan den hemel vangen de donkere, of -van sneeuw zwangere wolken een wedstrijd met haar aan. De zomervogels van het vasteland -zijn reeds sedert geruimen tijd zuidwaarts getrokken; de watervogels verzamelen zich -in groote scharen op de meren <span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span>en maken zich tot den aftocht gereed; die zoogdieren, welke mede verhuizen, dwalen -in groote troepen van de eene plek naar de andere om voedsel te zoeken; de winterslapers -stoppen de toegangen tot hunne holen dicht en de reptielen en insecten betrekken hun -winterkwartieren. -</p> -<p>Een enkele nachtvorst is voldoende om alle wateren met eene ijskorst te bedekken; -ettelijke koude dagen slaan meren en poelen in de winterboeien, en alleen de rivieren -en beken, die langer weêrstand bieden aan den vorst, verleenen voor een korten tijd -nog een geschikt verblijf aan die trekvogels, welke tot nog toe de afreize hebben -uitgesteld. Zwakke noordwestenwinden drijven donkere wolken over het land en de sneeuw -valt in kleine vlokjes ritselend neder. De gebergten hebben zich den sneeuwmantel -bereids over de schouders geworpen; ook de laagsteppe trekt nu haar winterkleed aan. -Guur weder duchtend, verlaat de wolf de rietlanden en spiraeaboschjes, die hem tot -dusverre tot veilige schuilplaats verstrekten, en begeerig sluipt hij om de dorpen -en winterlegers der trekkende herders, die nu de meest beschutte en nog niet afgeweide -deelen der laagsteppe opzoeken, om hunne kudden zoo goed mogelijk tegen de nooden -en ellenden des winters te beschermen. Evenals de daar gevestigde Kozak of boer, zint -ook de herder op middelen om den hongerigen wolf buiten te houden, of hij rijdt de -steppe in en vervolgt het verraderlijk spoor des roovers tot diens leger en drijft -hem op. Op zijn paard gezeten, dat hij door luid geschreeuw tot sneller spoed aanspoort, -een stevigen boomstam als knods in de rechterhand zwaaiende, rent hij den laffen worger -zijner kudde na. De omhoog stuivende sneeuw omhult wolf, ros en ruiter, de snijdende -vorst kleurt het aangezicht van dezen bloedrood, maar wat nood! -</p> -<p>Na een jacht van een enkel uur, van ten hoogste twee uren kan de wolf, die van twintig -tot dertig kilometer heeft afgelegd, niet verder loopen; hij keert zich om en stelt -zich in tegenweer. De tong hangt het ondier uit den muil, de met ijs omkorste uiteinden -van de haren, zijner dampende huid rijzen te berge, de rollende oogen drukken doodsangst -uit. Een enkel oogenblik draalt het edele ros, dan stormt het, gedreven door het geroep -en de knods zijns berijders voor ’t laatst op den gehaten vijand los. Hoog zwaait -de jager zijn verpletterend wapen, suizend stort het neer, en trillende en rochelende -ligt de gevelde wolf ter aarde. Door den honger gedreven, gelijk deze, verwisselen -<span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>tegen denzelfden tijd wilde paarden en antilopen van woonplaats om het bedreigde leven -te redden; zelfs het wilde schaap, dat aan het gebergte is gebonden, zwerft van den -eenen bergkant naar den anderen; slechts de hazen en de huisvaste steppenhoenders -verlaten hun woonplaats niet, de eersten zich met grashalmen en boombast, de laatsten -met zoden en knoppen zoo goed mogelijk voedende. Dagen achtereen duurt de sneeuwbui; -eindelijk gaat de wind liggen, maar donker als te voren blijft de lucht. De wind draait -en waait scherper en steeds scherper uit het oosten, zuidoosten, zuiden of zuidwesten. -Een lichte wolk, gevormd door opwaaiende sneeuw, rolt over het witte dek; de wind -groeit aan tot een orkaan; de wolk stijgt omhoog, en woedend raast de „boeran” of -sneeuwstorm over de steppe; zelfs de meest tegen het weder geharde man verliest zijn -denkvermogen en wordt schier zinneloos; zoodanig is de uitwerking van dezen gevaarlijken -wind, dien men vreest als den taifoen en den vergiftigen sammoem. -</p> -<div class="figure p056width"><img src="images/p056.jpg" alt="KUDDEN PAARDEN GEDURENDE EEN SNEEUWSTORM IN DE AZIATISCHE STEPPE." width="640" height="399"><p class="figureHead">KUDDEN PAARDEN GEDURENDE EEN SNEEUWSTORM IN DE AZIATISCHE STEPPE.</p> -</div><p> -</p> -<p>Twee, drie dagen achtereen woedt hij onverpoosd door, mensch en dier bijeen dringende -naar dezelfde plek. Hij, die in de onafzienbare steppe door zulk een storm overvallen -wordt, is reddeloos verloren, indien niet een bijzonder toeval hem uitkomst schenkt; -wie zich, tijdens het woeden van den „boeran”, buitenshuis waagt, kan zelfs in het -dorp, of in de steppenstad omkomen, gelijk de ervaring dikwijls leert. Eerst <span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span>tegen het einde van Februari zijn menschen en dieren vrij wel buiten gevaar, en kunnen -zij weder vrij ademhalen, al drukt ook nu nog de winter zwaar op de steppe. -</p> -<p>De zon rijst; haar stralen koesteren weder de zuidelijke berghellingen; donkere plekken, -die elken dag in grootte toenemen, al worden zij ook tijdelijk weder bedekt met versch -gevallen sneeuw, komen overal te voorschijn; het eerste lentewindje begint te waaien. -Maar niet dan schoorvoetend houdt het voorjaar zijn intocht in het land, dat nog steeds -door den winter in boeien blijft geslagen. Eerst dan, als de levenwekkende zon zwoele -zuidenwinden in haar gevolg medevoert, op zijn vroegst in het begin, meest echter -eerst tegen het midden der maand April, smelt de sneeuw schielijk op de benedengedeelten -der berghellingen en in de diepe, met zwarte aarde gevulde dalen; slechts in de kloven -en steile insnijdingen, achter de steil afvallende heuvels en in het struikgewas blijft -de sneeuw nog eene maand lang hangen. -</p> -<p>Op alle andere plaatsen ontkiemt snel een jeugdig leven. Gretig zwelgt de aarde het -vocht in, haar door de smeltende sneeuw geschonken, en de twee, nu voorgoed vereenigde -toovenaars, de zon en het water, openbaren hunne alles overweldigende kracht. Nog -vóórdat de straks vermelde sneeuwhoopen, nog vóór de snel wegdooiende ijsschollen -op de meren zijn gesmolten, zenden alle bolgewassen, alle planten in ’t algemeen, -die den winter overleefden, bladeren en bloemstengels naar de zon omhoog. Tusschen -de gele grashalmen en de dorre stengels van alle niet door de herfststormen geknakte -kruiden schittert het eerste groen. Nu steken kolonisten en zwervende herders het -dichte struikgewas aan, en het vratige vuur vernietigt, wat de herfststorm nog spaarde. -Zoodra hierdoor de grond plaatselijk is gereinigd, ontluikt het plantenleven met nog -grooter kracht. Blad- en knolgewassen ontspruiten aan de schijnbaar dorre aarde; de -knoppen botten uit, bloemen ontluiken en de steppe prijkt in weêrgaloozen tooi. Mijlen -ver in ’t rond schitteren gele, donkerroode, witte, wit en rood gestreepte tulpen -den wandelaar in de oogen. Hoogstens twee of drie bijeen, stijgen zij omhoog, maar -zij staan over de geheele steppe verspreid en bloeien op hetzelfde oogenblik in zoo -grooten getale, dat zij overal het oog treffen, naar welken kant dit zich richten -moge. Spoedig daarop ontwikkelen zich ook de lelies, en nieuwe, nog bekoorlijker kleuren -schitteren ons tegen, vooral waar deze beminnelijke kinderen der steppe maar de voorwaarden -vervuld vinden voor hun leven, aan <span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span>de hellingen en in de diepe dalen; langs den oever der rivieren en in de moerassen. -Gezelliger en meer verscheidenheid aanbiedende dan de tulpen, treden zij in veel grooter -aantal op dan deze; zij nemen geheele streken in beslag en staan zoo dicht opeen, -dat men ze kan vergelijken bij de koornbloemen op de roggeakkers, of bij een in bloei -staand veld met koolzaad. Gewoonlijk vindt men planten van dezelfde soort bijeen, -doch ook komt het voor, dat blauwe en gele leliën in bonte schakeeringen door elkander -groeien, en deze twee complémentaire kleuren hebben dan eene uitwerking, die inderdaad -betooverend is. -</p> -<p>Versieren thans, onmiddellijk na den winter, deze eerste kinderen der lente de steppe, -ook de hemel verleent hun geen geringen tooi. Geheel vrij van wolken is de lucht in -de lente wel bijna nimmer, meestal zelfs is zij bedekt met wolken van elken vorm, -bij het fraaiste weder althans met laag- en schapenwolken, die meer of minder dicht -opeengedrongen, zich over het geheele hemelgewelf verbreiden en langs den geheelen -horizon op de aarde schijnen te rusten. Indien evenwel deze wolken zwaarder worden, -als de hemel verduistert, en de zon slechts hier en daar een enkelen lichtbundel werpt -op de door den eersten lenteadem verwarmde steppe, dan komen er tinten en kleuren -te voorschijn, die men voor onmogelijk zou houden. -</p> -<p>Iedere dag evenwel voegt nieuwe kleuren tot de aanwezige toe. Meer en meer verdwijnt -de geelachtige tint, die ook nog in het voorjaar door de herfsthalmen over de steppe -wordt gespreid, en steeds frisscher en levendiger komt de eigenlijke lentedos van -het reeds zoo schoon getooide landschap te voorschijn. Binnen weinige weken is de -steppe als een bont tapijt, waarop alle schakeeringen stralen van ’t donkerste groen -tot het tintelendst groenachtig geel; het sterk sprekend grijsachtig groen der artemisia’s -verkrijgt thans door bijzonder in ’t oog loopende kruiden en dwergachtige boschjes -donkere en lichte tinten. De dwergamandel, die alleen of in gezelschap van erwtgewassen -en kamperfoelie groote deelen der steppenlaagten inneemt, staat thans, evenals de -twee andere lage struiken, in vollen bloei, en de perzikroode met bloesems bedekte -twijgen steken levendig af tegen het groen der grassen en kruiden, en tegen de bloesems -van den Garak, zelfs tegen het teedere rozenrood en roodachtig wit van de kamperfoelie, -dat op daarvoor geschikte plaatsen dikke boschjes vormt en in vollen bloei staand, -alle overige kleuren in het rond tot den grond maakt, waarop hare blaadjes zich scherp -afteekenen. Vele, mij als leek onbekende <span class="pageNum" id="pb59">[<a href="#pb59">59</a>]</span>kruiden en planten roepen donkere schaduwen en helder verlichte partijen in ’t leven, -en de even spoedig verwelkte als uitgebotte bladeren van andere gewassen zijn als -zoovele geelachtig groene en goudgele punten en vlekjes op dat tapijt. -</p> -<p>Uit de verte gezien, smelten alle kleuren eenigszins ineen tot een gelijkmatig grauwachtig -groen; van nabij echter treedt elke kleur afzonderlijk te voorschijn; zelfs is dit -het geval met de vele bloemen, die zich thans geopend hebben, overal ten minste verspreid, -op bijzonder gunstige plaatsen groepsgewijs bijeen staan en in de schaduw van het -struikgewas tot volle pracht zijn gekomen. -</p> -<p>Behalve de oneindige verscheidenheid van bolgewassen treffen vooral heerlijke wikke-soorten, -benevens oude bekenden van vreemdsoortig voorkomen uit onze bloementuinen het oog, -en steeds grooter en grooter wordt de betoovering, zoodat men eindelijk, schier begoocheld -door dit tooneel, waant in een eindeloozen, niet onderhouden bloementuin te wandelen. -</p> -<p>Met het plantenleven is ook het dierlijk leven ontwaakt. Nog voordat de laatste sporen -van den winter geheel verdwenen zijn, komen de trekvogels weder in de steppe terug; -en heeft de lente voorgoed en werkelijk haar intocht gedaan, dan ontsluiten ook de -winterslapers hunne onderaardsche kwartieren, alwaar zij het booze jaargetijde in -bewusteloozen, schijndooden toestand hebben doorgebracht; evenals de trekvogels nu -zich vereenigen met de standvogels, zoo ook voegen zich deze zoogdieren bij die natuurgenooten -hunner klasse, welke geen vrees voor den winter hebben gekoesterd, althans dien glansrijk -het hoofd hebben geboden. Gelijktijdig vieren de insecten hun opstandingsfeest; zij -verlaten hunne schuilhoeken of leggen de pophuid af; amphibieën en reptielen,—kikvorschen, -hagedissen en slangen—verlaten almede hunne winterverblijven, om reeds van de eerste -zonnestralen te genieten, ten einde de warmte deelachtig te worden, die hen voorgoed -tot het volle leven kan doen terugkeeren. Droomend wachten zij op den zomer; voor -hen alleen een tijd van ongestoord geluk. -</p> -<p>Het wordt levendig in de steppe. Nog niet veelsoortig, maar reeds in groot aantal -en overal verbreid, treden de haar toebehoorende dieren op. Nergens is nu meer een -plekje ledig. In zulke groote kudden, als de antilopen in de steppen van Centraal-Afrika, -of de zebra’s en quagga’s in de Karoe van Zuid-Afrika, en de ontelbare buffels in -de prairiën van Noord-Amerika ronddolen, trekken wel is waar de <span class="pageNum" id="pb60">[<a href="#pb60">60</a>]</span>zoogdieren niet door onze steppen; en in zulke groote scharen als aan het zeestrand -en op sommige eilanden, in Afrika’s steppen of in de oerwouden der keerkringslanden -ziet men de vogels hier niet verschijnen; maar in sommige streken bepalen toch ook -zij het landschapsbeeld en schenken zij hieraan een geheel eigenaardig karakter. Ook -de steppe bezit of herbergt eene bijzondere dierenwereld. -</p> -<p>De voornaamste verzamelplaatsen van het dierlijk leven zijn al weder de wateren, zooals -de groote meren en de kleine vijverachtige waterbekkens, alsmede de rivieren en beken. -Eerder nog dan aan de tijdelijk of bestendig onder water staande rietlanden, die de -oevers der meren omzoomen, herkent men deze aan de honderden en duizenden van moeras- -en zwemvogels, ook al ziet men in de verte nog geen water. In veelvuldig afwisselende -vlucht zweven en glijden de vischmeeuwen, stormmeeuwen en lachmeeuwen over den waterspiegel; -sneller en ongestadiger dan deze vliegen de zeezwaluwen over de rietvelden en meren, -en hoog in de lucht beschrijven de schreeuwarenden hun sierlijke kringen; eenden, -ganzen en zwanen vliegen van het eene meer naar het andere; rietwouwen schommelen -over het riet en zelfs zeearenden en pelikanen laten zich bij tijd en wijle zien. -Een goed denkbeeld van de soorten en het aantal, het leven en bedrijf van al deze -watervogels krijgt men eerst, wanneer men aan den oever staat of in de rietbosschen -dringt. Zooals men denken kan is de zoutsteppe arm aan dierlijk leven. In snelle vlucht -trekken de watervogels over den onherbergzamen, met zout bezwangerden oeverzoom en -vliegen van den eenen poel naar den anderen; alleen de lach- en vischmeeuwen rusten -gaarne een enkele maal bij de nog niet uitgedroogde, vlakke, met zout water gevulde -bekkens uit; en eenig en alleen de kasarka vischt in het water zelf, gemeenschappelijk -met de sierlijke kluit, die juist deze plekken bij voorkeur opzoekt, om bij paren -of in troepen vereenigd, vlijtig het zilte water te doorzoeken, den kleinen kop met -den fijnen, gekromden, naar boven gekeerden snavel heen en weêr schuddende. Andere -vogels heb ik hier nimmer veel gezien, een enkele gele kwikstaart, een gewone kwikstaart, -een kievit en een plevier uitgezonderd; alle anderen vermijden dit ongastvrije oord, -en zulks te meer, naardien er in de onmiddellijke nabijheid veel beter en rijker vischwateren -te vinden zijn. Overvloedig voedsel zelfs is in de naaste omgeving der meren te vinden. -Daarom verzamelen zich hier niet alleen om en op den waterspiegel duizenden moeras- -<span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span>en zwemvogels, maar daarenboven alle kleine zangvogels, wien de droge steppe het noodige -levensonderhoud niet vermag te geven; en zoo vinden niet alleen de vischdieven, maar -ook vele andere soorten van roovers hier hun dagelijksch brood. Met de strandmeren -van Noord-Afrika, alwaar in den winter de gevederde bewoners van drie werelddeelen -tot een reusachtig rendez-vous bijeenkomen, met de stilstaande wateren der keerkringslanden, -in en om welke te allen tijde honderdduizenden van vogels zich verzamelen, zelfs met -de moerassige laagvlakten van den Donau, alwaar elken zomer eindelooze scharen van -de kinderen der lucht zich vereenigen, laten de steppenmeren zich wel is waar volstrekt -niet vergelijken; in verhouding tot hun aantal ginds is het getal gevederde kolonisten -hier zelfs gering te noemen, maar niettemin is en blijft het op zichzelf nog zeer -aanzienlijk, en de meren der steppen ontleenen ontegenzeggelijk almede hunne eigenaardigheid -hieraan, dat zij de verblijfplaatsen zijn van vogels. -</p> -<p>Alles leeft hier in het riet; de wolf zoowel als het wilde zwijn, de arend zoowel -als de wilde zwaan, de raaf zoowel als de wilde eend, krakeend en wintertaling, de -lijster zoowel als de grasmusch, de baardmees zoowel als de musch, de rietgors zoowel -als de ortolaan, de fitis en tjiftjaf zoowel als het blauwborstje, de torenvalk en -roodvoetvalk zoowel als de kraanvogel en de kievit, de klauwier zoowel als het bokje, -de spreeuw zoowel als de gewone en gele kwikstaart, de kwartel zoowel als de ijsvogel, -de zilverreiger en de lepelaar zoowel als de schollevaar en de pelikaan. De dichte -rietbosschen zijn de ware en eigenlijke verblijf- en schuilplaatsen voor deze dierenwereld; -zij treden in de plaats van het woud, zij beveiligen en verbergen en strekken tot -toevluchtsoord voor de liefde en het familiegeluk; zij zijn de getuigen van de luidruchtigste -vreugde en de teederste zorgen, de broedplaatsen der jongen en tevens de oorden, waar -deze worden grootgebracht. -</p> -<p>Van de hier huizende zoogdieren neemt men slechts de sporen waar, tenzij men tot maatregelen -van geweld zijn toevlucht neemt en met behulp van honden de rietbosschen doorsnuffelt; -de licht bewegelijke vogelwereld daarentegen ontgaat hier het geoefend oog des onderzoekers -nergens. -</p> -<p>Wanneer men uit de droge steppe komt en een dezer meren nadert, verdwijnen ten laatste -ook de overal voorkomende <span class="corr" id="xd31e1030" title="Bron: leeuwerikken">leeuweriken</span>, terwijl <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>de een of andere plevier zijn opwachting maakt, ‘tzij dat hij door zijn klankrijk -geroep de opmerkzaamheid wekt, ‘tzij dat hij zich persoonlijk laat zien; met de haast, -aan alle soorten van zijn geslacht eigen, loopt hij hortend en stootend over den grond -voort, hier en daar een beestje oppikkende, dan een oogenblik stilhoudende, om dadelijk -daarop met gelijke haast weer voort te snellen. Nog voor men bij het riet is aangeland, -wordt de lach- of kokmeeuw, misschien ook wel de kleine zeemeeuw, in een gunstig geval -tevens een mantelmeeuw of een burgemeester zichtbaar; de eerste vliegt zelfs zeer -ver de steppe in, voegt zich bij grazende kudden en verleent aan deze geen geringen -tooi, wanneer dichte drommen dier meeuwen de kudden omzweven en de afgeslagen en afgeschudde -insecten opvangen, of wanneer zij achter de kudde loopen, als waren zij duiven, die -op het veld voedsel zoeken. Dan bemerkt men ook wel eens een wilde gans, het mannetje -van een op het nest broedend wijfje, dat zijn gade voor enkele oogenblikken verliet, -ten einde op grasrijke plaatsen in de nabijheid van het riet te weiden, zoolang zulks -althans nog mogelijk is, en ouderplichten, waarvan ook de woerden hun aandeel op zich -nemen, het niet noodzaken zich schuil te houden in de onmiddellijke omgeving des meers, -op plaatsen, die daarvoor de meest geschikte gelegenheid aanbieden, en werwaarts de -voorzichtige ouders hunne grijsachtig groen-gele kiekens aanvankelijk voeren. Op alle -ondiepe, met water bedekte plaatsen langs den oever gaat het levendiger toe. Aan de -randen van zulke plassen en vijvers ziet men op daarvoor geschikte strijdplaatsen -kleine strandvogels, de kemphanen, prijkende in hun riddertooi, elkander bevechten; -zij rennen met gebogen kop op elkander los, richten den snavel als een vooruitgestoken -lans op den wijd uitgespreiden tot schild dienenden halskraag der nimmer ontbrekende -tegenpartij, nemen eene uitdagende, maar onbeschrijfelijk fiere en schoone houding -aan, zien elkander nog eens scherp in de oogen en stormen op elkander los, van <span class="corr" id="xd31e1035" title="Bron: weerszijden">weêrszijden</span> op hetzelfde oogenblik stootende en den stoot met het <span class="corr" id="xd31e1038" title="Bron: veerkrachtige">veêrkrachtige</span> borstschild opvangende. Niemand bekomt eenig leed, niemand wordt door dezen tweekamp -ook maar eenigszins verhinderd in andere veel minder edele bezigheden; want aan dezen -kemphaan ontging in de hitte van den strijd de vlieg niet, die zich juist op een grashalm -neêrzette, en aan dien anderen den zwemkever niet, die op den waterspiegel van een -klein plasje ronddartelde: fluks loopen beiden naar de juiste plek om den buit te -snappen en zich daarmede te versterken, <span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>ten einde voor een nieuw gevecht gereed te zijn. Inmiddels verschijnen er nieuwe strijders -op de kampplaats en nimmer schijnt het gevecht een einde te nemen. Daar komt een rietwouw -schommelend nader; ijlings verlaten onze helden de strijdplaats, verheffen zich in -dichte drommen in de lucht en vliegen naar elders, naar een anderen plas, om hier -hetzelfde spel van voren aan te beginnen. De gevreesde wouw schrikt alle andere vogels -in het moeras op. Onder een vervaarlijk geruisch vliegen de zwakkere eenden op, en, -echter meer door dat geraas dan wel door den roofvogel vervaard, volgen een oogenblik -later de meer krachtige familieleden; zij stormen onder fluitende vleugelslagen omhoog, -vliegen eenige malen om den waterplas heen en vallen er bij troepjes weder op neer; -met een trillend geschreeuw stijgt ook de tureluur en met een toonloos, maar ver hoorbaar -geschrei ook de watersnip—de roover streek ook zoo dicht over hen heen—naar boven; -beiden evenwel vergeten het gevaar, zoodra zij de veilige hoogte hebben bereikt en -schijnen nu om niets anders meer te denken dan om den gulden lentetijd en de zalige -liefde, die hun borst in vuur zet. Want de tureluur daalt plotseling tot op den waterspiegel -neder, fladdert en zweeft met afhangende vleugels naar voren en naar beneden, verheft -zich onder aanhoudend geroep opnieuw om wederom te dalen, totdat de loktoon der reeds -weer zittende gade hem uitnoodigt met het haar geldende liefdespel op te houden en -zich tot haar te spoeden. De watersnip volgde het voorbeeld der anderen; na in eene -zigzaglijn tot dubbele torenhoogte omhoog te zijn gestegen, laat zij zich bliksemsnel -vallen, terwijl zij den staart waaiervormig uitspreidt, en de buigzame, smalle en -spitse buitenste stuurpennen aan de weêrstandbiedende lucht prijsgeeft, waardoor het -blatende geluid ontstaat, dat haar den naam van hemelgeit deed verwerven. Alleen een -paartje van de langpootige steltkluit, dat in schijnbaar voorname afzondering ver -van het strandgewoel zijn eigen zaakjes verricht, liet zich door den wouw geen vrees -aanjagen; misschien zag het wel hoe de moedige kokmeeuwen ijlings toevlogen om den -onruststoker te verdrijven, ja hoe zelfs een grauwe kuikendief en een steppenwouw -zich samen opmaakten, om den hun zoo nauw verwanten, maar bitter gehaten roofkameraad -te bevechten. En deze,—zonder te dralen, kiest hij de vlucht; onmiddellijk daarop -fluit en trilt en schatert het weêr als te voren op de wateren; want nieuwe gasten -zijn op het tooneel verschenen, aangelokt door de nieuwsgierigheid, die allen vogels -eigen is—maar <span class="pageNum" id="pb64">[<a href="#pb64">64</a>]</span>niet minder door den welbereiden disch, dien deze poelen hun aanbieden. -</p> -<div class="figure p064width"><img src="images/p064.jpg" alt="EEN STEPPEN-MEER." width="720" height="462"><p class="figureHead">EEN STEPPEN-MEER.</p> -</div><p> -</p> -<p>Bereikt men eindelijk het riet, dan valt ons ook het kleine gevleugelde goedje in -de oogen, en zelfs nog eerder dan het groote, dat zich in den regel meer zorgvuldig -verbergt. De kraanvogel, die op de ontoegankelijkste plaatsen broedt, de groote zilverreiger, -die aan den binnenkant van het rietbosch staat te visschen, de lepelaar, die op de -meer open plaatsen tusschen het riet zijn voedsel zoekt; deze allen verschuilen zich -zeer zorgvuldig, terwijl ook de roerdomp, die de dichtst begroeide plaatsen opzoekt, -zijn aanwezen slechts door een dof geluid verraadt. -</p> -<p>De kleine wereld, waarover ik sprak, stelt zich daarentegen, zonder eenige bezorgdheid -te laten blijken, bloot aan ieders blik, en zingt en jubelt op hoogen toon. Vertrouwelijk -loopen de gele kwikstaarten op de met gras begroeide plaatsen rond, die het riet aan -den buitenkant begrenzen; onbevreesd klautert het sierlijke baardmeesje bij de rietstengels -op en neêr, op welker toppen hier een keelvogeltje, ginds een klauwier troont; luide -weêrklinkt het vroolijke, ofschoon weinig klankrijke lied der rietzangers ons van -alle zijden in het oor, en met welbehagen luisteren wij naar den slag van den merel, -naar het liefelijk gekweel van blauwborstje, fitis en spotvogel, en naar het geroep -van den koekoek. Op de vrije watervlakte zwemmen echter ongetwijfeld een paar koeten, -mannetje en wijfje, met hun kroost, en, wanneer de poel dieper is, tusschen een aantal -eenden ook wel een geoorde fuut. En wanneer de avond is gevallen, komen hier bovendien -nog roodvoetvalken, kleine torenvalken, spreeuwen en rozé-spreeuwen, om in het riet -te overnachten, en nu komt er aan het geschreeuw, het gepiep en gekweel geen eind. -Zelfs de schreeuwarend, raaf en bonte kraai verschijnen hier als logeergasten, terwijl -de schollevaar en pelikaan althans aan den binnenkant van de vermoeienissen der vischvangst -uitrusten. -</p> -<p>Over en boven het watervlak eindelijk vliegen en zweven de meeuwen, staan de zeezwaluwen, -jagen de zee- en vischarenden, en op plaatsen, waar de diepte van het meer niet al -te groot is, visschen om strijd pelikanen en zwanen, in gezelschap van vraatzuchtige -schollevaars en futen. -</p> -<p>Weinig minder rijk dan de wateren zijn ook de met boomen en kreupelhout omzoomde rivierdalen. -De boomen torsen de nesten van grootere en kleinere roofvogels, dienen dezen tevens -tot rustplaats; van de toppen schalt het heerlijk gezang van den wielewaal, de slag -van <span class="pageNum" id="pb65">[<a href="#pb65">65</a>]</span>den lijster, het lachen der specht, het kirren der ringduif en kleine boschduif; uit -het dichte onderhout klinkt het verrukkelijk lied van den poolschen nachtegaal zoo -rein, zoo vol, dat zelfs het verwende oor des kenners zich vermeit in deze zeldzaam -schoone klanken. -</p> -<p>Evenals op de meren ginds drijven ook hier op het watervlak de meest verschillende -watervogels, terwijl wij in het riet en het kreupelhout van den oever hetzelfde bonte -gezelschap ontwaren van straks in de rietvelden; het molenaartje kleppert, gewone -grasmusschen en sperwer-grasmusschen laten hunne welbekende liederen weêrklinken. -</p> -<p>Wandelt men door de waterlooze gedeelten der steppe, dan vertoonen zich weder andere -dieren aan ons oog. Ook hier zijn het nogmaals de vogels, die men het eerst waarneemt -en waarnemen moet. Minstens zes, zoo niet acht soorten van <span class="corr" id="xd31e1060" title="Bron: leeuwrikken">leeuweriken</span> bewonen de steppe en zetten aan het eenzaamste plekje nog levendigheid bij. Onafgebroken -klinkt hier den reiziger hun gezang in de ooren; van den grond en van de toppen der -lage struiken ruischt het ons tegen; hoog uit de lucht stroomen, zoowel des avonds -als des morgens, de rijkste melodieën. Het is slechts één lied, dat men zich verbeeldt -te hooren; want de veelstemmige <span class="corr" id="xd31e1063" title="Bron: kalanderleeuwrik">kalanderleeuwerik</span> neemt evengoed wat over van onzen <span class="corr" id="xd31e1066" title="Bron: akkerleeuwrik">akkerleeuwerik</span> als van den Siberischen <span class="corr" id="xd31e1069" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span>, en smelt zijn eigen strofen samen met die der anderen; hij minacht zelfs enkele -tonen van den zwarten kalander, den rooden en kortteenigen <span class="corr" id="xd31e1072" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span> niet, alle liederen in het zijne vereenigende zonder daarom het gezang der anderen -geheel te overstemmen, hoe luid hij ook zijn eigen en geleende melodieën moge voordragen. -Wanneer wij op een schoonen voorjaarsdag op onze vaderlandsche velden in verrukking -naar het gezang van den <span class="corr" id="xd31e1076" title="Bron: akkerleeuwrik">akkerleeuwerik</span> luisteren, wanneer wij zien, hoe onophoudelijk de eene lieve zanger na den anderen -omhoog steigert, om in bezielde en bezielingwekkende tonen de komst der lente aan -te kondigen, dan kunnen wij ons moeilijk voorstellen, dat zulks onbeteekenend is in -vergelijking van hetgeen de steppe te zien en te hooren geeft, en toch, zoo is het -in waarheid. Want de steppe is de eigenlijke woonplaats des <span class="corr" id="xd31e1079" title="Bron: leeuwriks">leeuweriks</span>; het eene paartje leeft naast het andere, de eene soort tusschen en te midden van -andere soorten en de uitgestrekte steppe schijnt nauwelijks ruimte genoeg voor allen -te bevatten. Toch zijn de <span class="corr" id="xd31e1082" title="Bron: leeuwrikken">leeuweriken</span> niet de eenige bewoners dezer plaatsen. Betrekkelijk even talrijk zijn ook hun grootste -vijanden, de wouwen, die ’t vooral gemunt hebben op het liefste, wat de <span class="corr" id="xd31e1085" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span> bezit, <span class="pageNum" id="pb66">[<a href="#pb66">66</a>]</span>zijn kinderen. In welk gedeelte der steppe men ook moge komen, men kan er zeker van -zijn, dat men een dezer roofvogels ontmoet; in het noorden de grauwe kuikendief, in -’t zuiden de steppenwouw, terwijl zij zwevende en zwenkende, dicht langs den grond -strijkende, de steppe doorsnellen; niet zelden ziet men op de ruime vlakte troepen -van vier tot acht stuks te gelijk jagen. Nog vaker dan deze, ofschoon niet zoo algemeen -verbreid, laten zich twee andere steppenkinderen zien, de Italiaansche torenvalk en -roodpootvalk, twee soorten, die in doen en laten weinig verschil aanbieden, in schoonheid, -sierlijkheid van gedaante en aantrekkelijkheid van beweging met elkander wedijveren. -Overal, waar slechts een rustplaats voor deze bekoorlijke wezens te vinden is, waar -een telegraafdraad over de steppe gespannen is, een rotsachtig heuveltje zich boven -de vlakte verheft, een Kirgiezengraf daarboven uitsteekt, zoekt men ze niet tevergeefs. -Even verdraagzaam als gezellig, vrij van jaloerschheid, niettegenstaande zij denzelfden -buit najagen, maken zij vlijtig jacht op allerlei insecten, op den vraatzuchtigen -treksprinkhaan en op kleine kevers; zij zetten zich om uit te rusten en ter betere -vertering van hun voedsel, zorgvuldig daarbij rondziende, op hunne wachtposten neêr, -vliegen op, zoodra zij buit bespeuren, spoeden zich derwaarts, en staan met trillende -vleugels, wier beweging echter nauwelijks waargenomen wordt, in de lucht, om van hier -uit hunne prooi gemakkelijker gade te slaan. Als een steen laten zij zich nu naar -beneden vallen, grijpen het insect, verslinden het in de vlucht, stijgen weder omhoog -en beginnen opnieuw hetzelfde spel. Niet zelden ziet men tien tot twaalf dezer vogels -boven dezelfde plek jagen; onwillekeurig trekken zij de opmerkzaamheid, zooveel afwisseling -biedt hun bedrijf. Elken dag kan men ze ontmoeten, uren lang naar hen kijken, en telkens -opnieuw wordt men door dit jachtspel geboeid. Zij behooren in het steppenbeeld evenals -het zoutmeer, evenals de tulp en de lelie, evenals het kreupelhout en het tschigras -en als de witte schaapjeswolken aan het hemelgewelf. Niet te vergeten is nog de <span class="corr" id="xd31e1090" title="Bron: rozéspreeuw">rozé-spreeuw</span>, eene weinig minder belangrijke verschijning, de kleurenrijke plaatsvervanger van -onzen lieven huis- en tuinvriend, de ijverige verdelger van de vraatzieke sprinkhanen, -de trouwste vriend der weidende kudde, de hooggeschatte helper van den mensch, wiens -veldvruchten hij beschermt; daarom is hij ook in de oogen der steppenbewoners bijna -een heilige vogel. Belangrijk is bovendien het vuist- of steppenhoen, een verbindingslid -tusschen hoen en duif, welks geslacht zoo geheel thuis behoort in de steppe, <span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span>alsmede de groote trap met zijn aanminnige familieleden, de kraag- en dwergtrap, welke -laatste reeds daarom de aandacht waard is, wijl hij voor eenige jaren in Duitschland, -en wel in <span class="corr" id="xd31e1096" title="Bron: Thuringen">Thüringen</span> is aangekomen, alwaar hij evenals in de steppe niet weinig bijdraagt tot versiering -van het landschap, wanneer hij in golvende vlucht zijn volle schoonheid ontplooit. -En nog andere, fraai, ja prachtig gekleurde vogels kunnen wij onder de bewoners der -steppe opnoemen, zooals de aanvallige bijeneter en de Duitsche papegaai, die in vereeniging -met valken en duiven de steil afvallende oeverbanken bewonen; de karmijnkleurige goudvink -en de geelgors, die in het tschigras en kreupelhout zich ophouden, en vele meer. Zelfs -de zwaluwen ontbreken niet in een gebied, alwaar de menschelijke woningen zoo zeldzaam -zijn. Dat de oeverzwaluw ook hier aan alle steile meeroevers hare nestholen graaft, -schijnt den zaakkundige niet vreemd, maar dat de huiszwaluwen nog heden ten dage van -in ’t wild levende tot halfgetemde vogels worden, dat zij nog tegenwoordig hunne nesten -aan de rotsen vasthechten, om de rotsen te verlaten zoodra er een grafteeken voor -een of anderen Kirgies wordt opgericht, en daarin overgaan, dat de huiszwaluw zelfs -in de Joerte gastvrijheid zoekt en ook vindt, wanneer de Kirgies slechts weet zoolang -op dezelfde plaats te zullen vertoeven, totdat de eieren in het aan den koppelring -der <span class="corr" id="xd31e1099" title="Bron: Joerta">Joerte</span> gehechte nest uitgekomen en de jongen volwassen zijn,—ziet! dat verdient vermeld -te worden. -</p> -<p>Op dezelfde plaatsen, welker vogelbevolking ik zooeven opnoemde, hebben zich nog andere -dieren verzameld. Afgezien van de lastige muggen, vliegen, horzels en wespen of bijen, -bemerkt men slechts weinige insectensoorten, ofschoon de genoemde zeer talrijk en -over alle deelen van zulke streken verbreid zijn. Hetzelfde geldt van de reptielen, -van welke wij in de door ons doorkruiste gedeelten der steppe eenige hagedissen en -verschillende slangen aantroffen; zoo, wat de laatsten betreft, twee vergiftige soorten, -n.l. de gewone adder en de halysadder. Deze twee slangen zijn wel is waar niet zoo -talrijk als de hagedissen, maar toch vrij menigvuldig. Op onze tochten door de steppe -zagen wij bijna elken dag dan den eenen dan den anderen Kirgies zijn mes uithalen -en zich voorover op zijn paard buigen, om met welgetroffen slag den kop van een dezer -giftslangen van den romp te scheiden. En toen wij in Slangenberg, een bergstadje in -den Altaï, wilden onderzoeken of die plaats wel op eene rechte wijze aan haar naam -was gekomen, keerden de door ons uitgezonden lieden na weinige <span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>uren met zulk een rijken buit terug, dat wij niet weinig door dit zakelijk antwoord -verrast waren en de waarheid niet meer in twijfel konden trekken van de geschiedenis, -aangaande den oorsprong van dien naam, welke hierop <span class="corr" id="xd31e1106" title="Bron: neerkomt">neêrkomt</span>, dat men vóór de grondvesting der stad duizenden van giftslangen had verzameld, opgehoopt -en verbrand. Kikvorschachtige dieren en kleine zoogdieren zijn veel zeldzamer dan -reptielen; van de eersten bemerkten wij slechts ééne paddesoort, van de laatsten enkele -muizen, een ziesel, twee blindmollen en de bevallige springmuis, die onder den naam -van paardespringer bekend is. -</p> -<p>De ziesel en de springmuis zijn allerliefste verschijningen, en vooral de eerste verlevendigt -de steppe dikwijls niet weinig, daar dit dier gezellig leeft en op daarvoor geschikte -plaatsen, evenals vele andere marmotten in koloniën leeft. Hier ziet men namelijk -des avonds de bewoners voor de schuins in den grond dalende pijp van hun hol zitten, -of, bij de nadering van een wagen of eene ruiterschaar ijlings er naar toe vlieden, -snel nog even zich nieuwsgierig op de achterpooten zetten, op het rechte oogenblik -eensklaps in de veilige diepte verdwijnen, om evenwel weinige minuten later weder -te voorschijn te komen, klaarblijkelijk met het doel om zich te overtuigen of het -dreigend gevaar weder voorbij is. Het geheele gedrag van den ziesel geeft te kennen, -dat hij aanhoudend geslingerd wordt door vrees en nieuwsgierigheid. Voor vrees bestaat -er aanleiding genoeg, want is het niet de mensch dan zijn het wolven en vossen, koningsarenden -en schreeuwarenden, die hem voortdurend op de hielen zitten, en men kan er zeker van -zijn, daar vooral ziesels aan te treffen, waar men een koningsarend op een paal aan -den weg of op de boomen in de dorpen ziet zitten. Niet zoo dikwijls ontwaart men de -springmuis,—voorzeker het sierlijkste zoogdier der steppe—niet zoozeer omdat deze -knaagdieren minder talrijk zijn, maar omdat zij, als nachtdieren, eerst na zonsondergang -te voorschijn komen; om dezen tijd, en als de maan schijnt nog later, kan men zien, -hoe deze bekoorlijke wezens hunne holen verlaten, zich uitrekken en met de korte voorpootjes -tegen de borst gedrukt, op de lange kangeroe-achtige achterpooten als op stelten vooruithuppelen, -terwijl zij onder het springen het slanke, recht opgerichte lichaam met behulp van -den langen, aan twee kanten behaarden staart, in evenwicht houden. -</p> -<p>Rusteloos, maar niet te schielijk snelt de paardespringer voort, nu en dan een oogenblik -ophoudende, om met zijne lange knevelharen <span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span>rond te tasten en rond te snuffelen naar voor hem bruikbaar voedsel. Hier pikt hij -een zaadkorrel op, ginds graaft hij een bolgewas uit; men zegt zelfs dat hij ook op -dieren aast, vogelnesten plundert, eieren en nestjongen rooft, ja zelfs op kleine -knaagdieren jaagt, en ik waag het niet hem van deze zonden vrij te spreken. Eene nauwkeurige -waarneming evenwel van de levenswijze van dit dier is zeer moeilijk; want zijne zintuigen -zijn scherp en zijne geestelijke talenten niet vele, zoodat vrees en schuwheid twee -voorname karaktertrekken van de springmuis uitmaken. Zoodra het beestje in eene hem -bedenkelijk schijnende nabijheid een mensch ziet naderen, slaat het in eens op de -vlucht, en tevergeefs zou men pogen het daarbij te volgen, want zelfs geen ruiter -te paard haalt den springer in. Met krachtige sprongen, de lange achterpooten zoover -mogelijk uitstrekkende, zich van den in volle lengte uitgestrekten staart als van -een balanceerstok bedienende, vliegt de springmuis heen. De eene sprong volgt op den -andere, en voor men het weet is zij in het nachtelijk duister verdwenen. -</p> -<p>In het steppengebergte treden weer andere diersoorten op, inzonderheid wanneer het -gebergte, in plaats van enkel zacht glooiende hellingen, steil in de diepte afvallende -rotswanden, uit steengruis samengestelde hoogten, diep ingesneden, woeste kloven, -en spitse, onbegroeide toppen en kammen bezit. In de nauwe, groene dalen, door welke -een beekje vliet, weidt de vosgans, een ongemeen sierlijke, levendige vogel, ter groote -eener goede eend, de gans van het Middel-Aziatische hooggebergte; in de rotsspleten -nestelt de rotsduif, de stamsoort onzer tamme duiven; van de rotsblokken, waarop tapuiten, -steengorzen en steengoudvinken huizen, dalen de weeke liederen van den steenlijster; -de lustige alpenkraai omzweeft de toppen en boven deze trekt des daags de steenarend -zijn kringen en glijdt des nachts stil en onhoorbaar de oehoe, beiden er op uit om -een der talrijke steenpatrijzen of wel eene onvoorzichtige marmot te pakken. Meer -nog evenwel verdient de aandacht de archar der Kirgiezen, een dier reusachtige wilde -schapen, die Middel-Azië herbergt, hetzelfde dier, dat ik zoo gelukkig was in het -gebergte van Arkat te vellen. -</p> -<p>Volgens de nauwkeurige berichten, die de Kirgiezen mij verstrekten, leeft dit trotsche -dier niet alleen hier, maar ook op andere minder hooge gebergten der West-Siberische -steppen; tot den <span class="corr" id="xd31e1117" title="Bron: bronstijd">bronsttijd</span> leven zij in troepjes van vijf tot vijftien stuks, rammen en ooien, in van elkander -gescheiden gezelschappen. Iedere afzonderlijke troep blijft op <span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span>de eenmaal uitgekozen plek zoolang zij niet gestoord of verontrust wordt; gebeurt -dit, dan verwisselt zij den eenen bergtop voor een anderen, nooit echter naar verre -trekkende. Tegen zonsondergang klimt zulk een troep, aangevoerd door een mannetje, -naar de hoogste toppen om aldaar op plaatsen, die voor andere dieren, of moeilijk, -of in ’t geheel niet te bereiken zijn, te slapen; met het aanbreken van den dag begeeft -zich oud en jong weder naar de dalen om hier te grazen en steeds aan dezelfde bron -te drinken; in de middaguren legeren de archars zich in de schaduw der rotsen, op -plaatsen, die een vrij uitzicht open laten, om daar te rusten en te herkauwen; tegen -den avond trekken zij nogmaals uit om te grazen. Zoo brengen zij des zomers en ’s -winters den dag door. Zij vreten alle planten, die ook het voedsel uitmaken van ons -tamme schaap; zij zijn, als het moet, even zoo weinig eischend als dit laatste, lijden -daarom ook in den winter geen groot gebrek, en zijn in het voorjaar weldra weder zoo -goed op krachten, dat zij van nu aan tot den herfst slechts de lekkerste planten uitkiezen. -Hun gewone gang is een snelle, zeer spoedig vooruitbrengende draf, dien zij alleen -verhaasten wanneer zij opgeschrikt worden; worden zij door een ruiter <span class="corr" id="xd31e1122" title="Bron: nagezet">nagezeten</span>, dan veranderen zij den gewonen tred in een wijd gestrekten galop, en daar zij steeds -de richting naar de rotsen inslaan, zijn zij spoedig buiten bereik. -</p> -<p>Op de vlakte zoowel als in het gebergte draven zij, op de vlucht, altijd in eene rij -achter elkaar, dicht aaneengesloten, en deze rangschikking hernemen zij telkens zoo -spoedig mogelijk, wanneer zij plotseling overvallen en uiteengejaagd zijn geworden. -Tusschen de rotsen bewegen zij zich uiterst gemakkelijk, met veel behendigheid en -zekerheid, onverschillig of zij klimmen of dalen. Zonder zich ’t geringste in te spannen, -zonder veel haast zelfs te maken, klauteren zij langs de steilste paden op en neêr, -springen over diepe en wijde kloven, en van de hoogte naar de laagte, als waren zij -vogels, die vliegen kunnen. Worden de archars vervolgd, dan blijven zij van tijd tot -tijd stil staan, klauteren op een hoogere rots, ten einde in ’t rond te zien, en zetten -daarop hun tocht zoo bedaard voort, als dreven zij met hun vervolgers den spot. Het -bewustzijn van kracht en klautervaardigheid verleent hun een trotsche vermetelheid. -Zij overhaasten zich nooit, en slechts dan moeten zij deze langzaamheid boeten, wanneer -een verscholen schutter hen in den rug aanvalt. -</p> -<p>De ooien leven onderling altijd zeer eendrachtig, de rammen insgelijks, <span class="pageNum" id="pb71">[<a href="#pb71">71</a>]</span>uitgezonderd in den <span class="corr" id="xd31e1130" title="Bron: bronstijd">bronsttijd</span>. Deze valt in de tweede helft van October en duurt eene maand lang. Alsnu komen de -moedige en strijdlustige rammen in een staat van groote opgewondenheid. De oudsten -nemen een bepaalde standplaats in bezit en verdrijven van daar alle zwakken. Met huns -gelijken in krachten vechten zij nu op leven en dood; zij plaatsen zich recht tegenover -hunne mededingers, gaan op de achterpooten staan, stormen op elkaar los, en stooten -met de zware horens zoo geweldig tegen elkander, dat het gebergte er van dreunt. -</p> -<p>Somwijlen gebeurt het, dat de horens in elkander verward raken en niet weer los kunnen -komen, zoodat zij afbreken; ook wel slingert de een den ander in den afgrond, alwaar -hij te pletter valt. -</p> -<p>In de laatste dagen van April of in het begin van Mei brengt het schaap een of twee -jongen ter wereld. Deze lammeren loopen, zooals wij bij gevangen dieren waarnamen, -reeds weinige uren na de geboorte met hunne ouders rond, en volgen dezen binnen weinige -dagen op alle wegen met de aan hun geslacht eigen behendigheid en zekerheid. Dreigt -er ernstig gevaar, dan verbergt de moeder haar kind tusschen de rotsen, zeker om den -vijand te misleiden, en keert, nadat het gevaar geweken is, tot haar jong terug. Dit -laatste heeft zich intusschen plat op den grond uitgestrekt, houdt zich zoo stil als -een muisje en wordt als aan de rotsen gelijk; zoo ontgaan de lammeren dikwijls aan -den blik des vervolgenden vijands,—niet altoos, en ’t allerminst aan de oogen van -den steenarend, die een van het moederschaap afgezonderd lam onverwijld aanvalt en -doodt. Zoo gebeurde het, terwijl wij in het Arkatgebergte op de jacht waren. Gevangene -archarlammeren, die wij van de Kirgiezen ontvingen, bleken allerliefste dieren te -zijn; zij vatten terstond de uiers van eene hun opgedrongen min, zoodat men daaruit -mag afleiden, dat zij gemakkelijk zijn te temmen en op te voeden. -</p> -<p>Indien men er eens huisdieren van maakte zou zulks een belangrijke aanwinst worden -voor den veestapel, maar de Kirgies denkt daaraan niet; hij is er alleen maar op uit -om de wilde dieren te vangen. Hartstochtelijk wordt die jacht echter niet gedreven -en daarom blijft de wolf, ofschoon dit ondier slechts in den winter, wanneer de sneeuw -dik op de velden ligt, een enkelen archar kan verscheuren, deszelfs meest gevaarlijke -vijand. -</p> -<p>Evenals op het gebergte komen er ook op de dorste en meest woeste deelen der steppe, -die zelfs in de lente doen denken aan de woestijnen en woestijnsteppen van Afrika, -bijzondere, slechts daar <span class="pageNum" id="pb72">[<a href="#pb72">72</a>]</span>thuis behoorende dieren voor. In deze streken verdwijnen behalve het lage pluimgras -en de hier tot een klein struikje ineengekrompen bijvoet bijna alle andere gewassen, -die men overigens in de hoog- en laagsteppe waarneemt; daarentegen is hier juist een -afzonderlijke struik opgeslagen, dien men elders tevergeefs zoekt, n.l. de ramstruik, -zoo genoemd wegens zijn buitengewoon hard en droog hout, waar de bijl zelfs op afstuit. -Dit gewas wortelt op die enkele plaatsen in de steppe, alwaar een mager, rood, door -den regen bijeengestroomd leem den bodem bedekt; het vormt vrij uitgestrekte boschjes -en verleent ook andere planten bescherming en schaduw, zoodat zulke groene plekken -als oasen zijn in de steppenwoestenij. Toch zijn deze oasen weinig meer bevolkt dan -de omringende steppe; want een klauwier, een gewone grasmusch en een fitis uitgezonderd, -ziet men hier geen enkelen vogel en nog minder eenig zoogdier. Daarentegen wonen juist -in deze eenzame oorden eenige der merkwaardigste steppendieren, behalve die, welke -overal in de steppe voorkomen. Zoo behalve de kortteenige <span class="corr" id="xd31e1141" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span> en de kalander ook nog de gitzwarte <span class="corr" id="xd31e1144" title="Bron: steppen-leeuwrik">steppen-leeuwerik</span>; zulks schijnt vreemd, wanneer men bedenkt, dat alle grondvogels de kleur dragen -van den grond, waarop zij leven, weshalve men dezen <span class="corr" id="xd31e1147" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span> op zwarten grond zou zoeken; behalve de kleine plevier, de kuddenkievit; behalve -de groote trap, de slanke kraagtrap, door de Kirgiezen pasgangertrap genoemd; behalve -het gewone steppenhoen, het vuisthoen—hetzelfde, dat voor eene reeks van jaren bij -groote scharen zich in Duitschland (ook in Nederland) vertoonde, zich vestigde in -de duinen en op zandachtige plaatsen, maar zoo ongastvrij met geweren en strikken, -zelfs met vergift ontvangen werd, dat het zoo spoedig mogelijk het moorddadig land -verliet en ongetwijfeld zijn wieg en bakermat weder heeft opgezocht; hier verblijven -eveneens, behalve de veelvuldig voorkomende wezel, de steppenantilope en de <i>koelan</i>, het schuwe, wilde steppenpaard. Ten einde niet al te wijdloopig te worden, moet -ik mij hier bepalen tot een korte beschrijving van dit laatste dier. -</p> -<p>Indien de leer van Darwin juist is, zouden wij den koelan mogen beschouwen als de -stamvader van ons paard, dat door eeuwen lang voortgezette veredeling allengs vele -wijzigingen heeft ondergaan; deze veronderstelling bevredigt ons in elk geval beter -dan aan te nemen, zooals dikwijls zonder genoegzamen grond gedaan wordt, dat die stamsoort -is uitgestorven. Sommigen willen in den <i>tarpan</i>, die tegenwoordig nog in de steppen van den Dnjepper vrij rondzwerft, geen verwilderd, -<span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span>maar een wild paard zien; ik houd evenwel liever den koelan voor de oorspronkelijke -stamsoort. -</p> -<p>De jongste onderzoekingen hebben tot het resultaat geleid, dat onze huishond, wiens -zoo onderscheiden rassen men ook niet juist, zelfs niet bij benadering eenigszins -nauwkeurig kan aangeven, een afstammeling is van heden ten dage nog levende wolven- -en jakhalssoorten, eene uitkomst die aan mijne zienswijze niet weinig steun verleent. -Leeft ook de stamsoort onzer huiskat op den huidigen dag nog niet in Afrika in het -wild, de stammoeder onzer geit in Klein-Azië en op Kreta? En al mogen wij op dit oogenblik -nog in het onzekere verkeeren ten aanzien van de stamouders van ons schaap en rund, -zoo is het daarentegen een feit, dat ik van drie verschillende zijden, <abbr title="onder andere">o.a.</abbr> van eenen Kirgies, die zegt het dier zelf gejaagd te hebben, zulke overeenstemmende -berichten ontvangen heb omtrent een in de binnensteppen van Mongolië nu nog levend, -kameelachtig dier, dat overigens alle eigenschappen van eene wilde soort aan zich -draagt, dat ik aan de waarheid dier mededeelingen niet kan twijfelen; evenals bij -den tarpan kan ik hier hoogstens de vraag opwerpen, of dit kameel de in ’t wild levende -stamvader kan zijn van het huisdier der Kirgiezen, dan wel of het als een weer verwilderde -nakomeling daarvan moet beschouwd worden. Wanneer de sluier die over deze en dergelijke -vraagstukken ligt uitgespreid, meer en meer wordt opgelicht, wanneer de eene stamvader -onzer huisdieren na de andere wordt ontdekt, en onder de nog levende dieren opgespoord, -waarom zou dan enkel de stamvader van het paard, wiens levensvoorwaarden zoo volkomen -vervuld worden door de wijde, onafzienbare steppe, uitgestorven en tot op de laatste -sporen verdwenen zijn? Onder de nu nog levende wilde paarden der oude wereld hebben -wij dien stamvader te zoeken, en onder dezen heeft geen meer recht op de eer die stamvader -te zijn dan de koelan. De tarpan staat ons paard wel is waar in menig opzicht nader, -maar wanneer het werkelijk de Hyksos zijn geweest, die in Egypte, welks steenen monumenten -ons het eerst het paard te aanschouwen geven, dit dier invoerden, of wanneer de Egyptenaren -zelven nog vóór den tijd der Hyksos, alzoo minstens vijf en twintig eeuwen vóór onze -jaartelling, het paard hebben getemd en tot een huisdier gemaakt,—in de steppen van -den Dnjepper en den Don vingen zij zeer zeker dat wilde dier niet; want dichter bij, -in de steppen en woestijnen van Klein-Azië, Palestina en Perzië, alsmede in enkele -laagvlakten van Arabië en Indië troffen zij een heden ten dage <span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>nog levend, veelbelovend wild paard aan, den koelan. Wel wijkt dit dier in menig opzicht -van ons edel huisdier af, echter niet meer dan de windhond, poedel en New-foundlander -van den wolf, of eenigen anderen oerhond, niet meer dan de dashond, de pintscher of -de zijdehond van den jakhals, niet meer dan de pony van het Arabisch paard, het Belgisch-Fransche -karrenpaard van het Engelsche renpaard. De verschillen tusschen ons paard en den koelan -schijnen zeer groot te zijn, toch beschouwen beiden zich als kinderen van één bloed, -want zij zoeken elkanders gezelschap. -</p> -<p>Toen wij op den 3 Juni 1876 door de woeste, eenzame steppe reden, die zich uitstrekt -tusschen het Saisanmeer en den Altaï, welke steppe hierboven mij tot type heeft gediend, -ontmoetten wij in den loop van den voormiddag niet minder dan vijftien koelans, en -onder dezen een enkel paar, dat op den breeden rug van een niet ver verwijderden heuvel -weidde. Duidelijk en scherp teekenden zich beide gedaanten tegen den blauwen hemel -af, en zoowel bij ons als bij de Kirgiezen, die ons vergezelden, begon het jagershart -heftig te kloppen. -</p> -<p>Een der beide dieren verwijderde zich toen het ons in ’t oog kreeg, en liep weg, de -richting naar ’t gebergte inslaande; het tweede bleef stilstaan en scheen te overleggen -wat het doen zou, hief een en andermaal den kop omhoog en rende ons te gemoet. Alle -buksen werden in gereedheid gebracht: de Kirgiezen vormden langzaam en voorzichtig -een halven cirkel, met het doel het onverstandige, zoo opvallend zorgelooze wild op -het rechte oogenblik naar ons toe te drijven. Meer en meer, ofschoon bij tusschenpoozen, -maar toch voortdurend, naderde de eenhoever ons; wij beschouwden hem reeds als een -zekere buit. -</p> -<p>Daar gleed een glimlach over het gelaat van den naast mij rijdenden Kirgies; hij had -niet alleen de reden ontdekt van het oogenschijnlijk zoo dwaas bestaan des diers, -maar dit zelfs meteen herkend. -</p> -<p>Het was een Kirgiezenpaard, dat op ons afrende, maar dat in zijn teekening veel had -van een koelan; dit paard was zijn meester ontloopen, was wellicht onder een troep -wilde paarden verdwaald geraakt en bij gebrek aan beter gezelschap daar gebleven; -thans echter, nu het in de naderende rossen zijn soortgenooten herkende, liet het -in den nood zijn vrienden in den steek. In de onmiddellijke nabijheid onzer Kirgiezen -gekomen, bleef het nogmaals stilstaan, wilde het nog eens overwegen, of het wel wenschelijk -zou zijn weder opnieuw den pas geheelden rug onder den zadel te krommen; op de eerste -schrede achterwaarts <span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span>volgden echter ook de anderen en zonder aan de vlucht te denken, liet hij zich gewillig -een halster aanleggen en weinig minuten later draafde het zoo goedmoedig aan de zijde -van den hem leidenden Kirgies, als had het dier nog nooit het vrije leven zijner voorvaderen -leeren kennen. Door eigen ervaring hadden wij dus bevestigd gevonden, wat ons door -anderen was medegedeeld, <abbr title="te weten">t.w.</abbr> dat koelan en paard somwijlen gemeenschappelijk leven. -</p> -<p>De koelan is ontegenzeggelijk een trotsch, in elk opzicht boeiend schepsel, vol zelfbewustzijn, -kracht en overmoed. Nieuwsgierig staart hij den ruiter aan, die hem nadert; dan echter -draaft hij zoo achteloos weg, alsof hij met zijn vervolgers den spot drijft, terwijl -hij al spelender wijs de flanken met zijn staart geeselt. Geeft de ruiter zijn ros -de sporen om het tot spoed aan te zetten, dan gaat de draf van den koelan over in -een even gemakkelijken als snellen galop; vlug als de wind doorvliegt hij de steppe -en is spoedig uit het gezicht. Maar zelfs in dien dollen loop houdt hij nu en dan -in, blijft een oogenblik staan, werpt zich om en ziet zijn vervolger in ’t gezicht, -hinnikt, keert opnieuw om, werpt overmoedig de achterpooten in de lucht en springt -met dezelfde losheid verder. Een vluchtende troep schaart zich steeds in eene rij, -en wanneer deze, als op een bevel van den aanvoerder plotseling stilhoudt, zwenkt -en verder rent, dan levert zulks een ongemeen schoon gezicht op. -</p> -<p>Even als bij alle andere paarden wordt zulk een troep steeds aangevoerd door een hengst, -die tevens onbepaald gebieder is. Hij geleidt den troep naar de weide en op de vlucht, -weert moedig elken hem niet in kracht te boven gaanden roover af, en duldt onder zijn -onderhoorigen geen gevecht, geen medeminnaar, en in ’t algemeen geen volwassen hengst. -Daarom ziet men in de streken, alwaar deze dieren rondzwerven, dikwijls kluizenaars -ronddolen, die door geen enkelen troep worden opgenomen; het zijn de in langdurigen -en verwoeden strijd overwonnen en verdreven hengsten, die nu tot den volgenden bronsttijd -eenzaam en verlaten rondzwerven. In September naderen zij de kudden weder, waaruit -inmiddels de oude hengst alle opschietende jonge hengsten verdreven heeft. Een grimmige -strijd begint, zoodra zij een mededinger ontmoeten. Uren lang ziet men hen om dezen -tijd op de toppen der steile bergruggen staan: de wijd geopende neusgaten zijn naar -den wind gekeerd, het oog staart in de vlakte beneden hen. Zoodra de verdrevene een -anderen hengst in ’t oog krijgt, springt <span class="pageNum" id="pb76">[<a href="#pb76">76</a>]</span>hij dezen in gestrekten galop te gemoet en strijdt met tanden en hoeven, totdat de -uitputting de vechtenden scheidt. -</p> -<p>Zegeviert hij over den aanvoerder eener kudde, dan treedt hij in diens plaats en rechten, -en de merries volgen hem even gewillig als zijn voorganger. Op dien tijd van strijd -volgt de verhuizing; want de booze winter drijft ook de koelans van de eene plaats -naar de andere, en eerst nadat de lente haar intocht heeft gehouden, keert de troep -naar de oude standplaats terug. Hier brengt de merrie tegen het laatst van Mei of -het begin van Juni haar veulen ter wereld, dat in alle opzichten gelijkt op het veulen -van ons paard, oogenschijnlijk iets plomper, maar toch een zeer aardig, vroolijk diertje. -Wij hadden het voorrecht ook het veulen te leeren kennen. -</p> -<p>Toen wij een lang gerekten heuvel der genoemde woeste steppe beklommen, zagen wij -plotseling op geringen afstand, drie oude koelans met een klaarblijkelijk eerst voor -weinige dagen geboren veulen voor ons. Onze Russische gids vuurde een kogel op hen -af, en weg renden de wilde paarden; tenauwernood raakten de kleine hoeven den grond, -terwijl zij als het ware al spelende hunne <span class="corr" id="xd31e1184" title="Bron: behendigdheid">behendigheid</span> ten toon spreidden en ten behoeve der veulens blijkbaar hun loop iets inhielden. -Vooruit snelden evenwel ook op hetzelfde oogenblik alle Kirgiezen en Kozakken van -ons gevolg; vooruit snelden, door de algemeene razernij medegesleept ook onze bedienden; -vooruit stoven ook wij. Het was een wilde jacht! Altijd nog met hunne krachten spelende -liepen de wilde paarden in de richting der bergen voort, terwijl alle ruiters hun -rossen dwongen om hun volle krachten te ontplooien, zoodat de dieren bijna met den -buik langs den grond streken. Het juichend geschreeuw der Kirgiezen, het stampen der -bliksemsnel voorthollende paarden, het hinniken van onze veel langzamer loopende, -onder den teugel knersende rijpaarden, <span class="corr" id="xd31e1187" title="Bron: weergalmde">weêrgalmde</span> door de lucht, de fladderende mantels en kaftans, het opstuivende zand verlevendigden -de woestijn. Steeds verder en verder voerde ons de dolle jacht. Daar scheidde zich -het veulen van zijn oudere gezellen en bleef iets achter; de afstand tusschen hem -en de telkens met angst achteruitziende moeder werd steeds grooter, die tusschen het -veulen en de ruiters steeds kleiner; nog enkele minuten en het was gevangen. Zonder -tegenstand te bieden gaf het zich aan zijn vervolgers over; van de wildheid, de onbedwingbare -eigenzinnigheid, de bandelooze, soms in ware ondeugendheid ontaardende moedwilligheid -der oudere dieren zijner soort <span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span>was nog geen spoor waar te nemen. Onschuldig keek het ons met zijne groote, levendige -oogen aan; met welbehagen naar het scheen, liet het zich over zijn zachte huid streelen -en gewillig aan een koord binden en leiden; onbezorgd als een kind legde het zich -naast ons neder, om na de heete jacht, waarvan hij zelf het doelwit was geweest, de -voor hem zoo noodige rust te genieten; het was een bekoorlijk, innemend schepsel! -O, hadden wij het dier slechts dadelijk eene zoogende merrie, rust en verpleging kunnen -verschaffen! Maar dat was onmogelijk, en het lieve, aanvallige wezen stierf dan ook -reeds den volgenden dag. Een volwassen wild paard zouden wij met jagerslust gedood -hebben; het jonge dier te zien sterven, dit greep ons aan. -</p> -<p>Tevergeefs trachtten wij een der oude dieren te vangen; tevergeefs legden wij ons -naast het vastgebonden veulen in hinderlaag; tevergeefs hielden wij een drijfjacht—niemand -onzer slaagde. Als jager scheidde ik met leedwezen, als natuuronderzoeker ten volle -bevredigd uit de armzalige woestenij: ik had immers het edelste zoogdier der steppe -leeren kennen. -<span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch4" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e418">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">IV.</h2> -<h2 class="main">WOUD, WILD EN JACHT IN <span class="corr" id="xd31e1200" title="Bron: SIBERIE">SIBERIË</span>.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">De eentonige indruk, dien wij van Siberië ontvangen, spruit vooral daaruit voort, -dat drie zeer van elkander verschillende, maar zich zelf min of meer gelijkblijvende -breedte-gordels bijna overal het landschap beheerschen. Elk dezer gordels bewaart -steeds zijn eigen karakter, en brengt dezelfde beelden zoo herhaaldelijk voor oogen, -dat we er eindelijk moede van worden niet alleen, maar dat allengs de vatbaarheid -voor indrukken in dien graad wordt verstompt, dat men ten laatste bijna ongevoelig -wordt voor de werkelijke bekoorlijkheden van het landschap. -</p> -<p>Daarom spreekt men zoo zelden met waardeering, nog minder vaak met warmte voor dat -uitgestrekte gebied, ofschoon het beide ten volle waard is; dientengevolge heeft zich -allengs eene opvatting van Siberië van ons meester gemaakt, die even weinig met de -werkelijkheid overeenkomt, als zij zich hardnekkig verzet tegen elke andere, op de -feiten der ervaring steunende zienswijze. -</p> -<p>Siberië is, zegt men, eene ijzingwekkende ijswoestijn, zonder eenig leven, zonder -eenige afwisseling, zonder eenige bekoorlijkheid, een land, verstijfd onder den vloek -des hemels en dien van ongelukkige bannelingen. Men verliest daarbij uit het oog, -dat wij hier te doen hebben met een derde deel van geheel Azië, met een land, dat -bijna tweemaal zoo groot is als geheel Europa, dat zich uitstrekt van den Oeral tot -de Stille Zuidzee en van de IJszee tot aan den breedtegraad van Palermo, en dat zulk -een groot land onmogelijk in algemeenen zin gelijkvormig, in al zijn deelen gelijk -kan zijn. Men vat gemeenlijk slechts een enkel deel in het oog en bekijkt ook dit -nog in een valsch licht. -</p> -<p>In werkelijkheid biedt Siberië meer afwisseling aan dan iemand zou denken, en is het -daaraan rijker dan zijn beschrijvers het afschilderen. Ook de Siberische laagvlakte -omvat gebergten, of wordt door bergen omgrensd, ook in Siberië schenken stilstaande -en stroomende wateren <span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span>leven, ook in Siberië giet de zon haar tooverlicht over bergen en dalen, ook in Siberië -vindt men hoog geboomte en prachtige bloemen, die het landschap tooien, en ook in -Siberië leven gelukkige menschen, die hun geboorteland liefhebben en er trotsch op -zijn. -</p> -<p>Aan den anderen kant zijn er ontegenzeggelijk ook nu nog wildernissen in Siberië, -die voor de zoo even genoemde ongunstige opvatting pleiten, ijswoestijnen, zooals -de toendra’s, en de onherbergzame wouden tusschen de toendra en de steppe, welke wouden -den derden gordel uitmaken. Hierin waagde zich tot nog toe geen mensch, tenzij slechts -voor korten tijd. -</p> -<p>Het doen en laten der grensbewoners ging buiten deze wouden om; hoogere machten regeeren -onbeperkt daarbinnen, om te vernietigen, wat zij hebben opgebouwd. Het vuur des hemels -zet hun geboomte in brand, de loeiende winterstorm rukt het ter aarde. Die wouden -werden door geen menschenhand geplant, geen bijlslag werd er in gehoord; oerwouden -zijn het in de volle beteekenis des woords. Geheimzinnig trekken zij ons aan, onvriendelijk -stooten zij ons af; zij lokken den jager tot een bezoek, maar stremmen zijn voet: -eene rijke winst belooven zij den begeerlijken koopman, maar met een wissel op de -toekomst schepen zij hem af. -</p> -<p>Tusschen de steppe en de toendra ligt deze woudgordel van Siberië. -</p> -<p>Hier en ginds grijpt hij daarin, hier en daar buigen steppe of toendra binnen dien -gordel. Op sommige plaatsen der beide boomlooze <span class="corr" id="xd31e1215" title="Bron: gebieder">gebieden</span> kan wel is waar een dicht bosch den grond betwisten aan eene plantenwereld, die bijzonder -het eigendom is van steppe of toendra, maar zulke afzonderlijke boschpartijen zijn -als eilanden in den Oceaan, die geen recht van bestaan schijnen te hebben. In de steppe -blijven zij bepaald tot de naar het noorden afvallende berghellingen en tot de rivierdalen; -in de toendra tot de diepste gedeelten, en alzoo doen zij zich zoowel hier als ginds -als onbeteekenend voor tegenover de eindelooze bosschen van den woudgordel zelf, waarin -slechts enkele malen een stroom, een meer, een poel de overigens onafgebroken woudwildernis -eenige afwisseling schenkt, waarin slechts hier en daar een brand opene plekken schept, -en de mensch, alhoewel slechts aan den uitersten zoom, eene kleine bres maakt. Geheele -koninkrijken zouden plaats kunnen vinden in een enkel dezer wouden. Hoe zij er van -binnen uitzien, niemand weet zulks; want zelfs de uit deze bosschen voortkomende en -naar den hoofdstroom zich spoedende zijrivieren zijn niet bevaarbaar <span class="pageNum" id="pb80">[<a href="#pb80">80</a>]</span>en de koenste pelsjager leerde hier weinig meer kennen dan een grensgordel van ten -hoogste honderd kilometer breedte. -</p> -<div class="figure p080width"><img src="images/p080.jpg" alt="HET AZIATISCHE STEPPENHOEN." width="519" height="720"><p class="figureHead">HET AZIATISCHE STEPPENHOEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>De indruk, dien de Siberische bosschen op den Duitschen reiziger teweegbrengen is -verre van gunstig. Een blik op die eeuwige, met bosschen bedekte streken ontstelt, -maar verwarmt niet, althans slechts zeer zelden. De scheppende, voortbrengende, voltooiende -macht van het noorden schijnt niet in staat te zijn het hoofd te bieden aan de vernielende -elementen. De grijsheid is hier gehuwd aan de vroege jeugd, zonder dat deze vereeniging -een verkwikkelijken invloed uitoefent; een rijkdom zonder maat vertoont zich hier -in ’t gewaad eens bedelaars; het afgestorven leven zonder krachtige kiemkracht dringt -elke vroolijke gewaarwording terug. Overal neemt men een harden levensstrijd waar, -maar nergens wordt men werkelijk aangetrokken, nergens werkt het bosch als een aangenaam -tehuis, en het inwendige beantwoordt nergens aan de verwachtingen, die het uitwendige -opwekte. De majesteit der oerwouden in zuidelijker gelegen landen ontbreekt in deze -aan zich zelf overgelaten, onverzorgde bosschen geheel en al, en het hierin opgewekte -leven schijnt reeds van den aanvang af in de boeien des doods gekneld te zijn. -</p> -<p>Werkelijk hoogwoud, levenslustig, aan een regelmatige wisseling onderworpen geboomte -is zeldzaam; verbrande bosschen zijn menigvuldig. Vroeger of later steekt de bliksem -of de strafbare lichtzinnigheid van den Siberiër het woud in brand. Begunstigd door -jaargetijde en weder kan zulk een brand schrikbarende verhoudingen aannemen. Niet -uren of dagen, maar weken lang woedt hij ongestoord voort. Op den met mos begroeiden, -veenachtigen grond kruipt en kronkelt de vlam steeds verder; het dorre hout, dat bij -massa’s den bodem bedekt, schenkt haar telkens nieuw voedsel; doode, tot op den grond -neêrhangende takken van nog staande, maar in den top reeds verdorde stammen leiden -haar naar de kronen van nog frissche boomen. Suizend en knetterend vatten de met hars -gedrenkte naalden vlam, en een reusachtige fontein van vuur en vonken stijgt ten hemel. -</p> -<p>De hoogste boomen zijn binnen weinige minuten gedood en der vernietiging prijsgegeven; -uit de vuurfontein vallen millioenen vonken ter aarde en overal in ’t rond stijgen -nieuwe vlammen uit de nieuwe brandstof opwaarts. -</p> -<p>En op deze wijze met elke secunde nieuwen bodem erlangende, zich naar alle kanten -uitbreidende, loopt het verderf steeds verder en verder; <span class="pageNum" id="pb81">[<a href="#pb81">81</a>]</span>en na verloop van enkele uren staan geheele kwadraatmijlen van het woud in brand. -Walmende rookwolken verduisteren het licht der zon honderden wersten ver; langzaam, -maar steeds in dichter en dikker lagen neerstortende asch geven over dag, de vurige -weêrschijn aan den hemel des nachts aan de verst afwonenden kondschap van het onheil; -door doodsangst aangegrepen dieren brengen het bericht in steden en dorpen. Beren -verschijnen onmiddellijk na groote boschbranden in streken, waar men ze in jaren niet -zag; de wolven trekken, evenals in den winter, bij groote troepen door het veld; elanden, -herten, reeën en rendieren zoeken in ver afgelegen wouden een nieuwe schuilplaats -op; de eekhorens trekken soms in ontelbare menigte door de bosschen en boomlooze streken, -over weilanden en akkers, door dorpen en steden. Hoeveel dieren echter het vuur ten -offer vielen, laat zich zelfs niet gissen; wel heeft de ondervinding geleerd, dat -bosschen, waarin een brand had gewoed, jarenlang onbevolkt bleven en dat kostbare -jachtdieren uit zulke streken geheel en al verdwenen waren. De verwoestingen strekken -zich zeker nog veel verder uit, dan wij vermoeden; in het jaar 1870 werd door een -brand, die veertien dagen duurde, een half millioen hektaren boschgrond in het gouvernement -Tobolsk vernield; rookwolken en asch verspreidden zich daarbij tot op een afstand -van 1600 werst. -</p> -<p>Jarenlang na den brand is zulk een plaats niets dan een puinhoop, ja een of twee menschenleeftijden -later zijn de sporen nog niet geheel uitgewischt. De vlammen doodden wel de boomen, -maar verteerden slechts die, welke op het oogenblik van den brand reeds verdord waren; -de oppervlakkig geschroeide stammen der andere bleven echter staan, ja zelfs de kruinen -boetten alleen hun naalden, twijgen en verdorde takken in. Met het afsterven der boomen -begint echter hunne vernietiging. Vroeger of later worden zij onherroepelijk door -den storm geveld. De een na den ander wordt ter aarde geworpen, de een na den ander -van zijn takken beroofd, ontkruind en ter hoogte van twee derden of drie vierden, -van den grond afgerekend, geknakt. Door en over elkander liggen eindelijk duizenden -boomlijken in massa’s op een grond, die reeds met talrijke fragmenten was bedekt. -Sommige rusten op de wortels of de kruin vertakkingen, andere leunen tegen nog staande -stammen; weder andere liggen verbrijzeld tusschen de takken en twijgen van omlaag -gestorte kruinen, met gescheiden en ver uiteenliggende kronen en stammen, terwijl -de takken naar alle windstreken <span class="pageNum" id="pb82">[<a href="#pb82">82</a>]</span>verspreid en verwaaid werden. En die boomen, welke bij den storm gespaard bleven, -verwekken in de ziel van elken minnaar der bosschen nog droefgeestiger gewaarwordingen -dan de reeds gevoelde. Als naakte, kale masten stijgen zij omhoog. Weinige behouden -nog eenige jaren na den brand hunne kronen of gedeelten daarvan; de van hun takjes -beroofde bovenste kruintakken vermeerderen den treurigen indruk nog meer, dan dat -zij dien verminderen. Allengs vallen ook de laatste kronen op den grond en nu vermolmen -ook de nog staande stammen steeds meer en meer. Spechten bewerken ze aan alle kanten, -hameren er nestholten in, en zoo verkrijgt het vocht gelegenheid naar binnen te dringen, -zoodat het verrottingsproces een sneller verloop verkrijgt. In den loop der jaren -vermolmt ook de reusachtige stam zoo volledig, dat hij in stof verkeert en alle <span class="corr" id="xd31e1235" title="Bron: weerstandsvermogen">weêrstandsvermogen</span> verliest; als een vormlooze massa valt hij ter aarde, wanneer hij slechts even wordt -aangeraakt. Eindelijk verdwijnt ook dat laatste spoor en eene uitgestrekte, hier en -daar door enkele overblijfsels van boomen afgebroken vlakte spreidt zich uit voor -’s menschen blik. -</p> -<p>Maar een nieuw leven is intusschen uit deze puinhoopen ontkiemd. Reeds weinige jaren -na den brand begint de zwarte, door asch en molm bemeste grond weêr met planten bedekt -te worden. Korstmossen en mossen, varens en heideplanten, inzonderheid verschillende -bessoorten spreiden een kleed van groen, en de overblijfsels der gevallen boomen gedijen -hier weelderiger dan elders, om even spoedig weder verschillende dieren tot zich te -lokken als de brand ze verdreef. Het zaad van berken, door den wind aangevoerd, kiemt -en ontspruit, en allengs is er zulk een dicht, in ’t eerst hoofdzakelijk uit de laatst -genoemde plantensoort gevormd struikgewas ontstaan, dat het den schijn heeft, alsof -dit opzettelijk door ’s menschen hand was aangeplant. Na eenige jaren heeft de nieuwe -opslag de oude lijken aan ’t gezicht onttrokken; nog eenigen tijd later en andere -woudboomen nemen de plaats in hunner voorvaderen. Elke boschbrand spaart enkele gedeelten -van het woud, soms zelfs blijven eenige boomen te midden van verbrande plekken ongeschonden -staan; en zoo zijn de voorwaarden vervuld voor eene bezaaiing der verwoeste streken. -Het water en diepe kloven stellen soms perk en paal aan ’t vernielend element; het -kan ook gebeuren, dat de vlammen het geboomte aan de achterzijde der kloof bereiken -en in brand steken, terwijl al wat in de kloof groeit, gespaard blijft. Alleen staande -lariksen, ofschoon even geblakerd, ontkomen dikwijls aan de vernieling. <span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span>Wel lekken de vlammen aan den voet des stams, wel verkolen zij alle naalden, maar -de kroon bot weer uit en de boom blijft, hoezeer kwijnend, nog geruimen tijd in het -leven. -</p> -<p>Tegenover de verwoestingen, die het vuur aanricht, zijn die welke de mensch veroorzaakt -van geringe beteekenis, alhoewel zij, op zichzelf beschouwd, niet zoo geheel onbeduidend -mogen genoemd worden. Van boschbouw heeft de Siberiër geen begrip. Voor hem is het -woud het eigendom van den „lieven God,” en wat deze bezit, behoort ook aan den boer. -Waar zooveel rijkdom heerscht, denkt hij natuurlijk niet aan spaarzaamheid, en hij -vraagt slechts naar het oogenblikkelijk voordeel. Elke Siberiër velt zooveel en wat -hem goeddunkt, en vernielt daarbij nog veel meer dan wat hij noodig heeft. Om eenige -palen te bekomen, houwt hij geheele naaldboomen om, onverschillig of deze jong of -oud zijn; heeft hij timmerhout noodig, hij velt drie- à viermalen zooveel als hij -behoeft, en wat er te veel is laat hij liggen, zelfs zonder het als brandhout te benutten. -Reeds nu laten zich de gevolgen dezer onzinnige handelwijze gevoelen. In de nabijheid -der steden en dorpen, zelfs in de nabijheid der wegen, zijn de bosschen zoo ontbloot, -dat zij er weinig beter uitzien dan die, waarin een brand heeft gewoed, en nog altijd -gaat men met verwoesten voort. Eerst sedert het jaar 1875 heeft men in Siberië houtvesters -aangesteld, maar ook deze lieden hebben een meer geopend oog voor het vellen dan wel -voor den aanplant der boomen. -</p> -<p>De Siberische wouden, ook die waarin noch het vuur noch de bijl heeft gewoed, zien -er geheel anders uit dan onze bosschen; zij dragen den stempel eener door niets beperkte -natuurlijke groeikracht. Slechts bij uitzondering werkt deze aantrekkelijk op ons. -</p> -<p>Het is waar, aanvankelijk wordt men getroffen door die mengeling van worden en vergaan, -maar het doode overheerscht allengs het levende en deze indruk bezwaart in plaats -van te bezielen. -</p> -<p>In zulke oerwouden wisselen dichte gedeelten af met ontbloote plekken, hoog woud met -struikgewas, oude grijsaards, die den tijd trotseerden, met een krachtig jong gewas. -Ook hier staan en leunen en hangen en liggen overal vermolmde boomen. Uit de tronken -van gevallen stammen ontspruiten jonge loten; reusachtige lijken van boomen versperren -den weg. -</p> -<p>Wilgen en populieren, met den berk de meest gewone loofboomen der bosschen van westelijk -Siberië, komen hier tot vollen wasdom; <span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span>dikwijls zien zij er uit alsof zij voortdurend belemmering ondervinden om tot volledigen -groei te raken. Meer dan mansdikke stammen dragen verdraaide kronen van weinig omvang, -waaruit jaar op jaar nieuwe twijgen ontspruiten, zonder dat deze het tot ware takken -brengen; andere, oogenschijnlijk overoude boomen, treden slechts in den heestervorm -op; wederom andere zijn middendoor gebroken, versplinterd en gescheurd, en bij den -top verdraaid, terwijl het benedengedeelte slechts door een dunne schil met het boveneind -verbonden is. Slechts bij uitzondering verkrijgt men den indruk van een geheel; bijna -alles ziet er uit, alsof het kwijnt en meer en meer zijn ondergang te gemoet gaat. -</p> -<p>Deze schilderij is evenwel niet van toepassing op alle deelen van het uitgestrekte -gebied; integendeel, somtijds, vooral in het zuiden van den woudgordel vallen ons -bosschen in ’t oog, waar de blik met welgevallen op rust. Ligging, plaatselijke gesteldheid, -de hoedanigheid van den grond en andere omstandigheden werken somtijds samen tot eene -heerlijke uitkomst. De boomen groeien dan vroolijk op, de samenstelling van het houtgewas -verandert, en het bijna overal weelderige onderhout biedt de rijkste verscheidenheid -aan. Elke nieuwe boomsoort, die de armoede des wouds, wat de soorten betreft, vermindert, -begroeten wij telkens met nieuw gejuich; maar toch missen wij, zelfs in de rijkste -partijen, nog een aantal boomen, die op gelijke breedte in Europa zeer gewoon zijn. -Eenvormig en eentonig, evenals de steppe en de toendra zijn en blijven ook de wouden -van dit land. -</p> -<p>In de rivierdalen van den boomgordel valt die armoede het meest op. Hier heerscht -de wilg, die aan de stroomen en op de eilandjes dikwijls uitgestrekte bosschen schept, -zoo onbeperkt, dat bijna geen andere boom tot wasdom kan geraken. Mijlen ver maken -zij het uitsluitend bestanddeel der bosschen in deze dalen uit; hier en daar schieten -zij tot eene goede hoogte op, maar ook dan ontbreekt het nog al te dikwijls aan uitdrukking -en bekoorlijkheid. -</p> -<p>Want de op zich zelf staande boom is niets schilderachtiger, eerder minder schilderachtig -dan het struikachtige wilgenbosch; de kroon blijft steeds dun en onregelmatig van -vorm, wordt niet dicht, maar blijft armoedig, zoodat dit gezicht een gevoel van verveling -bij ons verwekt. -</p> -<p>Staan, zooals meestal, de boomen dicht opeen, zoodat er een bosch ontstaat, dan boeten -zij nog meer van hun persoonlijkheid in, daar onder deze omstandigheden alle stammen -als palen nevens elkander omhoog rijzen en de van boven recht afgesneden kronen, een -geschoren <span class="pageNum" id="pb85">[<a href="#pb85">85</a>]</span>heg gelijk, tot eene enkele bladmassa ineensmelten, zoodat elke afzonderlijke boom -verloren gaat. Eene vriendelijke afwisseling geven de daartusschen staande populieren, -in het zuiden de zilverpeppel, in het noorden de ratelpopulier; deze brengen in het -eentonige landschap wat leven. -</p> -<p>In het rivierdal zelf, ofschoon altijd slechts op plaatsen, die niet blootgesteld -zijn aan de periodiek terugkeerende overstroomingen, treedt, behalve de genoemde boomen -der vlakte, de berk op; groepen van dezen boom vormen vrij geregeld een verbindingslid -tusschen de wouden der dalen en de naaldhoutbosschen. Slechts in het zuidelijk gedeelte -van onzen gordel verkrijgt de berk zijn volle grootte en schoonheid; hij wordt echter -evengoed als de harsbevattende naaldboomen een prooi der vlammen en is daarom weinig -in staat om het uitzicht van de bosschen der vlakte in gunstigen zin te veranderen. -Zuivere, min of meer onvermengde berkenwouden vormen de grens van den boomgordel in -het zuiden en grijpen dikwijls diep in de steppe; maar niet dan bij uitzondering vindt -men ook van deze boomsoort echte, dichte wouden, zoodat men steeds gevaar loopt ontnuchterd -te worden, wanneer men daarin doordringt. -</p> -<p>Alleen de dennenwouden, die alle plaatsen tusschen de stroomloopen innemen, kunnen -het oog van den westerling boeien en bevredigen. In zooverre de toendra niet reeds -tot ontwikkeling kwam, worden deze wouden gevormd uit dennen en sparren, Altaï-dennen -en cederdennen, zeldzamer uit lariksen, populieren en wilgen, hier en daar vermengd -met lijsterbessen en vogelkers, alsmede uit berken, welke laatste boomsoort zoo talrijk -kan voorkomen, dat het bosch bijna geheel uit deze schijnt te bestaan. -</p> -<p>Altaï- en cederdennen zijn de karakterboomen van alle West-Siberische naaldhoutbosschen, -beide meestal gelijk gekenmerkt door schoonheid en frisschen groei. Vooral de Altaï-den -is een heerlijke boom. Na verwant aan onzen zilverden en de plaatsvervanger van dezen -in alle wouden van oostelijk Rusland en westelijk Siberië, valt hij reeds van verre -in ’t oog, daar hij boven alle andere naaldboomen uitsteekt. Van den zilverden en -de spar onderscheidt hij zich door den trotschen bouw zijner slanke, kegelvormige -kroon en zijn weligen, malschen, frisschen, heldergroenen naaldentooi. Hij overtreft -alle andere woudboomen meestal in hoogte, en zijn kruin steekt voor een derde boven -alle andere toppen uit, waardoor het eentonige van het glad afgeschoren <span class="pageNum" id="pb86">[<a href="#pb86">86</a>]</span>kruinvlak der bosschen verdwijnt, en het geheel een meer eigenaardigen stempel verkrijgt. -Maar ook de cederden, die bovenal in het zuiden van den boomgordel gedijt, evenwel -ook nog hoog in het noorden dier streek voorkomt, beurt zijn ronde, mollige, meestentijds -dichte kruin schilderachtig tusschen de dennen en sparren omhoog en geeft daardoor -aan het woud, vooral aan den buitenrand, een aantrekkelijk voorkomen, zoodat het sierlijker -schijnt dan het inderdaad is. Dennen en sparren ontbreken op geene plaats, ofschoon -zij nergens zoo welig tieren als in de Duitsche middelgebergten, terwijl zij in het -noorden alras ineenschrompelen tot oude dwergen. -</p> -<p>Ook de lariks, als wiens eigenlijk vaderland Siberië beschouwd kan worden, groeit -slechts in het zuiden van den boomgordel, vooral in het gebergte, tot een even statigen -boom op als bij ons. -</p> -<p>Met de opgenoemde soorten is het aantal der gewoonlijk in Siberië voorkomende boomen -nagenoeg uitgeput. Eiken en beuken, olmen en esschen, linden en eschdoorns, zilverdennen -en taxusboomen schijnen geheel te ontbreken. Kreupelhout en struiken daarentegen zijn -overal en overvloedig. Zelfs in het noorden is de bodem in de wouden buitengewoon -vruchtbaar en welig. -</p> -<p>Roode bessen en frambozen gedijen nog onder den 58<sup>sten</sup>, eene kamperfoeliesoort nog onder den 67<sup>sten</sup> breedtegraad; jeneverbessen, witte elzen, wolwilgen, rijsbessen, blauwe en roode -boschbessen en veenbessen nemen naar het noorden eerder toe dan af, en zelfs aan de -grens der toendra, die haar dwergberken en rozemarijnheide, hare mossen en veenbessen -tot in het binnenste der bosschen vooruitschuift, ziet men nog den grond overal dicht -bedekt, daar de mossen des te weelderiger groeien, naarmate de wouden armoediger worden. -Maar ook de steppe draagt er het hare toe bij om de wouden te verrijken, daar zij -in het zuiden van den boomgordel niet alleen het grootste deel der haar eigendommelijke -struiken en gewassen, maar ook verschillende heesters en bloemen aan de wouden afstaat -of deze daarmede omgeeft. En zoo worden hier sommige bosschen tot natuurlijke parken, -die in de lente en in den voorzomer eene verrukkelijke bloemenpracht kunnen ontwikkelen. -</p> -<p>Als voorbeeld van zulk een met alle genoemde bekoorlijkheden prijkend woud, mag dat -gelden, hetwelk zich tusschen de steden Slangenberg en Salain in het Kroondomein Altaï -bevindt, de „Taiga.” In het uitgestrekte gebied, waaruit zich dit heerlijk woud verheft, -brengen ketens en bergen, allerlei soorten van dalen en kommen eene bekoorlijke <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>afwisseling. De eene heuvel bouwt zich naast en boven den anderen op, en de kamlijn -van het bosch is overal duidelijk zichtbaar. Altaï- en andere dennen, populieren en -wilgen, lijsterbessen en vogelkers zijn tot hooge boomen opgegroeid. Zij staan op -bonte wijze dooreen en verdeelen licht en schaduw; de zachte lijnen der bladkruinen -worden door de uitstekende toppen der Altaï-dennen aangenaam afgebroken. Erwtenboomen -en erwtenstruiken, sneeuwbal en kamperfoelie, het smalbladige zonnekruid en bessenstruiken -vereenigen zich tot een bloemrijk onderhout; maar hooge umbellifeeren, vooral scheerling -en spiraea’s, varens en vrouwenhaargrassen, ridderspoor en vingerhoedskruid, klokjes -en nieskruid, die alle ongemeen welig opschieten, weven een bont tapijt, dat over -den bodem ligt uitgespreid; de wilde hop klimt van daar uit in de boomen op en omvat -deze met haar ranken. Het heeft allen schijn of hier een bekwaam tuinier volgens de -regelen der kunst aan ’t werk is geweest en de schepper was van dit veld- en woudtooneel. -</p> -<p>In het zuiden ontwikkelen de boomen hun grootsten tooi in ’t voorjaar—in de noordelijke -deelen daarentegen in den herfst. Reeds in de eerste dagen van September worden de -bladeren hier geel en tegen het midden dier maand is het noord-Siberische woud bonter -dan een onzer vaderlandsche bosschen. Van het donkerste groen tot het levendigste -rood, door groen en lichtgroen, licht en donkergeel, bleek- en lakrood zijn alle kleurschakeeringen -hier vertegenwoordigd. Op de sombere Altaï- en andere dennen volgen de cederdennen -en lariksen; aan deze sluiten zich de weinige nog niet geel geworden berken aan. Alle -mogelijke nuancen van donker- en lichtgroen en groenachtig geel geven de witte elzen -te aanschouwen; helder scharlakenroode bladeren dragen de populieren, lakroode de -lijsterbessen en vogelkersen. Het bonte mengelmoes van al die kleuren is zoo sterk -en toch zoo zacht, dat verstand en hart beide volkomen bevredigd worden. -</p> -<p>Deze zijn de beelden, welke de wouden van westelijk Siberië voor ’t oog des reizigers -ontrollen. Wat wij poogden te schilderen had echter slechts betrekking op een zoom -van geringe breedte. De gesteldheid dezer oerwouden is van dien aard, dat het den -westerling onmogelijk dunkt, althans in den zomer, dieper daarin door te dringen. -Aan de hellingen der bergen wordt men tegengehouden door steilten en kreupelhout, -in het heuvelland en de vlakte door omgevallen boomen en ineengegroeid struikgewas, -in de ketels en rivierdalen door stilstaande en stroomende wateren, vooral door beken -en moerassen. Overal in het gebergte ontmoet men <span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span>steile hoogten, gevormd uit door en over en op elkander gerolde en gestapelde rotsbrokken -en steenen; deze steenmassa’s zijn omgeven en begroeid met korstmossen en mossen, -die op verraderlijke wijze alle spleten en kuilen aan ’t oog onttrekken; jeugdig groen -is opgeslagen tusschen en op de oude boomen en struiken, die ook hier aanwezig zijn, -en dat vlechtwerk van oud en jong werpt een dam op tegen elke poging om zulke plaatsen -over te trekken. In de vlakte zijn de bezwaren, die de wouden aanbieden, niet verdwenen. -Letterlijk ondoordringbaar hout, zooals in de oerwouden der Keerkringsgewesten, vindt -men hier wel is waar niet, maar hindernissen in menigte, daaraan is geen gebrek. De -omgevallen boomen zijn te lastiger, dewijl de meeste niet vlak op den ongebaanden -weg liggen, maar iets daarboven, zoodat zij tot ware slagboomen zijn geworden, en -zulks in een zeer onaangename beteekenis. Menigmaal is het mogelijk er over heen te -klauteren, of er onder door te kruipen; maar ook even vaak kan noch het een noch het -ander geschieden en dan is men genoodzaakt een omweg te maken. Dit laatste is echter -alles behalve aangenaam, daar men hier niet zonder kompas kan reizen zonder gevaar -te loopen, voorgoed te verdwalen. Geheel kale plekken ontmoet men zelden, en tracht -men deze door te trekken, dan zeggen ons diepe, met modder gevulde kuilen en poelen, -dat groote behoedzaamheid hier geraden is. Verlaat men zich op een der vele runderpaden, -die in het zuiden van den woudgordel van elk dorp in het bosch voeren en hierin meer -of minder diep indringen, dan ziet men zich vroeg of laat toch weêr teleurgesteld, -omdat men in de onmogelijkheid verkeert uit te vorschen of te raden werwaarts zulk -een weg ons brengt; zij kruisen en doorsnijden honderd andere wegen, loopen door kreupelhout -en hoog gras, waaronder omgevallen boomen en takken verraderlijk verborgen liggen, -door moerassen en poelen enz.; in ’t kort, het zijn geen voor menschen bruikbare wegen. -Het is waar, die hindernissen zijn niet altijd onvoorkomelijk, maar toch zij zijn -zoovele en zij komen zoo overal voor, dat men veel eerder dan men dacht, zelfs wanneer -de muggen er niet reeds toe dringen, de terugreis aanvaardt. Eerst in den winter, -wanneer de vorst alles met een draagbare ijskorst heeft bedekt, rivieren, moerassen -en poelen, wanneer een dikke sneeuwlaag alle oneffenheden heeft aangevuld en daarbij -genoegzaam verhard is, dan worden de wouden voor de met sneeuwschoenen gewapende jagers -en hunne tegen het weder geharde honden toegankelijk; eerst dan kan de inboorling -zelf er aan <span class="pageNum" id="pb89">[<a href="#pb89">89</a>]</span>denken strooptochten in het binnenste der wouden te ondernemen. -</p> -<p>De bosschen van Siberië zijn stom en dood, „tot verhongerens toe dood” gelijk Middendorf -het karakteristiek uitdrukt. De stilte, die daar heerscht, wordt eene wezenlijke kwelling. -Zoodra de tijd van balderen voor het korhoen voorbij is, verneemt men nog alleen het -gezang van den grooten lijster en den merel, het lied van de grasmusch, van het kneutje -en den haakvink, de melodie van den fitis en het geroep van den koekoek, maar bijna -nergens alle stemmen te gelijk. Het bevend geroep van den tureluur, en van den groenpootigen -ruiter wordt hier een gezang; het gesnater van den ekster verkrijgt eenige bekoorlijkheid, -zelfs het gekras der bonte kraai of van den raaf werkt opwekkend, de loktoon van een -specht of mees zelfs streelt. De stilte is in harmonie met de eenzaamheid van het -woud. Wie de verwachting mocht koesteren zich hier aan een vroolijk jagersleven te -zullen wijden, komt bedrogen uit. Ongetwijfeld zijn er veel meer dieren, inzonderheid -zoogdieren en vogels, in het woud dan wij vermoeden, maar al die dieren verdeelen -zich zoo gelijkmatig over dit eindeloos gebied, en zij ondernemen wellicht zulke verre -tochten, dat wij elken maatstaf missen ter beoordeeling van hun aantal. Uren gaans, -mijlen ver is of schijnt alles, tijdelijk zoo uitgestorven, zoo verlaten, dat de natuuronderzoeker -zoowel als de jager wanhopig wordt, daar telkens weer zijne hoop geene bevrediging -vindt. De grondigste lokaalkennis laat zelfs den meest ervaren waarnemer in den steek. -Oorden, die alle voorwaarden schijnen te vervullen voor een weelderig en behagelijk -dierlijk leven, herbergen, voor zoover men kan nagaan, geen enkele diersoort, zelfs -geen enkel rondzwervend mannetje. De verwachting van in afgelegen, ver van menschelijke -woningen verwijderde, zelfs zoo goed als buiten het menschelijk verkeer liggende wouddistricten, -toch een enkel dierlijk wezen te zullen aantreffen, blijkt ijdel, evenals de hoop, -dat men er in de diepten des wouds eerder zal ontmoeten dan in de randgedeelten. Ja, -de door menschen bewoonde, of althans bebouwde deelen zijn dikwijls nog rijker in -dit opzicht dan het centrum der boschwoestijn. Dat overal daar, alwaar de mensch zich -voor goed vestigde, het woud uitroeide, weiden en akkers aanlegde, allengs eene grootere -verscheidenheid van diersoorten opbloeit dan in de uitgestrekte, door hem nog niet -veranderde, in hunne oorspronkelijke eentonigheid volhardende streken, is duidelijk; -immers, bebouwing van den grond heeft ten gevolge, dat er geschikte verblijfplaatsen -voor sommige soorten <span class="pageNum" id="pb90">[<a href="#pb90">90</a>]</span>ontstaan; dat andere diersoorten in de nabijheid van den gezeten mensch veelvuldiger -optreden dan in het ontoegankelijk woud, in weêrwil dat de mensch hen vervolgt en -zij ginds aan weinig gevaren zijn blootgesteld, wordt slechts dan begrijpelijk, wanneer -men aanneemt, dat zij voortdurend nieuwen toevloed van elders ontvangen. Er moeten -dus, op bepaalde tijden althans, verhuizingen op min of meer groote schaal plaats -vinden en de meeste West-Siberische dieren moeten daar dan wel aan deelnemen. De ervaring -schijnt deze veronderstelling te bevestigen. -</p> -<p>Standdieren, in de gewone beteekenis des woords, zijn alleen de holbewonende winterslapers -en enkele bergdieren, terwijl alle andere soorten min of meer een nomadenleven leiden. -Dieren, die in West-Siberië gedurende den bronsttijd niet gezellig leven, wonen in -den tijd, dat zij jongen werpen of broeden, evenmin bijeen. Later vereenigen zich -de ouders en kinderen met alle soortgenooten tot troepen of koppels, die nu voortaan, -hoofdzakelijk zeker om zich te beter van voedsel te kunnen voorzien, misschien ook -door de vliegenplaag daartoe genoodzaakt, gemeenschappelijke strooptochten ondernemen. -Plaatsen, welke overvloedig voedsel opleveren, lokken in de eerste plaats de planteneters; -deze houden ook de natrekkers vast en worden door de hun vijandige dieren op den voet -gevolgd. Op deze wijze worden bepaalde wouddistricten ontvolkt, en andere bevolkt; -zoo ontstaan er opstuwingen van den zoo bewegelijken stroom van landverhuizers, die -te meer in het oog moeten vallen, naarmate zij sterker contrast vormen met de gewone -verlatenheid en ledigheid van het woud. Verzamelplaatsen van dierlijk leven zijn inzonderheid -die oorden, waar het vuur heeft gewoed, op welker bevruchten bodem weder bessenstruiken -van verschillende soort ontkiemden en tot weligen wasdom geraakten. -</p> -<p>Hier bekomen in den herfst niet alleen de Siberische wildsoorten goeden oogst, maar -daar smullen ook almede van de bessen, wolven en vossen, marters en veelvraten, sabels -en beren, die meerendeels het eerst door de planteneters waren aangelokt. Dieren, -die op deze wijze vereenigd geworden zijn, blijven klaarblijkelijk geruimen tijd in -zeker verband. De planteneters volgen, zooals ervaren jagers opmerken, met stage volharding -de bessen, en de roofdieren hechten zich aan de hielen der planteneters. -</p> -<p>Die verhuizingen maken begrijpelijk, hoe in sommige jaren deze bosschen van allerlei -jachtdieren wemelen, gene geheel verlaten schijnen. <span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span>Met verbazing ziet de westerling, die in den naherfst of in het vroege voorjaar West-Siberië -bereist, drie- tot vijfhonderd korhoenders, tot een koppel vereenigd, van den grooten, -door de bosschen leidenden weg opvliegen, en met niet geringer verbazing doet hij -iets later de waarneming, dat dezelfde, of gelijke, niet minder gunstige bosschen -slechts spaarzaam met het korhoen bevolkt zijn; moedeloos, omdat hij telkens wordt -teleurgesteld, speurt hij in den zomer op de gunstigste plekken het hazelhoen na, -en aangenaam verrast, ontwaart hij in den herfst op dezelfde plaatsen dit wild overal. -</p> -<p></p> -<div class="figure p091width"><img src="images/p091.jpg" alt="" width="623" height="584"></div><p> -</p> -<p>Met deze zoo eigenaardige, door de eentonige eenvormigheid van Siberië’s uitgestrekte -velden bepaalde verhoudingen moet de jager, die met eenige zekerheid zich buit wil -verschaffen, geheel vertrouwd zijn, en toch is zelfs de meest ervaren jachtliefhebber -in de eindelooze wouden een slaaf van het noodlot. Welk wild hij ook wil opjagen, -nimmer kan hij vooruit bepalen waar dit te vinden is. Gisteren overlaadde de jachtgodin -<span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span>hem met weldaden, heden onthoudt zij hem de geringste hulde. Aan wild is geen gebrek; -de jager evenwel, die van de opbrengst der jacht zou willen leven, moet verhongeren. -Een jagersleven, zooals het in andere landen mogelijk is, is in Siberië ondenkbaar; -zelfs geen noemenswaarde winst werpt de jacht in de bosschen af. Enkele dieren, zooals -de bever, schijnt men reeds uitgeroeid te hebben; andere, zooals de kostbare sabelmarter, -zijn, althans uit de meer bevolkte streken, verdwenen, en naar het binnenste der bosschen -teruggedrongen. Ook in Siberië hoort men overal klagen, dat het wild van jaar tot -jaar schaarsch wordt, en zooveel staat vast, dat de jacht steeds minder en minder -opbrengt. De mensch is niet de eenige oorzaak van dit verschijnsel; boschbranden en -nu en dan optredende epidemieën doen het hunne misschien nog meer. En geen Siberiër -denkt er om, dat tijdelijke sparing van het wild eene eerste voorwaarde is voor deszelfs -behoud. Eene verstandige jacht gaat boven het begrip der Siberische jagers; zij dooden -zooveel en langs zooveel wegen en op zoovele wijzen als maar mogelijk is. Buksen en -geweren spelen daarbij niet de hoofdrol, vallen en netten, automatische schietwerktuigen -en vergift worden door vreemdeling en inboorling het meest gebruikt. -</p> -<p>Wild is in de oogen van den Siberiër elk dier, van hetwelk hij na diens dood maar -eenige partij kan trekken, het eland zoowel als de vliegende eekhoren, de tijger zoowel -als de wezel, het auerhoen zoowel als de ekster. Wat het bijgeloof van den eenen stam -spaart, strekt een anderen stam tot buit; diersoorten, welker vleesch de Russen versmaden, -zijn in de oogen der Mongolen lekkernijen. <span class="corr" id="xd31e1305" title="Bron: Ostiaken">Ostjaken</span> en Samojeden voeden vossen, marters, beren, uilen, zwanen, ganzen en andere uit het -nest geroofde dieren op, behandelen ze met ware teederheid, zoolang zij jong zijn, -verplegen ze zorgvuldig tot het haar- of vederkleed goed ontwikkeld is, en slachten -ze dan om het vleesch te eten en de huid te verkoopen. Het aantal huiden, dat uit -Siberië op de inlandsche en Europeesche markten wordt gebracht, beloopt millioenen; -het aantal dat in het land zelf blijft is wel is waar niet zoo groot, maar nog verre -van onaanzienlijk. De hoeveelheid haar- en pluimwild, dat men in bevrozen staat naar -heinde en verre verzendt, bedraagt honderdduizenden. -</p> -<p>Behalve de huiden van zoogdieren voert men tegenwoordig ook vogelhuiden uit, zooals -van zwanen, ganzen, meeuwen, futen en eksters, die tot moffen, kragen en hoedversierselen -verwerkt worden. Zeker <span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span>koopman in de onbeduidende stad Tjukalinsk verhandelt jaarlijks voor zich alleen 30000 -futenhuiden, 10000 zwanevellen en 100000 stuks ekstervellen; in vroeger jaren verkocht -de man nog meer. Dat deze huidenhandel het aantal dieren van jaar tot jaar moet doen -verminderen, is duidelijk; dat eenig en alleen de ontoegankelijkheid der bosch- en -waterwoestijnen tegen de volledige uitroeiing der dieren een slagboom opwerpt, wordt -een ieder begrijpelijk, die de roekeloosheid der Siberische pelsjagers heeft leeren -kennen. -</p> -<p>Ofschoon uit het gezegde genoegzaam blijkt, dat het begrip wild in de oogen van zulke -jagers eene bijna onbeperkte beteekenis heeft, verstaat men toch meer bepaald onder -jachtdieren zulke soorten, die ook bij ons te lande als pels- en pluimwild beschouwd -worden. -</p> -<p>Voor zoover als zulks betrekking heeft op de dieren van den woudgordel zijn het: het -maralhert en het reuzenree, de eland en het rendier; de wolf, vos, poolvos, losch, -beer, poolhaas, eekhoren, de gestreepte en vliegende eekhoren, en bovenal de martersoorten, -dus het sabeldier, de edel- en steenmarter, de bunzing, kolonok, het hermelijn, de -wezel, de veelvraat en vischotter. Bovendien het auerhoen, korhoen en hazelhoen, en -eindelijk nog de tijger, die nu en dan uit het zuiden naar het noorden afdwaalt, de -irbis, welk dier de bosschen op de bergen bewoont, het insgelijks daar voorkomende -muskusdier; het wilde zwijn en het aan de zoomen der noordelijke bosschen voorkomende -moerashoen. -</p> -<p>Ieder maakt op al deze dieren jacht; de meer beschaafde op wat fatsoenlijker wijs, -ofschoon volstrekt niet volgens de regelen der jacht; meestal worden zij gevangen -in even vernuftige als doeltreffende vallen. -</p> -<p>Onder de laatstgenoemde staat de wijd verbreide slagval bovenaan. De inrichting van -dit werktuig is als volgt: op een open plaats van het bosch, liefst zulk een, waar -het uitzicht vrij is, wordt een lage, zoo weinig mogelijk in ’t oog vallende omheining -geplaatst, die in ’t midden een doorloop heeft, of als zij lang is twee of drie gaten. -Elke doorloop is van ter zijden door twee in den grond gedreven palen begrensd, die -van boven een dwarsbalk dragen; zij dienen om de beweging te regelen van daartusschen -loopende valblokken, twee naast elkaar liggende, met elkaar verbonden, lange, vrij -dikke boomstammen. Een lange hefboom wordt op het dwarshout gelegd en houdt de valblokken, -die aan den kortsten arm bevestigd zijn, zwevende; een van <span class="pageNum" id="pb94">[<a href="#pb94">94</a>]</span>den langsten arm uitgaand touw is vastgemaakt aan den piketpaal. Deze bestaat uit -een korten, aan het eene eind gevorkten, aan ’t ander eind toegespitsten tak en wordt -met de vork tegen den eenen van eene kerf voorzienen paal, met de punt tegen een ander -iets langer paalstuk geklemd, welk laatste zijnerzijds met het tegenovergestelde uiteinde -in den anderen paal een los steunpunt vindt. Beide palen houden elkander in evenwicht, -maar vallen onder de geringste drukking van boven of van beneden uiteen. Wanneer de -val gesteld is, belegt men de stelpalen met dorre twijgen en takjes, minder met het -doel ze aan ’t gezicht te onttrekken, dan wel om de oppervlakte te vergrooten. Trapt -eenig dier, al is het een kleine vogel, op een dezer takjes, dan vallen beide stelpaaltjes -uit elkaar, de val slaat neêr en het dier wordt verpletterd. Wil men roofdieren vangen, -dan legt men aas onder de stelpalen; al het andere wild leidt men door middel van -de omheining in de richting van de val. Daar men in vele streken van het woud alle -wildpaden, wegen en open plekken door slagvallen verspert en er honderden en duizenden -opgesteld zijn, wordt de jager dikwijls rijkelijk beloond voor de geringe moeite, -die hem het oprichten dezer voortreffelijke vangwerktuigen heeft veroorzaakt. Boschhoenders, -hazen, eekhorentjes, hermelijnen zijn de meest gewone, bunzings, edelmarters en sabels -de meer zeldzame slachtoffers. Veelvraten en wolven verliezen insgelijks in deze slagvallen -hun leven, maar deze dieren leeren ze kennen, evengoed als de honden, en vermijden -ze dan angstig, zoolang zij ter vangst zijn opgesteld, maar schuwen daarentegen niet -den jager het daarin gevangen wild te ontrooven of aan te vreten en zoo te bederven. -</p> -<p>Samojeden en <span class="corr" id="xd31e1322" title="Bron: Ostiaken">Ostjaken</span> zijn, behalve dat zij gebruik maken van slagvallen, ook groote liefhebbers van automatische -werktuigen, die uit boog en pijl, of een zelfwerkenden armborstboog bestaan. De boog, -die den pijl voortdrijft, is krachtig, de pijl voortreffelijk, en het moordwerktuig -in zijn geheel zeer gevaarlijk, ook voor onoplettende menschen. Zinrijke inrichtingen -houden den boog gespannen, pijl en boog beide in de goede richting; een houten veêr -doet den pijl wegsnellen, zoodra een dwars over den weg gespannen koord wordt aangeraakt. -Om den pijl zoo te richten, dat hij het hart van het slachtoffer kan treffen, bedient -men zich van een met de grootte van het dier overeenkomend, zuilvormig of doorboord -mikhout, dat op den weg van het wild gelegd, door een van boven aangebracht gat precies -de hoogte aangeeft <span class="pageNum" id="pb95">[<a href="#pb95">95</a>]</span>van het hart des diers, en van een maat, die den loodrechten afstand aanwijst van -het hart tot het sleutelbeen, en dus den jager den juisten afstand van het mikpunt -tot het aftrektouw leert kennen. Daar alle bewoners des lands de verschillende sporen -van het wild nauwkeurig kennen, stellen zij het zelfwerkend apparaat alleen dan tevergeefs -op, wanneer een ander, in grootte van het dier, dat getroffen moet worden, aanmerkelijk -afwijkend wild die plaats betreedt. Gewoonlijk heeft men het gemunt op vossen, ook -dikwijls op wolven, zelfs op elanden en rendieren, terwijl daarentegen de automatische -armborst voor kleiner wild, zooals hermelijnen en eekhoorntjes, wordt bestemd. Voor -beide legt men lokaas, dat slechts bemachtigd kan worden wanneer het betreffende dier -met den kop door eene nauwe, aan het voorste, bij gespannen armborsten aan het onderste -deel van het werktuig aangebrachte opening kruipt. Op dit oogenblik valt een stelplankje -neêr en het dier wordt door een breeden, beitelvormigen, in eene bepaalde richting -gehouden pijl, die door de armborst met kracht wordt weggeslingerd, gedood. -</p> -<p>In den jongsten tijd is behalve dit oorspronkelijk jachtgereedschap ook nog het vuurwapen -bij de inboorlingen van West-Siberië in gebruik gekomen, zonder evenwel het eerste -geheel verdrongen te hebben. Om het dure kruit en lood te besparen, bedient men zich -van kleinmondige, verbazend slechte lont-, steen- en slaghoedbuksen, maar men weet -van deze gebrekkige wapenen een meesterlijk gebruik te maken. Aan geen geweer van -den West-Siberiër ontbreekt een aan den langen kolf bevestigde vork, die tot opleggen -dient; ook de meer beschaafde jagers bedienen zich hiervan, en men moet zeggen dat -het voor een lontgeweer onmisbaar is. Hagelroeren bezitten de ambtenaren en de meer -welvarende stedelingen, niet evenwel de inboorlingen, die van de jacht een bedrijf -maken en het kruit om zoo te zeggen bij korrels aftellen. Zij vullen een kleinen horen -met het dure kruit, slaan een looden touw ter dikte van het geweer drie of meermalen -als een gordel om het lijf en gaan, aldus uitgerust, ter jacht. Het looden touw dient -voor het maken van kogels, die niet gegoten worden, maar stuk voor stuk afgeknipt, -of nog eenvoudiger, afgebeten; dit stuk lood wordt zonder prop op het kruit gelegd -en de buks is geladen. Men begrijpt, dat de inboorlingen slechts in geval van nood -op verren afstand mikken; meestal schieten zij op geen grooter afstand dan van eene -gemiddelde boomshoogte, maar dan ook zoo <span class="pageNum" id="pb96">[<a href="#pb96">96</a>]</span>zeker, dat zij het oog van den sabelmarter of van het eekhoorntje tot mikpunt kiezen—en -in den regel treffen. -</p> -<p>Boschhoenders worden veelvuldiger gejaagd dan ander wild; bij honderdduizenden worden -deze vogels gevangen en gedood. In den tijd van het balderen laat men de auer- en -korhoenders bijna overal met rust. Van jagersgenot, zooals wij hebben wanneer wij -den balderenden auerhaan verrassen, is wegens de ontoegankelijkheid der bosschen hier -zelden of nooit sprake; men verlaat zelfs in de Meimaand ter wille van het balderende -korhoen zijn warm bed niet, en hoogstens het hazelhoen poogt men door het nabootsen -van zijn liefdekreten te verschalken. Wie zou zich ook zooveel moeite en last op den -hals halen, in ’t vooruitzicht van misschien toch niet te slagen! In den herfst en -in den winter eerst loont de jacht, gelijk de Siberiër dit opvat; wanneer de jonge -hanen ruien, wanneer de koppels zich vereenigen in groote troepen, wanneer deze laatste -om bessen te zoeken door de wouden trekken, dan is de tijd voor de boschhoenderjacht -aangebroken. Wie bezwaren van allerlei aard niet schuwt, jaagt met zijn honden—meest -erbarmelijke keffers—het trekkende pluimwild na, en keert in den regel rijk met buit -beladen terug; wie heeft geleerd op sneeuwschoenen te loopen, zoekt ook in den winter -het auer- en korhoen op. Zoodra de eerste dikke sneeuwlaag is gevallen, breekt er -eene periode van rust voor het trekkende wild aan, en elke troep kiest zich eene woonplaats -uit, die althans voor de eerste dagen voedsel genoeg oplevert. In ’t begin van den -winter voorzien de roode boschbessen, later de vlierbessen daarin overvloedig; zijn -deze opgegeten, dan nemen de hoenders lariksnaalden en eindelijk ook denne- en sparrenaalden -voor lief. Ook de onrijpe kegels van al deze naaldboomsoorten worden gebruikt. Zoolang -zulks mogelijk is zet het wild zijn tochten te voet voort, legt in den loop van eenen -dag dikwijls 10 tot 12 werst af, komt nu en dan de bewoonde plaatsen nabij en laat -in de versch gevallen sneeuw duidelijke sporen achter, zoodat de vervolgende jager -het eindelijk inhaalt. Wordt het gedwongen tot het eten van naalden over te gaan, -dan verraden de drekstoffen aan den jager deszelfs spoor; ook de slaapplaatsen geven -goede aanwijzingen. Afwijkend van de gewoonte zijner in Duitschland levende soortgenooten, -graaft het Siberische auer- en korhoen meer of minder lange, meest tot den grond reikende -gangen en kuilen in de sneeuw. Het verlaat deze slaapsteden tegen den morgen of bij -dreigend gevaar, door <span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span>zich met behulp van eenige vleugelslagen omhoog te werken en het sneeuwdek door te -breken; deze logementen vallen dus gemakkelijk in het oog, en tevens doen zij weten -in welken nacht de hoenders daar zijn geweest, zoodat de jager ook hierin belangrijke -vingerwijzingen heeft. Bij aanhoudenden sneeuwval verwijlt het wild dikwijls tot den -middag in genoemde slaapsteden. -</p> -<p>Het valt den jager dikwijls vrij gemakkelijk het wild tot op korten afstand te naderen, -wanneer dit op de boomen is gevlogen of terwijl het met den maaltijd bezig is. Het -laat zich door hondengeblaf niet verontrusten en het lokaas onder de boomen trekt -zoo zijn aandacht, dat het den bijsluipenden jager niet opmerkt. Zal zulk een jacht -goede resultaten opleveren, dan moet een dikke, harde sneeuwlaag den grond bedekken, -alle spleten en oneffenheden hebben opgevuld en den jager op zijn sneeuwschoenen kunnen -dragen. -</p> -<p>Gemakkelijker en ook winstgevender is de jacht met den boelban, een houten pop, die -den vorm van het te vangen dier nabootst. Men begeeft zich in den herfst, vóór het -aanbreken van den dag naar het bosch, verbergt zich in eene hut van rijswerk, die -men in allerijl opslaat, of, wat beter is, die men van te voren reeds heeft gebouwd. -Anderen richten nu den boelban op, een opgestopte of uit hout en werk vervaardigde, -met zwarte witte en roode lappen overtrokken, en een levenden vogel zoo goed mogelijk -nabootsenden pophaan. De boelban wordt zoodanig in een der hoogste boomen bevestigd, -dat hij met den kop tegen den wind in is geplaatst. Nu wordt het omliggende boschterrein -met behulp van honden afgedreven; alle jonge of nog niet door vroegere ervaring wijs -gemaakte korhoenders, die opgeschrikt zijn geworden en den boelban in ’t oog krijgen, -vliegen naar den valschen, hun veiligheid belovenden kameraad en zetten zich naast -hem neder. De jager in de rijshut, behalve met zijn kleinmondig, weinig knalgevend -geweer, ook nog met een hagelroer gewapend, heeft onder de dozijnen dezer vogels de -ruimste keus. -</p> -<p>In die bosschen, welke gedurende den zomer nog niet verontrust zijn geworden, let -het korhoen zoo weinig op den zwakken knal dezer soort van geweren, dat het zelfs -niet wegvliegt wanneer een naast hem zittende makker getroffen van den boom stort; -met uitgerekten hals staart hij den vallenden kameraad na en blijft rustig zitten, -zoodat de schutter nog eens en nog eens kan laden en vuren. Daar de korhoenders zeer -talrijk zijn, kan een jager soms in een enkelen morgen <span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span>uit dezelfde hut twintig en meer dezer dieren neêrschieten. -</p> -<p>Niet minder winstgevend en den jager in hooge mate bevredigend is de jacht op hazelhoenders, -gelijk deze in Siberië kan plaats hebben. Toebereidselen, van welken aard ook, zijn -hierbij onnoodig; zelfs zijn gedresseerde honden, ofschoon men van deze goede diensten -kan hebben, niet volstrekt onontbeerlijk. Het hazelhoen is in alle daarvoor geschikte -bosschen van West-Siberië zeer menigvuldig, nog menigvuldiger misschien dan het auer- -en korhoen, maar het leeft zoo stil, dat men het zelfs dan nog over ’t hoofd kan zien, -wanneer het in groote ketens de wouden bevolkt. Tot zulke groote gezelschappen als -zijn verwanten, vereenigt het zich nooit; ook trekt het niet zoo ver en is juist daarom -meer gelijkmatig over de woudwoestijnen verspreid, weshalve het dan ook eerder in -het bereik van den jager komt dan alle andere boschhoenders. In den zomer is het voor -goed aan het oog van den onervaren jager onttrokken en het schijnt dezen toe alsof -het wild verdwenen is; in den herfst ontwaart men het overal, zelfs op die plaatsen, -waar men het eenige maanden geleden tevergeefs zocht. Het hazelhoen is niet minder -verzot op bessen dan zijn bloedverwanten, en ten einde die lekkernij machtig te worden, -houdt het zich ook op meer uitgestrekte, ontbloote deelen op, die het in het voorjaar -en in den zomer zorgvuldig vermeed. Maar zelfs hier weet het zich aan den blik te -onttrekken. Het ligt veel vaster dan het auer- en korhoen, en duikt zoolang mogelijk -neêr als er iemand nadert, zonder zich daarbij echter angstig te verbergen, om eerst -dan op te staan als de vijand zeer nabij is. Als het opvliegt maakt het zoo weinig -geraas, dat men het ook nu nog niet ziet of hoort; elke patrijs, ja elke snip maakt -meer geraas dan dit lieve dier, van hetwelk men alleen bij het opstaan een zacht geritsel -hoort. Opgeschrikt zijnde vliegt het gewoonlijk, ofschoon niet altijd, in een der -naastbij staande denneboomen en laat zich hier op den eersten den besten tak neêr, -maar blijft verder zoo rustig zitten dat men het ook hier weder even weinig opmerkt -als te voren. Dikwijls spant men zich langen tijd tevergeefs in om het in ’t oog te -krijgen; men denkt dat het reeds heimelijk weggevlogen is en wordt eerst door zijn -afvliegen, of doordat het eenig licht gedruisch laat hooren er tot zijn verwondering -opmerkzaam op gemaakt, dat het geheel ongedekt op denzelfden tak zat, waar men het -herhaaldelijk had gezocht. De aan alle hoenders zoo eigen geschiktheid om zich voor -het oog van anderen te verbergen, heeft bij het hazelhoen haar toppunt bereikt. <span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span>Voor zijn verblijf kiest het hoen het liefst moerassige of met mos begroeide, aan -blauwe en roode boschbessen rijke deelen van het woud, die door oude afgestorven en -jonge boomen omgeven zijn. Hier weet het van elke bedekking zulk een geschikt gebruik -te maken, dat men het gewoonlijk eerst dan waarneemt, wanneer het voor zijn veiligheid -naar een der afgestorven groote boomen vliegt. Verroert het zich niet, dan meent men -een boomknoest te zien, want hierop gelijkt het sprekend; het schijnt zich zelf bewust -te zijn, dat het zich gerust verlaten kan op de overeenstemming zijner eigene kleur -met die der omgeving. Niettemin kijkt het dier, zoolang het vrij zit, nu en dan bezorgd -in ’t rond, en dreigt er gevaar, dan verlaat het zoo spoedig mogelijk en even stil -zijn hoogen zetel, als het er op gevlogen was. Voor den jager is het een lust op dezen -vogel te jagen. Men kan hem overal in het woud ontmoeten en weet niet, hoe men hem -zal aantreffen; elk hulpmiddel laat ons hier in den steek, maar men loopt nu ook geen -gevaar door minder geoefende jachtgezellen gehinderd te worden, terwijl de voortdurende -spanning, waarin men verkeert, te meer wordt beloond en de vroolijke opgewondenheid, -die deze soort van jacht te weeg brengt, nog meer genot verschaft dan het wildbraad -zelf, ofschoon het moet erkend worden, dat dit allerkostlijkst is. -</p> -<p>De boschhoenders zijn, zoowel wat het jachtvermaak als hunne beteekenis voor de volkswelvaart -betreft, van zoo groot belang, dat het edelste haaswild van West-Siberië hierbij haast -in ’t niet verzinkt. De vier soorten van herten, die men hier aantreft, worden om -vele, echter alle even onvoldoende redenen, veel minder geacht dan zij verdienen, -en, zoo niet op bepaald ruwe, toch weinig aantrekkelijke, zelfs walgelijke wijze uitgeroeid. -Zulks geldt inzonderheid van het maralhert. Dit trotsche, fiere dier, volgens de opvatting -van sommigen een reusachtig edelhert, volgens anderen eene afzonderlijke aan ’t genoemde -sterk verwante, maar door meerdere lichaamsgrootte en krachtiger gewei daarvan afwijkende -soort der hertenfamilie, bewoont alle bosschen van het zuiden, bij voorkeur de bergwouden, -en komt hier waarschijnlijk minder zeldzaam voor dan men met het oog op de rustelooze -jaagzucht van inboorlingen en vreemdelingen wel denken zou. Die jaagzucht bedreigt -het maralhert juist in een tijd, dat het gespaard moest blijven, en zulks om eene -zeer eigenaardige reden. -</p> -<p>Allen Noord-Aziatischen jagers is het bij dit hert niet om het vleesch, niet om den -pels, maar enkel en alleen om het nog groeiende, nog <span class="pageNum" id="pb100">[<a href="#pb100">100</a>]</span>niet volkomen vertakte en nog met de huid bedekte gewei te doen. Hieruit bereiden -de Chineesche geneesheeren of kwakzalvers eene tegen goud opgewogen artsenij, die -zeer gezocht wordt door alle rijke vergrijsde zonen van het Hemelsche Rijk en klaarblijkelijk -doorgaat voor een opwekkend middel, dat zijn equivalent niet bezit. Het meest gewild -zijn de half vertakte, nog rijkelijk met bloed gevulde zesenders; men betaalt er van -120 tot 180 gulden voor, terwijl men volkomen uitgegroeide geweien met 12 en 14 takken -voor niet meer dan vijf of tien gulden kan verkoopen. Niet alleen de Mongolen van -Noord- en Middel-Azië, maar ook de Siberiërs van Russische afkomst beijveren zich -om deze kostbare geweien te bemachtigen en zoo spoedig mogelijk met de post naar Kiachta -te verzenden, vanwaar vaste kooplieden ze jaarlijks bij duizenden naar China voeren, -en altijd nog overtreft de vraag het aanbod. De Siberische boeren houden maralherten -in gevangenschap, enkel met het doel om op het geschikte tijdstip de met bloed gevulde -geweien af te zagen en te verkoopen. Daar nu, gelijk men weet, alle herten in den -tijd, dat zij van gewei verwisselen, dicht begroeide plaatsen mijden en ook minder -omzichtig zijn, en daar spiesherten en gaffelherten evenmin verschoond worden als -kroonherten, is het duidelijk, dat de hoeveelheid van dit wild aanzienlijk moet verminderen, -en ook de vermenigvuldiging verbazend wordt tegengegaan. Wildbraad en pels komen bij -deze slachterij niet of weinig in aanmerking; en mocht het eenige moeite kosten het -gedoode dier naar huis te dragen, dan laat men het eenvoudig liggen, ten prooi van -wolven en vossen. -</p> -<p>Evenals het maralhert is ook de Siberische ree of reuzenree van de bij ons te lande -voorkomende soort onderscheiden door haar meerdere lichaamsgrootte en haar hoog, bij -den rozenstok zwak ontwikkeld gewei. Of de Siberische ree als eene afzonderlijke soort -moet beschouwd worden, zulks maakt bij de natuurkundigen nog steeds een punt van nader -onderzoek uit. Dit hert bewoont in Siberië bij voorkeur zulke gedeelten van het woud, -die zich van een vroegeren brand beginnen te herstellen, daar waar veel Altaï-dennen -groeien, de zoomen der bosschen en klein struikgewas; het stijgt in het gebergte tot -aanzienlijke hoogten op, niet zelden tot boven de grens van den boomgroei en ook waagt -het zich naar buiten, in de steppe, in gezelschap van steenbokken, wilde schapen en -antilopen. Overeenkomstig de bijzondere gesteldheid des lands, onderneemt het nu en -dan wandeltochten, ook zonder dat boschbranden daartoe aanleiding geven, legt daarbij -<span class="pageNum" id="pb101">[<a href="#pb101">101</a>]</span>groote wegen af en zwemt zonder schroom breede rivieren over. -</p> -<p>Soms verschijnt het in oorden, waar men het in jaren niet had gezien, vestigt zich -hier en onderneemt van daar uit nu en dan strooptochten; gewoonlijk blijft het op -deze rondzwervingen op bepaalde wegen, doch wordt nu en dan ook wel eens gedwongen -zeer nauwe paden in te slaan. Rotsachtige, steil afvallende oevers van groote stroomen -noodzaken het dwarsdalen en kloven in te slaan, alwaar het zijn verderf te gemoet -gaat, daar men zulke passen met heggen verspert, waarachter valkuilen zijn aangebracht. -Op alle tijden des jaars ziet het zich bedreigd door wolven en losschen, Russen en -inboorlingen. Men jaagt het, gelijk alle wild, zonder verschooning, trekt van alle -omstandigheden partij en beproeft elke list om het dier machtig te worden. Als de -sneeuw begint te smelten, maar koude nachten de bovenste sneeuwlaag in eene dunne -ijskorst veranderen, trekt men ter jacht op het maralhert. De jagers zitten te paard -en worden door honden vergezeld; ook zetten zij het hert wel op sneeuwschoenen na, -drijven het onder getier en geschreeuw voor zich uit, en vermoeien het te eerder, -naarmate de ijskorst harder is en de gebroken stukken het dier de pooten verwonden. -In het voorjaar lokt men de hinden door de stem der jongen na te bootsen; in den bronsttijd -den bok door het geluid te laten hooren van de antwoordende hinde, in het tijdperk -daar tusschen gelegen beide geslachten door het aanleggen van kunstmatige zoutvlakten. -In den herfst richt men drijfjachten aan, of vervolgt het trekkende hert, als het -de rivieren overzwemt, in booten, om het in het water den doodsteek te geven; in den -voorwinter achtervolgt men het met sleden en zendt het van deze uit het moordend lood -achterna. Het eenige middel wat men niet gebruikt is het stellen van strikken, een -geliefkoosd middel bij de Duitsche stroopers; misschien, omdat de spanboog betere -resultaten belooft. -</p> -<p>De eland voert onder veel gunstiger voorwaarden den strijd om het bestaan. Woonplaats, -levenswijs, kracht en weerbaarheid beveiligen dit wild tegen vele, zoo niet de meeste -vervolgingen. In den vollen zin des woords een dier des wouds, in poelen en moerassen -even goed te huis als in het kreupelhout en onder hoog geboomte, alle hinderpalen -van woud en moeras gelijkelijk het hoofd biedende, door zijn voedsel ook gevrijwaard -voor wintergebrek, ontkomt het gemakkelijker dan alle ander wild zoo wel aan de vervolgingen -van den mensch als aan andere vijanden. -<span class="pageNum" id="pb102">[<a href="#pb102">102</a>]</span></p> -<p>Onder deze laatsten behooren wolf en losch, beer en veelvraat; toch is het twijfelachtig -of al deze roovers veel vermindering brengen in het aantal elanden. Want deze dieren -bezitten in hunne scherp snijdende hoeven bijna nog beter weermiddelen dan in hun -gewei en zij weten van de eerste een even goed gebruik te maken als van het laatste. -De eland delft wel is waar het onderspit wanneer een beer hem toevallig ontmoet en -bespringt, maar een enkelen wolf werpt hij onmiddellijk ter aarde. Zelfs bestaat hij -soms zegevierend den strijd tegen eene bende dezer altijd hongerige roovers, en wat -den losch en den veelvraat betreft, het verhaal, dat deze hem op den rug zouden springen -en den halsslagader doorbijten, vereischt nog bevestiging. Tegenover den mensch alleen -is de eland weêrloos. Toch is de jacht op dit dier in de Siberische bosschen een ellendig -bedrijf, waarmede zich dan ook uitsluitend de inboorlingen bezighouden. In den zomer -kan men het water beminnend wild moeilijk nabij komen; het huist alsdan meerendeels -in poelen en moerassen, overdag tusschen hooge moerasplanten in een voor hem alleen -toegankelijk leger rustende, ’s nachts voedsel zoekende. De sappige stengels en wortels -der waterplanten vindt hij lekkerder dan de scherpe carexsoorten. Om deze reden begeeft -hij zich, als hij wil grazen naar de diepere gedeelten van het moeras, haalt de planten -zelfs uit het water, steekt zijn plompen kop tot aan de wortels der ooren, die veel -op ezelsooren gelijken, in het slijkige water, zoodat de neusgaten hiermede onwillekeurig -worden opgevuld, en slingert, telkens als hij den kop omhoogheft, onder een luid, -ver klinkend gesnuif, het ingedrongen vocht uit mond en neus. Ervaringrijke jagers -hebben, naar aanleiding van deze wijze van voeden, een bijzondere manier van jagen -uitgedacht. Men bespiedt eenige achtereenvolgende nachten het wild, brengt dan gedurende -den dag in alle stilte lichte, ondiep gaande booten in gereedheid en roeit in den -nacht, op het snuivend geluid afgaande, zoo stil mogelijk naar de grazende elanden, -wier reuk- en speurvermogen, ten gevolge van het herhaalde onderduiken, zeer verminderd -werd, om ze vervolgens met schietgeweer te dooden. De helderheid der Noordsche zomernachten -maakt het ontkomen even gemakkelijk als het de nadering bemoeilijkt; de jacht is echter -juist hierom zoo opwekkend, zoodat vurige jagers er zich met hartstocht en soms ook -met goed gevolg aan wijden. Valt de vorst in dan verlaat de eland de moerassen, omdat -het gescheurde en gespleten ijsdek het loopen bemoeilijkt; het dier zoekt nu de meer -<span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span>droge gedeelten van het woud op, totdat de dik gevallen sneeuw hem dwingt ook deze -te verlaten, en òf een betere woonplaats uit te vinden, òf rond te dolen. In dezen -tijd geeft men de voorkeur aan de jacht met goed gedresseerde en bovenal rustige honden. -Op zijn strooptochten waagt de eland zich zelfs in de dorpen, maar verraadt zich alras -door zijn kenbaar spoor; spoedig zit hem dan ook de jager op de hielen. Nu laat men -de honden los, die het wild moeten vermoeien, echter niet verjagen. Daarom mogen zij -het niet van achteren aangrijpen, ook niet te nabij komen, maar blaffend moeten zij -er om heen springen, om zijn geheele opmerkzaamheid te trekken. Ziet de eland zich -op deze wijze van voren bedreigd, dan blijft hij na een poosje vooruit te zijn gesukkeld, -eindelijk staan, bekijkt onrustig de honden, schijnt ze aan te willen vallen, doet -dit echter hoogst zelden, en deze besluiteloosheid schenkt den jager den tijd om te -naderen en een zeker schot te lossen. Wordt een kleine kudde elanden plotseling door -de honden verrast en in de engte gedreven, dan kunnen zij dermate de bezinning verliezen, -dat een vlug en goed uitgerust schutter er meerdere na elkander velt. Worden oude, -ervaren elanden in den winter, wanneer er dik sneeuw ligt, langen tijd vervolgd, dan -slaan zij den eersten den besten gebaanden weg in, dien zij ontmoeten, sukkelen daarop -voort, onbedacht of zij den weg naar het bosch of naar een dorp inslaan. Zoo geraken -zij niet zelden in de onmiddellijke omgeving der bewoonde plaatsen om nu eerst de -richting naar het woud te kiezen. Harde, bevroren sneeuwkorsten zijn voor de elanden -even noodlottig als voor de reeën; want onverschrokken en bekwame jagers vallen hen -onder zulke omstandigheden zelfs met de zwijnsspriet aan; op hunne sneeuwschoenen -halen zij het dier spoedig in, matten het af en gebruiken nu het primitieve jachtwapen. -Het vleesch der elanden maakt bij de inboorlingen en kolonisten een geliefkoosd wildbraad -uit; het is evenwel zeer <span class="corr" id="xd31e1363" title="Bron: goodkoop">goedkoop</span>. De huid echter vindt tegen 6 à 8 roebels grage koopers en levert den broodjager -genoeg belooning op voor zijn moeite en inspanning. -</p> -<p>Het wilde rendier is wel is waar eigenlijk een bewoner der toendra, doch het wordt -ook langs den geheelen woudgordel aangetroffen. Men vindt dit dier geregeld op de -oostelijke hellingen van den Oeral, alsmede in de dichte bosschen en op de hooge gedeelten -van het gebergte; de jagers spreken daarom van bosch- en bergdieren en schrijven aan -beiden verschillende eigenschappen toe—zonder deze evenwel op te noemen. <span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span>Het rendier toont minder vrees voor bewoonde oorden dan andere hertensoorten, hetgeen -misschien te verklaren is uit de omstandigheid, dat er onder de gedoode dieren, behalve -wilde, ook verwilderde voorkomen, die men herkent aan de brandmerken of aan de sneden -in de ooren. Deze hebben waarschijnlijk in den bronsttijd de kudden der Samojeden -en <span class="corr" id="xd31e1370" title="Bron: Ostiaken">Ostjaken</span> verlaten en zijn al verder zuidwaarts getrokken, totdat zij wilde bloedverwanten -ontmoetten en nu met deze bleven samenleven. Eens het slavenjuk ontloopen nemen zij -verbazend snel alle wilde gewoonten weder aan. Als jachtdieren vervullen zij onder -de woudbewoners evenmin eene belangrijke rol als het wilde rendier. Men doodt het -rendier wanneer en op welke wijze men maar kan; enkele vurige jagers van Russische -afkomst uitgezonderd, wordt er echter alleen door inboorlingen met volharding en lust -op gejaagd. -</p> -<p>Tot het eetbare wild rekenen alle verstandige menschen ook den haas; slechts Semieten -en Russen denken er anders over. Dientengevolge wordt de jacht op deze dieren in West-Siberië -eenig en alleen gedreven door beschaafde en onbevooroordeelde Siberiërs van Russische -afkomst, en door de boven alle spijswetten verheven inboorlingen van het noorden van -ons gebied. Want ook het vel van den poolhaas heeft, omdat het zoo wreed wordt, weinig -waarde in de oogen der jagers. Misschien wordt het wel om die reden door de heidensche -bewoners des lands aan hun goden geofferd. Niettegenstaande de onverschilligheid, -waarmede de woudbewoners het door ons zoo hoog gewaardeerde knaagdier beschouwen, -zoodat zij het niet zelden laten loopen, is de haas nergens in grooten getale aanwezig. -Velen laten in slagvallen hun leven, anderen strekken ten prooi aan wolven, vossen -en losschen, terwijl ook de strenge winter, die hen tot verre tochten dwingt, hun -noodlottig wordt. Belangrijk kan men dit wild dus in geen opzicht noemen. -</p> -<p>Onder de niet eetbare pelsdieren van den boomgordel komt aan den wolf de eereplaats -toe, in zooverre als hij het meest gehaat en het meest vervolgd wordt. Wel beweert -men dat de schade, die hij den mensch onmiddellijk berokkent, niet van zoo groote -beteekenis is, althans niet onoverkomelijk, maar nooit verzuimt men de gelegenheid -om dit dier machtig te worden. Het staat vast, dat de wolf in West-Siberië slechts -bij uitzondering in groote troepen optreedt, en nog zeldzamer den mensch aanvalt; -maar even zeker is het ook, dat hij aan het huisgedierte veel schade toebrengt, terwijl -die schade dan alleen in de oogen valt, wanneer men de aanzienlijke verliezen, die -de kudden der <span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span>trekkende herders, zoowel van steppe als toendra door den wolf lijden, mede in rekening -brengt. De talrijkheid, waarmede dit dier in den boomgordel optreedt, is zelfs bij -benadering niet te schatten. De wolf is overal en nergens; vandaag vallen zij in de -kudde van een of ander dorp, waar men ze sinds jaren niet bespeurde, en morgen doen -zij zulks elders; zij verlaten plotseling sommige streken en keeren er onverwachts -weêr in terug, hier met elke vervolging spottend, ginds op geen tegenweer zelfs bedacht. -Groote, veel bereisde wegen en aan weiden rijke oorden trekken hen bijzonder aan, -omdat zij daar in de lijken der paarden, hier in de zonder opzicht rondloopende, zelfs -diep in het woud doorgedrongen huisdieren een gemakkelijke prooi vinden; toch ontbreken -de wolven ook niet in boschrijke streken, die buiten alle menschelijk verkeer liggen. -Soms ziet men hen, afzonderlijk of in kleine troepen vereenigd, op vollen dag in de -onmiddellijke nabijheid der woningen dwalen; niet zelden trekken zij des nachts door -de dorpen, ja zelfs door de steden. Zij rooven in een enkelen nacht dozijnen schapen, -overvallen paarden en runderen, niet dikwijls evenwel honden, die elders een begeerige -buit voor hen zijn. Zij ontzien eenig en alleen de dappere zwijnen, die terstond den -strijd met hen wagen en gewoonlijk als overwinnaars uit het perk treden. -</p> -<p>Evenals onder de Russen heerscht ook bij de Siberiërs het bijgeloof, dat de zogende -wolvin zich wel wacht in de nabijheid van haar jongen te gaan jagen, maar zich op -eene vreeselijke wijze wreekt, wanneer men haar welpen aantast; dat zij den roover -tot in het dorp, alwaar hij woont, vervolgt en in toomlooze woede verdelgend in diens -kudde valt, enz. Ieder Siberiër laat uit vrees voor deze wraakzucht een door hem gevonden -nest met jonge wolven onaangeroerd, en slechts enkelen wagen het de jonge wolfjes -een Achillespees door te snijden, ten einde ze te verlammen, zoodat zij genoodzaakt -zijn tot aan den herfst op de plaats hunner geboorte te blijven. Want, naarmate de -jongen in grootte toenemen, vermindert, gelijk men meent, de liefde der moeder, en -tevens haar wraakzucht, terwijl de slimme boeren nog daarenboven in de herfstpels -eene extra-vergoeding vinden voor dit uitstel van executie. -</p> -<p>De middelen, die men gebruikt om de wolven machtig te worden, verschillen zeer naar -gelang van plaats en gelegenheid. Kuilen, klemmen, strychnine, stelbogen, enz. doen -goede diensten; drijfjachten daarentegen hebben zelden een gunstig gevolg. Liever -tracht men den wolf met de slede na te rijden, en hem van hier uit neêr te schieten. -<span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>Men heeft hem dan eerst op de volgende slimme manier gelokt. -</p> -<p>Voor een wijde slede wordt een oud, zeer mak of halfdood paard gespannen, terwijl -daarin vier jachtgezellen plaats nemen, t.w. de koetsier, twee schutters en een matig -groot varken<span class="corr" id="xd31e1385" title="Bron: ,">.</span> De koetsier, die enkel op zijn paard heeft te letten, neemt plaats op den bok; de -beide schutters zitten met den rug naar den voorkant der slede en houden het varken, -in een zak gebonden, tusschen zich in. Tegen het vallen van den avond rijdt het gezelschap -op een harden weg uit en slaat de richting in naar het bosch, alwaar men daags te -voren versche wolfssporen heeft gezien. Een der schutters werpt nu, zoodra men deze -sporen heeft <span class="corr" id="xd31e1388" title="Bron: weèrgevonden">weêrgevonden</span>, een aan een lang touw bevestigden, los met hooi opgevulden zak uit de slede en laat -dien naslepen, terwijl ondertusschen de ander het varken op allerlei wijzen plaagt -en tergt om het tot schreeuwen te dwingen. Isegrim hoort dit geluid, denkt waarschijnlijk, -dat dit geschrei afkomstig is van een afgedwaald biggetje en nadert stil en voorzichtig, -d.w.z. zooveel mogelijk ongezien, den weg, krijgt het naslepend pakje in ’t oog, meent -daarin het schreeuwend varken te herkennen, en besluit na lang nadenken en dralen -het arme dier uit zijn lijden te verlossen. Met een flinken sprong verschijnt hij -op den weg en draaft begeerig achter de slede aan. Wat geeft hij om de dreigende gedaanten -daar in het voertuig?! Heeft hij zulke wezens niet dikwijls genoeg van nabij gezien -en onder hun oogen geroofd? Nader en nader komt hij de slede, die intusschen met versnelde -vaart haar tocht voortzet; nog erger mishandelingen doen het varken nog meer schreeuwen; -steeds luider en klagender worden de jammerkreten; zinsverbijsterend werken deze op -den roover—nog een sprong, daar knallen twee schoten en rochelend ligt het ondier -ter aarde. -</p> -<p>Even boosaardig als deze soort van jacht is een andere, die almede zeer gebruikelijk -is in dit land. Op geringen afstand van het dorp omheint men een cirkelvormige plek -van ongeveer twee meter in middellijn met sterke, dicht naast elkaar, diep in den -grond gedreven palen; deze kring wordt omgeven van een tweeden, die overal op gelijken -afstand, b.v. veertig, hoogstens vijftig centimeter, van den eersten verwijderd is. -Twee zeer dikke palen dienen tot posten voor een deur, die uit een sterke plank is -vervaardigd, in stevige scharnieren draait en van automatische sluitboomen is voorzien. -Die palen zijn zoo gesteld, dat de deur zich slechts naar binnen kan openen, doch -als men er van binnen tegen aandrukt zich vanzelf sluit door <span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span>de neêrvallende boomen. Beide cirkelvormige, omheinde plaatsen zijn wel is waar van -boven niet dicht, maar wel stevig overdekt. Door middel van een valdeur verkrijgt -men toegang tot de binnenste ruimte. Zoodra men nu ontdekt, dat de wolven nachtelijke -bezoeken in het dorp brengen, maakt men de val in gereedheid. Men brengt een levende -geit in de binnenste ruimte en opent de deur, welke in de buitenste ruimte leidt. -Het jammerlijk blaten der geit lokt Isegrim. Hij is wel is waar niet ten volle gerust -bij ’t aanschouwen van dien ongewonen stal, maar weldra zet hij alle vrees op zij; -het arme geitje, nu het den gevreesden vijand in zijn nabijheid ziet, jammert steeds -meer en dit prikkelt de vraatzucht van den wolf. Herhaalde malen rent deze met steeds -klimmende bloedgierigheid en drift om het staketsel, snuffelt, ruikt, nadert, gaat -terug en kijkt aandachtig naar de eenige opening, die hem de gelegenheid schijnt aan -te bieden om de geit te lijf te gaan. -</p> -<p>Eindelijk krijgt de hartstocht de overhand op zijn aangeboren sluwheid. Nog dralend, -maar steeds naderbijkomend, dringt hij eindelijk kop en lichaam door de nauwe opening. -</p> -<p>Vol wanhoop drukt zich de geit aan den tegenovergestelden kant der binnenste omheining. -Zonder nader overleg volgt de roover haar. De geit loopt den kring rond, de roover -doet hetzelfde, slechts met dit verschil, dat de laatste zich tusschen twee rijen -palen moet bewegen. Daar belemmert de deur zijn schreden. Maar het offer is thans -zoo nabij en zoo zeker te pakken! Onstuimig jaagt hij voorwaarts, de grendel valt -voor de weggedrongen en tegen het palissadenwerk gedrukte deur in de passende keep, -en … gevangen is de wantrouwende, voorzichtige lomperd; gevangen, zonder in staat -te zijn den begeerden buit te naderen. Zich niet kunnende wenden, in het diepst zijns -harten vertoornd, loopt, draaft, jaagt hij rusteloos voorwaarts, altijd in ’t rond, -een eindeloozen weg hierbij afleggend. De verstandige geit begrijpt alras den toestand, -en blijft eindelijk, ofschoon nog steeds jammerende, in ’t midden der ruimte staan; -de wolf ziet eveneens eindelijk het vruchtelooze van zijn rondloopen in, tracht zijn -vrijheid te herkrijgen, scheurt met zijn tanden spaanders van een voet lengte uit -het hout, huilt met half gesmoorde stem van woede en angst—tevergeefs! Na een nacht -vol leed en kwelling begint het te schemeren; de morgen breekt aan—zijn laatsten morgen. -In het dorp komt beweging; menschenstemmen mengen zich in het geblaf der <span class="corr" id="xd31e1399" title="Bron: hondeu">honden</span>. Donkere, <span class="pageNum" id="pb108">[<a href="#pb108">108</a>]</span>door bassende honden vergezelde mannen naderen het treurtooneel. Onbewegelijk, een -lijk gelijk, ligt de wolf op den grond; nauwelijks verraadt een blikken zijner oogen, -dat er nog leven in hem is. Met woest geblaf omringen de honden het buitenstaketsel; -hij beweegt zich niet. Met hoonend gelach begroeten de mannen hun gevangene; deze -blijft roerloos liggen. Maar noch de honden, noch de menschen laten zich bedotten. -Door de palen zich heen willende wringen, trachten de eersten den schijndoode te pakken, -de laatsten pogen hem den aartsvaderlijken paardenstrik, den <span class="ex">arkan</span> over den kop te werpen. Nog eenmaal springt het roofdier op, nog eenmaal raast het -door den martelaarsweg, huilend tracht het schrik in te boezemen, bijtend zich te -weer te stellen, tevergeefs—de vreeselijke strik mist zijn uitwerking niet; nog eenige -minuten en hij is geworgd. -</p> -<p>De vos leeft overal met den wolf in vijandschap en wordt door dezen belaagd, gejaagd, -gedood en opgegeten. Dientengevolge is de vos in Siberië niet menigvuldig; hem uit -te roeien vermocht tot dusverre noch zijn vijandelijk gezinde bloedverwant, noch de -mensch. In het oostelijk deel van den woudgordel onderneemt hij bij tijd en wijle -uitgestrekte wandeltochten, terwijl hij of hazen of boschhoenders nazit; in het westen -schijnt men tot dusverre deze opmerking nog niet gemaakt te hebben. Over schade, die -hij zou aanrichten, klaagt men in Siberië niet; toch wordt er ijverig jacht op hem -gemaakt, daar zijn vel zoowel bij de Russen als bij de inboorlingen hoog in aanzien -staat; dit wordt zelfs zeer duur betaald, indien het bijzonder schoon van kleur is. -Als jachtdier wordt de sabelmarter alleen hooger gesteld. Jagers van beroep ondernemen -’s winters enkel om den vos jachten, die bijna even diep in de bosschen leiden als -de sabeljager hierin doordringt; <span class="corr" id="xd31e1409" title="Bron: Ostiaken">Ostjaken</span> en Samojeden stellen hunne automatische schietbogen voornamelijk voor den vos, en -vinden geen moeite te groot om een nest uitvindig te maken, dat jongen bevat. Deze -worden uitgegraven, echter niet om ze te dooden, maar om ze zorgvuldig op te kweeken -en te verplegen, totdat ze groot en krachtig zijn geworden en met den eersten of tweeden -winter een pels hebben erlangd, die den braven dierenverzorger meer waard is dan het -leven zijner lieve pleegkinderen en deze zonder genade doet overleveren aan den worgenden -strik. -</p> -<p>Onder zekere voorwaarden mag ook de poolvos tot de dieren van den woudgordel gerekend -worden; in de bosschen zelf dringt dit dier evenwel niet, maar hij volgt in den winter -hoogstens den loop der groote rivieren <span class="pageNum" id="pb109">[<a href="#pb109">109</a>]</span>om nu en dan in het zuiden der toendra, zijn eigenlijke woonplaats, op trekkende hazen -en moerashoenders te jagen. -</p> -<p>Een boschbewoner daarentegen in den volsten zin des woords is de losch. Deze leeft -ook in Siberië eenzaam en wordt maar zelden gevangen. Waarschijnlijk verlaat hij zijn -eigenlijke verblijfplaats, de dichtste deelen van het binnenste der bosschen, alleen -dan, wanneer gebrek aan voedsel of het gevoel der liefde hem drijft; alsdan nadert -hij den zoom des wouds. Ervaren jagers van den oostelijken Oeral beweren, dat hij -met den beer niet alleen dezelfde woonplaats deelt, maar ook in de nabijheid van diens -winterkwartier blijft toeven, nadat deze reeds den winterslaap heeft aangevangen. -Dezelfde jagers verzekeren, dat de voorliefde van den losch voor de winterslaapstede -des beers dezen in den val brengt, daar men eenvoudig op die plaatsen, alwaar de meeste -sporen van den losch elkaar kruisen, een nader onderzoek in ’t werk heeft te stellen, -terwijl men te meer zeker is van een goeden uitslag, indien men een kringvormig spoor -aantreft, dewijl dit steeds om het winterkwartier van den beer heenloopt. De gewoonte -van den losch om met bijkans angstvallige zorgvuldigheid altijd weer in het oude spoor -te treden, zou het opsporen van den beer zeer in de hand werken. Ter nadere verklaring -voegt men aan deze verhalen nog toe, dat de losch in Siberië zeer belust is op versch -aas, en dus waarschijnlijk de nabuurschap van een beer opzoekt om, als de gelegenheid -zich voordoet, te smullen van de overblijfsels van het berenmaal. Wel is waar weet -men ook van den losch te vertellen, dat hij zeer goed in staat is om ook zonder de -hulp van een zoo twijfelachtigen vriend grof wild te bemachtigen, en dat hij in het -bijzonder rendieren en reeën naarstig vervolgt en spoedig vermeestert, maar men verzekert -er geregeld bij, dat de jacht van den losch hoofdzakelijk bepaald blijft tot klein -wild; als zoodanig noemt men hazen, aard- en boomeekhoorntjes, auerhoenders, korhoenders -en hazelhoenders, muizen, jonge vogels van allerlei soort en meer andere dieren. -</p> -<p>Wij hebben geen reden om deze opgaaf te wantrouwen; daardoor toch wordt ook het zeldzaam -voorkomen van dit roofdier in alle voor den mensch toegankelijke grenswouden of boschzoomen -verklaard. Zoolang er eekhoorntjes en zwart vogelwild in het binnenste der bosschen -huizen, heeft de losch geen aanleiding om de door den mensch niet bezochte wildernis -te verlaten; als die dieren beginnen te trekken moet ook hij echter wel volgen. Hoeveel -vrees het zwarte vogelwild <span class="pageNum" id="pb110">[<a href="#pb110">110</a>]</span>voor hem koestert merkt men daaraan, dat elk balderend auer- of korhoen oogenblikkelijk -zwijgt, wanneer een losch zich laat hooren. -</p> -<p>De losschenjacht geldt bij vreemdelingen en Siberiërs voor een zeer edel jachtvermaak. -De zeldzaamheid, voorzichtigheid, vlugheid en weerbaarheid van den trotschen lynx -bezielt iederen jager en zoowel de huid als het vleesch van het gedoode roofdier schenkt -een niet onaanzienlijk gewin. De huid wordt van uit West-Siberië vooral naar China -verzonden en daar goed betaald; het vleesch wordt niet enkel gegeten door de Mongoolsche -bevolking, maar ook door de meeste Russische kolonisten, en allen vinden het een kostelijk -gebraad. In slagvallen laat de losch zich niet dikwijls vangen; hij werpt ze vaak -omver wanneer zijn weg hem langs de slagboomen voert en hij bij toeval op de stelplank -trapt; ook de automatische schietboog mist bij hem meestal het doel, terwijl hij over -de op zijn spoor gelegde klem meestal heenspringt; den jager rest alzoo slechts het -geweer. Natuurlijk jaagt men den losch enkel in den winter, wanneer er sneeuw ligt -en dus zijn spoor zichtbaar is, en men gebruik kan maken van sneeuwschoenen. Dappere -honden drijven het eindelijk opgespoorde roofdier op een boom of op den grond, waarbij -zij zelf niet zelden erbarmelijk worden toegetakeld, zoo niet gedood. Zelfs de jager -loopt gevaar door den in het nauw gebrachten en woedend zich verdedigenden losch aangevallen -te worden. -</p> -<p>Terwijl de wilde kat, die door den losch even onverbiddelijk wordt vervolgd als de -vos door den wolf, niet in den boomgordel van West-Siberië voorkomt, maakt de grootste -en vreeselijkste aller katten, de tijger hier somwijlen zijne verschijning. Twee in -de jaren 1838 en 1848 bij Bäsk en Slangenberg gevelde tijgers prijken opgezet in het -museum van Barnaul; een derde, die tusschen 1870 en 1880 werd gedood, bevindt zich -in het schoolmuseum van Omsk; een vierde bracht omstreeks 1870 de bewoners van de -kreits Tschelaba, dicht bij den Europeeschen Oeral gelegen, in rep en roer; dit beest -greep, zonder getergd te zijn, eenige boeren aan, maar liep verschrikt weg, enkel -en alleen door het zien van een roode muts, die men hem toewierp. In de steppengebergten -van Turkestan en in het geheele zuiden van Oost-Siberië komt de „beheerscher” gelijk -de Dauren den tijger noemen, geregeld op bepaalde plaatsen voor en van beide zijden -dwaalt hij waarschijnlijk, vaker dan men constateeren kan, naar den westelijken woudgordel -af; wellicht houdt hij zich hier, zonder opgemerkt te <span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span>worden, langen tijd op om even ongemerkt weder terug te trekken. Hij verschijnt evenwel -toch zeer zelden en ongeregeld, zoodat men hem niet wel eene plaats kan aanwijzen -onder het wild van ons gebied. -</p> -<p>Ongetwijfeld is dit wel het geval met de kostbaarste aller pelsdieren, de verschillende -martersoorten. Men klaagt wel is waar meer over de vermindering dezer dieren dan van -alle ander wild, toch vangt men er nog genoeg, althans in sommige streken. Alleen -de sabel is in de laatste tientallen van jaren werkelijk zeldzaam geworden. Oude jagers -uit den Midden-Oeral herinneren zich in de nabijheid der stad Tagilsk elken winter -sabels gevangen te hebben; tegenwoordig ontmoet men op gemelde breedte van het gebergte -slechts sporadisch, en dan nog hoogst zelden een afgedwaalden marter dezer soort. -Naar men zegt heeft een groote brand in de bosschen van het middelgedeelte des oostelijken -Oerals deze zoo algemeen begeerde en gejaagde pelsdieren verdreven. Hetzelfde wordt -beweerd in de boschdorpen aan den benedenloop der Ob, waar de sabeljacht nu nog wordt -gedreven, zoodat <abbr title="bijvoorbeeld">b.v.</abbr> van daar op de markt van Jelisaroff elken winter ongeveer twintig pelzen worden gebracht. -Veel talrijker is in alle wouden van West-Siberië de edelmarter. -</p> -<p>In het ontegenzeggelijk vrij uitgestrekte jachtgebied der zooeven genoemde stad Tagilsk -maakt men elken winter nog altijd van dertig tot tachtig vellen dezer dieren buit. -Dat de edelmarter veel meer dan de sabelmarter in gezelschap van het eekhoorntje voorkomt, -met dit beestje verschijnt en verdwijnt, is het gevoelen van alle ervaren jagers. -De roofzuchtige makker vergenoegt zich echter geenszins met zijn lievelingswild, maar -vermoordt nog daarenboven elk dier, dat hij maar kan machtig worden en is vooral gevaarlijk -voor auer- en korhoenders. Gelukt hem reeds in den zomer menige sprong op dezen of -genen dier waakzame vogels, in den winter komt hem de gewoonte van dit wild om in -sneeuwholten te slapen uitnemend bij zijn streken en treken te stade. Bijna onhoorbaar -van tak tot tak <span class="corr" id="xd31e1433" title="Bron: slnipend">sluipend</span>, nadert hij de ingegraven vogels tot op sprongsafstand en valt hen van boven aan, -door met krachtigen stoot op den bovenwand der slaapruimte te springen, waardoor deze -breekt, terwijl hij een der slapers bij den nek heeft gepakt, vóór deze de vlucht -kon nemen. -</p> -<p>De steenmarter komt eveneens nog overal in hoogwouden voor, is echter veel zeldzamer -dan zijn bloedverwant; <span class="corr" id="xd31e1438" title="Bron: bunsing">bunzing</span>, hermelijn en wezel zijn overal verbreid en hier en daar zelfs vrij talrijk; de mink -<span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span>daarentegen wordt wel op de westelijke, maar niet op de oostelijke helling van den -Oeral aangetroffen en ontbreekt reeds in de hier ontspringende nevenstroomen van Irtisch -en Ob, die, evenals genoemde rivieren zelf, den vischotter in groote menigte herbergen; -de das wordt in West-Siberië bijna niet genoemd, terwijl de wijd en zijd verbreide -veelvraat het minst van alle marters in aanzien staat en meer een voorwerp van jacht -uitmaakt wegens zijn dieverijen in de slagvallen dan om zijn huid. -</p> -<div class="figure p112width"><img src="images/p112.jpg" alt="ELANDEN EN AUERHOENDERS." width="498" height="720"><p class="figureHead">ELANDEN EN AUERHOENDERS.</p> -</div><p> -</p> -<p>Ofschoon het westen van Siberië doorgaat voor een afgejaagd gebied, rusten zich toch -ook hier elk jaar de woudbewoners uit voor de jacht op sabels en andere martersoorten. -Sommige jagers ondernemen, ten einde de pelsdieren machtig te worden, zwerftochten -en reizen, die in niets onder doen voor die der Amerikaansche pelsjagers. -</p> -<p>De jacht geldt natuurlijk niet enkel marters, maar alle mogelijk wild; marters en -eekhoorns maken evenwel het hoofddoel uit. Al naar deze laatste dieren vroeger of -later van kleur verwisselen, regelt men ook het vertrek uit de dorpen, waar men woont; -men ziet n.l. in die verkleuring het bewijs, dat de winter nadert, terwijl almede -diens meerdere of mindere strengheid met dien tijd in verband wordt gebracht. -</p> -<p>Gewapend en uitgerust, gelijk wij reeds vermeld hebben, vangen de sabeljagers, zoodra -de eerste sneeuw is gevallen, in troepjes van drie tot vijf personen hun boschreizen -aan. Ieder dezer mannen draagt behalve zijn geweer en verder schiettuig, een zak op -den rug, sneeuwschoenen en een bijl over den schouder, een zweep in den gordel. In -den zak bergt men de noodzakelijkste levensmiddelen, als brood, meel, spek, zout en -tegelthee, en verder eenig gereedschap zooals een pan, een theepot, beker, lepel, -enz. in sommige gevallen ook een flesch brandewijn; de zweep dient om de eekhoorns -op te jagen en in ’t gezicht te krijgen. Vier à zes honden, die het oog van elken -fatsoenlijken jager geweld aandoen, begeleiden de jachtgenooten. -</p> -<p>Terwijl men zich richt naar den stand der bekende sterrenbeelden en naar dien der -helaas zich dagen achtereen soms verschuilende zon, zwerven de geharde jagers dagen -en weken lang door de gure wildernis, overnachten er in en leven met hunne honden -hoofdzakelijk van het geschoten wild, ten einde den medegenomen voorraad zoolang mogelijk -te sparen. De leelijke, maar verstandige en omzichtige honden slaan niet alleen acht -op elk spoor, maar bespieden ook met geoefend oog de op de boomen verscholen marters -en eekhoorntjes, geven met <span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span>blaffen kennis van hun aanwezigheid, en houden u zoolang vast tot de jager nabij gekomen -is. Deze schrijdt langzaam voort met de onverstoorbare koelbloedigheid, die allen -woudjagers eigen is, legt zijn lang roer bedachtzaam op een tak, of zoo noodig, op -de vork, die aan ’t uiteinde van den loop is aangebracht, mikt geruimen tijd en geeft -eindelijk vuur. -</p> -<p>In het begin van den jachttijd laten de eekhoorntjes, en zelfs de edelmarters, terwijl -zij zich uitsluitend met de honden bezighouden, den jager tijd om tot op weinige meters -afstands te naderen; spoedig evenwel worden zij slimmer en bemoeilijken den schutter -het rustig en zeker mikken. Gelukt het dezen toch om den kogel door een der oogen -van het dier te jagen, dan is hij zeer tevreden, dewijl hij niet alleen een ongeschonden -huid krijgt, maar ook het lood nog eenmaal kan gebruiken. Onmiddellijk nadat hij het -gevallen wild in handen heeft gekregen, stroopt hij het af,—bij marters en eekhoorns -perst hij de ingewanden door de mondspleet—slaat de hersenpan stuk om den kogel terug -te krijgen, en bergt daarna vel en vleesch, van elkaar gescheiden, in zijn rugzak. -</p> -<p>In geval de eekhoorntjes overvloedig zijn is deze jacht even voordeelig als amusant. -Ieder jager gebruikt den korten dag zooveel zijn krachten hem dit veroorlooven; het -eene schot volgt ras op het andere en een nieuwe buit rust naast den eersten. Neemt -het laden der geweren veel tijd in beslag, het afstroopen der buitgemaakte dieren -gaat des te sneller; ieder jager doet zijn best. Zonder te rusten, zonder te eten -of zelfs te rooken, trekt het jachtgezelschap voorwaarts. De speurende honden dwalen -nu eens van het gezelschap af, straks zijn zij weer in de nabijheid; de scherpe knal -der buksen en het vroolijke geblaf der honden schenkt afwisseling. -</p> -<p>De een telt de schoten, een ander benijdt het geluk van zijn makker of heet er hem -geluk mee. Is daarentegen de winter arm aan wild, brengt zelfs het onophoudelijk klappen -der zweep geen eekhoorntje te voorschijn, laat zich sabel noch edelmarter zien, bespeurt -men eland noch rendier; dan trekken jagers en honden zwijgend door het woud, en schraalhans-keukenmeester -brengt verder alles in eene nog slechter luim. -</p> -<p>Met het aanbreken van den nacht beginnen onze jagers er aan te denken hun nachtverblijf -gereed te maken. Ieder hunner graaft onder een ouden, dikken, omgevallen boomstam -een kuil in de sneeuw uit, <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>waarin juist een man kan liggen en ontsteekt daarin een groot vuur. Daarop reinigt -een ander, zoo mogelijk in ’t midden van alle kuilen en onder bescherming van dichtkronige -dennen of sparren, een cirkelvormige ruimte van de sneeuw; een derde sleept brandhout -aan; een vierde ontsteekt op die plek een nog grooter vuur; een vijfde maakt het avondeten -gereed. Genoeg eekhoorns werden toch geveld om eene krachtige vleeschsoep te maken -en er de meelbrij of de snede brood mede te kruiden. Men eet, geeft de honden hun -fatsoenlijk aandeel, verkwikt zich aan de thee, steekt het korte pijpje aan en onderhoudt -elkander naar jagerswijs over de lotgevallen van den dag. Intusschen heeft het vuur -in de kuilen de sneeuw doen smelten, daar boven den boom in brand gestoken en zoo -de slaapstede door en door verwarmd. Zorgvuldig schuift iedere jager de in den kuil -nog glimmende kolen naar het uiteinde, kruipt er in, terwijl hij zorg draagt zooveel -mogelijk de zijdelingsche sneeuwmuren niet te doen instorten, roept zijn honden om -met deze het warme leger te deelen, en legt zich te slapen. Wel is waar valt van den -steeds voortglimmenden boom gedurende den nacht nu en dan een stuk kool op jager en -hond, maar een Siberische jagerspels verdraagt evenveel als een Siberische hondenpels, -zulk een brandend blok hout verwarmt beter dan een veel grooter, vrij brandend vuur, -warmt den kuil door en door, evenals een Siberische kachel de kamer en maakt in ’t -algemeen het overnachten in een bosch mogelijk. -</p> -<p>Uitgerust en versterkt staan de jagers bij ’t krieken van den dag op, ontbijten en -trekken verder. Bereikt men gunstige jachtvelden, die elken winter bezocht worden, -dan toeft men aldaar langer of korter tijd, al naar omstandigheden. Op sommige plaatsen -kan men eene uit boomstammen <span class="corr" id="xd31e1463" title="Bron: vervaardige">vervaardigde</span> jachthut betrekken, die aldaar in vroegere jaren werd opgericht. Tevens vindt men -op zulk een terrein oude en nieuwe slagvallen, die nu weder op vang gesteld worden, -en die men elken morgen onderzoekt. Een en ander vordert veel tijd, daar die vallen -zeer ver uiteen liggen; ons jachtgezelschap verwijlt dan ook menigmaal eene week en -nog langer op zulk eene plaats in het bosch en jaagt haar volledig af, alvorens de -reis voort te zetten. -</p> -<p>Op deze wijze jagende brengen vele Siberiërs het grootste deel van den winter in het -bosch door. Voor het begin dier tochten wordt gewoonlijk met den een of anderen koopman -een verdrag aangegaan. De jager verbindt zich, tegen een vooraf bepaalden, gemiddelden -prijs, <span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span>alle huiden aan den koopman af te staan, en de handelaar neemt op zich alle hem geleverde -artikelen, zonder uitzondering, in ontvangst te nemen. Is de jager gelukkig, dan brengt -de jacht hem nog heden ten dage genoeg op om er van te leven, althans er de behoeften -des winters mede te bestrijden; in ’t algemeen echter loont ook dit jachtbedrijf de -daarmede verbonden moeite en ontberingen niet, en slechts een zoo weinig eischend -mensch als de Siberische jager pleegt te zijn, is in staat daarin nog een bestaan -te vinden. -</p> -<p>De berenjacht is in de oogen van den West-Siberiër het roemvolste en moeilijkste bedrijf. -Vriend Petz is in ons gebied volstrekt niet dat gemoedelijke wezen, gelijk hier en -daar nog in Oost-Siberië; veeleer, zooals bijna overal, een lomp, ongemanierd beest, -dat wel is waar in den regel voor den mensch de vlucht neemt, maar dat, als hij gewond -is of in de engte gedreven wordt, moedig den strijd bestaat en alsdan zeer gevaarlijk -kan worden. In weêrwil van de sterke vervolging, waaraan hij bloot staat is de beer -nog nergens uitgeroeid; integendeel hij komt nog altijd veel voor. Hij bewandelt steeds -zijn eigen weg en vertoont zich weinig op de door menschen bezochte plaatsen. Daarmede -wil niet gezegd worden dat bruintje in ’t geheel niet bij menschelijke woningen komt, -of dat hij ze zelfs vermijdt; want hij houdt zich niet zelden in de onmiddellijke -nabijheid der dorpen op, en overvalt soms de huisdieren voor de oogen der bewoners; -maar hij vertoont zich zoo ongeregeld, dat vele Siberiërs er nog nooit een gezien, -nog nooit een in het bosch ontmoet hebben. Het schijnt dat hij den ganschen zomer -door heen en weêr trekkende is. Hij zwerft door de bosschen, zonder zich hier aan -bepaalde wegen te binden; klimt, al naar den vorm der bergen, hierbij meer of minder -regelmatig betreden paden volgende, in den nazomer de hoogten op, en keert tegen het -begin van den winter naar de laagte terug; houdt ten tijde van het rijpen van het -koren zich op aan den buitenkant van het woud, om op zijn gemak in de naburige velden -te plunderen, verlaat ook soms geheel en al het bosch om de aangrenzende steppe op -te zoeken, ook wel die berghellingen, welke het karakter van steppen dragen, houdt -zich langen tijd op bepaalde plaatsen op, of trekt, zonder op ééne plaats te toeven, -naar eene andere, immer en overal van de oogenblikkelijke gelegenheid gebruik makende -om eene lievelingsspijs machtig te worden. -</p> -<p>In de meeste streken is hij bepaald een planteneter; hier en daar <span class="pageNum" id="pb116">[<a href="#pb116">116</a>]</span>wordt hij tot een gevreesd roofdier, op weer andere plaatsen maakt hij jacht op aas. -In het voorjaar vreet hij van alles wat hij maar vinden kan, beloert van uit eene -hinderlaag listig het vee, dat al grazende de bosschen intrekt, om bliksemsnel op -een der dieren aan te vallen, of met ongemeene vlugheid na te rennen; hij grijpt het, -werpt het ter aarde, vermoordt het, vreet zich zat en begraaft, ofschoon vrij onhandig, -de rest, om later nog een maal te hebben. Tijdens veeziekte spoort hij de mestvaalten -op ten einde van de lijken der gestorven huisdieren te smullen; ja, men heeft hem -zelfs wel eens op kerkhoven den lijkendief zien spelen. In den zomer plundert hij -de korenvelden, berooft de nesten der wilde bijen en de bijenkorven, graaft de wespen- -en hommelnesten uit, verwoest de mierenhoopen om de poppen te vermeesteren, wentelt -oude, gevallen boomen om, ten einde de daaronder liggende kevers, maden en larven -buit te maken, doet zelfs vermolmde boomen omstorten, om zich de daarin levende insectenlarven -toe te eigenen. In den herfst voedt hij zich bijna uitsluitend met allerlei bessen, -ook die, welke hij eerst van de boomen moet halen, zooals b.v. de vruchten van de -vogelkers; wanneer de piniolen rijp zijn, spoort hij deze op; daartoe beklimt hij -hooge boomen, wier takken en kruinen hij afbreekt. Uren lang snuffelt hij om de voorraadschuren, -waarin de piniolen voorloopig worden bewaard, en blijft niet in gebreke zich met geweld -een weg tot derzelver binnenste te banen als hij slechts eenigszins daartoe de kans -schoon ziet. Nu en dan gaat hij bij afwisseling visschen, en dit somtijds met gunstigen -uitslag. Voor den mensch slaat hij geregeld op de vlucht; toch besluit hij ook eene -enkele maal, en dan zonder zich lang te bedenken, tot den aanval, in dit geval zelfs -geen overmacht ontziende. Al naar de weêrsgesteldheid betrekt hij nu eens vroeger -dan weer iets later zijn winterkwartier om te slapen. Voor leger kiest hij bij voorkeur -eene geschikte plaats onder een ouden, reusachtigen, omgevallen boom, graaft hier -allereerst een ondiepen kuil uit, welks bodem hij met dennennaalden en eene laag mos -ter dikte van 50 centimeter bedekt, bekleedt met dit laatste ook de zijwanden, bedekt -alles van buiten met boomtakken, en laat zich insneeuwen. Wordt hij in het gebergte -door de eerste sneeuwbui overvallen, dan daalt hij niet altijd naar de laagte, maar -bergt zich in eene rotskloof, die zoo goed mogelijk bekleed wordt, of hij verwijdt -het nest van de een of andere marmottensoort zooveel als noodig is en brengt daarin -dan den winter door. Eenmaal ingeslapen ligt hij zoo vast, dat men <span class="pageNum" id="pb117">[<a href="#pb117">117</a>]</span>hem slechts met groote moeite kan opjagen; hij bijt dan zeer boosaardig in de ijzeren -staven, waarmede men hem port, knort en brult en gehoorzaamt dan eerst wanneer men -tot vuurpijlen of vuur de toevlucht neemt. Eindelijk stormt hij, zoo hij niet verwond -is geworden, als een opgeschrikte ever naar buiten, doet zijn behoefte, en zoekt zijn -heil in eene overhaaste vlucht. De berin brengt, volgens de eenstemmige berichten -van alle ervaren jagers, slechts om den anderen winter jongen ter wereld, en wel gedurende -den diepsten slaap; zij ontwaakt, gelijk men veronderstelt, slechts kort voor de baring, -lekt de kleinen schoon en droog, legt ze aan de tepels en slaapt dan met tusschenpoozen -weêr voort. Op het einde van Mei of in de maand Juni zoekt zij hare vroeger geboren, -dus twee- en zelfs de vierjarige kinderen weer op, en dwingt deze als <i>pestoen</i> of kindermeiden dienst te doen. -</p> -<p>Ofschoon men in West-Siberië het anders volstrekt niet onsmakelijk vleesch van den -beer weinig op prijs stelt, en berenhammen meer om de aardigheid toebereidt en opdischt -dan om zich werkelijk een lekker maal te verschaffen, levert de berenjacht toch goede -winsten op. -</p> -<p>De pels dient voornamelijk tot het vervaardigen van dekens voor de sleden, is zeer -gezocht en wordt duur betaald; de tanden en nagels zijn in de oogen van Ostjaken en -Samojeden, zelfs in die van de West-Siberische boeren krachtige talismans; ook de -beenderen worden soms gebruikt. De scheurtand van een in eerlijken strijd gevelden -beer schenkt den Ostjak, gelijk hij meent, bovennatuurlijke gaven, in ’t bijzonder -moed, kracht en sterkte, ook wel eens onkwetsbaarheid; een klauw, vooral de vierde -van den rechter voorpoot, die met den ringvinger overeenkomt, dwingt—volgens het geloof -van alle minnende jonge meisjes in den Oeral, iederen jongeling, die heimelijk door -haar daarmede werd gekrabd, tot vurige liefde; tand en klauw staan dus hoog in prijs -en vuren menigen jager nog meer dan geleden schade aan, om dit vreeselijkste aller -roofdieren des avonds op te sporen en te bestrijden. Deze jacht is echter alles behalve -gemakkelijk of zonder gevaar. Vallen, die een goed resultaat opleveren, kent men niet; -men moet dus altijd den beer opzoeken, en met het wapen in de hand, met de hulp van -goed gedresseerde honden, den strijd met hem bestaan. In den zomer wordt de jacht -bemoeilijkt door de ongedurigheid van den beer; in den winter is het eerder mogelijk -een leger op te sporen en daarin of daarvoor den slaper te dooden. De arme boer, die -dit leger ontdekt, verkoopt zijn beer aan den een of ander welgestelden jager; deze -trekt met den <span class="pageNum" id="pb118">[<a href="#pb118">118</a>]</span>boer en eenige metgezellen op een gunstigen dag ter jacht, omringt het winterverblijf -des roofdiers met geoefende schutters, laat door drijvers den beer wekken en onder -schot brengen, en schiet op den <span class="corr" id="xd31e1485" title="Bron: korst">kortst</span> mogelijken afstand het geweer af. Op deze wijze worden de meeste beren gedood; voor -geoefende schutters is deze soort van jacht dan ook het minst gevaarlijk. In den zomer -en in den herfst zoekt men den beer, wiens spoor men heeft ontdekt, of dien men zelf -heeft gezien, met behulp van kleine honden op, laat hem door deze dieren op eene geschikte -plaats voeren en vuurt dan op het juiste oogenblik den kogel af; of wel, men maakt -op de wijs der moedige Ostjaken, gebruik van de berenspies en laat het dier daarin -rennen; of men omwikkelt den linkerarm goed met berkenbast, houdt dit pantser den -aansnellenden beer voor en stoot hem op het oogenblik dat hij in den berkenbast bijt, -een breed en lang mes in het hart. Beide wijzen van jagen gaan dikwijls gepaard met -ongelukken. Sommige jagers echter krijgen mettertijd zooveel onverschrokkenheid en -behendigheid, dat zij boven elk ander wapen aan spies of mes de voorkeur geven. Een -boerenmeisje uit het dorp Morschowa in den Oeral, wier roem zich over geheel West-Siberië -heeft verbreid, zou met het mes reeds meer dan dertig beren gedood hebben. -</p> -<p>Allerlei verhalen zijn in omloop van ongewenschte ontmoetingen met beren. Een, enkel -met zijn erwtenbuks gewapend jager ziet in het bosch een grooten beer; hij waagt echter -geen schot, omdat hij weet, dat zijn lood voor zulk wild niet zwaar genoeg is. Hij -blijft dus rustig staan ten einde den beer niet te vertoornen. De laatste komt naar -hem toe, gaat voor hem op de achterpooten staan, beruikt hem het gelaat en geeft hem -eindelijk een slag, die den jager bewusteloos ter aarde doet vallen. Hierop verwijdert -bruintje zich ijlings, even alsof hij zich bewust is, dat hij een dommen streek heeft -uitgevoerd. -</p> -<p>Twee Zweden, <i>Aberg</i> en <i>Erland</i> jagen in den Oeral op hazelhoenders; de eerste nadert een braamstruik, waaruit tot -zijn niet geringe verbazing een groote beer, in plaats van een hazelhoen opspringt, -die hem zonder bedenken gaat aanvallen. Aberg ziet in dat vluchten niet baat en legt -onverwijld zijn schrootgeweer aan de wang, mikt op het oog van den beer, geeft vuur, -en is zoo gelukkig het ondier een oog uit te schieten. Woedend van pijn dekt de beer -het bloedende oog met den poot, brult luid en gaat nogmaals op den onverschrokken -jager los. Deze vat koelbloedig het andere oog in ’t vizier en schiet met even <span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span>goed gevolg als de eerste maal. Nu roept hij zijn makker en beiden vuren afwisselend -op den blinden beer, tot zij hem gedood hebben. -</p> -<p>De vermakelijkste geschiedenis viel voor op een veld bij het dorp Tomski Sawod in -de buurt van Salair. Een boer uit die streek rijdt met een lading piniolen door het -woud, zonder te merken dat er zaden uit een der zakken vallen. Een beer, die achter -den wagen door het woud wandelt, en dwars over den weg komt, waarop de boer rijdt, -vindt eenige dier zaden, zoekt de andere op, en volgt, zonder door den boer gezien -te worden, den wagen. De boer verlaat eenigen tijd later paard en wagen, terwijl hij -het paard gebiedt stil te blijven staan, en slaat een zijweg in om nog een zak met -piniolen te halen, die daar is blijven staan. Voor hij met zijn last terug is gekeerd, -heeft de beer den wagen ingehaald, en dien beklommen om zich nu naar hartelust te -goed te doen aan zijn lievelingsgerecht. Verschrikt ziet de teruggekeerde voerman -dat zulk een passagier zich bij hem heeft opgedrongen; hij waagt echter tegenover -dien ongenooden gast niets en laat paard en wagen in den steek. Het paard, dat reeds -angstig is geworden, kijkt eindelijk om, herkent den beer en rent met den wagen weg -zoo snel het draven kan; de ongewenschte beweging echter verschrikt op zijne beurt -den beer zoodanig, dat deze niet van den wagen af durft springen; hij houdt zich zoo -goed mogelijk vast en geeft middelerwijl zijn vrees door een luid gebrul te kennen. -Natuurlijk lokt dit gebrul een nog snelleren draf van het paard uit, en hoe meer de -beer woedt en hoe bevreesder hij wordt des te sneller loopt het paard in de richting -naar het dorp. Hier staat men echter reeds verscheidene uren op den bisschop te wachten -en heeft in feestgewaad voor de deuren post gevat om het hooge personage terstond -bij zijn komst te kunnen begroeten; men heeft zelfs scherpziende jongens boven op -den toren geplaatst en hun opgedragen, wanneer zij den gevierden man in ’t oog krijgen, -terstond aan alle klokken te trekken. -</p> -<p>Daar dwarrelt in de verte een stofwolk op; de knapen trekken aan de klokketouwen, -mannen en vrouwen scharen zich in rijen, de pope treedt met het wierookvat voor de -kerkdeur, en iedereen maakt zich gereed om den kerkvorst naar waarde te ontvangen. -En nader ratelt de wagen; midden door de feestelijk gestemde dorpelingen jagen ros -en koetsier, het eerste proestende en met stof en zweet bedekt, de ander brullend -en snuivend, en eerst op het erf van den eigenaar eindigt de dolle rit. In plaats -van het zoo schoone Russische kerkgezang klinken <span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span>schrille kreten van schrik uit den mond van half bewustelooze vrouwen door de lucht, -in plaats van deemoedig buigende gestalten, ziet men onthutste mannengezichten; alleen -de klokken luiden zooals gewoonlijk. Voordat die tonen zijn weggestorven, heeft men -de bezinning teruggekregen; men verzamelt en wapent zich, trekt paard en beer na en -doodt den laatste, die geheel verbijsterd scheen, op den door hem zelf gekozen troon. -</p> -<p>Wie met den berenaard bekend is, moet toestemmen, dat zoo iets wezenlijk gebeuren -kan, alhoewel wij eerder geneigd zijn het zoo even geschilderd verhaal eene plaats -aan te wijzen onder de verdichte jachtgeschiedenissen. Ook in den mond der ernstige -en eerlijke boschbewoners worden waarheid en verdichting wel eens dooreengemengd, -wanneer zij verhalen van het woud, het wild en de jacht in Siberië. -<span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch5" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e428">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">V.</h2> -<h2 class="main">DE STEPPE EN DIERENWERELD VAN CENTRAAL-AFRIKA.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Het noorden van Afrika is eene woestijn, moet zulks zijn en zal het eeuwig blijven. -Vergeleken met de uitgestrekte, door de gloeiende zon verzengde landmassa’s tusschen -de Roode Zee en den Atlantischen Oceaan, verliezen de wateren, die de aarde omgorden, -hunne beteekenis; de Roode Zee komt in ’t geheel niet in beschouwing, de Middellandsche -Zee blijkt veel te klein en zelfs de invloed van den Atlantischen Oceaan blijft enkel -tot een smallen zoom langs de kust beperkt. Boven zulke groote en heete vlakten moeten -alle wolken zich oplossen zonder de dorstende aarde te bevochtigen en te bevruchten. -Eerst veel verder naar het zuiden, ongeveer bij den evenaar, daar, waar aan de eene -zijde de Atlantische Oceaan met een diepe bocht het land binnen dringt, aan de andere -zijde de Indische Zee Afrika’s kusten bespoelt, waar, om mij zoo uit te drukken, beide -Oceanen elkander over dit werelddeel heen de hand reiken, worden de verhoudingen eenigszins -anders. Hier stroomen, op zekere tijden des jaars, vergezeld van storm, bliksem en -donder, geregeld zulke ontzaglijke regenmassa’s neder, dat voor deze de woestijn moet -wijken om voor de meer levende steppe plaats te maken. Daarom wordt het voorbijsnellend -jaar hier in twee, wezenlijk van elkander verschillende jaargetijden verdeeld: in -het levenwekkende en in het doodende, dat van regen en een ander van droogte, terwijl -daarentegen in de woestijn eenig en alleen door de nu en dan heerschende winden kondschap -wordt gebracht van de elders wisselende jaargetijden. -</p> -<p>Om de steppe te verklaren dunkt mij eene vluchtige schildering harer jaargetijden -noodzakelijk. Want ieder land is eene afspiegeling van het klimaat, dat daar heerscht, -en elk gebied is niets anders dan het resultaat der strijdende machten zijner jaargetijden, -en kan slechts begrepen worden, wanneer men deze en hun invloed heeft leeren kennen. -</p> -<p>Met het ophouden van den regen vangt in Afrika’s binnenlanden de doodende tijd des -jaars aan, de lange en vreeselijke winter, die door <span class="pageNum" id="pb122">[<a href="#pb122">122</a>]</span>zijn verzengende gloeihitte hetzelfde uitwerkt, wat de noordsche winter door zijn -koû bewerkt. Nog vóór de hemel, die tot nog toe dikwijls bewolkt is geweest, volkomen -helder is geworden, werpen sommige boomen, die in het voorjaar zich met groen hebben -getooid, hun bladerenpracht af, en met het vallen der bladeren verlaten ook de trekvogels, -die er in de lente broedden, het herfstachtig geworden land om in andere streken van -het ouderlijk werelddeel een toevluchtsoord te zoeken. De halmen der broodvruchten -worden geel, nog vóór de regen heeft opgehouden; de lage grassen verwelken en verdorren. -De periodiek stroomende wateren drogen op; eveneens de door den regen gevulde bekkens, -zoodat niet alleen de daarin levende reptielen en kikvorschachtigen, maar zelfs de -visschen genoodzaakt worden zich in de natte leem te begraven om hier den winter te -verblijven. Insecten en planten vertrouwen hun zaden aan de aarde toe. -</p> -<p>Hoe meer de zon zich schijnbaar naar het noorden wendt, des te sneller komt de winter -opdagen. De herfst duurt maar weinige dagen. Hij bewerkt niet, zooals bij ons, een -verwelken en afsterven der bladeren, geen tintelen in geel en rood, maar oefent door -gloeiende winden zulk een vernielenden invloed uit, dat zij verdrogen evenals gemaaid -gras in de stralen der zon; deels nog groen vallen zij ter aarde, deels worden zij -met steel en al afgerukt en weggewaaid, zoodat de boomen, op weinig uitzonderingen -na, binnen een onbegrijpelijk korten tijd een winterachtig voorkomen hebben erlangd. -Boven de vlakten, die nog voor weinige dagen met hoog, golvend gras begroeid waren, -verheffen zich nu dwarrelende stofwolken; in de beddingen der geheel of gedeeltelijk -blootgelegde stroomloopen en waterbekkens gapen diepe kloven. Al wat aangenaam was -verdwijnt, al wat onaangenaam is treedt dreigend te voorschijn: bladeren en bloesems, -vogels en kapellen verwelkten, vlogen weg of stierven; doornen daarentegen, stekels -en klissen bleven terug, terwijl slangen, schorpioenen en tarantelspinnen haar hoogtijd -vieren. Eene onuitstaanbare hitte des daags, eene onverdragelijke warmte des nachts -zijn de plagen van dit seizoen, en noch tegen het een, noch tegen het andere bestaan -middelen van tegenweer. Wie zulke dagen niet bij eigen ervaring kent, als wanneer -de thermometer in de schaduw 50° C. stijgt, terwijl men voortdurend zweet, wat men -echter niet eerder merkt, dan wanneer men op een koele plek is gekomen, omdat de hitte -dadelijk al het zweet doet verdampen, wanneer de eene stofwolk na de andere omhoog -stijgt en een droge nevel loodzwaar <span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span>drukt op al wat leeft, zoo iemand heeft geen denkbeeld van dit lijden; hij die zulke -nachten, wanneer men zich slapeloos op zijn leger omkeert, daar de warmte steeds toeneemt, -niet heeft doorleefd, is buiten staat zich in te denken in het naamloos leed, dat -gelijkelijk menschen en dieren pijnigt. Zelfs de hemel verandert zijn kleur, die tot -nog toe rein blauw is geweest in een vaal grijs, want de zoo even vermelde nevel omsluiert -dikwijls halve dagen lang de zon, zonder deze nochtans van haar gloed te kunnen berooven; -integendeel, juist wanneer de horizon door zulke nevels verduisterd wordt, schijnt -de hitte nog toe te nemen. Zonder de geringste verkwikking voor geest of lichaam volgt -de eene dag op den anderen. Geen koeltje uit het noorden streelt het voorhoofd, geen -bloesemgeur, geen vogelengezang, geen in heldere kleuren en donkere schaduwen prijkend -landschap, gelijk de in zonnegloed badende tropen somwijlen te voorschijn tooveren, -werkt verfrisschend op de ziel; alles wat levendig, kleurig en dichterlijk is, vlood -henen, zonk neêr in den doodslaap,—en deze is veel te akelig dan dat hij eenig dichterlijk -gevoel kan opwekken. -</p> -<p>Menschen en dieren kwijnen, evenals gras en bladeren verwelkt zijn; en menschen en -dieren zinken neder om nooit weêr op te staan. Tevergeefs worstelen fierheid en moed -tegen den last dier dagen; zuchtend en klagend bezwijkt zelfs de krachtigste wil. -Elke inspanning mat af, elke beweging; het lichtste dek is te zwaar en de geringste -wond verkeert in eene boosaardige zweer. -</p> -<p>Maar ook deze winter moet voor de lente wijken. Maar ook deze brengt door haar winden -schrik en verderf. Dezelfde wind, die in de woestijn tot samoem wordt, roert als heraut -der lente zijn vleugels, woelt in de spleten van den grond, om zelfs daaruit nog stof -te vegen, dat in dichte massa’s omhoog dwarrelt, bouwt er op muren gelijkende wolken -van en zweept deze huilend en bruisend over het land, werpt ze door de getraliede -vensters van de woningen in de steden en door de lage deuren van de hutten der inboorlingen -om nieuwe kwellingen te voegen bij de bestaande. -</p> -<p>Hij alleen heeft eindelijk de volle heerschappij ontvangen en oefent deze onbeperkt -uit, als wilde hij alles vernietigen, wat nog stand hield; maar hij ook is het, die -in het verre zuiden van regen zwangere wolken opeenstapelt, om deze naar de verbrande -streken te voeren. Reeds schijnt het alsof bij het toenemen zijner kracht de drukkende -zwoelheid wordt getemperd, alsof zijn adem bij tijd en wijle niet meer zoo gloeiend -is, maar frisch en verkwikkend. -<span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span></p> -<p>Het is geen misleiding: de lente rust zich uit tot den intocht, en op de vleugelen -van den zuidenwind rukken de wolken ruischend aan. Nog een korte tijd en zij verdonkeren -in het zuiden het gewelf des hemels; nog weinige dagen en flitsende bliksemstralen -verlichten allengs de donkere wolkenlaag; nog eenige weken en een verwijderde donder -kondigt den leven aanbrengenden regen aan. -</p> -<p>Bedrijvigheid begint te heerschen in en aan alle stroomen, die uit het zuiden komen. -Zij zijn wel is waar nog helder als kristal, maar zij zijn levendiger geworden, want -zij wassen van nu aan voortdurend en zenden door alle spleten en scheuren der slijkerige -oevers het levenwekkend vocht naar het binnenland. Ook de trekvogels zijn bereids -weder teruggekeerd, terwijl hunne aantallen nog dagelijks aangroeien. In de streken -van den boven-Nijl verscheen de ooievaar, om wederom bezit te nemen van de oude nesten -op de kegelvormige stroohutten der inboorlingen; met hem verscheen de heilige ibis, -om ook heden nog zijn sedert duizenden jaren bekleed ambt waar te nemen: n.l. tot -bode, heraut en waarborg te zijn, dat de oude Nijlgod wederom de bron zijner genade -zal laten vloeien en den hoorn des overvloeds over de hem onderworpen landen uitstorten. -</p> -<p>Eindelijk komt het eerste onweêr opzetten. Een benauwend warme lucht drukt op het -doode, verbrande veld, zoo mogelijk nog erger dan te voren. -</p> -<p>Huiveringwekkende stilte beangstigt mensch en dier. Elk gezang, bijna elk geluid der -vogels is verstomd; zij zelf hebben zich in het dichtste gebladerte der altijd groene -boomen verborgen. -</p> -<p>Maar ook het leven in het leger der trekherders, in het dorp, in de stad, schijnt -uitgestorven. Vreesachtig kruipen de anders zoo levenslustige honden naar een stil, -verborgen hoekje; alle overige huisdieren hebben een angstig en schuw voorkomen; men -maakt de paarden vast en drijft de runderen binnen de omheining. -</p> -<p>In de stad sluit de koopman zijn kraam, de ambachtsman zijn werkplaats, de regeeringspersoon -zijn diwan, want een ieder zoekt een schuilplaats in zijn woning. En toch laat zich -nog geen windje hooren, en verneemt men zelfs niet het minste geritsel aan de weinige -nog bladdragende boomen. Maar toch kan men bespeuren hoe het onweder zich vormt en -nadert. -</p> -<p>In het zuiden pakt zich eene donkere en als vlammende wolkenlaag samen, die doet denken -aan de vuur- en rookwolken boven eene <span class="pageNum" id="pb125">[<a href="#pb125">125</a>]</span>brandende stad, of aan een ver afgelegen boschbrand. Vuurrood, purper, donkerrood -en bruin, vaalgeel, grijs, donkerblauw en zwart schijnen in die wolkenlaag een kleurendans -uit te voeren; die kleuren mengen zich dooreen, scheiden zich van elkaar af, verliezen -zich in het donker en flikkeren plotseling weder met schrille tinten op. De bank rust -op den horizon en klimt naar den hemel omhoog; zij schijnt nu eens stil te staan, -maar ijlt straks met de snelheid van den storm verder, omsluit den gezichteinder hoe -langs hoe meer en hult alles in een ondoordringbaren sluier. Een fluitend en suizend -geluid schijnt uit haar voort te komen; waar de waarnemer staat is alles evenwel nog -doodstil. -</p> -<p>Daar breekt plotseling een windstoot los. De sterkste boomen buigen onder den geweldigen -storm als zwakke rijsjes; de slanke palmen neigen haar kronen diep ter aarde. Een -tweede stoot volgt op den eersten, een derde op den tweeden; de wind groeit aan tot -een storm, de storm wordt orkaan en deze woedt met ongehoorde kracht. Het loeien des -orkaans is zoo vreeselijk, dat het eigen woord de ooren des sprekers niet meer bereikt, -en elk geluid wordt overstemd en gesmoord. Het ruischt en beruist, loeit en suist, -fluit en huilt, dreunt en ratelt in de lucht, op den grond, in de kruinen der boomen, -alsof alle elementen met elkaar in strijd zijn, de hemel zou willen invallen, de grondvesten -der aarde wankelen. -</p> -<p>Onweêrstaanbaar treft de geweldige storm de kronen der boomen, sleurt de helft der -bladeren, die er nog aan hangen, mede, breekt stammen van eene mansdikte als glas, -maakt zich zelfs van de kronen meester, om ze als een speelbal over de vlakten te -rollen, te draaien en omhoog te doen dwarrelen, en ze eindelijk met de takken, als -breedste basis, naar beneden, met de weemoedig omhoog starende brokstukken van den -stam naar boven, diep in de aarde of het zand te begraven; de termieten zullen het -werk der vernieling verder aan hen voltooien. Gulzig woelt de wind in alle spleten -en barsten der aarde, veegt er het stof, zand en grind uit, voert deze omhoog naar -de wolken of sleept ze met zulk een kracht voort, dat zij, tegen harde voorwerpen -stootende, met een hoorbaar geratel en geknetter terugspringen; hemel en aarde worden -er door aan ’t gezicht onttrokken, de dag wordt tot nacht en de sidderende mensch -ontsteekt de lamp in zijne met stof gevulde woning, om bij ’t schijnsel van dat licht -te herademen en tot rust te komen. -</p> -<p>Maar het geloei van den wind wordt overstemd door andere geluiden. <span class="pageNum" id="pb126">[<a href="#pb126">126</a>]</span>Ratelende donderslagen laten zich dreunend hooren en smooren het gehuil en gebruis -van den storm. Nog altijd zijn de stofwolken zoo dicht, dat men den bliksem niet kan -zien; spoedig evenwel mengt zich een tot nog toe niet vernomen geratel onder de verwarde -mengeling van tonen en geluiden, en daarmede begint de onnatuurlijke nacht te wijken -voor een dagend licht. Het is alsof zware hagelbuien de aarde treffen, en toch zijn -het slechts regendroppels, die neêrvallen, om onder het vallen zand en stof meê te -voeren. Nu ook kan men het bliksemen zien. De eene straal volgt zoo onmiddellijk op -de andere, dat men de oogen voor dit verblindend licht sluit en het onweder slechts -kan volgen door den onafgebroken rollenden donder. De regen verandert in een wolkbreuk, -het water ruischt van de bergen neder, de beken nemen het op en zenden het naar de -laagten, alwaar de meren het verzwelgen; in stroomen golft het door de dalen. Uren -lang houdt de regen aan, maar de storm heeft zijn kracht verloren en eene verkwikkende -koelte laaft weder mensch en dier en plant. Ook de bliksemslagen verminderen in aantal, -de donder verzwakt, de wolkbreuk wordt weder regen, de regen verandert in druppelen; -de hemel wordt helder, de wolken scheuren en het stralend aangezicht der zon breekt -door. Jubelend verlaat de bruine jeugd, naakt gelijk zij ter wereld kwam, huizen en -hutten, om zich in het lentewater te baden; niet minder gelukkig ontworstelen zich -de reptielen, kikvorschachtigen en visschen aan den slijkerigen bodem, en reeds in -den eersten nacht na den regen klinken uit duizend kelen de heldere stemmen der kleine -vorschen, van welke dieren men vroeger niets bespeurde, omdat zij, gelijk sommige -<span class="corr" id="xd31e1541" title="Bron: krododillen">krokodillen</span>, vele schildpadden en alle visschen der periodiek uitdrogende meren in de diepte -der aarde een winterkwartier hadden opgezocht; de eerste voorjaarsregen doet hen tot -een nieuw leven ontwaken. -</p> -<p>Overal ontwikkelt zich datzelfde verjongde, krachtige leven. Gretig zwelgt de aarde -het haar geboden vocht in; maar de hemel opent na weinige dagen nogmaals zijn sluizen -om, wat nog bleef sluimeren, te wekken. Een tweede onweder doet de knoppen open springen -van alle boomen met wisselend blad en het gras ontluiken; een derde regenbui roept -bloesems en bloemen op en bekleedt het geheele landschap met malsch groen. Even tooverachtig -als de lente kwam is haar werking. Wat bij ons te lande een maand tijd vereischt, -wordt hier afgespeeld binnen ’t verloop eener week; wat in gematigde landen zich zoo -langzaam ontwikkelt, ontplooit zich hier binnen weinige dagen en uren. -<span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span></p> -<p>Slechts een gering aantal weken duurt deze lente en de weinig van haar verschillende -zomer heeft thans zijn intocht gehouden; en even snel wordt deze weder opgevolgd door -den korten herfst, zoodat men eigenlijk slechts van een eenig jaargetijde kan spreken, -dat èn lente, èn zomer èn herfst in zich bevat. En nogmaals staat de moordende winter -voor de deur en belet een ongestoord ontkiemen, groeien en gedijen, zooals in andere -aequatoriale landen, die eenen grooteren watervoorraad rijk zijn, mogelijk is. Toch -is de hoeveelheid regen hier nog voldoende om dit land tot geen barre woestijn te -maken, en overal daar, alwaar zij zich anders zou doen gelden, een meerder of minder -weelderig plantentapijt over de aarde te spreiden, of, <abbr title="met andere woorden">m.a.w.</abbr> in plaats van eene woestijn eene steppe te scheppen. -</p> -<p>Ik gebruik het woord steppe om daarmede aan te duiden die eigenaardige streken van -Centraal-Afrika, welke de Arabier „Chala” <abbr title="dat wil zeggen">d.w.z.</abbr> „frissche, groene planten voortbrengende landen” noemt. De <span class="corr" id="xd31e1557" title="Bron: chala">Chala</span> is wel is waar niet hetzelfde als de steppe van Zuid-Rusland en Middel-Azië; evenmin -komt zij geheel overeen met de prairiën van Noord-Amerika of de pampas en llanos van -Zuid-Amerika, maar zij heeft toch zooveel punten van overeenkomst met de eerste, dat -ik mij genoegzaam verontschuldig reken wanneer ik de voorkeur geef aan een bekend -woord. De steppe strekt zich uit over geheel Centraal-Afrika, van de woestijn tot -aan de Karroe<a class="noteRef" id="xd31e1560src" href="#xd31e1560">1</a>, van de oostkust tot de westkust; zij omgeeft alle hooggebergten des lands, en sluit -alle oerwouden in, die zich zoowel op deze als in de komvormige, meer waterrijke laagvlakten -bevinden; zij omvat alle landen in het hart van Afrika, begint weinige honderden schreden -aan gene zijde van de huizen der dorpen, neemt de velden der ingezetenen in zich op, -en voedt en onderhoudt de kudden der trekherders. Waar in het zuiden de woestijn eindigt, -waar het woud ophoudt, waar een gebergte daalt, daar begint haar heerschappij; waar -een brand het bosch vernielde, daar maakt zich de Chala van de uitgebrande plek meester; -waar de mensch het dorp verlaat, daar dringt zij in diens jurisdictie binnen, om dit -in weinig jaren tijds gansch en al onkenbaar te maken; waar de landman zijn akkers -prijsgaf, daar drukt zij binnen het tijdsverloop van een jaar weder hare beeltenis -af. -</p> -<p>Onvriendelijk, eentonig, zonder afwisseling doet zich de steppe voor aan hem, die -haar voor het eerst betreedt. Eene uitgestrekte, dikwijls <span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span>onafzienbre vlakte ligt voor ons; slechts bij uitzondering rijzen enkele kegelvormige -bergen uit haar op; noch zeldzamer scharen deze zich aaneen tot ketens. Vaker ziet -men lage heuvelklingen de vlak komvormige dalen afbreken; soms vereenigen die heuvelrijen -zich tot netvormig door elkaar gevlochten ruggen, die diepe keteldalen insluiten of -omgeven, waarin gedurende den regentijd poelen, vijvers en meren worden gevormd, terwijl -de leemachtige grond in den winter veelvuldig gebarsten en gekloven is. In de diepste -en langste dalen bevindt zich in plaats van zulk een stilstaand water een „chòr” of -regenstroom, <abbr title="dat is">d.i.</abbr> een waterbed, dat eveneens slechts in het voorjaar gedeeltelijk, onder bijzonder -gunstige omstandigheden ook wel eens en dan binnen weinige uren tot aan den rand gevuld -wordt, en nu niet meer stroomt, maar als een bewegelijke muur bruisend en donderend -naar de laagte stort, zonder evenwel in eene eigenlijke rivier uit te monden. Zulke -verzamelplaatsen van water uitgezonderd, dekt overal een betrekkelijke rijke vegetatie -den grond. Grassen van allerlei soort, van lage, langs den grond kruipende plantjes -tot meer dan manshooge korenachtige halmen vormen het hoofdbestanddeel dezer steppen-flora; -boomen en struiken, vooral vele soorten van mimosa’s, adansonia’s, dompalmen, Christusdoorns -en andere, vormen hier en elders, vooral aan de oevers der genoemde wateren, dichte -heggen en boschjes; overigens zijn zij zoo spaarzaam over de uitgestrekte, met een -dicht graskleed overtogen vlakten verspreid, dat zij slechts op weinige plaatsen tot -een werkelijk en dan nog ijl bosch worden. Nergens groeien deze boomen zoo weelderig -als in de ware stroomdalen, die de zegeningen van de lente in zich sluiten; zij zijn -daarentegen dikwijls dwergachtig, althans laag; hun kronen zijn ijl, en niet dan hoogst -zelden ziet men eene klimplant tot aan hun top opstijgen. Zij allen lijden te veel -onder den invloed van den langen, gloeienden winter, die hun ternauwernood veroorlooft, -hun eigen leven te behouden en die alle woekerplanten uit hun nabijheid weert. De -grassen daarentegen schieten in de wel is waar korte, maar toch aan water rijke lente -welig omhoog, bloeien er doorheen, en doen hun zaden rijpen, zoodat hier alle voorwaarden -voor een gunstig gedijen rijkelijk vervuld zijn. Maar ook door de grassen voornamelijk -erlangt de steppe haar eentonig uitzicht; want, hoe klein zij ook zijn, zij wisschen -vele tegenstellingen uit en brengen, inzonderheid door hun gelijke kleur, een afmattende -uitwerking teweeg. Zelfs de mensch is niet in staat eenige afwisseling in dit eeuwig -eenerlei te brengen, daar ook zijn <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>akkers, die hij midden in het graswoud aanlegt, uit de verte beschouwd er evenals -deze uitzien, zoodat men koren en gras niet van elkander kan onderscheiden; de ronde, -met een koepelvormig dak voorziene hutten, die hij met dunne palen stut en met steppengras -bekleedt, steken althans in het droge jaargetijde zoo weinig tegen de omgeving af, -dat men ze eerst in de onmiddellijke nabijheid gewaar wordt. Het is alleen de wisseling -der jaargetijden, die verandering brengt in dit eentonig tooneel, en ook deze verandering -is nog van weinig beteekenis. -</p> -<p>Onvriendelijk is ook de begroeting, waarmede de reiziger door de steppe wordt ontvangen. -Op hooge kameelen gezeten, rijdt men door het landschap. Het een of ander wild wekt -den jachtlust op en men wordt verleid tot het binnendringen van het graswoud. Daar -wordt men plotseling gewaar, dat er tusschen de oogenschijnlijk zoo gladde grashalmen -planten groeien, die nog meer te vreezen zijn dan de doornen der mimosa’s. -</p> -<p>Op den grond woekert de „tarba,” wier zaadhulsels zoo scherp zijn, dat zij de zolen -van niet al te dikke ruiterslaarzen doorsnijden, daar boven groeit de „essek,” wier -klitten zich hechten aan alle mogelijke kleedingstukken, en dat zoo vast, dat men -ze er niet meer uit kan krijgen; nog iets hooger verheft zich de „askaniet,” de verfoeilijkste -plant van alle drie, omdat haar stekels bij de lichtste aanraking los laten, door -alle kleedingstukken heen boren, in de huid dringen en daar etterbuilen doen ontstaan, -die wel is waar elk op zich zelf klein zijn, maar wegens de ontelbare menigte tot -een ware plaag worden. -</p> -<p>De drie genoemde planten maken een lang oponthoud en een verder doordringen in het -grasland onmogelijk; zij zijn eene kwelling voor mensch en dier, en wij kunnen nu -begrijpen waarom de inboorlingen steeds een kleine nijptang als onmisbaar wapen bij -zich dragen, en dat de grootste liefdedienst, welken men elkander kan bewijzen, evenals -bij de apen, daarin bestaat, dat men elkander de fijne, ternauwernood zichtbare, maar -naaldscherpe dorens uit de huid trekt. Dat ook meest alle andere planten der steppe, -inzonderheid bijna alle boomen en struiken, met meer of minder lastige dorens bezet -zijn, is begrijpelijk voor een ieder, die ooit in Afrika een bosch trachtte door te -dringen, of ook maar een boom naderde. -</p> -<p>Nog onaangenamer is de steppe des nachts. Daar men dagen lang door de steppe kan trekken -zonder een dorp te ontmoeten, is men dikwijls verplicht onder den blooten hemel te -overnachten. -<span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span></p> -<p>Men spoort dan eene plek op, die van genoemde lastige planten vrij is; het rijdier -wordt van zijn last ontheven en vastgebonden; eene eenvoudige legerplaats wordt ingericht, -n.l. men spreidt een tapijt op den grond en ontsteekt een groot vuur om de roofdieren -verre te houden. De zon gaat onder, en weinige minuten later heeft de nacht haar donker -kleed over de aarde geworpen; het vuur verlicht de legerplaats en hare omgeving. Plotseling -wordt het van verre en nabij zeer levendig. Aangelokt door het stralend vuur loopt -en kruipt alles daarnaar toe, een voor een, bij tweeën, bij tienen, bij honderden. -Eerst laten zich reusachtige spinnen zien, die met haar acht uitgespreide pooten evenveel -plaats innemen als een man met zijn hand kan beslaan; onmiddellijk daarop, soms op -hetzelfde oogenblik als de spinnen, komen de schorpioenen aanloopen. Driftig rennen -beide diersoorten op het vuur af, over tapijt en dek heen, tusschen de schotels van -den eenvoudigen avondmaaltijd door, keeren, door het heete vuur genoodzaakt, weer -terug, laten zich nogmaals door de vlam verleiden, en vermeerderen daardoor het akelig -gewemel; want deze spinnen zijn wegens haar zoo niet gevaarlijken dan toch zeer pijnlijken -beet weinig minder te vreezen dan de schorpioenen, en de laatsten zijn elk oogenblik -gereed met hun giftangel verwondingen toe te brengen. Verstoord neemt men zijn toevlucht -tot een tweede, niet minder nuttig werktuig, dat op raad van den kundigen gids werd -meêgenomen, n.l. eene langpootige vuurtang, pakt daarmede zooveel dezer ongenoode -gasten als men maar machtig kan worden, en werpt ze boosaardig in het knetterende -vuur. Dank zij de vereenigde pogingen van alle reisgenooten, zeer spoedig heeft het -meerendeel van het helsche gebroed zijn dood in de vlammen gevonden; de aankomelingen -worden minder talrijk en ook deze worden even onbarmhartig als de vorigen in ’t vuur -geworpen; men herleeft—maar te vroeg! -</p> -<p>Nogmaals naderen nieuwe en nog guurder gasten het vuur: vergiftige slangen, die evenals -de spinnen en schorpioenen door het vuur gelokt worden. De natuuronderzoeker herkent -in hen, althans in de soort, die het talrijkst is, hoogst belangrijke dieren, die -ten zeerste zijn aandacht trekken; want het is de zandkleurige hoornadder, de beroemde, -liever misschien, de beruchte „Cerastes” der ouden, de op vele Egyptische monumenten -afgebeelde „Fi,” dezelfde giftslang, door wier beet Cleopatra zich doodde; de vermoeide -reiziger wenscht dit dier evenwel in den diepsten afgrond der hel. -<span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span></p> -<p>Het gansche leger staat op zoodra de naam dier slang door den een of anderen reiziger -wordt uitgesproken; ieder grijpt, en nu veel spoediger en angstiger dan straks, zijne -tang, sluipt, zoodra hij het ondier in ’t gezicht krijgt, voorzichtig er op af, pakt -het van achter in den nek, knijpt de tang stevig dicht, zoodat de slang niet kan ontsnappen, -werpt haar midden in ’t flikkerende vuur en bespiedt met boosaardige vreugde haar -dood. -</p> -<p>Er zijn plaatsen in de steppe, waar de slangen iemand in stille wanhoop brengen. Daar -de kleur dezer wezens volkomen gelijk is aan die van het zand, en zij tevens de gewoonte -hebben zich des daags, of wanneer zij slapen, geheel onder het zand te begraven, terwijl -alleen de beide kleine, boven op den kop staande voelhoorns daaruit steken, zoo valt -het moeilijk deze dieren op te sporen; de nacht is evenwel ternauwernood aangebroken, -of de slangen komen weêr te voorschijn; zij trekken op het schijnsel des vuurs af -en kronkelen en sissen om den armen reiziger heen. Soms dagen zij in massa’s op, om -hem tot middernacht uit den slaap te houden; alle individuen, die zich in de nabijheid -der legerplaats ophielden, of op hunne nachtelijke excursies deze nabij kwamen, schijnen -op het vuur af te gaan. En wanneer men eindelijk, afgemat en slaapdronken de tang -uit de hand en zichzelf ter ruste heeft gelegd, dan is men er nog niet van verzekerd, -dat er in den nanacht nog niet enkelen over ons heen zullen kruipen; en dat zulks -wel eens gebeurt blijkt o.a. daaruit, dat men des morgens bij het oprollen van het -tapijt dikwijls een of meer dier gedrochten in de plooien vindt gewikkeld; ijlings -nemen zij dan evenwel de vlucht en begraven zich in het zand. Hier, in deze steppe, -heb ik de ervaring opgedaan, dat op weinig uitzonderingen na, de vergiftige slangen -nachtdieren zijn; zulks is ten minste het geval met alle adders en groefadders. -</p> -<p>De opgenoemde dieren zijn niet de eenige steppenbewoners, die den mensch overlast -veroorzaken. Zoo is er b.v. een klein diertje, dat wel is waar volstrekt niet levensgevaarlijk -is, maar dat toch onnoemelijk veel schade kan toebrengen aan de bezittingen der menschen, -die de steppe bewonen of deze doortrekken; ik bedoel de termiet. Dit insect gelijkt -zeer veel op eene mier; in weerwil van zijn geringe lichaamsgrootte richt het meer -schade aan dan de sprinkhaan, ofschoon ook de verschijning van dit vraatzuchtig beest -nog heden ten dage een ware plaag kan genoemd worden. Eene kudde olifanten is zelfs -nog minder te duchten. -<span class="pageNum" id="pb132">[<a href="#pb132">132</a>]</span></p> -<p>De termieten zijn alomtegenwoordig; zij vernielen alles. Wat het plantenrijk oplevert -verdwijnt onder haar scherpe kaken, wat de kunstvlijt der menschen opbouwt, wordt -onmeêdoogenloos vernield. Hoog boven het gras der steppe verheft zich de kegelvormige, -uit aarde gebouwde woning; overal in het rond, op den grond en op de boomen ziet men -hun gangen, loopgraven en verbindingswegen. Het is in den nacht of als het duister -is, dat zij hun verwoestenden arbeid aanvangen en voltooien. -</p> -<p>Het eerste werk der termiet bestaat daarin, dat zij de voorwerpen omgeeft met een -laag aarde, die elken lichtstraal afsluit en nu gaat zij aan den arbeid, welks einddoel -door dit ééne woord „vernietiging” kan worden weêrgegeven. Op den grond liggende of -tegen aardwallen hangende voorwerpen zijn het meest aan gevaar blootgesteld. Een onnadenkend -reiziger, door de hitte gekweld, legt een of ander kleedingstuk naast zich op den -grond, die hem tot rustplaats strekt; den volgenden morgen vindt hij dit terug als -een met tallooze gaatjes doorboorde zeef,—onbruikbaar gemaakt, vernield; een nog niet -met de omstandigheden vertrouwd natuuronderzoeker sluit zijne zoo moeilijk verkregen -schatten in eene kist, maar verzuimt deze op steenen of andere voorwerpen te plaatsen, -die den bodem der kist van den grond verwijderd houden; hij ziet zich binnen weinige -dagen van zijn verzameling beroofd; een jager hangt zijn geweer aan een leemen muur; -hij bemerkt tot zijn verdriet, dat de vernielzieke insecten in korten tijd in kolf -en loop loopgraven hebben aangelegd; in den kolf zelf zijn ze reeds tot diepe groeven -geworden. Elke boom, dien de termieten tot doelwit kozen, is onherroepelijk verloren; -de daken der woningen zijn aan vernietiging prijsgegeven, zoodra de termieten zich -daarin hebben genesteld. Van den grond tot de hoogste takken bouwen zij hare gangen; -stam, twijgen, alles wordt doorboord, zoodat de eerste de beste storm den boom velt -en het losse als een bijenraat er uitziende houtweefsel als kaf in den wind verstrooit; -langs de leemen wanden of het paalwerk der hutten klimt de termiet omhoog, doorboort -het houtwerk en alras valt het geheele gebouw ineen; onder den vastgestampten of geplaveiden -vloer der meer aanzienlijke woningen graaft zij duizendvoudig vertakte gangen en kruipt -nu en dan bij millioentallen hieruit te voorschijn om van stonden aan boven den grond -het werk der vernieling aan te vangen. Op deze en nog veel andere wijzen wordt de -termiet tot een der vreeselijkste plagen van Centraal-Afrika, inzonderheid van de -steppe. -<span class="pageNum" id="pb133">[<a href="#pb133">133</a>]</span></p> -<p>Ware deze niet de schouwplaats ook nog van andere tooneelen, ware zij niet een der -rijkste gebieden, een der dichtst bevolkte en meest bezochte woonplaatsen van Afrika’s -dierenwereld, de natuurkundige zou haar even graag mijden als de handelsreiziger, -welke laatste slechts hare afstootende, niet hare aantrekkelijke zijde leert kennen. -</p> -<p>Wie langer in haar verwijlt en haar werkelijk doorzoekt, wordt met de steppe verzoend. -Zij is rijk en vol leven, oneindig rijk, en niet arm gelijk de woestijn; men kan haar -veeleer vergelijken bij een oerwoud, daar ook in haar eene veelsoortige en talrijke -dierenwereld huist, ja zij bij voorkeur <i>die</i> dieren herbergt, welke wij als meer in ’t bijzonder aan Afrika eigen plegen te beschouwen. -Wij willen enkelen vluchtig de revue laten passeeren. -</p> -<p>Tot de merkwaardigste steppendieren behooren ongetwijfeld de visschen, welke zich -in de periodiek uitdrogende rivier- en meerbekkens ophouden. Reeds Aristoteles verhaalt -van visschen, die zich, als het water is verdampt, in het slijk begraven; Seneca drijft -hiermede evenwel den spot en vraagt of men nu voortaan maar niet met houweel en spade -op de vischvangst zal gaan, in plaats van met het net. Aristoteles echter vermeldt -feiten, die boven elke spotternij verheven zijn. -</p> -<p>De in de steppenwateren van Centraal-Afrika levende salamandervisch is een aalvormig -dier, ter lengte van ongeveer een meter, met een lange, in de staartvin overgaande -rugvin, twee smalle ver naar voren ingeplante borstvinnen en twee lange, ver naar -achteren staande buikvinnen; de belangrijkste bijzonderheid, die bij dezen visch valt -op te merken, bestaat daarin, dat hij behalve de gewone kieuwen ook nog longzakken -bezit, die voor de ademhaling zijn ingericht. Dit merkwaardige dubbelwezen tusschen -amphibie en visch houdt zich ook bij hoogen waterstand meer op in het slijk dan in -het vrije water en verbergt zich gaarne in holen, die hij waarschijnlijk zelf uitgraaft. -Daalt de waterspiegel aanmerkelijk, dan woelt hij zich diep in het slijk, rolt zich -zoo dicht mogelijk samen en vormt nu, door zich telkens om te draaien, eene van alle -kanten gesloten en van binnen met slijm bekleede, luchtdichte woning, waarin hij den -winter roerloos doorbrengt. Graaft men zulk een omhulsel voorzichtig uit, en pakt -men dit zorgvuldig in, dan kan men den visch verzenden zonder zijn leven in gevaar -te brengen, ook naar willekeur in het leven terugroepen door hem met zijn woning in -lauw water te leggen. Eerst <span class="pageNum" id="pb134">[<a href="#pb134">134</a>]</span>houdt het dier zich eene poos rustig, evenals ware hij nog slaapdronken; maar reeds -na verloop van een uur is het geheel wakker geworden en eenige dagen later geeft het -blijken van eene ontembare roofzucht. Maanden lang bespeurt men nu geen verandering -in het gedrag van dezen visch, maar is de tijd genaderd, dat hij in Afrika zijn winterslaap -aanvangt, dan maakt hij zich hiertoe eveneens gereed in het water, waarin hij zich -nu bevindt; hij wordt tenminste onrustig en scheidt opvallend veel slijm af. Geeft -men hem daartoe gelegenheid, dan graaft hij zich werkelijk in, en zoo hij dit niet -kan, dan herstelt hij zich allengs van zijn onrust en blijft verder vroolijk in het -water leven. -</p> -<p>Evenals de salamandervisch verduren ook de meervallen den winter der steppe, en evenals -deze beide dieren graven alle daar levende amphibieën, ja zelfs sommige reptielen, -vooral waterschildpadden en krokodillen, zich in het slijk in, om slapend het eind -van den winter af te wachten, en zoo het ongunstige jaargetijde het hoofd te bieden. -Alle op het land levende reptielen daarentegen zijn gedurende den gloeienden winter -het dartelst en dragen er alzoo niet weinig toe bij om de dorre steppe te verlevendigen; -zij bewonen deze toch in ontzagwekkende aantallen. Behalve de adders, waarover ik -reeds sprak, treedt nog eene andere vergiftige slang in de steppe op, n.l. de Aspis-, -spuw- of Ureusslang, een der meest gevaarlijke kruipende dieren. -</p> -<p>Deze slang, die nog meer beroemd, liever berucht is dan de hoornadder, is dezelfde, -van welke Mozes zich bediende om zijn goocheltoeren voor Farao te verrichten, dezelfde, -die de hedendaagsche slangenbezweerders nog gebruiken; dezelfde, wier gouden beeld -de oude Egyptische koningen, als zinnebeeld des alvermogens, als diadeem op het hoofd -droegen; dezelfde, waarvan zij zich als straf en wraakmiddel bedienden voor misdadigers -en vijanden; dezelfde, van welke de oude geschiedschrijvers ons gruwelijke, maar soms -zeer ware geschiedenissen opdisschen. In tegenstelling met andere slangen is zij over -dag zeer lustig, en als zij niet getergd wordt zeer onschuldig; bewegelijk, toornig -en moedig, vereenigt de aspis alle eigenschappen in zich, die eene giftslang gevaarlijk -maken. Haar kleur, die van zand en verwelkt gras, maakt haar onzichtbaar en zoo schuifelt -zij dikwijls akelig schielijk door het graswoud; zich bewust van haar vreeselijk wapen, -stelt zij zich in aanvallende houding, zoodra zij zich bedreigd waant. <span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span>Het voorste vijfde of zesde deel des lichaams richt zich op, de halsribben worden -uitgebreid en zoo wordt er een schild gevormd, boven hetwelk de kleine kop met de -levendige, bijna fonkelende oogen te voorschijn treedt; zij richt de laatste strak -op haar vijand en maakt zich gereed tot den bliksemsnel uitgevoerden en bijna altijd -doodelijken beet;—het is een schoon, maar ijzingwekkend schoon tafereel, dat mensch -en dier met bewondering, maar tevens met ontzetting vervult. -</p> -<p>Men beweert algemeen, dat zij ook dan nog gevaarlijk kan worden, wanneer zij niet -bijt, maar enkel haar vergif op den aanvaller uitspuwt, en inderdaad haar sterk ontwikkelde -giftklieren scheiden het helsche sap in zulk eene ontzettende hoeveelheid af, dat -het in groote druppels aan het eind van het kanaal harer doorboorde gifthaken te voorschijn -treedt. Geen wonder, dat inboorlingen en westerlingen haar veel meer schuwen en vreezen -dan de trage hoornadder, die ons des nachts in ons leger opzoekt; verklaarbaar, dat -de steppenbewoners onnadenkend op iedere, zelfs de onschuldigste slang het geweer -afvuren, die hun onder de oogen komt; begrijpelijk, dat eindelijk elk geritsel in -het gras of in het loof een plotselingen schrik, althans vermeerderde oplettendheid, -opwekt. Zulk een geritsel hoort men echter elk oogenblik in de steppe, daar andere -slangen, van de hiëroglyphen-slang af, een zes meter lange reuzenslang, tot kleine -onschuldige ringslangetjes toe, er niet minder talrijk zijn dan de aspis, terwijl -nog bovendien een talloos heer van hagedissen van allerlei soort overal te vinden -is. Wie de slangen vreest, kan door de hagedissen met de klasse der reptielen verzoend -worden; want aantrekkelijker verschijningen dan deze vlugge en schitterend gekleurde -schepsels weet de steppe niet aan te wijzen. Over den grond snellen zij daarheen, -tegen de takken van struiken en boomen klauteren zij omhoog, van de termietenheuvels -zoowel als van de woningen kijken zij omlaag, en zelfs onder het zand banen zij zich -een weg. Sommige soorten wedijveren in kleurenpracht en glans met de kolibries; anderen -streelen het oog door de vlugheid en sierlijkheid hunner bewegingen; weer anderen -boeien door haar zonderlinge gedaante. Zelfs nadat de zon, in wier stralen zij zich -zoo gaarne koesteren, is ondergegaan en het meerendeel dezer bewegelijke diertjes -de rust heeft gezocht, wordt de waarnemer nog door hen beziggehouden; want met het -begin van den nacht komen de gekko’s opdagen, die des daags stil en rustig tegen de -boomstammen en staken zaten gekleefd; zij laten luid en welklinkend hun geroep hooren, -waaraan de naam is ontleend, om, zonder <span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span>daarbij de minste vrees voor de menschen aan den dag te leggen, van nu af zich aan -de jacht te wijden. Het volksgeloof stelde de gekko’s oudtijds voor als zeer vergiftige -dieren, en ook nu nog spookt dit vooroordeel in de hersens van vele onverstandige -lieden. Het zijn nachtdieren en als zoodanig zijn zij anders gevormd dan die, welke -over dag bedrijvig zijn; inzonderheid zijn zij gekenmerkt door de verbreede, kussenvormige, -aan den onderkant met dicht aaneengeschaarde blaadjes voorziene voetzolen, die als -zuignapjes werken en bij het klimmen de uitstekendste diensten bewijzen. Hierin meende -men giftklieren te zien, hoe ongerijmd deze opvatting ook al dadelijk mocht schijnen. -Neen, de gekko’s zijn zoowel aantrekkelijke als geheel ongevaarlijke wezentjes, die -binnen korten tijd zich de liefde verwerven van iederen onbevangen waarnemer. Huisdieren -in den besten zin des woords, dewijl zij vlijtig en met goed gevolg de vervolging -op zich nemen van allerlei lastig ongedierte, verlevendigen zij in den nacht elken -hoek der uit leem of stroo gebouwde woning; zij klouteren met nimmer falende zekerheid, -geholpen door hunne bladvormige voetplaatjes, overal zich vasthechtende, zoowel met -den kop naar beneden als met den kop naar boven, langs horizontale en loodrechte muren; -zij schijnen er vermaak in te vinden elkander te plagen en na te zetten, en verlustigen -den mensch nog bovendien door hunne melodieuze stem. Kortom, zij doen nut en schenken -genot—welk verstandig mensch zou dus niet van hen houden? -</p> -<p>Toch—ook de gekko’s zijn en blijven kruipende dieren, en deelen als zoodanig in den -vloek en afkeer van den mensch, en voorzeker! met de licht zwevende vogels zijn zij -niet te vergelijken. En daarom mag men zeggen, dat eigenlijk de laatstgenoemden alleen -den mensch, die in de steppe toeft, vroolijk tegemoet snellen en hem met de zooeven -beschouwde dieren verzoent. -</p> -<p>De vogelenwereld der steppe is even rijk aan soorten als aan individuen. Waar men -zich ook moge bevinden, vogels ontbreken nergens. -</p> -<p>Uit het dichtste halmenbosch laat zich het luid geroep van enkele trapganzen hooren; -uit het struikgewas aan de oevers der waterbekkens het trompetgeluid van parelhoen -of frankolijn; uit de boomen klinkt het gekir en gelach der duiven, het hameren der -spechten, de volle loktonen van den baardvogel, het eenvoudig gezang der wevervogels -en van sommige lijstersoorten; op uitstekende boomtakken of dergelijke voor uitkijk -geschikte voorwerpen, zitten, loerende op eene <span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span>prooi, slangen-buizerden, zingsperwers, Duitsche papegaaien, drongo’s en bijeneters; -de secretarisvogel—door de inboorlingen noodlotsvogel genoemd—loopt in het halmenwoud -of zweeft daarboven; in het luchtruim spelen de zwaluwen en andere vliegenjagers, -nog hooger zweven arenden en gieren. Geen plaatsje is onbewoond, geen plekje onbezet, -en wanneer in Europa de winter zijn intocht houdt, zendt hij nog een aantal onzer -vogels, zooals torenvalken en wouwen, worgers en Duitsche papegaaien, kwartels en -ooievaars en vele anderen naar de steppe, die hun gedurende het bange en arme jaargetijde -een gastvrije schuilplaats verleent. -</p> -<div class="figure p137width"><img src="images/p137.jpg" alt="SEKRETARIS EN UREUS-SLANG." width="643" height="675"><p class="figureHead">SEKRETARIS EN UREUS-SLANG.</p> -</div><p> -</p> -<p>Karakteristiek voor de steppe zijn weinige daar levende vogels, en <span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>haar stempel is op bijna geen enkele zoo scherp en beteekenisvol afgedrukt, dat men -er een als steppenvogel in den waren zin zou mogen beschouwen, gelijk zulks bij alle -woestijnvogels wel het geval is. Desniettemin merkt de aandachtige waarnemer op, dat -toch ook de steppenvogels tot in zekere mate het gelaat hunner woonplaats weêrspiegelen. -Den secretaris, een grooten roofvogel van het voorkomen eens kraanvogels, den slangensperwer, -een in een rijk, mollig, grootvederig gewaad gehulden, langzaam en traag vliegenden -havik, een stroogelen geitenmelker, alsmede een wiens vleugels in pronkveêren zijn -veranderd, een parel- of frankolijnhoen, een trap, of eindelijk den struisvogel is -het wel aan te zien, dat zij in de steppe thuis behooren, en daarin hun waar verblijf -vinden. De steppe is, wel is waar, geenszins kleurenrijker dan de woestijn, maar geeft -toch oneindig meer bedekking en kan dus ook vrijer teekenen. Nochtans bevindt men, -dat ook hier voornamelijk twee kleuren domineeren, een lichter of donkerder stroogeel -en een moeilijk te omschrijven staalgrijs, welke beide kleuren zoowel de veêren van -de roofvogels als die der hoenders versieren, zonder dat daarom alle andere, donkere, -of meer levendige en zelfs heldere kleuren buitengesloten zijn. De meerdere vrijheid -in kleur en teekening valt m. i. opmerkelijk genoeg ook bij zulke vogels in ’t oog, -wier geslacht of familieleden uitsluitend in de steppe thuis behooren. -</p> -<p>Wil men, met het doel daardoor het gebied zelf te kenschetsen, enkele steppenvogels -meer uitvoerig beschrijven, dan wordt de keuze moeilijk, omdat bijna iedere vogel -eene meer bijzondere vermelding waard is. De mij toegestane ruimte legt mij beperking -op, weshalve het voldoende zij, wanneer ik als voorbeelden neem een bewoner der hoogere -luchtlagen, een grondbewoner en een nachtvogel; deze zullen den lezer in staat stellen -het beeld, dat hij zich reeds van de steppe heeft gevormd, nog iets vollediger te -maken. -</p> -<p>Wie langen tijd in de steppe heeft verwijld, moet meermalen een grooten roofvogel -hebben opgemerkt, die in zijn vlucht ten zeerste afwijkt van iederen anderen gewiekten -roover, vooral door den prachtig golvenden buitenrand der lange en spitse vleugels, -den ongemeen korten staart en de alles overtreffende snelheid. Hoog in de lucht vliegt, -zweeft, zwemt, tuimelt, goochelt, danst en buitelt deze vogel, die de grootte bereikt -van een adelaar; nu eens breidt hij zijne vleugels wijd uit, om ze minuten achtereen -roerloos in dezelfde houding te laten, dan weder slaat hij ze met kracht tegen elkaar, -om ze straks te draaien en te wenden, <span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>of ze zoo aan te trekken, dat hij naar de laagte dreigt te storten; maar hij heeft -ze reeds weêr even krachtig gebogen, en weinige minuten later hebben de hoogste luchtlagen -hem wederom opgenomen. -</p> -<p>Nadert hij den grond, dan vallen de scherp tegen elkander afstekende kleuren van den -fluweelzwarten kop, van hals, borst en buik, de zilverwitte onderzijde der vleugels -en van den licht kastanjebruinen staart duidelijk in het oog; buitelt hij, dan ziet -men de heldere, met die van den staart overeenkomende kleur van den rug, alsmede een -lichte streep over de vleugels; nadert hij nog meer, dan blinken ons de koraalroode -snavel en de eveneens gekleurde teugels en pooten tegen. Vraagt men een trekkenden -herder, die gewoon is de dierlijke bevolking der steppe opmerkzaam gade te slaan, -naar dezen zoo merkwaardigen, meestal eenzaam rondzwervenden roofvogel, dan hoort -men uit zijn mond het volgende zinrijke, beteekenisvolle sprookje: -</p> -<p>„De genade des Albarmhartigen verleende aan dezen vogel de rijkste gaven, bovenal -hooge wijsheid. Want hij is een heelmeester onder de vogelen des hemels, der ziekten -kundig, door welke de schepselen van den Alformeerder gekweld worden, en een kenner -van kruiden en wortels, die genezing brengen. Uit ver afgelegen landen ziet gij hem -de wortels aandragen, maar tevergeefs poogt gij te doorgronden werwaarts hij geroepen -werd om met die kruiden de zieken te genezen. De uitwerking zijner middelen is onfeilbaar; -hun gebruik schenkt het leven, en wie ze versmaadt is eene prooi des doods. Zij zijn -als de hebjab, door de hand van Gods gezant geschreven, een gebod Mohammeds, wiens -naam geprezen zij. Het is den arme voor ’t aangezicht des Heeren, den zone Adams niet -verboden zich van die geneeskrachtige kruiden te bedienen. Ziet toe waar de arts-adelaar -zijn huis bouwt, neem u in acht zijn eieren aan te raken, wacht totdat uit de veêren -zijner kinderen geen bloed meer vloeit; ga dan heen en bezoek de woning des adelaars -en wond een zijner kinderen. Dan zult gij zien, dat de vader naar het oosten vliegt, -daarhenen, waar gij uw aangezicht naar toe keert in het gebed. Wacht zonder morren -en geduldig tot hij terugkeert. Hij zal verschijnen met een wortel in zijn handen; -verschrik hem, opdat hij dien u late en maak er u zonder vrees meester van, want hij -komt van den Heer, in wiens handen het leven is, en geen tooverij rust er op. Ga dan -heen en genees uwe zieken; zij zullen allen genezen, indien het de wil is van den -Albarmhartigen.” -</p> -<p>De vogel, die deze dichterlijke bloesems opwekte, is de goochelaar, <span class="pageNum" id="pb140">[<a href="#pb140">140</a>]</span>gelijk wij, de „hemelaap” gelijk de Abessyniërs hem noemen; het is een slangenarend; -de wortels, die het sprookje hem laat aandragen, zijn de slangen, die hij vangt. Zeer -zelden ziet men hem rusten; gewoonlijk vliegt hij op de geschilderde wijze rond tot -eene door hem gespeurde slang hem drijft bruisend omlaag te schieten en den strijd -met deze aan te vangen. Evenals alle slangendoodende roofvogels door de dikke hoornbekleeding -zijner pooten en zijn dicht gevederte tegen de gifttanden genoegzaam beschut, deinst -hij zelfs voor de gevaarlijkste soorten niet terug en wordt zoo tot een weldoener -der steppe. Evenwel, niet zijn werkzaamheid in dit opzicht, maar alleen zijn meesterlijke -vlucht, vestigde zijn roem onder alle volken zijner woonplaats. -</p> -<p>De scherpste tegenstelling met den goochelaar vormt de aan den grond geketende struisvogel. -Ook deze is de held geworden van een Arabisch sprookje, ofschoon niet om hem te verheerlijken, -integendeel, om hem tot in het stof te verlagen. Dat sprookje bericht van den struis, -dat deze eens uit hoogmoed naar de zon wilde vliegen en toen jammerlijk verbrand werd, -zoodat hij in zijn tegenwoordigen toestand naar beneden viel. -</p> -<p>Voor ons biedt het leven van dezen vogel veel wat de aandacht waard is, en te meer -dewijl nog steeds zooveel onjuiste voorstellingen omtrent den struis worden gekoesterd. -</p> -<p>Ofschoon hij niet geheel ontbreekt in de begroeide laagvlakten van de Afrikaansche -en West-Aziatische woestijnen, komt echter de struisvogel meer bepaald en in grooter -getale voor in de aan voedsel rijke steppe. Bijna elken dag kruist men hier zijn duidelijke, -karakteristieke voetstappen; den vogel zelven aanschouwt men evenwel zelden. Hij is -hoog genoeg om over het graswoud heen te zien; scherp van gezicht en schuw, onttrekt -hij zich dientengevolge aan het oog der menschen. Gelukt het, hem uit de verte gade -te slaan, dan merkt men dat hij, althans buiten den broedtijd, van een gemakkelijk -leven houdt. In den vroegen morgen en in de schemering weiden de struisvogels bij -troepen; tegen den middag liggen allen rustig op den grond, om zich te wijden aan -het werk der spijsvertering, of zij gaan drinken, of nemen een bad, soms zelfs in -de zee; later op den dag amuseeren zij zich met vreemdsoortige dansen, springen als -zinneloos in een kring rond en klapwieken daarbij met de vleugelveêren, alsof zij -zich in ’t vliegen wilden oefenen; tegen zonsondergang begeven zij zich ter ruste, -zonder evenwel ook nu nog hunne veiligheid uit het oog te verliezen. Worden <span class="pageNum" id="pb141">[<a href="#pb141">141</a>]</span>zij door een gevaarlijken vijand bedreigd, dan rennen ze in woeste vaart weg en laten -dezen spoedig verre achter zich; sluipt een zwakker roofdier hen na, dan vellen zij -dit met hun krachtige pooten ter aarde. Zoo vliedt hun leven bijna wolkenloos daarheen—althans, -indien het hun niet aan voedsel ontbreekt. Voedsel toch hebben zij in groote hoeveelheid -noodig. Men staat versteld over hunne vraatzucht en niet minder over de verduwingskracht -der struisenmaag, die de veelsoortigste dingen in massa’s opneemt en, òf deze verteert, -òf er in elk geval geen nadeel van ondervindt. Al wat eene plant oplevert, van den -wortel tot de vrucht slokt deze spreekwoordelijk geworden maag in; al wat van kleinere -dieren, zoowel gewervelden als ongewervelden bemachtigd kan worden, niet minder. Nog -is hem dit niet genoeg. De struis verzwelgt al, wat verzwelgbaar is, steenen van een -half kilo zwaarte, in gevangenschap stukken tichelsteen, werk, lompen, messen, sleutels -en sleutelringen, spijkers, glasscherven en glassplinters, looden kogels, bellen en -vele zaken meer; het is wel gebeurd, dat hij zich te goed deed aan ongebluschte kalk -en daardoor zijn eigen moordenaar werd. Men vond eens in de maag van een in gevangenschap -gestorven struisvogel de veelsoortigste voorwerpen tot een totaal gewicht van vier -en een kwart kilogram. De vratige vogel eet in den hoenderhof jonge eenden en kippen -op, net of het oesters waren, krabt de kalk van de muren om met die stukken zijn maag -te vullen; in één woord, hij spaart en verschoont niets, wat maar verzwelgbaar en -niet nagel- en muurvast is. In overeenstemming met de door hem verbruikte hoeveelheid -voedsel, die overigens in geen wanverhouding staat tot zijn lichaamsgrootte en bewegelijkheid, -is ook zijn dorst, en dientengevolge zijn verblijf gebonden, niet alleen aan plaatsen -alwaar voedingsplanten voor hem aanwezig zijn, maar ook aan wateren of althans bronnen. -Drogen deze uit, dan is de struisvogel genoodzaakt weg te trekken en in zoodanige -gevallen kan hij soms groote afstanden afleggen. -</p> -<p>Is het voorjaar gekomen, dan ontwaakt de liefde in het hart van den struisvogel, en -nu ondergaat zijn levenswijze groote veranderingen. De kudden lossen zich op in kleinere -troepen en de volwassen mannetjes beginnen langdurige gevechten om het bezit der wijfjes. -In hoogen graad opgewekt, wat uitwendig zichtbaar is aan den levendig rood gekleurden -hals en aan de eveneens roode pooten, plaatsen twee mededingers zich tegenover elkaar, -klepperen met de vleugels, zoodat de volle pracht der uitgerafelde, witte slagpennen -zichtbaar wordt; <span class="pageNum" id="pb142">[<a href="#pb142">142</a>]</span>zij bewegen daarbij den hals op een moeilijk te beschrijven wijze, daar zij dit lichaamsdeel -nu eens naar voren, dan naar de zijden wenden, draaien of buigen; zij stooten diepe -en schorre tonen uit, die nu eens aan het dof gerommel van den donder, dan weder aan -het gebrul van den leeuw doen denken, kijken elkaar strak aan, laten zich op den voetwortel -neêr en bewegen in deze houding hals en vleugels nog schielijker en aanhoudender dan -straks, springen weder op, rennen nogmaals op elkander los; eindelijk, terwijl zij -elkaar voorbijsnellen, tracht ieder zijn mededinger door een forschen slag met den -poot te kwetsen, om als de aanval gelukte, met den scherpkantigen nagel van den eenen -teen diepe en lange wonden in lijf en pooten te slaan. De overwinnaar handelt met -het in den strijd verkregen wijfje of met de wijfjes niet veel beter; hij mishandelt -deze gewoonlijk op het erbarmelijkst, zoowel door zijn tyrannie als door lichamelijke -tuchtiging. Of het mannetje één of meer wijfjes houdt is nog niet uitgemaakt; wel -mag men voor waar aannemen, dat vele wijfjes vaak haar eieren in een en hetzelfde -nest leggen, en men heeft ook opgemerkt, dat niet het wijfje, maar voornamelijk het -mannetje de eieren bebroedt, alsmede de verzorging en opvoeding op zich neemt van -de na 8 weken uitgekomen jongen. Zoowel in ’t een als ’t ander wordt het daarbij gewis -door het wijfje geholpen, maar de hoofdarbeid valt den man ten deel, en bij de verzorging -der jongen legt deze dan ook de meeste vlijt en angst aan den dag. De struisvogelkuikens, -die bij het uitkomen reeds zoo groot zijn als een matige kip, verschijnen in een bijzonder -gewaad op deze wereld, een gewaad, dat eer doet denken aan de stijve haren van een -zoogdier dan aan het donskleed van de vogels. Daar zij reeds den eersten levensdag -de vraatzucht, aan hun geslacht eigen, openbaren, groeien zij zeer snel, wisselen -na 2 à 3 maanden van veêren, om nu een gewaad aan te trekken, dat het meest gelijkt -op dat der wijfjes; maar er moeten nog ten minste drie jaren verloopen alvorens zij -volwassen zijn en geschikt geworden ter voortplanting. -</p> -<p>Dit is, zeer beknopt weêrgegeven, het voornaamste uit de levensgeschiedenis van den -reuzenvogel der steppe; alle daarmede in strijd zijnde verhalen noem ik fabelen. -</p> -<p>De nachtvogel eindelijk, over wien ik enkele woorden wensch in ’t midden te brengen, -is de nachtzwaluw of geitenmelker, wiens geslacht ook bij ons te lande door ééne soort -wordt vertegenwoordigd, maar die juist in de steppe in verschillende en deels zeer -verschillend geteekende <span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span>soorten optreedt. Met het verschijnen der eerste ster aan den nachtelijken hemel beginnen -deze gemoedelijkste en lieftalligste aller nachtvogels hun bedrijvig leven. Over dag -is het zeer toevallig als men er een ontdekt, en dan zou men moeilijk gissen, dat -deze vogel in zulk een hooge mate het vermogen bezit om werkelijk leven aan de steppe -bij te zetten; wanneer evenwel de nacht aanbreekt, dan is zekerlijk althans één hunner -in de nabijheid. Evenals de schorpioenen en adders door het legervuur gelokt, verschijnt -ook de vlugge vlieger in de nabijheid der rustenden, beschrijft een aantal kringen -om vuur en legerplaats, gaat bij tijd en wijle dicht daarbij zitten en draagt dan -eenige strophen voor uit zijne nocturne, welk gezang aan het spinnen der kat doet -denken, verdwijnt in het schemerdonker om ettelijke minuten later opnieuw zijn opwachting -te maken, en zoo gaat het voort tot de morgen is aangebroken. Vooral ééne soort dezer -familie is aantrekkelijk: de vlaggennachtzwaluw, de „viervleugelvogel” der steppenbewoners. -Zijn tooisel bestaat in een paar tusschen de groote en kleine slagpennen uitstekende, -bijna een halven meter lange, tot dicht bij de spits naakte, maar hier met eene vlag -voorziene <span class="corr" id="xd31e1653" title="Bron: veeren">veêren</span>, die alle andere pennen in lengte ver overtreffen. Wanneer deze vogel zijne kringen -in de lucht beschrijft, dan waant men eene spookgestalte te zien. Het heeft er veel -van alsof hij door een tweeden, kleineren vogel achtervolgd wordt, of alsof hij zich -in twee of drie vogels kon verdeelen, of eindelijk, alsof hij inderdaad vier vleugels -bezat. Maar ook deze nachtzwaluw verloochent de lieftalligheid van zijn geslacht niet -en wordt eene vriendelijke verschijning, evengoed als de andere leden zijner familie, -die menige, anders vrij ongezellige steppennacht op vertrouwelijke wijze weten te -verkorten. -</p> -<p>Rijk in soorten en vormen is ook de klasse der zoogdieren, die de steppen bewonen. -Haar plantenrijkdom onderhoudt niet alleen talrijke kudden antilopen, die meer in -’t bijzonder als karakterdieren der steppe mogen beschouwd worden, maar tevens bevinden -zich hier wilde buffels, wilde zwijnen, zebra’s, wilde ezels, olifanten, neushoorndieren, -alsmede de serafe, door ons „giraffe” genoemd; verder een talrijk heer van knaagdieren, -die wij nog maar in grove omtrekken kennen. -</p> -<p>Deze talrijke plantenetende bevolking wordt in evenwicht gehouden door verschillende -in de steppe levende roofdieren; laatstgenoemden strekken der steppe zelf tot voordeel, -want zonder dit tegenwicht zouden de herkauwers en knaagdieren zich zoo schrikbarend -vermenigvuldigen, <span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span>dat de geheele plantenvoorraad van dit gebied niet toereikend zou blijken om allen -te voeden. De eenvormigheid der Noord-Afrikaansche steppe, en haar, ofschoon niet -overvloedige, toch betrekkelijk vrij groote rijkdom aan staande en stroomende wateren -is oorzaak, dat men er niet zulke scholen antilopen ziet als in de karroe van Zuid-Afrika; -in vergoeding hiervoor ontmoet men den slanken herkauwer met zijn fraaie oogen overal, -òf alleen, òf in kleine troepjes, òf in grootere kudden; men ziet ze des winters nagenoeg -op dezelfde plaatsen als in den zomer. Wilde paarden en wilde ezels daarentegen houden -zich slechts op de kale hoogten op; de serafe bewoont uitsluitend de ijle, de neushoorn -wederom bijna alleen de dichtste wouden; de olifant vermijdt enkele uitgestrekte gebieden -gansch en al, terwijl de kwaadaardige buffels aan de moerassige laagvlakten schijnen -gebonden te zijn. De leeuw is niet minder een metgezel der laatstgenoemde dieren als -van de tamme leden dier familie, terwijl daarentegen de listige panter en de vlugge -en onvermoeide jachttijger meer het spoor der kleinere antilopen volgen; jakhalzen -en steppenwolven jagen voornamelijk op hazen, de vossen, civetten en stinkdieren het -liefst op kleine knaagdieren en zulke vogels, die op den grond verblijf houden. -</p> -<div class="figure p144width"><img src="images/p144.jpg" alt="SABELMARTER EN HAZELHOENDERS." width="720" height="496"><p class="figureHead">SABELMARTER EN HAZELHOENDERS.</p> -</div><p> -</p> -<p>Wanneer ik er toe overga uit den rijken voorraad der zoogdieren, die de steppe bewonen, -enkele uit te kiezen, om deze eenigszins nader te bespreken, dan moet ik aan de verleiding -<span class="corr" id="xd31e1666" title="Bron: weerstand">weêrstand</span> bieden, die mij zou kunnen verlokken den leeuw of den jachttijger, den hyena of den -honigdas, den zebra of het wilde paard, den serafe of den buffel, den olifant of het -neushoorndier daarvoor te nemen, omdat er andere dieren zijn, die mij, als meer karakteristiek -voor het steppengebied, belangrijker voorkomen. Tot dezen reken ik in de eerste plaats -het aard- en het schubdier—de plaatsvervangers in de oude wereld van de in Amerika -talrijker vertegenwoordigde orde der Tandeloozen, zoogdieren, wier eigenlijke bloeitijd -reeds vele eeuwen achter ons ligt. Beide dieren zijn, althans in Noord-Afrika, aan -de steppe gebonden; want slechts daar vinden zij overvloed van termieten en hun gewone -voedsel. Evenals alle miereneters brengen zij den dag als een bal ineengerold, slapende -door en wel in holen, die zij zelf graven en wier uitmondingen men zoowel midden op -de groote boomlooze grasvlakten als elders tusschen de spaarzaam daar voorkomende -boomen en struiken aantreft. Eerst nadat de nacht zijn heerschappij begint uit te -oefenen, worden deze dieren levendig; met loggen tred, hompelend en springend, hoofdzakelijk -met <span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>behulp van de krachtige achterste ledematen vooruit komende, terwijl zij steunen op -de kolossale graafnagels der voorste ledematen en den zwaren staart, gaan zij nu op -voedsel uit. Dit laatste bestaat uitsluitend uit allerlei klein gedierte, voornamelijk -uit mierenpoppen, termietenlarven en wormen. Met den neus op den grond, dit lichaamsdeel -voortdurend heen en weêr bewegende, steeds snuffelende, draven zij voort; een toevallig -ontdekte mieren- of termietengang leidt hen naar het hoofdgebouw, waarin zij zonder -moeite een gat voor den langen snuit graven, dien zij daarin steken, om met behulp -hunner tong de hierin uitmondende kanalen der insekten op te sporen; zij steken de -lange, kleverige, wormvormige tong zoo diep mogelijk in een der hoofdgangen, tot genoemd -lichaamsdeel vol termieten of mieren hangt en brengen het daarmede beladen in den -nauwen bek terug, om zich aan de gevangen insekten te vergasten. Deze manier van eten -maakt een jammerlijken indruk, en toch is die tong hier een uitnemend werktuig, evenals -ook de groote graafnagels zulks zijn; beide organen stellen hen in staat zich een -weg door het leven te banen. Oogenschijnlijk zeer hulpbehoevend, zijn zij dit in werkelijkheid -toch niet. Het zwakke schubdier wordt door zijn harnas voldoende beschermd; zelfs -een sabelhouw stuit daarop af. Minder goed verdragen de pooten zulke beleedigingen. -Het aardvarken bezit daarentegen een uitstekend weêrmiddel in zijn nagels en bovendien -kan het met zijn staart zulke harde slagen uitdeelen, dat een niet al te overmachtig -vijand voor hem het veld ruimt. Komt er evenwel eene tegenpartij op hem af, wiens -kracht hij te duchten heeft, en bemerkt hij zulks in tijds, dan graaft hij zich ijlings -een hol; hij werpt al gravende zand en stof in zulk een groote hoeveelheid en met -zooveel kracht achter zich op, dat hij geheel onzichtbaar wordt en in de veilige diepte -is aangeland, alvorens de gevaarlijke vijand tot den aanval gereed was. Slechts tegenover -den mensch en diens alvermogende wapenen is hij niet opgewassen; terwijl hij slaapt, -boort men hem een lange lans door ’t lijf en zoo wordt hij onfeilbaar in zijn eigen -hol gedood, indien slechts het uitmondingskanaal recht en niet al te lang is. Ook -dit voorwereldlijke: dier is bestemd vroeger of later uit de rij der levenden gedelgd -te worden. -</p> -<div class="figure p146width"><img src="images/p146.jpg" alt="Een troep honden achtervolgt een antilope." width="597" height="450"></div><p> -</p> -<p>Onder de roofdieren der steppe heeft een daarin thuis behoorende hond steeds de grootste -aandacht getrokken. Een verbindingslid vormende tusschen hyena en hond, in zooverre -de gedaante en ook tot op zekere hoogte de teekening betreft, is dit dier, de hyenahond, -ook uiterlijk <span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span>eene zeer belangrijke verschijning, en wat zijn doen en wezen betreft, het meest aantrekkelijke -aller roofdieren, die de steppe herbergt. Afgezien van enkele apen, ken ik geen zoogdier, -dat zooveel zelfvertrouwen bezit, of althans schijnt te bezitten, dat zoo overmoedig -is of schijnt, zoo stoutmoedig als deze hond. Voor geen doel schrikt hij terug, voor -zijn aanvallen is geen ander zoogdier ten volle veilig. In talrijke koppels vereenigd, -trekt hij, op buit belust, door de steppe. Vernielend valt hij in de schaapskudden -der kolonisten en trekherders; vast kleeft hij aan de verzenen der snelvoetigste antilopen; -onbeschaamd dringt hij op de menschen in; onbevreesd verdrijft hij, wellicht grootendeels -door zijn onstuimig gedrag, zelfs de roofdieren uit het gebied waar hij buit zoekt. -Blaffend, jankend, kermend, achtervolgt een troep dezer honden de sterkste en krachtigste -antilope, terwijl nu en dan dat geluid wordt afgewisseld door heldere, bijna vroolijke -tonen. De antilope vlucht, zoo snel haar krachten dit toelaten; de op moord beluste -honden vervolgen evenwel haar spoor, snijden alle bochten, alle zijwegen af, die de -vervolgde tracht in te slaan, naderen haar steeds meer en meer en nopen haar eindelijk -zich in tegenweer te stellen. Zich bewust van haar kracht en weêrvermogen maakt de -antilope een <span class="pageNum" id="pb147">[<a href="#pb147">147</a>]</span>uitnemend gebruik van haar spits gewei; menige hond stort doodelijk getroffen ter -aarde, maar wie overblijven hangen haar aan hals en lijf en doen een luid gehuil hooren, -wanneer het dier rochelend den adem uitblaast. Zonder zich aan den mensch te storen -overvallen deze honden alle mogelijke huisdieren, verscheuren de kleineren met de -bloedgierigheid eens marters, en verminken de grooteren, die zij niet kunnen bemachtigen; -op hen afgezonden huishonden wachten zij onbevreesd af, wagen er den strijd mede op -leven en dood en werpen hen ten slotte ontzield ter aarde. Getemd, den mensch geheel -onderworpen, eenige generaties na elkander afgericht en opgevoed, zouden zij de uitnemendste -speurhonden kunnen worden, die er bestaan, maar heel gemakkelijk zullen zij zich wel -niet onder het juk laten brengen. Zij gewennen zich aan hun verzorger, leggen zekere -genegenheid, soms zelfs wel liefde voor hem aan den dag, maar op hunne eigenaardige -wijze. Worden zij geroepen, dan staan zij van hun leger op, springen vroolijk op en -neêr, vechten lustig tegen elkander, stormen op hun meester los, springen bij hem -op, trachten hunne uitbundige vreugde door de meest uitgelaten hondengebaren uit te -drukken en weten eindelijk zich niet anders te uiten dan door hun beminden meester -te bijten. Onstuimigheid en een onbedwingbare bijtlust zijn de in ’t oog loopende -karaktertrekken dezer honden. Prikkelbaar zonder voorbeeld, bewegen zij elk lid, trekken -met elken spiervezel, zoodra een of ander voorval hun opmerkzaamheid trekt; de licht -ontvlambare levendigheid van geest, die hun eigen is, neemt het karakter aan van overdreven -dartelheid en ontaardt een oogenblik later in woestheid en roofzucht. Dan bijten zij -in alles, wat hun in den weg komt, zonder oorzaak, maar enkel uit lust tot bijten, -denkelijk ook zonder kwaadaardigheid. Deze honden zijn werkelijk de vreemdsoortigste -schepselen, die de steppe herbergt. -</p> -<p>In die deelen der steppe, welke ik in ’t bijzonder op ’t oog heb, n.l. Kordofan, Sennaar -en Taka, is het leven der genoemde en nog andere steppendieren, afgezien van den invloed -der beide jaargetijden, bij lange na niet aan zulke stoornissen onderhevig als in -het zuiden van Afrika of in de Middel-Aziatische steppen. Voor zulke soorten, die -niet trekken, of die maandenlang in een toestand van schijndood verkeeren, breekt -met den winter ook wel een tijd van ontbering aan, soms wel van groot gebrek, maar -hongersnood of watersnood kennen zij niet. Dientengevolge ontstaat er ook geen behoefte, -om door vertwijfeling <span class="pageNum" id="pb148">[<a href="#pb148">148</a>]</span>gedreven, het armoedige geboorteland te verlaten en heil te zoeken in eene overhaaste -vlucht naar gelukkiger oorden. Ook de dieren der Noord-Afrikaansche steppe trekken -en reizen; maar zij vluchten niet ongeregeld gelijk die soorten, welke andere steppen -bewonen en die hun gebied bij honderdduizendtallen verlaten, wanneer er gevaar dreigt. -Van zulke enorme kudden antilopen, zooals men in het zuiden van Afrika ziet, weet -men hier niet te verhalen. Een en ander werd reeds door mij opgemerkt. Alle gezellig -levende vogels scharen zich bij het naderen van den winter bijeen, en verdeelen zich -weder in troepjes, wanneer de lente haar intocht viert; alle trekvogels gaan en komen -ongeveer terzelfder tijd; zulks geschiedt evenwel regelmatig en altijd op dezelfde -wijze, niet ongeregeld en zonder bepaald doel. -</p> -<p>Eéne mogendheid evenwel blijft er nog over, die ook hier het leven der dieren in gevaar -brengt; het is de macht van het vuur. -</p> -<p>Telken jare, wanneer de donkere wolken in het zuiden en de hieruit schietende bliksemstralen -de komst der lente aankondigen, en op die dagen, wanneer de zuidenwind over de steppe -giert, werpt de trekherder in die streken waar hij huist, den brand in het grasbosch. -Snel en ongestuit grijpen de vlammen om zich heen. Over geheele velden breiden zij -zich uit; rook en walm vormen de voorhoede. Een donkerroode wolk verkondigt des nachts -haar vernielende en toch zegenrijke werking. Niet zelden bereikt de brand het oerwoud; -de vlammen lekken aan de verdorde slingerplanten van den bodem tot aan de toppen der -boomen; zij verschroeien de enkele nog overgebleven bladeren en verkolen den buitenbast -der stammen. Soms, ofschoon minder dikwijls, omslingeren de vlammen geheele dorpen -en werpen haar brandende fakkels in de stroohutten, die in <span class="corr" id="xd31e1687" title="Bron: éen">één</span> oogwenk der vernieling zijn prijs gegeven. -</p> -<p>Alhoewel een steppenbrand, in weerwil van de menigte en gemakkelijk ontvlambare brandstof, -nimmer verderfelijk kan worden voor een man te <span class="corr" id="xd31e1692" title="Bron: paar">paard</span> evenmin voor snelloopende zoogdieren, terwijl hij zelfs met goed gevolg bestreden -kan worden en zulks door het vuur zelf, toch geraakt de geheele dierenwereld door -zulk eene gebeurtenis in groote opgewondenheid. Al wat ademt in het graswoud verlaat -zijn schuilplaats en slaat op de vlucht. Die vlucht wordt een wilde vlucht, daar de -schrik tot nog meer spoed aanzet dan de vlammen zelf. Antilopen, wilde paarden, struisvogels -vliegen sneller dan de stormwind over de vlakte; jachttijger en luipaard volgen, en -mengen zich in de <span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span>kudden der eersten zonder er aan te denken eenig dier aan te vallen; de hyenahond -vergeet zijn moordlust; de leeuw wordt door gelijken schrik bevangen als alle andere -zoogdieren; slechts de holbewoners verbergen zich in hun veilig verblijf en laten -de vuurzee boven hun hoofd woeden, zonder er eenig letsel van te ondervinden. Alle -kruipende en aan den grond gekluisterde dieren daarentegen hebben het zwaar te verantwoorden. -Weinige slangen, zelfs de vlugge hagedissen niet, kunnen aan het vuur ontkomen; schorpioenen, -tarantula’s en duizendpooten worden er zeker door bereikt, of zij vallen ten buit -aan vijanden, die door den brand herwaarts werden gelokt en de vlammen weten te trotseeren. -</p> -<p>Zoodra er in de steppe een rookwolk ten hemel stijgt, die zich meer en meer uitbreidt, -snellen van alle kanten kruipende roofdieren en roofinsekten, vooral echter slangenarenden, -zangsperwers, wouwen, torenvalken, ooievaars, bijeneters en zwaluwen aan, om jacht -te maken op de hagedissen, slangen, schorpioenen, spinnen, kevers en sprinkhanen, -die door het vuur werden opgeschrikt en voor hetzelve vluchten. Onbevreesd loopen -de secretarisvogels en ooievaars dwars voor de vuurlijn; snelwiekige valken, bijeneters -en zwaluwen zweven boven de vlammen en door de rookwolken; een rijke buit valt allen -ten deel. De jacht duurt zoolang als de brand woedt en de brand vindt voedsel zoolang -de storm hem verder draagt; eerst met het sterven van den wind dooven ook de vlammen -uit. -</p> -<p>Zoo zuivert de trekherder zijn weiland van onkruid en ongedierte; op deze wijze maakt -hij het gereed voor een nieuwen plantengroei. Een vruchtbare asch blijft op den bodem -achter; de levenwekkende regen vermengt die asch met de teelaarde, en een nieuw, jeugdig -en krachtig groen ontspruit na het eerste onweder. Dan keeren ook alle gevluchte dieren -weder terug naar de oude woonplaats, om, na den last en de kwellingen van den nu geëindigden -winter en den schrik der jongste dagen, weder volop te genieten van de weelde en de -genoegens des levens. -<span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span></p> -</div> -<div class="footnotes"> -<hr class="fnsep"> -<div class="footnote-body"> -<div class="fndiv" id="xd31e1560"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e1560src">1</a></span> Karroe, inlandsche naam voor deze steppe. <a class="fnarrow" href="#xd31e1560src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> -</div> -</div> -</div> -</div> -<div id="ch6" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e438">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">VI.</h2> -<h2 class="main">HET OERWOUD EN DE DIERENWERELD VAN AFRIKA’S BINNENLAND.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Rijk moge Afrika’s steppe zijn, vooral wanneer men haar vergelijkt met de woestijn, -de weelderige vegetatie der tropen wordt evenwel niet in haar gevonden. Wel oefent -de bezielende kracht des waters er haar gezegenden invloed uit, maar die invloed duurt -te kort dan dat hij ongestoord zou kunnen werken. Met het ophouden van den regen sterft -ook de groeikracht, terwijl de hitte en droogte weder alles vernielen, wat de regen -had voortgebracht. -</p> -<p>Daarom kunnen in de steppe slechts die planten tot ontwikkeling komen, wier leven -binnen weinige weken wordt afgespeeld, niet zulke gewassen, die de eeuwen verduren. -Eenig en alleen in de laagten, die rijk zijn aan nooit verdrogende stroomen en die -zoowel door deze als door den regen gedrenkt worden, alwaar zonnelicht en water, warmte -en vochtigheid gemeenschappelijk werkzaam zijn, ontwikkelt, ontvouwt en bestendigt -zich de feeënrijke volheid der keerkringslanden. Hier groeiden bosschen op, die wat -pracht, majesteit, schoonheid en rijkdom betreft, in niets onderdoen voor de wouden -van de gezegendste landen op lager breedten, oerwouden in den volsten zin des woords, -die zonder toedoen van den mensch ontstaan en vergaan, vergrijzen en zich weêr verjongen, -op den huidigen dag nog alleen zichzelf toebehooren en in staat zijn eene rijke fauna -te onderhouden. -</p> -<p>Uit het zuiden brengen de voorjaarsstormen de van regen zwangere wolken naar die landen -van Afrika, welke ten noorden van den evenaar zijn gelegen; deswege vallen deze wouden -niet terstond den uit het noorden komenden reiziger in ’t oog, maar eerst dan, wanneer -deze van lieverlede, steeds meer en meer naar het zuiden voorwaarts dringt. Hoe meer -men den aequator nadert, hoe scheller het licht wordt van den bliksem, hoe luider -en meer afgebroken de donder ratelt, hoe heviger de regen in stroomen naar beneden -stort, maar ook, hoe <span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span>weelderiger alle planten groeien en hoe vormenrijker de dierenwereld wordt; naarmate -de regentijd spoediger aanvangt en naarmate deze langer duurt, des te grooter en meer -wonderen schept hij. In juiste overeenstemming met de toenemende vochtigheid, verbreedt, -verdicht, verhoogt en dijt het woud. Van af den zoom der rivieren tot diep in het -binnenland strekt zich de heerschappij der plantenwereld uit; geen plekje is meer -ledig, van den dichtbegroeiden grond tot de toppen der hoogste boomen. Boomen, die -elders slechts dwergen schenen, groeien hier op tot reuzen; bekende soorten worden -tot een voedingsbodem voor nog onbekende woekerplanten; daar tusschen streeft eene -nog nooit geziene vegetatie naar omhoog in het licht. Maar ook hier, althans in den -noordelijken zoom van dezen gordel, werken de hitte en droogte van den winter nog -altijd sterk genoeg om de bladerenpracht der boomen voor een tijd haar glans te doen -verliezen en althans de meesten ettelijke weken tot rust te doemen. Te hoorbaarder -klinkt dan ook de wekstem der lente door het sluimerend woud, en met te meer kracht -ontwaakt na de winterrust het leven, dat de eerste regens van het bevruchtende jaargetijde -oproepen. -</p> -<p>Om de oerwouden dezer landen zoo getrouw mogelijk te malen, neem ik de lente tot uitgangspunt. -De heraut en drager der regenwolken, de zuidenwind, moet nog den strijd bestaan met -den koelen luchtstroom uit het noorden, wanneer het woud alle heerlijkheid, waarin -het kan optreden, zal openbaren, en op een zijner hartaders, op een zijner stroomen -moet men dat woud binnendringen, wanneer men het volle, rijke leven, dat daar heerscht, -wil leeren kennen. -</p> -<p>De „blauwe Nijl”, de Asrakh, wiens bronnen in Habesch liggen, zal onze heerbaan zijn; -want aan dezen stroom hechten zich de schoonste beelden, die op mijn vele en lange -reizen mijn eigendom werden, en op deze rivier ben ik wellicht beter gids dan op elke -andere. Of ik daarbij tevens een goede tolk van het woud zal kunnen wezen, ziet, zulks -betwijfel ik zeer. Want het oerwoud is een wereld vol glans en licht, vol tooverachtige -schoonheid, een rijk vol wonderen, welks tresoren geen sterfelijk oog nog alle heeft -aanschouwd, die veel minder reeds alle werden ontgraven; een schatkamer, oneindig -meer opleverende dan men in staat is te verzamelen; een paradijs, alwaar de schepping -elken dag zich verjongt; een toovercirkel, die voor een ieder, die er binnendringt, -grootsche en liefelijke, ernstige en vroolijke, schitterend heldere en nachtelijk -donkere beelden ontrolt; een geheel, dat uit <span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span>duizend gelijksoortige deelen bestaat, daarbij oneindig veel vormen vertoont, en toch -een ondeelbaar geheel, dat den spot drijft met elke poging om het te ontleden en naar -waarde te schetsen. -</p> -<p>Een klein, licht, opzettelijk tot reisboot ingericht vaartuig, zooals men dit in Kartoem, -de hoofdstad van Oost-Soedan, aan de samenvloeiing der beide Nijlarmen gelegen, kan -vinden, draagt ons naar den hooggezwollen Asrakh. Wij hebben de tuinen van de laatste -huizen der hoofdstad achter den rug; de steppe nadert de rivieroevers. Hier en daar -ziet men nog een dorp, of enkele, allerliefst onder mimosa’s wegschuilende, somtijds -onder het groen der klimplanten, die van genoemde boomen afdalen, begraven hutten; -overigens echter overal in ’t rond ziet men niets dan het golvende graswoud en de -weinig talrijke, daaruit te voorschijn stekende boomen en struiken der steppe. Reeds -na eene korte vaart maakt het woud zich van den oever meester en breidt hier en daar -zijn doornige of met stekels bezette takken over den waterspiegel uit. Van nu aan -vorderen wij langzaam. De tegenwind belet het zeilen, het woud het trekken. Met de -bootshaken trekt de bemanning het vaartuig, voet voor voet, meter voor meter, stroomopwaarts. -Echter, wanneer een hunner in den dichten doornenmuur van den oever eene opening ontwaart, -waar men te voet verder kan gaan, stort hij zich in den stroom, het trektouw met de -tanden vasthoudende, zijn sterfelijk ik onder bescherming stellende van Moehsa, den -patroon der schippers, die de krokodillen van hem moge weren, zwemt tegen den stroom -in naar de zooeven geziene plaats, werpt het touw om een boomstam en nu trekken zijn -makkers het vaartuig naar bedoeld punt. Zoo arbeiden deze lieden van den vroegen morgen -tot den laten avond, en wanneer de dag eindelijk voorbij is, hebben zij den reiziger -dikwijls niet meer dan een of twee geographische mijlen verder gebracht. En toch, -de dagen vliegen om zonder dat althans hij, die geleerd heeft te zien en te hooren, -door verveling gekweld wordt. Den natuurkundige, ja eigenlijk iederen weetgierigen -waarnemer, biedt elke dag iets anders, den verzamelaar rijk en veelsoortig materiaal. -</p> -<p>Nog een enkelen keer ontmoet men sporen van den mensch. Wie deze van den oever af -vervolgt, komt langs smalle, door dicht geboomte weêrszijds nauw begrensde paden, -bij de woningen van een zeer merkwaardig volkje. Het zijn de Hassanie, die hier huizen. -Daar, waar de boomen des wouds minder dicht opeen staan, en geen drie- en viervoudig -kroondak boven de hoofden opbouwen, maar slechts de hooggetopte, <span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span>schaduwrijke mimosa’s, tamarinden en baobabs groeien, daar sloegen onze luidjes hunne -bevallige, tent- of kraamvormige hutten op, die in niets gelijken op de woningen der -overige Soedaneezen. -</p> -<p>„Hassanie” beduidt zooveel als: nakomelingen van Hassan; „Hassan” wil zeggen: „de -schoone,” en inderdaad, deze stam voert dien naam niet ten onrechte. Want de Hassanie -zijn ontegenzeggelijk de schoonste menschen, die in het beneden- en middelgedeelte -van dit stroomgebied wonen, terwijl inzonderheid de vrouwen alle overige Soedaneezen -in welgemaaktheid van lichaam, in regelmaat van aangezicht en mindere donkerheid van -huidkleur overtreffen; mannen en vrouwen beiden houden tevens streng vast aan zekere, -zeer vreemde oudvaderlijke zeden—die men misschien evengoed wanzeden zou kunnen noemen. -De Hassanie zijn daarom dan ook evenzeer beroemd als berucht, worden even sterk vermeden -als gezocht, zoowel geprezen als bespot, verheerlijkt als gelaakt. Voor den onbevooroordeelden -vreemdeling, die er prijs op stelt de zeden en gebruiken van andere volken te leeren -kennen, zijn zij in elk geval een voorwerp van de grootste belangstelling, zoo niet -om de schoonheid, dan toch om de behaagzucht, die de vrouwen aan den dag leggen. Die -behaagzucht is van dien aard, dat men er onwillekeurig door in eene vroolijke luim -wordt gebracht. Die vrouwen willen en moeten behagen. Het behoud harer schoonheid -is het eenigste en hoogste doelwit, dat zij nastreven; zij stellen dit boven elk ander, -zelfs geldelijk voordeel. Ten einde den invloed der brandende zonnestralen te ontgaan, -die hare lichtbruine huidkleur in eene donkere zou kunnen veranderen, houden zij verblijf -in de schaduw der boomen en stellen zich tevreden met een klein getal geiten, die -behalve den hond haar eenige huisdieren zijn; in dat schemerlicht zouden zij er trouwens -ook geen andere kunnen houden. Gaarne geven zij daarvoor den rijkdom in ruil, dien -hare stamgenooten, de trekkende herders der steppe, vinden in talrijke kudden runderen -en kameelen. In ’t belang harer schoonheid zijn zij er steeds op bedacht in ’t bezit -te komen van een groot aantal slavinnen, die den zwaren arbeid voor haar kunnen verrichten; -ter versiering van aangezicht en wangen verduren zij reeds als meisjes heldhaftig -de pijn, die hare moeder haar aandoet, door met een mes drie diepe, parallelle, loodrechte -kerven in de wangen aan te brengen, ten gevolge waarvan op die plaatsen even zooveel -gezwollen litteekens te voorschijn komen, of ook wel door met eene naald de huid der -slapen, van voorhoofd en kin te doorboren, om in <span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span>de wonden indigopoeder te strooien, waardoor er blauwe, spiraalvormige versiersels -ontstaan; ten einde hare schitterend witte tandjes te conserveeren, gebruiken zij -alle spijzen en dranken lauw; om lang verzekerd te blijven van den haartooi, die uit -honderden fijne, zeer kunstig ineengedraaide bundeltjes bestaat, die zij insmeeren -met arabische gom en vet, begeeren zij des nachts geen ander hoofdsteunsel dan een -smal, halvemaanvormig houten kussen; om haar aesthetisch gevoel te bevredigen, misschien -ook om door elken bewoner of bezoeker der kolonie opgemerkt en bewonderd te worden, -verzonnen zij den eigenaardigen bouwtrant harer woningen. Men kan deze misschien het -best vergelijken met de kramen op onze markten. De vloer, die uit dichtaaneengesloten, -met elkaar verbonden, een duim dikke staven bestaat, ligt op een paalwerk, dat zich -ongeveer een meter boven den beganen grond verheft en het binnendringen van alle kruipend -ongedierte zeer bemoeilijkt, alsmede de vochtigheid afweert; de muren bestaan uit -matten, het dak, dat aan de opengelaten noordzij overhangt, uit eene waterdichte, -van geitenwol geweven stof. Sierlijke, uit palmbladen gevlochten matten bekleeden -den vloer; kunstig bewerkte, gevlochten voorwerpen, guirlandes van schelpen, waterdichte -mandjes, aardewerk en drinkschalen, die uit de helft eener pompoen bestaan, bonte, -eveneens gevlochten eetnappen met deksels, en dergelijke meer versieren de wanden. -Elk afzonderlijk voorwerp ziet er niet minder fijn bewerkt dan zindelijk uit; orde -en reinheid in de geheele hut bekoren ons hier te meer, omdat beide in dit land zoo -zeldzaam zijn. -</p> -<p>In zulk eene hut brengt de Hassanie den dag droomend door. In het beste gewaad gestoken, -haar en huid met welriekende zalf ingewreven, het bovenlijf in een lang, dun, doorschijnend -weefsel gehuld, terwijl om het benedenlijf een soort van rok is geslingerd, de voeten -bekleed met net bewerkte sandalen, hals en borst versierd met kettingen en amuletten, -de armen met snoeren, samengesteld uit stukjes barnsteen, den eenen neusvleugel zoo -mogelijk met een zilveren, soms wel met een gouden ring getooid, zoo zit zij in de -schaduw neder en verkreukelt zich in haar schoonheid. De kleine hand houdt zich onledig -met eenig vlechtwerk, het vervaardigen van eenig kleedingstuk of het een of ander -huisraad, hanteert wellicht op dit oogenblik den tandenschuier, een aan beide einden -uitgerafelde, voor het doel uitnemend geschikte plantenwortel. Het werk, dat de huishouding -vereischt, neemt eene slavin op zich; met de oppassing en verzorging der kleine <span class="pageNum" id="pb155">[<a href="#pb155">155</a>]</span>kudde, voor zooverre die arbeid eenige moeite vergt, is de dienstvaardige, meer dan -gewoon vriendelijke echtgenoot belast. Weldoordachte, zeer ongewone huwelijkskontrakten, -zooals deze onder haar stam gebruikelijk zijn en trots alle voorschriften en bevelen -van de beheerschers des lands steeds in stand blijven, waarborgen der vrouw ongehoorde -rechten. Zij is meesteres in de onbeperkste beteekenis des woords, meesteres zelfs -over haar echtgenoot, althans tot zoolang haar schoonheid bloeit; maar is eenmaal -de ouderdom gekomen en met dezen de schoonheid verwelkt, dan ook leert zij de vergankelijkheid -van alle aardsche heerlijkheid kennen. Tot zoolang doet zij, enkel beperkt door de -grenzen van vrijheid, die zij zich zelve stelt, alles wat haar goeddunkt. Zoolang -de kronen der boomen om hare hut geen schaduw genoeg werpen, verlaat zij hare woning -niet, maar heet daarentegen iedereen, vooral den vreemdeling, die bij haar binnentreedt, -hartelijk welkom, om alleen, of met behulp van haar echtgenoot de eer van den stam -op te houden, die in eene bijna grenzenlooze gastvrijheid bestaat. Maar wanneer de -avond is gedaald, begint eerst haar eigenlijk leven. Nog voor de zon is ondergegaan, -komt er beweging in de kolonie. De eene vriendin bezoekt de andere; andere vrouwen -voegen er zich bij; trommel en cither lokken nog meerderen; slanke, bewegelijke, buigzame -gedaanten reien zich ten vroolijken dans. Poezele handjes dompelen de drinkschalen -in buikige, met merisa of doerrabier gevulde urnen, om ook de harten van mannen gelukkig -te maken. Oud en jong stroomt samen en viert met te meer vreugde het avondfeest, wanneer -de tegenwoordigheid van vreemde bezoekers dit opluistert. Ongewoon groot is de gastvrijheid -van alle Soedaneezen, maar zoo groot als de gastvrijheid der Hassanie is die van geen -enkelen stam. -</p> -<p>Bij de voortzetting onzer reis stooten wij nog een enkele maal op de nederzettingen -dezer boschherders, ook soms op de dorpen van andere Soedaneezen; eindelijk, na eene -maandenlange vaart bereiken wij het gebied, waarheen het doel was gericht. Aan beide -oevers der rivier belet een onafgebroken woud het uitzicht naar binnen. -</p> -<p>In deze streken vindt men geen nederzettingen van menschen meer, geen dorpen, geen -akkers, geen tijdelijke legerplaatsen; in deze wouden weêrklonk nog nimmer de bijlslag, -daar de mensch er zich nog niet meester van maakte; hier huizen enkel, door niets -en niemand gestoord, de dieren der wildernis. Ondoordringbare heggen sluiten den toegang -van de rivierzijde af en weerstreven elke poging om tot bet binnenste <span class="pageNum" id="pb156">[<a href="#pb156">156</a>]</span>dezer bosschen door te dringen. Uit alle schakeeringen van groen is het betooverend -beeld dezer wouden gemaald; een beeld, dat ons nu eens bekend, dan weder geheel vreemd -voorkomt. Lichtgroene mimosa’s vormen den achtergrond, als zilver, glinsterende palmbladeren, -de donkergroene kronen der tamarinden, heldergroene struiken van Christusdoorns steken -tegen dien achtergrond af; veelsoortig gevormde bladeren sidderen en wiegelen, door -den wind bewogen, glinsteren en schitteren, nu de eene, dan de andere zijde ons toekeerende, -voor het oververzadigde en verblinde oog, dat zich vergeefs vermoeit om dat gewarrel -der bladeren te ontsluiten en de afzonderlijke deelen vaneen te scheiden. Mijlen ver -dragen de beide oevers ditzelfde karakter, zijn zij even dicht begroeid, even grootsch -omzoomd, even ondoordringbaar. -</p> -<p>Daar vertoont zich eindelijk een pad, wellicht zelfs een breede weg, die naar het -binnenste van het woud schijnt te leiden. Tevergeefs echter speurt het oog naar de -indrukselen van menschelijke voeten. Door menschen werd dit pad niet gebaand, de dieren -des wouds hebben het aangelegd. Eene kudde olifanten trok door het dicht ineengeweven -woud om van de waterlooze hoogten, die den oever begrenzen, naar den stroom af te -dalen. In eene lange rij achter elkaar marcheerende, braken de zware dieren ongehinderd -door het duizendvoudig ineengevlochten onderhout en lieten zich slechts door de zwaarste, -hooggestamde boomen van den rechten weg afleiden. Hinderlijke takken, alsmede stammen -ter dikte van een mansbeen werden afgebroken, onttwijgd, ontbladerd, tot op de onbruikbare -deelen verteerd en dan op zij geworpen; de struiken, die den grond bedekken, werden -met de wortels uitgetrokken en op dezelfde wijze gebruikt en weggeworpen, gras en -kruiden vertrapt en vertreden. Wat de voorsten lieten staan, viel den achtersten ten -offer, en zoo ontstond er een betreden, meestal diep tot in het binnenste van het -woud voerend pad. Andere dieren droegen er zorg voor dien weg nog meer te effenen -en het weder dichtgroeien te verhinderen. Op zulk een weg waagt zich het nijlpaard, -dat in het nachtelijk uur uit de wateren van den stroom opstijgt, om in het bosch -te grazen; op zulk een pad wandelt het neushoorndier om van uit het bosch naar den -stroom te gaan drinken; op dit pad trekt de onbesuisde wilde buffel naar beneden en -stijgt hij wederom naar de hoogte terug; hierop wandelt de leeuw door zijn gebied; -en op ditzelfde pad kan men hem of den panther, de hyena en andere roofdieren des -wouds ontmoeten. -<span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span></p> -<p>Op dit pad dringen ook wij voorwaarts. -</p> -<p>Wij hebben nog maar weinige schreden gedaan en reeds omgeeft ons het majestueuse woud -aan allen kant. Maar tevergeefs blijkt het ook hier de stammen-, takken-, twijgen-, -ranken- en bladerenmassa’s te willen ontwarren. Als een muur sluit het woud zich aan -beide zijden van den weg af. Onafgebroken staren ons dicht in elkaar gegroeide, ineengewevene, -zelfs voor het oog ontoegankelijke, den grond overal woekerend bedekkende bosschen -en struiken aan; alleen door deze op zij gedrongen, ontspruiten daartusschen allerlei -grassen, die een nieuw onderhout in het bestaande onderhout vormen; onmiddellijk daarboven -strekken hoogere struiken en lage boomen de twijgen hunner kronen naar alle zijden -uit; en boven deze laatsten eindelijk verheffen zich de reuzen des wouds. -</p> -<p>Verreweg de meeste struiken van het onderhout zijn dicht met doornen, de daarboven -uitstekende mimosa’s met lange, harde en puntige stekels gewapend, en zelfs de grassen -dragen klisachtige, overal met fijne stekeltjes bezette zaaddoozen, of met haken gewapende -aren, zoodat elke poging om van den weg uit naar binnen te dringen, op duizend hindernissen -stuit. -</p> -<p>De gedoode vogel, die bij het neêrvallen op een der naaste struiken is blijven hangen, -is voor den schutter verloren; zonder bijna bovenmenschelijke inspanning zou men niet -in staat zijn dat boschje te bereiken; het wild, dat zich voor het oog des jagers -in zulk een struikgewas verbergt, heeft zich gered, want het is onzichtbaar geworden; -een krokodil, meer dan 3 meter lang, dien wij in het bosch deden opschrikken, ontging -ons, daar het dier zich wist te verschuilen in het struikgewas, dat hem zoo geheel -aan onze oogen onttrok, dat wij ook zelfs geen schub meer konden ontwaren, dus ook -geen schot behoefden te doen. -</p> -<p>Nog altijd doet men vergeefsche pogingen om meester te worden van de veelheid der -indrukken, om het eene beeld van het andere te scheiden, om zelfs maar éénen boom -van den grond af tot aan zijn top afzonderlijk te beschouwen, de bladeren van den -een af te zonderen van die des anderen. Van uit de rivier was het nog mogelijk enkele -frischgroene tamarinden te scheiden van de hun omgevende veelsoortige mimosa’s, de -prachtige, aan onzen olm herinnerende Kigelia’s in ’t oog te vatten, zich te vermeien -in den bladerenkroon eens palmbooms, die hoog boven de andere woudboomen uitstak; -hier, in het binnenste <span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span>van het woud versmelten alle afzonderlijke deelen tot een enkel, ondeelbaar geheel. -Alle zinnen worden te gelijk in beslag genomen. Uit hetzelfde loofdak, dat het oog -tracht te openen, stroomen de zoete geuren ons tegen van enkele, nu bloeiende mimosa’s, -klinkt een mengelmoes der vreemdsoortigste geluiden en tonen, het gegorgel der meerkatten, -het gekrijsch der papegaaien, het gearticuleerde geluid der zangers, het gegons der -de bloeiende boomen omzwermende insekten, ons in de ooren; het lichamelijk gevoel -wordt niet minder, alhoewel op weinig aangename wijze, aangedaan door de ontelbare -doorns, terwijl zelfs de smaak voldoening kan vinden in enkele bereikbare, ofschoon -niet erg smakelijke vruchten. -</p> -<p>Eindelijk evenwel, als men verder doordringt, treedt een zelfstandig en bepaald beeld -voor ons op. Gigantisch in zijn geheelen bouw, reusachtig zelfs nog in zijn takken, -verheft zich een boom boven de ontelbare planten, die zijn voet met groen omlijsten; -als een titan stijgt hij omhoog, baant hij zich ruimte voor stam en kruin. Het is -de olifant onder de boomen, de Adansonia of Tabaldie der inboorlingen, de baobab of -apenbroodboom. Versteld blijft men staan; het oog moet zich eerst gewennen aan dit -gezicht, alvorens de afzonderlijke deelen in ’t oog te kunnen vatten. -</p> -<p>Men denke zich een boom, welks stam, ter hoogte eener manslengte boven den grond, -een omvang heeft van twintig vademen, welks onderste takken de zwaarste stammen onzer -boomen nog in dikte overtreffen, welks twijgen zelfs dikke takken zijn en welks jongste -spruiten vele centimeters doorsnede hebben; men denke zich daarbij eene hoogte van -veertig meter, terwijl de onderste takken zich tot op de helft dezer hoogte uitbreiden, -en men zal zich eene flauwe voorstelling kunnen vormen van den indruk, dien deze boom -op den beschouwer maakt. Van alle boomen in dit oerwoud verliest de baobab het eerst -zijn bladeren, en volhardt tevens het langst in zijn winterrust; al dien tijd teekenen -zich niets dan dorre takken en twijgen tegen de lucht af, beladen met aan lange, buigzame -stelen hangende vruchten, die in grootte op suikermeloenen gelijken en tusschen de -zaden een meelachtig, zuur smakend merg bevatten; het is een gezicht, dat men niet -gemakkelijk vergeet. Wanneer evenwel na den eersten voorjaarsregen de groote, vijfspletige -bladeren te voorschijn komen en zich ontwikkelen, om dan eerst de eigenlijke wonderpracht -dezer boomen tot aanschouwing te brengen; wanneer zich de langgesteelde <span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span>knoppen der witte bloemen, die de grootte eener roos bereiken, tusschen de bladeren -laten zien, dan verkeert de onvergelijkelijke reuzenboom als door tooverij in een -gigantischen rozenstruik van ongemeene pracht, en zelfs de ziel der meest prozaïsche -menschen wordt tot in het binnenste van haar binnenste ontroerd. -</p> -<p>Geen enkele boom van het oerwoud kan zich meten met de Adansonia; zelfs de Delebpalm, -die gewoonlijk zijn kruin boven alle omgevende toppen verheft, verliest tegenover -den eerste iets van zijn bekoorlijkheid en aantrekkelijkheid, en toch is deze palmboom -een der heerlijkste boomen van Afrika’s binnenlanden, ja een der schoonste palmen -der geheele aarde. Zijn stam is een zuil, zooals geen kunstenaar haar schooner zich -kan denken, zijn kroon een kapiteel, gelijk bij zulk een zuil past. De loodrecht opstijgende, -boven den grond verdikte stam verjongt zich op eene in ’t oog vallende wijze tot op -’t midden der lengte, om van dit punt af dikker, dan nogmaals dunner te worden en -onmiddellijk onder de kroon nogmaals op te zwellen; de kruin zelf bestaat uit breede, -bijna een vierkanten meter groote, waaiervormige bladeren, wier stelen naar alle kanten -in rechte lijnen van het middelpunt afstaan, wat aan de kroon een indrukwekkend voorkomen -geeft. Tusschen deze bladeren prijken de trosvormige vruchten, die de grootte van -een kinderhoofd bereiken en niet weinig bijdragen om de schoonheid te verhoogen, welke -deze heerlijke kroon niet enkel aan den stam, maar ook aan het geheele woud verleent. -</p> -<p>Aan het reusachtige hecht zich steeds het sprookje, dat daardoor leven, vorm en beteekenis -erlangt. Deze gedachte dringt zich onwillekeurig bij ons op, wanneer wij, zooals dikwijls -het geval is, eene Adansonia omslingerd en omsponnen zien door een dier klimplanten, -welke in rijken overvloed ook deze oerwouden sieren en tooien. Mij doen zij steeds -denken aan de Arabische tooververtellingen. Want even als de klimplant geen voedenden -grondslag schijnt noodig te hebben, ofschoon zij werkelijk daaruit ontkiemde, maar -haar voornaamste voedsel put uit den aether; evenals zij haar ranken van boom tot -boom slingert om ze telkens vast te hechten en toch steeds hooger te klimmen, totdat -zij zich eindelijk over den eenen of anderen kruin uitbreidt en er de schitterendste -en geurigste bloemen over uitstrooit—eveneens schijnt ook het sprookje, hoe vast het -inderdaad in het feitelijke moge wortelen, niet aan de werkelijkheid ontleend te zijn, -en klimt het, om meerdere sterkte te ontvangen, tot de hemelen omhoog en zendt het -<span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span>zijn verdichtselen door de wereld, tot het een hart vindt, vatbaar om geroerd en verwarmd -te worden. Wanneer ik van de klimplant spreek, bedoel ik niet eene bepaalde soort, -maar begrijp onder dit woord alle gewassen, die hier in saamgedrongen schroeflijnen -een stam omgeven, ginds zich slingeren om een kale kruin, elders vele boomen aaneensnoeren, -wederom op eene andere plaats een enkelen boom met groen bedekken, in dit gedeelte -des wouds als naakte ranken een brug slaan van tak tot tak, in een ander gedeelte -den weg versperren, en nog op velerlei andere wijzen, maar altijd klimmende, altijd -rankende, zich voordoen. -</p> -<p>Hare schoonheid en de betooverende indruk, dien zij op den bewoner der noordelijke -landen uitoefenen, laat zich gevoelen, maar niet in woorden teruggeven; want evenals -men aan eene klimplant dikwijls begin nog einde kan aanwijzen, evenmin is er een uitdrukking -te vinden, die als begin of slot eener juiste beschrijving zou kunnen dienen. -</p> -<p>De slingerplant is tastbaar aanwezig en toch voor de waarneming niet toegankelijk; -men vervolge vol bewondering het pad, dat haar ranken hebben ingeslagen, maar het -blijft onmogelijk uit te vorschen, waar deze vandaan zijn gekomen en werwaarts zij -zich begeven; men geniet van de aanschouwing harer bloemen, zonder te vermogen deze -machtig te worden; dikwijls kan men slechts vermoeden, dat die bloemen door haar werden -voortgebracht. De klimplant eerst drukt een stempel op het oerwoud. -</p> -<p>En niet alleen ontplooit zij haar eigen bloemen, zij tooit zich nog daarenboven met -vreemde. Op hare ranken rusten bij voorkeur zekere prachtvogels des wouds, die tot -levende bloemen worden, en de natuurlijke in pracht en schoonheid zelfs overtreffen. -Nu en dan wordt het oog getroffen door een flikkerend licht, evenals dat, hetwelk -een door de zonnestralen getroffen spiegelvlak uitzendt. Dit licht is inderdaad niets -anders dan teruggekaatst zonnelicht, opgevangen door het atlasgroene gevederte eener -glansspreeuw, en dat bij elke beweging van dezen vogel eene andere richting inslaat, -nu naar boven, dan naar beneden, nu naar rechts, dan naar links. Betooverd door de -ongemeene schoonheid van dezen enkelen vogel, zou men hem nauwlettend willen gadeslaan, -zou men elke zijner levensuitingen willen bespieden, maar men wordt voortdurend door -nieuwe indrukken afgeleid. -</p> -<p>Want ook hier verdringt het eene beeld onophoudelijk het andere. <span class="pageNum" id="pb161">[<a href="#pb161">161</a>]</span>Ter plaatse, waar zooeven de glansspreeuw zich liet zien, verschijnt in het naast -volgende oogenblik een niet minder schitterende en glinsterende goudkoekoek, een honigzuiger, -die in <span class="corr" id="xd31e1764" title="Bron: veerenpracht">veêrenpracht</span> met de kolibri’s kan wedijveren, een paar aanvallige bijeneters, een met levendige -kleuren prijkende scharrelaar, een niet minder schoone liestvogel, een paradijsvliegenvanger, -wiens lange, hangende middelste stuurpennen den kleinen vogel tot geen gering tooisel -verstrekken; een helmvogel, die bij elken vleugelslag de donker purperroode slagpennen -ontplooit, een klauwier, wiens helderroode borst genoemde slagpennen nog in de schaduw -stelt, een zeer vreemd gevormde neushoornvogel, een goudwevervogel, een whidah, een -boomhop met metaalglans, een sierlijke specht, een bladgroene duif, eene vlucht eveneens -gekleurde papegaaien en vele andere gevederde boschbewoners meer. Het oerwoud is de -meest geschikte verblijfplaats voor vogels; het biedt honderden en duizenden soorten -herberg en voedsel, en daarom ziet de waarnemer ze spoediger en meer dan alle overige -daarin schuilende dieren. De vogels bewonen en verlevendigen alle deelen des wouds, -elke boomkruin, den grond, de hoogste toppen, de ondoordringbaarste struiken en zelfs -de bladerlooze takken der Adansonia’s. Tusschen de grassen en andere planten, die -den grond woekerend bedekken, banen frankolijnen en misschien ook parelhoenders dooreengeslingerde, -allengs plat getreden paden. In het loof, boven de wortels van het kreupelhout hebben -zich kleine duiven, in de uiteengespreide kruinen verschillende prachtvogels, vooral -honigzuigers en prachtvinken genesteld; naar de dicht als vilt ineengeweven en schier -ondoordringbare toppen der heesters snorren geheele familiën muisvogels als afgeschoten -pijlen los, om al kruipende en schuivende, elk gaatje benuttende, door elke opening -zich wringende, zich tot het inwendige een weg te banen; boomhoppen, meezen en spechten -hangen en klauteren op en tegen de stammen, die boven genoemde struiken en heesters -uitsteken, om elke spleet in schors en bast te onderzoeken; op de onderste twijgen -der tweede kroonlaag zitten, loerende op gevleugelde insecten, de aanvallige bijenvreters -of scharrelaars, de paradijsvliegenvangers en drongo’s; op de sterkere takken der -derde laag huppelen de helmvogels, stappen deftig kleine reigers heen en weêr, slapen, -tegen den stam gedrukt, oehoe’s en andere uilen; in het dichte loof der hoogste boomen -spelen papegaaien en baardvogels; terwijl eindelijk, op de allerhoogste takken, arenden, -valken en gieren zich hebben neêrgelaten. Werwaarts het oog schouwt rust het op een -vogel. -<span class="pageNum" id="pb162">[<a href="#pb162">162</a>]</span></p> -<p>Met deze algemeene verbreiding en alomtegenwoordigheid in overeenstemming, treffen -dan ook onafgebroken de meest verschillende vogelstemmen het oor. Het is een lokken -en roepen, piepen en fluiten, kweelen, trillen en snateren, kirren, kwaken, schreeuwen, -kraaien, krijten, gillen, zingen en slaan, links en rechts, vóór ons en achter ons, -omhoog en omlaag, en zulks zoowel te noen als in den morgen of op den laten avond. -</p> -<p>Honderdvoud verschillende stemmen weêrklinken gelijktijdig en door elkander, vereenigen -zich soms tot een op zich zelf staand groot concert, dan weder tot een betooverend -mengelmoes van tonen, dat men tevergeefs poogt te ontwarren en eerst na langen tijd -in zijn enkele bestanddeelen vermag te ontleden. Met uitzondering van de lijsters, -bulbuls en boschzangers, basterdnachtegalen en drongo’s bevinden zich hier geen echte -zangers, wel bekoorlijke praters en gemoedelijke babbelaars, maar inzonderheid oneindig -veel schreeuwers, krassers, schetteraars en andere meer of minder luid gillende vogels. -</p> -<p>Het oerwoud kan zich dus, wat liefelijkheid en welluidendheid van gezang aangaat, -in de verste verte niet meten met onze bosschen op een lentemorgen, maar wint het -aan den anderen kant door de vreemdsoortigheid en het karakteristieke der afzonderlijke -stemmen. -</p> -<p>Wilde duiven koeren, kirren, huilen, lachen, en roepen uit de toppen der boomen en -de dichte struiken; frankolijnen en parelhoenders schetteren luid daartusschen; papegaaien -mengen er zich schreeuwend, raven krassend in; alarmvogels trachten het vreemde keelgeluid -eener meerkattenfamilie na te bootsen, terwijl de helmvogels tonen voortbrengen, die -aan een buikspreker doen denken; baardvogels fluiten luid op slependen toon, of dragen -gemeenschappelijk een schel verward, maar toch gevoelvol lied voor, dat men kan kenmerken -als een der eigenaardigste natuurgeluiden des wouds; de schitterende glansspreeuwen -rijgen, verbinden en versmelten de weinige, ruwe, nu eens krassende, dan weder gillende, -ratelende, of krijschende geluiden, over welke zij beschikken kunnen, in eindelooze -herhaling aan en met elkander tot een zeker geheel; de prachtige schreeuwzeearend, -die zijn woonplaats opslaat aan alle waterbekkens en waterstroomen des lands, doet -zijn naam geen oneer aan. -</p> -<p>Hoog op den top eens booms zit de „Aboe Tok” (voortbrenger van het geluid „tok”) der -inboorlingen, een kleine neushoornvogel, die luid zijn „tok” door de wildernis laat -<span class="corr" id="xd31e1774" title="Bron: weerklinken">weêrklinken</span> en elken roep doet vergezeld <span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span>gaan van eene diepe buiging met zijn door een bovenmatig grooten snavel bezwaarden -kop. -</p> -<p>Enkel dit ééne geluid heeft hij in zijn plompen keel en hiermede moet hij evengoed -aan het wijfje zijn liefde verklaren als de nachtegaal zulks doet met zijn betooverend -gezang. Het verheven gevoel, dat zijn borst doet zwellen zoekt uiting; steeds sneller -volgen de tonen elkander op, steeds sneller ook de buigingen, die daarmede vergezeld -gaan. Eindelijk raakt de logge kop vermoeid. Het minnelied is tevens uit, maar spoedig -daarna vangt het opnieuw en op gelijke wijze aan. Uit het ongenaakbaar dikke struikgewas, -klinkt de stem van den hagedasch of bosch-ibis; huivering bevangt den waarnemer als -hij dit hoort. Het is een jammerend klaaglied, wat deze vogel ons aanbiedt; het klinkt -alsof er een kind pijnlijk gemarteld wordt, b.v. langzaam over een zwak vuur zal geroosterd -worden, terwijl het onder deze marteling luide kreten slaakt; langgerekte, klagende -tonen wisselen af met een gillend geschreeuw, snelle kreten met een wegstervend gejammer. -Uit de hooger gelegen deelen van het woud, van af daar, waar zich kleine open plekjes -bevinden, schetteren de ver hoorbare, metaalachtige trompetgeluiden van den kroon-kraanvogel, -die daarmede zijn sierlijke, vlugge, ter eere van het wijfje uitgevoerde dansen schijnt -te willen aanvuren, en zoowel in het bosch als in de kelen van andere eveneens gillende -vogels echo’s opwekt; een groot aantal krijschende stemmen mengen zich tot een veelvoudig -koor. Dit concert is weer aanleiding, dat elke geluidgevende vogel zijn keel begint -te roeren, en in een stroom van de meest verschillende geluiden gaan alle afzonderlijke -stemmen nu verloren. -</p> -<p>Het zijn echter niet enkel de verschillende soorten van gewiekte bewoners des wouds, -die deel nemen aan zulk een algemeen concert, maar zelfs de diverse geslachten eener -soort vereenigen zich om de een of andere partij in het lied op zich te nemen. Evenals -de vermelde baardvogels vangen ook de basterd-lijsters, de alarmvogels, de frankolijnen -en parelhoenders steeds op hetzelfde oogenblik hun geschreeuw aan, en zoo hoort men -te midden van het algemeene mengelmoes van geluiden tevens nog afzonderlijke, duidelijk -waarneembare strophen. Sommige vogelsoorten, vooral de struikklauwieren, gaan op andere -wijze te werk, daar mannetje en wijfje elk eene bijzondere strophe zingen. Het mannetje -der eene soort, die ik leerde kennen, nl. van den scharlaken-klauwier, zingt eene -korte strophe, die doet denken <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>aan het ingewikkeld gefluit van den wielewaal; het gezang van den fluitklauwier bestaat -uit drie zeer zuivere fluitgeluiden, die samen terts, grondtoon en octaaf vormen. -Onmiddellijk daarna volgt het antwoord van het wijfje, in beide gevallen een onaangenaam, -moeilijk te beschrijven gekras, maar zoo maatrijk en zeker, als waren de vogels bij -een toonkunstenaar in de leer geweest. Somtijds begint het wijfje het eerst; het laat -vier of vijf malen een geschreeuw hooren alvorens antwoord te bekomen; dan valt echter -het mannetje weêr in en van nu af wisselt beider gezang of gesprek met de gewone regelmatigheid -af. Ik heb mij door proefneming van dit samenwerken der beide geslachten overtuigd, -door nu eens een mannetje, dan weder een wijfje te schieten, en altijd bevonden, dat -alsdan nog slechts het overblijvende geslacht zich hooren liet. -</p> -<p>Jammer genoeg mist men ook in deze aanvankelijk boeiende tonen dien rijkdom en die -afwisseling, die harmonie en zoetheid, eigen aan het gezang der vogels in onze vaderlandsche -bosschen. Toch is het eene grootsche en kernachtige melodie, welke het oerwoud te -hooren geeft, wanneer in het vroege voorjaar al die honderden en duizenden veelsoortige -stemmen door elkander klinken, als millioenen van insecten de bloeiende boomen omzwermen -en ook haar luid gegons daarin mengen, wanneer tallooze hagedissen en slangen het -dorre loof doen ratelen en het gillende, maar van uit de hoogte toch nog welluidend -geroep van den adelaar, of het trompetgeschetter van den kroonkraanvogel en de parelhoenders -bij tusschenpoozen alle andere geluiden overstemmen, terwijl een oogenblik later in -de onmiddellijke nabijheid van het luisterend oor een boschzanger zijn bekoorlijk -lied voordraagt, en daarna weder een der toongevende schreeuwers zich opnieuw laat -hooren om in duizend kelen echo’s op te roepen. -</p> -<p>Wordt men meer vertrouwd met het woud, meer zelfs dan men aanvankelijk dorst hopen, -dan schenkt het ons steeds ruimer gelegenheid om kennis te maken met het huishoudelijk -leven der dieren, en waarlijk aantrekkelijke beelden ontvouwen zich voor ons oog. -De vogels treden hierbij al weêr op den voorgrond. Nog voert de lente haar heerschappij -en met haar heerscht ook nog de liefde in elke vogelborst. Men zingt en koost, bouwt -en broedt. Reeds van uit de boot ontwaart men de nestkolonies van sommige soorten. -</p> -<p>Op voegzame hoogte boven het hoogste waterpeil der rivier, aan eenen steil afvallenden -oeverkant, groeven de bijenvreters hunne nauwe, maar diepe, aan ’t eind bakovenvormig -uitgeholde broedplaatsen. -<span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span></p> -<p>Op eene oppervlakte van weinige vierkante meters is de geheele kolonie opeengehoopt, -ofschoon gewoonlijk tachtig tot honderd paren zich vereenigen; de cirkelvormige, drie, -vier tot vijf centimeters breede ingangen der nestholten zijn ten hoogste vijftien -centimeter van elkander verwijderd. Het schijnt onbegrijpelijk hoe elke vogel zijn -eigen nest weet te onderscheiden van dat der anderen, en toch vliegen deze lichtgewiekte, -schrandere vogels, zelfs wanneer zij van verre komen aanijlen, zonder dralen, zonder -zich te bedenken elk in zijn eigen hol; hun uitnemend gezicht, dat reeds op een afstand -van honderd schreden een voorbijsnorrende vlieg ontwaart, bedriegt hen nimmer. Het -is een bekoorlijk schouwspel het levendig bedrijf dezer vogels gade te slaan. Alle -boomen en struikjes der omgeving zijn ten minste met een enkel paar dezer gezellige, -fraaie vogels getooid; op iederen tak, waar het uitzicht eenigszins vrij is zit een -paartje, en elk der echtgenooten neemt vol belangstelling deel in alles wat den ander -wedervaart of wat deze doet. Voor den ingang der nestholten gaat het even levendig -toe als voor een bijenkorf; hier kruipen de vogels naar binnen, daar kruipen andere -naar buiten; deze komen, gene gaan; een aantal zweeft weder voor de ingangen of vliegt -naar de broedruimten. Eerst met het aanbreken van den nacht, dien allen in het nest -doorbrengen, wordt het rustig en stil. -</p> -<p>Op andere plaatsen van den oever, waar hooge boomen hunne takken over het water uitbreiden, -of die bij hoogen rivierstand geheel in het water komen te staan, hebben de goudwevervogels -zich verzameld. Ook deze broeden gezellig, bouwen echter vrij hangende, aan de uiterste -twijgeinden bevestigde, zeer kunstig uit grashalmen en vezels samengestelde nesten. -Geen gulzige meerkat, geen ander eierroovende vijand, zelfs geen slang, kan zonder -gevaar te loopen van naar beneden te tuimelen en in het water te vallen, deze nesten -nabij komen. Minstens drie, in den regel echter veertig tot zestig wevertjes broeden -op een en denzelfden boom, en hunne nesten verleenen aan dezen een zeer eigenaardig -voorkomen, ja zelfs het geheele landschap verkrijgt er een bijzonder uitzicht door. -</p> -<p>In tegenstelling met andere vogels zijn het niet de wijfjes, maar de mannetjes, die -de nesten bouwen, en deze gaan daarbij met zulk een ijver te werk, dat zij nog nesten -maken ook dan, wanneer er geen behoefte meer aan bestaat. Met een zooeven afgebeten -halm of uitgerafelden vezel in den bek komen zij aanvliegen, hangen zich met de pooten -aan <span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span>een tak of aan het nest zelf vast, houden zich door snelle vleugelslagen in evenwicht, -om onder aanhoudend gezang het meêgebrachte materiaal te verbouwen. Is het nest op -het inwendige na gereed, dan beginnen zij terstond met een tweede en derde; ook worden -reeds gereed zijnde nesten wel eens weer vernietigd en zoo gaat het voort, totdat -het inmiddels broedende wijfje de hulp van haar echtgenoot bij het opvoeden der jongen -inroept. Deze bedrijvigheid zet aan de geheele kolonie eene ongewone levendigheid -bij; terwijl de goudgele, bewegelijke, in de meest verschillende houdingen hangende -of zittende vogels nog bovendien een ongemeenen luister verleenen aan de reeds door -de nesten zoo bevallig versierde boomen. -</p> -<p>Ossenpikkers bouwen op de nu bladerlooze mimosa’s hunne nesten, die, de grootte dezer -vogels in aanmerking genomen—de ossenpikkers zijn nauwelijks zoo groot als een spreeuw—waarlijk -reusachtig mogen genoemd worden. In het dichtste vlechtwerk van takken der vermelde -doornige boomen worden zij opgesteld; uitwendig bestaande uit doorns, die er het uiterlijk -aan geven van een grooten roskam, zijn zij dikwijls meer dan een meter lang, half -zoo hoog en breed, terwijl met de grootte onzer vogels overeenkomende, dikwijls gedraaide, -voor alle andere dieren ontoegankelijke buizen tot in de inwendige, vrij ruime nestholte -geleiden. Ook op deze boomen heerscht drukte en levendig vertier. -</p> -<p>In het binnenste des wouds stoot men, bij aandachtig toekijken overal op nesten, hoe -moeilijk het ook dikwijls moge vallen deze in ’t oog te krijgen. Kleine vinken b.v. -bouwen er van een vorm, die gelijkt op een door den wind bijeengewaaid hoopje dor -gras; inwendig zijn deze nesten evenwel zacht en warm, gevoerd met dons; andere vogels -bezigen materialen, die in kleur de omgeving nabootsen; nog anderen bouwen in ’t geheel -geen nesten, maar leggen eenvoudig de evenals de grond gekleurde eieren op den bodem -neêr. Alle holten in de boomen zijn thans bezet, terwijl spechten, baardvogels en -papegaaien ijverig in de weer zijn om voortdurend nieuwe uit te hameren of dieper -te maken en in broedplaatsen te veranderen; de neushoornvogels daarentegen metselen -ze, op eene wijde spleet na, geheel dicht. Vooral de laatstgenoemde vogels trekken -door hun broedwijze bijzonder de aandacht en verdienen daarom het eerst vermeld. -</p> -<p>Nadat de neushoornvogel zich met veel moeite van ’t bezit van een wijfje verzekerd -heeft, spoort hij in vereeniging met zijne soortgenooten een geschikte broedholte -op. Is er een gevonden, dan verwijdt het mannetje <span class="pageNum" id="pb167">[<a href="#pb167">167</a>]</span>die niet zijn plompen snavel,—een zeer lastig werk—zooveel zulks noodig is. Daarna -kruipt het wijfje er in, en terwijl nu de eieren gelegd worden, arbeiden de beide -echtgenooten samen, de een van binnen, de ander van buiten, om den ingang op eene -spleet na dicht te metselen, welke opening juist wijd genoeg is om er de punt van -den snavel nog doorheen te kunnen wringen. Afgesloten van de buitenwereld, brengt -nu het wijfje den geheelen broedtijd in deze kraamkamer door en het mannetje is verplicht, -niet alleen de ingemetselde gade, maar daarenboven ook nog later de uit het ei gekomen -jongen van voedsel te voorzien; daar deze zeer snel groeien en alzoo veel voedsel -behoeven, heeft hij druk werk. Zijn de jongen zoo ver gevorderd, dat zij vliegvaardig -zijn geworden, dan opent de moeder den ingang van binnen en de geheele familie fladdert, -vet, en goed bevederd, de wijde wereld in, om van stonden aan den echtgenoot en vader, -die intusschen door het harde werken zoo mager als een geraamte is geworden, van alle -verdere zorg en moeite te ontslaan. -</p> -<p>Gelijke mannen- en vaderliefde legt ook de ombervogel aan den dag; dit is een ooievaarachtige, -stil levende nachtvogel des wouds, ter grootte van een raaf, wiens reusachtige nesten -zeer de opmerkzaamheid trekken. Deze nesten staan gewoonlijk op geringe hoogte boven -den grond in de gaffelvormige verdeeling van twee stammen, of op een der dikste takken -van de onderste kroon, wanneer deze althans sterk genoeg zijn om een nest te dragen, -dat in omvang en gewicht de grootste roofvogelnesten verre overtreft; de doorsnede -bedraagt soms van anderhalve tot twee meter, terwijl de hoogte niet veel minder is; -het bouwmateriaal bestaat uit dikke takken en twijgen, die met leem tot een stevig -metselwerk verbonden zijn. Wanneer men niet toevallig heeft gezien, dat de ombervogel -deze nesten in- en uitkruipt, zal men niet licht op het denkbeeld komen, dat die gevaarten -hol zijn: veeleer zou men meenen dat het de nesten zijn van groote roofvogels, vooral -doordien niet zelden arenden en oehoe’s er boven op gaan bouwen. Helpt evenwel de -werkelijke bouwmeester ons uit deze dwaling, en onderzoekt men die nesten wat nauwkeuriger, -dan bevindt men, dat zij inwendig drie volkomen van elkaar gescheiden, slechts door -gaanderijen of poorten verbonden ruimten bevatten, die bij scherper toezien zich doen -kennen als voorkamer, gezelschapszaal of eetzaal en kraamkamer. De laatste of achterste -ruimte ligt iets hooger dan de beide andere afdeelingen, zoodat toevallig binnengedrongen -water steeds hierdoor weg <span class="pageNum" id="pb168">[<a href="#pb168">168</a>]</span>kan vloeien; het geheele gebouw is zoo voortreffelijk samengesteld, dat zelfs de hoogste -en langdurigste regens er weinig of geen schade aan kunnen toebrengen. De drie, vier -of vijf witte eieren liggen in de broedruimte op een zacht bed van biezen en andere -plantenstoffen; zij worden door het wijfje bebroed. Het mannetje verzamelt in de middelste -ruimte allerlei voedsel, zooals: visschen, kikkers, hagedissen en dergelijke lekkerbeetjes, -en zulks in zulk een overvloed, dat het wijfje te kust en te keur kan gaan in hoeveelheid -en soort van spijs; in de voorste kamer zit of staat het mannetje, wanneer hij althans -niet op voedsel uit is, om het wijfje gezelschap te houden en middelerwijl over haar -en de later uitgekomen jongen te waken. Zijn deze iets opgegroeid, dan voorzien de -beide echtgenooten samen in de behoeften des gezins. -</p> -<p>De ombervogel en arend of oehoe leveren niet het eenige voorbeeld op van vriendschappelijk -samenwonen van in zeden en gewoonten overigens ongelijke vogels. Op de breede, van -den stam zich horizontaal uitbreidende waaiervormige bladen van den Delebpalm staan -de nesten van den vluggen en roofgierigen dwerg-slechtvalk en van de Guineaduif, dikwijls -zoo dicht bij elkaar, dat de valk slechts den poot heeft uit te strekken om een buurkindje -te pakken. Zulks gebeurt evenwel niet, omdat de valk niet anders dan op vliegende -vogels stoot, en zoo groeien de jongen der duif ongestoord op in de buurschap van -de telgen van den valk, en beide geburen zitten vredig en rustig naast elkander, ieder -paar bij zijn eigen nest. -</p> -<p>Nog eene andere palmboom bood mij eene goede gelegenheid aan om vogels waar te nemen, -die bij het broeden eigenaardigheden vertoonden, welke mij ten hoogste verrasten en -boeiden. Onder levendig geschreeuw vloog een troep dwergachtige gierzwaluwen, verwant -aan onze gierzwaluwen, om eenen Tompalm, waardoor mijne opmerkzaamheid op dien boom -werd gevestigd. Nader onderzoek leerde mij, dat de vogels zich dikwijls tusschen de -bladen van den palmboom <span class="corr" id="xd31e1810" title="Bron: begraven">begaven</span> en ik ontdekte nu in de gleuven der bladstelen witte stippen, die ik herkende als -zwaluwnesten. Ik beklom den boom, boog een der bladen naar mij toe en bevond, dat -elk nest, dat hoofdzakelijk uit boomwol bestond, in den hoek tusschen den steel en -de bladhelft op de bij gierzwaluwen gebruikelijke wijze met behulp van speeksel was -vastgelijmd. Maar de nestkom kwam mij zoo vlak voor, dat ik het onmogelijk oordeelde, -dat de beide eieren daarin konden blijven liggen, <span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span>wanneer de bladeren door den wind heen en weer bewogen werden. En de minste ademtocht -brengt zulke bladeren in beweging; hoe moesten ze niet geslingerd worden bij stormweder! -Behoedzaam naderde ik met de eene hand de eieren, om ze uit het nest te nemen; daar -ontdekte ik tot mijne verbazing, dat zij door de moeder waren <span class="corr" id="xd31e1815" title="Bron: vastgegelijmd">vastgelijmd</span>! En toen ik de pas uitgekomen, nog gansch en al onbeholpen jongen nader onderzocht, -ontdekte ik, dat ook deze op gelijke wijze waren vastgekleefd, om ook hen voor uitvallen -te vrijwaren. -</p> -<div class="figure p169width"><img src="images/p169.jpg" alt="" width="638" height="518"></div><p> -</p> -<p>Daar de vogels door hunne alomtegenwoordigheid, schoonheid, levendigheid en bewegelijkheid, -alsmede door hun gezang—of geschreeuw—voortdurend de opmerkzaamheid van den aandachtigen -waarnemer trekken, bemerkt men, de ook hier zeer talrijke hagedissen en slangen en -insecten niet medegerekend, weinig van de overige bewoners van het oerwoud, althans -niet van de daarin verblijfhoudende zoogdieren. Wat ons evenwel niet ontgaan is, is -eene troep meerkatten; de levendigheid en ongedurigheid toch, die deze soorten even -gelijk alle Afrikaansche apen eigen is, doet ze zelfs in ’t oog vallen van iemand, -die niet aan zien gewend is. En schouwt het oog deze dieren niet, dan <span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span>hoort men ze in elk geval; het geluid, dat zij uiten, is een voortdurend gegorgel. -Meest alle andere zoogdieren evenwel kan men tot op weinig meters afstand voorbijgaan -zonder ze gewaar te worden. Verreweg het meerendeel wordt eerst bedrijvig na den ondergang -der zon en zoekt voor het aanbreken van den dag zijn legerplaats weder op, maar ook -die, welke in de morgen- en avonduren, als de zon schijnt, in de weer zijn, laten -zich niet zoo gemakkelijk waarnemen als men wel zou denken; het dichte woud onttrekt -hen te veel aan het oog. „Hebt gij,” zoo luidde de vraag van een Europeaan, met wien -ik eens in het oerwoud was gaan jagen, „hebt gij dien panter niet gezien, die voor -een paar minuten mij voorbij vloog en naar u toeliep? Ik kon niet schieten, omdat -ik mijn geweer niet gereed had; gij moet hem toch gezien hebben.” Het was zoo niet; -ik had wegens de dichtheid van het struikgewas het groote dier zelfs niet eens bemerkt. -Waar het dichte geboomte zulks niet doet onttrekt de gelijkheid van kleur met de omgeving -de dieren aan het gezicht. De grijsachtige halfaap, die op een met korstmossen bedekten -hoogen boomtak ineengehurkt zit te slapen, gelijkt zoo sprekend op een uitwas des -booms, dat eerst dan de dierlijke gedaante duidelijk wordt, wanneer de jager zijn -kijker uit den zak haalt en dien uitwas nauwkeuriger in ’t oog vat. De <span class="corr" id="xd31e1824" title="Bron: vleermuis">vleêrmuis</span>, die daar boven aan een kruintak hangt, gelijkt sprekend op een verdord blad en zelfs -het bonte vel van den panter kan in het bosch door dorre bladeren en bloeiende Euphorbia’s -zoo getrouw worden weêrgegeven, dat het mij persoonlijk eens is gebeurd, dat ik met -aangelegd geweer tot vijftien schreden afstands een boschje moest naderen, waarin -zich een panter had verscholen, alvorens ik dier en omgeving van elkander vermocht -te onderscheiden. Geheel hetzelfde geldt voor de in het woud levende antilopen en -verder voor alle zoogdieren in ’t algemeen—en zij zelf zijn zich des bewust. Niet -overal in het oerwoud huizen de antilopen; slechts hier en daar en dan steeds talrijk -leeft b.v. een kleine soort, nl. het struikbokje of de windhond-antilope. Dit is een -der bevalligste herkauwende dieren, sierlijk gebouwd, niet grooter dan een reekalf -van weinige dagen, vosachtig grijsblauw van kleur; het bewoont paarsgewijs het dichtste -kreupelhout, kiest voor leger of verblijfplaats een goed bebladerden tot op den grond -vertakten struik en trapt van hier uit smalle paden plat, die in de meest verschillende -richtingen het dichte gewas doorkruisen. Ik heb vele dezer dieren gedood; aanvankelijk -ging het mij echter evenals alle andere <span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span>reizigers en jagers, die dit dier leerden kennen; ik kon het maar niet in ’t gezicht -krijgen, al was het ook opgejaagd en als een pijl uit den boog mij voorbijgesneld. -„Zie Heer! daar in het naaste boschje staat een bokje; ginds in de opening tusschen -de beide dik bebladerde takken staat het; ziet gij het niet?” zoo fluisterden mijn -inlandsche gidsen mij in ’t oor. Ik deed mijn uiterste best, boorde mijn oogen in -het aangeduide boschje,—ik zag niets anders dan takken en bladeren; want tot takken -werden de sierlijke pooten, tot een dik bebladerden tak kop en lijf. Maar het oog -eens jagers vindt ook eindelijk in het oerwoud den weg. Wanneer men eenigermate met -de zeden en gebruiken der lieve antilopen vertrouwd is geworden, leert men deze dieren -even zeker opsporen als de scherpst ziende inlander. Door haar fijn gehoor wordt de -antilope den naderenden mensch veel vroeger gewaar dan deze haar spoor ontdekt. Door -het geruisch der zware voetstappen opgeschrikt, is zij van haar leger opgesprongen, -en doet eenige schreden vooruit om eene opening te bereiken, van waar zij een vrijer -uitzicht heeft. Als een gegoten metalen beeld, stijf en roerloos, zonder zelfs de -lang van te voren reeds opgerichte ooren te bewegen, zonder een harer loopers te draaien, -staat zij daar, en luistert en kijkt; de poot, die tot vooruitgaan opgeheven werd, -volhardt in de aangenomen houding, geen leven verraadt zij. Thans is het des jagers -tijd; fluks heft hij de buks omhoog, trekt en schiet: een oogenblik later en het sluwe -wild is met een enkelen grooten sprong in het naburig kreupelhout gesprongen en hierdoor -gedekt geworden, of het dook langzaam naar beneden en kroop in deze houding weg, en -zulks zoo onmerkbaar, dat geen blad zich bewoog, geen halm zich verroerde. -</p> -<p>Op deze wijze voert het oerwoud de meest afwisselende beelden voor het oog des waarnemers. -Wie zien kan en weet te zoeken, ziet en vindt overal in het bosch meer dan hij kan -verwerken. Maar elke plaats en elk tijdstip van den dag of van het jaar geeft wat -anders. Hier, waar de lente tot weken, de zomer of de herfst tot dagen inkrimpt en -de winter, evenals in de steppe, bijna onmiddellijk na het ophouden van den regen -zijn heerschappij aanvaardt, is ook het volle, rijke, alzijdig overvloeiende planten- -en dierenleven binnen een kort tijdsbestek bepaald. Zoodra de vogels met broeden hebben -opgehouden, beginnen zij te trekken en te strijken; zoodra de zoogdieren denken een -gedeelte van het woud afgeweid te hebben, zoeken zij een ander gedeelte op. En <span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>daarom kan men dan ook op dezelfde plaats op verschillende tijden ook verschillende -dieren ontmoeten, althans wezenlijk verschillende beelden van het dierlijk leven opvangen. -Zoo neemt, om een voorbeeld te noemen, het leven in de rivieren toe, naarmate het -bosch ontvolkt wordt. -</p> -<p>Bij hoogen rivierstand bespeurt men weinig van de dieren, welke in en bij het water -leven. Alle eilanden liggen dan diep onder het water bedolven, de oevers zijn eveneens -overstroomd en de vogels, die hier gewoonlijk huizen, zijn verdwenen. En als werkelijk -eens een krokodil zijn kop en een paar rugschilden boven de oppervlakte verheft, wordt -men zulks dan eerst gewaar, wanneer men met de boot tot op korten afstand genaderd -is. Er blijven dus eigenlijk alleen nijlpaarden, die op sommige plaatsen zeer talrijk -zijn, eenige boven het water vliegende vogels en misschien enkele duikers over om -het zichtbare bewijs te leven, dat er in en bij de rivier ook hoogere gewervelde dieren -leven. Wanneer nochtans na het eindigen van den regentijd de waterspiegel daalt en -alle eilanden, zandplaten en oevers droog zijn geloopen, dan verandert het stroombeeld -eveneens ten opzichte van de dierenwereld. De nijlpaarden trekken zich naar de diepste -plaatsen van het water terug, om hier gezellig bijeen te leven en troepen te vormen -van soms aanzienlijke sterkte; daar zij voor iedere ademhaling boven het water moeten -komen en dan telkens met veel geraas de ingeademde lucht uitblazen, ziet en hoort -men deze dieren zeer gemakkelijk. Ook komen zij ’s daags wel eens buiten het water -om zich op de eilanden of zandbanken te legeren en van de warmte der zonnestralen -te genieten; op een afstand van een kilometer en nog meer vallen zij daar den reiziger -reeds in het oog; nu halen ook de krokodillen de schade in, die zij tijdens den hoogen -waterstand hebben geleden, en koesteren zich op ’t heetste van den dag in de zon. -Daartoe kruipen zij reeds in de voormiddaguren op de vlakke, zandige eilanden, vallen -onder luid geplof op den grond neer, sperren den met vreeselijke tanden gewapenden -muil wijd open en slapen, ten getale van tien, twintig en dertig bijeen, in de meest -verschillende houdingen, naast en zelfs boven op elkander liggende, tot aan den avond -door; groote zwermen vogels bedekken thans de eilanden, zandbanken en beide stroomoevers, -en brengen door hun aantal een machtigen indruk te weeg. Tegen dezen tijd toch hebben -de meeste inheemsche strand- en zwemvogels het broeden geëindigd en zijn zij met hun -jongen het water gaan opzoeken, om hier, onder ’t genot van rijkelijk en gemakkelijk -te verwerven voedsel, te ruien; <span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>tezelfder tijd hebben de trekvogels uit het noorden, die hier overwinteren, zich bij -hen gevoegd. Laatstgenoemde vogels bevolken nu ook alle deelen van het oerwoud, doch -vallen hier niet zoo sterk in ’t oog als aan het water, waar de geheele oever en alle -eilanden met groote en dus duidelijk zichtbare trekvogels bedekt zijn. Soms is hier -zelfs geen plaats genoeg en het voedsel, hoe overvloedig overigens ook voorhanden, -wordt dan voor de menigte schaarsch. Een gevolg hiervan is, dat elke plaats bezet -wordt, ja overladen; dat ieder voedselbeloovend plekje door duizend mededingers bezocht, -ja om elke eetplaats gevochten wordt. -</p> -<p>Drie achtereenvolgende dagen zeilde ik bij goeden wind en in eene voortreffelijke -boot op den Witten Nijl, en gedurende deze lange en verre vaart waren beide oevers -van den stroom onafgebroken met een bonte en levendige, uit de meest verschillende -strand- en zwemvogels samengestelde schare getooid. In de oerwouden van den Blauwen -Nijl kan men een dergelijk schouwspel genieten. De uitgestrekte zandbanken worden -door gewone en jufferkraanvogels volledig in bezit genomen; zij dienen echter den -hier in winterkwartier verblijvende vreemdelingen slechts tot rust-, rui- en slaapplaatsen, -van waaruit zij elken morgen naar de steppe vliegen om voedsel te halen, en werwaarts -zij reeds vóór het middaguur teruggekeerd zijn om er te drinken en te baden, hun gevederte -te poetsen, en eindelijk, bestendig door de krokodillen bedreigd, te slapen. ’s Middags -mengen zich geregeld eenige gekuifde kranen in dat gezelschap, hetgeen eene groote -opschudding te weeg brengt; de gekuifde zijn n.l. zoo niet beter dan toch ijveriger -dansers en beginnen dadelijk na hunne aankomst hunne kunst uit te oefenen, waardoor -de gewone kraanvogels insgelijks tot dansen worden aangezet. -</p> -<p>Op dezelfde banken verschijnt ook de nimmerzat of tantalus, eene ooievaarachtige, -in een wit, met rozengloed overgoten, op de vleugels helder rozerood gekleurd vederkleed -prijkende vogel, die de buitenste zoomen van het eiland of de aanliggende ondiepe -plaatsen in beslag neemt; valt het licht voordeelig op deze vogels, dan prijken zij -met een gloeiend rood, zoodat zij heerlijk afsteken bij de grijze kraanvogels en aan -het landschap een ongemeenen tooi verleenen. Op den oever stappen prachtige reuzen-ooievaars -of jabiroe’s rond, wandelen de leelijke, wonderlijk gevormde maraboe’s vol statie -op en neêr, staan schitterende lepelaars, waden reuzen- en zilverreigers in het water -om visschen te vangen, staan en zitten, zwemmen en duiken, weiden en snateren en kweelen -duizenden <span class="pageNum" id="pb174">[<a href="#pb174">174</a>]</span>spoor-, nijl- en lapganzen, nonnetjes, pijlstaarten, slangenhalsvogels, ibissen, wulpen, -oever-, strand- en waterloopers en andere meer, die te zamen een bonten zoom van vogels -vormen, wellicht nog sierlijker dan de tantalussen. Boven den waterspiegel echter -zweven, behalve de opgenoemde vogels, die afwisselend aan- en afvliegen, ook nog zeezwaluwen -en meeuwen, oeverzwaluwen en bijenvreters, terwijl hoog in de lucht een prachtige -zeeadelaar zijn kringen beschrijft. -</p> -<p>Enkele soorten dezer in alle opzichten zoo belangrijke, gevederde rivierbevolking -moeten den laagsten waterstand afwachten om te kunnen broeden, omdat het haar tijdens -den hoogen waterstand aan goede nestplaatsen ontbreekt. Tot dezen behoort een even -bevallige als fraai geteekende, een even verstandige als wakkere moerasvogel, nl. -de reeds bij de ouden bekende krokodillenwachter, de trochilus van Herodotus, van -welken vogel deze schrijver en na hem ook Plinius ons verhaalt, dat hij in vriendschap -met den krokodil leeft. Deze vertelling der ouden is geen fabel, zooals men geneigd -zou zijn te denken, en ik kan persoonlijk voor de waarheid er van instaan. De krokodillenwachter, -wiens afbeelding men zoo dikwijls op de Egyptische gedenkteekenen terugvindt, en die -in hiëroglyphenschrift de <i>oe</i> voorstelt, leeft ook in Egypte en Nubië, oefent echter heden ten dage eerst in Soedan -zijn ambt uit als wachter en beschermer van den krokodil; aan dat ambt was hij bij -de volken der oudheid zijn roem verschuldigd. Hij bewijst evenwel niet alleen diensten -aan genoemd gedrocht, maar in ’t algemeen aan alle dieren, die van de waakzaamheid -van dezen vogel partij weten te trekken. Opmerkzaam en nieuwsgierig, prikkelbaar en -schreeuwlustig, daarbij met een opvallend geluid begaafd, is hij een voortreffelijk -waarschuwer voor andere, minder voorzichtige schepselen. Evenmin het naderende roofdier -als een menschelijk wezen van verdacht voorkomen ontgaat zijn opmerkzaamheid; reeds -elke zeil- of roeiboot trekt zijn aandacht en nooit laat hij na door een luid geschreeuw -zijn waarneming aan anderen bekend te maken. Zoo worden alle met hem tezelfder plaatse -toevende dieren aangespoord om een nader onderzoek in ’t werk te stellen en zich te -overtuigen of er werkelijk gevaar aanwezig is of niet. In ’t eerste geval hebben zij -tijd en gelegenheid om te vluchten. Daarin bestaat zijn ambt als wachter. Zijn vriendschappelijke -verhouding tot den krokodil kan men moeilijk wederkeerig noemen; want van een krokodil -vriendschap te eischen is wel wat veel van zulk een dier gevergd. Niet omdat het reptiel -eenig welwillend gevoel jegens <span class="pageNum" id="pb175">[<a href="#pb175">175</a>]</span>den vogel koestert, maar omdat hij hem nauwkeurig kent en volkomen juist beoordeelt, -behandelt hij hem als een lief, onschuldig schepsel. De vogel van zijn kant, van zijn -jeugd af met het monster vertrouwd, een bewoner der zandbanken, waarop het eerste -zich te slapen legt, altijd in deszelfs nabijheid, gaat met het dier om, alsof hij -zelf de heer en meester, het andere de knecht ware. Onbevreesd klimt hij op den rug -van het slapend ondier, onbezorgd nadert hij den opengesperden muil om te onderzoeken -of misschien ook een bloedzuiger zich daar vasthechtte, of tusschen de tanden een -brok bleef hangen, om het een zoowel als het ander weg te nemen. De krokodil laat -zich dit alles welgevallen, zeker omdat hij bij ondervinding weet, dat hij den altijd -opmerkzamen, behendigen, slimmen, kleinen schelm toch niet snappen kan. Ik zag eens -een krokodillenwachter gelijktijdig met een schreeuw-zeearend van denzelfden visch -eten, dien de arend gevangen en naar een zandbank gebracht had. Terwijl de laatste, -die met beide pooten den buit vasthield of er op stond, een en andermaal naar den -schuimlooper hapte, hield deze zich op eerbiedigen afstand van de tafel des grooten -heers; telkens echter als deze den kop oplichtte om de spijs door te slikken, liep -de ander snel toe, kaapte schielijk een door den arend reeds losgemaakt stuk visch -en ijlde zoo snel mogelijk naar de eerste plaats terug, om daar het geroofde te verteren. -Even bewonderenswaardig als dit driest bestaan is ook de slimme wijze, waarop de krokodillenwachter -zijn eieren voor onbescheiden oogen verbergt. Ik had reeds langen tijd tevergeefs -naar het nest van dezen vogel gezocht. De ontleding van een geschoten vogel had mij -den legtijd van den krokodillenwachter leeren kennen. Dat hij slechts op zandbanken -kan broeden volgt onvermijdelijk uit de levenswijs. Tevergeefs echter onderzocht ik -op het zorgvuldigste al zijn lievelingsplekjes—ik kon geen nest uitvindig maken. Eindelijk -zag ik een paartje, van hetwelk een der echtgenooten op den grond zat, terwijl de -andere om de eerste heen scharrelde. Ik nam mijn kijker en liep, den vogel steeds -in het oog houdende, recht op hem af. Toen ik in zijn nabijheid was gekomen, richtte -hij zich op, schraapte ijlings wat zand op een bepaalde plaats bijeen en liep nu, -wel is waar onder het gewone geschreeuw, maar toch zonder eenig ander bewijs van onrust -met den ander weg. Ik liet mij niet foppen, hield de plek goed in het oog en kwam -er bij. Maar ook nu kon ik nog geen spoor van het nest ontdekken, en eerst, toen ik -eene weinig in ’t oog vallende oneffenheid in het zand waarnam <span class="pageNum" id="pb176">[<a href="#pb176">176</a>]</span>en hier aan ’t graven ging, vielen mij twee, als zand gekleurde eieren in de hand. -Had de moeder meer tijd gehad, dan ik haar gunde, zeker had zij deze kleine oneffenheid -ook nog glad gemaakt, zoodat zij in ’t geheel niet meer in ’t oog kon vallen. -</p> -<div class="figure p176width"><img src="images/p176.jpg" alt="VERHUIZENDE AMERIKAANSCHE BISONS." width="492" height="720"><p class="figureHead">VERHUIZENDE AMERIKAANSCHE BISONS.</p> -</div><p> -</p> -<p>Een zoo mogelijk nog rijker, in elk geval veelsoortiger dierlijk leven als te dezer -tijd aan den stroom heerscht, kan men gadeslaan aan de oevers en op het watervlak -der meren en groote plassen in ’t midden des wouds, welke bekkens gevoed worden deels -door het bijeenstroomende water der voorjaarsregens, deels door den buiten zijn oevers -getreden stroom. Overal door het bosch ingesloten, dikwijls zoo dicht, dat men in -’t geheel niet of althans niet dan onder veel bezwaren deze meren kan nabijkomen, -binnen de oevers bijna even sterk begroeid als daar buiten, uitgestrekte riet- en -biesbosschen insluitende, terwijl ook thans nog papyrus en lotus daarin groeien, vormen -deze regen-meren of „foelat”, gelijk de inboorlingen ze noemen, even zooveel goede -verblijfplaatsen als broedplaatsen voor de meest verschillende vogels, en zelfs ook -voor andere dieren. De veiligheid, die deze afgelegen oorden aanbieden, schijnt zelfs -het nijlpaard aan te trekken, dat ze tegen den tijd, dat het jongen zal werpen, opzoekt; -hier dreigt geen schaarschte van voedsel, hier houden zich geen gevaarlijke vijanden -op, en zoo kan het in deze oorden ongehinderd zijn kroost zoogen, verzorgen en de -eerste opvoeding geven. De dicht begroeide oevers, de moerassige inhammen lokken zwijnen -en buffels aan; het stille water wordt met voorliefde opgezocht door de dorstige antilopen. -Op den spiegel zelf verzamelen zich duizenden pelikanen, om, alvorens op de naburige -boomen hunne legersteden op te zoeken, nog eens duchtig ter vischvangst te gaan; ook -de slangenhalsvogel brengt hier een goed deel van den dag duikende door; tevens zwemmen -er alle mogelijke ganzen- en eendensoorten en strijken er de uit het noorden gekomen -trekvogels neêr, om hier een gastvrije winterherberg te vinden; in de bochten en op -de ondiepe oevers vinden de reuzenreigers en sierlijke woudaapjes zonder veel moeite -het rijkelijkste voedsel; de welige, groene oevers herbergen tallooze kleinere vogels, -de boomen van ’t omgevende woud verschillende, op boomen rustende en nestelende strand- -en watervogels. Geen wonder, dat het bij tijden in en om deze meren wemelt van vogels, -maar even verklaarbaar is het tevens, dat zulk een rijkdom ook allerlei vijanden lokt. -Valken en uilen vervolgen de kleinere vogels, de adelaar en de oehoe maken <span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span>jacht op meer groote, de vos en jakhals, leeuw en panter vervolgen de zoogdieren. -Somtijds valt een uit de steppe getogen heirleger van vraatzuchtige treksprinkhanen -in den frisschen woudzoom dezer streken, om in een oogwenk alles kaal te vreten en -’t geboomte geheel te ontbladeren. Maar nu ook vermenigvuldigt zich het vogelenheir -tot in het oneindige. Van verre en van nabij verschijnen valken en uilen, raven en -Duitsche <span class="corr" id="xd31e1857" title="Bron: pagegaaien">papegaaien</span>, frankolijnen en parelhoenders, ooievaars en ibissen, waterhennetjes en eenden, om -zich aan de sprinkhanen te goed te doen. Iedere vogel, die bij tijd en wijle insecten -nuttigt, voedt zich thans uitsluitend met deze reizigers. Honderden gewone en kleine -torenvalken, die zich op dit tijdstip toevallig in hun winterkwartier bevinden, verzamelen -zich bij scharen boven het bezochte bosch, stooten op elken opvliegenden zwerm sprinkhanen, -grijpen ze en verslinden ze al vliegende; raven, Duitsche papegaaien, neushoornvogels, -ibissen en ooievaars nemen ze van de takken weg en schudden ze er bij honderden af; -deze vallen de onder de boomen loerende makkers, parelhoenders en eenden als buit -ten deel; wouwen en zingsperwers vliegen in vele wendingen om de boomen, op welke -de ontbladerende insecten alras de plaats der bladeren zelf innemen; zelfs de deftige -maraboe’s en jabiroe’s versmaden het wel is waar kleine, maar daarentegen zoo rijkelijk -voorhanden voedsel niet. Een en ander schenkt nog meerder leven aan het reeds zoo -drukke water, dat op zulke tijden nog meer dan gewoonlijk de verzamelplaats wordt -van de meest verschillende dieren. -</p> -<p>Aan zulk een meer, een ware schatkamer voor den verzamelaar, hadden wij een aantal -dagen gejaagd, waargenomen, verzameld, genoten van de weelderige planten- en dierenwereld, -gevochten met nijlpaarden, onzen haat gekoeld aan de krokodillen, in één woord, wij -hadden in volle mate de genoegens gesmaakt, aan ’t leven van den jager en natuuronderzoeker -verbonden, en daarbij al het overige, zelfs den tijd des jaars, vergeten. Maar toen -op zekeren dag de zon lager daalde en gouden draden vlocht tusschen het groen des -wouds; toen het geschreeuw der papegaaien was uitgestorven en alleen het droomend -gezang van een lijster nog tot onze ooren doordrong; toen de zeearend aan gindschen -oever, nog vóór weinige oogenblikken bloeiende te midden van het omringende groen, -slaapdronken zijn witten kop tusschen de schouderveêren verborg; toen zelfs het gegorgel -van een troep meerkatten, die in de hooge kruin van een <span class="corr" id="xd31e1862" title="Bron: nabestaande">nabijstaande</span> mimosa haar nachtleger had <span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span>opgezocht, was verstomd; toen de nacht aanbrak, schemerhelder en vriendelijk, koel -en zacht, klankrijk en geurig, gelijk steeds omstreeks dezen tijd des jaars; toen -was het alsof alle kleurenpracht, alle glans en heerlijkheid van de heden en gisteren -in onze ziel opgenomen beelden eensklaps verbleekten. Onze gedachten vlogen naar het -lieve vaderland en door een smartelijk heimwee voelden wij ons aangegrepen—want daar -ginds vierde men op dit oogenblik het Kerstfeest. Wij hadden punch gemaakt en onze -pijpen gevuld met de heerlijkste tabak der aarde; onze Albanezer reisgenoot zong een -roerend lied; de nacht omgaf als met een tooverwaas hart en zinnen; maar de glazen -werden niet geledigd, de rookwolken namen de wolken der droefgeestigheid niet weg, -het lied vond geen weêrklank in onze ziel en de nacht tooverde tevergeefs. Wij smeekten -om een Kerstgeschenk—en wij ontvingen het! -</p> -<p>De nacht in het oerwoud is altijd majestueus en verheven; dan, wanneer de hemel in -vuur wordt gezet door den bliksem, terwijl rollende donderslagen daarbij weêrklinken -van het eene einde naar het andere; dan, wanneer de stormwind er giert, en ook dan, -wanneer aan het eindeloos gewelf ver verwijderde zonnen stralen en blad noch halm -zich beweegt. Weinige minuten reeds na zonsondergang hult de nacht het woud in zijn -grijzen mantel. Wat in het daglicht duidelijk zichtbaar was wordt nu omfloersd; wat -in het zonnelicht nog te omvatten omtrekken aannam, wordt thans tot een reuzengestalte. -Bekende boomen worden tot spookgedaanten; de heggen van struikgewas tot zwarte muren. -Het duizendstemmige alarm verstomt, diepe stilte vervangt het geraas. Maar een nieuw -leven vangt aan, in het woud en op het water. Honderden cikaden doen een geluid hooren, -dat eenigszins te vergelijken is met het verwijderd geklingel van kleine, onzuiver -gestemde klokjes; duizenden, thans uit den slaap ontwaakte kevers, waaronder zeer -groote soorten, snorren om de bloeiende boomen en laten een luid gegons hooren, dat -eigenaardig past bij genoemd klokgelui. Kikvorschen, die slechts een enkelen, maar, -de geringe grootte dezer dieren in aanmerking genomen, vrij luiden kreet voortbrengen, -mengen zich daarin, en al deze stemmen, die doen denken aan den klank van een langzaam -geslagen Chineeschen gong, weêrklinken ver door het woud. -</p> -<p>Een groote uil begroet den nacht met dof gehuil; een kleinere soort antwoordt met -een honend gelach; een geitenmelker herhaalt telkens opnieuw een enkele strophe van -zijn snorrend, rochelend gezang. Van <span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span>de zijde der rivier klinkt <span class="corr" id="xd31e1873" title="Bron: bet">het</span> weeklagend geroep van den nachtvogel, van de meeuwenfamilie, of van een schaarbek, -die, dicht over de oppervlakte des waters strijkende, de golven half doorploegt; van -de zandige eilanden en banken weêrklinkt het luide, ietwat krijschend geschreeuw van -den griel, alsmede de toonrijke, klankvolle, gevoelige trillers van een waterlooper -of plevier; boven het riet van het nabijgelegen meer krast een nachtreiger. In het -dichte struikgewas of rondom de kruinen der boomen flonkeren duizenden glimwormen; -een reusachtige krokodil, die reeds vóór zonsondergang de tegenoverliggende zandbank -verlaten en het door de zon gegloeide pantser in de lauwe golven afgekoeld heeft, -zwemt, half onder, half boven den waterspiegel drijvend, door den stroom, een spoor -nalatende, dat in den maneschijn als zilver, in het sterrelicht als een snoer glimmende -paarlen schittert. Boven de hoogste boomkruinen zweven met onhoorbaren vleugelslag -oehoe’s en andere uilen; langs den oever vliegen in bevallige kronkellijnen langstaartige -geitenmelkers; tusschen de kronen der boomen beschrijven vledermuizen hunne zigzagbanen; -van den eenen kant der rivier naar den anderen trekken, soms bij scharen, vliegende -honden of kalongs. En nu is ook de tijd gekomen, dat de overige zoogdieren des wouds -zich laten zien of hooren. De een of andere jakhals vangt aan, beurtelings, nu eens -treurige, dan meer vroolijke melodieën aan te heffen, die met evenveel gevoel als -volharding worden voorgedragen; een dozijn soortgenooten valt terstond in en opent -een zangwedstrijd, in welken ieder dingt en kampt om den eereprijs; enkele hyena’s -schijnen slechts op deze voorzangers gewacht te hebben, om nu een koor aan te heffen -van huilende, lachende, klagende en juichende stemmen; de panter bromt; de leeuw brult, -en zelfs het nijlpaard, dat nog den stroom niet heeft verlaten, verheft knorrend zijn -armzalige stem. -</p> -<p>Zoo spreekt en openbaart zich de nacht in het oerwoud; zoo boeide hij op dien voor -mij onvergetelijken dag mijn oogen en ooren. De kevers, cikaden, uilen en geitenmelkers -hadden aangevangen; daar schetterden schrille, krachtige, dreunende tonen door het -bosch, als trompetgeluiden uit ongeoefende monden. Oogenblikkelijk verstomden de liederen -van onzen Albanees, verstomde het gesprek onzer bedienden en matrozen, en allen luisterden -evenals wij. Nogmaals schetterde en dreunde het aan den overkant. „El fioel, el fioel!” -riepen de inboorlingen: „olifanten, olifanten!” jubelden ook wij. Het was voor het -eerst, dat wij de reusachtige dikhuiders, op wier paden wij tot nog toe <span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span>bijna altijd hadden gewandeld, wier sporen wij zoo dikwijls hadden achtervolgd, vernamen, -beluisterden. Aan den tegenoverliggenden oever daalden op gemakkelijke en zekere wijze, -reusachtige, in ’t schemerlicht van den nacht met genoegzame duidelijkheid waarneembare -gedaanten naar het water af, om uit de rivier te drinken en zich daarin te baden. -De een na den ander stak zijn lenigen tromp in het water, om dien te vullen en daarna -den inhoud òf in den wijden bek, òf over hals en schouders en rug uit te storten; -de een na den ander daalde in de rivier af om hier een verkoelend bad te nemen. En -even alsof het straks gehoorde trompetgeschal een krijgsroep was geweest, zoo rumoerig -werd het nu in het woud. Vroeger dan gewoonlijk verhief de koning der wildernis zijn -donderende stem; een tweede en derde leeuw beantwoordde dien koninklijken groet. Verschrikt -vliegen de van slaap dronken apen op en laten een luid geschreeuw hooren; van angst -jammeren de antilopen mede. Daar rekt in de onmiddellijke nabijheid onzer boot een -nijlpaard zijn monsterkop boven het water uit en begint te brullen, evenals meende -hij een wedstrijd aan te vangen met de donderende stem van den leeuw; ook de panter -waagt het zich te doen hooren; jakhalzen vangen het afwisselend lied aan, dat wij -reeds kennen, de gestreepte hyena’s huilen, de gevlekte doen hun helsch, merg en been -doordringend gelach hooren; alleen de kikvorschen en cikaden, onverschillig omtrent -de roepstem van den koning en die van de grootwaardigheidsbekleeders van het woud, -gaan voort, de eersten met hun eentonig geschreeuw, de laatsten met hun klokgelui. -</p> -<p>Dit was het „Eere zij God in den hooge” dat het oerwoud ons toezong. -<span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch7" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e449">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">VII.</h2> -<h2 class="main">DE VERHUIZINGEN DER ZOOGDIEREN.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Reislust, in de beteekenis des woords, welke wij menschen daaraan hechten, wordt bij -de dieren niet gevonden, zelfs niet bij de vogels, die benijdbare wezens, wien de -goddelijke gave werd geschonken vliegende de landen door te trekken en zeeën te overbruggen. -Onbezorgd en vrij, zooals de handwerksgezel uittrekt om vreemde landen, vreemde zeden -en vreemde kunst te leeren kennen, trekt geen enkel dier; want meer nog dan wij is -dit gebonden aan een bepaalde plek, en sterker dan het heimwee der menschen ketenen -gewoonte en traagheid het aan de plaats der geboorte. Maakt het zich gereed deze te -verlaten, dan gehoorzaamt het aan een wet van dringende noodzakelijkheid, en het trekt -alleen uit om het gebrek te ontloopen, dat in ’t verschiet dreigt. Nood en ellende -echter zijn maar al te vaak het deel en lot, hetwelk de vreugdelooze vreemdelingschap -aan het dier bereidt, dat in dit geval slechts reisverdriet ondervindt. -</p> -<p>Een en ander is evenzeer van toepassing op de trekkende visschen als op de trekkende -vogels, maar in ’t bijzonder geldt zulks voor de vele zoogdieren, welke nu en dan -wandeltochten ondernemen. Weinigen doen zulks zoo regelmatig als de vogels en visschen, -doch de aanleiding tot de verhuizingen is bij allen dezelfde. De dieren verhuizen, -omdat gebrek aan voedsel in uitzicht is, of omdat de schaarschheid zich reeds eenigermate -doet gevoelen; zulke reizen zijn dus meer te beschouwen als een ontvluchten van naderend -gebrek, dan wel als eene begeerte om een gelukkiger land op te zoeken. -</p> -<p>Wanneer ik spreek van de verhuizingen der zoogdieren, dan bedoel ik daarmede niet -de gewone stroop- en zwerftochten, die ook al ter wille van het voedsel geschieden, -evenmin zulke tochten, welke ten doel hebben den verbreidingsgordel te verruimen, -maar alleen die gemeenschappelijke reizen, welke sommige zoogdieren, nu eens in meer -regelmatige, dan weder meer onregelmatige volgorde, ver buiten de grenzen <span class="pageNum" id="pb182">[<a href="#pb182">182</a>]</span>hunner woonplaats voeren, dus naar streken, alwaar zij eene hun vreemde levenswijze -moeten aannemen, om deze even spoedig weder vaarwel te zeggen, zoodra hun dit mogelijk -is geworden of mogelijk voorkomt. Zulke verhuizingen komen nog het meest overeen met -het trekken der visschen en vogels, en hoe beter wij de eersten leeren kennen des -te juister zal ook ons inzicht worden in ’t wezen van het laatstgenoemde. -</p> -<p>Kleine uitstapjes buiten de grenzen der gewone verblijfplaatsen volbrengen alle zoogdieren, -en zulks om verschillende redenen. Soms zijn de mannetjes en vooral de ouden, meer -geneigd tot rondzwerven dan de wijfjes en de jongen; men ziet ze daarom dikwijls zonder -bepaalde redenen een zeker gebied verlaten om een ander op te zoeken; de jonge mannetjes -van gezellig bijeenlevende soorten worden wel eens door de oudere hoofden van een -troep stelselmatig verdreven en tot verhuizen gedwongen; de moeders zwerven gaarne -met haar kroost door het gebied, alwaar dit laatste geboren werd; beide seksen trekken -en reizen om elkander op te zoeken. Bij gelegenheid van zulke tochten ontdekt het -dier de een of andere geschikte verblijfplaats, eene streek, waar overvloed van voedsel -is, of waar beschermend struikgewas groeit, of een geschikt hol; het toeft daar dan -langer of korter tijd en betrekt eindelijk voor goed het beloofde land. Oude jagers -weten bij ervaring, dat een afgejaagd distrikt van buiten af weder nieuwen toevoer -erlangt, en onder gunstige omstandigheden zeer spoedig even sterk bevolkt kan worden -als vroeger. Niemand, die niet weet, dat vossen- en dassenholen, die zoo moeilijk -te vernielen zijn, altijd bewoond blijven, hoe sterk er op deze dieren ook jacht worde -gemaakt. Andere zoogdieren, op wier doen en laten minder nauwkeurig acht wordt geslagen -dan op het wild, gedragen zich niet anders. Er heeft ongetwijfeld een onophoudelijk -reizen en trekken plaats. En zoo wordt dan ook, zoo niet de natuur zelf zulks belet, -of roofdieren of menschen hier verhinderend optreden, het verbreidingsgebied der soorten -steeds grooter. -</p> -<div class="figure p183width"><img src="images/p183.jpg" alt="EEN WILDE EEND BESCHERMT HAAR JONGEN TEGEN EEN WATERRAT." width="651" height="550"><p class="figureHead">EEN WILDE EEND BESCHERMT HAAR JONGEN TEGEN EEN WATERRAT.</p> -</div><p> -</p> -<p>Onze voorvaderen deelden hun woningen tot het eind der vorige eeuw met de huisrat, -terwijl zij de bruine rat slechts kenden van hooren zeggen, of misschien zelfs in -’t geheel niet. De eerste was een rat met vele, ofschoon niet alle ondeugden van haar -geslacht. Zij bewoonde de zolders onzer huizen, at van ons koren, van ons spek en -allerlei anderen voorraad, knabbelde aan de deuren, planken vloeren en het huisraad, -draafde des nachts onheilspellend door oude kasteelen en <span class="pageNum" id="pb183">[<a href="#pb183">183</a>]</span>dergelijke spookgebouwen, veroorzaakte veel verdriet, menigen schrik en voedde het -geloof aan spoken en het bijgeloof; maar met haar was het leven nog mogelijk, en men -kon haar nog meester worden. Een flinke huiskat hield haar in bedwang, een goede kamerjager -bond met haar den strijd aan. Daar verscheen plotseling haar gevaarlijkste vijand, -en van nu aan begon haar licht te tanen. In het jaar 1727 zag men groote scharen bruine -ratten, die òf rechtstreeks, òf over Perzië uit Indië moeten gekomen zijn, over de -Wolga zwemmen, en spoedig daarna ervoer men door welke plaag Europa voortaan gekweld -zou worden. Rivieren en kanalen volgende, bereikte de bruine rat de dorpen en steden; -zij nam, in spijt van menschen en katten, onze woningen eerst van beneden in bezit -en nestelde zich in de kelders en gewelven, steeg allengs omhoog naar de zolders en -daken, verdreef na een langen, verbitterden strijd haar bloedverwant, maakte zich -tot meesteres in ons eigen huis en toonde duizenden malen, wat een rat vermag; want -deze bezit <i>alle</i> ondeugden der familie en legt ze daarbij onverholen <span class="pageNum" id="pb184">[<a href="#pb184">184</a>]</span>aan den dag; zij spotte met alle pogingen om haar te verdrijven en behield tot op -dezen dag overwinnend het veld, dat wij haar met behulp van honden en katten, met -klemmen en vallen, met vergif en kruit te vergeefs betwisten. Bijna tezelfder tijd -dat zij over de Wolga zwom, in 1732, bereikte zij Europa nog langs een tweeden weg, -doordien zij op Oostindische schepen naar Engeland werd overgebracht. Van nu af begon -zij hare reize door de geheele wereld. -</p> -<p>In Oost-Pruisen verscheen zij reeds in 1750, in Parijs drie jaren later; Midden-Duitschland -werd door haar veroverd ten jare 1780; eerst vestigde zij zich, evenals elders, in -de steden, om van hier uit langzamerhand het platte land te bevolken; dorpen, die -niet aan rivieren gelegen zijn en die zij dus minder gemakkelijk kon bereiken, betrok -zij eerst in de laatste tientallen jaren dezer eeuw; toen ik nog een opgeschoten knaap -was, kende men haar nog niet in mijn geboortedorp, het rijk behoorde daar nog toe -aan de ook nu daar reeds door haar volledig verdreven zwarte rat. -</p> -<p>Nog later verscheen zij in de afgezonderd gelegen gehuchten en eenzame boerenwoningen, -echter niet voor het midden dezer eeuw, en nog altijd zet zij haar zegetocht voort. -Niet tevreden met de ontdekking en verovering van Europa, toog zij, en zulks reeds -op het einde der vorige eeuw, op nieuwe avonturen uit. In de bereids door haar bewoonde -zeeplaatsen zwom ze van den oever naar de schepen, klouterde langs ankerkettingen, -touwen, enz, aan boord, nam haar intrek in het veilige, donkere scheepsruim, doorreisde -op dat vaartuig alle zeeën, landde aan alle kusten, en bevolkte van hier uit alle -landen en eilanden, waar deze slechts in bezit zijn genomen door den beschaafden, -in vaste woningen levenden mensch, haar onvrijwilligen beschermer en onderhouder. -Tegen wil en dank hebben wij haar geholpen, het haar althans mogelijk gemaakt zulk -eene groote uitbreiding te geven aan haar gebied. Aan geen ander, den mensch niet -onderworpen zoogdier, is zulks ooit gelukt. -</p> -<p>Een ander voorbeeld van soortgelijke verhuizingen biedt ons de ziesel, een in geheel -Oost-Europa en West-Siberië veel voorkomend, en tot de familie der eekhoorns, meer -in ’t bijzonder tot de onderfamilie der marmotten behoorend, schadelijk knaagdier, -dat de grootte van een hamster bereikt. Albertus Magnus zag den ziesel in de omstreken -van Regensburg, alwaar hij thans niet meer voorkomt; daarentegen is hij in den jongsten -tijd Silezië weder binnengetrokken, alwaar hij voor veertig en vijftig jaren onbekend -was; tegen het begin <span class="pageNum" id="pb185">[<a href="#pb185">185</a>]</span>van 1850 ongeveer verscheen hij daar, zonder dat men kon nagaan, vanwaar hij gekomen -was, en van nu aan drong hij langzamerhand naar het westen door. -</p> -<p>Ook hier is het alweder de mensch, die deze verhuizingen in de hand werkt, omdat het -dier, zoo al niet daaraan gebonden, althans in bebouwde velden, de het meeste voedsel -belovende en dus voor hem gezegendste woonplaatsen vindt. -</p> -<p>Geheel hetzelfde mag gezegd worden van nog andere muizensoorten, wier verdere verspreiding -gelijken tred houdt met de vermeerdering van het aantal bebouwde velden. Aan den anderen -kant wederom wordt door den mensch het woongebied van vele zoogdieren door ontwouding, -droogleggingen en andere veranderingen in den toestand des bodems verkleind; hierdoor -bewerkt hij en ongetwijfeld veel meer nog dan door rechtstreeksche verdelging, het -wegtrekken van een aantal zoogdieren, die daar vroeger vaste woonplaatsen hadden opgeslagen. -Want ook op de zoogdieren is de wet van toepassing, dat slechts zulke woonplaatsen -vroeger of later worden bevolkt, die voor hen geschikt zijn, en zulks niettegenstaande -de mensch dit soms op willekeurige, ruwe en wreede wijze gewelddadig tracht te beletten. -</p> -<p>Verschillend van zulke tochten zijn die, welke de zoogdieren nu en dan ter wille van -eene tijdelijke verbetering hunner positie volbrengen. Hieraan nemen waarschijnlijk, -zoo niet alle soorten, dan toch enkele leden van alle familiën dezer klasse deel; -zij duren langer of korter tijd, brengen de dieren in meer of minder afgelegen streken, -kunnen daarom zelfs het karakter van werkelijke verhuizingen aannemen, maar eindigen -toch na zekeren tijd en brengen het trekkende zoogdier eindelijk weder in zijn oorspronkelijke -woonplaats terug. Het voornemen of de hoop zich betere weiden of jachtvelden te verzekeren, -eene toevallig zich voordoende gelegenheid om een aangenamer leven te leiden, deze -zijn zeer zeker de voornaamste beweegredenen voor zulke zwerftochten. Zij hebben dan -ook jaar in jaar uit, op alle breedten en op alle hoogten plaats, zelfs in streken, -die te allen tijde dezelfde levensvoorwaarden in zich sluiten. Het zoogdier begint -en volbrengt die tochten nu eens afzonderlijk, dan weder in troepen, al naar het gewoon -is eenzaam of gezellig te leven; dikwijls blijven de wegen dezelfde, en worden dezelfde -plaatsen regelmatig op dezelfde tijdstippen bezocht; maar altijd zijn het toch toevallige -omstandigheden, die het dier leiden en richten. -<span class="pageNum" id="pb186">[<a href="#pb186">186</a>]</span></p> -<p>Wanneer de vruchten van de heilige vijgen- en andere boomen, die de tempels der Hindoes -omgeven, op het punt zijn van rijp te worden, zien de Brahmanen, aan wie de zorg voor -die tempels en boomen is toevertrouwd, met heilige ontroering de aankomst hunner vierbeenige -goden te gemoet. En niet te vergeefs; want zij verschijnen wis en zeker, de tot goden -verheven apen, de hulman en bonder, om zich te goed te doen aan de lekkere vruchten -der voor hen alleen geplante en verzorgde boomen, tevens om daarbij nog te rooven -en te plunderen in de naburige tuinen en plantages. En daarna verdwijnen ze weder, -tot groote droefheid hunner vereerders, tot groote vreugde van alle andere bewoners, -wier bezittingen zij op de brutaalste wijze beschadigden. -</p> -<p>Wanneer in Centraal-Afrika de korrels van het inheemsche graan, de doerrha of het -kafferkoren, rijpen, daalt een troep bavianen onder aanvoering van een ervaren, deftig -opperhoofd, die vol waardigheid en trots zich van zijn ambt kwijt, van de bergen naar -omlaag, ten einde te onderzoeken of hun neef, de mensch, zoo vriendelijk is geweest -ook in dit jaar weder het graan voor hen uit te zaaien. Of eene bende meerkatten, -nadert, onder even uitstekend geleide, den zoom der bosschen, om te juister tijd de -akkers ongestraft, zoo zwaar mogelijk te brandschatten. Wanneer de vurige oranjeappelen -op de plantages der Zuid-Amerikaansche boeren tusschen het donkergroene loof schitteren, -dan trekken de rolapen er op los, ten einde die vruchten met den eigenaar te deelen. -Ook andere plantenetende dieren worden door de begeerte om zich het dagelijksch brood -met weinig moeite te veroveren, naar streken, plaatsen en velden gedreven, die zij -anders vermijden; roofinsecten volgen andere, hier of ginds tijdelijk verblijfhoudende -insecten; de groote roofdieren vormen steeds de achterhoede van de plantenetende soorten -hunner klasse, in ’t bijzonder die onzer huisdieren. De leeuw trekt met den rondzwervenden -Afrikaanschen herder van plaats tot plaats; aan de verzenen der verslagen, huiswaarts -vluchtende legers van Napoleon hechtten zich de Russische wolven; tot midden in Duitschland -achtervolgden zij de ongelukkige soldaten. -</p> -<p>De vischotters ondernemen reizen te land om van de eene rivier in de andere te geraken; -lynxen en wolven doorkruisen in den winter somtijds aanzienlijke oppervlakten lands. -Door al deze reizen komt er eene wijziging in de woonplaatsen, het eene dier schuift -het andere op; maar eene eigenlijke verhuizing kan zulks nog niet genoemd worden. -<span class="pageNum" id="pb187">[<a href="#pb187">187</a>]</span>Ook zijn nood en gebrek slechts bij uitzondering aanleiding tot en motief voor werkelijke -verhuizingen; veeleer is het hier een oogenblikkelijk opkomend verlangen, dat tot -zulke tochten aanzet. -</p> -<p>Geheel anders verhouden zich die zoogdieren, welke telken jare, omstreeks denzelfden -tijd, van woonplaats veranderen en onder omstandigheden tamelijk ver verwijderde oorden -opzoeken, om van hier uit wederom op bepaalde tijden naar de oude woonplaats terug -te keeren; dezen <i>verhuizen</i>, want zij grijpen niet eene toevallige gelegenheid aan, maar zij gehoorzamen bewust -of onbewust aan eene dringende noodzakelijkheid. -</p> -<p>Als grond en oorzaak van alle werkelijke verhuizingen der zoogdieren moeten wij in -de eerste plaats beschouwen, duidelijk uitgedrukte wisseling van jaargetijden. In -landen met eene eeuwige lente hebben geen verhuizingen plaats, daar de aanleiding -er toe ontbreekt. Zomer en winter moeten scherp van elkaar gescheiden zijn, zij dan -de laatste door ijs en sneeuw, of door gloeihitte en droogte gekenmerkt; gebrek en -overvloed moeten met elkander afwisselen, wanneer het trage zoogdier tot heengaan -zal besluiten. -</p> -<p>Op kleinen maatstaf reizen reeds die dieren, welke gebergten bewonen. De gems, steenbok, -alpenhaas en marmot trekken, wanneer de sneeuw begint te smelten, of iets later, zich -over steilten en gletschers een weg banende, naar omhoog, alwaar de ontdooide grasvelden -een even overvloedig als heerlijk voedsel aanbieden; vóór de winter is aangebroken -keeren zij naar de lagere gedeelten van het gebergte terug. -</p> -<p>De beer, van nature een omnivoor, door gewoonte een roover, onderneemt, ten minste -in de gebergten van Siberië dergelijke tochten, en eindigt deze eveneens vóór de komst -van den winter; ook de wilde katten en honden, die de gebergten bewonen, handelen -eveneens. Plaatsveranderingen van dit genre zijn zelfs gewoon in de gebergten van -meer zuidelijk gelegen landen, de tropen niet uitgezonderd. In Indië evenals in Afrika -klimmen en dalen zekere apensoorten op bepaalde tijden geregeld op en af, zoeken de -olifanten bij de intrede des winters de laagvlakten, bij den aanvang van den zomer -de hoogten op. In de Andes van Zuid-Amerika vluchten de guanaco’s voor de sneeuw naar -de dalen, voor den gloed der zomerzon naar de berghellingen. Door het gebergte zelf -worden aan al deze tochten enge grenzen gesteld. Wij hebben hier te doen met een hoogteverschil -van één tot drieduizend meter, met afstanden die in weinige uren, ten hoogste enkele -<span class="pageNum" id="pb188">[<a href="#pb188">188</a>]</span>dagen kunnen worden afgelegd. Kenschetsend voor deze tochten is evenwel de regelmatigheid, -met welke zij geschieden, vooral in betrekking tot het tijdstip, waarop zij ondernomen -worden, en niet minder in betrekking tot de wegen, langs welke zij plaats hebben. -</p> -<p>Heuvelland en vlakte, zee en lucht schenken meerdere speelruimte dan het gebergte -en daarom laten zich de hier wonende of zich tijdelijk ophoudende dieren gemakkelijker -dan die, welke in het gebergte verblijf houden, op hunne tochten vervolgen en nagaan. -In de toendra’s van Rusland en Siberië doet het rendier, dat in Skandinavië de gebergten -niet verlaat, elken herfst groote tochten, om tegen het volgende voorjaar naar zijn -zomerverblijven terug te keeren; altijd ongeveer in denzelfden tijd verlaat het Groenland -om van hier over het ijs naar het Amerikaansche <span class="corr" id="xd31e1936" title="Bron: vastland">vasteland</span> te verhuizen; daar blijft het den geheelen winter en zoekt eerst in April de fjielden -van zijn geboorteland weder op. Zoowel in Rusland en Siberië als in Groenland schijnt -het niet alleen de vrees voor den naderenden winter te zijn, die tot verhuizen aanspoort, -maar hierbij komt nog als tweede aanleiding eene aan het hooge noorden gebonden plaag. -De korte zomer n.l. roept eene ongeloofelijke hoeveelheid kleine insecten in ’t leven, -inzonderheid eene onbeschrijfelijke menigte steekmuggen en horzels, die niet alleen -den mensch, maar ook het rendier het leven verbitteren. Om dezen te ontvluchten verlaat -het dier de moerassige toendra, boven welke gedurende den korten zomer dichte wolken -van muggen zweven, en vlucht naar de minder door deze insecten geplaagde gebergten -zijner woonplaats, die op gemeld tijdstip tevens zoo rijkelijk met geurige weiden -bedekt zijn, als met klimaat en land bestaanbaar is. Die gewoonte wordt erfelijk en -zoo is het mogelijk, dat telkens dezelfde wegen worden betreden en tevens die verhuizingen -altijd weder op hetzelfde tijdstip plaats grijpen. Er ontstaan dientengevolge gebaande -wegen, die duidelijk in ’t oog vallen, mijlen ver door de toendra verloopen en op -bepaalde plaatsen de stroomen en rivieren doorsnijden. Tegen den aanvang van den tocht -scharen zich de wijfjes met haar kalveren in kudden van tien tot honderd stuks bijeen, -de spiesherten en smaldieren volgen, en daar achter voegen zich de oude herten. De -eene troep volgt onmiddellijk op de andere, zoodat de waarnemer duizendtallen dezer -dieren kan zien voorbijtrekken. Allen snellen steeds vooruit, laten zich noch door -water, noch door bergen terughouden, en komen niet tot rust dan nadat zij de winterkwartieren -betrokken hebben. Benden wolven, beren en veelvraten <span class="pageNum" id="pb189">[<a href="#pb189">189</a>]</span>hechten zich aan hun voetzolen en leggen alzoo evenzeer een niet klein gedeelte van -dien weg af. In het voorjaar trekken de rendieren ongeveer langs denzelfden weg terug, -en weder in nagenoeg gelijke slagorde, maar in veel kleinere kudden, en ook langzamer -en wat meer op hun gemak. -</p> -<p>Nog grooter afstanden leggen de Amerikaansche wisenten of bisons, de „prairiebuffels” -af. Hoe ver zij reizen weet men eigenlijk nog niet recht, maar men heeft trekkende -troepen ontmoet van Canada tot Mejiko, van de Missouri tot het Rotsgebergte en zoo -is men gerechtigd aan te nemen, dat een en dezelfde kudde zeer groote landstreken -van het aangegeven gebied door trekt. Men heeft deze bisons in den zomer, over de -eindelooze vlakten der <span class="corr" id="xd31e1943" title="Bron: prairieën">prairiën</span> verstrooid, aangetroffen, en in den winter op dezelfde plaatsen, maar tot duizenden -vereenigd; men heeft gezien hoe zij reisden, want men heeft hen vervolgd op de door -hen gebaande, honderden mijlen ver in meer of minder rechte richting, over gebergten -en door de vlakten verloopende „buffelpaden”; men heeft zich door eigen aanschouwing -er van overtuigd, dat de grootste stroomen hun geen hinderpaal in den weg leggen, -dat zij, evenals eene lawine zich in deze wateren storten en ze met hunne donkere -lichamen als het ware geheel opvullen; men heeft gezien, dat de dieren zich van elkander -scheiden en zich weder vereenigen, dat de kudden zich vergrooten en zich oplossen -in kleinere, dat oude, knorrige, heerschzuchtige en boosaardige stieren de gemeenschap -met de andere bisons vermijden, misschien worden verdreven, en op deze wijze waarschijnlijk -eerst na een langen, moeilijken strijd, gedwongen worden tot den volgenden zomer eenzaam -rond te dolen; men heeft opgemerkt, dat zij in den winter, wanneer er veel sneeuw -is gevallen, in de bosschen of tegen de hellingen der bergen beschutting zoeken tegen -de ruwheid des weders. Reeds in de maand Juli vangen zij hun tochten van het noorden -naar het zuiden aan. Weinig talrijke kudden, die tot op dit tijdstip een lui en gemakkelijk -zomerleven leidden, sluiten zich aan anderen aan en samen vervolgen zij hun weg; andere -troepen voegen zich bij hen en naarmate men vooruitdringt, groeit de menigte en wast -het aantal, zoodat er eindelijk die groote massa’s uit zijn voortgekomen, die van -nu af aan, als door éénen geest bezield, samen werken en handelen, totdat het voorjaar -hen weêr scheidt. Zoodra de winter voorbij is, lossen de massa’s zich weder, misschien -in omgekeerde volgorde, in kleinere kudden op, die zich al weder verdeelen, <span class="pageNum" id="pb190">[<a href="#pb190">190</a>]</span>tot er niets dan kleine gezelschappen meer overblijven. Dit alles geschiedt op de -terugreis. Zoowel op de uit- als thuisreis trekt steeds de eene kudde, op zekeren -afstand van eene volgende verwijderd, na de andere; allen blijven evenwel nagenoeg -op hetzelfde pad. Treffen zij eene gunstige plaats, b.v. eene met sappig gras begroeide -laagte, dan grijpt hier eene tijdelijke opstuwing van den levenden stroom plaats. -Onder zulke omstandigheden vereenigen zich op hetzelfde punt ontelbare scharen bisons; -zij vertoeven dan eenige dagen achtereen op dezelfde plek en breken eerst dan weder -op, wanneer al het gras is afgeweid en de honger tot verder trekken noodzaakt. Ook -de bisons worden achtervolgd door wolven en beren, terwijl gieren en adelaars onheilspellend -boven hun hoofden zweven. -</p> -<p>Niet alleen vrees voor gebrek aan voedsel, maar ook het ontbreken van drinkwater kan -de aanleiding zijn, die tot reizen aanspoort. Wanneer in het zuidoosten van Siberië, -inzonderheid in de hooge steppe van Gobi, de winter nadert, worden alle zoogdieren, -voor zoover zij geen winterslapers zijn, door de bijzondere gesteldheid van dat hoogland -gedwongen in lager gelegen oorden een onderkomen te zoeken. De winter treedt in dit -Middel-Aziatisch hoogland niet strenger op dan in de noordelijk of noordoostelijk -daarvan gelegen streken, maar hij is hier meestal vrij van sneeuw en bedekt alle wateren, -die bovendien wegens den weinigen neêrslag niet talrijk zijn, met eene dikke ijslaag. -Zoodra nu die laatste zoo dik is geworden, dat geen der in de Gobi verblijf houdende -dieren het ijs verbreken kan, zien zij zich tot verhuizen verplicht, en nu trekken -zij niet naar zuidelijker, maar juist naar noordelijker streken, die het voorrecht -bezitten van veel sneeuw te bevatten: de trekkende dieren toch kunnen beter hun dorst -lesschen met de zachte sneeuw, dan met het harde ijs, en ook loopen zij gemakkelijker -op de eerste dan op het laatste. Nu kan men ook begrijpen waarom de kropantilope, -die veelvuldig in de genoemde steppe voorkomt, een land verlaat, dat met uitzondering -alleen van de daar ontbrekende sneeuw, m.a.w. met uitzondering alleen van water, hetzelfde -aanbiedt als het winterkwartier. Niet de honger, maar de dorst drijft het dier naar -den vreemde. Is de winter in aantocht, dan verzamelt zich de overigens reeds gezellig -levende antilope in grootere troepen van vele duizenden individuen; alle lager gelegen -landstreken rondom het hooge geboorteland zijn met deze kudden opgevuld. Gezamenlijk -verwijderen zij zich tot op honderden mijlen afstands van den geboortegrond, <span class="pageNum" id="pb191">[<a href="#pb191">191</a>]</span>en leggen op dien tocht soms in een enkelen nacht tien à twaalf geografische mijlen -af. De waarnemer, die hen volgt, ziet overal hun sporen en in zulk eene menigte, dat -het schijnt alsof kort van te voren eene buitengewoon talrijke schaapskudde hier langs -getogen is. -</p> -<p>Nog voor de trektijd der antilope is aangebroken, komt de koelan of dziggetai, de -vermoedelijke stamvader van ons paard, en in elk geval het prachtigste en edelste -wilde paard der aarde, in beweging. De veulens van den jongsten zomer zijn in den -herfst reeds zoo krachtig geworden, dat zij eene lange reis kunnen meêmaken, snelle -marschen uithouden en alle wederwaardigheden en gevaren van een ongeregeld leven met -goed gevolg het hoofd kunnen bieden. Ook de jonge, vierjarige hengsten bevinden zich -in de volle kracht des levens, verlaten reeds op het eind van September, vol moed, -de ouderlijke kudde en dringen voorwaarts. De oude hengsten en merriën eindelijk worden -aangegrepen door de zucht tot paring en worden onrustig en reislustig. Zoo begint -het vlugge, ondernemende dier, reeds vóór de winter invalt, zijn tochten; daarom mist -men in deze verhuizingen duurzaamheid en regelmaat, zoodat zij eenigszins het karakter -verkrijgen van avontuurlijke zwerftochten. Ten einde het hun door den aanvoerenden -hengst opgelegde juk af te schudden en vrij te zijn, om zich zelf tot gebieders op -te werken, verlaten de jonge hengsten de moederkudde en zwerven nu zelfstandig door -de zandsteppe. Alle jongere, geslachtsrijp geworden en zelfs sommige oudere merries -schijnen door hetzelfde gevoel bezield te zijn als de op daden beluste jonge hengsten; -ook zij pogen de tyrannie van hem, die haar tot nog toe gebood, te ontvlieden. Zij -voegen zich bij de eersten—evenwel om nu onder het juk van dezen haar nek te krommen. -Maar zonder strijd wordt de heerschappij niet verkregen, goedschiks geeft de oude -gebieder zijn rechten niet op. Urenlang staat de jonge hengst op den top eens heuvels -of van een bergrug en slaat van hier uit een onderzoekenden blik over het veld. Zijn -oog doorloopt de woestijn, zijn naar den wind gekeerde neusvleugels zijn opengesperd, -zijne ooren hebben zich gespitst. Strijdlustig, in gestrekten draf springt hij in -elke kudde, die nadert, rent hij elken mededinger, dien hij ontwaart, te gemoet, en -een woedend gevecht begint om de merries, die den overwinnaar alleen zullen volgen. -Dit vechten en kampen brengt echter beweging in de kudden, scheidt ze van het gebied, -alwaar zij den zomer hebben doorgebracht en is de voorbode van thans aanvangende, -uitgestrekte en <span class="pageNum" id="pb192">[<a href="#pb192">192</a>]</span>onafgebroken zwerftochten. Na of nog vóór het eindigen van de zooeven besproken gevechten, -verzamelen zich de troepen koelans in elk geval tot steeds talrijker wordende kudden, -totdat er eindelijk legers van meer dan duizend stuks ontstaan, die gezamenlijk optrekken -en wel naar zulke streken, die overvloed van voedsel opleveren. Ook in de winterkwartieren -scheiden de wilde paarden zich niet van elkander en zijn deswege genoopt, ter wille -van het voedsel voortdurend rond te zwerven. Dreunend klinkt de hoefslag dezer aaneengesloten, -gewoonlijk snel voortdravende kudden, en meermalen is het gebeurd, dat de Kozakken -in de grensdistricten van het Russische Rijk, daardoor verschrikt, te wapen vlogen. -Geen wolf zal het wagen zulk eene kudde aan te vallen, want de moedige hengsten weten -te hunner verdediging zulk een goed gebruik van de hoeven te maken, dat de wolf alras -van zijn aanval afziet; slechts zieke en vermoeide wilde paarden vallen het roofdier, -dat deze tochten volgt, nu en dan ten offer. De mensch richt evenmin onder deze legers -veel schade aan; de koelans toch zijn zeer schuw en voorzichtig, zoodat het moeilijk -valt hen te naderen. In weêrwil van dit alles kan een strenge winter dezen dieren -noodlottig worden, vooral wanneer er veel sneeuw valt. De reeds zoo schrale weide -is dan spoedig uitgeput en dit te eerder, naarmate de kudden talrijker zijn. Dan azen -de dieren zonder keus of smaak op alle planten, die zij kunnen vinden. Maandenlang -moeten zij zich voeden met niets dan ontbladerde twijgen. De gladheid en ronding des -lichaams gaat verloren; eerlang zijn het wandelende geraamten. Zelf gebrek lijdende, -kan de merrie-moeder haar veulen niet meer het noodige geven; de uiers drogen op. -Menig veulen, dat op zijn nog jeugdigen leeftijd de harde kost der ouden niet kan -verteren, lijdt gebrek. Ook de ouden lijden onder deze winterplagen. Sneeuwstormen, -die dagen lang kunnen aanhouden, waaien de weiden onder de sneeuw, verdooven den moed, -terwijl de driestheid der wolven in gelijke mate toeneemt, welke dieren de krachteloozen -neêrvellen en den sterkeren boozen overlast aandoen. Zoodra evenwel de omstandigheden -zich ten goede keeren, keert ook weder bij deze taaie, tegen het weêr geharde schepselen -de oude levenslust terug, en zoodra de sneeuw begint te smelten vangen zij den terugtocht -weder aan, om binnen ongeveer eene maand het vroegere zomerverblijf weder terug te -vinden; hier lossen zij zich weder op in taboenen, of afzonderlijke kudden, herstellen -zich onder ’t genot van rijkelijk en geurig voedsel spoedig weder <span class="pageNum" id="pb193">[<a href="#pb193">193</a>]</span>van de geleden schade, worden weer vet en glad, en zijn den kommer en de ellende van -den winter geheel vergeten. -</p> -<div class="figure p192width"><img src="images/p192.jpg" alt="ZEBRA’S, STRUISVOGELS EN QUAGGA’S." width="720" height="460"><p class="figureHead">ZEBRA’S, STRUISVOGELS EN QUAGGA’S.</p> -</div><p> -</p> -<p>Hoe groot de afstanden ook mogen zijn, die alle tot nog toe behandelde zoogdieren -afleggen, bij die der robben en walvisschen zijn ze echter niet te vergelijken. Het -water begunstigt alle bewegingen van een daarin levend dier, biedt in hoofdzaak overal -dezelfde levensvoorwaarden aan en stelt om deze reden, op gemakkelijker wijze en met -minder moeite en gevaren in staat tot het volbrengen van verre tochten. En toch wekt -het eenigszins onze verbazing te vernemen, dat vele zeezoogdieren, inzonderheid de -walvisschen, tot de meest reislustige schepselen behooren, ja dat velen hunner, en -misschien wel de meesten, ongeveer hun geheele leven lang op reis zijn. Strikt genomen -heeft geen enkele walvisch gedurende het geheele jaar eene vaste verblijfplaats, maar -trekt dit dier, of alleen, of paarsgewijs, met zijn jongen of in scholen vereenigd, -onafgebroken van de eene wereldzee naar de andere, terwijl somtijds enkele oorden -bijzondere lievelingsplekjes zijn, die bij voorkeur en op geregelde tijden worden -opgezocht, ’s winters andere dan in den zomer. De zeeën, in welke dezelfde walvischsoort -zich des zomers en des winters ophoudt, liggen dikwijls verder uiteen dan men gewoonlijk -meent; enkele wallen doorreizen jaarlijks meer dan een vierde gedeelte van den ganschen -aardbol. Men ontmoet ze des zomers aan de ijsmuren van de Noordelijke IJszee en in -den winter niet zelden aan gene zijde des Evenaars. Gezellig in de hoogste mate en -vol opofferende liefde jegens hunne jongen, verzamelen zich met name de vrouwelijke -wallen tot soms verbazingwekkende aantallen, om onder aanvoering van enkele mannetjes -langs bepaalde wegen en op bepaalde plaatsen door den wijden Oceaan te trekken; sommigen -vervolgen daarbij hunne reis langs de kust, anderen door de hooge zee. Stormen en -het niet verschijnen van zekere dieren, die hun tot voedsel verstrekken en waarin -men de naaste aanleiding tot deze verhuizingen hebbe te zoeken, wijzigen soms richting -en aanvang van den tocht; in ’t algemeen echter geschieden deze reizen zoo regelmatig, -dat men zoowel in het noorden als in het zuiden de komst der walvisschen van bepaalde -dagen afgerekend te gemoet ziet en wachten uitzet, ten einde dadelijk voor de vangst -gereed te zijn. De kustbewoners hebben dikwijls dezelfde walvisschen, die zij herkenden -aan bijzondere kenteekens, zooals b.v. verminkte vinnen, en die ze tevergeefs hadden -nagezet, jaren achtereen juist op denzelfden tijd en juist op <span class="pageNum" id="pb194">[<a href="#pb194">194</a>]</span>dezelfde plaats teruggezien, terwijl de jacht op deze winstgevende en daarom fel bestookte -dieren met dezelfde regelmatigheid wordt uitgeoefend als op het vasteland de hazenjacht. -Op andere tijden des jaars zou men tevergeefs naar wallen zoeken. „Na Driekoningen” -zegt reeds de oude Pontoppidan, „zien de Noormannen van alle bergen naar walvisschen -uit, wier komst door de haringen wordt aangekondigd.” Eerst maakt de springwal zijn -opwachting, drie of vier, hoogstens veertien dagen later verschijnt de vinvisch, ofschoon -de een naar het schijnt uit Straat-Davis, de ander uit Groenland opbreekt. Aan de -zuidelijke kusten der Faroer, en wel hoofdzakelijk in de Qualbenfjord, ziet men jaarlijks -omstreeks Sint-Michiel van drie tot zes anarnaks, heden ten dage zoowel als <span class="corr" id="xd31e1966" title="Bron: voór">vóór</span> honderd en negentig jaar. -</p> -<p>In zekere golf van Schotland verscheen twintig achtereenvolgende jaren, steeds op -denzelfden tijd, een walvisch, die onder den naam van „Hollie Pyke” algemeen bekend -was, telken jare nagejaagd en eindelijk gevangen werd. Aan de kusten van IJsland kiezen -jaarlijks enkele walvisschen dezelfde inhammen en baaien uit om hier eenigen tijd -te verblijven, elk jaar dezelfde maanden en dezelfde weken, zoodat de kustbewoners -ze persoonlijk kennen en aan ieder hunner namen hebben gegeven. Zekere, goed bekende -moeder-wallen bezoeken elk jaar dezelfde baai, om hier haar jongen ter wereld te brengen; -men spaart deze dieren zelf, doch zij moeten hun eigen leven duur genoeg, nl. met -dat van hun kroost koopen. Uiterst zelden geschiedt het, dat de reizende walvisschen -zich aan tijd noch richting binden; in het algemeen trekken zij met zulk eene regelmatigheid -door den wijden Oceaan, dat het is alsof zij zich naar den stand der sterren richten -en gebaande, van ter zijden begrensde wegen betreden. Geen ander zoogdier trekt met -zooveel regelmatigheid; men kan dit trekken vergelijken met dat der vogels. -</p> -<p>Evenals de walvisschen ondernemen ook de robben jaarlijks meer of minder verre, maar -over ’t algemeen ook zeer regelmatige tochten. Die soorten, welke in binnenzeeën leven, -kunnen deze wel is waar niet verlaten, maar zij trekken ze toch telken jare op gelijke -wijze door; of zij zwemmen op bepaalde tijden de rivieren op, welke in genoemde zeeën -uitmonden. Alle soorten daarentegen, die in de wereldzeeën verblijf houden, vangen -elk voorjaar en elken herfst reizen aan, die in bepaalde richtingen verloopen, en -naar bepaalde streken voeren. Alle robben uit het hooge noorden en die, welke om de -zuidpool <span class="pageNum" id="pb195">[<a href="#pb195">195</a>]</span>wonen, worden steeds door het zich in den winter uitbreidende ijs tot verhuizen gedwongen; -zij trekken daarom met dat ijs naar gematigde breedten af, om met het smeltende ijs -weder dichter de polen te naderen. Zij, zoowel als alle andere soorten der orde, waartoe -zij behooren, worden nog door eene andere, niet minder gewichtige beweegreden tot -reizen gedreven; zij kunnen nl. alleen op het vasteland of althans op groote, vast -liggende ijsschollen hun jongen ter wereld brengen en zoo lang verzorgen, tot deze -in staat zijn de ouden in zee te volgen om daar zelf in het levensonderhoud te voorzien. -Zoo verschijnen dan telken jare duizenden en honderdduizenden robben op bepaalde eilanden -of ijsschollen, welke geboortegronden van hun geslacht zij zoo geheel en al met hunne -lichamen bedekken, dat elke beschikbare ruimte in beslag moest genomen worden om voor -allen plaats te vinden; hier brengen zij hun jongen ter wereld, verwijlen weken, ja -maanden achtereen op het land en het ijs zonder intusschen te jagen, in zee te dalen -en voedsel tot zich te nemen, zogen de jongen, paren alsdan, lossen het verband weder -op, verdeelen zich over den uitgestrekten Oceaan, om van nu aan weder op oude wijs -te leven, of zij vangen met hunne nog veel zorg eischende jongen meer of minder ver -zich uitstrekkende jachttochten, alzoo nieuwe reizen aan. -</p> -<p>Van alle hier opgenoemde trekzoogdieren behoort geen enkel tot de winterslapers, die, -goed beschut, in diepe, zorgvuldig toegestopte onderaardsche woningen, in schijndooden -toestand den boozen winter doorbrengen. Deze dieren zijn dus niet genoodzaakt hunne -woonplaatsen te verlaten. Evenwel, ook onder dezen zijn er, althans voor zooverre -diegenen betreft, welke in de gematigde luchtstreek leven, enkelen, die gedurende -hunne jeugd trekken, nl. de vleêrmuizen. -</p> -<p>Hoe onvolkomen de vleugels der vleêrmuizen, vergeleken met die der vogels ook mogen -schijnen, toch zijn het geschikte werktuigen ter plaatsverandering en zij stellen -zelfs in staat tot het volbrengen van tochten, die tot de lichaamsgrootte van het -dier in geen verhouding staan. Bovendien is er nog een andere omstandigheid, die der -reislustige vleêrmuis ten goede komt, daarin bestaande, dat het dier door zijn jongen -aan geen bepaalde plaats gebonden wordt, want deze klemmen zich van het oogenblik -der geboorte af aan de borst der moeder vast om door deze, tot zij volwassen zijn, -door de lucht gedragen te worden. Om al deze redenen behoort de vleêrmuis tot die -dieren, welke te allen tijde tot verhuizen en reizen gereed zijn, en zij maakt dan -ook van de <span class="pageNum" id="pb196">[<a href="#pb196">196</a>]</span>voordeelen haar geschonken, bij tijd en wijle een uitgestrekt gebruik. In den regel -zijn alle reizen, die de verschillende soorten van <span class="corr" id="xd31e1979" title="Bron: vlêermuizen">vleêrmuizen</span> ondernemen, meer zwerftochten, die ten doel hebben op sommige tijden andere, meer -voedsel belovende streken op te zoeken; toch kunnen deze tot werkelijke reizen worden, -en althans enkele soorten worden daardoor naar ver afgelegen landen vervoerd, en zulks -geschiedt met die regelmatigheid, welke ware verhuizingen kenmerkt. De grootste vleêrmuizen, -de kalongs of vliegende honden, ondernemen elken avond, ten behoeve van haar hoofdvoedsel, -dat uit vruchten bestaat, verre tochten; daarenboven vliegen zij soms over zeestraten -van tien geogr. mijlen breedte, ja, naar men zegt, begeven zij zich wel eens van Zuid-Azië -naar Oost-Afrika en omgekeerd. Waar is het dat zij in beide werelddeelen voorkomen. -</p> -<p>De eigenlijke vleêrmuizen doen voor de kalongs niet onder. Ten einde jacht te maken -op insecten, die in de verschillende tijden des jaars op verschillende hoogten verschijnen, -stijgen deze dieren van de laagvlakten naar de bergen omhoog, om in den herfst weder -naar beneden te dalen; zij volgen de kudden der nomaden van Middel-Afrika—al weder -om de hier zich verzamelende insecten—maar zij reizen ook van het zuiden naar het -noorden, en keeren van hier weder naar ginds terug, en omgekeerd. Zoo verschijnt de -ombervleêrmuis eerst met het begin der heldere zomernachten in het noorden van Skandinavië -en Rusland, om deze breedten, die men als haar eigenlijk geboorteland kan aanmerken, -reeds in den nazomer weder te verlaten; zij begeven zich alsnu naar de Duitsche Middelgebergten -en de Alpen, om daar te overwinteren. Zoo ziet men de meervledermuis des zomers geregeld -in de Noordduitsche vlakten, maar ontmoet haar echter om dezen tijd slechts zelden -in de gebergten van Middel-Duitschland, alwaar zij den winter in de rotskloven doorbrengt. -Dat ook andere in Duitschland levende vleêrmuissoorten soortgelijke reizen volbrengen, -is meer dan waarschijnlijk. -</p> -<p>Bovenvermelde voorbeelden, die uit het rijkelijk voorhanden materiaal zoo maar te -grijpen waren, zijn zoo vele bewijzen voor die soorten van verhuizingen, welke men -op grond der regelmatigheid, waarmede zij geschieden, willekeurige zou kunnen noemen. -Maar er is meer. Somtijds worden de zoogdieren door honger en dorst, armoede en tijdelijke -onbewoonbaarheid van een of ander woongebied, zoo hard geteisterd, dat zij, schier -tot wanhoop gebracht, besluiten moeten in de vlucht hun <span class="pageNum" id="pb197">[<a href="#pb197">197</a>]</span>behoud te zoeken. Rijkelijk voedsel en gunstig weder bevorderen de vermenigvuldiging -van alle dieren, maar inzonderheid die der planteneters, zoodat deze daardoor wel -eens gedwongen worden hun verbreidingsgordel uit te zetten. Worden evenwel een of -meer vette jaren, of zelfs enkele gunstige maanden opgevolgd door schrale, dan klimt -de nood plotseling tot het uiterste; de hierdoor overvallen dieren worden dan niet -alleen in de onmogelijkheid gebracht van zich verder het noodige levensonderhoud te -verschaffen, maar de nood doet hun zelfs alle bezinning verliezen. -</p> -<p>Onder zoodanige omstandigheden verlaten bij ons te lande de veldmuizen, in Siberië -de wortelmuizen hare geboorteplaats en trekken, in ontelbare scharen vereenigd, naar -andere streken; zij deinzen op zulke tochten nergens voor terug, zoomin voor het water -als voor de hun vreemde bergen en bosschen; zij hebben daarbij onophoudelijk te kampen -met honger en ellende, met ongesteldheden en kwaadaardige ziekten, die als de pest -onder hen woeden en de millioentallen tot weinige honderden doen insmelten. Gelijke -omstandigheden dwingen in Siberië de eekhoorntjes, die in gewone jaren ten hoogste -kleine uitstapjes ondernemen, om zich tot groote legers te vereenigen en troepsgewijs -van boom tot boom, van het eene woud naar het andere te trekken, rivieren en stroomen -over te zwemmen, enz. Zij dringen alsdan de dorpen en steden binnen, verliezen bij -duizenden het leven, maar laten zich zelfs dan niet terughouden of van den weg afbrengen, -wanneer het doodsgevaar hen tegengrijnst. De voetzolen slijten af en worden ruw, de -nagels zijn stomp geloopen, de haren van den anders zoo gladden pels worden borstelig -en zitten verward dooreen; losschen en sabelmarters volgen hun spoor in de bosschen, -veelvraten, vossen en wolven in het open veld, arenden, valken, uilen en raven zweven -dreigend boven hunne hoofden, maar grooter verwoestingen nog dan de tanden en klauwen -der roofdieren, of de buksen en stokken der menschen, richten boosaardige ziekten -onder hen aan, en toch—zij trekken altijd verder, oogenschijnlijk zonder hoop op een -mogelijke wederkomst. Volgens de mondelinge mededeelingen van een met mij bevriend -Siberisch jager wierp zich in het jaar 1869 zulk een leger van eekhoorntjes midden -in de Uralische stad Tapilsk. Deze individuën vormden echter nog maar eene enkele -divisie van het hoofdleger, welks centrum op een afstand van ongeveer acht kilometer -meer noordelijk door het bosch trok. De dieren volgden of individuëelsgewijs of in -troepen van verschillende sterkte, <span class="pageNum" id="pb198">[<a href="#pb198">198</a>]</span>onafgebroken elkander op; zij trokken even dicht aaneengesloten door de stad als door -het naburige bosch; zij maakten zoowel van de straten als van de tuinen gebruik, klommen -zelfs over de daken der huizen, vulden alle pleinen en open plaatsen, en veroorzaakten -een algemeene opschudding, niet alleen onder de menschen, maar zoo mogelijk nog meer -onder de honden, die er duizenden doodbeten en ten slotte de meest teugellooze, meest -onverzadelijke moordlust aan den dag legden. Maar de eekhoorns schenen geen acht te -slaan op de tallooze offers, die aan hunne zijde vielen, zich om niets te bekommeren -en zij waren door geen enkel middel van den eens ingeslagen weg af te brengen. Drie -dagen achtereen duurde deze doortocht, van den vroegen morgen tot den laten avond, -en eerst tegen het aanbreken van den nacht kwam er stilstand in den stroom. Allen -wandelden juist in dezelfde richting, van het noorden naar het zuiden, en de nakomenden -trokken langs denzelfden weg als de eerst voorbijgekomenen. De bruisende Tschussoweia -was hun geen beletsel; alle dieren, die aan den oever dezer snelstroomende rivier -aankwamen, stortten zich zonder bedenken in het schuimende en draaiende water, en -zwommen, bijna geheel ondergedoken, met over den rug gelegden staart, zoo snel mogelijk -naar den anderen oever. Mijn zegsman, die den tocht voortdurend met klimmende belangstelling -en opmerkzaamheid volgde, begaf zich in een boot midden onder de den stroom doortrekkende -schare. Vermoeide zwemmers, wien hij eene roeispaan toereikte, maakten daarvan gebruik -om er bij op en in de boot te klauteren; zij bleven, oogenschijnlijk zeer vermoeid, -hier een poos rustig en vertrouwelijk zitten, klauterden, wanneer de boot naast een -grooter vaartuig aanlegde, op dit laatste over, bleven nu hier weder rustig een poos -zitten om ook dit te verlaten, zoodra het vaartuig aan wal was gekomen; dan sprongen -zij er af en zetten de reis zoo goedsmoeds voort alsof zij door niets waren gestoord -geworden. -</p> -<p>Dezelfde oorzaken moeten het zijn, die de lemmingen aanzetten tot hunne, reeds eeuwen -lang bekende verhuizingen. Jaren achtereen verleenen de gebergten der Skandinaafsche, -Noord-Russische en Noord-Siberische toendra’s hun een geschikt verblijf en daarbij -overvloedig voedsel, want de breede ruggen der fjielden evenals de hier tusschen gelegen -uitgestrekte vlakten, het heuvelland en de laagten bezitten plaats en voedsel genoeg -voor millioenen dezer dieren; maar niet elk jaar verheugen zij zich den geheelen zomer -in overvloed. Volgt op een aan sneeuw rijken, dus op een voor hen, die onder het witte -sneeuwkleed <span class="pageNum" id="pb199">[<a href="#pb199">199</a>]</span>een veilige schuilplaats vinden, gunstigen winter een te rechter tijd aanvangend, -warm, lang aanhoudend voorjaar, dan worden er aan hun ongemeene vruchtbaarheid geenerlei -perken gesteld, en weldra wemelt de toendra letterlijk van lemmingen. Een hierop volgende, -schoone en warme zomer doet het aantal nog meer toenemen,—maar verhaast tevens den -levensloop van alle voedingsplanten, en nog vóór het einde van den zomer daar is, -zijn die planten òf verdord, òf reeds gevallen onder de vraatzuchtige tanden dezer -onverzadelijke woelmuizen. Het gebrek houdt zijn intocht en het lui, lekker leventje -wordt vervangen door ellende. De vroolijke, brutale aard van den lemming is verdwenen, -onrust bevangt hem en deze onrust stijgt eerlang tot radeloozen angst. Het hongerspook -grijnst hen tegen. Nu scholen de lemmingen bijeen en vangen de reize aan. Dezelfde -trek maakt zich tegelijkertijd van velen meester en de een sleept den ander mede. -De troepen worden scharen, de scharen legers. Deze stellen zich in slagorde en als -een bruisende stroom storten de lemmingen zich van de hoogten naar beneden in de dalen. -Allen snellen in een bepaalde, naar plaats en gelegenheid verschillende richting vooruit. -Allengs vormen zich lange rijen, in welke de eene lemming zoo dicht op den ander volgt, -dat hij met zijn kop schijnt te rusten op den rug van zijn voorman. Hoe licht de tred -dezer kleine diertjes ook zij, hun aantal snijdt in het moskleed der toendra diepe -voren, die reeds van verre in ’t oog vallen. Hoe langer de tocht duurt des te onrustiger -en koortsachtiger wordt de troep. Gretig vallen zij op alle planten aan, die zij op -hun weg ontmoeten, alles verslindende wat maar eenigszins genietbaar is; en hebben -de voorsten werkelijk nog eenig voedsel gevonden, zij, die volgen, vinden ook dit -niet meer. De honger stijgt van minuut tot minuut en doet den tocht steeds meer verhaasten; -geen gevaar wordt meer geacht, geen hinderpaal ontzien, en millioenen vallen dientengevolge -als een offer des doods. Menschen, die hun in den weg treden, loopen zij tusschen -de beenen door; tegen raven en andere roofvogels, die hen in kracht verre overtreffen, -stellen zij zich onverschrokken te weêr; zij banen zich knagend een weg door de hooischelven, -zij klimmen over bergen en rotsen, zij zwemmen over rivieren en zeeëngten, zelfs over -wijde meren en groote golven en fjorden. Hetzelfde gevolg, dat achter de verhuizende -eekhoorntjes natrekt, loopt en vliegt ook de lemmingen na: wolven en vossen, veelvraten, -marters en wezels, de honden der Lappen en Samojeden, arenden, <span class="pageNum" id="pb200">[<a href="#pb200">200</a>]</span>buizerden en sneeuwuilen, raven en bonte kraaien, deze allen gaan te gast aan de ontelbare -offers, die zij aan het golvende leger, meeuwen en visschen aan die, welke zij aan -de zwemmenden ontrooven, terwijl ziekten van allerlei aard wellicht nog de grootste -slachting aanrichten, meer dan alle bovengenoemde vijanden te zamen. Duizenden lijken -blijven ten prooi der verrotting langs de wegen liggen, duizenden anderen worden door -de stroomen medegevoerd. Of er nog enkele individuën van deze massa’s ontkomen, en -of deze vroeger of later weder naar de verlaten haardsteden terug keeren, of dat ten -slotte allen, die de reize aanvingen te gronde gaan, niemand vermag zulks te zeggen. -Wel kan ik persoonlijk verzekeren, dat ik uitgestrekte landen der Laplandsche toendra -ben doorgetrokken, die ik overal doorkruist zag door de gangpaden der lemmingen, maar -ik heb op dien tocht geen enkelen lemming zelf ontmoet. Zulke streken behouden, gelijk -men mij mededeelde, dikwijls jaren achtereen hetzelfde uiterlijk en eerst na een lang -tijdsverloop worden zij langzamerhand weder met deze kleine, nijvere knaagdieren bevolkt. -</p> -<p>Wat de honger in het noorden bewerkt, doet in het weelderige zuiden de dorst. Wanneer -de brakke poelen, die tot op dit oogenblik tijgerpaarden, antilopen, buffels, struisvogels -en andere aan den grond gekluisterde steppendieren lafenis schonken, onder den verzengenden -adem van den Zuid-Afrikaanschen winter allengs uitdrogen, dan verzamelen zich om die -weinigen, welke nog eenig water bevatten, alle dieren, in wier levensonderhoud de -steppe tot dusverre voldoende voorzag, en een druk, levendig tooneel ontvouwt zich -aan deze plaatsen. Maar zijn ook deze verdroogd, dan zien alle wezens, die zich op -deze plek bijeenvonden, zich genoodzaakt weg te trekken, en nu kan het voorkomen, -dat zij door een soortgelijken wanhoop worden aangegrepen als de zooeven besproken -knaagdieren; evenals de wilde paarden en kropantilopen der Middel-Aziatische steppe -of de bisons der Noord-Amerikaansche prairiën scharen zij zich bijeen en leggen in -rechte lijn honderden van mijlen af, om de ellende van den strengen winter te ontvlieden. -</p> -<p>De eerste dieren, welke het ongastvrije oord ook hier den rug toekeeren, zijn de wilde -paarden. Zorgeloos en ongedwongen zwierven de sierlijk geteekende, krachtige, vlugge, -wilde en zich zelf bewuste kinderen der karroe, de zebra, quagga en dauw, tot aan -het invallen van het tijdperk van gebrek door hun uitgestrekt gebied, verdeeld in -kudden, die onder de hoede en leiding staan van een ouden, ervaren <span class="pageNum" id="pb201">[<a href="#pb201">201</a>]</span>en in den strijd geoefenden hengst. Het tijdperk van kommer, de winter is aangebroken, -de eene watervijver voor, de andere na, droogt op en steeds talrijker en talrijker -worden de troepen, die zich om den laatsten watervoorraad verzamelen. De gemeenschappelijke -nood dooft in den kampvaardigsten hengst den lust tot gevecht en strijd. De taboenen -worden tot troepen van eenige honderden stuks, die van nu aan gemeenschappelijk zullen -handelen, en gezamenlijk het winterachtig verblijf verlaten nog voor het gebrek is -gekomen, dat de krachten zal verzwakken en den trotschen wil breken. Vol geestdrift -wordt het grootsche tooneel, dat deze verhuizende tijgerpaarden opleveren, door alle -reizigers geschetst. Zoo ver het oog reikt, strekt zich het zandveld uit, welks roode -hoofdkleur slechts hier en daar wordt afgebroken door enkele zwarte plekken, alwaar -de zon het gras heeft verbrand; hier en daar werpen spaarzaam verspreide mimosa’s -een weinig schaduw en geheel in de verte is de vlakte begrensd door de scherpe omtrekken -der met een blauw waas omtogen bergen. Te midden van zulk een landschap ziet men eene -stofwolk opdwarrelen; loodrecht stijgt deze, door geen windje bewogen, naar den blauwen -hemel omhoog. De wolk rukt nader en nader; binnen in haar wordt een gewemel van wezens -zichtbaar. Eindelijk maken deze zich los uit den donkeren nevel en schitterend gekleurde -dieren treffen het oog van den waarnemer; in dichte rijen, met uitgerekten hals en -uitgespreiden staart, rennen zij voorbij, terwijl struisvogels en eigenaardig gevormde -gnoes, die zich in de gelederen hebben gemengd, den stoet helpen vergrooten. Deze -dieren zijn op weg naar een ander, misschien ver verwijderd grasland, en vóór nog -de toeschouwer van zijne verbazing is bekomen, is het wilde leger reeds uit het gezicht -verdwenen om de onafzienbare steppe verder in te trekken. -</p> -<p>Niet altijd op dezelfde wegen, maar toch meest in dezelfde richting, trekken ook de -door den winter verjaagde antilopen door het grenzenloos gebied. Onder dezen is de -springbok het menigvuldigst; dit is ongetwijfeld een der sierlijkste gazellensoorten, -die wij kennen. De ongemeene schoonheid en bekoorlijke bewegelijkheid van dit dier -betoovert een ieder, die het in de natuur gadeslaat; met lichten, elastischen tred -schrijdt het nu eens voort, staat dan weder een oogenblik stil om te grazen, en springt -daarna tuimelend verder, zijn grootste sieraad, een sneeuwwitten, maanachtigen haarbosch -ten toon spreidende, die bij langzamen tred in eene overlangs loopende plooi van den -achterrug <span class="pageNum" id="pb202">[<a href="#pb202">202</a>]</span>wordt weggeborgen. Geen andere antilope vereenigt zich, wanneer de nood tot verhuizen -dwingt, in zulke talrijke kudden. -</p> -<p>Geene pen is bij machte eene juiste voorstelling van dit schouwspel voor den geest -te roepen van hem, die het met eigen oogen aanschouwde. Reeds sedert weken schaarden -de antilopen zich bijeen, misschien nog altijd wachtende op de eerste regenbui alvorens -zij konden besluiten tot de afreis. Honderden individuën voegen zich bij andere honderdtallen, -duizenden scharen zich bij andere duizenden en naarmate het gebrek meer dreigt en -de dorst meer begint te kwellen, wordt de bereids afgelegde weg verlengd, terwijl -de kudden aangroeien tot troepen, de troepen tot legers. Als zwermen treksprinkhanen, -die de zon verduisteren, trekken zij daar heen. -</p> -<div class="figure p202width"><img src="images/p202.jpg" alt="SPRINGBOKKEN." width="632" height="507"><p class="figureHead">SPRINGBOKKEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>In de vlakten bedekken zij kwadraat-mijlen; in de passen tusschen de gebergten dringt -zich de hoop tot eene massa opeen, waarvoor alle andere schepselen terugdeinzen; door -de laagvlakten stroomen zij voort als de wateren eener buiten haar oevers getreden, -alles medesleurende rivier. Zelfs de meest nuchtere mensch verliest bij dit schouwspel -zijne bezinning, en uren, soms dagen achtereen duurt zulks voort. Als vraatzuchtige -sprinkhanen vallen de versmachtende dieren op gras en <span class="pageNum" id="pb203">[<a href="#pb203">203</a>]</span>bladeren, op koorn en andere veldvruchten aan, en waar zij voorbijtrokken bleef geen -halm overeind. Waagt zich een mensch in den weg dezer troepen, hij wordt in een oogwenk -ter aarde geworpen en door de wel lichte, maar elkaar opvolgende hoefslagen der dieren -zwaar verwond, soms zoo zeer dat hij blij mag zijn, indien hij er het leven afbrengt; -komen de antilopen eene kudde schapen tegen, dan wordt deze omsingeld en medegesleurd; -niemand ziet ze ooit weder. De leeuw, die dacht hier eene gemakkelijke prooi te vinden, -ziet zich genoodzaakt het reeds gegrepen offer los te laten en met den stroom mede -te ijlen. Onophoudelijk dringen de achtersten naar voren en moeten de voorsten voor -dien drang uitwijken; bestendig trachten de in het midden gedrongen scharen de vleugels -te bereiken en voortdurend ondervinden zij den taaisten tegenstand. Gieren beschrijven -hun kringen om de stofwolken, die de vluchtende scharen opwerpen; aan de vleugels -en de achterhoede sluit zich een talrijke, uit de meest verschillende roofdieren bestaande -lijkstoet aan; jagers en schutters loeren in de passen om van hier uit ontelbare kogels -in het gedrang te zenden. Zoo doorvliegen de gekwelde dieren mijlen lange landstreken -tot het voorjaar aanbreekt en de troepen weder ontbindt. -</p> -<p>Moet ik hier nog de tochten aan toevoegen, die de poolvossen en ijsberen soms gedwongen -worden te ondernemen, wanneer zij op een ijsschol, hun tijdelijk jachtveld, door de -zeestroomen worden weggevoerd, om òf nooit weder te landen <span class="corr" id="xd31e2018" title="Bron: of">òf</span> in het gunstigste geval ergens op een eiland aan wal gezet te worden? Ik geloof van -neen, want zulke reizen zijn geen verhuizingen meer, maar een drijven op de golven. -<span class="pageNum" id="pb204">[<a href="#pb204">204</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch8" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e459">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">VIII.</h2> -<h2 class="main">DE LIEFDE EN HET HUWELIJK DER VOGELS.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Alle levende wezens voelen in zich den drang om het andere geslacht aan zich te binden, -om een tweede ik met het eigen wezen tot één geheel te vereenigen; door onbaatzuchtige -overgave trachten zij gelijke gevoelens op te wekken, ten einde de innigste banden -te sluiten, die het eene wezen aan een tweede, het eene leven aan een ander verbindt. -Wij zien hierin de openbaring eener even onverbiddelijke als noodwendige natuurwet; -geene macht is in staat die wet op te heffen, of zelfs maar haar invloed te verzwakken. -Onophoudelijk overwint zij alle hinderpalen en streeft zij steeds zegevierend naar -het doel. -</p> -<p>Liefde noemen wij de alvermogende kracht, door welke deze wet regeert, wanneer wij -van menschen spreken; wij heeten haar instinct, wanneer er van haar invloed op de -dieren sprake is. -</p> -<p>Zulks is evenwel niets anders dan een woordenspel, tenzij wij de beteekenis van het -eerstgenoemde woord zoodanig wijzigen, dat wij er onder verstaan: de ook in den mensch -aanwezige, maar door hem veredelde en tot een zedelijk beginsel verheven natuurlijke -aandrift. Ontdoen wij het van deze toevoeging, dan wordt het moeilijk eenig verschil -in beider uitingen op te merken. Mensch en dier gehoorzamen aan dezelfde wet; maar -het dier is gewilliger in ’t gehoorzamen dan de mensch. Het dier wikt niet, berekent -niet, maar geeft zich onstuimig over aan den invloed dier wet. De mensch daarentegen -beeldt zich niet zelden in, dat hij zich aan haar invloed kan onttrekken. -</p> -<p>Ongetwijfeld ziet hij, die à priori reeds de solidariteit van mensch en dier in twijfel -trekt, in het laatste niets anders dan een levende machine, die door van buiten aangebrachte -krachten in beweging wordt gesteld en tot handelen gedreven, en dus ook daardoor wordt -aangespoord om naar de gunst van het andere geslacht te dingen, aangevuurd tot zijn -jubelend gezang en geprikkeld tot den strijd met mededingers. Het spreekt wel van -zelf, dat er bij zulke machines geen <span class="pageNum" id="pb205">[<a href="#pb205">205</a>]</span>sprake kan zijn van vrijheid en eigen wilsbepaling, van strijd tegen opkomende gemoedsaandoeningen, -van eenig zieleleven in ’t algemeen. Zonder zelf daardoor in waarde te stijgen, verlaagt -hij, die op deze wijze voor zich alleen aanspraak maakt op geestelijk leven, inzonderheid -op geestelijke vrijheid, het dier tot een conterfeitsel zijner opgeblazen ijdelheid, -tot een wezen, dat eer een schijnleven dan een werkelijk bestaan voert, en onvatbaar -is voor de genietingen en vreugde des levens. -</p> -<p>Wij oordeelen anders en ongetwijfeld is ons oordeel juister en billijker, wanneer -wij het tegendeel aannemen; wij oordeelen misschien niet eens te scherp, wanneer wij -beweren, dat hij, die aan de dieren verstand ontzegt, zelf bezorgdheid inboezemt, -en dat hij, die het <span class="corr" id="xd31e2035" title="Bron: gevoel-leven">gevoelsleven</span> der dieren loochent, zelf niet weet wat gevoel is. Wie onbevangen oordeelt zal vroeger -of later tot de erkenning moeten komen, dat de geestelijke functies van alle dierlijke -wezens, hoeveel verschil daaromtrent ook moge bestaan, op dezelfde wetten berusten, -en dat elk dier, binnen den hem aangewezen levenskring, onder dezelfde omstandigheden -denkt, gevoelt en handelt als ieder ander, en geenszins in tegenstelling met den mensch, -volgens zoogenaamde hoogere wetten, tot eng bepaalde levensuitingen gedwongen wordt. -Men moge de oorzaken, die de dieren bij hunne handelingen besturen, met den naam van -wetten bestempelen, maar dan moet men niet uit het oog verliezen, dat ook de mensch -aan zulke wetten onderworpen is. Wel is waar, de mensch kan door zijn geest sommige -dier natuurwetten aan zich dienstbaar maken, op andere invloed uitoefenen, eene enkele -maal zelfs zich misschien aan die wetten onttrekken, maar verbreken kan hij ze niet, -vernietigen evenmin. -</p> -<p>Ik wil beproeven de juistheid mijner beweringen te staven door met een voorbeeld op -te helderen hoe gelijksoortig in het wezen der zaak de levensuitingen van menschen -en dieren kunnen zijn, hoe beiden door de belangrijkste aller natuurwetten, die de -onderhouding der soort beoogt of ten gevolge heeft, in gelijke mate beheerscht worden. -Mensch en vogel! hoe breedt is de klove, die beide wezens scheidt! hoe groot is het -verschil tusschen beider doen en laten! Is er eene macht, die deze kloof kan dempen? -Zijn er verhoudingen mogelijk, die beiden kunnen nopen tot wezenlijk dezelfde levensuitingen? -Wij willen zulks onderzoeken. -</p> -<p>Onbezorgder dan de mensch onderwerpen de vogels zich aan de wisseling <span class="pageNum" id="pb206">[<a href="#pb206">206</a>]</span>der jaargetijden. „Zij zaaien niet, zij oogsten niet en verzamelen niet in de schuren” -en deswege moeten zij, willen zij leven, zich goedschiks of kwaadschiks voegen naar -de bovengenoemde variaties. Daarom bloeien zij in de lente, brengen ze in den zomer -vruchten voort, bergen deze en zich zelf in den herfst, en rusten in den winter, evenals -aller moeder, de aarde. Hunne levensuitingen zijn gebonden aan de seizoenen des jaars. -</p> -<p>In dit opzicht staan ze letterlijk onder de heerschappij eener ijzeren wet, tegenover -welke vrijheid en willekeur ondenkbaar zijn. Die wet moet evenwel noodwendig leiden -tot gebrek en nood, tot levensgevaar voor zichzelf en hunne jongen. Zij buigen zich -dus gewillig onder die wet, maar genieten daarbij eene vrijheid, die wij menschen -hun zouden benijden, indien wij niet nog meer dan zij in staat waren ons aan den invloed -der jaargetijden te onttrekken. Maar bloeien ook wij niet in de lente, en rusten ook -wij niet in den winter? En moeten ook wij niet den nek krommen onder het ijzeren juk -der noodzakelijkheid? Zijn de vogels in genoemd opzicht gebonden, zij behouden zich -toch in een ander opzicht vrijheid en willekeur van handelen voor; ja oefenen deze -soms nog blijmoediger en op onbeperkter wijze uit dan de mensch. -</p> -<p>Geen vogel ontzegt zich vrijwillig het genot der liefde; slechts enkelen hunner onttrekken -zich aan de banden des huwelijks, ieder echter tracht liefde te verwerven en te genieten, -zoodra hem zulks mogelijk is. Nog vóór het kleed der jeugd is afgelegd weet hij het -verschil in sexe te onderscheiden en te waardeeren; reeds veel vroeger vecht het mannetje, -als in dartelen, jeugdigen overmoed met zijns gelijken; en niet zoodra is het volwassen, -of het dingt met vuur en volharding om de gunst van een wijfje zijner eigene soort. -Geen vogelmannetje veroordeelt zichzelf tot het leven van een oud-vrijer, geen vogelwijfje -sluit haar hart voor welgemeende liefde. Ter wille van het wijfje trekt het mannetje -rusteloos en doelloos over land en zee; ter wille van een eerzaam mannetje vergeet -het wijfje geleden smart, droeve rouw, hoe diep beiden ook mogen geweest zijn, ja -ter wille van een beteren minnaar verbreekt het wellicht de banden der echt. -</p> -<p>Ieder vogelwijfje verkrijgt een echtgenoot; aan den anderen kant evenwel valt het -elk vogelmannetje niet zoo gemakkelijk zich een wijfje te verwerven. Want ook onder -de vogels moet zulk een kostbaar kleinood langs den weg van moeite en strijd verkregen -worden. In ’t algemeen zijn er meer mannetjes dan wijfjes; daarom zijn velen genoodzaakt -<span class="pageNum" id="pb207">[<a href="#pb207">207</a>]</span>het hardste noodlot, dat hen kan treffen, te torschen, en althans tijdelijk ongehuwd -te blijven. Voor verreweg de meeste vogels is echter het oud-vrijersleven eene kwelling, -waarvan zij zich met alle inspanning van krachten pogen te ontdoen. Zij trekken daarom -op vrijerswieken door het land, kijken overal rond naar een vrouwtje, en, hebben zij -er een gevonden, dan doen zij onverwijld en onbeschroomd aanzoek om hare hand, onverschillig -of het een gehuwd of ongehuwd wijfje of zelfs eene weduwe is. Bleven de reizen zonder -gevolg, zij zouden waarschijnlijk niet zoo geregeld heen en weer trekken als feitelijk -geschiedt. Wanneer de mannetjes om de gunst der wijfjes dingen, putten zij alle hulpmiddelen -uit, die de natuur hun verleende. Ieder spreidt naar aard en talent zijn beste gaven -ten toon; ieder tracht zich van de meest aantrekkelijke zijde te doen zien, alle hem -eigen lieftalligheden aan den dag te leggen, uit te blinken, kortom zijn soortgenooten -de loef af te steken. Zijn verlangen neemt toe met de hoop op verhooring; zijne liefde -wordt tot een roes en ontneemt hem alle bezinning. Hoe ouder hij wordt des te opvallender -stelt hij zich aan, treedt hij met meer zelfvertrouwen op, en streeft hij onstuimiger -naar het loon der min. Het spreekwoord: „met den ouderdom komen de gebreken” wordt -door hem gelogenstraft. Slechts zeer zelden veroordeelt de ouderdom hem tot zwakheid -en onvermogen, vermeerdert daarentegen gewoonlijk alle hem ten dienste staande talenten -en verhoogt door de gerijpte ervaring de volheid van kracht, waarin hij zich verheugt. -Geen wonder dus, dat de jonge wijfjes aan oude mannetjes zelfs de voorkeur geven, -en begrijpelijk is het, dat deze, zoo niet vuriger, althans met meer vertrouwen vrijen -dan jonge. -</p> -<p>De middelen, die een vogelmannetje bezigt om zijn liefde te verklaren zijn vele; zooals -van zelf spreekt staan zij in verband met zijne ’t meest in ’t oog vallende talenten. -Het eene mannetje heeft zijn lied, een ander zijn vleugels, deze den snavel, gene -zijn pooten; het eene spreidt alle mogelijke vederenpracht ten toon, het andere ontplooit -een of ander bijzonder sieraad, een derde openbaart talenten, vroeger ongekend. Ernstige -vogels geven zich over aan scherts en spel en voeren de koddigste narrenstreken uit; -stille vogels worden praatziek, rustige bewegelijk, zachtmoedige strijdlustig, vreesachtige -moedig, voorzichtige zorgeloos; kortom, bijna allen laten zich van een andere zijde -zien dan gewoonlijk. Hun gansche wezen schijnt veranderd, daar alle bewegingen levendiger -en opgewekter zijn dan gewoonlijk, en hun doen en laten bijna in elk <span class="pageNum" id="pb208">[<a href="#pb208">208</a>]</span>opzicht van den gewonen regel afwijkt; feitelijk verkeeren zij in een roes, die hun -veêrkracht verheft en versterkt, terwijl geenerlei afmatting zich laat zien. Zij onthouden -zich van slaap, of deze wordt althans beperkt tot den kleinst mogelijken duur, en -toch doet hun zulks geen kwaad; wakend spannen zij alle krachten in zonder moede te -worden. Alle, met eene stem begaafde vogels vrijen met duidelijk verstaanbare klanken -en hun gezang is niets anders dan het zuchten en juichen der liefde. De woorden des -dichters: -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">Wilt gij naar de nachtegalen vragen, -</p> -<p class="line xd31e2056">Die met zoete en teedre melodij, -</p> -<p class="line">U verrukten in de lentedagen— -</p> -<p class="line xd31e2056">Slechts zoolang zij minden, waren zij.</p> -</div> -<p class="first">behelzen de volle waarheid; want het gezang van den nachtegaal en van alle overige -vogels, die ons met hun liederen opvroolijken, begint met het ontluiken der eerste -liefde en eindigt met het uitdooven van het minnevuur om door een ander gevoel, somtijds -dat van zorg, verdrongen te worden. Zingend trekt de vogel ter bruiloft; dat gezang -kondigt het wijfje zijn nabijheid aan; in een vurig lied drukt hij zijn geestdrift -uit, wanneer hij zijn wijfje gevonden heeft; in het lied geeft hij zijn begeerte en -verlangen, zijn verwachting en hoop te kennen; in het lied openbaart hij zijn kracht. -Jubelend geeft hij uiting aan het gevoel van zaligheid en geluk; met een lied daagt -hij elk mannetje zijner soort uit, dat zich vermeten dorst zijn geluk te storen. Slechts -zoo lang de roes der liefde duurt, zingt de vogel met toewijding en volle kracht; -zingt hij buiten dien tijd nog een enkele maal, dan doet hij zulks in herinnering -aan dien roes, die hem eenmaal zoo gelukkig maakte. Er zijn er die beweren, dat de -vogels zonder eenig gevoel hunnerzijds zingen, dat zij op bepaalde tijden zingen moeten -en niet anders kunnen, daarentegen op een anderen tijd niet kunnen en niet mogen zingen; -die zoo spreken hebben het lied der vogelen nooit verstaan of niet willen verstaan, -maar enkel en alleen op jammerlijke wijze uiting gegeven aan hun vooroordeel. Men -neme eens onbevangen waar, en alras zal men ontdekken, dat het lied der vogels, ofschoon -dit in den grond der zaak hetzelfde blijft, zich voegt naar elke gevoelsuiting; al -naar de gemoedsstemming van den vogel zelf is, vloeien de tonen nu eens rustig daarhenen, -dan eens klimmen zij omhoog en worden zij tot een luid gejubel, om straks weder lager -gestemd te worden. Telkens wekt het echo’s in de borst van andere mannetjes. <span class="pageNum" id="pb209">[<a href="#pb209">209</a>]</span>Hadden zij gelijk, die beweren, dat er geen verband bestaat tusschen het lied en de -gemoedsstemming der vogelen, dan zou het eene mannetje precies eveneens moeten zingen -als het andere der zelfde soort, en elk mannetje zou het hem door de natuur geschonken -lied moeten opdreunen, evenals eene speeldoos de aria’s eener in haar zich bewegende, -beprikte wals aframmelt; van leeren, veranderen, verbeteren, van prijskampen was dan -geen sprake. Maar de ervaring leert juist het tegendeel en daarom zijn wij er van -overtuigd, dat de vogel met volle bewustheid zingt, en dat in zijn lied zich zijne -ziel openbaart. Hij is zelfs een dichter, die, binnen de hem gestelde grenzen, vindt, -vormt en naar uitdrukking streeft; de drijfveêr van dit alles is echter de liefde. -Door de liefde beheerscht, zingt, murmelt en fluit de meerkol, wauwelt de ekster, -verkeert de krassende raaf zijn ruw geluid in zachte, weeke tonen, laat de anders -stomme fuut zijn stem hooren, dompelt de roerdomp den snavel in het water ten einde -zijn gewoon geschreeuw, het eenige hem geschonken geluid, in een vèrklinkend dof gebrul -te veranderen, en zingt de zeeduiker zijn wild, maar klankrijk zeelied. Zeker zingt -de vogel slechts op bepaalde tijden, maar niet daarom, omdat hij op andere tijden -niet zingen kan, maar omdat hij dan geen reden heeft tot zingen, omdat hij dan niet -zingen wil. Hij zwijgt, omdat hij niet meer mint, of, m.a.w. zoodra de paartijd voorbij -is. Zulks wordt al dadelijk bewezen door den koekoek. Negen maanden lang hoort men -geen enkele syllabe uit de keel van dezen vogel; maar nauw is het voorjaar gekomen, -of hij roept onafgebroken door, van het krieken van den dag tot den avond en net zoolang -als de paartijd duurt. Hij zwijgt echter eerder in het zuiden dan in het noorden, -eerder op de vlakte dan op het gebergte, geheel in overeenstemming met den broedtijd -der pleegouders, die in het zuiden en in de vlakte vroeger met den nestbouw beginnen -en eerder de opvoeding der jongen voltooid hebben dan in het noorden of op de hoogten -der gebergten. -</p> -<p>Bij hunne liederen of eigenaardige stemgeluiden voegen een aantal vogels nog sierlijke -bewegingen, waarbij nu eens de vleugels hunne hulp bewijzen, dan eens weder de pooten -mede dienst doen; nog andere vogels nemen eigenaardige houdingen aan, om zich hierin -aan het wijfje te laten zien of voor haar op en neêr te wandelen; verder zijn er, -die het een of ander vreemd gedruisch voortbrengen. En dit alles geschiedt eenig en -alleen om de gunst van het vrouwelijk geslacht te verwerven. -<span class="pageNum" id="pb210">[<a href="#pb210">210</a>]</span></p> -<p>Terwijl sommige valken en zoo ook de uilen hunne begeerte uitsluitend of hoofdzakelijk -door een luid geroep te kennen geven, voeren andere roofvogels voor of gemeenschappelijk -met het wijfje prachtige luchtspelen uit, die nu eens op een dans gelijken, dan weder -aan razernij doen denken. De arenden, buizerden, slechtvalken, kleine en gewone torenvalken -beschrijven uren achtereen kringen om elkander, klimmen in schroeflijnen tot duizelingwekkende -hoogten op, en volbrengen, onder het vliegen, klaarblijkelijk om elkander te behagen -en het leven te veraangenamen, allerlei kunststukken; nu en dan laten zij een luid -geschreeuw hooren, spiegelen hun gevederte in het zonnelicht, om eindelijk, langzaam -en zwevend naar de eene of andere hooge zitplaats te dalen en hier verder te minnekoozen. -De wouwen of milanen, die zich in hoofdzaak eveneens gedragen, laten zich soms plotseling -met half toegevouwen vleugels uit aanzienlijke hoogten naar beneden vallen, strijken -rakelings langs den grond of het watervlak, beschrijven dan in snelle vaart vele schroeflijnen, -houden zich eene poos met trillende vleugels stil boven dezelfde plek staande, of -volbrengen allerlei andere vreemdsoortige bewegingen, om daarna weder langzaam tot -dezelfde hoogte op te stijgen. -</p> -<p>De kuikendieven vliegen langen tijd oogenschijnlijk onverschillig achter of naast -het gevrijde wijfje, daarna in kringen om haar heen, terwijl straks beiden te zamen -allerlei door elkaar gevlochten cirkelkringen beschrijven; nu laat het mannetje het -wijfje alleen, steigert met den kop naar boven, bijna steilrecht omhoog; de trage -vlucht gaat allengs over in eene woeste vaart, het buitelt plotseling over den kop, -valt met bijna geheel toegevouwen vleugels loodrecht naar beneden, beschrijft enkele -kringen, vliegt nogmaals naar boven om nu het straks beschreven spel opnieuw aan te -vangen, tot eindelijk ook het wijfje besluit dat voorbeeld te volgen. Sterker toeren -dan deze allen verricht de goochelaar van Centraal-Afrika, een wouw van de grootte -eens arends, en in ’t algemeen een roofvogel van vreemdsoortige gedaante en manieren. -Zijn zonderlinge wijze van vliegen trekt ten allen tijde de aandacht, maar in den -paartijd grenst zijn vliegkunst aan ’t ongeloofelijke; het is alsof de vogel een kluchtspel -in de lucht uitvoert, een kluchtspel, dat zinbekorend op den toeschouwer werkt. -</p> -<p>Evenals de roofvogels gedragen zich in den paartijd een aantal andere vogels, en zelfs -zulke, die volstrekt niet tot de beste vliegers behooren. Dat ook deze de hulp der -vleugels inroepen, wanneer zij dingen naar de liefde van een wijfje, of als zij uitdrukking -willen geven <span class="pageNum" id="pb211">[<a href="#pb211">211</a>]</span>aan het gelukkig gevoel van verkregen bezit, is volgens het zooeven medegedeelde niet -meer dan natuurlijk. Vol ijver zit de zwaluw naast het gevrijde of reeds verworven -wijfje zijn heerlijk lied te zingen; het in zijn hartje flikkerende liefdevuurtje -is evenwel veel te sterk dan dat deze vliegvaardige vogel onder het zingen stil op -dezelfde plek zou kunnen blijven zitten; hij vliegt daarom op, zingt al vliegende -voort en zweeft middelerwijl boven en rondom het wijfje, dat hem ondertusschen is -nagevlogen. De geitenmelker zit geruimen tijd overlangs op een boomstam, soms vrij -ver van het wijfje verwijderd, spint eenige minuten achtereen zijn snorrende strophen, -vliegt op, beschrijft klapwiekend, sierlijke kringen om het wijfje, en roept dit zulk -een teeder „haïet” toe, dat men er verbaasd over staat, hoe het mogelijk is, dat zoo -zachte geluiden kunnen ontwellen uit die rauwe keel. De bijenvreter, die eveneens -slechts met een zeer bescheiden stem begiftigd werd, verwijlt langen tijd, dicht tegen -zijn wijfje aangedrukt, op zijn wachtpost, laat of in ’t geheel niet of slechts flauw -eenig geluid hooren en schijnt zich te vergenoegen met haar enkel door den teederen -blik zijner schoone, hoogroode oogen toe te spreken; eensklaps echter komt ook hij -in vuur, roert plotseling de vleugels, stijgt omhoog, beschrijft een cirkel, laat -een luiden juichkreet hooren, en keert naar zijn wijfje terug, dat intusschen haar -plaats niet heeft verlaten. En wat de duif betreft, te midden van haar minnezang, -’t zij wij er den naam aan geven van kirren of huilen, staakt zij plotseling haar -lied, evenals werd zij door geestvervoering aangegrepen, breidt de vleugels uit, klapwiekt -een en andermaal, klautert omhoog, breidt de vleugels uit en daalt langzaam zwevend -op de een of andere boomkruin neder om hier van voren aan te beginnen. -</p> -<p>Boompiepers, waterpiepers, grasmusschen, spotvogels gedragen zich evenals de duiven; -de fluiters laten zich, altijd doorzingende, van hun verheven zitplaats naar beneden -vallen en vliegen van hier weder naar een hoogeren tak, om daar hun lied af te breken; -straks daarop beginnen zij van voren aan om het op gelijke wijze te eindigen. De vlasvinken, -sijsjes en grauwgorzen tuimelen, van liefde dronken, op zulk eene vreemdsoortige wijze -door de lucht, dat het schijnt alsof zij het vrije gebruik der vleugels verloren hebben; -de <span class="corr" id="xd31e2076" title="Bron: leeuwrikken">leeuweriken</span> steigeren, onder het zingen van hun minnelied, letterlijk ten hemel; de groenvink -neemt den schijn aan alsof hij bij een <span class="corr" id="xd31e2079" title="Bron: vleermuis">vleêrmuis</span> in de leer was geweest. -<span class="pageNum" id="pb212">[<a href="#pb212">212</a>]</span></p> -<p>In gelijken roes verkeeren alle vogels, die door dansen hunne liefde openbaren. Ook -deze verloochenen onder den dans hunne gewone geaardheid, en geraken ten slotte in -zulk eene sterke geestvervoering, dat zij alles om zich heen vergeten. Weinige vogels -laten gedurende den dans in ’t geheel geen geluid hooren; de meesten stooten alsdan -integendeel geluiden uit, die hun anders vreemd zijn. Tevens ontplooien zij middelerwijl -al den vedertooi, waarover zij hebben te beschikken, of zij eindigen daarmede den -dans. -</p> -<p>Tot de ijverigste dansers behooren de hoenderachtige vogels. Onze huishaan stelt zich -daarmede tevreden, dat hij trots heen en weder stapt, kraait en met de vleugels slaat; -zijn hofgenooten, de pauw en kalkoen doen al iets meer en balderen. Maar de lustigste -dansers zijn de ruigpoothoenders en enkele fazanten. Wie in de eerste morgenuren den -balderenden auerhaan waarneemt, wie het ratelende en slijpende korhoen heeft beluisterd, -wie in de schemernachten van de noordelijke lente het moerassneeuwhoen op de sneeuwvelden -der toendra zag dansen, zal mij gelijk geven wanneer ik zeg, dat zulk eene hulde, -gelijk genoemde hanen hun hennen bewijzen, even onweêrstaanbaar op ons werkt als die, -welke de pauw zijn wijfje bereidt, wanneer hij zijn prachtkleed als een baldekijn -voor haar uitspreidt. -</p> -<p>Op nog vreemdsoortiger wijze gedragen zich de mannetjes der satyrhoenders of hoornfazanten, -prachtige vogels uit het zuiden van Oost-Azië, die zich kenmerken door twee hoornachtige, -levendig gekleurde, buisvormige huidlappen aan beide zijden van den bovenkop, en een -met de gloeiendste kleuren prijkende, voor uitzetting vatbare keellel. Nadat de haan -een en ander maal om de hen is rondgeloopen, schijnbaar zonder op haar te letten, -blijft hij eindelijk op eene bepaalde plaats stil staan en vangt aan buigingen voor -haar te maken. Steeds sneller volgen deze bewegingen op elkander, terwijl ondertusschen -de horens zich langzaam uitrekken en de keellel zich verbreedt en daalt, totdat eindelijk -beide organen den van liefde dronken vogel over den kop vliegen. Nu ontplooit hij -de vleugels, spreidt den omlaag gedrukten staart uit, hurkt op de ingebogen pooten -en veegt al blazend en sissend met zijn vleugels den grond. Plotseling staakt hij -deze bewegingen. Diep gebogen, met opgerichte veêren, vleugels en staart tegen den -grond gedrukt, de oogen gesloten, hoorbaar adem halende, blijft hij een poos als in -geestvervoering in deze <span class="pageNum" id="pb213">[<a href="#pb213">213</a>]</span>bewegingloosheid volharden. Een verblindende glans schiet van uit zijne nu geheel -ontplooide tooisels. -</p> -<p>Plotseling richt hij zich echter weder op, blaast en sist, siddert over zijn geheele -lichaam, brengt de veêren weder in den gewonen stand, scharrelt met de pooten, werpt -den staart omhoog, slaat met de vleugels, richt zich met rukken in zijn volle lengte -op, rent onstuimig op het wijfje los, staakt bliksemsnel dien wilden loop en vertoont -zich voor haar in olympische heerlijkheid; hij blijft nog een oogenblik staan, trilt, -beeft, sist en laat eensklaps alle pracht verdwijnen, strijkt de veêren glad, trekt -de horens en de keellel in, en begeeft zich, even als ware er niets gebeurd, aan zijn -gewonen arbeid. -</p> -<p>Met sierlijken tred, gebogen kop, uitgespreiden staart en vleugels, terwijl de laatste -in trillende beweging verkeeren, trippelt de kwikstaart al buigende, nu naderende, -dan zich verwijderende, om de uitverkoren gade; als een flikkerende offervlam verschijnt -de vuurvink op den top eener aar van het kafferkoren, waarin hij met zijn wijfje zijn -woning heeft opgeslagen, pronkt met zijn prachtig gevederte in de stralen der zon, -en draait, onder ’t zingen van een lustig lied, zich op zijn zetel in het rond. Teeder -als echte menschenkinderen, mond aan mond, borst aan borst gedrukt, voeren doffer -en duif gemeenschappelijk een langzamen dans uit; hartstochtelijk, met levendige sprongen, -dansen de kraanvogels; niet minder ijverig, zelfs ten aanzien van schijnbaar hen bewonderende -toeschouwers, doen zulks de prachtige rotshoenders van Middel-Amerika; en zelfs de -condor, een vlieger van den eersten rang, die duizenden meters boven de hoogste toppen -der Andes door den ether zweeft, en van wien men niet zou verwachten, dat hij andere -minnemiddelen zou bezigen dan het vliegen, veroorlooft zich wel eens een dansje en -draait, met diep gebogen kop en breed uitgespreide vleugels, om het wijfje rond, terwijl -hij daarbij een eigenaardig trommelend geluid laat hooren. -</p> -<p>Nog andere vogels dansen niet zoo zeer, maar springen woest op en neder, of huppelen -op de takken rond, terwijl zij ondertusschen met hun fraai gevederte pronken; zoo -doen b.v. de paradijsvogels, die in de morgenuren gemeenschappelijk op zekere boomen -verschijnen, om hier als hulde aan het wijfje, onder allerlei bewegingen en onder -het trillen der vleugels hunne sierlijke vederen uittespreiden. Er zijn er weder andere, -die een soort van <span class="corr" id="xd31e2094" title="Bron: prieëeltjes">priëeltjes</span> bouwen, welke zij met gekleurde, <span class="pageNum" id="pb214">[<a href="#pb214">214</a>]</span>glinsterende voorwerpen versieren, en waarin zij allerlei dansen uitvoeren. -</p> -<p>Sommige vogels eindelijk, die noch met hunne stem, noch met vliegen en dansen kunnen -schitteren, gebruiken den snavel, om hiermede de vreemdsoortigste geluiden voort te -brengen. Op deze wijze vrijen alle ooievaars; zij slaan de beide snavelhelften schielijk -tegen elkaar, wat een geklepper veroorzaakt dat de plaats vervangt eener stem, die -dezen vogels ontbreekt. Ook de spechten handelen eveneens, en hameren met hun snavel -tegen een dooden stam of tak, waardoor het hout in trilling wordt gebracht, terwijl -een doordringend geluid in het bosch weêrklinkt. -</p> -<p>Ofschoon het wijfje eene haar geldende liefdesverklaring eigenlijk niet met preutschheid -afwijst, schenkt het toch slechts in geval van nood hare hand aan den eersten den -besten vrijer. Aanvankelijk luistert het schijnbaar zeer onverschillig naar de teederste -minneliedjes en blijft koel onder ’t aanschouwen der vliegspelen en dansen, die haar -ter eere worden opgevoerd, en even onverschillig aanschouwt het schijnbaar alle pracht, -die voor haar alleen wordt ten toon gespreid. Meest doet het alsof al die bekoringsmiddelen -van het mannetje haar niet aangaan, en vervolgt dood bedaard haar gewone bezigheden, -tot het zoeken van eten toe. In vele, ofschoon lang niet alle gevallen, laat het zich -in de nabijheid lokken, maar geeft toch geen enkel teeken van goedkeuring of genegenheid. -Vele vogelwijfjes, o.a. die der in polygamie levende hoenders, bezoeken niet eens -de balderplaatsen, ofschoon deze vogels juist alles behalve preutsch zijn en de balderende -hanen niet zelden door een uitlokkend geroep in vuur en vlam weten te zetten. Wordt -een mannetje vrijpostiger dan haar lief is, dan onttrekt zij zich door de vlucht aan -zijn vrijheden. Zulks moge nu meestal niet gemeend zijn, maar zij doet het met zooveel -ernst en volharding, dat men moeilijk kan bepalen of deze vlucht zonder eenig nevendoel -dan wel uit schijn geschiedt. In elk geval bereikt zij er toch dit mede, dat het mannetje -zijn verlangen ten toppunt voelt stijgen en tot de uiterste inspanning van alle krachten -wordt gedreven. Meer dan ooit in vuur, niet denkende aan eenige terughouding, slechts -naar het ééne doel strevende, stormt het op het wijfje los, als om haar te dwingen -gehoor aan zijn liefde te geven; vuriger dan ooit klinkt het lied, met meer geestdrift -dan te voren baldert het, danst het en vliegt het, wanneer het wijfje hem een oogenblik -van rust laat, en ijveriger dan straks <span class="pageNum" id="pb215">[<a href="#pb215">215</a>]</span>neemt het de vervolging weêr op zich, zoodra dit laatste hare vlucht opnieuw voortzet. -</p> -<div class="figure p215width"><img src="images/p215.jpg" alt="VECHTENDE MANNETJESVINKEN." width="647" height="714"><p class="figureHead">VECHTENDE MANNETJESVINKEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Waarschijnlijk zouden de wijfjes der vogels gewilliger zijn, indien het aantal vrijers -niet zoo groot ware. Tengevolge van het gemeenlijk grootere aantal mannetjes genieten -de wijfjes het geluk der volle vrije keuze. Een aantal mannetjes, bij tijd en wijle -zelfs een groot aantal, brengt het wijfje hun hulde, en gerechtvaardigd is alzoo haar -besluiteloosheid en kieschkeurigheid. Uit eigen beweging of onwillekeurig gehoorzaamt -het aan de wet der teeltkeus; het streeft er naar het beste, gezondste, in alle opzichten -voortreffelijkste mannetje uit velen uit te kiezen; het <i>mag</i> kieschkeurig zijn. De terugwerking van het gedrag <span class="pageNum" id="pb216">[<a href="#pb216">216</a>]</span>en de handelingen van het wijfje ten aanzien der mannetjes openbaart zich in toomeloozen -minnenijd, die de hevigste gevechten, soms een strijd op leven en dood na zich sleept. -Elke vogel, zelfs de schijnbaar zachtmoedigste en vreesachtigste, wordt in dien strijd -om eene geliefde een held, en ieder weet daarbij zulk een goed gebruik te maken van -de hem door de natuur geschonken weêrmiddelen, als: snavel, nagels, sporen, zelfs -van de met hoornachtige stekels voorziene vleugels, dat in vele gevallen de strijd -eerst eindigt met den dood des eenen medeminnaars. -</p> -<div class="figure p216width"><img src="images/p216.jpg" alt="BALDEREND KORHOEN." width="492" height="720"><p class="figureHead">BALDEREND KORHOEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Naar de soort en den stand der vogels wordt het gevecht in de lucht, op den grond, -in de takken of in het water uitgevochten. Arenden en valken vallen elkander in de -lucht, met klauwen en snavels aan. Zulke tweegevechten kenmerken zich door sierlijke -wendingen, een wedijverend omhoog stijgen, ten einde een voor den aanval gunstige -hoogte te bereiken, pijlsnel uitgevoerde stooten, schitterende afweringen, wederzijdsche -vervolgingen en een moedig standhouden. Wanneer het een der koninklijke helden gelukt -zijn mededinger te grijpen, slaat ook de laatste den eersten de klauwen in de borst -en beiden dalen alsnu, van ’t gebruik der vleugels beroofd in een schroeflijn ter -aarde. Hier aangekomen wordt de strijd begrijpelijkerwijs gestaakt; maar stijgt een -hunner echter weêr omhoog, onmiddellijk volgt hem de ander, en weinige minuten later -begint het duel opnieuw. Wordt een der strijdenden b.v. ten gevolge van bekomen wonden -vermoeid, dan vangt hij den terugtocht aan, of vlucht weg, verwoed door den ander -vervolgd. Snel en zonder eenigen tegenstand meer te bieden, verre buiten de grenzen -van het rijk, dat het wijfje voor zich heeft uitverkoren, ongeacht alle nederlagen, -geeft het evenwel toch den strijd niet eer op, voor het wijfje zich bepaald voor den -overwinnaar heeft verklaard. Een doodelijken afloop heeft zulk een gevecht, hoewel -zelden, toch eene enkele maal; want de arend, wiens ijverzucht door liefde en eergevoel -werd geprikkeld, kent geen erbarmen of genade en vermoordt onmeêdoogend den <span class="corr" id="xd31e2118" title="Bron: weerloos">weêrloos</span> gemaakten medeminnaar. Zelfs de torenzwaluwen, anders zulke zachtzinnige vogeltjes, -die op gelijke wijze als de arenden vechten, dooden hare medeminnaars door dezen hare -scherpe nagels in de borst te slaan en dit lichaamsdeel zoodanig open te rijten dat -de dood er op volgt. -</p> -<p>Bij alle vogels, die met eene stem begiftigd zijn, gaat een werkelijke uitdaging den -strijd vooraf. -<span class="pageNum" id="pb217">[<a href="#pb217">217</a>]</span></p> -<p>Reeds het lied van den zangvogel wordt tot een wapen, waarmede, ofschoon onbloedig, -gestreden en overwonnen wordt; reeds het paringsgeroep, dat op zulk eene karakteristieke -wijze het aanzoek uitdrukt, doet de ijverzucht ontbranden. Wie de kunst verstaat het -geroep van den koekoek natebootsen, lokt den anders zoo voorzichtigen dwaas tot op -den boom, waaronder men zich heeft opgesteld; wie het ingewikkeld gefluit van den -goudmerel, het koeren der wilde duiven, het zacht gekir der tortels, het trommelen -der spechten, met één woord de loktonen der vogels natuurlijk weet terug te geven, -verkrijgt gelijk resultaat. Verschijnt een medeminnaar op het tooneel, zoo geeft deze -zijn komst eveneens door een geroep of met zingen te kennen; spoedig echter gaat hij -tot feitelijkheden over en er ontbrandt tusschen de beide minnaars een even heftige -strijd als tusschen de straks genoemden. Tot in het binnenste der ziel verbitterd, -roepende, schreeuwende en gillende, jaagt de een den ander na, onverschillig of de -weg door hooge of lage luchtlagen voert, door de toppen der boomen of door de struiken, -en even als bij de vervolging van het wijfje prikkelt de een den ander nog onder deze -jacht door uitdagende tonen, door een lied, door het uitspreiden der tooisels en soortgelijke -honende gebaren. Haalt de vervolger den vervolgde in, dan stoot hij dezen zoodanig -met zijn snavel, dat de veêren er langs stuiven; laat hij af, dan keert de vervolgde -zich bliksemsnel om, teneinde nu op zijn beurt aanvallenderwijs te werk te gaan; houden -beiden stand dan plukharen zij elkander zoo hevig als zij maar kunnen, in de lucht, -in de takken of op den grond. Is de strijd beslist, dan komt ook hier het wijfje nader -om zich aan de zijde des overwinnaars te scharen. -</p> -<p>Grondvogels vechten altijd op den grond, zwemvogels in het water. -</p> -<p>Hoe ernstig de hoenders vechten weet ieder, die eenmaal den strijd van twee hanen -bijwoonde. Ook hier geldt het een kamp op leven en dood, ofschoon de dood zelf er -zelden meê gemoeid is, tenzij menschelijke ruwheid de natuurlijke wapenen verscherpte, -en de weêrmiddelen verzwakte. De om een wijfje vechtende struisvogels gebruiken almede -hunne krachtige pooten en brengen elkander met hun sterke of scherpe klauwen diepe -wonden toe in borst, lijf en pooten; jaloersch geworden trapvogels maken, na elkander -eerst met opgeblazen keelzak, verwrongen vleugels en uitgespreiden staart, en onder -een hevig geblaas, langen tijd te hebben uitgedaagd, een geweldig gebruik van hunne -snavels; strandloopers en andere strandvogels, inzonderheid de kemphanen, welke <span class="pageNum" id="pb218">[<a href="#pb218">218</a>]</span>vogels om elke kleinigheid met elkander vechten, niet alleen om een wijfje, maar zelfs -om een vlieg, om de zon, om het licht en om de een of andere plaats, rennen met hunne -snavels als waren het aangelegde lanzen, op elkander in, telkens de stooten opvangende -met hunne sterk ontwikkelde borstveêren, die bij de kemphanen tot een waar schild -zijn geworden; de waterhennetjes loopen op het wankelende dek van drijvende waterplanten -op elkander af en brengen elkander slagen toe met de pooten; de zwanen, ganzen en -eenden vervolgen elkander net zoo lang tot het een der strijders gelukt den ander -bij den nek te pakken en zoolang onder water te houden tot hij gevaar loopt te verdrinken; -in elk geval wordt hij door deze manoeuvre zoo verzwakt, dat hij den strijd niet dadelijk -weder kan aanvaarden; de zwanen maken daarbij, even als de spoorvleugels, gebruik -van de harde, spitse, verhoornde uitsteeksels aan de vleugelbocht, om daarmede gevoelige -slagen uit te deelen. -</p> -<p>Zoo lang het wijfje zich nog niet bepaald voor een mannetje verklaard heeft, neemt -het geen deel aan dien strijd, ja het schijnt er zich zelf niet eens warm voor te -maken. Toch moet het alles opmerkzaam nagaan, daar het zich gemeenlijk voor den overwinnaar -verklaart, althans diens aanzoeken het oor leent. Op welke wijze het jawoord gegeven -wordt kan ik niet zeggen, ja zelfs niet vermoeden. Nog voordat de strijd is geëindigd -heeft het reeds de keuze bepaald en van af dit oogenblik geeft het zich geheel en -al aan den man harer keuze over, volgt dien even dikwijls als het hem voorgaat, aanvaardt -met zichtbaar welbehagen diens liefdesverklaringen, en beantwoordt met eene zelfverloochenende -teederheid al zijn liefkoozingen. -</p> -<p>Vol verlangen roept het hem, jubelend begroet het hem, gewillig volgt het zijn wenschen -en voegt zich naar zijn handelingen. Dicht aaneengedrukt zitten de gepaarde papegaaien -naast elkander, al zijn ook honderden op denzelfden boom vereenigd; de volkomenste -harmonie beheerscht hen, slechts door één wil schijnen zij bezield. -</p> -<p>Neemt het mannetje voedsel tot zich, zijn gade volgt zijn voorbeeld; zoekt het eerste -een ander plaatsje op, de laatste volgt hem; laat het mannetje zijn geschreeuw hooren, -het wijfje antwoordt terstond. Liefkoozend verbergen zij den snavel in elkanders veêren, -en gewillig buigt de zwakke partij kop en hals, om deze bewijzen van liefde te ontvangen. -Al is het niet altijd op zulk eene zichtbare wijze, elk vogelwijfje ontvangt en beantwoordt -de haar gewijde liefkoozingen met gelijke <span class="pageNum" id="pb219">[<a href="#pb219">219</a>]</span>teederheid. Het weet van geen luim of humeur, van geen pruilen of grommen, van geen -schelden of kijven, van geen misnoegen of ontevredenheid, het kent slechts liefde, -teederheid en overgave, en het mannetje zwelgt in geluk en zaligheid, zich bewust -van een kostbaar bezit, dat hij wenscht te handhaven. Is hij heden de toongever, morgen -schikt hij zich naar de wenschen zijner gade; als zij opvliegt volgt hij, als zij -de woonplaats verlaat, trekt hij mede uit, wanneer zij naar huis terugkeert, wendt -ook hij zich derwaarts. Niet te verwonderen is het dus, dat het huwelijk der vogels -gelukkig en rein is. Al verouderen ook de voor hun leven verbonden echtgenooten, hunne -liefde veroudert niet, maar blijft eeuwig frisch en jong; elke lente voert nieuwe -olie aan om de oude vlam te voeden; de wederzijdsche liefde verzwakt niet al duurt -de echt nog zoo lang. Getrouw nemen beiden een deel op zich van de noodzakelijke huishoudelijke -bezigheden, die nestbouwing, bebroeding en de opvoeding der jongen vragen; zelfopofferend -helpt het mannetje zijn wijfje bij alle moeitevolle werkzaamheden, die de kinderen -haar veroorzaken; moedig verdedigt hij deze; zonder bedenken stort hij zich in de -grootste gevaren, ja deinst voor den dood niet terug, waar het leven van hun kroost -op het spel staat. In één woord: zij deelen van het oogenblik hunner vereeniging af -alle lief en leed, en zoo bijzondere omstandigheden zulks niet verhinderen, duurt -deze innige band het gansche leven. -</p> -<p>Het ontbreekt niet aan waarnemingen, die ten bewijze van het gezegde kunnen strekken. -</p> -<p>Scherpzinnige waarnemers, die jaren achtereen enkele vogels hebben gadegeslagen en -deze eindelijk zoo nauwkeurig kenden, dat eene verwisseling met andere vogels derzelfde -soort onmogelijk was, zijn ons daarvoor borg geworden; en ieder onzer, die zijne opmerkzaamheid -slechts wijdt aan bijzonder in ’t oog vallende vogels, zal tot een gelijk besluit -moeten komen. Een paar ooievaars op het dak geeft den eigenaar der woning gelegenheid -te over om mannetje en wijfje van andere ooievaarsmannetjes en wijfjes te onderkennen, -zoodat hier elke vergissing uitgesloten schijnt. Wie evenwel zijn ooievaar gadeslaat -zal ervaren, dat altijd hetzelfde paar naar het nest terugkeert zoo lang beide echtgenooten -nog in leven zijn. En ieder natuuronderzoeker en ieder jager, die trekkende vogelparen -scherp in ’t oog vat, of, wanneer de geslachtsverschillen niet uitwendig zichtbaar -zijn, ze neêrschiet, zal steeds ondervinden, dat het mannetje en wijfje zijn. Op mijn -reizen in Afrika <span class="pageNum" id="pb220">[<a href="#pb220">220</a>]</span>heb ik veelvuldig trekkende vogelparen ontmoet, die ook hier in gelijke, het huwelijk -der vogelen zoo gunstig onderscheidende innige gemeenschap leefden en even onafscheidelijk -aan elkaar gehecht waren als ginds bij het nest; die gemeenschappelijk handelden, -gemeenschappelijk duldden en leden. De paren van den dwergarend waren ook dan nog -als echtgenooten te kennen, wanneer zij in gezelschap van andere vogels hunner soort -reisden en toefden; de zangzwanen, die ik aan het Mensale-meer in Egypte waarnam, -verschenen paarsgewijs en vertrokken eveneens paarsgewijs; alle andere in echt levende -vogels, die ik onderweg aantrof, bevestigden dezen regel. Dat beide echtgenooten gemeenschappelijk -dulden en lijden, ervoer ik, toen ik aan een waterpoel in Zuid-Nubië eens een ooievaarspaar -aantrof, dat daarom mijne opmerkzaamheid trok, dewijl het zich hier nog ophield op -een tijdstip, dat alle soortgenooten reeds lang een toevlucht hadden gezocht in het -hartje van Afrika. Teneinde de oorzaak van dit achterblijven te leeren kennen, liet -ik het doodschieten en nu bevond ik, dat het wijfje den eenen vleugel had gebroken, -zoodat het verhinderd werd verder te reizen; het door en door gezonde mannetje was -dus alleen uit liefde voor zijn gade en om haar gezelschap te houden, teruggebleven, -en dat in een oord, hetwelk alle gegevens miste voor een goed winterverblijf. -</p> -<p>Slechts de dood kan een eind maken aan het innige en trouwe verbond van door den echt -vereenigde vogels. -</p> -<p>Zulks is regel—maar er zijn uitzonderingen. Ook onder de vogels komt, alhoewel zeldzaam, -echtbreuk voor. Hoe trouw zich de wijfjes ook gewoonlijk aan hare echtgenooten betoonen, -hoe weinig zij ook naar andere mannetjes kijken, hoe zelden het voorkomt dat zij iemand -als huisvriend opnemen, wanneer zich zulk een indringer opdoet—bijzonder in ’t oog -loopende eigenschappen van een vreemd mannetje kunnen verleidelijk worden. Een meesterzanger -der zelfde soort, die met zijn gezang den echtgenoot in de schaduw stelt, een arend, -die het door een wijfje uitverkoren mannetje in alle of althans in vele opzichten -overtreft, kunnen het geluk van het nachtegaalsgezin, respectievelijk dat van den -arend op gruwzame wijze verstoren, en soms zelfs de wijfjes tot ontrouw verleiden. -</p> -<p>De oud-vrijers, die gedurende den broedtijd het land doortrekken, strekken ten bewijze -van het gezegde. Zij dringen onbeschaamd binnen het gebied der echtelieden en dingen -driest om de gunst der vrouw, zoodat hieruit hevige vechtpartijen ontstaan tusschen -deze alleenloopers <span class="pageNum" id="pb221">[<a href="#pb221">221</a>]</span>en het rechtmatige mannetje, welke gevechten ook nu weder gewoonlijk uitgevochten -worden, zonder dat het wijfje zich in dien strijd mengt. Ook schijnt daarvoor te pleiten -het gedrag dier wijfjes, die plotseling weduwe zijn geworden en zich niet alleen terstond -door een nieuwen echt weten te troosten over het geleden verlies, maar eene enkele -maal zelfs niet schuwen den moordenaar van den eersten gemaal te huwen. Op het dak -van het riddergoed Ebensee bij Erfurt broedde sinds jaren een ooievaarspaar, dat wel -is waar in de beste eendracht leefde, maar toch nu en dan last had van om het nest -rondvliegende schuimloopers. In zeker voorjaar verscheen daar ter plaatse een mannetje, -dat brutaler was dan een te voren, en dat den huisvader gedurig tot een tweestrijd -uitdaagde of hem noodzaakte onophoudelijk goede wacht te houden. Op zekeren dag zit -deze, van ’t vechten moede, met den kop tusschen de veêren gedoken, oogenschijnlijk -in slaap gevallen, op zijn nest; de vreemdeling schiet plotseling van boven op hem -neêr; doorboort hem met zijn snavel en slingert het lijk van het dak. En de weduwe? -Zij verdrijft den sluipmoordenaar niet, maar neemt hem onmiddellijk, als haar gemaal -aan, en gaat voort met broeden even alsof er niets gebeurd ware. -</p> -<p>Deze en vroeger vermelde omstandigheden pleiten niet ten gunste van de vogelwijfjes, -doch zij worden, ik wil dit reeds hier aanstippen, door een aantal tegenbewijzen zoozeer -ontzenuwd, dat zij slechts mogen gelden als uitzonderingen op den regel om alzoo den -regel zelf te bevestigen. En wanneer er werkelijk reden bestaan om in dit opzicht -de wijfjes te veroordeelen, wij mogen daarbij niet vergeten, dat de mannetjes, die -veel minder aanleiding hebben tot ontrouw, omdat zij zoo veel talrijker zijn dan de -wijfjes, insgelijks de heiligheid van den echt kunnen schenden. Ieder die de duiven -kent, vogels, die men ten onrechte afschildert als in ’t bezit te zijn van alle mogelijke -deugden, weet hoe weinig zij den roem waard zijn, waarmede de overlevering en de denkbeelden -der ouden hen versieren. De teederheid der duiven is verleidend, maar niet echt; haar -trouw jegens gade en kroost wordt geprezen, maar kan de proef niet doorstaan. Hun -geringe vaderliefde daargelaten, maken de doffers zich maar al te dikwijls schuldig -aan echtbreuk, en niet zelden nemen zij den tijd, dat hun echtgenooten zitten te broeden, -waar, om met andere duifjes te coquetteeren. De eenden handelen nog berispelijker -en de roodhoenders maken het ook al niet beter. Zoodra de eenden vast op de eieren -zitten, zoeken de heeren gemaals elkander <span class="pageNum" id="pb222">[<a href="#pb222">222</a>]</span>op, om elkander zoo aangenaam mogelijk den tijd te korten, terwijl ondertusschen de -arme vrouwtjes zich afsloven en zonder eenige hulp met de zorg voor de kleinen belast -blijven. Eerst dan voegen zich de mannetjes weêr bij hunne echtgenooten wanneer de -kinderen groot geworden zijn en dus hunne hulp niet meer behoeven. De roodhoenders, -en waarschijnlijk ook onze patrijzen, maken gedurende den paartijd hun opwachting -bij elken anderen mannelijken soortgenoot om met dezen naar hartelust te vechten; -de Spanjaarden maken hiervan gebruik door hen met behulp van tamme individuen te misleiden -en dan te dooden; later, wanneer de hennen broeden en de vechtlust is geweken, verschijnen -zij echter op het geroep der hennen en nu zelfs nog schielijker dan te voren. -</p> -<p>Doch, gelijk gezegd, dit zijn uitzonderingen op den regel, die zich met de in veelwijverij -levende vogels in de verte niet laten vergelijken. Te vergeefs heeft men getracht -de veelwijverij der runder-troepialen, koekoeken, fazanten, boschhoenders, kalkoenen, -kwartels, pauwen en kemphanen te verklaren; een afdoende reden heeft men nog niet -kunnen vinden. Wanneer men beweert, dat de koekoek en diens naaste verwanten niet -broeden, omdat zij de opdracht ontvingen de al te snelle vermeerdering van rupsen -tegen te gaan, zoodat zij dientengevolge niet kunnen huwen en voor hun eigen kroost -zorgen, dan bazelt men zonder eenige verklaring te geven, en vergeet dat ook de <span class="corr" id="xd31e2154" title="Bron: rundertroepialen">runder-troepialen</span> hun kroost aan vreemden toevertrouwen; en wanneer men zegt, dat de natuur door de -instelling der veelwijverij bij sommige hoendersoorten, die sterk aan vervolgingen -zijn blootgesteld, voor eene talrijke nakomelingschap heeft willen zorg dragen, dan -mag men wijzen op het feit, dat dit doel bij andere hoenderachtige vogels, die in -monogamie leven en in vruchtbaarheid voor eerstgenoemden niet onderdoen, eveneens -bereikt wordt. -</p> -<p>Het woord veelwijverij is eigenlijk slecht gekozen, want het begeeren blijft hier -niet beperkt bij de mannetjes, maar ook de wijfjes deelen dit gevoel. Het koekoekswijfje -houdt zich heden bij dit, morgen bij een ander mannetje op, ja het maakt wellicht -binnen het tijdsverloop van een enkel uur velen gelukkig; hennen geven zich vrij onverschillig -nu aan dezen dan aan dien haan over. Bij al deze vogels is er van geen eigenlijk huwelijk -sprake. De mannetjes bekommeren zich slechts nu en dan om de wijfjes, en deze zien -evenmin veel naar de mannen om; elke sexe gaat haar eigen gang, zondert zich buiten -den paartijd <span class="pageNum" id="pb223">[<a href="#pb223">223</a>]</span>zelfs van de andere af en bekommert zich niet om het lot van het andere geslacht. -Eene grenzenlooze hartstocht en eene hierdoor tot het uiterste gedreven jaloezie, -heerschzuchtig eischen en deemoedig inwilligen, toomeloos willen en bereidwillig verhooren -zijn de karakteristieke eigenschappen van den sexueelen omgang bij al deze vogels. -Zoo wordt het dan ook verklaarbaar, dat bij hen vaker dan bij andere vogels mishuwelijken -worden gesloten, ten gevolge waarvan bastaarden ontstaan, die een jammerlijk bestaan -voeren, en die òf kinderloos blijven, òf door paring met een der stamsoorten nakomelingen -teelen, die weder onvruchtbaar zijn. Mishuwelijken of gemengde huwelijken komen wel -is waar, ook bij sommige in monogamie levende vogels voor, maar alleen dan, wanneer -er geen goede echtgenooten te vinden zijn en de nood er toe dwingt; bij de vroeger -genoemden zijn het toeval en de verleidelijke gelegenheid de gewone motieven. -</p> -<p>Nood,—dringende, noodzakelijke evenwel,—de behoefte om het leven te redden der pas -uit het ei gekomen of nog in het ei sluimerende jongen, hierin moeten wij waarschijnlijk -de reden zoeken, die de wijfjes der monogamisch levende vogels aanspoort om den weduwensluier -spoediger met den bruidskrans te verwisselen dan de mannetjes het verlies hunner gaden -kunnen vergeten. Of de rouw der weduwen evenwel minder groot is dan die der weduwnaars -is, hoezeer de schijn er voor pleit, verre van zeker. Evenals de ooievaarsvrouw van -Ebensee doen vele vogelwijfjes. Een ekster-paar, dat in onzen tuin broedde, moest -gedood worden, daar wij schade vreesden voor onze zangvogels. ’s Morgens om zeven -uur werd het mannetje dood geschoten; reeds twee uren later had het wijfje een anderen -man tot zich genomen; een uur later viel ook deze onder ’t moordend lood; om elf uur -was het wijfje voor de derde maal gehuwd. Een herhaling zou ook nu niet uitgebleven -zijn, indien niet het beangste wijfje met haar nieuwen echtgenoot naar elders ware -verhuisd. -</p> -<p>Mijn vader schoot eens in het voorjaar een mannetjespatrijs. De hen vloog op, streek -spoedig weêr neêr, werd onmiddellijk daarop door een nieuwen haan gevrijd, dien zij -aannam. <span class="sc">Tschudi-Schmidthofen</span> ving van het nest van een roodstaartje binnen acht dagen niet minder dan twintig -mannetjes weg en liet toen eerst aan de twintig malen in rouw gedompelde, maar telkens -weder vertrooste weduwvrouw het geluk en de vreugde des huwelijks. -</p> -<p>Het tegendeel van zulk eene schijnbare wispelturigheid nemen wij <span class="pageNum" id="pb224">[<a href="#pb224">224</a>]</span>waar, wanneer de vogelmannetjes hunne echtgenooten verloren hebben. Luid schreeuwende, -weemoedig klagende, door stem en gebaren hunne droefheid te kennen gevende, vliegen -zij rondom het lijk der geliefde, raken dit met den snavel aan, even als trachtten -zij de doode te bewegen om op te staan en mede weg te vliegen, laten opnieuw, ook -voor den mensch verstaanbare klaagtoonen hooren, dwalen binnen hun gebied van plaats -tot plaats, verwijlen roepend, lokkend, jammerend, nu eens op dit, dan weder op een -ander lievelingsplekje, weigeren alle voedsel, storten zich boosaardig op andere mannetjes -hunner soort, als benijdden zij dezen hun geluk, en als wilden zij hen deelgenooten -maken van hun eigen leed, vinden nergens rust, beginnen zonder iets ten eind te brengen, -en handelen zonder te weten, wat zij doen. Zoo gaat het dagen, soms weken achtereen -voort, en dikwijls toeven zij op de plaats des onheils zoo lang mogelijk, zonder zich -zelfs korte uitstapjes ter opsporing eener andere levensgezellin te veroorloven. Sommige -soorten, en volstrekt niet alleen de z.g. „inséparables” onder de papegaaien, maar -ook vinken en andere vogels, zelfs de oehoe’s verliezen tengevolge van zulk een zwaren -slag, alle lust- en levensvreugd, en treuren stil voor zich heen, totdat de dood hen -van hun leed bevrijdt. -</p> -<p>Zoo niet de eenige, dan toch de hoofdoorzaak van zulk eene diepgaande smart kan wellicht -gelegen zijn in de steeds groote moeilijkheid, soms onmogelijkheid om een ander wijfje -te vinden en machtig te worden. Het wijfje heeft zeer dikwijls geen tijd tot treuren; -want vroeger of later, dikwijls op ’t zelfde oogenblik, komen nieuwe vrijers bij haar -aan de deur, die haar met zooveel gunsten en liefde overladen, dat het zich wel moet -laten troosten. En wanneer de moederborst bovendien gedrukt wordt door de zorg voor -de nakomelingschap, zwijgen vele andere gedachten, zoodat de kommer geen macht over -haar verkrijgt. -</p> -<p>Maar wordt ook haar de vergoeding onthouden, dan drukt ook haar het leed niet minder -dan het mannetje. Toch gebeurt het somtijds, dat zij nieuwe minnaars afwijst. Eene -musschenweduwe, nam, gelijk mijn vader eens gelegenheid had waar te nemen, in weêrwil, -dat zij eieren had uit te broeden en later jongen had groot te brengen, geen nieuwen -aanbidder aan, maar bleef weduwe en voorzag hare hongerige kinderschaar geheel alleen -van het noodige voedsel. -</p> -<p>Eene andere, waarlijk roerende geschiedenis, die ten bewijze kan <span class="pageNum" id="pb225">[<a href="#pb225">225</a>]</span>strekken van den diepen rouw eener vogel-weduwe, werd mij door <span class="sc">Eugenius von Homeijer</span> verhaald. Het huwelijksgeluk van een op het huis van genoemden degelijken natuuronderzoeker -nestelend ooievaarspaar werd plotseling op treurige wijze vernietigd door een ellendeling, -die het mannetje neêrlegde. De treurende weduwe neemt geen nieuwen echtgenoot aan, -kwijt zich geheel alleen van de ouderplichten en aanvaardt tegen het begin van den -herfst met haar kroost den tocht naar Afrika. Het volgende voorjaar verschijnt zij -weêr op het oude nest, maar als weduwe zooals zij was vertrokken. Velen dingen naar -hare hand, maar zij wijst alle vrijers met boosaardige snavelhouwen af; zij arbeidt -ijverig aan de verbetering van het nest, doch doet zulks alleen, om haar huisrecht -te handhaven. -</p> -<p>In den herfst trekt zij wederom met andere ooievaars naar den vreemde, om in het volgende -voorjaar nogmaals terug te keeren en te handelen als het vorige jaar. En zoo gaat -het elf jaren achtereen. In het twaalfde jaar poogt een ander ooievaarspaar zich in -’t bezit van het nest te stellen; zij verzet zich moedig tegen dien aanslag, maar -kan ook nu nog niet besluiten door het aangaan van een tweede huwelijk zich een verdediger -in dien strijd te verschaffen. Men ontrooft haar het nest, en zij blijft ongehuwd; -de roovers handhaven zich in het bezit en maken er een practisch gebruik van; de rechtmatige -eigenares laat zich niet meer zien, maar, gelijk later blijkt, brengt zij den ganschen -zomer op een, ongeveer vijftien kilometer daarvan verwijderde plaats eenzaam door. -Nauwelijks evenwel zijn de roovers vertrokken, of zij bezoekt het oude nest, toeft -daar eenige dagen en aanvaardt dan ook zelf de reis. Deze ooievaarsvrouw werd in die -gansche streek bekend onder den naam van <i>kluizenaarster</i>; haar lot en handelwijze verwierven haar de genegenheid van alle weldenkenden. -</p> -<p>En zoodanig doen en handelen zou niets anders zijn dan het werken en drijven eener -van buiten bestuurde machine? Al deze zoo even geschetste uitingen van een meer dan -warm en levendig gevoel zouden zonder zelfbewustzijn geschieden? Geloove wie zulks -kan, verdedige zulks wie wil. Wij gelooven en verdedigen het tegendeel en zijn jaloersch -op het zich zelf bewuste geluk van de huwelijkstrouw der vogels. -<span class="pageNum" id="pb226">[<a href="#pb226">226</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch9" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e469">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">IX.</h2> -<h2 class="main">DE APEN.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Scheik <span class="sc">Kemal el Din Demiri</span> een geleerd Arabier, die omstreeks het jaar 1405 te Damaskus stierf, verhaalt, hierbij -steunende op eene uitspraak van den profeet, in een door hem vervaardigd boek, „Heiat -el Heiwan” of „Leven der dieren” de volgende wonderlijke geschiedenis: -</p> -<p>„Langen tijd voordat Mohammed, de profeet en afgezant des albarmhartigen Gods, het -licht des geloofs had ontstoken, zelfs vroeger nog dan Issa of Jezus van Nazareth -heeft geleefd en geleerd, bewoonde eene talrijke joodsche bevolking de stad Aila aan -de Roode Zee. Zij bestond echter uit zondaren en onrechtvaardigen voor het aangezicht -des Heeren; want zij ontheiligden voortdurend den dag des Heeren, den heiligen sabbath. -Tevergeefs waarschuwden vrome en wijze mannen de zondige bewoners der goddelooze stad; -deze bleven spotten met de geboden des Allerhoogsten. Toen verlieten de boetpredikers -de stad des onheils, schudden het stof van hunne voeten en besloten elders Ellohim -te dienen. Het heimwee en ’t verlangen naar hunne verwanten dreef hen echter na drie -dagen reeds weder naar Aila terug. De stad bood hun nu evenwel een vreemden aanblik. -De poorten waren gesloten, de tinnen der muren nochtans onbezet, zoodat de mannen -ongehinderd de muren konden beklimmen. Maar ook de straten en pleinen der ongelukzalige -stad waren ledig. Daar, waar anders een levendige menschenmassa zich bewoog, waar -koopers en verkoopers, priesters en beambten, handwerkslieden en visschers in een -bont gewemel elkander gewoonlijk verdrongen, daar zaten, liepen en klommen reusachtige -bavianen, en uit de balkons en vensters, van de zolders en daken, waar anders zwartoogige -vrouwen toefden, keken bavianenwijfjes op de straten neder. En al die reusachtige -apen, alsmede de schoone apinnen hadden een somber en ontsteld voorkomen; zij zagen -droefgeestig op de teruggekeerde pelgrims neêr, drukten zich smeekend tegen hen aan -en kermden jammerlijk. -<span class="pageNum" id="pb227">[<a href="#pb227">227</a>]</span></p> -<p>Ontzet en huiverend aanschouwden de vrome pelgrims het akelig wonder, totdat een hunner -op de pijnlijke gedachte kwam, dat deze bavianen wellicht hunne voormalige, nu tot -dieren vernederde verwanten waren. -</p> -<p>Ten einde hieromtrent zekerheid te erlangen, ging de vrome man naar zijn eigen huis. -Hier zat in de deur almede een baviaan; deze sloeg echter, toen hij den rechtvaardige -zag naderen, treurig en vol schaamte de oogen neder. „Zeg mij, bij Allah den Albarmhartige, -o baviaan,” zoo vroeg de wijze aan den aap, „zijt gij mijns broeders zoon Ibrahim?” -En treurig antwoordde de baviaan: „Ewa, ewa”—<span class="corr" id="xd31e2203" title="Niet in bron">„</span>ja, ik ben het.<span class="corr" id="xd31e2205" title="Niet in bron">”</span> Toen viel elke twijfel bij den vromen man weg, en hij erkende nu met een beklemd -hart, dat hier een zwaar Godsgericht was voltrokken, en dat de goddelooze sabbathschenders -in apen waren veranderd geworden.” -</p> -<p>Scheik <span class="sc">Kemal el Din</span> twijfelt, wel is waar, geen oogenblik aan dit wonder, maar kan toch, als denkend -mensch, niet nalaten de meening uit te spreken, dat er wellicht bavianen hebben geleefd -voordat er joden bestonden. -</p> -<p>Wat ons betreft, hoe aardig bedacht en verteld deze geschiedenis ook zijn moge, wij -sluiten ons te gereeder aan deze opvatting aan, daar de apen, met welke de vrome ijveraars -van Aila te doen hadden, oude en goede bekenden van ons zijn. Want in Arabië huizen -eenig en alleen de hamadryas- of mantelbavianen. Wij vinden deze soort echter op de -oudste Egyptische gedenkteekens reeds nauwkeurig afgebeeld, terwijl het de haartooi -dezer dieren was, welke den ouden Egyptenaren zoo opvallend voorkwam, dat zij dien -als voorbeeld kozen en er hun sphinxen mede sierden, even gelijk hij nog heden ten -dage als voorbeeld dient voor den haartooi der donkere schoonen van Oost-Soedan. De -mantelbaviaan namelijk speelt in de oud-Egyptische godenleer eene voorname rol, zooals -wij o.a. leeren uit het werk van den hieroglyphenverklaarder <span class="sc">Horapollon</span>. Volgens dezen werden die apen in de tempels gehuisvest en na hun dood gebalsemd. -De mantelbaviaan gold voor den uitvinder der schrijfkunst en dus voor een, niet alleen -den vader der wetenschappen, Thot of Merkurius geheiligd, maar ook den Egyptischen -priester aanverwant wezen; hij werd dan ook bij zijn plechtigen intocht in het heiligdom -aan eene proef onderworpen, doordien de opperpriester hem een schrijftafel, inkt en -pen in de hand drukte en hem beval te schrijven, opdat men erkennen mocht of hij waardig -was te worden opgenomen; men beweerde, dat hij in eene <span class="pageNum" id="pb228">[<a href="#pb228">228</a>]</span>geheimzinnige betrekking stond tot de maan, dat deze alzoo een ongewonen invloed op -hem uitoefende; men schreef hem eindelijk het talent toe, den tijd op zulk eene zichtbare -wijze in te deelen, dat <span class="sc">Trismegistus</span> naar zijn voorbeeld en aanwijzing wateruurwerken vervaardigde, die, evenals hij, -dag en nacht elk in twaalf gelijke deelen verdeelden. Wij zijn dus aan dezen aap niet -alleen het letterschrift verschuldigd, maar tevens ook de tijdsverdeeling. -</p> -<p>Het verdient opmerking, dat de oude Egyptenaren wel geloof sloegen aan hunne familieverwantschap -met de apen, maar geenszins gedacht hebben aan eene afstamming van deze wezens. -</p> -<p>Zulk een opvattingswijze omtrent de familierelatie tusschen menschen en apen ontmoeten -wij het eerst bij de Indiërs. Onder dezen heerscht sedert onheugelijke tijden het -geloof, dat althans enkele koninklijke familiën van een, in Indië voor heilig gehouden -in zekeren zin als een goddelijk wezen beschouwden slankaap, den hulman, afstammen, -terwijl de zielen der afgestorven koningen in het lichaam van dezen aap terugkeeren. -Een der regeerende dynastieën beroemt zich zelfs op deze afkomst, door zich den titel -te geven van „gestaarte Rana.” -</p> -<p>Gelijke denkbeelden als bij de Indiërs in zwang zijn, hebben zich in onzen tijd ook -weder opgedaan, en de apenvraag, om mij zoo eens uittedrukken, heeft veel stof doen -opwaaien. Wetenschappelijke, voor ’t gewone publiek onverstaanbare uiteenzettingen, -hebben <i>hier</i> een heiligen toorn opgewekt om dien in lichte laaie vlammen te doen ontvonken, <i>ginds</i> de denkers in twee vijandige kampen voor en tegen verdeeld, die ieder vurig hunne -eigen meening bepleiten. Het wetenschappelijk onderzoek van geheel vreemde elementen -hebben den strijd opgenomen, zonder te weten, of zelfs te vermoeden voor welk doel -deze eigenlijk gevoerd wordt, en dien op een terrein overgebracht, alwaar hij slechts -onheil kan stichten, en waardoor eene verwarring is uitgelokt, die niet gemakkelijk -weder zal worden weggenomen. Over apen te spreken is alzoo een gevaarlijke zaak geworden; -men loopt daarbij gedurig gevaar òf den geduchten stamvader, òf door hem den vermeenden -nakomeling te vernederen—afgezien nog van de smaadredenen der afschuwelijkste soort, -waarmede onbeschaafde, in blinde woede tegen het tijdsbewustzijn vechtende ijveraars, -onverwijld een ieder overladen, die zich maar verstout het woord „aap” uit te spreken. -</p> -<p>Toch zal de apenvraag nog niet zoo spoedig van de agenda van den dag verdwijnen; want -deze wezens, die ongetwijfeld onze naaste verwanten <span class="pageNum" id="pb229">[<a href="#pb229">229</a>]</span>in het dierenrijk zijn, verdienen in te hooge mate onze belangstelling, dan dat wij -ons door bovengenoemde overwegingen zouden laten weêrhouden iets dieper in hun leven -in te dringen en daarmede ons eigen doen en laten te vergelijken, ten einde op deze -wijze ons niet alleen een juister voorstelling van de apen, maar ook van de menschen -te vormen. -</p> -<p>Het volgende zij daartoe een bijdrage. Het valt moeilijk in weinige woorden een algemeen -levensbeeld—want daartoe wil ik mij bepalen—van deze zoo zeer van elkander onderscheiden -dieren te schetsen. Zij bewonen in ongeveer vier-, in elk geval in veel meer dan driehonderd -soorten, alle deelen der aarde, Australië alleen uitgezonderd, en wel voornamelijk -de tropische gewesten. In Amerika strekt zich het verbreidingsgebied dezer dieren -uit van den 28<sup>sten</sup> Zuiderbreedtegraad tot aan de zee der Antillen; in Afrika van 35° <abbr title="Zuiderbreedte">Z.Br.</abbr> tot aan de straat van Gibraltar; in Azië van de Soenda-eilanden tot Japan; in Europa -vindt men ze enkel op de rotsen van Gibraltar, alwaar sedert onheugelijke tijden een -troep van ruim twintig magots of kortstaartige macaco’s, onder de bescherming der -bezetting, in wezen blijft. Bosschen en rotsachtige gebergten, die tot twee en een -half duizend meter hoogte beklommen worden, zijn hunne woonplaatsen. Hier zoowel als -ginds verblijven zij, enkele soorten uitzonderd, jaar in, jaar uit, ofschoon in zooverre -rekening wordt gehouden met de jaargetijden, dat zij, met het oog op de rijpe vruchten, -meer of minder uitgestrekte tochten door de bosschen ondernemen, of tegen den aanvang -van het warme jaargetijde zich hooger op het gebergte begeven om tegen het koele seizoen -weder omlaag te dalen. Want ofschoon men ze zelfs nog op met sneeuw bedekte velden -aantreft, zijn zij zoowel beminnaars van de warmte als liefhebbers van een overvloedige -en lekkere tafel. Waar zij voor langen of onbeperkten tijd hun woonsteden zullen opslaan, -daar moet iets te knabbelen en te eten vallen; zoo niet, dan gaan zij verhuizen. Bosschen -in de nabijheid van menschelijke volkplantingen zijn in hun oogen een waar paradijs; -de verboden boom hindert hen niet. Maïsvelden, suikerrietplantages, tuinen met ooftboomen, -bananen, pisangs en meloenen beschouwen zij als hun wettig erfdeel; streken, alwaar -het godsdienstig geloof der inwoners hun bescherming verleent, zijn hun natuurlijk -eveneens een welaangename verblijfplaats. -</p> -<p>Alle apen, de anthropomorphen wellicht alleen uitgezonderd, leven in troepen van soms -aanzienlijke sterkte, die door een oud mannetje <span class="pageNum" id="pb230">[<a href="#pb230">230</a>]</span>worden aangevoerd. Tot deze waardigheid wordt alleen hij verheven, die de sterkste -armen en de langste tanden bezit. Terwijl bij die zoogdieren, welke een vrouwelijk -individu met de leiding belasten, alle andere individuen der kudde gewillig volgen, -eischt de aanvoerende aap, als onbeperkt alleenheerscher der ergste soort, onbepaalde -gehoorzaamheid. Wie niet goedschiks zich onderwerpt wordt door beten, knijpen en stooten -tot zijn plicht gebracht. De aanvoerder wil slaafsche onderwerping, zelfs van den -kant der apinnen. Ridderlijke galanterie tegenover het zwakkere geslacht kent hij -niet: „door geweld verovert hij het loon der min;” zijn tucht is gestreng, zijn wil -onbuigzaam. Geen apenjongeling verstout zich met een apenmeisje te minnekoozen, geen -apin zou het bestaan een anderen aap dan den aanvoerder liefde te bewijzen. Hij zelf -heerscht onbeperkt over zijn harem, en zijn geslacht vermenigvuldigt zich als dat -van Abraham, Izaäk en Jakob, gelijk het zand aan den oever der zee. Wordt de kudde -te talrijk, dan scheidt zich een gedeelte onder aanvoering van een inmiddels opgegroeiden -jongeling af om een eigen staat te gronden. Tot zoolang werd de eerste algemeen geacht, -geëerd en gevreesd. Oude, ervaringrijke apenmoeders zoowel als jonge bakvischjes zijn -er op uit hem te vleien, en beijveren zich om het zeerst hem den allergrootsten dienst -te bewijzen, dien men in ’t algemeen een aap kan bewijzen, n.l. zijn haarkleed te -zuiveren van alle daar niet thuis behoorende zaken. Van zijnen kant laat hij zich -deze hulde welgevallen met het air van een pacha, wiens voeten worden gereinigd door -de meest geliefde slavin. De achting, die hij zich wist te verwerven, verleent hem -zekerheid en waarde in zijn optreden, de strijd, waarin hij niettemin voortdurend -is gewikkeld, waakzaamheid, moed en zelfvertrouwen, de noodzakelijkheid zijn heerschappij -te handhaven omzichtigheid, list en geslepenheid. Terwijl deze eigenschappen hemzelf -in de eerste plaats ten goede komen, zijn ze tevens der gemeenschap van nut en zijne -onbeperkte heerschappij erlangt daardoor kracht van wet en duurzaamheid. Door hem -geregeerd en geleid, voert de troep, ofschoon inwendig beroerd door geweldige stormen, -naar buiten veilig, daardoor een behagelijk leven. -</p> -<p>Alle apen, de weinige soorten van nachtapen uitgezonderd, werken des daags en rusten -gedurende den nacht. Eerst geruimen tijd, nadat de zon is opgegaan, staan zij uit -den slaap op. Hun eerste bezigheid bestaat daarin, dat zij zich in de zon koesteren -om zich daarna te <span class="pageNum" id="pb231">[<a href="#pb231">231</a>]</span>wasschen. Is de nacht koud en guur, dan dringen zij zoo dicht mogelijk opeen, ten -einde den invloed dier weinig verkwikkelijke omstandigheid zoo goed mogelijk te ontgaan. -</p> -<p>Maar niettemin rillen zij bij ’t opstaan nog dikwijls zoo van de koû, dat zij genoodzaakt -zijn zich geruimen tijd in ’t zonnetje te koesteren. Zoodra de nachtdauw is opgedroogd -verlaten zij de slaapplaats, klauteren langzaam naar de hoogste toppen der boomen -of rotsen, zoeken een zonnig plaatsje uit, en keeren nu beurtelings alle lichaamsdeelen -achtereenvolgens naar de zon. Is de pels gedroogd en behoorlijk verwarmd, dan ontwaakt -de begeerte het haarkleed te reinigen; vol ijver begeeft zich een ieder aan dezen -arbeid, of bewijst dien dienst aan een ander om op zijne beurt gelijke weldaad terug -te ontvangen. -</p> -<p>Is ook deze plechtigheid afgeloopen, en het haarkleed, zoo noodig, gekamd, dan laat -zich de behoefte aan het ontbijt gevoelen. Die behoefte is doorgaans gemakkelijk te -bevredigen, daar de apen alles lusten, en het planten- en dierenrijk beide, bijdragen -moeten leveren. Bosschen zoowel als bergruggen schenken vruchten, blad- en bloemknoppen, -vogelnesten met eieren of jonge vogels, slakken en insekten, de tuinen ooft en groenten, -de akkers graan en peulvruchten. Hier wordt een rijpe aar afgebroken, ginds een sappige -vrucht geplukt, in de hoogte een nest geplunderd, op den grond een steen omgekeerd, -in de bewoonde streek een tuin gebrandschat of een akker geplunderd; overal wordt -iets weggenomen. Elke aap verwoest daarenboven, als hij tijd heeft, nog tienmaal meer -dan hij nuttigt, en is daarom een plaag voor landbouwer en tuinman. Bij den aanvang -van zulk een rooftocht tracht ieder allereerst den eersten honger te stillen; men -is niet kieschkeurig, eet alles wat voorkomt, en stopt de wangzakken, indien zij deze -bezitten, nog daarenboven propvol; is aan de eerste behoefte voldaan dan begint de -aap alles op de onbeschaamdste wijze te keuren en te kritiseeren; elke gebroken aar, -elke afgeplukte vrucht wordt beroken, betast, bekeken, alvorens die op te eten, en -in de meeste gevallen wordt het een zoowel als het andere weggeworpen, naar iets nieuws -gezocht en hiermede eveneens gehandeld. „Wij zaaien en de apen oogsten” zoo klaagden -mij eens de bewoners van Oost-Soedan, en zij hadden gelijk. Tegen zulke dieven verleenen -heg noch muur beschutting, slot noch grendel; zij klimmen over de heiningen en openen -de laatste. En wat zij niet verslinden wordt mee naar huis <span class="pageNum" id="pb232">[<a href="#pb232">232</a>]</span>gedragen. Het is een prachtig maar tevens een droevig gezicht, dat zulk een troep -plunderende apen oplevert; ook in dit bedrijf spreiden zij, evenals in hun geheele -wezen, driestheid, sluwheid, overmoedigheid, genotzucht en voorzichtigheid ten toon, -en niet minder komt daarin hun onbeschaamdheid, list en boosaardigheid uit. Hoe gevaarlijker -de onderneming is, hoe meer al deze eigenschappen aan ’t licht treden. Men loopt, -klautert, springt,—in tijd van nood wordt er zelfs gezwommen,—om elken hinderpaal -uit den weg te ruimen, terwijl men onder dit alles geen enkel oogenblik de veiligheid -uit het oog verliest. De aanvoerder gaat steeds vooruit, lokt, roept, vermaant, waarschuwt, -bromt, scheldt en bestraft, al naar bevind van zaken; de troep volgt en gehoorzaamt, -zonder echter geheel en al zich op hem te verlaten. Bij gevaar denkt ieder individu -’t allereerst om eigen lijfsbehoud en schaart zich eerst later weder om zijn aanvoerder; -alleen de moeders, die kinderen aan de borst hebben of deze op den rug dragen, vormen -eene uitzondering, daar zij om ’t lot van haar kroost meer bezorgd zijn, of althans -schijnen te zijn, dan om zichzelf. -</p> -<p>Op tochten, waaraan geen gevaar verbonden is, wordt nu en dan halt gehouden; dan hebben -ook de kinderen gelegenheid om met elkander te spelen. Onder gevaaraanbrengende omstandigheden -volgt eerst na het einde van den tocht een korter of langer tijd van rust en ontspanning; -ter bevordering der spijsvertering houdt men dan ook wel eens een middagslaapje. In -den namiddag wordt een nieuwe strooptocht ondernomen, en tegen zonsondergang begeeft -zich de bende naar de gewone slaapplaatsen, die zoo goed mogelijk tegen de aanvallen -van gevaarlijke roofdieren beveiligd zijn, om hier, ofschoon eerst na langdurig krakeel -en getwist, schelden en kijven de welverdiende rust te zoeken en te vinden. -</p> -<p>Enkele tochten uitgezonderd, die of uit nood worden ondernomen, of kans bieden op -een meer dan gewonen oogst, gaat het op deze wijze vrij geregeld dag aan dag voort. -De voortplanting, die bij het meerendeel der andere dieren gewoonlijk groote veranderingen -in de levenswijze te voorschijn roept, oefent op de apen geen merkbaren invloed uit; -deze toch is aan geen bepaald tijdstip gebonden en de apenmoeder sleept overal haar -jong mede. Meestentijds wordt er maar één kind tegelijk geboren; het komt goed ontwikkeld -en dus met open oogen ter wereld. De apenjongen zijn evenwel naar onze begrippen afschuwelijke -wezens en in weêrwil der reeds vergevorderde ontwikkeling <span class="pageNum" id="pb233">[<a href="#pb233">233</a>]</span>zeer hulpbehoevende schepseltjes. Afschuwelijk zijn zij in onze oogen, omdat de geplooide -gezichtjes en de levendige oogjes hun een oudachtig voorkomen geven, en het nog dunne -haarkleed de buitendien reeds lange voorste ledematen nog langer doet schijnen; hulpbehoevend -zijn ze, omdat zij van de ledematen nog geen ander gebruik weten te maken dan er zich -mede aan de borst der moeder vast te klampen. Hier hangen zij, met armen en handen -den hals, met beenen en voeten den buik der moeder omklemmende, weken lang zonder -eenig ander lichaamsdeel dan het hoofd te bewegen; dientengevolge is de moeder in -staat alle gewone bezigheden te verrichten, zelfs evenals vroeger op de gevaarlijkste -wegen te loopen of halsbrekende sprongen te doen, zonder dat zij daarbij van haar -kind eenigen last ondervindt. Eerst na geruimen tijd, zelden vroeger dan na verloop -van eene maand, beginnen de kleinen enkele bewegingen uit te voeren, doch handelen -daarbij zoo plomp, dat het eer ons medelijden dan onzen lachlust opwekt. Deze gedrochtjes -worden echter, misschien wel juist om die hulpeloosheid, door de moeders met zulk -eene teederheid behandeld, dat de uitdrukking „apenliefde” zeer gepast mag heeten. -Altijd is de apenmoeder met haar kleintje bezig. Dan likt zij het, dan zuivert zij -het, dan legt zij het aan de borst, dan neemt zij het in de handen, en beschouwt het -met innig welbehagen, dan schommelt zij het, als wilde zij haar kind in slaap wiegen. -</p> -<p>Wordt zij bespied, zij keert zich om als misgunde zij aan andere wezens het gezicht -van haar lieveling. Is de laatste wat ouder en bewegelijker geworden, dan verkrijgt -hij een enkele maal verlof de moederborst te verlaten om met andere kindertjes van -gelijken leeftijd te spelen, maar steeds staat hij onder streng toezicht, en ontvangt -hij bij de geringste ongehoorzaamheid stompen en knepen. Tot het voedsel zelfs strekt -zich de zorg der moeder uit. Hoe gulzig deze anders ook zijn moge, met haar kind deelt -zij elke bete, maar duldt echter niet, dat het door haastig of te veel eten zich ziek -zou maken; in zoodanige gevallen laat zij haar moederlijk gezag gelden. Zelden evenwel -is een ernstige bestraffing noodig, want het apenkindje is gewoonlijk voorbeeldig -gehoorzaam, zoodat het in dit opzicht menig menschenkind tot voorbeeld kan strekken. -Roerend is het gedrag der moeder, wanneer haar lieveling pijn heeft; wanhopig stelt -zij zich aan, wanneer het sterft. Uren, ja dagen lang sleept zij het kleine lijkje -overal mede, weigert alle voedsel, blijft wezenloos op dezelfde plek zitten en kniest -<span class="pageNum" id="pb234">[<a href="#pb234">234</a>]</span>zich dikwijls letterlijk dood. Het apenkindje is echter voor zulk een gevoel niet -vatbaar, en is er ook beter aan toe dan menig menschenkind, indien het zijn moeder -verliest. Want het eerste het beste medelid der troep, ’t zij mannetje of wijfje, -trekt zich het lot van den armen wees aan, en vindt op deze wijze bevrediging voor -de allen apen aangeboren zucht, voor moedertje te spelen, liefkoost het op het innigste—maar -komt helaas! ook niet zelden ter wille van het lieve eten, in tweestrijd met zijn -beter ik, zoodat het pleegkind, zoo ’t zich niet reeds alleen weet te helpen, erbarmelijk -honger lijdt, en wel eens van gebrek sterft. -</p> -<p>Het valt moeilijk, zoo niet onmogelijk, eene juiste beschrijving te geven van de verstandelijke -vermogens en talenten der apen, daar deze even verschillend zijn als zij zelf. Enkele -trekken zijn aan allen gemeen; verreweg de meeste eigenaardigheden van hun wezen wijken -zeer van elkander af. De aanleg, die bij den eenen aap nauwelijks merkbaar is, springt -bij een ander duidelijk in ’t oog; dezelfde karaktertrek, die hier sterk voorkomt, -wordt elders te vergeefs gezocht. Wanneer men evenwel, de familiën, geslachten en -soorten vergelijkend in deze beschouwingen opneemt, dan neemt men eene inderdaad verrassende -en ongedachte opklimming waar van alle talenten en vermogens. Het is zeer leerrijk -op deze wijze te werk te gaan. -</p> -<p>Als de minst ontwikkelde leden der orde moeten wij de <i>klauwapen</i> of <i>eekhoornapen</i> van Zuid- en Middel-Amerika beschouwen; dit zijn levendige, kleine, fraaie en onderling -veel gelijkenis met elkander vertoonende dieren. Zij hebben wel is waar hetzelfde -gebit als de hoogere soorten, maar dragen echter alleen aan de duimen platte nagels, -aan de overige teenen en vingers daarentegen smalle, lange klauwachtige nagels, waardoor -dus de handen en voeten, althans de handen tot pooten gedegradeerd worden. En met -deze uitwendige kenmerken komen de intellektueele eigenschappen overeen. Het apendom -is als het ware bij deze soort nog niet tot volle ontwikkeling gekomen. In vorm en -kleur zoowel als in houding, gedrag en hun geheele zijn, zelfs in hun stem herinneren -zij aan de knaagdieren. Zij zitten bijna nooit, zooals andere apen, rechtop, hoogstens -evenals de eekhoorntjes, maar meestal steunen zij op alle vier ledematen; ook klauteren -zij niet zooals de andere leden der orde, los en gemakkelijk, met handen en voeten -de takken omklemmende, maar meer op de wijze der knaagdieren, met ingetrokken klauwen, -zich tegen de voorwerpen <span class="pageNum" id="pb235">[<a href="#pb235">235</a>]</span>aandrukkende, in sprongen—toch evenwel niet langzaam en plomp. -</p> -<p>Zeer verschillende van die der hoogere apen is hunne stem; het geluid, dat zij geven, -is een in de hooge tonen zich bewegend gefluit, dat nu eens herinnert aan het gekweel -van vogels, dan eens aan het gepiep van ratten en muizen, ja wellicht nog de meeste -overeenkomst bezit met het stemgeluid der Guineesche biggetjes. Volkomen knaagdierachtig -is hun gedrag; zij laten dezelfde onrust en bewegelijkheid, dezelfde nieuwsgierigheid, -schuwheid en angst, dezelfde ongedurigheid als de eekhoorntjes blijken. Het kopje -is geen enkel oogenblik in rust en de donkere oogen richten zich nu op het eene, dan -op het andere voorwerp, maar altijd vol drift en schijnbaar zonder veel bewustheid, -hoe verstandig zij overigens ook mogen kijken. Alle handelingen getuigen van weinig -overleg. Onwillekeurig volgen zij de ingeving van het oogenblik en vergeten het daarop -volgende waar zij meê bezig waren, zoodra een nieuw voorwerp hun opmerkzaamheid trekt. -Zij zijn luimig in den hoogsten graad; zoo even goed gehumeurd en schijnbaar tevreden -met hun lot, gelukkig door eene vriendschappelijke bejegening, grijnzen zij eene seconde -later hun weldoeners aan, houden zich alsof zij ten uiterst bevreesd zijn en hun leven -op het spel staat, laten de tanden zien en pogen te bijten. Even prikkelbaar als apen -en knaagdieren, ontbreekt hun toch het persoonlijke, dat vooral de hoogere apen teekent; -de een toch handelt precies zoo als de ander, als het ware zonder zelfbewustzijn, -en altijd kleingeestig. Zij bezitten alle eigenschappen van bloodaards; de jammerlijke -stem, den onwil om zich in ’t onvermijdelijke te voegen, de beklagenswaardige wijze, -waarop zij alle gebeurtenissen opnemen, een ziekelijke neiging om elke handeling van -een ander schepsel wantrouwend en als henzelf geldend te beschouwen, de zucht om te -pralen, wanneer zij een denkbeeldig of wezenlijk gevaar uit den weg trachten te gaan, -machteloosheid in willen en doen. Juist omdat zij zoo weinig apen zijn worden zij -door de vrouwen in bescherming genomen, maar door de mannen geminacht. -</p> -<p>Op hoogeren trap van ontwikkeling staan de eveneens in Amerika thuis behoorende <i>breedneusapen</i>, ofschoon ook in dezen de werkelijke aap nog niet recht zichtbaar is. Hun gebit telt -in elke kaak eene kies meer dan dat der overige apen; zij bezitten dus geen 32 maar -36 tanden; aan de vingers en teenen zitten enkel platte nagels; het lichaam heeft -door de meerdere lengte der ledematen een min of meer slanken vorm en de staart is -bij velen een uitstekend grijpwerktuig. <span class="pageNum" id="pb236">[<a href="#pb236">236</a>]</span>Evenals de klauwapen zijn ook zij uitstekende boomdieren en uit dien hoofde zeer onbeholpen -en linksch zoodra zij zich op den vlakken grond bevinden. Hun gang is alsdan hoogst -onzeker en waggelend, en in dit opzicht onderscheiden die soorten, welke van een grijpstaart -voorzien zijn, zich nog het onvoordeeligst; toch is hun klimmen zelfs niet in de verte -te vergelijken met dat van de apen der oude wereld. Vermenigvuldiging toch der bewegingswerktuigen -behoeft nog geenszins met eene verbetering in, en nog minder met eene vermenigvuldiging -van de bewegingen zelf gepaard te gaan, maar kan soms de oorzaak worden van eenzijdigheid. -En dit laatste is bij deze apen het geval. Hun grijpstaart is niet hun vijfde, maar -hun eerste hand; hij dient hen voor het ophangen of de bevestiging van ’t geheele -lichaam, tot het aanhalen van allerlei voorwerpen, als trappen, hangmatten, enz.; -maar hij verhaast de bewegingen evenmin als hij die gemakkelijker maakt; hij verlangzaamt -ze integendeel door ze meer zekerheid te geven. Daar dit lichaamsdeel onophoudelijk -in gebruik wordt gesteld, loopt deszelfs bezitter nimmer gevaar het evenwicht te verliezen -en van de veilige hoogte naar beneden in de gevaarlijke diepte te storten, maar het -belet hem dan ook elke vrije en stoute beweging. Langzaam zendt hij den grijpstaart -als het ware bij elke schrede vooruit; altijd wordt deze het eerst en soms zelfs van -voren bevestigd, en eerst nu maakt hij hand voor hand en voet voor voet van de takken, -die hij omklemd hield, los. Zoo bindt hij zich meer aan de takken vast, dan dat hij -er op en langs klautert, en uit dien hoofde denkt hij er nooit aan een eenigszins -koenen sprong te wagen. Deze zich nooit verloochenende zorg voor de beveiliging van -het eigen kostbaar ik drukt op deze apen den stempel van verveling en niet dien van -bedachtzaamheid. Het is merkwaardig hoe volkomen alle andere begaafdheden der apen -van de Nieuwe Wereld daarmede in harmonie zijn. Hunne stem is niet zoo eentonig als -die der klauwapen, altijd echter nog onaangenaam. Van jammeren tot brullen doorloopt -dat geluid alle daar tusschen gelegen modulaties; het jammerende, het smartelijke -heeft echter altijd de bovenhand, en de gedragingen dezer dieren zijn daarmede in -volkomen overeenstemming. Warm beschijnt de zon na een koelen, aan dauw rijken nacht -de boomen van het oerwoud en strooit hierover haar goud; duizendvoudige begroetingen -en jubelkreten stijgen op uit millioenen kelen; ook de brulapen maken zich gereed -tot hun danklied. Maar op welke wijze? Op de dorre kruintakken van een <span class="pageNum" id="pb237">[<a href="#pb237">237</a>]</span>reuzenboom geklauterd, die boven alle boomen des wouds uitsteekt, hebben zij zich -door middel hunner grijpstaarten op veilige wijze vastgehecht en koesteren zich in -het zonnetje. De behagelijkheid, die hun deel is, wekt ook in de brulapen den lust -hunne stem te laten hooren. Een individu, dat, naar men zegt, uitmunt door eene hooge, -gillende stem, de voorzanger, ziet zijn makkers strak aan en begint; de anderen kijken -even strak op den eersten en vallen mede in; een vreeselijk concert weêrklinkt door -het woud, nu eens huilend, dan brommend, straks knorrend, gronzend, rochelend, steunend, -als waren alle dieren des wouds in moorddadigen strijd gewikkeld. Met afzonderlijke -brulgeluiden begint deze vreemde symphonie; zij worden woester en volgen sneller op -elkaar, naarmate de aanvankelijk nog niet zichtbare opwinding des voorzangers toeneemt -en op de anderen overgaat; het geluid wordt een huilend gebrul, dat eindigt gelijk -het is aangevangen. Werpt men een blik op die langgebaarde, ernstige zangers, dan -kan men zich moeilijk van lachen onthouden; de alle maat te boven gaande wangeluiden, -waaraan zij zich schuldig maken verwekken echter al spoedig een gevoel van verveling, -evenzeer als hunne eenzijdige, eer kruipende dan klimmende bewegingen. Wat de een -doet aapt de ander gedachtenloos na; maar wat hij ook doen moge, steeds verwekt zijn -doen en laten verveling. Alle met een grijpstaart voorziene apen komen vrij wel met -de genoemde brulapen overeen; iets vrijer en zelfstandiger gedragen zich de capucijnerapen -en enkele andere, meer ontwikkelde leden der familie. In ’t algemeen zijn zij in verstandelijk -opzicht even log als zij zulks lichamelijk zijn; evenwel zacht van aard, vertrouwelijk, -maar tevens dom, gemelijk, klagend, sommigen ook eigenzinnig, boosaardig en vol streken. -Zij staan dus wel is waar boven de klauwapen, maar verre beneden de apen der Oude -<span class="corr" id="xd31e2284" title="Bron: wereld">Wereld</span>. Misschien doet men hun geen onrecht met de bewering, dat zij wel de slechte, maar -niet de goede eigenschappen van hunne Afrikaansche en Aziatische bloedverwanten bezitten. -Hun zachtmoedigheid en goedmoedigheid—die evenwel volstrekt nog niet het kenmerk is -van alle soorten—weegt in de verste verte niet op tegen het op allen drukkend gemis -aan ondernemingsgeest, moed, opgewektheid, levendigheid, beradenheid, vindingrijkheid -en bedachtzaamheid, door welke eigenschappen de apen der Oude Wereld zich voordeelig -onderscheiden. Hun eeuwig gejammer en gehuil wischt ook die eigenschappen uit, welke -hun nog enkele vrienden onder ons zouden kunnen verwerven. -<span class="pageNum" id="pb238">[<a href="#pb238">238</a>]</span></p> -<p>Evenals de apen der Nieuwe Wereld kan men ook die der Oude Wereld in twee groepen -verdeelen, die men wellicht tot den rang van familiën zou kunnen verheffen, ofschoon -het gebit van allen gelijkvormig is. Wij noemen de eene groep <i>hondskopapen</i>, de andere <i>menschapen</i>; de eerste groep leert ons het ware apendom kennen, de tweede is bereids daarboven -verheven. Voor genen geldt hoofdzakelijk wat ik zoo even opmerkte; men vindt er onder -zoowel schoone als leelijke, zoowel lieve als terugstootende, zoowel vroolijke als -ernstige, zoowel goedaardige als boosaardige apen. Werkelijk misvormde apen komen -er niet onder voor, daar ook de leelijke, of althans in onze oogen leelijk schijnende -soorten evenredige vormen bezitten; toch treft men er vreemdsoortige kameraads onder -aan. Hun voornaamste kenmerk bestaat in den vooruitstekenden snuit, die aan een hond -doet denken, in de betrekkelijk korte armen, den tot een stompje verkorten staart, -de vrij sterk ontwikkelde eeltplekken en de maar zelden ontbrekende wangzakken. Het -gebit bevat 32 aaneengesloten tanden. Deze apen bewonen Europa, Azië en Afrika, maar -zijn in laatstgenoemd werelddeel het talrijkst. -</p> -<p>In eigenschappen en begaafdheden staan zij ver boven de klauwapen en de breedneuzen. -Zij kunnen meerendeels goed loopen, alhoewel er onder zijn, die onzen lachlust opwekken -door hun hinkenden gang. Het valt hun gemakkelijk op de achterste ledematen te gaan -staan; zij richten zich dan in hunne volle lengte op en kunnen dan zelfs in deze houding -een eind weg voortkomen. Het zijn daarbij goede klimmers; sommigen oefenen zich hierin -op de rotsen, anderen in de boomen. De meesten zijn ook nog uitstekende zwemmers. -Die, welke op de boomen leven, klauteren als het ware vliegend, want de acrobatische -toeren, die zij in de takken uitvoeren, zijn inderdaad verbazingwekkend. Sprongen -van 8 en 10 meter zijn niets ongewoons; uit den hoogsten boomtak springen zij naar -den laagsten, doen dezen doorbuigen, en, geholpen door het terugspringen van dien -tak, zetten zij den tocht voort naar een anderen. Den staart en de achterste ledematen -uitstrekkende, en zich hiermede in evenwicht houdende, doorklieven zij de lucht als -een pijl uit den boog. Elke boomtak, al is hij ook met de gevaarlijkste dorens bezet, -is hun een gebaand pad, elke slingerplant een weg. Zij klauteren vooruit en achteruit, -langs den onderkant der takken zoowel als langs den bovenkant, grijpen onder het springen -een dunne twijg, hechten er zich aan vast en blijven onbepaald lang in deze <span class="pageNum" id="pb239">[<a href="#pb239">239</a>]</span>houding zweven, klimmen daarna op den tak en verder, even gemakkelijk als bevonden -zij zich op den vlakken grond. Mist de hand, de voet herstelt de fout; breekt de tak -onder den plotselingen druk, een tweede of derde wordt gegrepen; breken alle takken, -zij springen, uit welke hoogte zij ook mogen vallen, ongedeerd op den grond, om nu -langs den eersten den besten stam of de meest nabijzijnde slingerplant, weder omhoog -te klauteren. Bij het klevende of kruipende klimmen hunner Amerikaansche verwanten -vergeleken, is dat der hondskopapen eene waarlijk vrije, bandelooze, elken hinderpaal -wegruimende beweging. Gene zijn stumpers, deze zijn volleerde kunstenaars, gene slaven -der boomen, deze beheerschers der takken. -</p> -<p>Even als hunne bewegingen zulks zijn is ook de stem dezer apen meer volkomen. Men -verneemt van hen geen kweelend of piepend, geen klagend of huilend, maar een met den -indruk des oogenbliks en de omstandigheden overeenkomend geluid, dat ook voor ons -verstaanbaar is. Voor behagen en mishagen, verlangen en tevredenheid, lust en onlust, -liefde en haat, goedhartigheid en toorn, vreugde en smart, vertrouwen en wantrouwen, -sympathie en antipathie, teederheid en hardvochtigheid, inschikkelijkheid en trots, -vooral plotselinge opwellende aandoeningen, zooals vrees, schrik en ontzetting, voor -al deze gesteldheden der ziel vinden zij een uitdrukking, hoe beperkt ook overigens -hun spraakmiddelen mogen zijn. -</p> -<p>Hand aan hand gaan met deze de zoogenoemde geestelijke fakulteiten gepaard. Terecht -kan men hier opmerken, dat de hand, die bij hen eerst tot zekere ontwikkeling is gekomen, -hen boven alle andere dieren grootelijks bevoorrecht, en hen dingen doet doen, die -soms grooter schijnen dan zij werkelijk zijn; zoo ziet men hen kunststukken verrichten, -die een hond of ander dier onmogelijk zou ten uitvoer kunnen brengen. Toch moet men -de apen onder de verstandigste zoogdieren rekenen, die een mate van overleg ten toon -spreiden, welke verbaast. Zij hebben een sterk geheugen; de verschillendste indrukken -blijven bewaard en hun wikkend verstand verwerkt die indrukken tot ervaringen, die -in voorkomende omstandigheden groote diensten bewijzen. Zij handelen met volle bewustzijn -en niet als slaven, die zonder eigen wil gehoorzamen aan eene van buiten komende kracht, -maar zelfstandig, vrij en met afwisseling; zij weten slim van alles partij te trekken -en waar het te pas komt bedienen zij zich van allerlei hulpmiddelen om hun doel te -bereiken. Zij onderscheiden oorzaak en gevolg, weten het <span class="pageNum" id="pb240">[<a href="#pb240">240</a>]</span>laatste òf te verijdelen òf te bewerken; zij onderscheiden niet enkel wat goed of -wat kwaad voor hen is, maar zij weten zelfs of zij goed of slecht handelen, onverschillig -of zij daarbij het standpunt van hun eigen lief ik, of dat van een boven hen staand -wezen innemen. Niet het blinde toeval, maar het zich bewust zijn van de gevolgen regelt -hun doen en laten, maakt hen afhankelijk van ’t overwegen van ’t betere, noopt hen -om gemeenschappelijk te werken en te handelen, leert <span class="corr" id="xd31e2303" title="Bron: hun">hen</span> om gezamenlijk zich aansprakelijk te stellen voor het wel en wee van ieder afzonderlijk -lid, vreugde en leed, geluk en ongeluk, veiligheid en gevaar, welvaart en gebrek met -hem te deelen, m.a.w. een op wederkeerige afhankelijkheid berustend verband te vormen; -het onderwijst hen in het gepast aanwenden der hun niet van nature aangeboren krachten -en middelen, en drukt hun eindelijk wapens in de hand, die deze laatsten hun niet -konden schenken. Wel is waar delft de bezonnenheid dikwijls tegenover hunne driften -en neigingen het onderspit, maar juist deze driften getuigen van de levendigheid der -gewaarwordingen, of, wat op hetzelfde uitkomt, van de werkzaamheid van hunnen geest. -Zij zijn gevoelig als kinderen, prikkelbaar als geestelijk zwakke menschen, en uit -dien hoofde ontvankelijk voor elke soort van behandeling, hun aangedaan; voor tegemoetkomende -liefde, voor terugstootenden haat, voor aansporenden lof, voor krenkenden smaad, voor -streelende vleierij en bitteren hoon, voor liefkoozingen en tuchtiging. En toch laten -zij zich niet zoo gemakkelijk behandelen, nog minder africhten als een hond of ander -verstandig huisdier, want zij zijn eigenzinnig in den hoogsten graad en bezitten haast -evenveel zelfbewustzijn als de mensch. Onvermoeid leeren zij, maar slechts wanneer -en voor zooveel zij willen en geenszins dan, wanneer zij er toe gedwongen worden; -hun zelfbewustzijn doet hun elk bevel weêrstreven, waarin zij geen voordeel voor zich -zelf zien. Wel weten zij zeer goed welke straf hen wacht, en zij geven zulks dikwijls -vooraf reeds door passende geluiden te kennen, maar toch weigeren zij te doen wat -hun geboden werd; daarentegen volbrengen zij gewillig en onder luide bijvalsteekenen -wat hun genoegen verschaft. Hij, die hun zelfbewustzijn in twijfel trekt, moet hen -maar eens gadeslaan, wanneer zij zich bezig houden met een ander dier. Zij beschouwen -dit, zoo althans geen vrees voor diens sterkte en gevaarlijkheid hen terughoudt, als -een speelgoed voor hunne luimen, onverschillig of zij het plagen, foppen of kwellen, -of nu en dan met liefkoozingen overladen. -<span class="pageNum" id="pb241">[<a href="#pb241">241</a>]</span></p> -<p>Enkele voorbeelden, voor welker waarheid ik in sta, mogen tot bewijs mijner beweringen -strekken. -</p> -<p>Toen ik in het land der Bogo’s reisde, ontmoette ik op mijn eersten rit door het gebergte -een talrijke troep dierzelfde mantelbavianen, waarvan Scheik Kemal el Din Demiri gewaagt. -Het was een schilderachtig gezicht, deze dieren op de bovenste kammen eener rots te -zien zitten, terwijl zij het golvend haarkleed in de zon droogden; ik begroette hen -met geweerkogels, zoodat zij in allerijl de vlucht namen. Terwijl ik mijn weg door -het nauwe en zeer gewonden rotsdal van Mensa vervolgde, ontmoette ik geruimen tijd -later weder denzelfden troep en wel in het dal zelf, dat zij zich gereed maakten over -te steken ten einde bescherming te zoeken op de rotsen der overzijde. Een aantal was -bereids aan den anderen kant gearriveerd, het grootste deel echter was nog op het -punt den overtocht te bewerkstelligen. Onze honden, prachtige, slanke hazewinden, -die gewoon waren zegevierend den strijd met hyaena’s en andere roofdieren te bestaan, -wierpen zich op de bavianen, die uit de verte gezien meer op carnivoren dan op apen -geleken, en dreven deze dieren snel rechts en links naar de rotswanden omhoog. De -wijfjes echter alleen vluchtten, de mannetjes vlogen fluks op de honden in, vormden -er een kring omheen, brulden, sloegen grimmig met de handen tegen den grond, sperden -den muil wijd open, lieten de tanden zien, en zagen hun vijanden zoo woedend en boosaardig -aan, dat de anders zoo moedige honden ontzet terugdeinsden en angstig bij ons bescherming -zochten. Nog voor het ons gelukte de honden weder tegen de apen op te hitsen, was -de toestand der laatsten geheel veranderd, want toen de honden weêr opnieuw op hen -aanvlogen, hadden de meesten zich reeds in veiligheid gesteld. -</p> -<p>Een jonge aap, niet ouder dan een halfjaar, was achtergebleven; toen deze de honden -op zich aan zag komen, begon hij verschrikkelijk te schreeuwen, doch wist nog bij -tijds een rotsblok te bereiken, alwaar het veilig dacht te zijn. Onze honden handelden -met overleg en sneden den aap den terugtocht af, zoodat wij de hoop begonnen te koesteren -het diertje op te vangen. Maar het zou niet geschieden. Fier en vol waardigheid, zonder -zich in ’t minst te haasten en op ons acht te slaan, stapte een zeer oud mannetje, -van de veilige rots afdalende, op het in nood verkeerende jong af, ging, zonder de -minste vrees te verraden, de honden tegemoet, hield deze door blikken, gebaren en -voor ieder verstaanbare geluiden in bedwang, beklom langzaam het rotsblok, legde het -bedreigde <span class="pageNum" id="pb242">[<a href="#pb242">242</a>]</span>apenkind aan zijn borst, en voor wij op de plaats waren gekomen, had hij den terugtocht -weêr aanvaard, terwijl de honden geen poot verroerden en hem stil lieten wegtrekken. -En onder dit moedig bedrijf van zelfopoffering hoorde men in het dichte kreupelhout -der rotshelling, werwaarts de apen zich hadden begeven, tonen <span class="corr" id="xd31e2313" title="Bron: weerklinken">weêrklinken</span>, zooals ik nog nooit van bavianen had gehoord. Ouden en jongen, mannetjes en wijfjes -brulden, gilden, knorden, bromden, blaften door elkander en verwekten een geschreeuw -alsof zij met panters en dergelijke gevaarlijke roofdieren in gevecht waren geraakt. -Het was, gelijk ik later ontdekte, het veld- of krijgsgeschreeuw der apen, dat ik -hoorde; zij hadden daarmede ten oogmerk om de honden schrik aan te jagen, misschien -ook wilden zij daarmede moed inblazen aan den onversaagden ouden ridder, die zich -onder hunne oogen in het dreigendste gevaar begaf. -</p> -<p>Eenige dagen later zou ik ervaren, dat deze zelfbewuste dieren het ook tegen den mensch -durven opnemen. Bij mijn terugkomst uit het land der Bogo’s stieten wij nogmaals op -een, misschien denzelfden troep; van uit het dal openden wij uit zeven dubbelloopsgeweren -een moorddadig vuur op hen. De uitwerking was onbeschrijfelijk. Dezelfde oorlogskreten, -die ik vroeger had gehoord, klonken ook nu weder, en als op het bevel van een generaal -rustten zich allen ten strijde. Terwijl de gillende wijfjes met de jongen ijlings -wegvluchtten, en, over den kam der rotsen spoedende, zich buiten bereik onzer wapenen -stelden, betraden de oude mannetjes, met van woede fonkelende blikken, terwijl zij -de handen tegen den grond sloegen, eer blaffend dan brullend, de vooruitstekende steenen -en rotspunten, overzagen eenige oogenblikken onder voortdurend luid gebrom, geknor -en gegil, de diepte, en begonnen daarop met zooveel drift en behendigheid ons met -steenen te bombardeeren, dat wij het gevaarlijke onzer positie terstond inzagen en -op de vlucht sloegen. Indien wij niet in staat waren geweest tegen de overstaande -hellingen van het nauwe dal naar boven te klimmen, om ons op deze wijze in zekerheid -te stellen tegen het geschut der apen, wij zouden het onderspit hebben gedolven. De -verstandige dieren handelden bij hunne verdediging niet alleen stelselmatig, maar -daarenboven, gemeenschappelijk naar één doel strevend, in onderling overleg en samenwerking. -Een onzer zag zelfs hoe een der strijders zijn steen op een boom droeg, om dien van -hier uit met meer effekt naar ons toe te slingeren; ik zelf nam waar dat twee apen -gezamenlijk een zwaren steen aan ’t rollen brachten. -<span class="pageNum" id="pb243">[<a href="#pb243">243</a>]</span></p> -<p>Tot zulke middelen van tegenweer grijpt geen enkel ander dier dan de boven allen verheven -aap, evenmin als het mannetje eener andere diersoort zich aan gevaren blootstelt om -een hulpeloos jong te redden. Zulke trekken mogen niet geloochend of verkeerd beoordeeld -worden; want zij getuigen luider en beter voor zichzelf dan alle spitsvondige uiteenzettingen, -die ten doel hebben aan het dier verstand en zelfbewuste handelingen te ontzeggen. -</p> -<p>Hoe juist de hondskopapen oorzaak en gevolg weten te onderscheiden, kan ieder bij -eigen ervaring waarnemen, die deze dieren onbevooroordeeld nagaat. Zij openen deuren -en vensters, schuifladen, kasten en doozen, maken knoopen los; zij weten hinderpalen -uit den weg te ruimen, niet alleen wanneer zij eenmaal hebben opgemerkt hoe men daarbij -te werk gaat, maar zij vinden zelf middelen uit om daartoe te geraken. Zekere baviaan, -dien ik verzorgde en in mijn gezin had opgenomen, pakte eens eene jonge kat met het -voornemen, dit beestje tot pleegkind aan te nemen en er moedertje over te spelen. -De aap werd eens door het dier gekrabd; hij stelde terstond een onderzoek in naar -de vermoedelijke oorzaak, en toen hij bevond dat de nagels als zoodanig moesten beschouwd -worden, beet hij deze organen onmiddellijk af, overtuigd dat hij nu voortaan gevrijwaard -zou zijn tegen eene herhaling van deze onaangename bejegening. Denzelfden baviaan -werd nu eens door mijn broeder dan door mijzelf herhaaldelijk schrik aangejaagd, doordien -wij buskruit op den grond strooiden en dit aanstaken. Het plotseling ontvlammende -kruit veroorzaakte den aap zulk een hevigen angst, dat hij elken keer luidkeels begon -te schreeuwen en zoo ver weg sprong als het touw, waaraan hij vastgebonden was, toeliet. -Nadat dit tooneel eenige malen was herhaald, kwam de baviaan op den inval het ontvlammen -te voorkomen door eerst het stuk zwam met de hand uit te dooven, en daarna het buskruit -eenvoudig op te eten. Een ander maal werd hij zelf de oorzaak van zijn angst. Even -als alle apen, geen uitgezonderd, was hij uitermate bevreesd voor reptielen, inzonderheid -voor slangen; wij hadden hierin grooten schik en plaagden hem daarom dikwijls door -eene levende, doode of opgezette slang in eene groote blikken doos te doen, dien wij -hem gesloten toereikten. Hij kende ten laatste doos en inhoud volkomen, maar niet -in staat zijne nieuwsgierigheid te bedwingen, opende hij telkens weder de doos om -onmiddellijk daarna met een luiden schreeuw weg te loopen. -<span class="pageNum" id="pb244">[<a href="#pb244">244</a>]</span></p> -<p>Niet tevreden met de kennis van werkelijk aanwezige oorzaken, zocht deze aap, indien -hem eene onaangenaamheid bejegende, naar ingebeelde oorzaken. -</p> -<p>Iets of iemand moest van zijn leed de schuld zijn, dit stond bij hem vast. En zoo -keerde zich soms zijn volle woede tegen den eersten den besten, dien hij in ’t gezicht -kreeg. Werd hij b.v. bestraft, dan richtte zijn toorn zich niet op zijn heer en meester, -maar op dengene, die toevallig bij die bestraffing tegenwoordig was; deze was in zijne -oogen de oorzaak der snoode behandeling, die hij van de zijde zijns anders zoo goedaardigen -gebieders ondervond. Even als onverstandige menschen in dergelijke gevallen ook gewoon -zijn te doen, verdacht hij dus onschuldigen. -</p> -<p>Ofschoon zelf buitengemeen gevoelig voor eene hem aangedane of toegedachte onrechtvaardige -behandeling, zoo ook indien men hem plaagde of kwelde, kon onze baviaan het toch nimmer -nalaten andere dieren te sarren, ja te mishandelen. Onze oude, knorrige dashond hield -eens, genoegelijk in de zon uitgestrekt, zijn middagslaapje. De baviaan zag zulks, -sloop voorzichtig naar de plaats, waar de hond lag, beschouwde het dier aandachtig -met zijn duivelsche, boosaardige oogjes, om zich te overtuigen, dat de hond werkelijk -sliep, pakte vlug diens staart en bracht het beest door krachtig aan dat orgaan te -trekken uit de wereld der droomen in die der werkelijkheid terug. -</p> -<p>Grimmig trachtte de hond dezen hoon te wreken en sprong op den twistzoeker los. -</p> -<p>Deze echter ontkwam de dreigende straf door vlug over den hond heen te springen; hij -had in ’t volgende oogenblik wederom den staart van dit dier gegrepen, daar weêr aan -getrokken, zich vermakende met de machteloosheid van zijn vijand, totdat deze met -beveiligden, d.i. met opgetrokken staart, razend van toorn en woede, tot blaffen niet -meer in staat, schuimbekkend het hazepad koos om zijn tegenstander het veld te laten. -Zoo de baviaan had kunnen lachen, zou er niets meer ontbroken hebben aan de overeenstemming -tusschen zijne handelwijze en die van een boosaardig mensch. Niettemin werd de overwonnen -hond op zeer verstaanbare wijze met spot en schimp overladen. Elke plagerij, hem zelven -daarentegen aangedaan, nam de aap zeer euvel op en reeds het lachen van den een of -anderen guit kon hem in woede doen ontsteken, terwijl hij niet naliet zich op zoo -iemand te wreken zoodra hij de kans schoon zag, al mochten er ook <span class="pageNum" id="pb245">[<a href="#pb245">245</a>]</span>weken verloopen zijn sedert het feit was bedreven. Hij was een „aap”, hij gevoelde -zijn waarde als zoodanig, en beschouwde alzoo den hond als een zoo verre beneden hem -staand wezen, dat zijne aanmatiging ons even verschoonbaar voorkomt, als die van zeker -ander wezen, dat tegenover hem op gelijke wijs dorst te handelen, in de oogen des -aaps verkeerd<span id="xd31e2332"></span> en strafbaar schijnt. -</p> -<div class="figure p245width"><img src="images/p245.jpg" alt="HOEDAPEN." width="636" height="670"><p class="figureHead">HOEDAPEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Van zulk een sterk gevoel van eigenwaarde, juister gezegd van overschatting van eigenwaarde, -geven de hondskopapen ons dagelijks een aantal bewijzen; men moet hen slechts nauwlettend -gadeslaan. Dezelfde baviaan, van wien zoo even sprake was, hield, gelijk alle apen, -veel van pleegkinderen; eens trok hem een meerkat, die met hem dezelfde kooi deelde, -bijzonder aan. Men kon hem dit dier zelfs buiten de kooi <span class="pageNum" id="pb246">[<a href="#pb246">246</a>]</span>gerust toevertrouwen; altijd had hij de meerkat aan zijn zijde en deze sliep in zijn -armen en gehoorzaamde hem slaafs. De baviaan beschouwde deze onderworpenheid als iets, -wat van zelf sprak; onbepaalde gehoorzaamheid vooral eischte hij evenwel tijdens den -maaltijd. Terwijl de goedaardige, gehoorzame meerkat zonder eenigen schijn van verzet -gedwee toestond, dat haar pleegmoeder—onze baviaan was een wijfje—de beste stukken -voor zich zelf behield, gunde de laatste haar lieveling niet meer dan het allernoodigste; -was de meerkat zoo gelukkig geweest, iets ter zijde te leggen, b.v. iets in haar wangzakken -te steken, onbarmhartig brak hij deze open om den inhoud zichzelf toe te eigenen. -</p> -<p>Hoe groot de aanmatiging en overschatting van eigen persoonlijkheid bij de hondskopapen -ook mogen zijn, zij zijn zich niettemin zeer goed bewust van iets strafbaars gepleegd -te hebben. <span class="sc">Schomburgk</span> haalt ten bewijze daarvan een zeer leerzaam voorbeeld aan. In de zoölogische afdeeling -van den plantentuin te Adelaïde deelde een oude hoedaap met twee soortgenooten, waarover -hij erg de baas speelde, hetzelfde hok. Door de eene of andere toevallige omstandigheid -geërgerd, overvalt deze aap op zekeren dag onverhoeds zijn oppasser, en brengt dezen, -door hem een slagader van het handgewricht door te bijten, eene gevaarlijke wonde -toe. <span class="sc">Schomburgk</span> veroordeelde den booswicht ter dood en gelast aan een anderen oppasser dit vonnis -door middel van kruit en lood ten uitvoer te brengen. Apen nu zijn zeer gewend aan -vuurwapenen, daar deze veel worden gebruikt om in den tuin schadelijke dieren te dooden; -zij kennen de uitwerking, doch maken zich volstrekt niet ongerust wanneer men hen -in de nabijheid van zulke voorwerpen brengt. Ook nu, op den volgenden dag na het misdrijf -van den tyran, blijven de beide jonge apen rustig aan den etensbak zitten als de oppasser -aan wien de executie van hun kameraad was opgedragen, zich laat zien; maar de veroordeelde -misdadiger daarentegen vliegt snel naar zijn slaaphok en is door geen enkel lokmiddel -te bewegen dit te verlaten. Men poogt hem te paaien door hem voedsel aan te bieden; -hij laat, wat vroeger nooit geschiedde, zijn beide slaafjes de lekkere kost verteren, -en waagt het niet aan hun maaltijd deel te nemen. Eerst wanneer de onheilspellende -oppasser zich verwijderd heeft sluipt hij steelsgewijs nader, neemt snel eenige brokken -om angstig naar zijn veilige schuilplaats terug te vlieden. Men slaagt er eindelijk -in hem voor de tweede maal naar buiten te lokken en den toegang tot zijn sluiphoek -van buiten te sluiten. En als hij nu weder den oppasser <span class="pageNum" id="pb247">[<a href="#pb247">247</a>]</span>met het moordtuig ziet naderen, weet hij, dat hij reddeloos verloren is. Als waanzinnig -werpt hij zich op de deur van zijn slaapvertrek om deze zoo mogelijk te openen; als -hem dit niet gelukt, vliegt hij als een waanzinnige door de kooi, alle hoeken en gaten -doorzoekende of deze hem nog gelegenheid bieden tot ontkoming, en eindelijk, geene -uitkomst ziende, over zijn geheele lichaam sidderende, werpt hij zich vertwijfelend -op den grond en onderwerpt zich wilsverlamd aan zijn noodlot, dat hem een oogenblik -later heeft achterhaald. -</p> -<p>Men zal moeten toestemmen, dat geen enkel zoogdier uit een der andere orden zoo zou -handelen, zelfs niet zou de sedert duizenden van jaren door den mensch gedresseerde -en onderwezen, ik zou haast zeggen, door den mensch geschapen hond; zelfs deze heeft -het niet eens tot zulk eene hooge verstandelijkheid gebracht. En toch ligt er nog -eene breede klove tusschen genoemde hondsapen en de menschapen, van welke laatste -ik zooeven heb opgemerkt, dat zij zich reeds boven het gemiddelde peil van het apendom -hebben verheven. -</p> -<p>Onder menschapen begrijpen wij al die apen, welke in gedaante het meest op den mensch -gelijken, doch zich van dezen nog zeer onderscheiden door hun grootere hoektanden, -de betrekkelijk lange armen en korte beenen, den bouw der hand, de bij sommige soorten -voorkomende eeltplekken en het haarkleed. Zij bewonen de tropische gewesten van Afrika -en Azië, in laatstgenoemd werelddeel in meer soorten dan in het eerste, en vervallen -in drie familiën, een van welke tot Afrika beperkt blijft. Elk dezer familiën bevat -slechts weinig soorten, maar waarschijnlijk zijn ons alle soorten nog niet bekend. -</p> -<p>Ook de menschapen worden door hun bouw gedwongen hoofdzakelijk op de boomen verblijf -te houden; zij zijn echter evenmin als slankapen, meerkatten en makako’s boomslaven, -veeleer uitnemende klimmers. Zij bewegen zich echter, zoowel op de takken als op den -grond, anders dan alle andere apen. Wanneer zij een boom, inzonderheid een gladden -stam zonder takken beklimmen, nemen zij dezelfde houding aan als een mensch, wanneer -deze in een boom klimt; geholpen door hun lange armen en korte beenen vorderen zij -evenwel veel sneller dan de meest geoefende en vaardigste menschelijke klimmer; in -de vertakking aangeland beschamen zij den besten turner door de veelsoortigheid en -zekerheid hunner bewegingen. Met hunne ver reikende armen vatten zij den eenen tak, -met de voeten omklemmen zij een ander, die met den eersten parallel loopt en iets -lager zit, ongeveer <span class="pageNum" id="pb248">[<a href="#pb248">248</a>]</span>voor de helft, om er nu over heen te loopen, terwijl zij den bovensten tak als leuning -gebruiken, en dat zoo snel, dat een man beneden al loopende zijn best zou moeten doen -om hem bij te houden; en toch, de apen spannen zich daarbij in ’t geringste niet in. -Aan het uiteinde van den tak gekomen, grijpen zij een nabijzijnden tak, b.v. van den -naasten boom, en zetten hierop hunne wandeling met gelijke snelheid voort, zonder -zich daarbij wezenlijk te haasten. Willen zij naar boven dan grijpen zij den eersten -den besten tak, zoo deze hen slechts kan dragen, en slingeren zich vaardig omhoog, -onverschillig of één of beide armen gebruikt worden; willen zij naar beneden, dan -hangen zij zich aan beide armen op en zoeken met hun voeten naar een nieuw steunpunt. -Soms ziet men hen enkel voor hun genoegen minuten lang in deze houding schommelen; -dikwijls loopen zij, met handen en voeten den tak omvattende, voor de afwisseling -langs deszelfs benedenkant; kortom, elke denkbare houding nemen zij aan, elke denkbare -beweging wordt door hen in de hoogte uitgevoerd. Onovertroffen meesters in het klimmen -zijn de langarmapen of gibbons, menschapen met zulke onevenredig lange armen, dat -deze eene lengte kunnen overspannen tweemaal zoo groot als die van hun geheele lichaam, -dit in rechtopgaande houding gedacht. Met ongeëvenaarde snelheid en zekerheid beklimmen -zij de boomkruinen of bamboestengels, brengen dezen of den een of anderen hun dienenden -tak in schommeling, en slingeren dan bij het terugbuigen met zulk eene gemakkelijkheid -over tusschenruimten van 8 à 12 meter, dat men waant een afgeschoten pijl of een naar -beneden stootenden vogel te zien. Ook deze apen kunnen onder het springen de eerst -ingeslagen richting nog veranderen en den sprong plotseling afbreken, door den eersten -den besten tak te grijpen, zich daaraan vast te klemmen, er aan te schommelen, te -wiegelen en er eindelijk bij op te klimmen, ’t zij om eerst even te rusten, ’t zij -om terstond weder van voren aan te beginnen. -</p> -<p>Niet zelden springen zij op deze wijze achtereenvolgens drie-, vier-<span class="corr" id="xd31e2360" title="Niet in bron">,</span> vijfmalen door de lucht, zoodat het den schijn heeft alsof de zwaartekracht voor -hen niet bestond. Even gemakkelijk als zij klimmen, even moeilijk valt hun het gaan. -Sommige andere menschapen kunnen zonder groote inspanning in opgerichten stand, dus -alleen op de voeten een vrij grooten afstand afleggen; echter, indien zij wat haastig -willen loopen, vallen ze weêr voorover, en waggelen nu op handen en voeten verder, -hierbij steunende op de omgebogen vingerknokkels en den <span class="pageNum" id="pb249">[<a href="#pb249">249</a>]</span>buitenkant der voetzolen, terwijl zij het lichaam, dat als een logge en zware massa -tusschen de omhoogstaande armen schommelt, als het ware vooruitwerpen. -</p> -<p>De gibbons echter bewegen zich alleen in geval van nood op deze wijze en dan nog meer -springend dan loopend; daarentegen leggen zij veel korter afstanden af als zij zich -in hun volle lengte oprichten, om, met uitgeslagen armen zich in evenwicht houdende, -de duimen zoover mogelijk uitspreidende, met kleine, snel opeenvolgende schreden allerdroevigst -voort te strompelen. Hunne bewegingen moeten dus eenzijdig genoemd worden; want, wat -zij in vaardigheid in ’t klimmen boven de andere menschapen vooruit hebben, verliezen -zij weder ten aanzien van hunne hulpeloosheid op den vlakken grond. -</p> -<p>De stem der menschapen is onze aandacht ten volle waard. Wij vinden n.l. dat de levendigste -en vlugste soorten der groep ook de luidste stem bezitten, terwijl daarentegen de -menschapen, welke meer veelzijdig ontwikkeld zijn, alhoewel hunne levendigheid bij -die der anderen achterstaat, met een meer rijk geluid begiftigd zijn. Ik zeg niet -te veel, wanneer ik beweer, dat ik nooit van eenig zoogdier, natuurlijk den mensch -uitgezonderd, eene stem heb gehoord, die voller van toon en welluidender in mijn oor -heeft geklonken dan die van de door mij in gevangen staat waargenomen langarmapen. -Aanvankelijk was ik verbaasd, later verrukt over deze uit diepe borst, met volle kracht -uitgestooten, eer aangenaam dan onaangenaam klinkende, zuivere, ronde tonen. Bij zekere -soort begint het verklinkend geroep, dat ik liever een gezang dan een geschreeuw wil -noemen, met den grondtoon E en klimt door alle toonen van de chromatische ladder een -octaaf omhoog, om met een gillend geluid te eindigen, in hetwelk het dier al zijn -kracht schijnt te vereenigen. De grondtoon blijft steeds hoorbaar en dient als voorslag -voor elke volgende noot, die bij het klimmen altijd langzamer, bij het dalen altijd -sneller en eindelijk zeer snel op de voorgaande volgt. Zij worden evenwel met evenveel -regelmaat als schielijk voorgedragen. Enkele soorten moeten minder zuivere tonen voortbrengen, -maar toch roepen allen zoo luid, dat men ze in de open lucht wel een engelsche mijl -ver, duidelijk kan hooren. Dezelfde afhankelijkheid tusschen bewegingsvermogen en -stem merken wij op bij andere menschapen. Van de zich zoo langzaam bewegende en droefgeestige -orang-oetans heeft men, voor zoover mij bekend is, nog nimmer een ander geluid vernomen -dan een krachtig, laag keelgeluid; <span class="pageNum" id="pb250">[<a href="#pb250">250</a>]</span>de vroolijke, bewegelijke en wakkere chimpanzee daarentegen weet in de weinige geluiden, -over welke hij te beschikken heeft, zulk een afwisselenden klank te leggen, en er -zulk eene verstandelijke uitdrukking aan te geven, dat men geneigd wordt dezen aap -een taal toe te kennen. Met woorden spreekt hij weliswaar niet, maar hij doet zulks -met geluiden, zelfs met sylben, over welker zich steeds gelijk blijvende beteekenis -elke waarnemer, die geruimen tijd met hem verkeerde, niet in twijfel kan staan. Geen -andere menschaap komt den chimpanzee hierin nabij. -</p> -<p>Wie uit eigen ervaring de hoogte wil leeren kennen, tot welke het intellekt van een -aap zich kan verheffen, kan niet beter doen dan den chimpanzee of een van diens allernaaste -verwanten tot het voorwerp zijner waarneming te maken, en geruimen tijd op intiemen -voet met hem te verkeeren, even gelijk ik heb gedaan. Men zal dan met verwondering -en verbazing, misschien wel niet zonder zekere huivering ervaren, hoe klein de klove -kan worden, die den mensch van de apen scheidt. Ook de andere menschapen zijn zeer -verstandige dieren; ook zij overtreffen in alle opzichten alle andere apen, doch deze -talenten komen echter noch bij de gibbons, noch bij de orang-oetans tot zulk een algemeen -verstaanbare uitdrukking, of springen zoo sterk in ’t oog als bij eerstgenoemden. -</p> -<p>Deze <i>pongo’s</i>—de gorilla, tschego en chimpanzee—kan, mag men niet meer als dieren behandelen; men -moet veeleer met hen verkeeren als waren het menschen, wil men hunne geestesgaven -naar eisch leeren kennen en waardeeren. Hun verstand staat weinig lager dan dat van -een ruw, onwetend, onbeschaafd mensch. Zij zijn en blijven dieren, maar zij handelen -zoo menschelijk, dat men het dier in hen vergeet. -</p> -<p>Ik heb jaren lang chimpanzee’s verzorgd, hen nauwkeurig en onbevooroordeeld gadegeslagen, -en veel en intiem met hen verkeerd; ik heb hen in mijne familie opgenomen, ze gemaakt -tot speelkameraads mijner kinderen, aan mijn tafel laten eten, hen onderwezen, ja -letterlijk opgevoed; ik heb ze in ziekten opgepast en in hun stervensuur niet verlaten; -ik mag dus aannemen, dat ik deze dieren althans zoo goed ken als iemand anders en -dus in staat ben een juist oordeel te vellen. Om al deze redenen kies ik den chimpanzee -tot voorbeeld, teneinde u duidelijk te maken tot welk een hoogte een dier geestelijk -kan klimmen. -</p> -<div class="figure p251width"><img src="images/p251.jpg" alt="DE CHIMPANZEE." width="607" height="548"><p class="figureHead">DE CHIMPANZEE.</p> -</div><p> -</p> -<p>De chimpanzee is niet alleen een der verstandigste schepselen, maar ook een nadenkend, -overleggend wezen. Al zijn handelingen getuigen van bewustzijn en overleg. Hij bootst -na, maar met verstand en oordeel; <span class="pageNum" id="pb251">[<a href="#pb251">251</a>]</span>hij laat zich onderwijzen en leert. Hij is zichzelf bewust en draagt kennis van zijn -omgeving, alsmede van de plaats, die hij inneemt. In den omgang met den mensch onderwerpt -hij zich aan dezen als aan eene boven hem staande geestelijke meerderheid; in het -verkeer met dieren geeft hij blijk van hetzelfde bewustzijn van eigen persoonlijkheid -als de mensch. Wat in dit opzicht bij andere apen slechts flauw te voorschijn treedt, -is bij den chimpanzee duidelijk uitgedrukt. Hij houdt zich voor beter en meerder dan -andere dieren, zelfs dan andere apen; hij maakt onderscheid tusschen menschen en menschen; -hij behandelt b.v. kinderen geheel anders dan volwassenen; voor de laatsten heeft -hij ontzag, de eersten behandelt hij ongeveer als zijns gelijken. Hij geeft zijn medelijden -te kennen ten aanzien van dieren, met welke hij geen vriendschap sluiten of andere -betrekkingen aanknoopen kan, en eveneens met voorwerpen, die zijn natuurlijke behoeften -niet kunnen bevredigen, want hij is niet enkel nieuwsgierig, maar tevens weetgierig. -Elk voorwerp, dat zijne opmerkzaamheid trok, wint bij hem in waarde, wanneer het <span class="pageNum" id="pb252">[<a href="#pb252">252</a>]</span>hem eenig voordeel kan schenken. Hij kan besluiten trekken, het een uit het ander -afleiden, en weet vroegere ervaringen doelmatig over te dragen op nieuwe verhoudingen; -hij is listig, ja doortrapt slim, heeft geestige invallen en veroorlooft zich grappen, -laat van luim en humeur blijken, vindt het eene gezelschap onderhoudend, het andere -vervelend, leent het oor aan passende scherts, maakt zich boos over minder gepaste, -is eigenzinnig, ofschoon niet koppig, goedaardig, maar gooit zichzelf niet weg. Zijn -gevoel drukt hij uit als een mensch. Is hij welgemoed, hij glimlacht, is hij bedrukt, -zijn gezicht trekt zich in plooien, die op zichzelf reeds genoeg te kennen geven, -maar waaraan hij door een klagend geluid nog nadere verklaring toevoegt; in ziekten -stelt hij zich aan als een wanhopige, vertrekt het gezicht, schreeuwt, werpt zich -op den rug, slaat met handen en voeten om zich heen en rukt zich de haren uit. Een -vriendelijken groet beantwoordt hij met geluiden, die tevredenheid uitdrukken, barsche -woorden door zulke, die leedgevoel te kennen geven. Van den morgen tot den avond is -hij in de weer, hij zoekt steeds bezigheid en bedenkt iets nieuws, wanneer de gewone -handelingen en oefeningen zijn afgeloopen, al zou hij ook niets anders doen dan met -de handen tegen de voeten slaan, of, door op holle klankgevende lichamen te kloppen -allerlei geluiden te voorschijn roepen, die hem zichtbaar genot verschaffen. In de -kamer houdt hij zich onledig met het onderzoeken van alle mogelijke voorwerpen; hij -opent schuifladen en keert den inhoud om, ziet naar het vuur, nadat hij het kacheldeurtje -eerst heeft open gemaakt, om het daarna ook weder te sluiten; hij hanteert een sleutel -gelijk het behoort, gaat voor den spiegel staan en aanschouwt met blijkbaar welbehagen -zijn eigen beeltenis, en meteen de gebaren en grimassen, die hij daarbij maakt; hij -gebruikt bezems en dweilen, zooals men hem geleerd heeft, hult zich in dekens en kleedingstukken, -enz. -</p> -<p>Hoe juist hij waarneemt blijkt uit zijn bijna altijd rechtvaardig oordeel ten aanzien -van menschen. Hij kent en onderscheidt niet alleen zijn vrienden van andere lieden, -maar zelfs goedgezinde van kwaadgezinde menschen, en zulks zoo scherp, dat de oppasser -van zekeren chimpanzee overtuigd was iederen mensch, dien deze aap van zich stiet -als een deugniet of booswicht te mogen beschouwen. Zeker doortrapt en geslepen huichelaar, -die mijzelf en anderen wist te misleiden, was mijn chimpanzee van den beginne af een -gruwel, even alsof hij den roodharigen schurk van het eerste oogenblik af had doorgrond. -<span class="pageNum" id="pb253">[<a href="#pb253">253</a>]</span></p> -<p>Een chimpanzee, met wien men zich veel bezighoudt, verkeert het liefst in den huiselijken -kring. Hier doet hij, alsof hij zich onder zijns gelijken bevindt. Hij let nauwkeurig -op alle huiselijke gewoonten, merkt terstond op of men hem gadeslaat of niet, doet -in het eerste geval wat men verlangt, en in het tweede wat hemzelf behaagt. Spelende -leert hij, en daarbij betoont hij den grootsten ijver, dus geheel anders dan andere -apen. Men kan hem leeren rechtop aan tafel te zitten, bij ’t eten mes, lepel en vork -te gebruiken, uit een glas of een kopje te drinken, de suiker in het kopje om te roeren, -met zijn buurman te klinken, het servet te gebruiken, enz. Even gemakkelijk gewent -hij zich aan kleedingstukken, dek en bed; zonder veel moeite eigent hij zich een deel -der menschelijke taal toe, beter nog dan de best opgevoede hond, daar hij zich niet -enkel naar den klank der woorden richt, maar tevens naar hunne beteekenis, en bepaalde -lastgevingen en bevelen juist uitvoert. Uiterst gevoelig voor liefkoozingen en vleierij, -zelfs voor loftuitingen, evenzeer voor een onvriendelijke behandeling of berisping,—is -hij tevens vatbaar voor de levendigste dankbaarheid en ook al heeft men hem daartoe -niet afgericht, geeft hij zulks te kennen met handdruk of kus. Van kinderen houdt -hij ongemeen veel. Uit zijn aard niet humeurig, evenmin boosaardig, behandelt hij -kinderen, zoo lang deze hem niet plagen, altijd zeer vriendelijk, kleine, nog hulpelooze -wichtjes zelfs met eene waarlijk roerende teederheid; in het verkeer met anderen zijner -eigen soort, met andere apen of andere dieren daarentegen kan hij niet zelden ruw -en onvriendelijk worden. Ik breng dezen karaktertrek, dien ik bij alle door mij verzorgde -chimpanzees heb opgemerkt, daarom onder de aandacht, dewijl men hieruit kan zien, -hoe deze aap zelfs in het kleinste kind een mensch herkent en waardeert. -</p> -<p>Roerend is het gedrag van een zieken, zwaar lijdenden menschaap. Smeekend, klagend, -waarlijk menschelijk, ziet hij zijn oppasser aan, ontvangt elk hulpbetoon, iederen -dienst met innige dankbaarheid en ziet alras in den geneesheer zijn weldoener, reikt -dezen den arm of steekt op diens verlangen de tong uit, ja doet zulks bij een herhaald -bezoek van den geneesheer reeds uit zichzelf; hij neemt gewillig de geneesmiddelen -in en staat zelfs toe dat de chirurg hem opereert; in één woord, hij handelt als een -ziek en geduldig mensch. Naarmate zijn einde nadert wordt hij zachter gestemd, treedt -het dierlijke meer op den achtergrond en komen de meer edele trekken van zijn wezen -meer te voorschijn. -<span class="pageNum" id="pb254">[<a href="#pb254">254</a>]</span></p> -<p>De chimpanzee, dien ik het langst verpleegde en met behulp van een verstandigen en -dierenlievenden geneesheer op het zorgvuldigst verzorgde, kreeg eene longontsteking, -gepaard met eene verettering der lymphklieren van den hals. Chirurgische behandeling -bleek noodzakelijk. Twee artsen, die met mij en mijn chimpanzee bevriend waren, namen -op zich het halsgezwel te openen; dit bleek te meer noodzakelijk daar de aap zelf -hierin de oorzaak zijner kwaal zocht en al aanstonds de hand des onderzoekers op die -plaats bracht. Maar hoe de snede aan de gevaarlijke plek uit te voeren, zonder het -dier in gevaar te brengen? Verdoovende middelen konden niet toegepast worden wegens -de zieke longen, en elke poging, om den chimpanzee door eenige sterke mannen vast -te houden moest opgegeven worden, daar het in hoogen graad opgewonden dier hevigen -tegenstand bood. Wat geweld niet vermocht, bewerkte overreding. Door minzame toespraken -en liefkoozingen van de zijde zijns oppassers weder tot rust gebracht, liet de aap -nogmaals gewillig toe, dat het halsgezwel werd onderzocht, en zonder een ooglid te -vertrekken, veroorloofde hij den geneesheer nu het mes te gebruiken; zonder eenige -klacht te uiten doorstond hij alle verdere kunstbewerkingen, zelfs de zoo pijnlijke -ontlasting van het geopend gezwel. De belemmerde ademhaling werd weêr vrij; een niet -te miskennen uitdrukking van verlichting kwam op het gelaat des lijders, dankbaar -reikte hij dan beide geneesheeren de hand, en omhelsde blijde zijn oppasser—niemand -echter had hem tot het een zoo min als het andere aangespoord! -</p> -<p>Helaas, het leven des diers bleef niet gespaard. De halswond genas, maar de longontsteking -nam toe en werd eene oorzaak des doods. Met volle bewustzijn gaf hij den geest, zacht -en kalm, niet gelijk een dier, maar zooals een mensch sterft. -</p> -<p>Dit zijn karaktertrekken uit het leven en gedrag van een menschaap, wier beteekenis -noch verkleind, noch misduid kan worden. Bedenkt men daarbij, dat deze karaktertrekken -aan alle nog niet volwassen, maar op kinderlijken leeftijd staande apen konden afgeluisterd -worden, dan wordt men wel genoodzaakt aan deze dieren een zeer hooge plaats in te -ruimen. Want de door den een of anderen onbevoegden waarnemer uitgesproken, en door -honderden gedachtenloos nagesproken bewering, dat de aap met toenemenden leeftijd -geestelijk achteruitgaat is niets anders dan een grove leugen, die onmiddellijk weerlegd -wordt door iederen van zijn jeugd af tot zijn rijperen leeftijd toe goed en <span class="pageNum" id="pb255">[<a href="#pb255">255</a>]</span>onbevooroordeeld gade geslagen aap. Al wisten wij van volwassen menschapen ook verder -niets anders dan deze twee feiten, 1<sup>o</sup>. dat zij eer huizen dan nesten bouwen, en 2<sup>o</sup>. dat zij holle boomen als trom gebruiken, om daarop voor hun vermaak te trommelen, -dan reeds zou zulks genoeg zijn om ons tot hetzelfde besluit te leiden, als waartoe -de jonge, door ons verzorgde apen dezer groep ons hebben gebracht. <abbr title="Met andere woorden">M.a.w.</abbr> om in dezen de meest hoogbegaafde dieren en onze eigene allernaaste bloedverwanten -te zien. -</p> -<p>En nu de apenvraag? Ik zou mogen aannemen, dat ik deze vraag in bovenstaande regelen -reeds voldoende heb beantwoord; toch wil ik gaarne mijne opvatting nog iets breeder -ontwikkelen. -</p> -<p>Een iegelijk moet toestemmen, dat de mensch geen vertegenwoordiger is van een bijzonder -natuurrijk; hij is slechts een lid van het dierenrijk en nu is het voor iederen onbevooroordeelde -duidelijk, dat de apen onze naaste verwanten zijn. Vergelijkt men de apen onderling -en met de menschen, dan komt men onvermijdelijk tot de overtuiging, dat het verschil -tusschen de klauwapen en de menschapen grooter is dan tusschen deze laatsten en den -mensch. In dierkundigen zin kan men dus zelfs niet eens aan de menschen en de apen -eene plaats in verschillende orden van de klasse der zoogdieren aanwijzen. Men heeft -zulks toch gedaan en doet zulks nog, en noemt de menschen tweehandig, de apen vierhandig, -maar hierbij zag men het gewichtigste kenmerk der zoogdieren, het gebit, over het -hoofd. Het gebit van apen en menschen is werkelijk zoo zeer aan elkander gelijk, dat -dit kenmerk ons dwingt beiden in eene en dezelfde afdeeling te plaatsen. Bovendien -zijn ook de bepalingen twee- en vierhandig niet juist; wel bieden de menschen en apen -groote verschillen aan, wat den bouw hunner handen en voeten betreft, maar zij vormen -daarom nog geen tegenstellingen; de apen zijn even goed tweehandig als wij. Wil men -ter plaatsbepaling van menschen en apen dezelfde wetten toepassen, die men zonder -uitzondering elders in het dierenrijk aanwendt, dan wordt men gedwongen beide in dezelfde -orde te vereenigen. Ik heb ze den naam van „primaten,” of eersten, gegeven. -</p> -<p>De overeenstemming evenwel, wat de kenteekenen der orde aangaat, moge nu bij alle -primaten aan geen bedenking onderhevig zijn, toch blijken er bij eene nauwkeurige -beschouwing van menschen en apen verschillen te bestaan, die eene innige versmelting -wederom beletten. De evenredigheden in vormen, de betrekkelijke mindere lengte der -<span class="pageNum" id="pb256">[<a href="#pb256">256</a>]</span>armen, de breedte en groote bewegelijkheid der handen, de lengte en kracht der beenen, -de platte voetzolen, de naakte huid en vooral de mindere ontwikkeling der hoektanden, -zijn lichamelijke kenmerken der menschen, wier waarde men niet te gering moet schatten, -ja, die belangrijk genoeg zijn om beiden althans tot verschillende familiën te brengen, -zoo niet tot twee verschillende onderorden. Trekt men verder nog den meerderen aanleg -van den mensch in den kring der beschouwingen, vergelijkt men zijn bewegingen, zijn -gearticuleerde spraak, zijn geestelijke vermogens met de overeenkomende fakulteiten -der apen, dan voorzeker gevoelt men zich nog meer gedrongen tot bovengenoemde onderscheiding. -</p> -<div class="figure p256width"><img src="images/p256.jpg" alt="MANTELBAVIANEN." width="491" height="720"><p class="figureHead">MANTELBAVIANEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Blinde aanhangers der evolutieleer, door Darwin gegrondvest en door anderen verder -uitgewerkt, overschrijden gedachtenloos die grenzen; wie nadenkt kan zich niet aan -hunne zijde scharen. Hoe bevredigend, om zoo te zeggen hoe waarschijnlijk de Darwinistische -leer ook zijn moge, meer dan eene zinrijke hypothese is zij tot dusverre niet, en -onomstootbare bewijzen voor hare waarheid kon zij tot heden niet bijbrengen. Veranderlijkheid -der rassen en variëteiten kan men bewijzen en zelfs in ’t leven roepen, de omvorming -van de eene soort in eene andere werd tot nog toe voor geen enkel geval bewezen. En -zoolang laatstgenoemd bewijs nog niet is geleverd, zoo lang behouden wij ook het recht -menschen en apen als van elkander verschillende wezens te beschouwen en de afstamming -van den een uit den ander te ontkennen. Elke poging om een gemeenschappelijken voorvader -te ontdekken, elke poging om een stamboom van den mensch te ontwerpen, kan hierin -niets veranderen, want de ware natuurwetenschap vergenoegt zich niet met verklaringen, -maar verlangt bewijzen; zij wil niet gelooven, maar weten. -</p> -<p>En zoo mogen wij dan onbekommerd aan de apen die plaats inruimen, die het onbevooroordeeld -onderzoek hun in de rij der dierlijke wezens aanwijst. Als de op ons het meest gelijkende -dieren, of als onze naaste verwanten in dierkundigen zin mogen wij hen beschouwen, -maar meerdere rechten ontzeggen wij hun te eenenmale. Veel, wat den mensch geschonken -werd, viel ook hun ten deel; van het werkelijke menschdom scheidt hen nog eene breede -klove. Veel van den mensch, maar niet de geheele mensch werd in hen belichamelijkt -en vergeestelijkt. -<span class="pageNum" id="pb257">[<a href="#pb257">257</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch10" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e479">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">X.</h2> -<h2 class="main">KARAVANEN EN WOESTIJNREIZEN.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Aan den zoom der woestijn, onder de schaduw van een palmboschje, staat eene kleine -tent. Een aantal kisten en balen liggen in bonte afwisseling rondom die tent op elkander -gestapeld. Iets verder naar buiten staan, zitten en liggen eenige Nubische knapen, -feestelijk uitgedost, d.w.z. versch met huidzalf ingesmeerd. -</p> -<p>Binnen in de tent verwijlen ettelijke reizigers, die per Nijlbark tot hier kwamen -en van plan zijn een grooten boog af te snijden van den Nijl, die van deze plaats -af vol klippen en stroomversnellingen is, m.a.w. zij willen door de woestijn trekken, -die gedeeltelijk door genoemden stroom wordt ingesloten. -</p> -<p>Het is middag. De zon staat bijna loodrecht boven de tent aan een wolkenloozen, donkerblauwen -hemel; haar brandende stralen schieten haast ongehinderd door het losse gebladerte -der dadelpalmen. Een zengende hitte drukt de vlakte tusschen den stroom en de woestijn; -de luchtlagen sidderen en golven over den verhitten grond, zoodat alle voorwerpen -eene verwrongen gedaante aannemen en zich hullen in een dicht nevelwaas. -</p> -<p>Aan den horizon wordt eene ruiterbende zichtbaar, die uit de woestijn te voorschijn -kwam en rechtstreeks den weg inslaat naar de tent, zonder acht te geven op het meer -landwaarts in gelegen dorp. Donkerbruine, armoedig gekleede mannen, bij de palmen -aangeland, stijgen van hun magere, maar niettemin edele paarden. Een hunner nadert -de tent en treedt met de majesteit eens konings naar binnen. Het is het opperhoofd -der kameeldrijvers (Scheik el Djemali), tot wien wij—de straks bedoelde reizigers—eene -boodschap hadden gezonden, ten einde hem te verzoeken ons van de benoodigde dragers, -drijvers en kameelen te voorzien. -</p> -<p>„Heil zij u!” zegt hij bij het binnenkomen en brengt bij dien groet de hand naar mond, -voorhoofd en hart. -<span class="pageNum" id="pb258">[<a href="#pb258">258</a>]</span></p> -<p>„Heil, ook u o Scheik! met u, de genade Gods en Zijn zegen!” luidt antwoord. -</p> -<p>„Groot was mijn verlangen, u te zien, o vreemdelingen, en uwe wenschen te vernemen,” -aldus verzekert hij, middelerwijl zich neêrlatende op het kussen naast ons, en wel -ter rechterzijde, op de eereplaats. -</p> -<p>„Moge God, de Verhevene, uw verlangen beloonen, o <span class="corr" id="xd31e2436" title="Bron: scheik">Scheik</span>, en u zegenen!” geven wij tot antwoord, terwijl wij aan onze bedienden gelasten hem -nog vóór ons zelf van versch aangestoken pijpen en koffie te voorzien. -</p> -<p>Met half dichtgeknepen oogen laaft hij zijn sterfelijk lichaam aan de koffie, en zijn -onsterfelijke ziel aan de pijp; in dikke wolken hult hij zijn achtbaar hoofd. Een -bijna ademlooze stilte heerscht in de tent, die bewierookt wordt door den geur der -kostelijke Djebeli-tabak, terwijl een lichte, aangename rook de ruimte opvult; eindelijk, -meenen wij, kunnen, zonder ons aan onhoffelijkheid schuldig te maken, de onderhandelingen, -het doel van de komst des scheiks, een aanvang nemen. -</p> -<p>„Hoe is het met u, o Scheik?” -</p> -<p>„De Gever alles goeds zij geprezen!—zeer goed, om u te dienen. En hoe gaat het met -u?” -</p> -<p>„Den Heer der wereld zij roem en eere; ik ben zeer wel. Groot was ons verlangen, u -te zien, o Scheik!” -</p> -<p>„Moge God, de Verhevene, uw verlangen beloonen en u zegenen! Is uw gezondheid geruststellend?” -</p> -<p>„Allah en zijn profeet,—Gods genade over hem,—mogen geprezen zijn.” -</p> -<p>„Amen, het zij zoo, gelijk gij gezegd hebt.” -</p> -<p>Nieuwe pijpen verkwikken de onsterfelijke ziel; nieuwe, eindelooze beleefdheidsbetuigingen -worden gewisseld; daarna eindelijk veroorlooft de étiquette, zaken te behandelen. -</p> -<p>„O Scheik, ik wil met de hulp des Albarmhartigen de woestijn doortrekken.” -</p> -<p>„Moge Allah u geleiden!” -</p> -<p>„Zijt gij in ’t bezit van rij- en lastkameelen?” -</p> -<p>„Ik ben het! Bevindt gij u wel, mijn broeders?” -</p> -<p>„De Verhevene zij geloofd; het is gelijk gij zegt. Hoeveel kameelen kunt gij mij verschaffen?” -</p> -<p>Inplaats van te antwoorden, blaast de Scheik dikke rookwolken uit en eerst nadat ik -mijne vraag herhaald heb, legt de man voor een <span class="pageNum" id="pb259">[<a href="#pb259">259</a>]</span>paar oogenblikken de pijp uit den mond en zegt zoo plechtig mogelijk: „Heer, het aantal -kameelen van Beni Said kent Allah alleen; een zoon Adams heeft ze nog nimmer geteld!” -</p> -<p>„Zeer goed, zend mij dan vijf en twintig dieren, waaronder zes rijkameelen. Verder -heb ik nog tien groote zakken noodig.” -</p> -<p>De Scheik rookt op nieuw zonder te antwoorden. -</p> -<p>„Zult gij ze mij zenden, de verlangde dieren?” herhaalde ik dringender. -</p> -<p>„Ik zal het doen, om u te dienen; maar hun eigenaars vragen hooge prijzen.” -</p> -<p>„En welke?” -</p> -<p>„Ten minste het viervoudige van de gewone loonen en huren wordt gevraagd.” -</p> -<p>„Maar Scheik, Allah, de Verhevene moge u gunstiger stemmen; dat zijn eischen, die -niemand zal inwilligen. Loof den profeet!” -</p> -<p>„God, de Behoeder van al wat leeft, zij geprezen en zijn gezant zij geprezen! Gij -dwaalt, mijn vriend; de koopman, die ginds is gelegerd, heeft mij het dubbele geboden -van wat ik vraag. Alleen mijne vriendschap voor u deed mij zulke geringe eischen stellen.” -</p> -<p>Te vergeefs blijkt alle loven en bieden, nutteloos blijken alle verdere onderhandelingen. -Versche pijpen worden gebracht en gerookt, nieuwe hoffelijkheden gewisseld, de naam -van Allah en diens profeet wordt van <span class="corr" id="xd31e2468" title="Bron: weerszijden">weêrszijden</span> misbruikt, de gezondheidstoestand wederkeerig op het nauwkeurigst vastgesteld, tot -eindelijk de westerling het geduld verliest en de aangeleerde zeden wijken voor de -aangeboren gewoonten. -</p> -<p>„Weet dan Scheik, dat ik in het bezit ben van een geleibrief van den Khedive alsmede -van Scheik Soliman; hier zijn beide: wat eischt gij nog?” -</p> -<p>„Maar heer, wanneer gij een geleibrief hebt van Zijne Hoogheerlijkheid, waarom eischt -gij niet het hoofd van uw slaaf? Dit is tot uwen dienst en evenzeer tot den Zijnen. -Uwe wenschen draag ik op mijn oogen en op mijn hoofd. Gij beveelt—uw slaaf gehoorzaamt. -De prijzen der regeering kent gij. Allahs zegen vergezelle u; morgen zend ik u mannen, -dieren en zakken.” -</p> -<p>De vreemdeling, die in de meening verkeert dat hiermede alle toebereidselen tot de -woestijnreis afgeloopen zijn, zou daarmede toonen, geen begrip te hebben van de zeden -en gewoonten des volks. Niet den volgenden dag, gelijk beloofd werd, verschijnen de -gehuurde drijvers en dieren, maar eerst in den namiddag komen deze van lieverlede -<span class="pageNum" id="pb260">[<a href="#pb260">260</a>]</span>opdagen, en niet op den volgenden morgen kan aan het opbreken gedacht worden, maar -ten hoogste eerst tegen den tijd van het namiddaggebed van den volgenden dag. „Bukra -inschallah”—„morgen zoo God wil” is het wachtwoord en hiertegen valt niet te redeneeren. -Inderdaad is er nog veel te doen, veel te regelen, veel in orde te brengen, alvorens -de reis een aanvang kan nemen. -</p> -<p>Een bont en levendig tooneel ontvouwt zich in den omtrek der tent. Tusschen de bagage -beweegt zich eene schare uitgedroogde zonen der woestijn. Zij schreeuwen ontzaggelijk -veel—maar voeren ondertusschen bitter weinig uit. De op elkander gestapelde kisten -en pakken worden uit elkander gehaald, opgebeurd, gewogen, nauwkeurig in omvang en -gewicht onderzocht, onderling vergeleken, weder bijeengezet en nogmaals uit elkander -gehaald. De eene kameeldrijver poogt den ander te bedotten, ten einde de lichtste -waren voor zichzelf te behouden; het wordt een algemeen krakeel, een schreeuwen en -schelden, een zweren en vloeken, een bidden en verwenschen. Ook de kameelen, denkende -aan hetgeen hun beidt, doen vlijtig meê; en wanneer zij werkelijk, in plaats van te -brullen, te steunen, te brommen en te klagen, een oogenblik het stilzwijgen bewaren, -dan beteekent dit slechts: onze tijd is nog niet gekomen, maar zal toch eenmaal aanbreken! -Maar de kameelen mogen meedoen of niet, dit is zeker: de ooren van den westerling -worden gemarteld, ja verscheurd door de mengeling van stemmen en kreten, die alle -tegelijk door de lucht weêrklinken. Uren lang duurt dat gewemel, dat geharrewar, dat -geraas, en eerst wanneer men het eindelijk over de lading eens is geworden, of wellicht -het getwist moe werd, is het voorspel ten eind. -</p> -<p>Na het sluiten van den vrede begint men de <span class="corr" id="xd31e2481" title="Bron: meegebrachte">meêgebrachte</span> vezels van den dadelpalm in een te draaien om er strikken en touwen van te maken; -nu worden de kisten en balen op vernuftige wijze met deze koorden omwonden, en worden -er lussen aan gemaakt, om twee pakstukken even snel aan het kameelzadel te kunnen -vasthechten als er weder van los te maken, men herstelt nog ijlings de medegebrachte -netten, wier bestemming is de kleinere pakjes in zich op te nemen, en wendt zich daarna -tot de groote en kleinere lederen zakken om deze te onderzoeken, en zoo noodig, ook -nog in de haast wat op te kalfateren en met eene stinkende, uit het zaad van kolokwinten -bereide teer van buiten in te smeren. Het in de zon gedroogde vleesch wordt ook nog -eens aan een zorgvuldig onderzoek onderworpen, men vult <span class="pageNum" id="pb261">[<a href="#pb261">261</a>]</span>eenige uit boombast vervaardigde zakken met kafferkoren of doerra, andere met houtskolen, -nog andere met kameelenmest, spoelt de lederen zakken van buiten af, vult ze met frisch -water en besluit den langdurigen arbeid met een algemeen, op lagen toon uitgestooten -„El hamdu lillahi”—God zij dank! -</p> -<p>Al deze toebereidselen worden geleid door den Chabir of aanvoerder der karavane. Al -naar de belangrijkheid van den tocht neemt deze eene lageren of hoogeren rang in, -maar steeds moet hij zijn, wat zijn naam uitdrukt: een kundig man, iemand, met den -weg en alle voorkomende omstandigheden vertrouwd. Van beproefde ervaring, rechtschapen, -verstandig, moedig, dapper, deze eigenschappen zijn de noodzakelijke vereischten voor -zijn moeilijk, soms gevaarlijk ambt. Hij kent de woestijn even als de schipper den -Oceaan, is vertrouwd met de sterren, in elke oase, en aan elke bron tehuis, welkom -in de tent van iederen Bedoeïnen- of trekherdershoofdman, onuitputtelijk in middelen -om de gevaren en bezwaren van den tocht te boven te komen, weet slangenbeten en schorpioensteken -onschadelijk te maken of althans de smarten der gewonden te verzachten, hanteert het -oorlogswapen even vaardig als het jachtgeweer, heeft het woord van den profeet op -de lippen en in het hart, spreekt de „Fatiha” telkenreize, als men weêr opbreekt, -is Moeeddin en Imam op de voorschreven tijden,—met één woord, hij is het opperhoofd -van het veelledig lichaam, dat de woestijn doortrekt. In die woeste gedeelten, waar -niets den weg aanduidt, dien andere karavanen hebben gevolgd, waar achter de verzenen -van den laatsten kameel de wind elk spoor uitwischt van al de vorigen, ontdekt hij -teekens, die niemand anders ziet, en vindt hij den rechten weg. Wanneer de droge, -onheilbrengende woestijndamp het licht der sterren verduistert, gaat voor hem eene -geestelijke ster op; hij keurt het zand, meet deszelfs golven, merkt de richting en -ondervraagt den grashalm naar de hemelstreek. Blindelings volgt hem de geheele karavaan, -en vol vertrouwen stelt de reiziger zijn lot in diens handen. Overoude, gedeeltelijk -zeer eigenaardige, nimmer beschreven en toch een ieder bekende wetten stellen hem -verantwoordelijk voor het welgelukken der reis, voor het leven der afzonderlijke personen, -wanneer althans geen beschikkingen van het noodlot, waartegen niemand iets vermag, -hier hinderend in den weg treden. -</p> -<p>In het heilig uur, omstreeks het namiddaggebed, stelt zich de aanvoerder voor het -aangezicht der reizigers en drijvers, om hen aan te <span class="pageNum" id="pb262">[<a href="#pb262">262</a>]</span>kondigen, dat alles gereed is, zoodat men op kan breken. De bruine mannen verspreiden -zich ijlings in alle richtingen om de kameelen op te vangen, deze te zadelen en te -beladen. Vol tegenzin gehoorzamen deze dieren, die er een voorgevoel van schijnen -te hebben wat hun wacht. Een aantal moeilijke dagen teekenen zich met schrille kleuren -voor hun geest af. Thans is <i>hun</i> tijd gekomen. Brullend, schreeuwend<span class="corr" id="xd31e2493" title="Niet in bron">,</span> knorrend, laten zij zich op de saamgebogen voorste ledematen neder, hiertoe door -hun gebieders aangemaand met ettelijke onverstaanbare keelgeluiden en zachte zweepslagen; -brullend onderwerpen zij zich, wanneer de last op den bultigen rug wordt gelegd; brullend -staan zij op, wanneer de hun toegedachte last is ontvangen. Velen verzetten zich door -te slaan en te bijten tegen het beladen, en er behoort inderdaad een onuitputtelijk -geduld toe, zulke weêrbarstige schepsels tot rede en plicht te brengen. Maar geduld -en takt behalen zelfs de overwinning op kameelen. Op hetzelfde oogenblik dat het dier -zal gaan knielen, treedt een der drijvers op de saamgebogen voorpooten en grijpt snel -het bovendeel van den getanden bek om door een druk op den neus elk oogenblik de ademhaling -te kunnen beletten; twee anderen beuren den aan beide kanten gelijk verdeelden last -op het draagzadel, terwijl een vierde de hechtpennen door de lissen schuift. Het dier -is bevracht nog voor het recht tot bezinning is gekomen. Zijn alle kameelen beladen, -dan vangt de reis aan. -</p> -<p>Maar nu worden ook de uitstekend gezadelde rijdieren voorgebracht. Iedere reiziger -bevestigt de voor hem onontbeerlijkste reisbenoodigdheden en wapenen op en aan het -hooge, komvormige, voor den bult aangebrachte zadel, en maakt zich gereed zijn rijdier -te beklimmen. Voor den nieuweling is zulks gewoonlijk noodlottig. Men moet met een -forschen sprong in het zadel springen en de kameel staat op zoodra de ruiter het zadel -aanraakt. Ruksgewijze staat het dier op, eerst steunende op het handgewricht, dan -op de lange achterpooten en daarna op de voorpooten. Bij den tweeden ruk wordt de -leerlingkameelrijder gewoonlijk uit het zadel geworpen, om zijne moeder, de aarde -te kussen, of hij valt op den hals des diers, waaraan hij zich nu tracht vast te klemmen. -Maar de kameel is veel te slecht van humeur dan dat hij zoo iets als eene grap of -een ongeluk zou opvatten. Een boosaardige kreet ontsnapt aan zijne leelijke lippen; -hij loopt met het aan zijn hals hangend, niet zeer benijdenswaard menschenkind snel -weg, en schudt dien zoolang en zoo hevig, totdat ruiter en last beide zijn <span class="pageNum" id="pb263">[<a href="#pb263">263</a>]</span>afgeworpen. Het duurt geruimen tijd voor de westerling heeft geleerd hoe het aan te -leggen om vast in het zadel te blijven zitten terwijl het dier opspringt. Het middel -evenwel is eenvoudig; men moet op het juiste oogenblik het bovenlichaam naar voren -en naar achteren buigen. -</p> -<p>Wat ons betreft, wij werpen ons met de behendigheid van inboorlingen in het zadel, -klappen met de zweep om het dier tot loopen aan te zetten, houden het door middel -van een dunnen neustoom in bedwang, en snellen, den aanvoerder volgende, vooruit. -Onze rijkameel, een slank, licht gebouwd, hoogbeenig dier, vervalt oogenblikkelijk -in dien gelijkmatigen, aanhoudenden, wijdgestrekten en daardoor ongemeen vorderenden -draf, waaraan men het van zijn jeugd af aan gewend heeft—waardoor het dan ook zich -gunstig onderscheidt van alle andere lastdieren—en kleeft als het ware aan de voetzolen -van zijn voorganger. -</p> -<p>De dieren strekken allen hun kleine koppen recht vooruit; vaardig en licht bewegen -zich de pooten onder het lijf; een wolk van stof en steentjes wordt in de lucht geworpen. -De boernoe’s fladderen in den wind; wapens en gereedschappen kletteren tegen elkander; -een aansporend geroep weêrklinkt door de lucht—de reislust ontplooit de vleugels der -ziel. Weldra is de vooruitgegane goederenkaravane ingehaald, weldra zijn de laatste -sporen van menschelijke woonplaatsen uit het gezicht verdwenen, en naar alle zijden -strekt zich de eindeloos schijnende woestijn uit. -</p> -<p>Van alle zijden scherp begrensd, bedekt dit uitgestrekte, eigenaardige rijk het grootste -deel van Noord-Afrika, van de Roode zee tot den Atlantischen oceaan, van de Middellandsche -zee tot de steppe, geheele landen in zich sluitende, vruchtbare landstreken omgevende, -duizendvoudig afwisselende en in hoofdtrekken toch zichzelf gelijk blijvende. Dit -wonderrijk gaat in vlakte-inhoud Duitschland negen- à tienmaal, de Middellandsche -zee drie- à viermalen te boven. Geen sterveling heeft het voor goed doorvorscht, niemand -heeft het nog in zijn geheel doorreisd; maar ieder inboorling, die het betrad en er -een gedeelte van doortrok, werd tot het binnenste van zijn gemoed getroffen door deszelfs -grootte en majesteit, door de bekoring en den schrik, die er van uitgaan; een ieder, -tot den meest prozaïschen westerling, die er vertoefde, heeft zich den zengenden zonnegloed -zijner dagen, den hemelschen vrede en de fantastische droombeelden zijner nachten, -de <span class="pageNum" id="pb264">[<a href="#pb264">264</a>]</span>tooverijen zijner verhitte, sidderende lucht, de vreeselijkheid zijner bergenbewegende -stormen, onuitwischbaar, onuitdelgbaar in de ziel geprent, en velen verging het wellicht -als de geboren zoon der woestijn—hij verlangde met smart naar haar terug te keeren; -hij wenschte nog slechts eenmaal een enkelen dag, een enkel uur in haar te ademen, -nog eenmaal in werkelijkheid de beelden te aanschouwen, de „onuitgesproken akkoorden” -in de ziel doen sidderen, die de woestijn in de harten van dichterlijk gestemde menschen -opwekt en te voorschijn roept; een innig heimwee beving zijn ziel. -</p> -<p>Werkelijk en waarachtig, zij is „El Bahhr bela maa”—de zee zonder water, een pendant -van den Oceaan. Geenszins afhankelijk van dezen, gelijk de andere deelen der aardoppervlakte, -want in haar gaat de macht van het levenwekkend en onderhoudend element te niet. „Het -water omsluit rustig het al”—de woestijn alleen omsluit het niet. Over de geheele -wereld dragen de winden de boden der zee, de wolken—maar deze verdwijnen voor de gloeihitte -der woestijn. Zelden ziet men in haar een lichten, nauw waarneembaren nevel, zelden -aanschouwt men er in den vroegen morgen op de bladeren den vochtigen adem van den -nacht. Morgen- en avondrood zelfs zijn hier slechts een waas, dat terstond na zijn -geboorte weder wordt opgelost. Overal, waar het water de heerschappij erlangt, herschept -het de woestenij in een vruchtbaar landschap, al zij het nog zoo gering, maar op dezelfde -plaats, waar dit eindigt, treedt wederom de andere scherp begrensd in ’t leven. Waar -de laatste, door het menschelijk vernuft boven den stroomspiegel omhoog geheven golf -van den goddelijken Nijl in het zand verdwijnt, verschijnt de woestijn; de eene voet -des reizigers, die de richting naar de Nijlbergen inslaat, staat in het groene korenveld, -de andere in de woestijn. Want het is niet zoo zeer het zand, dat den plantengroei -belemmert, maar veeleer de verzengende, schroeiende hitte, die in dat zand heerscht. -Op plaatsen, waar het vochtig wordt gehouden, waar nu en dan het water er overheen -vloeit, vlijt zich zelfs midden in de woestijn een vriendelijk, groen tapijt over -de anders dorre aarde, en ontspruiten ook daar struiken en boomen. -</p> -<p>Arm, onbegrijpelijk arm is de woestijn, maar dood daarom niet, allerminst voor hen, -die er leven zoeken en dit weten op te sporen. Hij, die met een stompzinnig oog door -de woestijn trekt, ziet voorzeker niets dan zandige vlakten en rotskegels, kale laagten -en naakte gebergten, ziet wellicht zelfs de spaarzaam verspreide rietachtige grassen -en <span class="pageNum" id="pb265">[<a href="#pb265">265</a>]</span>struikachtige boomen der diepere kommen over ’t hoofd, en eveneens de weinige levende -wezens, die ook hier nog verblijf houden; maar hij, die de kunst van zien verstaat, -ziet oneindig meer. Voor stompzinnige menschen is de woestijn niets anders dan een -gebied van verschrikking; zij laten zich door de hitte, die hier des daags heerscht, -zoo zeer ter neêr drukken, dat zelfs de heerlijke nacht hun geen troost, geen vernieuwde -kracht meer schenken kan; zij rijden moedeloos de woestijn in en verlaten haar huiverend; -zij hebben enkel gevoel voor het ontzettende, enkel gevoel voor de bezwaren der woestijnreis—voor -het oneindig verhevene der woestijn is hun hart te klein. Wie haar werkelijk leerde -kennen zooals zij is, oordeelt anders. -</p> -<p>Arm is de woestijn, maar dood is zij niet. Reeds de gesteldheid des bodems, al moge -deze ook in ’t algemeen zijn karakter getrouw blijven, is aan velerlei afwisseling -onderhevig. Ver in het rond is hier de woestijn eene rotszee met kegels van uiteenloopenden -vorm, steil afdalende wanden, diep ingesneden ravijnen, scherp gekante graten en vreemdsoortig -op elkander gestapelde toppen, die nu eens door den voortdurend waaienden wind met -zand worden bedekt, dan hiermede worden opgevuld, straks daarvan bevrijd. Maar onophoudelijk -worden zij bewerkt, gepolijst, uitgehold, gescherpt en toegespitst. Zwarte, in de -zon gloeiende zandsteen-, graniet- en syenietmassa’s, zeldzamer kalk- en leigesteenten, -hier en daar ook nog vulkanische vormingen, bouwen zich op tot ketens van sterk sprekenden -vorm; de wind, die altijd uit denzelfden hoek waait, berooft ze van elke bedekking, -drijft het fijne zand zonder verpoozing over de kruinen, om deze wanneer de wind tot -een storm is aangegroeid, als in een dichten sluier te hullen, die dan eerst verdwijnt -wanneer het zand over de hoogste toppen is heengestoven, om aan de luwzijde van het -gebergte goudgele uit het fijnste rolzand bestaande lagen te vormen, die ettelijke -meters hoog boven elkander gelegerd, eeuwig in beweging zijn, voortdurend naar beneden -schuiven, bestendig weêr van de andere zijde aangevuld worden en uit de verte er uitzien -als breede, scherp tegen de donkere hellingen afstekende, bij gunstige verlichting -zelfs schitterende linten. Zulke gebergten kan men gerust de kleinoodiën der woestijn -noemen. Hij, die het gloeiende zuiden niet kent, is niet bij machte, zich den ongemeenen -kleurenrijkdom, den glans, de oneindige bekoorlijkheid voor te stellen, die het weelderige -zonnelicht op de eenzaamste, wildste en dorste gebergten in ’t leven roept. Het gebergte -<span class="pageNum" id="pb266">[<a href="#pb266">266</a>]</span>der woestijn draagt nimmer een vriendelijk, groen woud; ten hoogste veroorloven de -hoogste toppen een kwijnend bestaan aan eenig laag struikgewas, dat in het daar <span class="corr" id="xd31e2515" title="Bron: neergeslagen">neêrgeslagen</span> vocht in staat wordt gesteld een schraal voedsel te vinden; deze bergen derven het -gelispel der beuken, het ruischen der dennen en pijnboomen, het zoet gemurmel, of -lustig geklater en luid gebruisch van stroomende wateren, die zilveren linten slingeren -om onze hooggebergten, deze omlijsten met groene planten, en elders de kleuren van -den regenboog tooveren in het schuim van watervallen en stortbeken; de bergen der -woestijn derven het sneeuw- en ijskleed, waarover het avond- en morgenrood een purperen -<span class="corr" id="xd31e2518" title="Bron: weerschijn">weêrschijn</span> spreidt, en dat de middagszon omkleedt met een schitterend gewaad; zij derven het -sappige, frissche groen der weiden, in ’t kort alle bekoorlijkheid en liefelijkheid -van de hooggebergten der noordelijke streken des aardbols, en toch zijn zij schier -even rijk als deze in kleurenpracht, ja winnen het misschien in verhevenheid en grootschheid -van gene. Elke afzonderlijke gordel, elke kleur komt tot gelding. En toch zijn het -minder deze, dikwijls zoo levendig gekleurde, soms schril van elkander afstekende -lagen, maar nog in veel hoogere mate de spitsen, tanden, rillen, reten en ravijnen -der woestijnbergen, die door het voortdurend schuren van het zand de sierlijkste en -wonderlijkste vormen erlangden, en waarop het hemelsche licht een heerlijk kleurenspel -te voorschijn toovert. Onafgebroken wisselen licht en schaduw met elkander af; voortdurend -ontstaan en verdwijnen de kleuren en tinten, en dit schouwspel is zoo aangrijpend, -dat wij schier onze bezinning er bij verliezen. Ook de bergen der woestijn bedekken -zich met purper in de omarming der eerste en laatste zonnestralen; ook over hen trekt -de verte een blauw, aetherisch waas; ook zij leven, want zij erlangen leven door het -licht. -</p> -<p>Op andere plaatsen is de woestijn mijlen in ’t rond zoo effen als een spiegel of ten -hoogste eenigszins golvend van oppervlak. Een fijn, goudgeel zand ligt er over uitgestrooid, -waarin menschen en dieren eenige centimeters diep inzakken. Hier ziet men dikwijls -geen enkelen grashalm, geen eenig levend wezen. De blauwe, meestal effen hemel rust -als een koepeldak op deze goudgele vlakte en brengt er het zijne toe bij om zulke -plaatsen op eene zee te doen gelijken. De voetsporen van het schip der woestijn worden -even schielijk uitgewischt als zij er in afgedrukt werden, geen pad is zichtbaar, -zelfs niet de geringste aanduiding van een pad; het kompas werd ook voor zulke plaatsen -uitgevonden. <span class="pageNum" id="pb267">[<a href="#pb267">267</a>]</span>Afwisselender, ofschoon niet aangenamer zijn andere gedeelten, welker bodem gevormd -wordt door een los, aardachtig, of stoffig zand, en waarin vergiftige kolokwinten -of geneeskrachtige sennah ontspruiten. Hier wisselen langgestrekte, lage heuvelrijen -af met vlak-komvormige, smalle dalen, waarover een uit de verte beschouwd er frisch -uitziend tapijt van de zoo even genoemde planten ligt uitgestrekt. Menschen en dieren -mijden zulke streken, omdat zoowel de te voet gaande kameeldrijvers als de kameelen -zelf dikwijls een voet diep in den lossen grond zinken. Weer andere gedeelten zijn -met grof grint en vuursteenen, hier en daar ook wel eens met sterk ijzerhoudende en -met zand gevulde holle kogels bedekt, welke laatste er uitzien, alsof zij door ’s -menschen hand waren gevormd, ofschoon men hunne ontstaanswijze nog niet met juistheid -heeft kunnen verklaren. Eene enkele maal vindt men op deze plaatsen, alwaar de voetstappen -der kameelen blijvende sporen achterlaten, zoodat men hier van woestijnwegen kan spreken, -duizenden van kwartskristallen, of afzonderlijk, of groepsgewijs,—in <abbr title="zoogenaamde">z.g.</abbr> kristalklieren,—die doen denken aan door eene kunstenaarshand geslepen brillanten. -De zon toovert met deze kristallen; die plaatsen schitteren, fonkelen en tintelen -op eene wijze, dat het oog zich verblind af moet wenden. In de diepste laagten vormt -een stoffige aarde den bodem en hier vindt men onfeilbaar de carexachtige, maar zeer -harde, droge, scherpkantige, zwartgroene <i>halfa</i>, schermvormige mimosa’s, misschien zelfs tompalmen, die getuigen van meer vriendelijk -leven. -</p> -<p>Maar ook de dierenwereld heeft zijn aandeel in het overal optredende leven. Wie de -woestijn een doode wildernis noemt, dwaalt evenzeer als hij, die meent, dat zij de -woonplaats is van den leeuw. De woestijn is te arm om leeuwen te voeden, maar rijk -genoeg om duizenden andere wezens te onderhouden. En alle in haar levende dieren zijn -te merkwaardiger, omdat zij zich in alle opzichten zoo zeer kenmerken als echte kinderen -der woestijn. -</p> -<p>Deze woestijnkinderen hebben een kleed, dat zich steeds op het innigste aanpast aan -de kleur van den grond, zoodat het veelal zandkleurig is. Maar meer nog dan door dit -kleed onderscheiden zij zich door een lichten en sierlijken lichaamsbouw, door opmerkelijk -groote, ongemeen scherpziende oogen en fijnhoorende ooren, terwijl hun geheele voorkomen -zelfbewustzijn en bescheidenheid uitdrukt. Alle in de woestijn geboren schepselen -zijn veroordeeld tot een zwervend leven, <span class="pageNum" id="pb268">[<a href="#pb268">268</a>]</span>want nergens levert een enkele plek genoeg voedsel te alle tijde op om hen te voeden; -maar de woestijn schonk aan haar kinderen eene door niets geëvenaarde vlugheid, grenzenlooze -onvermoeidheid en eene zich nimmer verloochenende volharding; zij scherpte de zintuigen, -zoodat zelfs het weinige, dat zij aanbiedt, kan opgespeurd worden, en verleende eindelijk -een kleed, dat zoowel beschermt als verbergt, dat voor den aanval en bij de vlucht -meer dan doeltreffend moet genoemd worden; zij maakte alzoo haar kinderen geschikt -om een, weliswaar sober, maar daarom geenszins vreugdeloos bestaan te voeren. -</p> -<div class="figure p268width"><img src="images/p268.jpg" alt="GAZELLEN IN DE SCHADUW EENER MIMOSA." width="645" height="713"><p class="figureHead">GAZELLEN IN DE SCHADUW EENER MIMOSA.</p> -</div><p> -<span class="pageNum" id="pb269">[<a href="#pb269">269</a>]</span></p> -<p>Tengevolge van het allen woestijndieren eigen, met de omgeving ineensmeltend kleed, -ontwaart de reiziger, zoo hij niet een geoefend waarnemer is, althans aanvankelijk -weinig van de hem omringende dierenwereld. Dientengevolge schijnt de woestijn veel -armer dan zij werkelijk is, en zulks nog te meer, dewijl de meeste harer bewoners -eerst tegen de schemering of nog later hun rust- en schuilplaatsen verlaten om het -leven aan te vangen; enkele woestijndieren vallen evenwel gemakkelijk ook minder geoefende -oogen in ’t gezicht. Men moge de <span class="corr" id="xd31e2541" title="Bron: woestijnleeuwrikken">woestijnleeuweriken</span> voorbijzien, alhoewel juist deze vogels op zeer merkwaardige wijze de overeenstemming -tusschen gevederte en grond, alsmede hunne onevenredig ontwikkelde bewegingswerktuigen -in ’t oog doen vallen, onmogelijk kan men de woestijnhoenders niet opmerken, en wie -achteloos de onderaardsche woningen der springmuizen voorbijrijdt, diens aandacht -zal toch door eene in de nabijheid grazende gazelle moeten getrokken worden. -</p> -<p>Ook deze mag men een typisch gevormd woestijndier noemen. Ofschoon over ’t algemeen -evenredig gebouwd, schijnen kop en zinsorganen bijna te groot en de ledematen al te -dun, schier ongelukkig. Maar die kop omsluit in zijn schedelholte hersenen, die eene -bij herkauwers zeer ongewone schranderheid en geestelijke werkzaamheid in ’t leven -roepen; daarenboven zijn deze ledematen als uit staal geformeerd, ongemeen krachtig -en elastisch, zoodat zij eene groote bewegelijkheid en onvermoeide volharding mogelijk -maken. Wie de gazelle niet anders dan in den gevangen staat, in eene enge ruimte zag, -kan zich niet voorstellen hoe dit dier in de woestijn optreedt. Welk eene bewegelijkheid, -vlugheid en taaiheid, sierlijkheid en lieftalligheid ontplooit het daar! Hoe passend -werd juist de gazelle door den oosterling en vooral door den woestijnbewoner gekozen -tot zinnebeeld van vrouwelijke schoonheid! Zich verlatende op haar zandkleurig gewaad, -alsmede op hare ongemeene bewegelijkheid en snelheid, staart zij schijnbaar onbezorgd -met hare heldere oogen kameel en ruiter in ’t gelaat<span class="corr" id="xd31e2546" title="Niet in bron">.</span> Zonder van vrees te laten blijken graast zij voort, niettegenstaande de karavane -nadert. Van de bloeiende mimosa’s neemt zij een knop of een sappig twijgje, tusschen -het scherpe halfa vindt zij een malsch halmpje. Steeds nader rukken de ruiters. De -gazelle heft den kop op, luistert, ruikt, kijkt weder, springt eenige schreden vooruit -en doet als vroeger. Bliksemsnel drukken de elastische pooten tegen den grond, en -voort snelt zij, zoo schielijk, zoo licht, zoo bevallig, zoo sierlijk, als ware haar -die <span class="pageNum" id="pb270">[<a href="#pb270">270</a>]</span>snelle beweging slechts spel en scherts. Met de snelheid der gedachte rent zij over -de zandige vlakte, groote steenen en tamarindenboschjes in vliegende vaart overspringende. -Zij schijnt de aarde niet meer aan te raken; het lied der woestijn is in haar belichaamd, -zoo bekorend werkt zij door haar onvergelijkelijke bevalligheid en vlugheid. Slechts -enkele minuten zijn voldoende om haar aan alle gevaar te onttrekken, want tevergeefs -spant zich de beste draver in om haar na te rennen; geen windhond zelfs vermag haar -in te halen. Weldra matigt zij haar loop; nog enkele oogenblikken en zij staat stil -om weder te oogen en te kijken als straks. Plaagziek als zij is, laat zij den moordlustigen -ruiter, die aanvangt haar in vollen ernst te vervolgen, naderbij komen, en voorzichtig -onttrekt zij zich herhaalde malen aan zijn doodelijk wapen, totdat zij eindelijk verschrikt, -onverwijld elk verder gevaar ontloopt. Langer vlucht zij, en steeds ranker worden -lijf en leden, steeds flauwer de omtrekken, meer en meer verdwijnt zij op de zandige -vlakte en eindelijk is zij in deze geheel opgenomen; het is alsof zij in een nevel -werd opgelost. Het geboorteland heeft haar gedekt en geborgen, op tooverachtige wijze -aan het oog ontrukt, aan elke waarneming onttrokken. Maar naarmate het oog haar verloor, -herleeft zij in het hart. Want ook de westerling moet nu begrijpen, waarom de gazelle -in het dichterlijk gemoed van den oosterling zulke heerlijke bloesems deed ontluiken, -waarom de laatste dit dierlijk wezen zoo oneindig hoog stelt, waarom hij het oog, -dat zijn hart deed ontvonken, bij dat der gazelle vergelijkt, en den hals, om welken -hij in het vuur der liefde zijn armen houdt geslagen, den hals eener gazelle noemt; -waarom de woestijnbewoner in de tent zijner gade, die vol zoete verwachting is, eene -tamme gazelle brengt, opdat zij zich moge verkwikken aan het schoone oog en dit als -eene erfenis schenken aan het verwachte pand der liefde, en waarom de vrome zanger -in de sierlijke antilope het zinnebeeld aanschouwt van zijn verlangen naar het verhevene. -Want ook op hem, den wereldmoede, daalde het vuur, dat ontvonken deed voor de lofliederen -op dit dier, en de aderen der poëzie deed openen. -</p> -<p>Minder liefelijk, maar toch niet minder in ’t oog vallend, treden andere woestijndieren -op. Tusschen spaarzaam verspreide halfastengels loopt een talrijk heer van vogelen, -zoo groot als duiven, trippelend heen en weder. Scharrelend en met den snavel arbeidende, -pikken zij naar voedsel. Onbevreesd laten zij de ruiters tot op minder dan honderd -schreden naderen. Met behulp van een goeden kijker is men in staat <span class="pageNum" id="pb271">[<a href="#pb271">271</a>]</span>iedere beweging en zelfs de meest in ’t oog vallende kleuren van ’t gevederte waar -te nemen. Met gedoken kop, ingetrokken hals en horizontaal uitgestrekt lichaam loopen -zij heen en weêr, om allerlei zaden, de weinige korrels, die de woestijngrassen opleveren, -jonge uitspruitsels en insekten op te zoeken. Enkelen speuren nu en dan met uitgestrekten -hals in ’t rond, anderen daarentegen woelen argeloos in het zand, poetsen hun gevederte -en strijken dit glad, of leggen zich half op den buik, half op de zijde om zich in -het zonnetje te koesteren. Men kan dit alles duidelijk zien, het aantal vogels tellen -en zich vergewissen dat er meer dan vijftig, ja bijna honderd zijn. Zou er een woestijnjager -bestaan, die aan deze verleiding weêrstand kan bieden? Zeker van den buit, schuift -de nog onervaren jager zijn kijker in, neemt het geweer ter hand en rijdt langzaam -op de bonte schaar af. Maar daar verdwijnen de vogels voor zijn oog. Geen enkele liep -weg of vloog heen, en toch zijn zij verdwenen. Het is alsof zij door de aarde zijn -verzwolgen. In werkelijkheid hebben zij, zich verlatende op de overeenstemming van -de kleur van hun gevederte met die van den grond, zich aan de aarde aanvertrouwd, -d.w.z. zich plat op den grond uitgestrekt. Op hetzelfde oogenblik zijn zij tot steenen -en zandhoopjes geworden. De nog ongeoefende jager rijdt op hen af zonder ze te zien, -en schrikt op, wanneer zij zich bliksemsnel verheffen, onder luid geschreeuw en getier -opvliegen, en suizend wegstormen. Gelukt het hem evenwel een vogel te schieten, dan -staat hij niet minder verbaasd over de ongewone kleur en de zeldzame teekening der -veêren dan over hun vreemd gedrag. De zandkleurige, nu eens meer in ’t grijze, dan -meer in ’t helder geel spelende kleur der bovenzijde is afgezet door en sierlijk getooid -met breede banden, smalle strepen, prachtige randen, moesjes, punten, vlekken, streepjes -en striemen, zoodat men zou meenen, dat zulk een hoen reeds van verre zichtbaar moest -zijn; maar die mengeling van kleur is slechts eene trouwe kopie van de kleur van het -zand zelf, en elke donkere, elke lichtere plek, elk steentje, iedere zandkorrel wordt -op dat gevederte teruggevonden. Geen wonder dus, dat de grond den vogel als het ware -in zich opneemt, zelfs diens vorm uitwischt, en het dier niet minder bescherming verleent -als hij die vindt in zijn krachtige, met ongemeene snelheid bedeelde vleugels. -</p> -<p>En daarom vlecht de Arabische poëzie ook om deze hoenders de bloemrijkste beelden -en gedachten; hun schoonheid toch boeit het oog <span class="pageNum" id="pb272">[<a href="#pb272">272</a>]</span>en hunne meer dan gewone vlugheid wekt een smartelijk verlangen in het hart van den -aan den grond geketenden mensch. -</p> -<p>Alle overige woestijndieren dragen hetzelfde karakter als de beide voorgaande. -</p> -<p>Er leeft in de woestijn een soort van losch, <i>karakal</i> geheeten; deze is veel slanker, hooger op de pooten, langooriger en grooter van oogen -dan alle andere losschen, ook niet gestreept of gevlekt, maar tot op de zwarte oorspitsen, -oogstrepen en lipvlekken na zandkleurig, en naar gelang der streek, die hij bewoont, -lichter of donkerder, rooder en minder rood van tint; er leeft een vossensoort, de -<i>fennek</i>, de dwerg der geheele hondenfamilie, met een isabelkleurig kleed en reusachtig groote -ooren. -</p> -<p>De woestijn brengt een knaagdier voort, de z.g. springmuis, een haasje van dwergachtige, -kengeroe-gedaante, met verbazend hooge achterpooten, zeer onontwikkelde voorpootjes -en een aan twee zijden behaarden staart, die de lengte bezit van ’t geheele lichaam; -het overtreft alle andere knaagdieren wat onschuld en goedaardigheid aangaat, maar -ook in snelheid en vaardigheid. Denzelfden stempel dragen de vogels, reptielen en -zelfs de insekten, en dit karakter verloochent zich nooit, hoe veel afwisseling vorm -en kleur ook mogen aanbieden. Komt naast het zandgeel ook nog eene andere kleur tot -uitdrukking, ziet men in het haar, vederkleed of in de schubben ook nog zwart of wit, -aschgrijs of bruin, rood, blauw enz. dan komen zulke, het dier meestal enkel tot sieraad -dienende kleuren toch altijd slechts op zulke plaatsen te voorschijn, die men niet -kan bespeuren, wanneer men het oog van boven of van terzijde op het dier richt. Verheft -zich evenwel te midden der woestijn een hoog gebergte, dan weêrkaatst zich dat uiterlijk -ook terstond weder in de daar levende dierenwereld; op de grauwe rotsen van Arabiës -hooggebergte klautert de woestijn-steenbok en woont de klipdas, nestelt de gierarend, -bevolkt een niet onaanzienlijk soortental van andere vogels de kammen en kloven, de -hellingen en de dalen, terwijl van de zwarte rotsen der lagere woestijngedeelten alleen -de inktzwarte rouwtapuit zijn helder, klankrijk lied laat hooren. Zoo openbaart zich -de harmonie der woestijn in al hare afzonderlijke partijen, in ieder harer schepselen, -en zoo verhoogt zij juist hierdoor den indruk, dien zij op elken nadenkenden, gevoelvollen -en naar lichaam en ziel krachtigen mensch, reeds op den eersten dag, dat hij de woestijn -betreedt, uitoefent, en welke invloed met iederen volgenden dag slechts grooter wordt. -<span class="pageNum" id="pb273">[<a href="#pb273">273</a>]</span></p> -<p>Volle kracht, ontvankelijkheid en gevoel vraagt de woestijn ongetwijfeld van iederen -mensch, die haar wil leeren kennen, en die zich in zekere mate in haar wenscht thuis -te gevoelen. Wie de moeilijkheden der reis, gelijk zij oplevert, niet kan verdragen, -wie hare zon vreest, wie door haar zand wordt afgeschrikt, blijve ver van haar. Zelfs -bij een helderen hemel, bij een rustige lucht, ja bij een koel windje uit het noorden -is en blijft een dag in de woestijn een moeilijke dag. Bijna plotseling, haast zonder -schemering vangt hij zijn heerschappij aan. Slechts in de nabijheid der zee of in -die van groote, de woestijn doorstroomende rivieren omzoomt Aurora den oostelijken -horizon met een purperen rand; te midden der uitgestrekte zandvlakten verschijnt met -het eerste morgenrood ook onmiddellijk de zon. Zij verheft zich boven de zandzee als -een vuurbol, die elk oogenblik dreigt te barsten, om zijn stukken in alle richtingen -weg te slingeren. Zoodra is niet de zon verrezen, of ook de morgenkoelte is voorbij, -en schiet zij gloeiende stralen op het aardrijk als ware reeds de middag gekomen. -De uit het noorden waaiende, dikwijls werkelijk verkwikkende, frissche, maanden lang -aanhoudende wind, verhindert wel is waar soms, dat de ongelijk door de warmte uitgezette -luchtlagen het voorkomen aannemen van eene zee, maar zooveel afkoeling brengt deze -wind toch niet te weeg, dat het eigenaardig sidderen der onderste lagen wordt weggenomen. -Hemel en aarde stralen in een overvloedig licht; een onbeschrijfelijke hitte stroomt -van de zon uit en kaatst van het zand naar boven terug. Licht en hitte nemen met ieder -uur toe, en machteloos staan mensch en dier daar tegenover. -</p> -<p>De karavane is met den eersten zonnestraal opgebroken en trekt stilzwijgend voort. -In de verte draven de lastkameelen, met elastischen tred loopen de drijvers er naast -of er achter, in vollen draf rennen de rijkameelen, matig aangezet, deze voorbij en -het andere gezelschap vooruit; weldra hebben de ruiters het lastdragend gedeelte uit -het gezicht verloren. Voorwaarts gaat het zoo schielijk mogelijk. Al onze beenderen -dreigen onder het stooten der zich haastende rijdieren te breken; zengend brandt de -zon op ons, haar steken dringen door de kleederen, al verdubbelt men ook derzelver -aantal. Onder die dichte bedekking dringt het zweet van het voorhoofd, van het geheele -gelaat, van het geheele lichaam, en daar waar men losser gekleed is, op de armen en -beenen, verdampt het vocht zoodra het ontstaat. De tong kleeft aan het gehemelte. -Water, water, water! is het eenig denkbeeld, dat oprijst <span class="pageNum" id="pb274">[<a href="#pb274">274</a>]</span>bij hem, die nog niet heeft geleerd zulke bezwaren te verdragen. Maar het water is, -naar lands gebruik, niet in ijzeren kisten en flesschen, maar in lederen zakken geborgen; -dagen achtereen heeft het in den vollen zonnegloed op den rug der kameelen gelegen -en is alzoo meer dan lauw, kwalijk riekend, dik, bruin van kleur, daarenboven doortrokken -van den smaak van leer en kolokwintenteer en dientengevolge walgelijk van smaak, ja -zelfs braakverwekkend. Zulk water laaft niet, integendeel het veroorzaakt nieuwe bezwaren, -zelfs smartelijke buikpijnen, zoodat de begeerte naar een anderen drank nog sterker -wordt. Er bestaat echter geen middel om het te verbeteren, evenmin als om het te vervangen. -De doordringende reuk en smaak spotten met alle pogingen om het in den vorm van koffie -of thee, of vermengd met wijn of brandewijn te genieten; enkel wijn en brandewijn -verhoogen wederom den brandenden dorst en de drukkende hitte. De toestand der reizigers -wordt onuitstaanbaar nog vóór de zon hare middaghoogte heeft bereikt, en de ellende -neemt in gelijke mate toe als het water slechter wordt. Maar het leed moet verdragen -worden en het wordt verdragen. Kan de westerling zich nimmer gewennen aan het water, -aan de in den beginne ondragelijk schijnende hitte gewent hij zich spoedig, aan de -bezwaren van het rijden te eerder, hoe meer hij met zijn rijkameel één wordt. In het -vervolg zal hij voor goed, zuiver water zorgen en dan zal hij weinig meer over de -hitte, in ’t geheel niet meer over de moeilijkheden, die het rijden veroorzaakt, klagen. -</p> -<p>Behagelijk rustend, alhoewel onzacht gewekt door de brullende klaagliederen der opbrekende -lastkameelen, laat de bewoner des lands de goederenkaravanen vooruittrekken, laaft -lijf en ziel aan koffie en tabak, beklimt dan zijn <span class="corr" id="xd31e2576" title="Bron: drommedaris">dromedaris</span> en jaagt met zijn kameraads zoo schielijk voort als de rijdieren maar loopen willen. -Geen woord wordt er gewisseld, alleen het knarsen van het zand onder de elastische -voetzolen, het luide ademhalen en doffe, kolderende knorren der kameelen wordt gehoord. -In weinige oogenblikken is de goederenkaravane ingehaald en heeft men zelfs aanmerkelijk -op deze gewonnen. Een gazelle graast niet ver van den weg en geeft hoop op een buit, -die hier hoogst welkom is. Met bekoorlijke sprongen huppelt de belichaamde woestijngedachte -des dichters voor de vervolgende ruiters uit, met wijdgestrekte schreden draven de -sterk aangezette kuchende kameelen het dier achterna. Het wild schijnt zorgeloos en -laat ons naderbij komen; de ruiters nemen den schijn aan als wilden zij het <span class="pageNum" id="pb275">[<a href="#pb275">275</a>]</span>voorbijrijden, houden de kameelen in en vorderen langzamer; een hunner laat zich uit -het zadel glijden, doet zijn dier een oogenblik stil staan en schiet onder diens lijf -de nimmer missende buks af. In een oogwenk is de aanvoerder uit het zadel gesprongen -om zich van het gevelde wild meester te maken; juichend sleept hij het mede, hecht -het aan zijn zadel, en verder trekt de schare. -</p> -<p>Tegen den middag wordt er rust gehouden. Bevindt zich een laagte in de nabijheid, -dan staat daar allicht eene mimosa, wier ijle bladerenkroon een weinig schaduw biedt; -strekt zich eene <span class="corr" id="xd31e2583" title="Bron: onafzienbre">onafzienbare</span> zandvlakte rondom de ruiters uit, dan vormen vier in den grond gestoken lansen en -het daartusschen gehangen wollen tapijt een armoedig schaduwdak. Maar gloeiend is -het zand, dat tot rustplaats zal dienen, heet en drukkend is de lucht, die men inademt; -matheid en slapheid overvallen zelfs den inboorling,—hoeveel te meer dus den westerling. -Men snakt naar rust, maar kan ze niet vinden; naar verkwikking, en deze blijft uit. -Verblind door het schitterend licht en de flikkerende lucht, sluit men de oogen; gekweld -door de zengende hitte, gepijnigd door den brandenden dorst, wentelt men zich slapeloos -op zijn leger om en om. Loodzwaar kruipen de uren voort. -</p> -<p>De goederen-karavane trekt langzaam voorbij en verdwijnt in een nevelige luchtzee, -op welker golvende lagen de kameelen schijnen te zweven. Nog altijd verwijlt men in -denzelfden toestand en lijdt men onder dezelfde bezwaren. De zon is reeds lang op -het hoogst geweest, maar nog altijd schieten haar gloeiende stralen met onverminderde -kracht naar beneden. Eindelijk, het is reeds laat in den namiddag geworden, breekt -men opnieuw op. Wederom volgt een rit zoo snel, dat de schielijke beweging ons bijna -een verkoelenden luchtstroom tegenzendt; wij moeten de lastkaravane weder inhalen. -Zij is ingehaald; zingend loopen de kameeldrijvers achter de dieren. Een hunner is -voorzanger, de anderen vallen bij den laatsten regel van elk vers en steeds met hetzelfde -slotrijm in. -</p> -<p>Wanneer men bedenkt hoe moeilijk eene woestijnreis voor een kameeldrijver is, dan -verwondert men er zich over, dat men hem hoort zingen. Voor het aanbreken van den -dag belastte hij zijn dier, na alvorens eenige handvollen doerrahkorrels, beider eenig -voedsel, met zijn kameel gedeeld te hebben; zoo lang de dag duurt drentelt hij achter -zijn dier, zonder eene enkele bete meer te nuttigen, ten hoogste zich nu en dan lavende -aan het stinkende water der lederen <span class="pageNum" id="pb276">[<a href="#pb276">276</a>]</span>zakken; de zon brandt op zijn schedel, het gloeiend zand zengt zijn voetzolen, de -heete lucht droogt zijn van zweet druipend lichaam; voor hem was er geen tijd om te -rusten, ja wellicht moest hij enkele zijner dieren nog omladen of sommige opvangen, -die weggeloopen zijn—en toch zingt hij thans zijn lied. Het is de tooverkracht van -de woestijnlucht, die deze stemming uitlokt. -</p> -<p>Wanneer de zon ter ruste gaat, schijnen de lichamen dezer uitgedroogde kinderen der -woestijn opnieuw op te leven; want ook zij gelijken in alles op hun verhevene moeder, -de woestijn. Met deze verbranden zij op den middag, met haar bloeien zij op in den -nacht. Zoodra de zon ter kimme neigt, weeft hun dichterlijk talent, nog vóór de slaap -is gekomen, gouden droomen. De zanger prijst de waterrijke bronnen, de palmboschjes, -die deze omringen, en de donkere tenten, die er onder op zijn geslagen; hij begroet -een bruin meisje in de tent, dat hem den heilsgroet brengt, roemt haar schoonheid, -vergelijkt haar oogen met die der gazelle, haar mond met een roos, wier geur als woorden -in zijn oorschelpen tot een parelensnoer zich aaneenrijgen, versmaadt om haar de eerstgeboren -dochter des sultans en zegent het uur, dat hem in staat zal stellen zijne tent met -haar te deelen. Zijn makkers vermanen hem evenwel nog hoogere verlangens te koesteren -en richten deswege telkens zijn gedachten op den profeet, „die onze wenschen en zoete -verlangens bevredigt.” -</p> -<p>Zoo klinkt dat lied den vreemdeling uit noorderlanden tegen, en ook bij hem komen -er vaderlandsche liederen op de lippen. En wanneer dan de laatste rozengloed der ondergegane -zon tegen het luchtruim weêrspiegelt, wanneer de nacht haar tooverkleed over de woestijn -uitspreidt, dan is het hem alsof het zwaarste nog licht is gevallen en alsof hij gedurende -de hitte des daags geen dorst, gedurende den rit geen bezwaren heeft gevoeld. Vroolijk -springt hij uit het zadel, en terwijl de drijvers hun kameelen ontladen en vastbinden, -effent hij het zand en hoopt het op tot een nachtleger, spreidt hij er tapijten en -dekens over uit en geeft hij zich met wellust over aan de vurig verlangde rust. -</p> -<p>Slechts weinige schreden in ’t rond verlicht het kleine vuur de vlakte. Vlijtig weren -zich de halfnaakte, donkere zonen der woestijn daar om heen. De vlam werpt op deze -lieden, die in de schemering van den nacht tot schaduwen worden, een tooverachtig -licht; balen, kisten, zadels en gereedschappen, alles neemt de vreemdste gedaanten -aan; de <span class="pageNum" id="pb277">[<a href="#pb277">277</a>]</span>kameelen, die buiten de bagage in een wijden kring zijn gelegerd, veranderen in spookgestalten, -vooral wanneer hun oogen, door het vuur beschenen, tot vurige kogels worden. Stiller -en stiller wordt het in het leger. De eene woestijnzoon na den anderen verlaat de -kameelen, met wie hij zijn armzalig avondeten heeft gedeeld, hult zich in zijn lang -gewaad, gaat liggen en smelt in een met het zand. Het vuur flikkert nog eenmaal op, -verliest zijn glans en dooft uit. Het is werkelijk nacht geworden in het leger. -</p> -<div class="figure p277width"><img src="images/p277.jpg" alt="EENE OASE." width="637" height="522"><p class="figureHead">EENE OASE.</p> -</div><p> -</p> -<p>Wie zal hem beschrijven, den nacht in de woestijn? Het moet een dichter zijn bij de -gratie Gods. -</p> -<p>Wie is bij machte—al had hij hem zelf doorleefd, doorwaakt, doorzwelgd, doorgedroomd—diens -schoonheid naar eisch te malen? Na de hitte van den dag is hij de milde, vergoedende -en verzoenende heilaanbrenger, de vrede- en vreugdeschenker, dien de man met niet -minder verlangen te gemoet ziet als de geliefde, wier komst zoo lang met smart werd -verbeid. „Leïla”, de sterheldere nacht der woestijn, Leïla is den Arabier de verpersoonlijking -van al wat hoog is en heerlijk, <span class="pageNum" id="pb278">[<a href="#pb278">278</a>]</span>Leïla noemt hij zijn dochter; met de woorden: „mijn sterheldere nacht” vleit hij minnekoozend -zijn geliefde; „Leïla, o Leïla” luidt steeds het slotrijm van al zijn liederen. Maar -welk een nacht is het ook, die hier in de woestijn, na de vele vermoeienissen en bezwaren -van den dag, de zinnen en het hart omstrikt! In ongekende klaarheid en helderheid -fonkelen de sterren aan het donker gewelf des hemels; het licht der meest nabijzijnden -werpt zelfs een zwakke schaduw op den licht gekleurden grond. Met volle teugen ademt -de mensch de zuivere, verkoelende, verkwikkende lucht in; vol verrukking laat hij -het oog dwalen van de eene zon naar de andere. Meer en meer schijnt het licht der -sterren tot hem af te dalen; zijn geest verbreekt de boeien, die hem aan het stof -ketenen en houdt een samenspraak met andere werelden. Geen geluid, geen gedruisch, -zelfs niet het sjirpen van een sprinkhaan stoort de gedachten. Nu eerst openbaart -zich aan hem de majesteit en verhevenheid der woestijn; haar onuitsprekelijke vrede -maakt woning in zijn hart. Maar ook een trotsch gevoel van eigenwaarde dringt zich -bij hem op; hier, te midden der oneindige eenzaamheid, zoo alleen, zoo buiten alle -gemeenschap met de menschenwerelds enkel op zich zelf aangewezen te zijn, zulks wekt -bij hem een gevoel van vertrouwen, moed en hoop. Droombeelden vol bekoorlijkheid treden -voor zijn wakend oog en onweêrstaanbaar slepen ze hem meê; zij blijven hem omzweven, -ook dan nog wanneer de sterren beginnen te beven, de gedachten hem verlaten en de -oogen zich sluiten. -</p> -<p>Na de verkwikking naar ziel en lichaam, gelijk de woestijnnacht die schenkt, vallen -de vermoeienissen den volgenden dag niet zoo zwaar, hoe veel strijd het ook moge kosten -het vuile water, dat met elk uur slechter wordt, te drinken. -</p> -<p>Ware rust evenwel, een door niets gestoord genot wordt eerst verkregen, wanneer men -eene bron heeft bereikt. Voortdurend bedreigd door gebrek aan de allereerste levensbehoefte -is elke woestijnreis een rusteloos jagen en voorwaarts spoeden, zoodat er geen sprake -is van de gemakken, die aan eene reis aangenaamheid bijzetten. De eene dag verloopt -even als de andere; elke nacht gelijkt, althans in het gunstige seizoen, op den vorigen. -In de oase, aan de bron, wordt de dag een feestdag, de avond een onvergald genot, -de nacht een werkelijke, verkwikkende rust. -</p> -<p>Het ontstaan eener oase is afhankelijk van eene kom of dalvormige verdieping, daar -zonder eene altijd wellende bron, ten minste zonder <span class="pageNum" id="pb279">[<a href="#pb279">279</a>]</span>een gegraven put, eene iets weeldigere vegetatie onmogelijk is, en de woestijn nergens -anders water oplevert dan in het hooggebergte of in de diepste dalen. -</p> -<p>Evenals in vele andere opzichten de zandzee een tegenhanger is van den Oceaan, zoo -vormen ook de eilanden van dezen eene tegenstelling met die der woestijn; zij liggen -nl. niet boven, maar beneden de omringende vlakte. Het water komt hier òf als bron -te voorschijn, òf het bevindt zich toch op geringe diepte beneden het oppervlak. De -hoeveelheid en de hoedanigheid van dat water bepalen het karakter der oase. In slechts -weinige laagten borrelt er een zuiver, koel water uit den grond. De meeste bronnen -zijn zout-, ijzer- of zwavelhoudend, zeer dikwijls warm, en uit dien hoofde wellicht -geneeskrachtig, maar daarom nog geenszins drinkbaar, of bevorderlijk voor de vruchtbaarheid -van den bodem. Slechts onder bijzonder gunstige omstandigheden komt het water aan -de oppervlakte te voorschijn; in de meeste gevallen sijpelt het door de spleten der -rotsen of in gegraven putten droppelsgewijs bijeen en moet, althans nu en dan, opgepompt -worden. En ook daar, waar het opwelt, loopt het in den regel alweder spoedig in het -zand weg, indien de mensch niet tusschenbei treedt en het verzamelt en verdeelt. Toch -doet het onder alle omstandigheden een jeugdig, in deze woestenijen dubbel welkom -leven ontkiemen. -</p> -<p>Lang vóór de mensch de bron in bezit nam, had zich reeds eene groene plantenwereld -daaromheen verzameld. Wie zal ons zeggen hoe deze ontstond? Wellicht was het de zandstorm, -die de zaden uitstrooide, welke in de nabijheid der bron ontkiemden, bloeiden en groeiden, -en wederom zaden voortbrachten, die zich over het geheele dal verspreidden. Menschen -hebben daarin ongetwijfeld geen aandeel gehad, want mimosen, die het voornaamste bestanddeel -der vegetatie vormen, ziet men ook in de dalen, waar zich geen bronnen bevinden, nu -eens een enkele struik, dan tien, twintig en meer tot een klein boschje vereenigd. -Deze alleen kunnen reeds leven aanbrengen; zij groeien, bloeien en geuren—en dat zoo -frisch, zoo heerlijk, zoo welriekend! In de vriendelijke schaduw dezer mimosa’s rust -de gazelle; uit hare toppen schalt het lied der woestijnzangers. Haar malsch gebladerte -verkwikt te midden der stijve kalkmassa’s, der zwarte granietkegels en van het blinkend -zand, het oog als meigroen; haar bloesems en schaduw laven de ziel. In groote, aan -water meer rijke oasen heeft de mensch den palmboom overgebracht en tusschen de mimosa’s -geplant; daarmede <span class="pageNum" id="pb280">[<a href="#pb280">280</a>]</span>verkreeg deze tuin der woestijn nog grooter bekoorlijkheid. De palmboom is hier alles -in alles; de koning der boomen, die den mensch aan eene kleine plek gronds ketende -en hem alles verstrekt, wat hij voor zijn voeding noodig heeft, de in liederen verheerlijkte, -en door de bloesems der sage omrankte boom des levens. Wat was de oase zonder den -palmboom?! Eene tent zonder dak, een huis zonder bewoners, eene bron zonder water, -een lied zonder woorden, een gezang zonder tonen, eene schilderij zonder kleuren! -Zijn vruchten voeden den trekherder of hem, die daar zijn vaste woonplaats heeft opgeslagen; -zij veranderen in hun handen in tarwe of gerst, zij bevredigen zelfs den tolgaarder -zijns gebieders en meesters; zijn stammen en bladeren leveren hem woningen, huisraad, -matten, manden, zakken, touwen en banden. In het zand der woestijn leert men eerst -de onschatbare waarde van dien boom kennen, zijn volle beteekenis; in het zand der -woestijn erkent men den zin van het symbool, waarvan de Arabische dichtkunst zich -bedient. Evenals deze ontspruit hij dikwijls uit een vruchtbaren grond, evenals deze -streeft hij krachtig, altijd zichzelf gelijk blijvend, naar omhoog, om ook eerst in -de hoogte zoete vruchten voort te brengen. -</p> -<p>Mimosen en palmen zijn de karakteristieke boomen der oase, en ook daar ontbreken deze -planten niet, alwaar het water zoo rijkelijk vloeit, dat men er tuinen en akkers zou -kunnen aanleggen. Hier vormen zij als het ware de voorposten tegen het opdringend -woestijnzand, maar blijven daar dan ook beperkt tot den buitenrand der woestijneilandjes, -terwijl het inwendige ingenomen wordt door planten, die behoefte hebben aan meer water. -In de nabijheid der bronnen of aan den put breiden zich dikwijls tuinen uit, waarin -men soms schier alle vruchten van Noord-Afrika aanbouwt. Hier rankt de druif, gloeit -de oranjeappel tusschen het donkere loof, opent de granaat zijn rooskleurigen mond, -spreidt de banaan zijn gevinde bladeren uit, omslingert de meloen de groentebedden, -en voltooien de vijgencactus en olijfboom, misschien zelfs wel vijgen-, abrikozen- -en amandelboomen het beeld der vruchtbaarheid. Op verderen afstand bevinden zich akkers, -waarop althans kafferkoren, in een gunstig geval tarwe en rijst verbouwd worden. -</p> -<p>In zulke rijke oasen heeft de mensch vaste woonplaatsen opgeslagen, terwijl hij in -de meer arme laagten slechts nu en dan, op meer of min geregelde tijden, gastvrijheid -zoekt. Het dorp of stadje der oase verschilt weinig van de bewoonde plaatsen der naburige -vruchtbare <span class="pageNum" id="pb281">[<a href="#pb281">281</a>]</span>landen; men vindt ook hier eene moskee, bazars en koffiehuizen; de menschen echter -zijn kinderen van een anderen geest dan de boeren en stedelingen van den Nijl of van -de kustlanden. Ofschoon meestal van verschillenden stam hebben zij toch gelijke zeden -en gewoonten aangenomen. De woestijn heeft hen omgestempeld. Hun magere gestalte, -scherpe gelaatstrekken, hunne door zware wenkbrauwen beschaduwde, fonkelende oogen -doen hen terstond kennen als zonen der woestijn; nog sterker vindt men dit uitgesproken -in hunne zeden en gewoonten. Zij zijn vrij van aanmatiging, ijverig, wakker en tevreden, -gastvrij, open, eerlijk en trouw, maar ook fier, prikkelbaar en opvliegend, geneigd -tot roof en andere gewelddadigheden, in welk opzicht zij met de <span class="corr" id="xd31e2622" title="Bron: Bedouïnen">Bedoeïnen</span> overeenkomen, alhoewel zij bij dezen ten achter staan in goedheid zoowel als in boosheid. -Elke karavane, die zich bij hen laat invinden, is hun ten hoogste welkom, maar de -reiziger is hun, meenen zij, tolplichtig. -</p> -<p>Geheel verschillend van zulke oasen zijn die laagten, in welke zich slechts bij uitzondering -de zoo vurig begeerde bron bevindt. De Arabische trekherders zijn tevreden, wanneer -zulk eene bron slechts enkele maanden of enkele weken het noodige drinkwater voor -henzelf en hunne kudden oplevert; de hier uitrustende karavane mag blijde zijn, wanneer -er voorraad is voor enkele dagen. Gewoonlijk is de bron een diepe put, wier wanden -eer water uitzweeten dan in mild vloeiende aderen naar omlaag zenden. Ettelijke tompalmen -verheffen zich tusschen de spaarzaam verspreide mimosa’s en salicaria’s in de omgeving -der bron; eenige weinige grashalmen ontsproten aan de dorre aarde. -</p> -<p>Vreeselijk arme menschen zijn deze trekherders, die hier hun tenten hebben opgeslagen -tot zoolang als hunne kleine kudden geiten er voedsel vinden; hun „strijd om het bestaan” -is niets dan een onafgebroken aaneenschakeling van kommer, ontbering en gebrek. Een -lang zwart doek van geitenwol wordt in ’t midden over een staketsel uitgehangen, en -met de uiteinden aan in den grond geslagen pinnen bevestigd; de eene opening wordt -gesloten door een doek van dezelfde stof, de ander, die den ingang zal vormen, door -een mat van palmbladeren,—daarmede is de tent gereed, de bruidsgift der vrouw, aan -welke deze van haar achtste tot haar zestiende jaar heeft gewerkt, verzameld, gesponnen -en geweefd; het huisraad bestaat uit eenige matten om op te rusten, uit een granietplaat -met daarbij behoorenden wrijfsteen om het ingeruilde koren te malen, uit eene vlakke -aarden plaat voor het <span class="pageNum" id="pb282">[<a href="#pb282">282</a>]</span>roosten der koeken, en verder uit twee buikige potten, eenige lederen zakken, een -bijl en ettelijke lansen. Eene kudde van twintig geiten geldt bij hen reeds voor een -grooten rijkdom. Maar deze menschen zijn even braaf als arm, even beminnelijk als -welgevormd, even goedaardig als schoon, even edelmoedig als bescheiden, even gastvrij -als eerlijk, even rein van zeden als geloovig. -</p> -<p>Beelden aan de oudheid ontleend rijzen op voor den geest des westerlings, wanneer -hij deze nomaden voor ’t eerst ontmoet; de Bijbelsche personen ziet <span class="corr" id="xd31e2633" title="Bron: bij">hij</span> hier levend voor zich, hij hoort hen spreken in de hem uit zijn kinderjaren bekende -taal. Duizenden jaren zijn over deze nomaden voorbijgesneld als een enkele dag; op -dit oogenblik nog denken, spreken en handelen zij even gelijk de aartsvaders dachten, -spraken en handelden. Dezelfde groet als uit Abrahams mond klinkt van hunne lippen -den vreemdeling tegen; dezelfde woorden, die Rebekka richtte tot den knecht Abrahams, -hoorde ik mij toespreken, toen ik, gekweld door een ontzaggelijken dorst, bij de put -van Bahioeda van mijn kameel sprong, en van een jonge, schoone, bruine vrouw te drinken -begeerde. Daar stond zij voor mij, de Rebekka van vóór duizenden jaren, in levenden -lijve, in onverwelkte jeugd, eene andere dan zij, van wie de Schrift spreekt, en toch -dezelfde. -</p> -<p>Bij de aankomst eener karavane verzamelt zich de geheele bevolking dezer tijdelijke -nederzetting. De oudste treedt uit den kring naar voren en brengt den vredegroet; -de overigen heeten de vreemdelingen welkom. Dan biedt men het kostbaarste aan, wat -de reizigers begeeren, het frissche water, en al wat men verder bezit, en zulks met -verrassende vriendelijkheid, zonder op te dringen en toch gemeend. Gretig verzwelgen -de reizigers met volle teugen het verkwikkende vocht; ongeduldig dringen tevens de -kameelen naar de bron, alhoewel zij bij ervaring weten, dat zij eerst afgeladen, vastgebonden -en naar de weide gebracht moeten worden, alvorens het hun geoorloofd is na eene ontbering -van vier tot zes dagen, weder hun dorst te lesschen. Men laat echter ook aan de bron -geen enkelen droppel verloren gaan, weshalve men hun eerst het nog in de lederen zakken -bevatte water geeft; daarna worden deze opnieuw gevuld, om dan eerst de kameelen te -drenken, ofschoon men dan nog meer de hoeveelheid voorhanden water in ’t oog houdt -dan de behoefte der dieren zelf. Slechts bij eene zeer rijkelijk vloeiende bron laat -men vrijen teugel aan hun onleschbaren dorst, en dan is het een genot hen te zien -drinken, altijd maar door, zonder <span class="pageNum" id="pb283">[<a href="#pb283">283</a>]</span>ophouden, terwijl zij daarna met koddige, onbevallige, door boeien belemmerde sprongen -naar de niet minder vurig begeerde weide rennen, om hier de als een halfvolle ton -dansende maag verder met voedsel te vullen. -</p> -<p>Voor de reizigers en den daar gelegerden stam breekt echter een ware feestdag aan. -De eersten vinden frisch water, misschien zelfs wel melk en vleesch, die ’t genot -der rust niet weinig verhoogen, de inboorlingen verheugen zich in de afwisseling, -die de karavane brengt in de eentonigheid van hun leven. Een der kameeldrijvers heeft -in de naastbijstaande tent het geliefkoosde muziekinstrument der woestijnbewoners, -de tamboera of vijfsnarige cither gevonden, en begeleidt daarmede op meesterlijke -wijze zijn eenvoudig gezang. Deze klanken lokken de dochteren der nomaden; slanke, -schoone vrouwen en meisjes omringen vragende de vreemde mannen en richten op dezen -en hunne goederen doordringende, blauwe oogen. Wapen u, vreemdeling! die oogen zouden -uw hart in gloed kunnen zetten! Zij zijn nog veel schooner dan die der gazelle en -de lippen daar beneden beschamen de koralen, de verblindend witte tanden daartusschen -de paarlen, die gij deze dochteren der woestijn misschien zoudt willen vereeren! -</p> -<p>Nu schijnt alles één lied, één gedicht te zullen worden. Om den citherspeler scharen -zich enkele groepjes, die zich gereed maken tot den dans; ruwe en zachte handen begeleiden -met maatslag de tonen van het speeltuig, de woorden des lieds en den gelijkmatig golvenden -dans. Nieuwe gedaanten komen, bekende verdwijnen; het is een bestendig afwisselend -dringen en wenden om de vreemdelingen, die zoo verstandig zijn, om even onschuldig -en vertrouwelijk te ontvangen als hun gasten geven. Alle bezwaren der woestijnreis -zijn vergeten, heimwee en verlangen bevredigd; want het water, het water borrelt overvloedig -en treedt in de plaats van alle behoeften van andere plaatsen en tijden. -</p> -<p>Deze rust sterkt lichaam en geest. Opgefrischt zet de karavane hare reis voort, en -indien de dagen niets ergers brengen dan zonnegloed, dorst en afmatting, bereikt zij -onverzwakt ook de tweede en derde bron en eindelijk het doel der reis, de eerste stad -of het eerste dorp aan gene zijde der woestijn. -</p> -<p>Maar veranderlijk als de oceaan, die de aarde omgordt, is ook de zandzee. Ook hier -woeden stormen, die haar schepen doen stranden en verderfaanbrengende golven oproepen. -Ten tijde, dat de maandenlang <span class="pageNum" id="pb284">[<a href="#pb284">284</a>]</span>waaiende noordenwind in strijd geraakt met zuidelijke luchtstroomen, of wanneer deze -reeds de alleenheerschappij hebben erlangd, ziet de reiziger plotseling het zand levend -worden, in dikke en hooge zuilen opstijgen, die nu eens langzamer, dan schielijker -over de vlakte heensnellen. Door de zon beschenen nemen zij het voorkomen aan van -vuurzuilen; dan weder zien zij er kleurloos uit of het zijn angstwekkende, zwarte -spookgestalten; de wind verdunt en verdikt ze, scheidt hier eene zuil in tweeën, vereenigt -ginds twee of meer tot eene in de wolken eindigende zandhoos. De westerling wil in -luide <span class="corr" id="xd31e2647" title="Bron: bewoordigen">bewoordingen</span> zijn verwondering te kennen geven, maar de angstige blikken zijner begeleiders verlammen -hem de tong. Wee de karavane, die door zulk een wervelstorm wordt ingehaald; zij mag -blijde zijn, wanneer het leven van menschen en dieren behouden blijft! En woeden deze -boden des noodlots zonder schade over het hoofd van het reisgezelschap heen, het gevaar -is daarom nog niet voorbij, want de samoem, de vergiftige stormwind, volgt den eersten -op den voet. -</p> -<p>Deze in de woestijn onder alle omstandigheden het meest gevreesde wind, die als Chamasien -door Egypte, als Sirocco tot in Italië, als Föhn door de Alpen, als dooiwind door -Noord-Europa giert, verheft zich geenszins altijd tot een storm; dikwijls waait hij -onmerkbaar zacht, en toch doet hij mannenharten beven. Over dezen wind is zeer veel -gefabeld geworden; dit is evenwel waar, dat de samoem bij tijd en wijle voor de karavanen -hoogst gevaarlijk worden kan, en dat hij de oorzaak is der witgebleekte geraamten -van kameelen, alsmede van de door het zand halfbedolven, uitgedroogde mummiën van -menschen, die men langs elk woestijnpad vindt. Want niet zoozeer zijne kracht, maar -zijn aard, zijn elektrische spanning brengen lijden en verderf over de menschen en -lastdieren, welke de woestijn doortrekken. -</p> -<p>Althans één dag, somtijds eenige dagen vooruit, voorspelt de inboorling en ook de -met het land bekende vreemdeling den zandstorm. Onbedriegelijke teekens zijn de voorboden. -De lucht wordt zwoel, zwaar, drukkend; een dunne, grijsachtig of roodachtig getinte -damp benevelt den hemel; geen tochtje beweegt de lucht. Alle levende wezens lijden -zichtbaar onder de zwoelte, die elk oogenblik drukkender wordt; de menschen klagen -en jammeren, het wild wordt schuwer, de kameelen worden onrustig en koppig, dringen -op elkaar, blijven staan of gaan liggen. Kleurloos gaat de zon onder. Geen avondrood -omzoomt den hemel, het nevelkleed bluscht elk licht uit. De nacht <span class="pageNum" id="pb285">[<a href="#pb285">285</a>]</span>brengt geen afkoeling of verkwikking, eer vermeerdering van hitte, krachteloosheid -en onbehagelijkheid; in weêrwil van alle loomheid ontvliedt de slaap het oog. Zijn -menschen en dieren nog in staat zich te bewegen, dan rust men niet, maar trekt integendeel -met angstige haast verder, zoolang de gids nog een enkel hemellicht waarneemt. De -damp verandert in een drogen nevel en het eene gesternte na het andere wordt aan den -blik onttrokken; zelfs de maan en de zon, welke laatste in het gunstigste geval slechts -half zoo groot is als gewoonlijk, worden bleek en onduidelijk. -</p> -<p>Soms begint de wind om middernacht aan te wakkeren, meestal tegen den middag. Zonder -uurwerk kan men het tijdstip niet bepalen, want de nevel is intusschen zoo dik geworden, -dat de zon geheel omsluierd wordt en een droefgeestig schemerlicht over de vlakte -ligt uitgespreid, zoodat reeds op geringen afstand geen voorwerp meer te onderscheiden -is. Zacht, nauwelijks voelbaar begint nu de wind te waaien. Het is nog geen werkelijk -waaien, maar meer een zacht ademen. Die luchtadem is gloeiend heet en dringt evenals -een kille, ijzige wind door merg en been, veroorzaakt een doffe hoofdpijn, verslapt -en beangstigt. Daarop volgt een meer waarneembaar, even gloeiend, even verderfelijk -waaien. Enkele korte, huilende stooten mengen zich daaronder. -</p> -<p>Thans is het hoog tijd om te gaan liggen. Zulks geven ook de kameelen te kennen, want -geen zweepslag brengt deze dieren meer vooruit. Vol angst knielen zij neêr, strekken -den hals uit, drukken dien tegen den grond en sluiten de oogen. De drijvers ontladen -hen ijlings, bouwen uit de bagage zoo schielijk mogelijk een ringmuur, stapelen alle -zakken op elkaar om de aan den wind blootgestelde oppervlakte te verkleinen, bedekken -ze met alle aanwezige matten, hullen zich, evenals alle andere reizigers deden, zoo -dicht mogelijk in hunne dekens, maken het gedeelte, dat om het hoofd is gewonden nat -en zoeken dan een schuilplaats achter de goederen. In groote haast werd een en ander -volbracht, want de zandstorm zal nu niet lang meer op zich laten wachten. -</p> -<p>Het aantal stooten vermeerdert; zij volgen sneller op elkander en weinige minuten -later woedt de storm met volle kracht. Het giert en dreunt, fluit en huilt door de -lucht, het ruischt en loeit in het zand, het knettert, knalt en kraakt in het leger, -waar de planken kisten verbrijzeld worden. De hitte neemt nog steeds toe en wordt -eindelijk <span class="pageNum" id="pb286">[<a href="#pb286">286</a>]</span>onverdragelijk, onttrekt aan het van zweet druipende lichaam alle vochtigheid, doet -alle slijmvliezen scheuren, zoodat het bloed er uit vloeit; de naar water dorstende -tong wordt zwaar als lood, de polsslag versnelt, het hart krimpt ineen, de huid scheurt -en splijt, de razende storm vult deze kloven met fijn zand, en veroorzaakt daardoor -nieuwe kwellingen. De zonen der woestijn bidden en zuchten, de westerling steunt en -klaagt. -</p> -<p>Gewoonlijk duurt de hevigste woede van den zandstorm niet lang, een, twee, drie uren -slechts, evenals bij ons een onweder, waarmede men hem zou kunnen vergelijken. Naarmate -hij bedaart, gaat ook het stof liggen en klaart de lucht op, terwijl een enkele maal -een tegenstroom uit het noorden daarop volgt. De karavane herstelt zich en trekt verder. -Duurt de samoem echter een halven of heelen dag, dan kan het den reizigers gaan gelijk -een mijner kennissen, den Franschman <span class="sc">Thibaut</span>, die op zijn tocht door de noordelijke Bahioeda de laatste bron opgedroogd vond en -met bijna ledige waterzakken moest opbreken, om den op vier dagreizen afstands gelegen -Nijl te bereiken. De vergiftige wind brak over hem en zijne in doodsangst gebrachte -karavane, die alle niet dringend noodzakelijke goederen bij de uitgedroogde bron had -achtergelaten, los. Het ongelukkige reisgezelschap legerde zich, hoopte op het einde -van den storm, wachtte tevergeefs, klaagde, werd moedeloos en wanhopig. Een van <span class="sc">Thibauts</span> bedienden sprong razend op, overstemde door zijn huilen den storm, gilde, tierde, -woedde, en viel eindelijk uitgeput op zijn meester neêr, liet een gereutel hooren -en gaf den geest. Een tweede lag, toen de storm eindelijk zweeg, insgelijks dood op -zijn legerstede,—de hitte had hem gedood. Een derde moest, nadat men weder opgebroken -had en hij koortsachtig, als om den dood te ontloopen, voortsnelde, achterblijven, -en versmachtte. Van de kameelen was de helft bezweken. <span class="sc">Thibaut</span> bereikte met de overige menschen en dieren den Nijl, maar zijn gitzwart haar was -in den tijd van twee dagen sneeuwwit geworden. -</p> -<p>Van zulke stormen stammen de mummieachtige lijken af, die men langs de karavanenwegen -vindt. De storm, die doodde, begroef meteen de lijken en dekte ze met zand; dit zand -onttrekt snel aan de lichamen alle vocht, zoodat zij, in plaats van te verrotten, -uitdrogen en tot mummies worden. De eene windvlaag werpt er een nieuwe laag zand over -heen, de andere ontbloot ze. Nu eens strekt het lijk eene hand, dan een voet of zijn -gezicht naar den reiziger uit; een der kameeldrijvers <span class="pageNum" id="pb287">[<a href="#pb287">287</a>]</span>voldoet aan het bevel van den doode, begeeft zich tot hem, werpt weder zand op hem -en trekt verder onder het uiten der woorden: „Slaap, knecht des Allerhoogsten, slaap -in vrede!” -</p> -<p>Zulke stormen zijn het ook, die in den geest der gespaarden de droombeelden der Fata -Morgana opwekken. Zoolang de mensch in ’t volle bezit zijner krachten en met gezonde -zinnen voorttrekt, beschouwt hij de luchtspiegeling wel als een de aandacht trekkend -natuurverschijnsel, maar zij wordt hem niet tot Fata Morgana. In het heete jaargetijde -ontstaat in de woestijn tegen het midden van den dag, van negen uur in den voormiddag -tot drie uur in den namiddag, elken dag de „duivelszee”. Een grijze, op eene zee, -beter nog op een overstroomd land gelijkende vlakte, rijst daar, alwaar de woestijn -geheel van plantengroei ontbloot is op zekeren afstand voor of om den reiziger in -’t rond op; deze zee golft, glinstert en schittert, laat alle werkelijk bestaande -voorwerpen zichtbaar blijven, maar heft ze schijnbaar tot het oppervlak der zee op -en weêrkaatst hun beelden naar beneden. In de verte voorttrekkende kameelen of paarden -verkrijgen het voorkomen van door wolken gedragen, geschilderde engeltjes, en wanneer -men hunne bewegingen kan onderscheiden dan is het alsof zij de beenen verzetten op -een uit nevelen gevormde onderlaag. De afstand, waarop de naar het oog toegekeerde -grens van dit verschijnsel is gelegen, blijft steeds dezelfde, zoolang de waarnemer -zijn gezichtshoek niet verandert en is dus voor den ruiter eene andere dan voor den -voetganger. Het geheele wonder berust op de bekende wet, dat een <span class="corr" id="xd31e2679" title="Bron: lichstraal">lichtstraal</span>, die van de eene middenstof <span class="corr" id="xd31e2682" title="Bron: in in">in</span> eene andere overgaat, gebroken wordt, zoodat dit verschijnsel zich steeds moet voordoen, -wanneer de onderste luchtlagen door de terugkaatsing der warmtestralen van het verhitte -zand ongelijkmatig worden uitgezet. Geen Arabier bedekt bij ’t zien eener luchtspiegeling -zijn gezicht, gelijk fantaseerende reizigers hun goedgeloovige lezers willen wijs -maken; zelfs hechten zij geen diepere beteekenis aan de benaming „zee des duivels”. -Wanneer evenwel angst, ontbering, vermoeidheid en gebrek op een zandstorm volgen en -de geestkracht hebben verlamd, en wanneer dan de luchtspiegeling zich vertoont, kan -deze tot Fata Morgana worden. De zieke verbeeldingskracht schept zich nu zoodanige -beelden, die met de vurige wenschen van het oogenblik, de begeerte naar water en rust, -in harmonie zijn. Ik heb zelf honderden malen de luchtspiegeling aanschouwd en ook -mij is zij eenmaal tot Fata Morgana geworden. Zulks had plaats toen ik na een onlijdelijken -dorst <span class="pageNum" id="pb288">[<a href="#pb288">288</a>]</span>van een etmaal achtereen de „zee des duivels” voor mij zag schitteren en glinsteren. -Toen verbeeldde ook ik mij den heiligen Nijl, booten met gezwollen zeilen, palmboschjes, -tuinen en landhuizen voor mij te zien. Maar op dezelfde plaats, alwaar mijne zieke -zinnen een palmenwoud zagen <span class="corr" id="xd31e2687" title="Bron: groenen">groeien</span>, zag mijn eveneens versmachtende metgezel zeilbooten, en daar waar ik een tuin meende -te aanschouwen, spiegelden zich voor zijne ziel bosschen af. Maar al deze fantasieën -verdwenen, zoodra wij toevallig water ontdekten en ons daarmede hadden gelaafd; alleen -de grijze nevelzee hield stand. -</p> -<div class="figure p288width"><img src="images/p288.jpg" alt="EENE KARAVANE, DE WOESTIJN DOORTREKKENDE." width="497" height="720"><p class="figureHead">EENE KARAVANE, DE WOESTIJN DOORTREKKENDE.</p> -</div><p> -</p> -<p>De „zee des duivels” heeft ongetwijfeld ieder reiziger aanschouwd, die de eene of -andere woestijnstreek der Nijlboorden is doorgetrokken; maar niet een ieder is het -gegund een der levendigste tooneelen onder de oogen te krijgen, welke de woestijn -opluisteren. Aan den uitersten zoom van den horizon, misschien wel door de luchtspiegeling -omhoog geheven en in een nevelwaas gehuld, duiken eenige ruiters op, die op rankpootige -paarden zijn gezeten, wier snelheid die des winds evenaart; deze ruiterbende nadert -ras en stuift eindelijk, terwijl men de tot nu toe gespaarde dieren in vollen draf -aandrijft, op de karavane los. Ik heb hen altijd gaarne ontmoet, die magere, typisch -gekleede mannen, want ook in hen en hunne paarden zag ik de harmonie der woestijn -met hare kinderen. Als een getrouwe zoon der woestijn verscheen hij mij, de <span class="corr" id="xd31e2695" title="Bron: Bedoeïen">Bedoeïnen</span>, als haar en zijn spiegelbeeld het ros, dat hij berijdt. Want ook hij is ernstig -en vreeselijk als de dag, vriendelijk en zacht als de nacht der woestijn. Trouw aan -’t eens gegeven woord, onbepaald gehoorzaam aan de zeden en gebruiken van zijn stam, -waardig in zijn optreden, verheven in zijn uitdrukkingen, onovertroffen in onthouding -en ontbering, ontvankelijk meer dan iemand voor mannelijke daden, voor roem en eer, -en niet het minst voor het gouden weefsel der poëzie, welk laatste bewezen wordt door -zijne vertellingen en sprookjes, doorweven van de rijkste beelden, omlijst door de -heerlijkste en geurigste bloemen. Aan den anderen kant is hij listig en geslepen tegenover -zijn vijand, een slaaf zijner gewoonten, laag en gemeen, zonder eenige waardigheid -in zijn begeerten en eischen, gulzig in het genieten, onbegrensd wreed, vreeselijk -in zijn wraak; heden is hij een ridderlijke gastheer, morgen een onbeschaamde bedelaar, -den eenen keer een trotsche roover, een ander maal een ellendige dief; kortom, even -veranderlijk als de woestijn. Zijn ros bezit hetzelfde verstandige, vurige sprekende -oog, dezelfde kracht en lenigheid der magere, schijnbaar <span class="pageNum" id="pb289">[<a href="#pb289">289</a>]</span>zwakke ledematen, dezelfde taaiheid, dezelfde tevredenheid, hetzelfde wezen als hij; -want beide groeiden op in dezelfde tent, beide rusten onder hetzelfde dak. Het dier -is niet de slaaf, maar de metgezel en vriend van den <span class="corr" id="xd31e2700" title="Bron: Bedoeïen">Bedoeïnen</span>, de speelgenoot zijner kinderen. -</p> -<p>In de vrije woestijn trotsch, moedig, zelfs wild, is het in de tent gedwee als een -lam; en zoo is het als het ware een integreerend bestanddeel van zijn heer en gebieder. -</p> -<div class="figure p289width"><img src="images/p289.jpg" alt="BEDOEÏNEN." width="637" height="496"><p class="figureHead">BEDOEÏNEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>In alle woestijnen, die althans nog in naam onder de heerschappij van den Khedive -van Egypte staan, spelen de Bedoeïnen heden ten dage geenszins nog dezelfde rol als -in vroegere tijden, of als tegenwoordig nog in Arabië en de landen van Noord-Westelijk -Afrika. De Egyptische regeering heeft met hen verdragen gesloten, die hun den plicht -opleggen de karavanen ongehinderd door hun gebied te laten trekken. Rooverijen in -de woestijn behooren dan ook tot de zeldzame uitzonderingen, en eene ontmoeting met -Bedoeïnen verwekt ook daarom geen groote bezorgdheid, omdat deze zonen der woestijn -doorgaans de eigenaars der gehuurde kameelen zijn; evenwel nemen de aan hun <span class="pageNum" id="pb290">[<a href="#pb290">290</a>]</span>oude gewoonten verkleefde, ware heeren der woestijn gaarne het voorkomen aan van eene -zekere soevereiniteit; men handelt dan ook verstandig, alvorens de woestijnreis aan -te vangen, vrijgeleide te vragen van den een of anderen aanzienlijken hoofdman. Heeft -men dit verkregen, dan loopt eene ontmoeting gewoonlijk op de volgende wijze af. -</p> -<p>Een der door de zon verbrande mannen springt uit de ruiterschaar naar voren en wendt -zich tot den aanvoerder of uitruster der karavane. -</p> -<p>„Heil zij U, o vreemdeling!” -</p> -<p>„Gods zegen, genade en barmhartigheid mogen met U zijn, o hoofdman!” -</p> -<p>„Waarheen trekt gij, o mannen?” -</p> -<p>„Naar Belled-Aali, o scheik.” -</p> -<p>„Trekt gij onder vrijgeleide?” -</p> -<p>„Wij trekken onder het vrijgeleide van Zijne Hoogheid, den Khedive.” -</p> -<p>„Onder geen ander?” -</p> -<p>„Ook Scheik Soliman, Mahammed Cheir Allah, Ibn Sidi Ibrahim Aulad Aali heeft ons vrijgeleide -en vrede gegeven.” -</p> -<p>„Dan zijt gij welkom en gezegend.” -</p> -<p>„De Zegenuitdeeler begenadige U en Uwen vader, o hoofdman!” -</p> -<p>„Hebt gij iets van noode? Mijne mannen zullen het u geven. In de Wadi Ghiteri staan -onze tenten, wanneer gij rust wilt zoeken, zult gij daar welkom zijn. Zoo niet, dan -moge Allah U een gelukkige reis geven.” -</p> -<p>„Hij zal met ons zijn; want Hij is genadig.” -</p> -<p>„En de leidsman op alle goede wegen.” -</p> -<p>„Amen, o hoofdman!” -</p> -<p>Weg vliegt de bende; ruiters en paarden smelten wederom ineen; de lichte hoeven der -dieren schijnen den grond niet te raken, de witte boernoe’s fladderen in den wind, -en de woorden des dichters worden levend in de ziel: -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">„<span class="corr" id="xd31e2733" title="Bron: Bedoeïen">Bedoeïnen</span>, gij zelf op uw ros -</p> -<p class="line">Zijt een fantastisch lied.”</p> -</div> -<p class="first">Zulke beelden toovert ons de woestijn voor oogen. Naarmate men meer met deze vertrouwd -wordt, nemen zij scherper omschreven trekken aan, en doen zij de moeiten en bezwaren -verminderen. Maar het zijn vooral de laatste uren der woestijnreis, die het hoogste -genot aanbrengen. Wanneer het eerste palmendorp van het bebouwde land, <span class="pageNum" id="pb291">[<a href="#pb291">291</a>]</span>wanneer het zilveren lint van den heiligen stroom wederom zichtbaar wordt, dan is -dat uur gekomen. Menschen en dieren ijlen en haasten, alsof de vurig gewenschte werkelijkheid -een droombeeld kon zijn, dat wederom in een nevel zal worden opgelost. Duidelijker -en scherper omgrensd treedt het doel der reis voor oogen; het is alsof men nooit frisscher -kleuren gezien heeft, men meent dat nergens zulke groene boomen groeien en nergens -koeler water wordt gevonden. Hun laatste krachten bijeenverzamelende schrijden de -kameelen voort, maar hun pas schijnt voor hun ongeduldige meesters nog veel te langzaam. -Daar klinkt ons eene vriendelijke begroeting in de ooren. Het Nijldorp is bereikt. -Uit alle hutten komen mannen en vrouwen, grijsaards en kinderen te voorschijn om de -reizigers te verwelkomen. Ieder beijvert zich de helpende hand te bieden en lafenis -te reiken. Allereerst biedt men water aan, flink water, zoo uit de rivier geschept; -dan brengt men alles aan, wat lichaam en ziel kan verkwikken. Om het nu opgeslagen -leger bewegen zich nieuwsgierige menschen, vraaggrage mannen en vrouwen, danslustige -meisjes en jongelingen. Tamboera en taraboeka, cither en trom noodigen ten dans; de -dansende meisjes verblijden het hart van den vreemdeling en inboorling. Zelfs het -knarsen der schepraderen aan den stroom, vroeger duizendmalen verwenscht, wordt heden -tot eene schoone muziek. -</p> -<p>De avond brengt nieuwe genietingen. Op het veêrende, koele rustbed gemakkelijk uitgestrekt, -drinkt de westerling met den inboorling om strijd den nektar des lands, den palmwijn -of meriesa, terwijl cithertonen en trommelslag, onder het maatgeklap van de handen -en voeten der dansende jongelingen en meisjes het heerlijk drinkgelag begeleiden. -Eindelijk herneemt de vergevorderde nacht zijn rechten, tamboera en taraboeka zwijgen, -de dans is geëindigd. Elk der verkwikte, verzadigde of meer dan verzadigde reizigers -zoekt achtereenvolgens de rust. Slechts een enkele hunner, een zone Khahira’s, de -moeder der wereld, kan den slaap niet vinden. In de nabijheid van het uitdoovende -legervuur rijzen de sidderende tonen van zijn eenvoudig lied: -</p> -<div class="lgouter"> -<div class="lg"> -<p class="line">Ach schoone nacht, gij doet mij pijn, -</p> -<p class="line xd31e2056">Steeds langer wordt gij, immer langer; -</p> -<p class="line">Ik vraag om rust, gij hoort mij niet, -</p> -<p class="line xd31e2056">’t Wordt steeds om ’t hart mij banger. -</p> -</div> -<div class="lg"> -<p class="line">Ach schoone nacht, hoe lange reeds -</p> -<p class="line xd31e2056">Mocht niet mijn oog haar schouwen, -<span class="pageNum" id="pb292">[<a href="#pb292">292</a>]</span></p> -<p class="line">Naar wie mijn ziel zoo innig smacht, -</p> -<p class="line xd31e2056">Mijn hope en vertrouwen. -</p> -</div> -<div class="lg"> -<p class="line">O schoone nacht, verhoor mijn klacht, -</p> -<p class="line xd31e2056">Breng haar mij nader weder. -</p> -<p class="line">Dek haar met liefdevleuglen zacht, -</p> -<p class="line xd31e2056">Stort vrede op mij neder.</p> -</div> -</div> -<p class="first">Maar ook deze klanken sterven weg—alleen de golven van den stroom murmelen en fluisteren -voort. -<span class="pageNum" id="pb293">[<a href="#pb293">293</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch11" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e489">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">XI.</h2> -<h2 class="main">HET LAND EN DE BEVOLKING TUSSCHEN DE STROOMVERSNELLINGEN VAN DEN NIJL.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Egypte en Nubië, alhoewel onmiddellijk aan elkander grenzende en door een gemeenschappelijke -rivier onderling verbonden, wijken toch zeer van elkander af. De goddelijke Nijl stroomt -rustig en statig door Egypte, maar bruist in koortsachtige haast door Nubië; over -Egypte verspreidt hij naar alle zijden zegen, in Nubië wordt hij in boeien geslagen -door hooge, rotsachtige oevers; in Egypte bereikt hij de woestijn, in Nubië achterhaalt -de woestijn hem. Egypte is een tuin, door hem in den loop der eeuwen geschapen, Nubië -is eene woestijn, die hij niet vermocht te overwinnen. Het is waar, deze woestenij -kent haar oasen even gelijk iedere andere, maar zij zijn weinig in aantal en verdwijnen -tegenover de eindelooze woestenijen aan beide zijden des strooms. Bijna overal in -het lange, gewonden dal, dat Nubië heet, verheffen zich zwarte, blinkende rotsmassa’s, -hetzij uit het stroombed zelf, of op geringen afstand der oevers; mijlen in ’t rond -belemmeren zij elke vegetatie en alleen door de woestijn weêrszijds erlangen zij eenigen -tooi in de vormen van goudgele zandgolven, die over hare kruinen rivierwaarts rollen. -Gloeiend ziet de zon van den donkerblauwen, bijna altijd onbewolkten hemel naar beneden, -en het komt voor, dat er jaren voorbijgaan, zonder dat een enkele regendruppel het -uitgedroogde land verfrischt. In de diep ingesneden dalen strijden de levenaanbrengende -wateren van den bevruchtenden stroom te vergeefs tegen het onwillig gesteente, tegen -hetwelk zij brullend en donderend breken, evenals wilden zij hun toorn uitspreken -over de ondankbaarheid, waarmede hun mildheid wordt beloond. -</p> -<p>De kampplaats, alwaar die strijd gestreden wordt, is het gebied van de stroomversnellingen -des Nijls. -</p> -<p>Slechts weinige reizigers, die het dal van den benedenloop dezer rivier bezochten, -leerden de stroomversnellingen van haren middenloop <span class="pageNum" id="pb294">[<a href="#pb294">294</a>]</span>kennen. Een zeer gering aantal overschrijdt den zoogenaamden eersten waterval, nog -kleiner aantal den tweeden. Wadihalfa, een onmiddellijk beneden de tweede stroomversnelling -gelegen dorp, is het gewone doel der Nijlreizigers; verder naar het zuiden wordt slechts -de natuuronderzoeker gedreven, of de jager, of de handelaar. Van Wadihalfa uit beginnen -de moeielijkheden eener reis in de binnenlanden van Afrika; geen wonder alzoo, dat -de groote massa in genoemd palmendorp den steven weder huiswaarts richt. Hij echter, -die jong en krachtig is, sterk van wil en niet verweekelijkt, zal er nimmer berouw -over gevoelen wanneer hij zuidelijker trekt. Is het Nijldal arm aan landschappelijke -bekoorlijkheden, het gebied der stroomversnellingen vormt eene eigenaardige wereld -op zichzelf. Verhevene en liefelijke, ernstige en vroolijke, vreeselijk eenzame en -frissche, levendige beelden wisselen met elkander af; het zijn echter beelden der -woestijn, die men te zien krijgt, en om ze naar waarde te schatten moet men voor het -gewone het oog sluiten. Wie niet in staat is de woestijn te begrijpen, of zich te -verzadigen aan haren kleurenrijkdom, of haar hitte te doorstaan, en zich aan haar -nacht te verkwikken, doet wel ook de Nijlwoestijn niet te betreden; wie met open oogen -en ontvankelijk gemoed het gebied der stroomversnellingen bereist, zoo mogelijk zelfs -in eene ellendige boot den strijd aanvaardt tegen de schuimende golven, zal zijn gansche -leven teren op de heerlijkste herinneringen, want nooit en nimmer zal het aangrijpend -tooneel, dat het lichamelijk oog aanschouwde, verbleeken voor het geestelijk oog, -nooit zal de ziel het goddelijk lied vergeten, dat eens de stroom het oor heeft voorgezongen. -</p> -<p>Zoo althans vergaat het mij, die te land en te water Nubië’s rotsland door ben getrokken, -in de boot, stroomopwaarts en stroomafwaarts, die met gebrek en gevaren heb te worstelen -gehad, en nu eens van de toppen der steile rotsen, dan weder van den rug des kameels -de stroomversnellingen heb gadegeslagen. -</p> -<p>Het is gewoonte geworden van drie watervallen van den Nijl te spreken. Ieder dezer -bestaat uit eene reeks van stroomversnellingen, die over de uitgestrektheid eener -mijl de scheepvaart ten hoogste bezwaren en gevaarlijk maken. In den eersten waterval -is er maar ééne stroomversnelling van beteekenis, in den tweeden en derden echter -zijn er samen over de dertig, ieder van welke eenen haar door de Nubische schippers -gegeven naam draagt. Watervallen, die de scheepvaart ten eenenmale onmogelijk maken, -zijn er evenwel niet, althans niet in het <span class="pageNum" id="pb295">[<a href="#pb295">295</a>]</span>vaarwater, waarin zich, behalve de gewone vaartuigen, die booten bewegen, welke uitsluitend -met het oog op de stroomversnellingen zijn gebouwd en uitgerust. -</p> -<p>Wanneer men, in de richting van den heiligen stroom voortreizende, de noordoostelijkste -vernauwing der oevers tusschen de „bergen der keten” achter zich heeft gelaten, verandert -plotseling het landschap. Egypte, of het breede, zeewaarts zich tot eene onafzienbare -vlakte verwijdende stroomdal ligt achter den rug der reizigers en de rotsdrempel van -Nubië bouwt zich voor zijnen blik op. De tegenstelling is verrassend. De eentonigheid -maakt plaats voor afwisseling. Wel biedt ook Egypte menig hartverfrisschend, het oog -aangenaam aandoend beeld; wel tooit ook het landschap in Egypte zich, vooral ’s avonds -en ’s morgens, met den wonderbaren glans van het zuidelijk licht; maar over ’t algemeen -is dat landschap eentonig, omdat men overal hetzelfde ziet, onverschillig of men het -oog vestigt op de zandsteenen en kalkrotsen der dalbegrenzing, of het laat weiden -over den stroom en de landerijen. Een en hetzelfde beeld keert schier onveranderd -honderden malen weder: gebergten en vruchtbare vlakten, oeverwanden en eilanden, mimosenboschjes, -palmengroepen, sykomoren, steden en dorpen, alles draagt in hoofdzaak hetzelfde karakter. -In ’t gezicht van de rotspartijen van den eersten katarakt, van den laatsten grendel, -dien de zeewaarts spoedende stroom verbrak, eindigt dit Egypte en begint Nubië. De -boot glijdt niet meer over den in majestueuse rust daarheen vlietenden stroom, maar -zij moet zich gewelddadig zelf een weg banen tusschen de rotsmassa’s en de uit de -golven zich verheffende rotskegels. -</p> -<p>Boven op een steil afvallend, vooruitstekend gedeelte van den linkeroever ziet men -een ellendig, maar niettemin schilderachtig uitkomend bouwwerk, het graf van Scheik -<span class="sc">Musas</span>, den patroon der eerste stroomversnelling, vervolgens het aan palmboomen rijke eiland -Elephantine, en spoedig hierna Assoean. Rotsmassa’s uit wier schors eene eeuwen achtereen -voortgezette werking der tegen haar schuimende golven de inscripties uit den tijd -der Pharao’s niet vermocht uit te delgen, versperren het vaarwater en noodzaken de -boot tot allerlei wendingen, tot zij eindelijk in eene stille bocht, waar men nog -het woeden der stroomversnelling hoort weêrklinken, eene veilige landingsplaats vindt. -</p> -<p>Het is een door de oudheid gewijde grond, dien wij betreden. Lang vervlogen eeuwen -spreken, door middel van het zoo even vermelde <span class="pageNum" id="pb296">[<a href="#pb296">296</a>]</span>heilige schrift, tot ons in verstaanbare taal. „Ab” of ivoorstad, Elephantine, zoo -heette de stad op het eiland van denzelfden naam; het eiland is gebleven, maar zelfs -de puinhoopen der stad zijn verdwenen. „Soen”, Syene, heette de plaats aan den rechteroever, -waar nu Assoean is gelegen. Elephantine, de zuidelijkste haven van het oude Egypte, -alwaar de uit het binnenland van Afrika gehaalde waren, inzonderheid het destijds -reeds als kostbaar geachte ivoor, werden opgestapeld, was de hoofdstad van het zuidelijk -Nijldistrikt; Soen was wellicht een arbeidersdorp, ofschoon als zoodanig toch niet -van geringer beteekenis dan Elephantine. Want hier werd van de oudste tijden van het -Egyptische rijk af de „Mat” of „Ethiopische steen van Herodotus<span class="corr" id="xd31e2793" title="Niet in bron">”</span>, dien men in de nabijheid brak, aan den Nijloever gebracht en in de schepen geladen, -die hem naar de plaats van bestemming voerden; naar dit „Soen” ontving de kostbare -steen den naam van „syeniet”, dien hij nu nog draagt. Opschriften op de gedenkteekenen, -die dagteekenen van de oudste Egyptische koningsgeslachten, op zulke, die tot in het -tweede en derde duizendtal jaren vóór onze tijdrekening opklimmen, gewagen meermalen -van de plaats Soen, en tallooze andere hiëroglyphen, in de nabijgelegen steengroeven -zelf, doen ons de beteekenis van dit arbeidersdorp kennen. Over nagenoeg twee vierkante -geographische mijlen der ten oosten van den waterval gelegen woestijn strekken zich -de steengroeven uit, waaruit men de groote blokken haalde, die als reusachtige ronde -en spitse zuilen, als lijsten en draagbalken van tempels ons met stomme verbazing -vervullen; ook werden er de grafkamers der pyramiden mede bekleed, daar men van hen -vertrouwde, dat zij in staat zouden zijn den op hen drukkenden last te dragen. -</p> -<p>„Overal,” zegt mijn geleerde vriend <span class="sc">Dümichen</span>, „zien wij hier, hoe de menschelijke hand bezig was, deels om het kostbare gesteente -uit den rotswand los te maken, deels om in beeld en schrift sommige gebeurtenissen -te vereeuwigen; overal is de steen hier in een gedenkteeken veranderd, en talrijke -opschriften, dikwijls op de hoogste toppen der bergen aangebracht, wij-spreuken ter -eere der goddelijke drieëenheid van het voornaamste Opper-Egyptische landschap,—van -den god des watervals <span class="sc">Chnoem-Ra</span> en zijne beide gezellinnen <span class="sc">Sati</span> en <span class="sc">Anoeke</span>,—andere ter verheerlijking van sommige heldendaden der Egyptische koningen en hooge -staatsbeambten bedekken wijd en zijd de rotswanden. Ook deze opschriften gaan gedeeltelijk -tot in de oudste tijden der <span class="pageNum" id="pb297">[<a href="#pb297">297</a>]</span>geschiedenis terug; en toch, hoe jong zijn ze niet, vergeleken bij den strijd, die -hier gedurende niet te berekenen duizendtallen van eeuwen de Egyptische zonnegod Ra -tegen het gesteente voerde. Overal n.l. zijn de rotsen ter plaatse, waar zij nog niet -door menschenhanden werden bewerkt en voor onze oogen bloot liggen, oppervlakkig met -eene donkergrijze korst, als ware deze aaneengesmolten, bedekt, terwijl de breukvlakten -van het syeniet, aan welke wij met zekerheid soms een ouderdom van vier duizend jaren -mogen toekennen, evenals de overal in de groeven verstrooid liggende blokken nog op -den huidigen dag de aan granietgesteenten eigendommelijke roode kleur in volle frischheid -behouden hebben; die eeuwen zelfs waren niet bij machte om dat schorskleed des tijds -aan te leggen.” -</p> -<div class="figure p297width"><img src="images/p297.jpg" alt="DE TEMPEL TE PHILE." width="645" height="521"><p class="figureHead">DE TEMPEL TE PHILE.</p> -</div><p> -</p> -<p>Van elken hoogen oeverberg kan men een gedeelte van den katarakt overzien. Twee woestijnen -naderen den Nijl en reiken elkander in dien stroom over eene menigte kleine rotseilandjes -de hand. Elk dier eilanden deelt den stroom en noodzaakt hem zijn wateren op te stuwen; -maar met des te meer geweld vervolgt hij tusschen deze versperringen <span class="pageNum" id="pb298">[<a href="#pb298">298</a>]</span>schuimend zijn loop. Zonder ophouden klotst en brandt het water tegen de overblijfselen -van een reeds vóór duizenden eeuwen door hem zelf verbroken rotsdam; hij schijnt ze -op te willen ruimen, ze te vernietigen, en te toornen over den nog altijd niet bedwongen -tegenstand, zoo woest klinkt het klotsen der golven naar den beschouwer omhoog. Het -is de muziek, die het tooneel voor en onder hem begeleidt. Rusteloos, gelijk de eeuwig -stroomende wateren, dwaalt het oog over dien chaos van rotsen; honderd afzonderlijke -beelden vallen tegelijk in het oog, en niettemin formeert zich uit die veelheid een -majestueus geheel, waarin de starre, blinkende rotsmassa’s scherp tegen het witte -schuim der haar omspoelende wateren, tegen de beide aangrenzende, goudgele woestijnen -en tegen den wolkenloozen, donkerblauwen hemel daar boven afsteken. -</p> -<p>Aantrekkelijk vooral is het bovengedeelte der stroomversnelling. Een keten van zwarte -rotsen, de natuurlijke grensmuur tusschen Egypte en Nubië, trekt dwars door den Nijl -en breidt zich aan beide oevers uit tot een langen boog, die voor ’t oog des waarnemers -een overal gesloten, door rotsdammen omgeven keteldal vormt. Zijn wallen bestaan ten -deele uit samenhangende massa’s, ten deele uit los op elkaar gestapelde, als door -reuzenhanden opgeworpen, ronde, eivormige en hoekige rotsblokken. Hier en ginds steken -enkele gedeelten der omwalling voor de anderen uit, elders wijken zij meer terug; -hier en daar verheffen zij zich als eilanden uit het oude meerbekken, dat zij insloten, -alvorens de geweldige stroom zich daar een vrijen doortocht baande. -</p> -<p>Te midden dezer puinhoopen van den voortijd ligt het frissche met palmboomen begroeide -eiland Phile met zijn goddelijken tempel. Nog nimmer zag ik schooner landschap. Overal -omgeven door de harde, zwarte rots, eeuwig omspoeld door de golven, die tegen zijn -grondslagen klotsen, vriendelijk omlijst door vruchtdragende palmboomen en geurige -mimosa’s, staat die tempel daar als het zinnebeeld van ongestoorden vrede te midden -van den strijd. Een grootsch krijgslied zingt hem de stroom, en vredeteekenen bieden -hem de palmen. Geene plaats was geschikter ter vereering der godheid, aan wie deze -tempel gewijd was. In deze eenzaamheid, in zulk eene omgeving moesten wel de harten -der jonge priesters, die hier door de wijsten der kaste werden onderwezen, voedsel -en leven ontvangen, om zich naar het heilige en verhevene te richten, en de beteekenis -leeren verstaan van de in mysteriën gehulde leerstellingen, het gesluierde beeld van -Saïs aanschouwen. -<span class="pageNum" id="pb299">[<a href="#pb299">299</a>]</span></p> -<p>Onder de goddelijke drieëenheid, aan welke de tempel van Phile gewijd was, Isis, Osiris -en Horus, stond Isis bovenaan. „Isis, de groote godin, de koningin des hemels, de -gebiedster aller goden en godinnen, die met haar zoon Horus en haar broeder Osiris -in elke stad vereerd werd, de hoog verhevene, goddelijke moeder, de gemalin van Osiris, -zij is de gebiedster van Phile,” zoo luiden de opschriften in den tempel zelf. Inscripties -in de velerlei karakters, welke in de verschillende tijdvakken der Egyptische geschiedenis -in gebruik waren, verhalen ons echter ook van veranderingen, die de tempel in den -loop der tijden onderging, tot eindelijk de christen-priesters, die de dienaren van -Isis waren opgevolgd, door de Arabieren uit het heiligdom verdreven werden. -</p> -<p>Heden ten dage ligt Phile grootendeels in puin. In plaats van de feestliederen der -priesters hoort men er nu slechts het eenvoudig gezang van den woestijn-leeuwerik; -maar de stroom zingt nog hetzelfde lied als voorheen, en even majestueus als voor -duizenden jaren. Het eiland is eene woestenij geworden, maar de vrede des tempels -is gebleven. En in weêrwil van alle veranderingen is nog steeds het eiland een sieraad -van den eersten katarakt. -</p> -<p>Van hier af naar boven wordt de Nijl langs eene groote uitgestrektheid weêr vrij van -rotsen, maar is toch niet bij machte zijn zegen buiten de oevers te verspreiden. Met -inspanning tracht de mensch de hem elders vrijwillig verleende gaven den stroom af -te dwingen. Het eene scheprad na het andere beurt krijschend het levenwekkende vocht -op den smallen oeverzoom. Op de meeste plaatsen echter dringt de woestijn met haar -rotsmuren zoo dicht tegen den oever, dat er geen ruimte meer overblijft voor een enkelen -akker of een klein palmenwoud. Langs groote uitgestrektheden ziet men hier niets dan -dwergachtige onkruidplanten, tusschen welke het gele drijfzand gestadig naar de diepte -rolt, als wilde het de woestijn bijstaan in het behalen der zege over den goddelijken -weldoener van het bebouwde veld. -</p> -<p>In het zuiden van Wadihalfa, het zuidelijkste grensdorp der bedoelde landstreek, woedt -weder het door rotseilanden omsloten Nijlwater. -</p> -<p>Tallooze steenmassa’s, rotskegels en blokken noodzaken den Nijl zich uit te breiden; -een chaos van steen en water, zooals nergens elders aanschouwd wordt, verwart het -oog. Bij hoogen waterstand overstemt het gebrul der dwarrelende, tusschen de rotsen -wegsnellende golven het geluid der menschelijke stem; het dreunt en dondert, ruischt -en <span class="pageNum" id="pb300">[<a href="#pb300">300</a>]</span>bruist, spat en sist, dat de rotsen bijna sidderen. Boven de hier onafgebroken aan -elkander geregen stroomversnellingen en draaikolken ligt de hoogopgestuwde Nijl als -een stille zee voor het oog des beschouwers; dit vriendelijke, door eenige groene -eilandjes omhoog geheven beeld is echter eng begrensd. Verder opwaarts wordt het stroombed -nogmaals door tallooze klippen verdeeld; want nu begint eigenlijk de „Batte el Hadjar” -of het rotsdal der schippers, waarin nog tien naamdragende stroomversnellingen liggen. -Dit is het meest woeste gedeelte van Nubië en in ’t algemeen van het geheele Nijldal. -Gewoonlijk ziet men er niets dan lucht, water, rotsen en zand. Steil, soms loodrecht, -stijgen de uit steen gebouwde rivieroevers uit het stroombed omhoog; tusschen deze -en tusschen de in het water gelegen eilanden wordt de Nijl zoo samengeperst, dat hij -in den tijd van den hoogsten waterstand van twaalf tot achttien meter hooger staat -dan gedurende den laagsten stand. De oeverwanden zijn spiegelglad, evenals waren zij -gepolijst; zij weêrkaatsen schitterend het licht en zijn des daags zoo gloeiend heet, -dat men zou meenen zij waren eerst vóór weinige dagen uit de ingewanden der aarde -opgeweld. -</p> -<p>De vruchtbare stroom ruischt schier doelloos langs deze rotsen, want slechts op zeer -weinige plaatsen kan hij van zijn goddelijk privilege gebruik maken. In inspringende -bochten of achter voorgebergten, die den sterken stroom afleiden, laat hij zijn vruchtbaar -slib vallen, en voert hij meteen de zaden aan. Op zulke plaatsen kiemt, groeit, groent -en bloeit het ook in deze wildernis. Op alle eilanden, in welker rotskloven het slib -bleef hangen, in alle door den sterken stroom niet bereikte bochten, verheffen zich -wilgen en mimosa’s, als getuigen des levens in het rijk des doods. Wortel na wortel, -spruit na spruit zond de eerste wilg uit, die hier vasten voet erlangde, en zoo bekleedde -zich de kale grond weldra met een levendig groen. In de maanden van lagen waterstand -doet het allengs ontstane kreupelboschje nieuwe twijgen ontspruiten; is de rivier -gezwollen dan overstroomen de wateren eiland en hout. Hooger en hooger rijst de vloed; -heviger woedt de golfslag; de wilgen buigen zich voor hem, maar klemmen zich steeds -vaster tegen de rotsen. Maanden lang blijven zij, op enkele takken na, die nog boven -de schuimende en sissende watermassa uitsteken, onder de golven bedolven; hare wortels -echter houden zich vast, en met nieuwen levensmoed ontbotten wederom de struiken, -zoodra het water is gevallen. Op zulke plaatsen der huiveringwekkende wildernis heerscht -<span class="pageNum" id="pb301">[<a href="#pb301">301</a>]</span>hetzelfde dierlijk leven, dat men waarneemt op andere plaatsen van het Nijldal. In -het wilgenloof hebben enkele paren van de levendige en schreeuwlustige Nijlgans post -gevat, en op de naburige rotsen is een sierlijke kwikstaart gezeten; van de oeverwanden -weêrklinkt het lied eener blauwmerel of van een rouwtapuit; om de bloeiende mimosa’s -fladdert de eerste tropische vogel, dien men op dezen tocht ontmoet, een prachtige -honigzuiger; nu en dan stoot men misschien op een koppel sierlijke rotshoentjes. De -hier genoemde vogels met nog eenige andere soorten vormen de spaarzame bevolking van -het rotsdal, en alleen op den trek verschijnen daarneven nog dikwijls zeer talrijke -troepen van andere vogels, die den stroom, hunne heerbaan naar Centraal-Afrika, volgen, -om dan bij tijd en wijle in het dal uit te rusten. Zij vliegen echter zoo spoedig -mogelijk van daar, omdat het rotsdal niet in staat is hen zelfs maar voor weinige -dagen te voeden; het valt dan ook bezwaarlijk te begrijpen dat die anderen hier hun -dagelijksch brood vinden. -</p> -<p>En toch vormen zij niet de eenige bewoners dezer waterwoestijn. Er zijn menschen, -die deze hun vaderland noemen. -</p> -<p>Mijlen ver van elkander verspreid, bevinden zich hier enkele armoedige stroohutten, -waarin een Nubiër met zijn gezin een ellendig leven leidt. Een kleine, met vruchtbaar -slib gevulde inham tusschen de rotsachtige oevers, wellicht slechts een tegen deze -aangeplakt slijkbed vormt de arme bezitting, die hij de zijne noemt. In het eerste -geval is hij een rijk man, vergeleken met de geringen, die slechts over zulk een slijkbed -beschikken. Met levensgevaar zwemt de laatste naar zulke van de bergzijde ongenaakbare -plaatsen, alwaar de vallende stroom slib afzette, om de pas van water bevrijde laag -met boonen te bezaaien; eenige dagen later, wanneer de rivier nog meer is gevallen, -herhaalt hij zijn bezoek en zijn arbeid, en telkens weder, zoolang het water blijft -vallen. En zoo ziet men op zulke met het vallende water zich steeds vergrootende velden -boonen in alle perioden van den groei; tevens kan men opmerken dat onze weinig eischende -landman tegelijkertijd oogst en zaait. Onder zeer gunstige omstandigheden veroorlooft -een dieper inspringende, met Nijlslib gevulde inham het plaatsen van een scheprad -ter bevloeiing van enkele aren bouwgronds, en in dit geval is de gelukkige bezitter -in staat eene koe te houden; zoo iemand leeft nog eenigszins dragelijk, ofschoon hij -nog altijd als zoo arm wordt beschouwd, dat zelfs eene Egyptische regeering geen belasting -<span class="pageNum" id="pb302">[<a href="#pb302">302</a>]</span>van hem durft vorderen. Zulke plaatsen zijn evenwel zeldzame oasen in deze ijzige -wildernis. De stroomopwaarts zeilende schipper begroet elken struik, elken palmboom -met zichtbare vreugde, een boonenveld, het doel wellicht van dagen lange hoop, met -gejubel, een scheprad met dank jegens den Albarmhartigen. Want niet slechts vrees -kan zijn moedig hart in dit rotsdal bevangen, maar ook bitter gebrek kan zijn deel -worden, ja zelfs de hongerdood kan hem tegengrijnzen, tenzij hij een voorraad voedsel -medenam, voldoende om hem eenige maanden te voeden. Stroomafwaarts schiet de boot -pijlsnel voort om dit land der verschrikking—althans de eenzaamheid en armoede—te -ontvlieden; stroomopwaarts zeilende ligt de boot dikwijls uren, ja dagen lang onder -bescherming van een rotsblok beneden eene stroomversnelling als vastgemuurd. Wachtende -op een gunstigen wind, door het onophoudelijk op en neêr schommelen van het vaartuig -aan zeeziekte lijdende, kan de schipper soms mijlen ver wandelen of zwemmen, alvorens -hij menschen of bebouwde akkers ontmoet. -</p> -<p>Het rotsdal gaat in het zuiden bijna onmiddellijk over in de vruchtbare landstreek -van Midden-Nubië. Een door twee woestijnen ingesloten smal waterbekken, met vele groote -eilanden in ’t midden der rivier, door deze met slib bedekt, gelijk ook de eilanden -daaruit werden opgebouwd, neemt den reiziger op. Het wijst wel is waar nog niet den -vollen rijkdom der tropen aan, maar laat toch derzelver frischheid en krachtig leven -in sommige planten en dieren doorschemeren. Dichte palmbosschen, die de heerlijkste -dadels doen rijpen, begrenzen aan den kant der woestijnsteppen deze liefelijke oase, -die den arbeid des landmans met een rijken oogst beloont; Christusdoorns en onderscheidene -mimosa’s, die zich tot hiertoe niet lieten zien, verkondigen ons, dat wij den keerkring -overschreden. Behalve den straks genoemden honigzuiger bemerken wij nog andere vogels -van Centraal-Afrika. In het eerste doerrha-veld, dat men scherper in ’t oog vat, verkwikt -men zich aan een even zoo kleurigen als levendigen, tusschen de stengels verblijfhoudenden -vuurwevervogel. Het schijnen vuurvlammetjes te zijn, die zich nu en dan op den top -eener aar neêrlaten om van dezen hoogen zetel een eenvoudig, sjirpend of spinnend -liedje voor te dragen, dat alle soortgenooten aanspoort om hetzelfde te doen. In de -spleten en scheuren der leemen hutten hebben zich andere leden derzelfde familie verzameld, -bij name de staal- en bloedvinken, terwijl in de tuinen om de huizen Kaapsche duiven -hare nesten hebben opgeslagen. Op de zandbanken der <span class="pageNum" id="pb303">[<a href="#pb303">303</a>]</span>rivier groeven schaarbekken hunne napvormige nesten; nachtzeezwaluwen van eene bijzondere -soort, die eerst tegen de schemering op roof uitvliegen, strijken dicht langs de oppervlakte -der golven om deze met hun snavel te doorploegen, ten einde de kleine, in de bovenste -waterlagen zwemmende dieren te bemachtigen. -</p> -<p>Maar ook dit heerlijk plekje gronds is eng begrensd. Reeds beneden de bouwvallen van -den tempel van Barkal nadert het nog altijd woeste en onvruchtbare gebergte den stroom -en verdringt zoowel het vruchtdragend land als de woestijnsteppe. De laatste stroomversnelling -ligt voor ’t oog des stroomopwaarts trekkenden reizigers. Zoo onbeschrijfelijk arm -als het rotsdal was, is het gebied van de derde stroomversnelling niet; goed bebouwde, -alhoewel niet zeer breede strooken gronds aan beide zijden van den stroom en kleine -vruchtbare eilanden in de rivier geven een indruk van meerdere weelde. De rotsmassa’s -aan den oever zijn minder samenhangend dan in het rotsdal zelf en rijk aan zoogenoemde -steenmeren—grillig op elkander gestapelde heuvels en wallen van rotsblokken en rolsteenen, -gelijk de groote stroomen deze achterlaten, wanneer zij hun bed dieper in het door -hen uitgespoelde dal graven. Aan beide zijden der rivier, meest boven op de het naast -den oever begrenzende hoogten, aanschouwt het oog rotsblokken van meer dan honderd -kubieke meter inhoud; deze liggen zoo los op hunne betrekkelijk kleine onderlaag, -dat zij bij een eenigszins hevigen wind beginnen te waggelen en met behulp van hef -boomen gemakkelijk door een gering aantal menschenhanden zouden weggerold kunnen worden. -Op vele plaatsen zijn deze rotsmeren zoo grillig gebouwd, dat het den schijn heeft -alsof de luim van reusachtige kabouters deze kegels en pyramiden, muren en wallen, -die in bonte mengeling de oeverbergen kronen, opeen had gestapeld. Meer evenwel dan -al deze bouwgewrochten van den stroom, schenken die van den mensch aan de derde stroomversnelling -een bijzonder karakter. Op alle daarvoor geschikte vooruitstekende oeverrotsen, vooral -op de grootere rotseilanden, verheffen zich gebouwen, voorzien van ringmuren en torens -met gekanteelde lijsten, gelijk men ze nergens anders in het Nijldal ontmoet. Het -zijn vestingwerken uit vroegere tijden, burchten van voormalige hoofden der stroombewoners, -opgericht om bescherming en veiligheid te verleenen, om lijf en goed tegen de aanvallen -van naburige vijandelijke stammen te verzekeren. Uit ruw op elkander gestapelde, bijna -uitsluitend met Nijlslib aaneengemetselde, onbehouwen steenen is het <span class="pageNum" id="pb304">[<a href="#pb304">304</a>]</span>benedengedeelte der muren en omwallingen opgetrokken; dikke, nu grootendeels vervallen -muren van uit Nijlslib vervaardigde en in de lucht gedroogde steenen vormen den bovenbouw -dezer burchten, die meer door een trotsch voorkomen dan door schoonheid uitmunten. -Uit het midden van den stroom b.v. verheft zich een kale, pikzwarte, glinsterende -rots, op welker top zich zulk een vesting bevindt. Woest klotsen de golven tegen haar -voet, maar rustig weêrstaat zij dien schok, en veilig steunt de haar toevertrouwde -vesting op deze steenmassa. Aan de stroomafwaarts gerichte zijde is het water rustig -en hier is de rots, dank zij de levenwekkende kracht der rivier, inderdaad heerlijk -getooid. In het kalme, stille water werden in den loop der tijden dikke sliblagen -afgezet, zoodat er allengs een eiland uit den vloed oprees; de mensch maakte zich -daarvan meester, plantte er den palmboom en legde er akkers aan; en zoo ontstond er -op en achter de rots een liefelijk beeld van veiligheid en bewoonbaarheid, dat juist -door zijn tegenstelling met de omringende onrustige en woeste water- en rotsvlakten, -aangrijpend op het gemoed werkt. -</p> -<p>Aan de zuidelijke grens der derde stroomversnelling beginnen de steppen en wouden -der keerkringslanden; slechts op enkele plaatsen bereiken nu voortaan de rotsen nog -den breeder geworden stroom en zijne grootere bijrivieren. Over eene lengte van meer -dan honderd geographische mijlen doorsnijden de Abiad en Asrakh, of witte en blauwe -Nijl, vruchtbaar, bijna vlak land; dan eerst ontmoet men weder eenige stroomversnellingen. -Dit gedeelte behoort echter niet meer in de lijst der schilderij, die ik trachtte -te ontwerpen, want alleen Nubië is het land van de katarakten van den Nijl. -</p> -<p>Het is moeilijk na te gaan in hoeverre de Nubiër door zijn woonplaats gemaakt werd -tot hetgeen hij is; zooveel is zeker, dat hijzelf van zijn naburen, de Egyptenaren, -evenveel verschilt als zijn land met dat van laatstgenoemd volk. Beiden hebben geen -de minste overeenkomst, noch in lichaamsvorm, noch in huidkleur; evenmin in afstamming -en taal, zeden en gewoonten. Zelfs in godsdienst verschillen zij, niettegenstaande -beide volken tegenwoordig als eersten regel des geloofs erkennen: „Er is maar één -God, en Mohammed is Zijn éénige profeet.” -</p> -<p>De Egyptenaren zijn gesproten uit het gemengde bloed der oude Egyptenaren en dat van -later ingekomen Arabische horden uit Yemen en Hedjas, die met de vroegere bewoners -van het dal des beneden-Nijls ineensmolten; de Nubiërs zijn afstammelingen van de -„wilde <span class="pageNum" id="pb305">[<a href="#pb305">305</a>]</span>Blemyers,” tegen welke de Pharao’s van het oude, middelste en nieuwe rijk, alsmede -de Egyptische Ptolemeeërs voortdurend, ofschoon niet altijd met gunstigen uitslag, -krijg voerden. De Egyptenaren spreken de taal, waarin Mohammeds „openbaringen” werden -opgeschreven, de Nubiërs eene in vele dialecten gesplitste taal van het oud-Ethiopisch; -de eersten gebruiken een overoud schrift, de laatsten hebben ongetwijfeld nimmer schriftteekens -gehad, die in hun eigen taal wortelen. De eersten hebben nog al den ernst bewaard -der oude Egyptenaren, evenals de zonen der woestijn, van welke zij afstammen; zij -zijn steeds, gelijk alle Oosterlingen, gedurende hun geheele leven met angst vervuld -omtrent het „hier namaals” en regelen naar hunne droomen hierover hun zeden en gebruiken; -de laatsten behielden de lustige levensvreugde der Ethiopiërs en leven, als kinderen, -onbezorgd van den eenen dag op den anderen, het goede zonder dank, het kwade onder -veel en luid geklaag ontvangende, terwijl zij het een zoowel als het andere onder -den invloed van het oogenblik ras vergeten. Op beiden drukt in gelijke mate het juk -der dienstbaarheid; de Egyptenaar draagt het kermend en weêrstrevend, de Nubiër gelijkmoedig -en zonder morren; gene is een onwillige slaaf, deze een gedwee dienaar. Elke Egyptenaar -acht zich boven den Nubiër hoog verheven, houdt zich, wat afstamming, taal en zeden -betreft, voor hooger, praalt met zijn beschaving, ofschoon deze over ’t algemeen zeer -gering is, en tracht den donkergekleurden broeder even zooveel te onderdrukken, als -hijzelf in ’t bewustzijn zijner onmacht zich schikt in de hem opgelegde dienstbaarheid; -de Nubiër erkent in ’t algemeen de lichamelijke meerderheid van zijn buurman, inzonderheid -de geestelijke superioriteit van de meer uitstekende Egyptenaren, schijnt niet te -weten, dat hijzelf die beschaving mist, maar is op <i>zijne</i> beurt weder geneigd den minder begaafden en zwakkeren bewoner van Centraal-Afrika -onder ’t juk te brengen; toch stelt hij zich weder met den gekochten neger op een -broederlijken voet en schikt zich oogenschijnlijk geduldig in het hem toebedeelde -lot, na vergeefs gepoogd te hebben in den strijd tegen de overmacht overwinnaar te -blijven. Hij is nog heden ten dage een natuurmensch in hart en nieren, terwijl de -Egyptenaar ons het treurige beeld vertoont van een vervallen en steeds meer en meer -vervallend volk. De Ethiopiër heeft zich op den onvruchtbaarsten bodem der aarde nog -een zekere mate van vrijheid weten te veroveren, de Egyptenaar is op het rijkste plekje -der wereld tot een slaaf geworden, die het moeilijk zal wagen zijn ketens af te <span class="pageNum" id="pb306">[<a href="#pb306">306</a>]</span>schudden, niettegenstaande hij nog altijd met zelfverheffing van zijn roemrijk verleden -spreekt. -</p> -<p>En toch hebben de Nubiërs evenveel, zoo niet meer recht van de groote daden hunner -vaderen te gewagen en zich daaraan te spiegelen dan de Egyptenaren. Want die voorvaderen -hebben niet alleen met de Pharao’s en de Romeinen, maar zelfs met Turken en Arabieren, -met de heerschers en beheerschers van het hedendaagsche Egypte wakker strijd gevoerd; -dat zij overwonnen zijn is alleen daaraan toe te schrijven, dat zij van vuurwapenen -verstoken waren. Toen ik voor de eerste maal de Nijllanden bereisde, leefden er nog -ooggetuigen dier oorlogen, uit wier mond ik een en ander vernam, dat ik thans naar -waarheid wil mededeelen, ten einde, althans in één opzicht, recht te laten wedervaren -aan een volk, dat te vaak wordt miskend. De gebeurtenissen, die ik op het oog heb, -vallen tusschen de jaren 1830 en 1840 onzer tijdrekening. -</p> -<p>Nadat Mohammed-Aali, de even krachtige, als onrechtvaardige en wreede grondvester -der tegenwoordige Egyptische dynastie, in Maart 1811 de door hem genoodigde hoofdelingen -der Mamelukken trouweloos had overvallen en neêrgesabeld, scheen zijne heerschappij -over den beneden-Nijl verzekerd te zijn. Maar nog was de trotsche krijgersstam, wier -hoofden door dat schandelijk verraad waren gevallen, niet geheel onder ’t juk gebracht. -Op wraak bedacht, kozen de Mamelukken uit hun midden nieuwe hoofden en trokken zich -aanvankelijk naar Nubië terug, om zich hier te verzamelen en van daar uit den laaghartigen -vijand opnieuw te beoorlogen, althans te bedreigen. Mohammed-Aali voorzag het gevaar -en verzuimde niet dit, als ’t zijn kon, tegen te gaan. Zijn leger volgde de verstrooide -Mamelukken op den voet. Deze, te zwak om een strijd in ’t open veld te wagen, wierpen -zich in de vestingen, en stierven daar tot den laatsten man den heldendood. Gelijktijdig -met hen werden ook de Nubiërs overwonnen, en omdat deze de zijde der Mamelukken hadden -gekozen, als slaven behandeld. Enkel de dappere stam der in den strijd geharde Scheikiërs -stond in het jaar 1820 bij bet dorp Korti tegenover de Turksch-Egyptische troepen; -eene heldhaftige, maar ongeregelde, met lans, zwaard en schild gewapende schare tegenover -geregelde, geoefende en met vuurwapenen uitgeruste soldaten, die gewoon waren te overwinnen. -Naar oud gebruik schouwden de vrouwen met hunne kinderen het gevecht aan, om door -gillende oorlogskreten tot moed aan te vuren, aan de strijdende <span class="pageNum" id="pb307">[<a href="#pb307">307</a>]</span>vaders de omhooggebeurde kinderen te toonen en hen hierdoor met doodsverachting te -bezielen. De Nubiërs streden met een moed, hunnen vaderen waardig; zij drongen door -tot de kanonnen, die dood en verderf zaaiden onder hunne gelederen; zij hieuwen met -hunne lange zwaarden op de ingebeelde monsters, diepe sneden achterlatende op de metalen -buizen—maar de Egyptenaren zegevierden; niet de dapperheid, maar overmacht van wapenen -besliste. Onder het gillend gehuil der vrouwen sloegen de bruine mannen op de vlucht. -Wilde vertwijfeling greep de eersten aan; een roemvollen dood verkiezende boven smadelijke -slavernij, drukten zij hare kinderen aan het hart en stortten zich bij honderdtallen -in den door het bloed harer mannen roodgeverfden stroom. De vluchtelingen werden door -de woestijn aan <span class="corr" id="xd31e2865" title="Bron: weerszijden">weêrszijden</span> der rivier belet hun schuilplaatsen te bereiken en zoo bleef hun eindelijk geen andere -keus dan zich over te geven, en den tot nog toe zoo trotschen nek te buigen onder -’t juk des overwinnaars. -</p> -<p>Nog eenmaal flikkerde de oude heldenmoed weder op. Een der opperhoofden, de reeds -nu door de sage verheerlijkte Melik el Nimmr, d.w.z. „koning der luipaarden” verzamelde -zijn volk te Scheedi in zuidelijk Nubië, daar hem de onderdrukking van den wreeden -overwinnaar onverdragelijk was geworden. Vol wantrouwen trok Ismaël Pacha, de zoon -en legeraanvoerder van Egypte’s heerscher tegen hem op, en nog voor Melik Nimmr met -zijn toebereidselen gereed was, verscheen Ismaël, alle booten in beslag nemende, voor -Scheedi en stelde aan Melik Nimmr onmogelijke voorwaarden, ten einde dezen tot slaafsche -onderwerping te noodzaken. Melik zag het dreigend verderf in en besloot handelend -op te treden. Hij veinsde evenwel onderwerping, maar middelerwijl snelden zijn boden -van hut tot hut om de overal onder de asch smeulende vonken van opstand tot eene flikkerende -vlam aan te blazen. Door listige beloften wist hij Ismaël Pacha uit diens veilige -boot in de rondom met doornheggen afgesloten ruime, maar armoedige koningswoning te -lokken; om deze waren reusachtige bergen van stroo, opgehoopt, volgens het voorgeven -van den koning der luipaarden om het door den Pacha verlangde kameelvoeder te leveren. -</p> -<p>Een heerlijk feest, zooals Ismaël nog nimmer aanschouwde, wil Melik zijn heer en gebieder -bereiden; daarom vraagt hij verlof om ook alle officieren van het Egyptische leger -te mogen uitnoodigen, in welk verzoek de Pacha bewilligt. Legeraanvoerder, staf en -officieren <span class="pageNum" id="pb308">[<a href="#pb308">308</a>]</span>vereenigen zich aan het in de koninklijke woning aangerichte gastmaal. Voor de doornheg -ruischt de taraboeka, die tot den dans noodigt, en dreunt de krijgslust inblazende -inlandsche trom; het jeugdige geslacht, feestelijk met zalf besmeerd, oefent zich -in den vroolijken dans. De lansen schieten door de lucht, met bewonderenswaardige -behendigheid opgevangen door de schilden der tegenover elkaar geplaatste dansers; -de lange zwaarden der beide in krijgsdans zich draaiende partijen bedreigen elkanders -hoofd, maar worden behendig met kling en schild gepareerd. Ismaël schept een ongemeen -behagen in de schoone, bruine jongelingen en de bevallige bewegingen hunner buigzame -ledematen, in de koenheid der aanvallen en de zekerheid van afweer. Meer en meer zwaarddansers -treden op het tooneel, dichter wordt het gedrang voor de feestzaal, heviger en woester -worden de bewegingen en sneller roffelen de trommen. Daar slaat plotseling de taraboeka -andere tonen aan; honderdvoud wordt dit geluid herhaald door geheel Scheedi en eveneens -in de naburige dorpen aan deze en gene zijde des Nijls. Een gillend, in de hoogste -tonen zich bewegend vrouwengeschreeuw doortrilt de lucht; vrouwen, tot op de lendenen -naakt, met stof en asch in de gebalsemde haren, met brandende fakkels in de handen, -stormen nader en slingeren den brand in de muren van het koninklijk paleis en in de -omringende stroobergen. Eene ontzettende vuurzuil stijgt ten hemel, en in de vlammen, -waaruit kreten van schrik en wee, van vloek en klacht weêrklinken, vliegen bij duizendtallen -de doodaanbrengende lansen van hen, die zooeven den krijgsdans uitvoerden. Noch Ismaël -Pacha, noch een enkele zijner feestgenooten ontgaat een wreeden dood. -</p> -<p>Het is alsof de krijgslieden uit den grond te voorschijn komen. Wie de wapens kan -dragen keert zich tegen de wreede vijanden; de vrouwen, haar geslacht vergetende, -treden in de rijen der kampvechters; grijsaards en knapen worstelen met mannenkracht -en mannelijke volharding ter bereiking van het ééne doel. Scheedi en Metamme worden -in een enkelen nacht van alle vijanden bevrijd; slechts een gering aantal der in afgelegen -dorpen liggende Egyptenaren ontkomen aan het bloedbad en brengen den tweeden, in Kordofan -wachtenden legeraanvoerder de ontzettende tijding. -</p> -<p>Deze, Mohammed-Bei el Defterdar, nu nog door de Nubiërs „el Djelad” den beul, bijgenaamd, -ijlt met zijne geheele legermacht naar Scheedi, verslaat de Nubiërs ten tweeden male -en offert alsnu meer dan <span class="pageNum" id="pb309">[<a href="#pb309">309</a>]</span>de helft van de toenmalige bevolking des land aan zijne onverzadelijke wraakzucht -op. Den koning der luipaarden gelukt het naar Habesch te ontvluchten; zijn onderdanen -moeten zich evenwel voor den vreemdeling buigen, en hunne kinderen „groeien” om mij -van de uitdrukking mijns zegsmans te bedienen, „in het bloed der vaderen op.” Sedert -die ongeluksdagen zijn de Nubiërs de lijfeigenen hunner onderdrukkers gebleven. -</p> -<p>De Nubiërs, of gelijk zij zich zelf noemen, de Barabra zijn middelmatig groote, slanke, -evenredig gebouwde menschen met betrekkelijk kleine, goed gevormde handen en voeten, -en meerendeels aangename gelaatstrekken; de amandelvormige oogen, de hooge, rechte -of gebogen, alleen aan de vleugels een weinig verbreede neus, de smalle mond, de vleezige -lippen, het gewelfde voorhoofd en de lange kin drukken op het gelaat een bijzonderen -stempel; verder hebben zij fijn, licht gekroesd, maar niet wollig hoofdhaar en eene -verschillende, van metaalbruin tot in het donkerbruine spelende huidkleur. Zij hebben -eene flinke houding, loopen licht, haast zwevend, bewegen zich in ’t algemeen vlug -en bevallig, zoodat zij in dit opzicht zich voordeelig onderscheiden van de negers -van den boven-Nijl, zelfs van de Fungis uit Oost-Soedan. De mannen scheren het hoofdhaar -of geheel af of laten het alleen op de kruin staan; zij dragen een nauw sluitend wit -mutsje, de takhie, op het hoofd, om hetwelk op feestdagen nog wel eens een witte doek, -op de wijze van een tulband gewonden wordt. Een omslagdoek ter lengte van zes tot -negen meter dient tot bekleeding van het bovenlijf; korte broeken en sandalen, op -feestdagen een blauw of wit tabbaardachtig gewaad vormen de overige kleeding; een -aan den linkerarm gedragen dolkmes, op reis de lans, zijn de <span class="corr" id="xd31e2881" title="Bron: wapeneu">wapenen</span>, terwijl lederen rollen, in welke zich, naar men zegt, amuletten bevinden, en aan -koorden om den hals gedragen zakjes de eenige versiering uitmaken. De vrouwen binden -het hoofdhaar in honderden kleine, dunne vlechten en zalven deze rijkelijk met schapenvet, -boter of ricinus-olie in, zoodat zij ver in ’t rond een ondragelijken reuk verspreiden; -zij tatoeëeren het lichaam en aangezicht op vele plaatsen met indigo, kleuren dikwijls -de lippen blauw en de handpalmen rood, versieren den hals met paarlen van glas, kettingen -van barnsteen of karneool, amulettentaschjes enz. de hielen met ringen van ivoor of -hoorn, de ooren, neusvleugels en vingers met zilveren ringen; in plaats van een broek -dragen zij een tot de hielen afhangend schort om de lendenen, terwijl <span class="pageNum" id="pb310">[<a href="#pb310">310</a>]</span>zij zich den omslagdoek in schilderachtige vouwen over borst en schouders slingeren. -De jongens loopen tot hun zesde of achtste jaar naakt, terwijl de meisjes van haar -vierde jaar af een aardig, uit dunne lederen strooken samengesteld, soms met schelpen -en glazen parels versierd, gefranjed schort dragen. -</p> -<p>Alle gezeten Nubiërs van het stroomdal huizen in vierhoekige, meer of min teerlingvormige -woningen, die òf uit in de open lucht gedroogde tichelsteenen worden gebouwd, en dan -naar boven schuins toeloopen, òf uit een met stroo bekleed houten geraamte worden -samengesteld. Gewoonlijk bevatten zij inwendig maar één vertrek; ééne deur verleent -toegang, en in plaats van vensters ziet men aan deze hoogst primitieve huizen enkele -luchtgaten. Eene verhooging, overtrokken met ineengevlochten lederen strooken of repen -boombast, vormt de ligplaats „Aukareb”; eenvoudige kisten, voortreffelijk bewerkte, -zelfs waterdichte manden, lederen zakken, urnen om daarin water, doerrhabier of palmwijn -te bewaren, handmolens of wrijfsteenen ter vermaling des graans, ijzeren of vlakke -aarden schotels om brood te bakken, uitgeholde kalebassen, eene bijl, eene boor, eenige -houweelen, enz. ziedaar het huisraad; matten, gordijnen, middelschotten en dekens, -vormen andere huishoudelijke zaken; troggen, ondiepe, gevlochten schalen met deksels, -die evenwel niet in elke hut voorhanden zijn, maken het eetgereedschap uit. Het voedsel -onzer lieden bestaat voornamelijk, soms uitsluitend, uit plantaardige stoffen, melk, -boter en eieren. Het meer gewreven dan gemalen koren wordt tot een deeg verwerkt en -daarvan een half gaar brood gebakken, dat, òf zoo wordt gebruikt, òf onder toevoeging -van allerlei zaken, zooals: melk, dikslijmige plantensappen, waaronder somtijds wat -in de zon gedroogd vleesch wordt gemengd, en vele, scherpe kruiderijen. Meer dan op -spijs is de Nubiër op drinken gesteld, want elke alcoholische drank, hij moge van -vreemden of inheemschen oorsprong zijn, vindt in hem een begeerlijken, zoo niet onmatigen -gebruiker. -</p> -<p>De zeden en gewoonten van de bewoners van den middelloop des Nijls vormen een zonderlinge -vermenging van overgeërfde en overgenomen gebruiken. Geduldig en lichtzinnig schikt -hij zich even gemakkelijk in het vreemde als hij het oorspronkelijk inheemsche schijnt -te kunnen vergeten. Hij is meer in naam dan in werkelijkheid een belijder van den -Islam; gehechtheid aan geloofsregels kent hij even weinig als onverdraagzaamheid omtrent -andersdenkenden. Voor hij op middelbaren <span class="pageNum" id="pb311">[<a href="#pb311">311</a>]</span>leeftijd is gekomen, of zelfs vóór hij oud is geworden, volgt hij de geboden des profeets -zelden of nooit met dien ijver op als de Arabieren en Turken. -</p> -<p>Hij besnijdt zijn zonen, huwelijkt zijn dochters uit, behandelt zijn vrouwen en begraaft -zijn dooden, viert zijn feesten, alles ingevolge de voorschriften van den Islam, maar -hij meent genoeg gedaan te hebben als hij slechts de vormen in acht neemt. Gezang -en dans, vroolijke gesprekken, scherts en drinkgelagen vindt hij aangenamer dan het -vasten, aangenamer dan te luisteren naar de lessen en geboden van den koran, of naar -de schriftgeleerde verklaring der heilige boeken, die hem nieuwe plichten zouden opleggen. -</p> -<p>Toch zal niemand hem een besluiteloos, wankelmoedig, onzelfstandig, onvertrouwbaar -of trouweloos, in ’t kort, een slecht mensch noemen. In Beneden-Nubië, alwaar hij -jaarlijks met honderden, in zijn oogen rijke en milddadige menschen verkeert, wordt -hij, wel is waar, dikwijls tot een onbeschaamden, onverdragelijken bedelaar, terwijl -de vreemdelingen, die hij moet opzoeken, omdat zijn arm land hem niet genoeg voedsel -oplevert, ook weinig er toe bijdragen om hem te veredelen; in ’t algemeen echter kan -men hem een braaf mensch noemen. Wel ontbreekt hem heden ten dage al te veel de wilskracht -zijner voorvaderen, maar daarom nog geenszins hun moed en dapperheid; wel schijnt -hij veel zachter en goedaardiger dan de Egyptenaar, toch betoont hij zich niet minder -vertrouwbaar en volhardend als deze, vooral waar het moeilijke of gevaarlijke ondernemingen -geldt. Zijn arm, weinig voortbrengend land, waaraan hij met zijn geheele hart hangt, -dat hij in den vreemde met eene roerende aanhankelijkheid gedenkt, voor hetwelk hij -werkt, ontbeert en sterft, daar zijn streven er alleen op gericht is, zijn mannelijken -leeftijd en ouderdom daarin door te brengen, legt hem een voortdurenden levensstrijd -op, en staalt zijn lichamelijke en geestelijke krachten; de bruisende stroom, tegen -welken hij een niet minder harden strijd voert als met het rotsachtig land, wekt en -onderhoudt in hem den moed en het zelfvertrouwen, even gelijk die stroom hem bezielde -met eene koele onverschilligheid voor het gevaar. Dank deze door hem verworven eigenschappen -is de Nubiër een trouw dienaar, een voortreffelijk reisgezel, op wien men zich verlaten -kan, een reislustige djellabi of koopman, en bovenal een ondernemend, onverschrokken -schipper. -</p> -<p>De ouders schijnen hun zonen reeds van de vroegste jeugd af op <span class="pageNum" id="pb312">[<a href="#pb312">312</a>]</span>te leiden voor alle mogelijke diensten, die zij later als volwassenen zullen moeten -vervullen. Evenals in Egypte worden ook in Nubië de kinderen der armen eigenlijk niet -opgevoed, maar in beslag genomen voor allerlei werkzaamheden, juister gezegd, zooveel -hun krachten toelaten geëxploiteerd. Hoe klein de jongen ook nog zij, iets moet hij -doen, ’t een of ander ambt vervullen; hoe zwak het meisje ook zijn moge, zij moet -haar moeder in alles bijstaan. Maar terwijl men in Egypte het kind nauwelijks tot -verademing laat komen, begunstigt men in Nubië het vroolijk spel der kleinen zooveel -men kan. In Egypte wordt de jongen tot een knecht, het meisje tot een slavin van dezen -knecht, zonder dat men eene blijde jeugd heeft gekend; in Nubië zijn zelfs de halfvolwassenen -nog altijd kinderen in hun zijn en wezen. Vandaar dat de eersten onnatuurlijk ernstig -zijn evenals hunne vaders, dezen vroolijk evenals hunne moeders. Er bestaat bij de -Nubiërs een algemeen geliefkoosd kinderspel, dat ieder reiziger kan leeren kennen -en dat hij met welgevallen zal gadeslaan, omdat daarin meer dan in een ander behendigheid -en sierlijkheid van bewegingen, volharding en ondernemingsgeest vereenigd zijn; ik -bedoel het in de geheele wereld bekende „krijgertje spelen.” Na den arbeid vereenigen -zich knapen en meisjes. De eersten verlaten het scheprad, welks trekossen zij van -den vroegen morgen tot zonsondergang moesten aandrijven, of het veld, waarop zij hun -vaders behulpzaam waren, of het jonge kameel, dat zij leerden draven; de laatsten -hare kleinere broertjes en zusjes, die zij eer sleepten dan droegen, het brooddeeg, -dat zij moesten laten gisten, den wrijfsteen, aan welken zij haar jonge krachten oefenden; -allen spoeden zich naar de rivier. De jongens zijn geheel naakt, de meisjes dragen -alleen het franjeschort. Lachend en pratend trekt het gezelschap voort, het wemelt -in het goudgele zand en tusschen en op de zwarte rotsen als van bruine mieren. Bont -dooreengemengd rangschikken zich de vangers, die den vluchteling moeten inhalen en -grijpen. De laatste, die eenige schreden vooruit krijgt, geeft het teeken tot den -aanvang der jacht en allen kleven aan zijn hielen. Vlug als een gazelle loopt hij -over de zandige vlakte naar de naastbijgelegen rotsen en als jagende windhonden rent -de schreeuwende schaar hem na; vlug als eene gems klautert hij de rotsen op en niet -minder behendig klimmen ook de vervolgende speelgenooten naar boven; als een verschrikte -bever stort hij zich in de rivier, om zich al duikende in ’t water te verschuilen, -maar ook de vurige medespelers <span class="pageNum" id="pb313">[<a href="#pb313">313</a>]</span>schuwen een bad niet, en knapen en meisjes scharrelen als zwemmende honden in ’t water, -roepen en schreeuwen, snappen, lachen en jolen; drijvende, snaterende eenden gelijk, -volgen zij hem in het natte element. Lang schommelt de naald der weegschaal, en soms -wordt de geheele Nijl in zijne breedte overgezwommen, alsvorens de stoute voorspeler -in handen zijner kameraden valt. De ouders der vroolijke schare staan aan den oever -dit schouwspel aan te staren en verheugen zich over de behendigheid, den moed en de -inspanning van hun kroost, en ook wij Europeanen moesten bekennen, dat wij nergens -levenslustiger, <span class="pageNum" id="pb314">[<a href="#pb314">314</a>]</span>opgewekter wezens gezien hebben dan deze slanke, schoone, fluweelbruine, glimmende -kinderen der Nubische woestijn. -</p> -<div class="figure p313width"><img src="images/p313.jpg" alt="SPELENDE NUBISCHE KINDEREN." width="648" height="709"><p class="figureHead">SPELENDE NUBISCHE KINDEREN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Uit zulke spelende kinderen groeien de mannen op, die het wagen de stroomversnellingen -te bevaren, en in eene boot stroomafwaarts over de kokende, schuimende, ronddraaiende -golven te roeien, zelfs tegen deze op te zeilen; groeien de mannen, die op zulke tochten -zelfs geen boot behoeven, maar koen op kleine, uit doerrhastengels los saamgebonden -vlotten, of opgeblazen lederen zakken reizen van ettelijke dagen ondernemen. Zoo onverschrokken -zien deze Nubische schippers en zwemmers het gevaar onder de oogen, dat de golven -hun zelfs geen sagen en sprookjes in ’t oor konden fluisteren. Zij weten van geen -niksen en watergeesten, van geen booze of goede genieën, en hunne beschermheiligen, -wien zij vóór of onder den gevaarlijken tocht om hulp en bijstand aanroepen, weren -slechts het noodlot af, geenszins het kwaadwillig voornemen van booze geesten. De -sage is stom gebleven in de stroomversnelling, in den „buik der rotsen”, in de katarakten -en draaikolken van de „moeder der gesteenten”, van den „geschokten”, van den „kameelenhals,” -van de „koralen” en hoe de stroomversnellingen nog meer mogen heeten. Toch zou hier -een geschikte bodem gevonden worden voor sprookjes en sagen, en de meest geschikte -aanleiding voor den schipper om het geloof aan de werkzaamheid van booze geesten in -zich op te nemen. -</p> -<p>De stroomversnellingen worden naar beneden bij hoogen en middelbaren, naar boven bij -gemiddelden en lagen waterstand bevaren. Bij den laagsten stand des Nijls zou elke -stroomafwaarts gaande boot verpletterd worden, terwijl bij hoogen waterstand zelfs -het grootste zeil niet bij machte zou zijn een groot vaartuig stroomopwaarts te brengen. -Bij dalend water moeten honderden menschen opgeroepen worden om eene middelmatig groote -boot der almachtige regeering naar boven te trekken; op tijden, dat de Nijl is gezwollen, -zou men op de enkele niet door het water bedekte eilanden, weêrszijds van het vaarwater, -te weinig of in ’t geheel geen ruimte kunnen vinden om de voeten op te zetten. De -hoogste waterstand is het meest geschikt om stroomafwaarts te gaan, een gemiddelde -waterstand ook om die reden voor de vaart stroomopwaarts, daar alsdan de regelmatig -waaiende noordenwind tevens een goede gelegenheid aanbiedt om de hulp van het zeil -aan te wenden. -</p> -<p>Alle booten, die uitsluitend dienen voor de vaart op de stroomversnellingen, <span class="pageNum" id="pb315">[<a href="#pb315">315</a>]</span>onderscheiden zich zoowel door hare geringe grootte als door haar bouwtrant, alsmede -door tuigage en zeilvorm van alle andere Nijlschepen. De romp bevat slechts een gering -aantal ribben, de planken worden door schuins ingeslagen, de smalle zijden met elkaar -verbindende spijkers vastgemaakt; het zeil is in plaats van driekant, ruitvormig en -zoo aan twee ra’s bevestigd, dat men met behulp van de onderste ra meer of minder -zeildoek kan opwinden of aan den wind blootstellen. Bouwwijze en tuigage blijken zeer -doeltreffend te zijn; de geringe grootte, of althans lengte der boot veroorlooft snelle -wendingen, de samenvoeging der planken verleent het scheepslichaam veêrkracht en buigzaamheid, -die goede diensten bewijzen bij het dikwijls voorkomend stooten tegen de klippen; -door eene naar de sterkte van wind en stroom te regelen drukking van het zeil eindelijk -kan men den veelvuldig afwisselenden weêrstand gelijkmatig en voortdurend overwinnen. -</p> -<p>Eene bergopwaarts trekkende flotille van booten verleent, wanneer zij zoo pas van -de ladingsplaats of van de gedurende den nacht ingenomen rustplaats is opgebroken, -een prachtigen, betooverenden aanblik. Op alle vaarwaters ontwaart men zeilen; somtijds -ziet men er meer dan twintig tusschen de donkere rotsen <span class="corr" id="xd31e2912" title="Bron: klinken">blinken</span>. Aanvankelijk blijven de vaartuigen op nagenoeg gelijke afstanden van elkaar; ras -echter doen stroom en zeildruk de eerst ingenomen slagorde verbreken. Het eene scheepje -na het andere blijft meer terug, het eene na het andere laat het hoofddeel der vloot -achter zich en reeds na verloop van een uur ligt er een tamelijk groote afstand tusschen -de voorste en achterste boot. De vaart vordert evenwel, zelfs bij een sterken en gestadigen -wind, veel minder dan men zou meenen. Wel breken de golven met groot gedruisch tegen -den boeg, maar het schip heeft met zulk een groot verval te kampen, dat het maar weinig -vooruitkomt. Het is een ware kunst hier zoo te sturen, dat het vaartuig zoo weinig -mogelijk krommingen maakt en toch niet tegen de klippen stoot; elke wending toch maakt -eene verandering in de plaatsing van het onhandige zeil noodzakelijk en elke stoot -veroorzaakt een lek. Kapitein en matrozen hebben daarom handen vol werk. Desniettemin -begint eerst dan de eigenlijke arbeid, wanneer een der vele stroomversnellingen in -’t gezicht is, die men over moet steken. Het tot nog toe half ontrolde zeil wordt -in zijn geheel aan den wind blootgesteld; de bark jaagt als een krachtige stoomboot -door den chaos van rotsen en bereikt de draaikolk, die aan den voet van bijna alle -watervallen te vinden is. <span class="pageNum" id="pb316">[<a href="#pb316">316</a>]</span>Alle matrozen staan bij de uitgelegde riemen of aan de gereedliggende touwen, om, -al naar zulks vereischt wordt, aan te grijpen, wanneer de boot, gelijk met opzet geschiedt, -door de draaikolk wordt gegrepen en in een cirkel wordt rondgevoerd. Op het gegeven -bevel van den stuurman dompelen aan deze zijde de riemen in het water, stooten aan -de andere zijde lange staven op de rotsen, om het vaartuig daar van af te houden; -verkleind of vergroot, draait of wendt zich het door de knapste matrozen gemanoeuvreerde -zeil. Eenmaal, tweemaal, zesmaal, tienmaal poogt men tevergeefs de draaikolk over -te steken,—eindelijk gelukt zulks en de boot bereikt het benedeneind van den val. -Hier evenwel staat zij als vastgeklonken; de drukking van het zeil en van het water -maken evenwicht met elkaar. De wind wordt sterker en het vaartuig rukt een of meer -meter vooruit; de drukking op het zeil vermindert en de golven werpen het schip weêr -terug. Nogmaals vangt de strijd tegen draaikolk en golven aan, en wederom behalen -de laatste de overhand. Het komt er nu op aan het ingenomen en veroverde standpunt -te handhaven. Een der matrozen grijpt het touw met de tanden, werpt zich in ’t midden -van den hevigsten golfslag in den stroom en poogt al zwemmende, terwijl hij het zware -touw achter zich aan sleept, een boven de golven uitstekend rotsblok te bereiken. -De golven slingeren hem weêr terug en bedekken hem geheel, maar hij herhaalt zijn -pogingen, totdat hij inziet, dat hij niet tegen den sterken stroom is opgewassen en -een teeken geeft, waarop hij naar het schip wordt teruggetrokken. Nog eenmaal spelen, -tot vernietiging in staat, draaikolk en golven met het bij hen vergeleken zoo brooze -gebouw; nog eenmaal stuwt de wind dit laatste, in weêrwil van beiden, vooruit. Daar -hoort men plotseling een angstverwekkend gekraak; de stuurman verlaat op hetzelfde -oogenblik zijn plaats, en vliegt, een wijden boog beschrijvend, door de lucht en in -den stroom,—de boot was op een door het water bedekte rots gevaren. Fluks bemachtigt -zich een der matrozen van het roer, fluks werpt een ander den in het schuimende water -spartelenden stuurman een opgeblazen, aan een touw vastgemaakten lederen zak toe en -fluks vliegen de anderen met hamer, beitel en werk naar het scheepsruim om onmiddellijk -het lek te dichten. De man aan het roer behoedt, zoo goed hij kan, het vaartuig voor -een tweeden schok; de ondergedompelde stuurman klimt uit het donker nat, terwijl hij -meer op klagenden dan biddenden toon de woorden uit: „El hamdi lillahi”—God zij geprezen!—de -overigen hameren <span class="pageNum" id="pb317">[<a href="#pb317">317</a>]</span>en stoppen, en keeren het indringende water. Een geeft zijn hemd prijs om een lek -te dichten, dat reeds alle werk verslond. En wederom zeilt de boot door kolk en golven, -schommelend, zuchtend, knarsend als een zeeschip in den storm; weêr bereikt het de -stroomversnelling en weêr wordt het gekluisterd door wind en golven. Twee matrozen -springen samen in den stroom, bereiken gelukkig het begeerde rotsblok, slingeren er -het touw omheen en wenken de overigen om de boot aan te trekken. Zulks geschiedt en -nu ligt de boot vastgemeerd aan de rots, in het midden van den hevigsten golfslag, -waardoor ze zoodanig wordt geslingerd en zonder ophouden op en neêr bewogen, dat men -er zeeziek van worden kan en zulks ook dikwijls werkelijk wordt. Een tweede boot nadert -en vraagt hulp. Men werpt haar door middel van den opgeblazen zak een touw toe en -bespaart de bemanning hierdoor tijd en moeite. Weldra ligt ook deze boot en daarna -een derde en een vierde onder dezelfde rots en alle dansen gezamenlijk op en neêr. -Nu evenwel is de vereenigde scheepsmanskracht talrijk en sterk genoeg om de overvaart -geheel ten einde te brengen. Tweemaal zooveel matrozen als elk vaartuig voert, bezetten -alle noodzakelijke posten van het eene; de anderen zwemmen, waden en klauteren, lijnen -naar zich toe trekkende, naar een rotseiland boven de stroomversnelling en slepen -de eene boot na de andere, hun krachten met die van het zeil vereenigende, over den -schuimenden, bruisenden waterval naar boven. Hier en daar, en nu en dan is de kracht -van het zeil alleen voldoende; onder zulke gunstige omstandigheden evenwel brengt -windstilte niet zelden vaartuig en bemanning in gevaar. Dikwijls moet eene boot midden -in de brandende golven uren, zelfs een dag lang blijven liggen om op een gunstigen -wind te wachten. Dan kan het gebeuren, dat men aan elke rotspunt een scheepje ziet -hangen, zonder dat men in staat is elkander hulp te bieden. -</p> -<p>Meer dan eens was ik genoodzaakt mijn nachtleger op een der zwarte rotsen op te slaan, -omdat de hevige beweging der in den waterval op en neêr slingerende boot den slaap -onmogelijk maakte. Bezwaarlijk kan men zich een vreemdsoortiger slaapplaats denken. -De grond, waarop men rust, schijnt te beven onder de daartegen brandende golven; het -bruisen en ruischen, sissen en loeien, dreunen en donderen van het water verdooft -elk ander geluid; zwijgend zit of ligt men op zijn tapijt, omringd door zijn lotgenooten. -Evenals een dikke voorbijtrekkende nevel spreidt elke windvlaag een fijnen stofregen -over het rotseiland. Het <span class="pageNum" id="pb318">[<a href="#pb318">318</a>]</span>heldere legervuur werpt een wonderlijken lichtschijn op het gesteente, en de donkere, -in alle vooruitspringende hoeken en kanten schuimende wateren, geven aan de in de -schaduw verborgen draaikolken en watervallen nog spookachtiger voorkomen dan ze werkelijk -hebben. Soms is het alsof zij honderd muilen openen om het arme menschenkind te verslinden. -Doch deze heeft een vertrouwen even sterk als de grond, waarop hij rust. De geweldige -stroom moge donderen, de branding woeden en schuimen, men rust hier veilig op de rots, -die duizenden van jaren die woede doorstond. Wanneer echter het touw eens brak en -de reddende boot tegen de nabijzijnde rots werd geslingerd en verbrijzeld? Dan zal -een andere verschijnen om den schipbreukeling aan wal te brengen. Men kan slapen, -rustig slapen, in weêrwil van dergelijke gedachten en in weerwil van het onophoudelijk -gedreun, want het gevaar verleent moed en moed wekt vertrouwen; het donderen der golven -wordt een wiegelied. Welk een ontwaken evenwel op den volgenden morgen! De hemel straalt -in ’t oosten van een donzig rood, de oude rotsreuzen hebben een purperen mantel omgeslagen -en schitteren straks in een oogverblindend licht, als waren zij gebouwd uit gepolijst -staal. Licht en schaduw weven op de zwarte rotsen en in de met een goudgeel zand opgevulde -kloven het onbeschrijfelijk heerlijke tooverkleed der woestijn; duizenden en nogmaals -duizenden waterpaarlen fonkelen en schitteren daar tusschen; en de stroom ruischt -ons daarbij zijn machtige, eeuwig dezelfde en eeuwig verschillende melodie in de ooren. -Zulk een schouwspel en zulke muziek vervult elk mannenhart met verrukking. In stille -aandacht brengt men den morgen op zijn verheven schouwplaats door, want eerst tegen -den voormiddag verheft zich de altijd naar het zuiden stroomende wind. Met dezen beginnen -wederom arbeid en gevaar, moeite en strijd, vermetelheid en vrees; en zoo verloopt -de eene dag na den anderen, en verdwijnt de eene stroomversnelling na de andere achter -den schipper. -</p> -<p>De reis stroomopwaarts is gevaarlijk en tijdroovend, de reis stroomafwaarts een waagstuk -zonder wederga, een doldriftig jagen door vloed en versnelling, draaikolk en maalstroom, -watervallen en rotsnauwten, een moedwillig spel met het leven. -</p> -<p>Men onderneemt zoodanige reizen door het gebied van alle stroomversnellingen alleen -in booten, die in Soedan gebouwd zijn en voor den benedenloop bestemd werden. Ongeveer -een tiende gedeelte wordt op de reis verbrijzeld; dat niet een betrekkelijk even groot -aantal <span class="pageNum" id="pb319">[<a href="#pb319">319</a>]</span>schepelingen verongelukt is alleen toe te schrijven aan de ongeëvenaarde zwemkunst -der Nubische schippers, die zelfs dan nog niet altijd verdrinken, als zij door de -golven tegen de rotsen geslingerd worden; gewoonlijk laten zij zich als eenden op -het water drijven om eindelijk toch weder aan vasten wal te geraken. -</p> -<p>Ik zal trachten u zoo getrouw mogelijk enkele tafereelen te schetsen van zulk eene -vaart stroomafwaarts. -</p> -<p>Zes nieuwe booten uit het zware, in het water zinkende mimosenhout getimmerd, dat -in Egypte zoo zeer gezocht en op prijs gesteld wordt, liggen op de zuidelijke grens -der derde groep van stroomversnellingen, aan de rivieroevers vastgemeerd; de daarbij -behoorende manschappen rusten op het zand tusschen de zwarte rotsblokken, alwaar zij -den nacht hebben doorgebracht. Het is nog vroeg in den morgen en nog stil in het leger; -de stroom alleen laat zijn ruischende taal in deze eenzaamheid hooren. De aanbrekende -dag wekt de slapers; de een na den ander daalt naar de rivier af en verricht hier -de voorgeschreven wasschingen voor het morgengebed. Nadat men het „voorgeschrevene” -en het „bijgevoegde” van het gebed heeft uitgesproken, verkwikt zich de geheele bemanning -aan een sober ontbijt. Dan ijlt jong en oud naar het graf van den een of anderen scheik -of heilige, welker witte koepels tegen de lichtgroene mimosen van een donker dal helder -afsteken, om hier onder aanvoering van den oudsten scheepsaanvoerder, die de plaats -van Imam bekleedt, een afzonderlijk gebed om eene gelukkige vaart uit te spreken. -Bij de booten teruggekeerd, werpt men nog, een oud voorvaderlijk, heidensch gebruik -volgende, eenige dadels als offergave in den stroom. -</p> -<p>Nu evenwel gebiedt elke gezagvoerder zijn manschappen ieder zijn post in te nemen. -„Laat het zeil los! roeit o mannen, in den naam Gods des Albarmhartigen!” Zoo klinkt -zijn bevel. Hierop begint hij te zingen, n.l. het refrein van een gedicht; een der -roeiers neemt deze wijs over en zingt het eene vers van dat lied na het andere; de -overigen begeleiden hem met de taktmatig voorgedragen woorden: „help ons o Mohammed, -help ons o godsgezant en profeet!” -</p> -<div class="figure p320width"><img src="images/p320.jpg" alt="DE TERUGKOMST VAN DE JACHT." width="720" height="457"><p class="figureHead">DE TERUGKOMST VAN DE JACHT.</p> -</div><p> -</p> -<p>Langzaam beweegt zich de schuit naar het midden des strooms; sneller en altijd sneller -drijft zij naar beneden; nog enkele minuten en, steeds den loop versnellende, schiet -zij tusschen de rotseilanden boven de stroomversnelling door. „O Said, geef ons vreugde,” -smeekt de „Reis” of schipper, terwijl de matrozen voortgaan met zingen. Sneller en -sneller dompelen de roeiriemen <span class="pageNum" id="pb320">[<a href="#pb320">320</a>]</span>in het zwarte water, en het zweet druipt van de bruine, gisteren weder frisch met -zalf ingesmeerde, tot op de lendenen naakte lichamen der roeiers; elke spier is saamgetrokken -en in werking. Lof en smaad, vleiende woorden en verwenschingen, beden en bedreigingen, -zegenwenschen en vervloekingen wisselen in den mond van den „Reis” met elkander af, -al naar de boot een met zijn wenschen meer of minder overeenstemmenden koers maakt. -De met alle kracht aangebrachte riemslagen, ofschoon alleen tot sturen en richten -bestemd, verhaasten den reeds zeer snellen loop van het vaartuig nog meer en verhoogen -het gevaar dikwijls evenveel als zij het trachten te ontgaan; de Reis vindt hierin -genoegzame verontschuldiging, waar hij alle hem ten dienste staande middelen aanwendt -om zijn matrozen aan te vuren. „Legt u op uwe riemen, werkt, werkt mijn zonen! toont -uwe kracht naneven en nakomelingen van helden; bewijst uwen moed, gij dapperen; geeft -blijk van uwe kracht, o helden; prijst den profeet, gij geloovigen! Ja, de meriesa, -de simbilgeurige meisjes van Dongola, de vertellingen van Kaïro, dat alles zal het -uwe zijn! Bakboord zeg ik u, honden, hondenzonen, hondenneven, zonen en nakomelingen -van honden, gij christenen, gij heidenen, gij joden, gij kaffers en vuuraanbidders! -Wacht, gij spitsboeven, schelmen, dieven, gauwdieven, landloopers, wilt gij roeien! -Eerste roeiriem stuurboord, hangen vrouwen aan uwen arm? Derde roeiriem bakboord, -slinger de wijven in ’t water, die u leiden! Recht zoo, voortreffelijk, uitstekend, -gij krachtige, knappe, lenige jongelingen! God zegene u, gij braven, en geve uwen -vader vreugde en uwen kinderen heil en zegen! Beter, beter nog, gij bloodaards daar, -gij krachteloozen, ellendigen, nietswaardigen! Verdoeme u Allah in zijn rechtvaardigen -toorn,—help ons, help ons o Mohammed!” Zoo stroomt het onafgebroken uit den mond des -gezaghebbers, en alles wordt met den meesten ernst gezegd, gesproken, geschreeuwd, -geklaagd en nog daarenboven bekrachtigd door passende bewegingen met het hoofd, de -voeten en de handen. -</p> -<div class="figure p321width"><img src="images/p321.jpg" alt="DOOR DE WATERVALLEN VAN DEN NIJL." width="598" height="720"><p class="figureHead">DOOR DE WATERVALLEN VAN DEN NIJL.</p> -</div><p> -</p> -<p>De boot heeft den bovensten trap der stroomversnelling bereikt. De rotsen aan beide -zijden schijnen in het rond te draaien; het donderende water vloeit over dek en boord -en overstemt elk ander geluid, zelfs de bevelen des stuurmans. Onophoudelijk wordt -het ranke vaartuig van de eene rots naar de andere geworpen—vrees, angst, ontzetting -staan op aller gezichten te lezen—daar ligt de gevreesde plaats reeds achter den spiegel -der boot; de golven, die van de rotsen terugschuimden <span class="pageNum" id="pb321">[<a href="#pb321">321</a>]</span>hebben ook het scheepje teruggeworpen; twee riemen slechts zijn gebroken, als broos -glas werden zij door het gesteente in splinters geslagen. Maar dit verlies belemmert -de boot de gewilde richting aan te nemen en zij drijft naar een der watervallen. Een -algemeen geschreeuw drukt ontzetting en vertwijfeling uit; op een wenk van den met -bevende knieën aan het roer staanden Reis werpen allen zich plat op het dek en houden -zich hier krampachtig vast; een oorverdoovend gekraak <span class="pageNum" id="pb322">[<a href="#pb322">322</a>]</span>volgt, terwijl de ziedende golven alles bedekken; een enkel oogenblik ziet men niets -dan water, daarna springt de boot bliksemsnel omhoog—de doodsgevaren zijn voorbij, -men heeft den waterval achter zich. „El hamdi lillahi”—God zij dank!—zoo luidt de -kreet, aan ieders borst ontweld; dan snellen enkelen naar het ruim om mogelijke lekkages -op te sporen en te dichten, anderen leggen nieuwe riemen op, en de tocht wordt vervolgd. -</p> -<p>Achter deze eerste boot jaagt een tweede door de gevaarlijke stroomversnelling. Met -onstuimige, steeds versnelde haast arbeiden de roeiers: daar worden allen plotseling -tegen den grond gesmakt, en een hunner vliegt in een hoogen boog van zijne plaats -door de lucht om in den stroom neêr te vallen. Hij schijnt verloren en in den afgrond -begraven, maar neen! te midden van de draaiende en schuimende golven beneden de stroomversnelling -duikt de meesterzwemmer weêr naar boven, terwijl zijn kameraads in hunne radeloosheid -de handen wringen, en wanneer een derde boot de tweede, die op een rotsblok is gestrand, -voorbijjaagt en in den maalstroom is gekomen, grijpt hij een der riemen en slingert -zich behendig aan boord; hij is gered. Ook de vierde boot rukt nader; smeekende gebaren -van de gestrande bemanning der tweede boot roepen om hulp—een wijzen naar den hemel -is het antwoord. Inderdaad, menschelijke hulp schiet hier te kort, want de vaartuigen -zijn hier niet in de macht der menschen, de stroom zelf moet helpen, wanneer hij niet -vernietigen wil, en hij helpt. Grooter worden de slingeringen van het schip, welks -voor- en achtersteven beurtelings onder het water verdwijnen en weêr daaruit omhoog -rijzen, en plotseling jaagt het weder door draaikolk en stroomen. Eenige matrozen -roeien, anderen scheppen water, zoo ook twee medereizende vrouwen; wederom anderen -hameren, spijkeren en kalefateren in het ruim. Voor de helft met water gevuld, half -drijvend, bereikt de boot den oever en wordt uitgeladen, maar de helft der lading, -bestaande uit Arabische gom, is verloren; klagend, jammerend, weenend, op de met de -mannen reizende vrouwen vloekende, rukt zich de eigenaar, een arm koopman, den baard -uit. De beide vrouwen zijn van alles de schuld; hoe konden zij, die reeds in het paradijs -het menschdom in het verderf stortten, een geloovigen Muzelman zegen aanbrengen! Wee, -wee over de vrouwen en haar geheele geslacht! -</p> -<p>De boot wordt den volgenden dag hersteld en opnieuw geladen; alsdan drijft zij met -de anderen naar de volgende stroomversnelling, <span class="pageNum" id="pb323">[<a href="#pb323">323</a>]</span>doorklieft deze zonder beletsel en men bereikt gezamenlijk het vruchtbare, rotsvrije -stroomdal van Midden-Nubië, dat alle schippers gastvrij ontvangt en opneemt. Vergeten -is alsnu alle zorg; de bruine mannen lachen en schertsen als kinderen en slurpen met -wellust den palmwijn en den „meriesa.” Veel te snel drijft de stroom de booten door -het gelukkige land. -</p> -<p>Wederom schudt de woestijn haar goudgele zandmassa’s over de rotsen der Nijloevers; -wederom vernauwen, verdeelen en verhoogen rotseilanden de bedding des strooms; de -schepen hebben de tweede stroomversnelling bereikt. De eene gevaarlijke waterloop, -de eene gevreesde maalkolk, de eene zorgverwekkende nauwte en kromming na de andere -is achter den rug; men voer ze gelukkig door, maar de laatste en wildste stroomversnellingen -scheiden de schepelingen nog van het palmendorp Wadihalfa en het van hier uit nog -slechts eenmaal, beneden-Phile, met rotsen gevulde, maar overigens niet gevaarlijke -benedenste stroomdal. Alle booten zoeken boven de waarlijk vreeselijke stroomversnellingen -Gaskol, Moedjana, Aboe-Sir en Hambol een rustige bocht; alle schepen liggen hier stil -tot den volgenden morgen, om zich te sterken tegen den arbeid, de inspanning, angst -en zorgen van den volgenden dag. Op veêrende rustbedden leggen ook de Westerlingen -zich neder. -</p> -<p>De nacht schuift zijn sluier over het wilde land. In het rotsdal donderen de naar -beneden stortende wateren; in den stillen inham weêrspiegelen de sterren; van het -strand stijgt de geur van mimosen omhoog. Daar treedt een bejaarde, tusschen de stroomversnellingen -geboren en grijs geworden Reis naar de Westerlingen toe. Zijn schitterend witte baard -omlijst het edele aangezicht; zijn wijd opperkleed doet denken aan den tabbaard eens -priesters. „Zonen der vreemdelingen, mannen uit Frankenland!” zoo vangt hij aan te -spreken, „gij hebt met ons groote gevaren doorstaan, grootere staan u te wachten. -Ik ben in het land geboren; zeventig jaren heeft de zon mijn hoofd beschenen; eindelijk -heeft zij mijn haar gebleekt. Ik ben een oud man—gij kondt mijn kinderen zijn. Daarom -let op de stem van hem, die u waarschuwt en laat af van uw voornemen ons morgen te -vergezellen. Onwetend gaat gij het gevaar in, maar ik ken het. Indien gij, evenals -ik de rotsen hadt gezien, die als poorten aan de golven den doortocht versperren, -indien gij, evenals ik, hadt gehoord hoe deze golven toornig en dreunend toe- en doorgang -eischen, hoe zij <span class="pageNum" id="pb324">[<a href="#pb324">324</a>]</span>over de rotsen stroomen en brullend omlaag storten; indien gij bedacht, dat eenig -en alleen de genade Gods, die wij bewonderen en aanbidden, ons armzalig scheepje kan -sturen, dan zoudt gij aan mijn wensch voldoen. Zou het hart uwer moeder niet van kommer -en verdriet breken, wanneer de barmhartigheid van den Albarmhartige ons verliet?—Gij -wilt niet? Dan moge de genade des Almachtigen over ons allen heerschen!” -</p> -<p>Vóór zonsopgang wordt het levendig aan het strand. Vuriger dan ooit verrichten de -schepelingen hun morgengebed. Ernstige, met den stroom bekende stuurlieden, jonge, -krachtige, waagzieke roeiers bieden den oude hun diensten aan. Bedachtzaam kiest hij -de knapste stuurlieden en de krachtigste roeiers, drievoudig bemant hij het roer en -geeft daarna het teeken tot opbreken. „Mannen en zonen des lands, kinderen des strooms, -bidt de fatiha” beveelt hij. En allen spreken de woorden van de eerste soere des Korans: -„Lof en eer den Heer der wereld, den Erbarmer, die daar heerscht ten dage des gerichts. -U willen wij dienen, tot u willen wij bidden, opdat Gij ons den rechten weg zult wijzen, -den weg dergenen, die zich in Uwe genade verheugen, maar niet den weg derzulken, over -wie Gij toornt, en niet den weg der dwalenden!” „Amen, mijn kinderen; in den naam -des Albarmhartigen! Maakt de touwen los en slaat de handen aan de riemen.” Gelijktijdig -vallen deze in het water. -</p> -<p>Langzaam drijft de opgestuwde stroom het vaartuig naar de eerste versnelling en nogmaals -jaagt het, hierin gekomen, aan roer noch riemen gehoor gevende, in alle voegen krakende -en steunende, door de over elkaar stortende golven en het kokend schuim, door draaikolk -en maalstroom, door nauwten en gewonden vaarwaters, door de golven omspoeld en bedekt, -rakelings langs de rotsen, en even rakelings over de met dwarrelende wateren bedekte -rotstoppen naar eene tweede versnelling. -</p> -<p>Van de hoogte der helling schouwt het oog vol ontzetting in eene met betrekking tot -het geweld des waters afgrijselijke diepte; vlak voor den voet des vals verheft zich -een rond rotsblok, omgeven door schuimende golven, een met witte haren omlijst reuzenhoofd, -dat boven de wateren uitsteekt. Een afgeschoten pijl gelijk schiet het armzalig, hier -niet meer te besturen scheepje op dien reuzenkop af. „In den naam des Albarmhartigen -roeit, roeit, gij mannen, gij geweldige, dappere, koene mannen, gij zonen des strooms!” -steunt de Reis; „bakboord, <span class="pageNum" id="pb325">[<a href="#pb325">325</a>]</span>bakboord het roer, met alle kracht.” Maar roer en riemen weigeren. Niet zoozeer het -rotsblok brengt nu het scheepje in gevaar, maar dit wordt door een nauw, in een chaos -van rotsen voerend, aan stuurboordszijde der rotsen zich vertakkend vaarwater opgenomen, -en tevergeefs zoeken aller oogen een uitweg uit dezen chaos. Reeds verlaten de matrozen -de roeibanken om zich van de laatste kleedingstukken te ontdoen, ten einde, zoo de -boot mocht stranden, in het zwemmen niet gehinderd te worden; daar doet een vreeselijk -gekraak aller blikken weder rugwaarts wenden; het steenen hoofd heeft de volgende, -langere, daardoor minder goed te zwenken boot als offer ontvangen, en houdt haar zwevend -boven den daar beneden schuimenden vloed. Zulks vermeerdert de ontsteltenis. Alle -schepelingen beschouwen de bemanning dier boot voor reddeloos verloren, en allen maken -zich gereed voor den sprong in de diepte. Daar dreunt helder en luid de stem des grijzen -stroomouden over de woelende wateren. „Zijt gij dan dol, zijt gij van God verlaten, -gij kinderen der heidenen! arbeidt, arbeidt, gij knapen, mannen, helden, gij dapperen -en geloovigen! In de hand des Almachtigen berust alle kracht en sterkte; Hem zij de -eer; aan de riemen gij zonen van helden!” En hijzelf gaat naar het roer en voert binnen -weinige minuten de boot uit den „weg der dwalenden” op den „rechten weg” terug. De -eene boot na de andere verschijnt in het vrije water; toch niet alle booten ontgingen -het gevaar. Nog altijd, en wel tot aan de volgende rijzing van den Nijl draagt het -reuzenhoofd zijn last, terwijl de ongeluksboot, waarin de vrouwen waren gezeten, reeds -bij de bovenste stroomversnelling in duizend splinters werd geslagen. Met de gelukkig -geredde manschap bidden de schippers evenals vóór de afvaart: „Lof en prijs den Heer -der wereld!” -</p> -<p>Voor het door palmboomen beschaduwde dorp Wadihalfa liggen de geredde booten naast -elkander; aan het strand, om flikkerende vuurvlammen, in schilderachtige groepjes -geschaard, de schippers. Dikbuikige kruiken, gevuld met meriesa, noodigen tot drinken -uit; in andere vaten derzelfde soort borrelt het vleesch der geslachte schapen, onder -toezicht van ras toegesnelde, met ricinusolie gezalfde, voor Europeanen niet te naderen -vrouwen en meisjes. -</p> -<p>De klank der cithers en het geroffel der trom geven het teeken tot den aanvang der -„fantasie” van het feest, smulpartij en drinkgelag. Een onuitsprekelijk welbehagen -maakt zich van alle schippers meester; <span class="pageNum" id="pb326">[<a href="#pb326">326</a>]</span>hun zaligheid is aan gelaat en bewegingen kenbaar. Eindelijk laat zich na den zwaren, -angstigen arbeid van heden de vermoeidheid gelden. De taraboeka valt uit de slappe -armen, de tamboera aan de vermoeide hand, en alle, zoo even nog luidruchtige stemmen -zwijgen. -</p> -<p>In hare plaats vangt thans de nacht aan te spreken. Daar boven klinkt nog steeds het -gedonder van de watervallen; uit de kronen der palmen, met wier veêren de nachtwind -speelt, daalt een zacht gefluister naar omlaag: aan het vlakke strand breken onder -welluidend geklots de golven. En het gedonder der wateren en het spelen der golfjes, -het geruisch van den wind en het gefluister der palmen vormen te zamen het heerlijkste -wiegelied, dat allen doet insluimeren in het lichtrijk van gouden droomen. -<span class="pageNum" id="pb327">[<a href="#pb327">327</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch12" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e499">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">XII.</h2> -<h2 class="main">EENE REIS IN SIBERIË.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Wij hadden de van menschen wemelende straten van St. Petersburg, de in de zon stralende -gouden koepels van Moskow achter den rug, en de torens van Nischni-Nowgorod aan den -anderen oever der Oka lagen voor ons. Met een dankbaar gevoel hadden wij afscheid -genomen van de beide hoofdsteden van Rusland. Wij waren te Berlijn door Z. M. onzen -roemruchtigen Keizer in een welwillend afscheidsgehoor ontvangen geworden, de Min. -van Buitenl. Zaken had ons dringend aanbevolen, de Duitsche gezant in St. Petersburg -had ons vriendelijk welkom geheeten, en zoo hadden wij ons eene goede opname in Rusland -voorgesteld; de uitkomst beantwoordde aan onze verwachting, ja, overtrof deze ten -zeerste. Z. M. de Czar had ons audiëntie verleend, bij Grootvorsten en Grootvorstinnen -van het Keizerlijk huis hadden wij onze opwachting mogen maken; de Rijkskanselier, -de Ministers en andere hooge staatsdienaren van Rusland waren ons tegemoet gekomen -met die voorkomende vriendelijkheid en opofferende welwillendheid, welke een der karaktertrekken -uitmaken van alle beschaafde Russen; de beste aanbevelingen, wier waarde wij later -eerst recht zouden leeren kennen, vergezelden ons. -</p> -<p>Tot Nischni-Nowgorod hadden wij gereisd met de verkeermiddelen van den nieuwen tijd; -voortaan zouden wij ervaren hoe men in het Russische rijk reist, en op welke wijze -men er afstanden van duizenden kilometer of wersten aflegt—aflegt in den winter zoowel -als in den zomer, des nachts zoowel als over dag, in het hevigste onweder zoowel als -in den fellen zonneschijn, in den kletterenden regen of in den ijzigen sneeuwstorm -zoowel als wanneer de droogte het stof doet opdwarrelen, in de slede zoowel als in -den wagen. Een groote, zware, in alle voegen beklampte, om ’t omvallen te voorkomen -wijdbeenige, door een kap tegen regen en sneeuw beschutte, voor 3 paarden ingerichte -reisslede, voorzien van tingelende klokjes, stond voor ons. -<span class="pageNum" id="pb328">[<a href="#pb328">328</a>]</span></p> -<p>Het was op het kristallen ijskleed der Wolga, dat wij den 19 Maart de wel snel vorderende, -maar toch niet onbelemmerde vaart aanvingen. Wij hadden op de reis van Duitschland -naar Rusland dooiweêr gehad, de dooi had ons uit Petersburg naar Moskow verdreven, -dooiweder bleef onze bestendige begeleider, als waren wij voorjaarsboden. Met water -gevulde gaten, die dreigend herinnerden aan de gapende diepte daar beneden, doorweekten -niet alleen slede en paarden, maar ook wijzelf werden doornat; soms werden wij genoodzaakt -tot het nemen van groote omwegen, die wegens het kraken van het ijs gevaarlijker schenen, -dan zij werkelijk waren, maar toch den koetsier en den postillon beiden zoo met bezorgdheid -vervulden, dat wij na eene korte vaart de gladde ijsbaan verwisselden met den nog -onbereden zomerweg. Deze weg, waarover niet alleen duizenden van vrachtwagens hun -lasten vervoeren, maar langs welken eveneens duizenden veroordeelden naar het gevreesde -Siberië trekken, is voor laatstgenoemden een weg der zuchten; hij werd zulks mede -voor ons. De losse, met water gedrenkte sneeuw lag hier nog een meter hoog; rechts -en links ruischten en stroomden tal van beekjes, overal waar deze slechts ruimte hadden -om te stroomen en te ruischen; op beklagenswaardige wijze matten de nu voor elkander -gespannen paarden zich af, om vasten voet te behouden; met sprongen trachtten zij -de sporen van den voorganger te bereiken en tot aan de borst zakten zij bij iederen -verkeerden sprong in de sneeuw en het ijskoude water. Daarachter schudde de slede, -in alle voegen krakend, telkens als zij met een snellen ruk van de hoogte in de diepte -werd geslingerd; uren lang bleef het voertuig, trots alle inspanning der paarden, -in een gat steken, en weêmoedig klingelde het geschenk der raadselachtige Faldine, -het wolvenverdrijvende klokje. Tevergeefs vermaande, bad, bezwoer, kraste, krijschte, -schreeuwde, vloekte en zweepte de koetsier; meestal moest vreemde hulp ons uit dezen -nood helpen. -</p> -<p>De uren werden dagen van kwelling, de weg scheen steeds langer te worden. Het vergezicht -schonk evenmin naar rechts als naar links eenige opbeuring, want zonder schoonheid, -woest en eenzaam strekte zich het vlakke land voor ons uit; alleen de dorpen leverden -eenige afwisseling op, maar alleen voor hem, die weet te zien en die wil waarnemen. -De winter hield de menschen hier nog terug in hun kleine, sierlijk aangelegde, meest -evenwel erg verwaarloosde blokhuizen; in pelzen gehulde knaapjes alleen liepen barrevoets -door de met water gedrenkte sneeuw en den vuilen drek, terwijl de oudere jongens en -<span class="pageNum" id="pb329">[<a href="#pb329">329</a>]</span>meisjes met behulp van stelten deze hinderpalen trachten te overwinnen; oude, wit-gebaarde -bedelaars belegerden de posthuizen en herbergen, voor een schilder evenwel bedelaars -om te stelen; bedelaars, die, wanneer zij, om eene aalmoes smeekende, het hoofd ontblootten, -met hun eerwaardige kale kruin en den langen golvenden baard, niet minder ook door -hunne vuile lichamen en armoedige, gescheurde kleeding zoo getrouw het beeld weêrkaatsten -van wereldverachtende heiligen, dat ik nimmer kon nalaten hun altijd weêr iets te -geven, al was het alleen maar om hen te nopen tot dankbetuiging een kruis te slaan, -welke ceremonie soms tot negenmalen herhaald werd—en met zooveel uitdrukking en overtuiging -geschiedde, dat een ware heilige het niet beter zou hebben kunnen verrichten. -</p> -<p>Ook de dierenwereld liet zich in de dorpen meer zien dan op de velden, zelfs meer -dan in de bosschen, die wij doortrokken. Daar buiten hield de winter het dierlijk -leven nog geheel in zijn boeien geslagen; daar was alles nog stil en dood; behalve -eene bonte kraai en een geelgors, liet zich daar nog geen enkele vogel zien, en in -de sneeuw bespeurden wij geen spoor van eenig zoogdier; in de dorpen werden wij ten -minste verwelkomd door bekoorlijke kauwen, sieraden op de daken der blokhuizen, door -den raaf, bij ons te lande de schuwe bewoner van bosschen en bergen, hier de vertrouweling -der dorpsbewoners, door eksters en meer andere vogels, niet gerekend de huisdieren, -onder welke de vrij rondloopende zwijnen vooral onze aandacht trekken. -</p> -<p>Na een vierdaagschen, onafgebroken tocht, zonder ons eene enkele maal door een verkwikkenden -slaap gesterkt te kunnen hebben, zonder eene werkelijke rust genoten te hebben, zonder -behoorlijk voedsel, aan alle leden gebroken, bereikten wij, na het zeer gebarsten -ijsdek der Wolga te voet te zijn overgetrokken, Kasan, de oude hoofdstad der Tartaren, -welker zestig torens ons sedert den vorigen dag reeds vriendelijk hadden toegelachen. -Ik dacht een oogenblik in het Oosten te zijn verplaatst. Van de minarets en de ettelijke -boven alles uitstekende, met een puntig toeloopend dak voorziene houten torens klonk -mij wederom in Arabische klanken de oproeping tot het gebed, door den Islam van zijn -belijders geëischt, in de ooren; te midden der met een tulband omwonden mannen zweefden -zwartoogige, voor dezen zich angstig bedekkende, voor ons zich nieuwsgierig ontsluierende -vrouwen langs den weg; uit vrees hare fraaie, niet waterdichte, saffraankleurige schoentjes -nat te maken, volgen zij voorzichtig de droge smalle paadjes langs de huizen; in <span class="pageNum" id="pb330">[<a href="#pb330">330</a>]</span>de drukte van den bazar woelt jong en oud dooreen—even als in het Oosten. Alleen het -groot aantal prachtige kerken, waaronder die van het klooster, genaamd: „de niet door -menschenhanden gemaakte Moeder Gods van Kazan” door ligging en bouwwijze uitmunt, -wilden niet recht in die Oostersche lijst passen, ofschoon hier blijkbaar Christenen -en Mohammedanen eendrachtig samenwonen. -</p> -<p>Op lichte sleden, op zoo mogelijk nog bodemloozer wegen, trokken wij verder, Perm -en den Oeral tegemoet. De weg voert ons door Tartaarsche en Russische dorpen, bebouwde -velden en groote, uitgestrekte bosschen. De Tartaarsche dorpen onderscheiden zich -gunstig van de Russische, want niet alleen mist men er de voor onrein gehouden varkens, -maar tevens vindt men bij elk dier dorpen een goed onderhouden, met hooge boomen beplant -kerkhof; de Tartaar toch eert de rustplaats zijner dooden, de Rus ten hoogste die -zijner heiligen. De bosschen ofschoon planmatig ingedeeld, zijn oerwouden, die groeien -en gedijen, verouderen en afsterven zonder toedoen des menschen; zij liggen te ver -verwijderd van bevaarbare rivieren om er een winstgevend gebruik van te maken. -</p> -<p>Twee groote rivieren, de Wietka en Kama kruisen dezen weg. De eerste ligt nog gekneld -in den winterboei, ofschoon de lentewind reeds aanvangt het ijsdek te verbreken. Het -water overstroomt de oevers, zoodat de paarden der vrachtvaarders,—welke lieden geen -gebruik van de op zulke plaatsen aangebrachte noodbruggen willen maken—genoodzaakt -zijn al zwemmende de achter hen drijvende slede, evenals een bootje door het water -te trekken. -</p> -<p>Reeds vóór wij Perm bereikten moesten wij de slede met een reiswagen verwisselen, -en in dezen rollen wij het Oeralgebergte, de grens van Europa en Azië tegen. De weg -loopt over langgerekte, zacht glooiende, doch steeds hooger wordende heuvelrijen. -Het beeld des landschaps verandert. Een fraai, ofschoon nog geenszins grootsch bergland -strekt zich voor onzen blik uit. Kleine boschjes, omgeven van akkers en weiden, herinneren -aan de voorgebergten der Stiermarksche Alpen. De meeste bosschen zijn arm en nietig, -eenigszins te vergelijken bij die der Mark, enkele rijker en levendiger, zelfs over -groote uitgestrektheden dicht. Ginds waren zij uit lage dennen en berken gevormd, -hier bestaan zij uit beide boomsoorten met daartusschen groeiende linden, esschen -en populieren, boven wier ronde kronen de cypresvormige toppen der heerlijke Pichta’s -of Siberische dennen als kandelabers uitsteken. <span class="pageNum" id="pb331">[<a href="#pb331">331</a>]</span>De dorpen zijn gemeenlijk grooter, de huizen deftiger dan die, welke wij achter den -rug hebben, maar de wegen zijn boven alle beschrijving slecht. Loodzwaar slepen duizenden -vrachtwagens zich op of liever in het modderige spoor voort, en zoo ook wij, tot eindelijk -na eene reis van drie dagen de waterscheiding van de beide groote stroomgebieden, -van dat der Wolga en Ob is bereikt, en wij door een gedenksteen, op welks westkant -het woord Europa, op welks oostkant het woord Azië is gebeiteld, er aan herinnerd -worden dat wij de grenzen van het werelddeel onzer geboorte zijn overgetrokken. Onder -het klinken der glazen gedenken wij onze verre geliefden. -</p> -<p>Het vriendelijke Jekaterinenburg met zijn goudsmelterijen en steenslijperijen mag -ons, in weêrwil van de gastvrijheid zijner bewoners, niet lang ophouden, want steeds -breeder slaat de lente haar wieken uit, en met elken dag wordt het ijsdek, dat nog -tot het ver afgelegen Omsk ons voor brug moet dienen, losser en weeker. Rusteloos -snellen wij door de velden van het Aziatisch gedeelte van het gouvernement Perm, totdat -wij zijn grenzen en daarmede ook West-Siberië hebben bereikt. -</p> -<p>Hier, in het eerste posthuis, wacht de distriktscommissaris van Tjumen ons op, om -ons in naam van den stadhouder te begroeten en door zijn distrikt te geleiden; in -de hoofdstad vinden wij het huis van een vermogend man voor onze komst in gereedheid -gebracht. Wij zullen van nu af aan ervaren, wat Russische gastvrijheid beteekent. -Nog altijd had men ons overal gastvrij ontvangen en onthaald; van nu af aan beijveren -zich de hoogst geplaatste ambtenaren van distrikten en provinciën om ons eer te bewijzen -en van dienst te zijn, terwijl de aanzienlijkste huizen tot onze beschikking staan. -Als vorsten worden wij behandeld, enkel en alleen omdat wij een wetenschappelijk doel -voor oogen hebben. Hoe dankbaar wij zulks ook erkennen, het ontbreekt ons aan woorden -om ons dankgevoel te uiten. -</p> -<p>Aan gene zijde van dat Tjumen, alwaar wij drie dagen vertoefden, om de gevangenissen -der ballingen, de lederfabrieken en andere bezienswaardigheden der eerste Siberische -stad in oogenschouw te nemen, zagen wij ook hoe de boeren zich zelfs tot heer en meester -weten te maken van de rivieren. De naderende lente had ook het ijs der Pyschma losgemaakt -en de ijsschollen begonnen zich in beweging te zetten; wij moesten evenwel nog eerst -den stroom oversteken. De bevolking van het dorp Romanoffskoy stond blootshoofds voor -de <span class="pageNum" id="pb332">[<a href="#pb332">332</a>]</span>Pyschma op ons te wachten; en op ons wachtende moest ook deze rivier geduld oefenen -met het verbreken harer kristallen ketenen. Met niet minder bekwaamheid als onverschrokkenheid -had men eene noodbrug over den reeds gedeeltelijk van ijs bevrijden stroom geslagen; -eene groote boot diende daarbij als middelste grondbalk en de ijsschollen, die dreigden -te gaan kruien, werden boven en naast deze brug met sterke touwen vastgebonden. Gedienstige -handen onttuigden het vijfspan, dat wij heden voor onze reis noodig zouden hebben, -sloegen de handen aan de assen en spaken, en brachten den eenen wagen na den anderen -over de waggelende, op en neêr golvende, krakende brug. Deze had haar plicht gedaan; -aan den anderen kant ging het lustig verder door water en sneeuw, slijk en modder, -over paaldammen en ijs. -</p> -<p>Minder gewillig betoonde zich de Tobol, die wij op Goeden Vrijdag den 14 April, den -eersten eigenlijken voorjaarsdag, over wilden trekken. Ook hier had men alle mogelijke -voorzorgen voor den overtocht getroffen, zelfs een onzer wagens reeds afgespannen -en op het ijsdek gerold, toen dit krakend spleet, zoodat men hem ijlings terug moest -trekken. Vroolijk hadden de belletjes geklonken toen wij <span class="corr" id="xd31e3008" title="Bron: Jalutdroffsk">Jalutoroffsk</span> verlieten, met hun treurig gelui vergezelden zij ons toen wij naar deze stad terugkeerden, -en eerst op Paschen vermochten wij de rivier met behulp eener pont over te gaan. -</p> -<p>Zoo ging het verder; voor en achter ons wierpen de stroomen het ijskleed af; alleen -de gevreesde Irtysch lag nog bevroren voor ons en zoo bereikten wij, na eene reis -van ruim vier weken, zonder verdere ongevallen, Omsk, de hoofdstad van West-Siberië. -</p> -<p>Nadat wij in Omsk hadden gezien wat er te zien valt, de straten en huizen, de kadettenschool, -het museum, het hospitaal, de gevangenis voor soldaten en zoo meer, reden wij over -den weg, die zich langs den rechteroever der Irtysch uitstrekt en die de dorpen der -zoogenaamde Kozakkenlinie verbindt, verder tot naar Semipalatinsk. -</p> -<p>Reeds tusschen Jalutoroffsk en Omsk waren wij door eene steppe gereden, n.l. door -die van Ischim; thans waren wij van alle zijden door de steppe omringd en elken nacht -werd de hemel rood gekleurd door het in den brand gestoken oude steppengras en steppenkruid. -Met het noordwaarts trekkend ijs van de Irtysch trokken scharen van trekvogels in -gelijke richting mede; de steppenmeren waren opgevuld met watervogels; verschillende -soorten van <span class="corr" id="xd31e3015" title="Bron: leeuwrikken">leeuweriken</span> vlogen in dichte troepen heen en weder; de sierlijke steppenvalken hadden reeds hun -<span class="pageNum" id="pb333">[<a href="#pb333">333</a>]</span>zomerverblijven weder betrokken, de lente had werkelijk haar intocht gehouden. -</p> -<p>Te Semipalatinsk hadden wij het geluk in den Gouverneur-Generaal von Poltoratski, -een warm vriend en bewonderaar van onze plannen, in zijne echtgenoote de vriendelijkste -gastvrouw ter wereld te vinden. Niet tevreden met in Semipalatinsk ons zoo goed ontvangen -te hebben, besloot de generaal ons op de meest geschikte wijze met de voornaamste -bevolking zijns gebieds, de Kirgiezen, bekend te maken; hij had te dien einde maatregelen -getroffen voor eene groote jacht op <i>archaren</i>, een soort van wilde schapen, die in grootte onze tamme schapen om het dubbele te -boven gaan. -</p> -<p>Den 3 Mei braken wij voor dit doel op, trokken over de Irtysch en reden over den postweg -naar Taschkent de steppe der Kirgiezen in. Na een tocht van zestien uren hadden wij -het jachtgebied, een klippig steppengebergte bereikt; al spoedig stonden wij voor -het te onzer eere opgerichte Joertenleger of „Aul”, vriendelijk begroet door de ons -gisteren vooruitgereisde gemalin des generaals, en eveneens hartelijk verwelkomd door -een twintigtal Kirgiezische sultanen, door de hoofden der gemeente en derzelver talrijk -gevolg. -</p> -<p>Het ging de drie volgende dagen lustig toe in de Arkatsche bergen. Voor de steeds -naar feesten hakende Kirgiezen waren schoone dagen aangebroken, maar voor ons niet -minder. Het dal en de bergen weêrklonken onder den hoefslag der tachtig en meer ruiters, -die op de beide volgende dagen ter jacht uittrokken; de zon, zoo vaak zij zich vertoonde, -schitterde op de bonte, vreemdsoortige gewaden, die tot op dat oogenblik onder de -pelzen waren verborgen gebleven; een levendig gewemel vulde berg en dalkloof. Met -hun beste renpaarden en uitstekendste telgangers, afgerichte steenarenden, windhonden -en kameelen, met citherspelers en improvisatoren, kamprijders en soortgelijke helden -waren zij verschenen, de eens zoo gevreesde Kirgiezen, wier naam niets anders dan -roover beteekent, heden echter de gewilligste, getrouwste en meest tevreden onderdanen -des Russischen Rijks. In groepjes zaten zij bijeen, afzonderlijk en in troepen draafden -zij heen en weêr, en galoppeerden lustig met de vlugge paarden; met de levendigste -belangstelling volgden zij de wedrennen, aanschouwden vol geestdrift het paardrijden -der jeugdige knapen en bestuurden met overleg de jacht; vol verrukking luisterden -zij naar het lied van den improvisator, die de jacht bezong. Reeds vóór onze komst -had een der <span class="pageNum" id="pb334">[<a href="#pb334">334</a>]</span>Kirgiezen een archar gedood; het geluk bracht mij een tweede dier voor mijn zeker -schot. Dit laatste voorval deed de geestdrift des dichters ontvonken. Zijn verzen -waren wel is waar niet bijzonder rijk van inhoud of diep gedacht, maar toch zoo eigenaardig, -dat ik ze opschreef, om eene eerste proeve van Kirgiezische dichtkunst te verzamelen. -Terwijl de man zong, vertaalde de tolk zijn lied in het Russisch, de Generaal deed -zulks in het Duitsch, en toen de zanger ophield, had ook ik zijn woorden haastig op -het papier gebracht. -</p> -<p>„Spreek, spreek, roode tong, zoolang er leven in u is; want na den dood zult gij stom -zijn. -</p> -<p>Spreek, spreek, roode tong, mij door God gegeven; na den dood zult gij zwijgen. Woorden, -gelijk thans aan u ontvloeien, zullen na den dood u niet verlaten. Lieden, groot als -de bergen, zie ik voor mij; hun wil ik waarheid verkondigen. Bergen, rotsen meen ik -voor mij te zien; met het renpaard mag ik hen vergelijken. Zij zijn grooter dan schepen, -grooter dan de stoombooten, die de Irtysch bevaren. -</p> -<p>In U o Gebieder in den naam des Keizers, zie ik den hoogsten; met een berg mag ik -u vergelijken en met het prachtig renpaard, dat statig daarhenen draaft. Een moeder -was het die mij ter wereld bracht; mijne tong evenwel is mij van God gegeven. -</p> -<p>Wanneer ik thans niet mijne stem tot U verhief, tot wien zou ik dan spreken? Volle -vrijheid heb ik tot spreken, even alsof ik tot mijn volk sprak. -</p> -<p>Het geluk zij met U, o Heer, en heil en zegen met Uwe gasten, waaronder hooggeplaatsten, -ofschoon zij thans onder U gesteld zijn. -</p> -<p>Elke gast van den Generaal is ook de onze, en hij is zeker van onze vriendschap. -</p> -<p>God gaf mij de tong; deze moge nog meer spreken. -</p> -<p>In de bergen zagen wij jagers, schutters en drijvers, maar slechts met één hunner -was het geluk. -</p> -<p>Evenals de hoogste berg zijn top boven de andere verheft, zoo steekt ook deze boven -alle anderen uit; want hij schoot den archar twee kogels door het lichaam en bracht -het dier naar de Joerte. -</p> -<p>Aller wensch was buit te behalen, maar slechts één der jagers zag dien wensch vervuld; -dies verheugen wij ons, dies verheugt ook Gij U genadige vrouw, tot wie ik thans spreek. -</p> -<p>Het geheele volk is ten hoogste verblijd U hier te zien en te begroeten; <span class="pageNum" id="pb335">[<a href="#pb335">335</a>]</span>het geheele volk, vrouwen en mannen wenscht U slechts vreugde, duizend jaren leven -en gezondheid. -</p> -<p>Neem met welgevallen onze hulde aan! Hebt gij rijker menschen gezien, trouwer heeft -niemand U begroet en gastvrijheid geschonken. -</p> -<p>Moge God U zegenen, U, Uw huis en Uwe kinderen! Te weinig woorden heb ik om U te prijzen, -maar mijne tong werd mij door God gegeven: En zij sprak, de roode tong, wat er in -het hart omging.” -</p> -<p>Wij verlieten de bergen van Arkat en spoedig daarna ook het regeeringsgebied van onzen -gastheer, van wien wij op het jachtveld reeds afscheid hadden genomen; wij werden -in Sergiopol, de eerste stad in Turkestan, door den overste Friedrichs ontvangen, -die ons in naam van den Gouverneur-Generaal dezer groote provincie begroette; onder -diens geleide trokken wij verder. Kirgiezen-hoofden vormden eene eerewacht en zorgden -voor trekpaarden; deze hadden als zoodanig stellig nog nimmer hunne diensten bewezen, -daar zij aanvankelijk doldriftig met de wagens voortholden; Kirgiezen-sultanen bewezen -ons gastvrijheid, zorgden steeds voor huisvesting en voedsel en sloegen Joerten op -aan alle plaatsen, waar wij wilden rusten; Kirgiezen vingen voor onze collecties slangen -en andere kruipende dieren, wierpen de netten uit in de steppenmeren en volgden ons -op de jacht als trouwe honden. -</p> -<p>Zoo bereisden wij de nu in vollen lentetooi staande steppe, vertoefden jagend en verzamelend -aan het Alakoelmeer „bonte zee”, trokken door bloeiende dalen en over lachende bergen -naar de in den Alatan, een der verhevenste steppengebergten, gelegen kozakken-stanitza, -Lepsa, zwierven door de omstreken dezer kolonie, een klein paradijs, dat overvloeit -van melk en honig, beklommen de hooggebergten, verkwikten ons hier aan ruischende -bergstroomen, groene Alpenmeren en heerlijke vergezichten; en terwijl wij in noordoostelijke -richting verder reisden, wendden wij ons naar de Chineesche grens, om door een gedeelte -van het Hemelsche Rijk langs den kortsten en gemakkelijksten weg het Altaï-gebergte -te bereiken. -</p> -<p>In Bakti, de laatste Russische grenspost gewerd ons de tijding, dat Zijne Onuitsprekelijkheid, -de Dschandsoen Djoen, Opper-Stadhouder der provincie Tarabagatai, ons ook vanwege -China wilde begroeten, en ons ten maaltijd had genoodigd. Om dien wensch van den hoogen -mandarijn te vervullen, reden wij den 21 Mei naar de hoofdstad van gezegde provincie, -Tschoekoetschak of Tschautschak. -<span class="pageNum" id="pb336">[<a href="#pb336">336</a>]</span></p> -<p>De ruiterstoet, die zich over de in het zonnelicht stralende steppe bewoog, was talrijker -en prachtiger dan ooit te voren. Deels om in dit door oproeren geteisterde land veilig -te reizen, deels om voor Zijne Heerlijkheid waardig, om niet te zeggen met staatsie -en pracht te kunnen verschijnen, hadden de ons vergezellende heeren, behalve de onder -aanvoering van onzen nieuwen geleider, Majoor Tischanoff, uit Sachan gezonden dertig -Kozakken en onze oude vrienden, de Kirgiezen, nog een halve sotnie Kozakken uit Batki -opontboden, en zoo dreunde de tot nog toe eenzame steppe onder de hoefslagen van een -klein leger. Onze Kirgiezen waren allen in feestkleederen gedoscht; hunne zwarte, -blauwe, gele en roode, met zilveren en gouden tressen versierde kaftans wedijverden -in glans en pracht met de uniformen der ons vergezellende Russische officieren. Aan -de onlangs vastgestelde grens wachtte een Chineesch militair van hoogen rang ons op, -om ons te verwelkomen; daarna keerde hij ons den rug toe en joeg, zoo snel zijn ros -hem dragen kon naar zijn meester terug, ten einde dezen onze aankomst te melden. Onze -paarden baanden zich, toen wij de stad bereikt hadden, met moeite een weg over puinhoopen, -half ingevallen en half opgebouwde huizen; elders reden wij langs bloeiende tuinen, -terwijl potsierlijke Mongolentronies ons tegengrijnsden en afschuwelijk leelijke vrouwen -mijn schoonheidsgevoel in niet geringe mate beleedigden. De stoet verzamelde zich -voor de woning des stadhouders; wij hielden voor de groote poort stil en vroegen verlof -om binnen te treden. -</p> -<p>Tegenover de poort verhief zich een kunstig gebouwde muur, die in het midden een wonderlijk -dierenbeeld droeg; rechts en links hiervan lagen Chineesche martelwerktuigen op den -grond verstrooid. Een huisbeambte verzocht ons naar binnen te gaan, maar gaf meteen -aan de Kozakken en Kirgiezen bevel daar buiten te blijven. De stadhouder ontving ons -in zijn woon-, werk- en gerichtskamer met groote deftigheid. Zijn waardigheid als -hoog Mandarijn niet uit het oog verliezende, karig met woorden en slechts enkele afgebroken -geluiden stamelende, die telkens van een vroolijk grinnikend gelach vergezeld gingen, -reikte hij ons de hand en noodigde ons uit om aan de theetafel te gaan zitten, die -met allerlei kleine schoteltjes, waarin de vreemdsoortigste ontbijtgerechten, beladen -was,—„en wij strekken de handen uit naar den lekker toebereiden maaltijd.” Rijst, -verschillende in olie ingelegde en gedroogde vruchten, schijfjes zwijnenvleesch, zoo -dun als pergament, gedroogde garnalenstaarten, alsmede eene onnoemelijke menigte onkenbare, -<span class="pageNum" id="pb337">[<a href="#pb337">337</a>]</span>ten minste niet nader te bepalen lekkernijen en zoetigheden, maakten de spijzen uit, -eene voortreffelijke thee en eene afschuwelijke foeselhoudende rijstebrandewijn van -ongemeene sterkte, de dranken. Na den maaltijd, die, tengevolge van een voorzichtigheidshalve -reeds vooraf ingenomen ontbijt van minder raadselachtig allooi, voor mij althans zonder -nadeelige gevolgen afliep, werden waterpijpen rondgedeeld, en daarna bezichtigden -wij eene menigte denkbare en ondenkbare voorwerpen zoo in dit vertrek als in eene -kamer daarnaast: landschappen en afbeeldingen van dieren, door de Regeering verzonden -getuigschriften, het groote, met bijzondere zorgvuldigheid in bonte zijden stoffen -kunstig ingewikkelde Rijkszegel, vreemdsoortige pijlen met eene bestemming, zooals -slechts een Chineesch brein daaraan kan toekennen, voorwerpen van Europeesche kunst, -enz. -</p> -<p>Verschrikkelijk afgemeten en ijselijk deftig werd het onderhoud gevoerd. -</p> -<p>Onze woorden werden uit het Fransch in het Russisch, uit het Russisch in het Kirgiesch -en uit het Kirgiesch in het Chineesch overgebracht, terwijl de antwoorden langs den -omgekeerden weg tot ons kwamen; geen wonder dus, dat ons gesprek den toon der hoogste -deftigheid aannam. Na het ontbijt verschenen er Chineesche boogschutters, om ons proeven -hunner schietkunst te geven; daarna bracht ons de Dschandsoen allergenadigst, persoonlijk -in zijn moestuin, om ons daaruit een en ander te laten proeven; eindelijk nam hij -afscheid van ons, en nu reden wij door de straten en markten der stad, vonden in het -huis van een Tartaar gastvrijheid en een heerlijken, door de tegenwoordigheid der -beeldschoone, jonge, te onzer eer in het mannenvertrek geroepen vrouw, gekruiden maaltijd, -om tegen zonsondergang deze, ook in de geschiedenis bekende plaats te verlaten. -</p> -<p>Tschoekoetschak is dezelfde stad, die in 1867 na eene langdurige belegering, den Doenganen, -eenen Mongoolschen, maar tot den Islam bekeerden volksstam, die bestendig strijd voerde -tegen de Chineesche opperheerschappij, in handen viel, en toen met man en muis werd -verdelgd en tot den grond geslecht. -</p> -<p>Van de 30,000 inwoners, die Tschoekoetschak kort te voren telde, was een derde deel -gevlucht; de rest evenwel, die zich veilig waande, omdat verschillende bestormingen -waren afgeslagen, bleef—maar tot haar verderf. Toen de laatste bestorming gelukte, -en de stad in handen der Doenganen was gevallen, hielden dezen er met dezelfde wreedheid -<span class="pageNum" id="pb338">[<a href="#pb338">338</a>]</span>huis, als waarmede de Chineezen tegenover hen gewoed hadden. En wat aan het zwaard -ontkwam verging door het vuur. Toen onze tegenwoordige begeleider, de overste Friedrichs, -veertien dagen later de plaats bezocht, alwaar Tschoekoetschak gestaan had, steeg -er zelfs geen rookwolk meer uit de verkoolde balken op. Wolven en honden, die zich -vet hadden gemest aan de menschenlijken, slopen langzaam van daar of lieten zich zelfs -in hun walgverwekkend maal niet storen, maar bleven voortknagen aan het gebeente hunner -voormalige meesters; arenden, wouwen, raven en kraaien deelden met eerstgenoemden -het maal. Waar men ruimte had moeten maken waren de lijken bij dozijnen en honderden -op een hoop geworpen; in de overige gedeelten der stad, in de straten, tuinen en huizen -lagen zij of afzonderlijk, of bij tweeën, vieren en dozijnen bij elkaar, man en vrouw, -grootvaders en grootmoeders, moeder en kind, geheele huisgezinnen en gevluchte buren, -het hoofd verpletterd door sabelhouwen, de aangezichten in flarden gehakt, verbrand, -de ledematen door de tanden van honden en wolven afgeknaagd, lichamen zonder hoofd, -andere zonder handen. Wat de krankzinnigste verbeelding aan gruwelen kan uitdrukken -vond hier zijn ontzettende werkelijkheid. -</p> -<p>Tegenwoordig telt Tschoekoetschak ten hoogste duizend zielen; feitelijk staat de nieuwe, -met torens gekroonde vesting onder de bescherming van het kleine Russische piket te -Bakti; want dat de Doenganen nog altijd niet de wapenen hebben neêrgelegd, nog altijd -niet voorgoed ten onder zijn gebracht, bleek ons uit den weinige dagen te voren begonnen -tocht van een Chineesch legertje naar het dal der Emil, alwaar een inval scheen te -dreigen. Onder geleide van Majoor Tichanoff en zijn dertig Kozakken trokken wij dit -dal door, zonder echter een enkelen Doengaan in ’t gezicht te krijgen, en zonder dagen -achtereen zelfs een mensch te ontmoeten. De Emil, van het Saurgebergte komende, stroomt -tusschen de Tarabagatai en Semistau, twee, onder een scherpen hoek saamkomende ketens, -verder, van beide zijden versterkt door een aantal beekjes. De Chineezen, alle wateraders -benuttende, hadden door bevloeiingen het geheele dal in een vruchtbaren tuin herschapen, -toen de Doenganen kwamen en dezen tuin verwoestten, om hem terug te geven aan de steppe, -zijn moeder. Wel reden wij, in de nabijheid der stad, nog door kleine dorpen en stieten -op een Aul der Kalmukken, daarna echter alleenlijk nog langs de puinhoopen van vroegere -welvaart en vroegere menschelijke bedrijvigheid. <span class="pageNum" id="pb339">[<a href="#pb339">339</a>]</span>De natuur had reeds met zachte hand een sluier over de velden gespreid, maar de nog -niet door storm en weder vernietigde puinhoopen der dorpen bleven ten hemel schreien. -Bezoekt men deze dorpen, dan treden de begane wreedheden met ijzingwekkende duidelijkheid -weder voor oogen. Tusschen de eenzame muren, welker daken verbrand en welker gevels -geheel of gedeeltelijk zijn ingestort, op het vermolmende hout, waar vergiftige zwammen -weelderig omhoog schieten, en te midden der scherven van Chineesch porselein, te midden -van halfverkoold en daarom bewaard gebleven huisraad, stoot men overal op menschelijke -overblijfsels, verslagen schedels, afgeknaagde beenderen, en geraamten van huisdieren, -inzonderheid van den hond. Op de schedels ziet men nog de houwen der scherpe sabels. -De menschen vielen als een offer hunner woedende vijanden en de honden deelden in -het lot hunner meesters, die zij misschien nog trachtten te verdedigen; de andere -huisdieren werden weggedreven en buit gemaakt, evenals alle bezittingen der overwonnenen, -terwijl alleen die voorwerpen, welke voor ’t oogenblik geen waarde hadden, werden -stuk geslagen en verbrand. Twee halfwilde huisdieren zijn de puinhoopen blijven bewonen, -t.w. de zwaluw en de musch; de plaats der anderen werd ingenomen door de vogels der -ruïnen. -</p> -<p>Wij togen ongehinderd door het verwoeste dal. Geen Doengaan liet zich zien; want achter -onze dertig Kozakken stond het machtige Rusland. Toen wij weder menschen ontmoetten, -bevonden wij, dat het Russische Kirgiezen waren, die hier, in China, hun kudden weidden, -hun velden bebouwden en voor een hunner dooden een grafteeken oprichtten. -</p> -<p>Van uit het dal der Emil beklommen wij den Tarabagatai op een der laagste plaatsen -van den kam van het gebergte, daalden toen naar de bijna effene hoogvlakte Tschilikti -af, die door eerstgenoemden keten alsmede door den Saur, Manrak, Terserik, Moestau -en Oerkaschar wordt ingesloten en ongeveer 1600 meter boven den zeespiegel is gelegen. -Wij staken deze vlakte dwars over, ontmoetten op dien tocht een aantal zeer groote -koerganen of grafheuvels der inboorlingen, om daarna door de kronkelende dalen van -het veelvuldig gespleten Manrakgebergte, het dal van Saisan en den eerst sedert vier -jaren bestaanden grenspost van gelijken naam—een vriendelijk stadje,—te bereiken. -Hier, dicht bij de Chineesch-Russische grens waren wij voor ’t eerst, sedert Lepsa, -weêr omringd door Europeesche behagelijkheid en comfort. -<span class="pageNum" id="pb340">[<a href="#pb340">340</a>]</span></p> -<p>In de gezelschappen, die wij bezochten, verkeerden wij als in St. Petersburg of Berlijn; -men praatte, speelde, zong en danste in den beperkten familiekring of in een publieken -tuin. Het heerlijk gezang der nachtegalen begeleidde dans en lied; men vergat waar -men zich bevond. -</p> -<p>Ik benutte den tijd van ons verblijf aldaar voor eene jacht op „oelaren”, eene soort -van hoenders uit het hooggebergte, van den vorm van patrijzen, maar ter grootte van -auerhoenders, en leerde daarbij niet alleen de woestheid van het Manrakgebergte, maar -tevens ook het herdersleven der arme Kirgiezen van eene nieuwe zijde kennen, zoodat -ik hoogst voldaan van mijn succesvol uitstapje terugkeerde. -</p> -<p>In den namiddag van den 31 Mei beklommen wij wederom onzen reiswagen en rolden naar -de zwarte Irtysch, om gebruik te maken van een rendez-vous, ons in het Altaï-gebergte -aangeboden door Generaal Poltoratski. Door een rijk steppenland, over pikzwarten grond, -later door droge hoogsteppen, ging de snelle vaart, tot wij de rivier bereikten, wier -hooggezwollen golven ons den volgenden dag naar het Saisanmeer brachten. Hoe vervelend -ons tot nog toe alle rivieren en stroomen van Siberië ook waren voorgekomen, de zwarte -Irtysch was zulks niet; heerlijke vergezichten op twee reusachtige hooggebergten, -den Saur en Altaï en de hiermede samenhangende ketens, verrukten ons oog; een frissche, -groene oever, waaruit ons een vroolijk vogelengezang, een opgewekt vogelenleven tegenklonk -en tegenblikte, streelde ons. Het fluks uitgeworpen net bracht een grooten voorraad -van visschen uit de diepte te voorschijn, en bewees ons dat de stroom niet alleen -schoon is, maar tevens schatten verbergt. Nadat wij den 2 Juni het vlakke, troebele, -zeer vischrijke, maar slechts door zijn vergezichten schoone meer waren overgevaren, -trokken wij op den daaraanvolgenden dag door het meest woeste gedeelte der steppe, -dat wij tot nog toe hadden gezien, maar leerden juist hier de drie merkwaardigste -dieren der steppe kennen, t.w. den koelan, een wild paard, de steppenantilope en het -steppenhoen. Onze Kirgiezen vingen van het eerstgenoemde een veulen, terwijl tevens -een steppenhoen werd geschoten. Tegen den avond hielden wij halt in de Altaïsche voorgebergten, -daags daarna ontmoetten wij op de afgesproken plaats onze vroegere gastheeren en reden -nu onder hun geleide verder. -</p> -<p>Het was een heerlijke reis, in weêrwil van storm, sneeuw en regen, waardoor de vriendelijke -Joerte, die mede reisde, veel van hare behagelijkheid <span class="pageNum" id="pb341">[<a href="#pb341">341</a>]</span>verloor, niettegenstaande de bergstroomen aan onze paarden den doortocht versperden, -en steil afhangende rotsen ons op paden brachten, die in Europa wel door de gemzenjagers, -niet door ruiters worden betreden. Een Russisch Gouverneur reist geenszins gelijk -gewone stervelingen, het allerminst wanneer hij door onbewoonde streken trekt. Alle -districtshoofden vergezellen hem, alsmede de onder dezen staande ambtsmannen, de oudsten -der gemeente, de gemeentesecretaris, de voornaamste lieden van de geheele streek, -die hij bereist, een troep Kozakken met hun officieren tot den overste toe, zijn eigene -bedienden en die van het geleide. En wanneer het land, gelijk thans het geval was, -gedeeltelijk vreemd is, en er vergaderingen moeten gehouden worden met Kirgiezische -gemeenten, dan wordt het gevolg tot in het oneindige vermeerderd. Dan moeten niet -alleen Joerten en tenten medegebracht worden, gelijk steeds bij steppenreizen het -geval is, maar zelfs heele schaapskudden worden vooruitgezonden om de honderden menschen -in deze wildernis te voeden. Sedert wij het Saisanmeer hadden verlaten, bevonden wij -ons weder in het Chineesche Rijk, en eene reeks van dagen hadden wij te reizen, alvorens -te durven hopen, in de thans alleen in de diepere dalen bewoonde deelen van het gebergte -wederom menschen aan te treffen. -</p> -<p>Meer dan tweehonderd personen reisden aanvankelijk mede, meest Kirgiezen, die opgeroepen -waren om een keizerlijk bevel, betrekkelijk de opheffing van hun recht om in het keizerlijk -domein Altaï te weiden, in ontvangst te nemen, en uit dien hoofde met elkander in -overeenkomst te treden omtrent hunne daarmede in verband staande te wijzigen verhuizingen; -maar ook nadat die beraadslagingen ten einde waren, telde ons reisgezelschap nog over -de honderd paarden en zestig ruiters. In den vroegen morgen werden ons de Joerten -boven het hoofd afgebroken en vooruitgezonden; dan volgden wij in grootere en kleinere -gezelschappen, langzaam voortrijdende, tot ook de dames, de vriendelijke gemalin des -Generaals en hare schoone dochter ons weêr hadden ingehaald; wij namen het ontbijt -op eene geschikte plaats, lieten de laatste pakpaarden voorbijtrekken, volgden, haalden -ze weder in, kwamen meest gelijktijdig met de schapen, wier aantal dagelijks verminderde, -op de halteplaats aan, en hadden zoo elken avond gelegenheid het oog te laten weiden -over het schilderachtig tooneel eener legerplaats. Heerlijke, frissche, groene, met -voorjaarsgeuren doortrokken dalen namen ons op; hooge, steile, grootendeels nog met -sneeuw <span class="pageNum" id="pb342">[<a href="#pb342">342</a>]</span>bedekte bergen schonken de schoonste vergezichten over het hooggebergte, en in de -doorgetrokken steppe tot op den Saur en Tarabagatai, totdat wij eindelijk het Markakoel, -dien parel der Altaïmeren, voor ons zagen liggen en daarmede het hooggebergte zelf -waren ingetrokken. Drie dagen lang reisden wij onder slecht weder, opgehouden door -een Chineesch gezantschap, langs den oever des meers, reden toen door werkelijk dichte -wouden, over moeilijk te beklimmen passen, bergop, bergaf, naar de Russische grens -en op halsbrekende wegen het bloeiende dal der Buchtarma door, om in de nieuw gegrondveste -Kozakkenkolonie Altaiskaja-Stanitza nogmaals van de Russische gastvrijheid en comfort -te genieten, te rusten en uit te rusten. -</p> -<p>Door de officieren der Stanitza vereerd met allerlei geschenken, voortbrengselen der -streek, zetten wij op den 12 Juni de reis voort. Helder en vriendelijk lachte de zon -ons tegen van den blauwen hemel en keek zij neder op het grootsche, heden voor ’t -eerst niet benevelde landschap. Onafzienbare, parkachtige dalen, omlijst door steil -opeengestapelde, met sneeuw bedekte, heden met de schitterendste kleuren overgoten -hooggebergten, heerlijke boomen op de weilanden, bloeiende boschjes op de hellingen, -duizendvoud verschillende, boven alle beschrijving schoone, als in ’t lang ontbeerde -zonnelicht herlevende bloemen, frisch bloeiende heideroosjes in alle schakeeringen -van kleur, het geroep van den koekoek en ’t gejubel der vogelen, Kirgiezen Auls in -de breede dalen aan den voet der bergen, en Russische, in groen verscholen dorpen, -grazende kudden, vruchtbare akkers, ruischende beekjes, getande rotsen, de zachte -lucht en specerijachtige voorjaarsgeuren,—dit alles omstrikte de zinnen gedurende -den ganschen tocht. Weldra trokken wij over de grenzen van het keizerlijk domein Altaï—een -kroongoed, zoo groot bijkans als geheel Frankrijk! Een dag later en wij bereikten -het bergstadje Serianoffsk met haar zilvermijnen. Nadat wij ook hier, gelijk overal -elders, vriendelijk waren ontvangen, alle werken hadden bezichtigd, sloegen wij wederom -de richting in naar de Irtysch, lieten ons op hare, tusschen hooge, schilderachtige -rotsen snel voortijlende wateren, voorbij Buchtarminsk naar Ustkamenogorsk drijven -en togen van hier uit weder per wagen door het veelbelovend domein des Keizers. -</p> -<div class="figure p343width"><img src="images/p343.jpg" alt="KEIZERADELAAR, MURMELDIER EN WEZEL." width="631" height="668"><p class="figureHead">KEIZERADELAAR, MURMELDIER EN WEZEL.</p> -</div><p> -</p> -<p>Steppenachtige vlakten palen aan de liefelijke dreven van het voorgebergte; uitgestrekte -wouden wisselen met het bewoonde land af. Groote, rijke dorpen, kostbare, vruchtbare, -in gitzwarte aarde aangelegde akkers, goed gebouwde, zich van hunne welvaart bewuste -mannen, <span class="pageNum" id="pb343">[<a href="#pb343">343</a>]</span>schoone, schilderachtig gekleede vrouwen, kinderlijk nieuwsgierige en kinderlijk gezinde -menschen, voortreffelijke, krachtige paarden, goed gebouwde runderen, die in groote, -weldoorvoede kudden de dorpen omgeven, enorme wagenkaravanen, die op goede wegen erts -en kolen vervoeren, marmotten op de berghellingen, ziesels in de vlakten, keizerarenden -op de grenspalen aan de wegen, bekoorlijke dwergmeeuwen aan de wateren, dorpen en -gehuchten verlevendigen al te zamen het landschap, dat onze weg doorsnijdt. Als vliegend -doortrokken wij het land, als in de vlucht bezochten wij het zeer naar waarheid zoo -genoemde stadje van smelthutten „Slangenberg”; een korte rust slechts veroorloofden -wij ons in de hoofdplaats Barnaul. Daarna ging het <span class="pageNum" id="pb344">[<a href="#pb344">344</a>]</span>verder naar het bergstedeke Salair en toen naar de groote gouvernementsstad Tomsk. -</p> -<p>Reeds voor Barnaul hadden wij de Ob bereikt en te Barnaul zelf waren wij deze rivier -overgestoken, terwijl wij ons te Tomsk inscheepten om haar te bevaren. Zes en twintig -honderd werst, d.i. bijna vierhonderd geographische mijlen voeren wij, na door de -Tom er in gekomen te zijn, dezen stroom af, die een grooter gebied beheerscht dan -alle stroomen van West-Europa te zamen,—en zoo naderden wij meer en meer het noorden. -Vier etmalen lang stoomden wij in de richting naar de IJszee, met eene, bij den gezwollen -stand der rivier dubbel zoo snelle vaart als zulks stroomopwaarts zou kunnen geschieden; -elf volle dagen en nachten hadden wij noodig om het stuk, begrepen tusschen de inmonding -der Irtysch en de uitmonding der Schtschoetschja af te leggen, ofschoon wij in Samarowo -en Bereosoff slechts enkele uren rust namen, en ongerekend de beide dagen, die wij -te Obdorsk, het laatste Russische dorp aan den stroom, doorbrachten. Boven alle beschrijving -grootsch is deze stroom, hoe eenzaam en eentonig hij ook moge heeten. Door een dal -van tien tot dertig kilometer breed vervolgt hij zijn loop, in ontelbare armen verdeeld, -die eene menigte eilanden insluiten. Hier en daar verbreedt hij zich tot een groot -meer, terwijl hij bij zijn mond een hoofdarm heeft, waarin het water gemiddeld acht -en twintig meter hoog staat. Bosschen, waar bijna geen licht door kan dringen, in -welker diepten nog geen inboorling ooit den voet zette, strekken zich langs zijn oevers -uit; wilgenbosschen, in alle phasen van den wasdom dezer boomsoort, bedekken de telkens -door den vloed afgeknaagde en weder in anderen vorm opgebouwde eilanden. Armer en -armer wordt het land, armer en schraler de wouden, armoediger de dorpen, naarmate -men verder stroomafwaarts komt, ofschoon de rivier zelf dichter bij haar monding te -rijkelijker schenkt, wat aan het arme land onthouden werd. Reeds een weinig beneden -Tomsk, iets lager dan Tobolsk, loont de aarde den veldarbeid niet meer; nog verder -naar het noorden houdt ook de veeteelt op, maar ontelbare scholen van de heerlijkste -visschen en een rijk jachtveld in de oerwouden langs de beide oevers schenken rijke -vergoeding voor dat gemis. De visschers en jagers treden in de plaats van den landbouwer, -de rendierherder in de plaats van den veeboer. Zeldzamer worden de Russische volkplantingen, -talrijker de woonsteden der Ostjaken, en eindelijk zijn het slechts de verplaatsbare, -<span class="pageNum" id="pb345">[<a href="#pb345">345</a>]</span>kegelvormige hutten uit berkenbast, hier „Tschoem” genoemd en enkele daartusschen -verspreide, vreeselijk armoedige blokhuizen, de tijdelijke woningen der Russische -visschers, die nog getuigenis afleggen van het bestaan van den mensch. -</p> -<p>Wij hadden het plan opgevat ook eene toendra of mossteppe door te reizen en daarvoor -het oog geslagen op het tusschen de Ob en de Karische golf gelegen schiereiland der -Samojeden, te meer daar in dit nog bijna niet door Europeanen betreden deel van den -grooten en breeden boomloozen gordel der om de Pool zich legerende woestenij, ook -sommige, voor den handel gewichtige vragen op te lossen waren. Wij huurden ten behoeve -dezer reis in Obdorsk en iets lager stroomafwaarts verschillende personen, als Russen, -Syrjenen, Ostjaken en Samojeden, en vingen den 15 Juli onzen tocht aan. -</p> -<p>Op de noordelijke hoogte van den Oeral, hier het karakter niet alleen van een werkelijk -gebergte, maar zelfs van hooggebergte aannemende, ontspringen dicht bij elkander drie -rivieren: de Oessa, die in de Petschora, de Bodarata, die in de Karische golf en de -Schtschoetschja, die in de Ob uitmondt. Het gebied van de beide laatstgenoemde stroomen -wilden wij bereizen. Hoe het land er uitzag, hoe wij het zouden hebben, of wij rendieren -zouden kunnen krijgen of den weg te voet zouden moeten afleggen, niemand wist ons -zulks te zeggen. -</p> -<p>Tot aan den mond der Schtschoetschja reisden wij nog op de gewone wijze, bij elke -kolonie van Ostjaken onze gehuurde roeiers betalende, om nieuwe aan te werven; op -de Schtschoetschja zelf traden onze eigen lieden in dienst. Acht dagen lang voeren -wij langzaam den stroom op, ieder zijner vele windingen getrouw volgende, altijd door -de ijselijk eentonige, ja doodelijk vervelende toendra, nu eens den Oeral naderende, -dan weder ons van dit gebergte verwijderende. Gedurende acht dagen zagen wij geen -enkelen sterveling, alleen diens sporen, zijn op sleden gepakte winterbehoeften en -zijn graven. Niet te doorwaden moerassen aan beide zijden der rivier beletten ons -elk uitstapje, milliarden op bloed beluste muggen kwelden ons zonder ophouden. Op -den zevenden dag zagen wij een hond—eene ware gebeurtenis, zoowel voor ons zelf als -voor onze manschappen; op den achtsten dag stieten wij op eene bewoonde Tschoem en -daarin op den eenigen mensch, die ons eenige inlichtingen aangaande het voor ons liggende -land kon geven. Wij namen dezen als gids mede en vingen met hem drie dagen later een -tocht aan, die even moeilijk als gevaarlijk zou worden. -<span class="pageNum" id="pb346">[<a href="#pb346">346</a>]</span></p> -<p>Negen volle dagreizen van ons verwijderd, op de weide Saddabei in den Oeral, zouden -zich rendieren bevinden; aan de Schtschoetschja was op dit tijdstip geen enkel op -te jagen. Wij moesten dus wel onzen tocht te voet aanvangen en alle bezwaren op ons -nemen aan zulk een tocht door een ongebaand, met muggen gevuld, den mensch vijandig, -niet het minste voedsel opleverend, en wat het ergste was, ons ten eenenmale onbekend -gebied, verbonden. -</p> -<p>Omzichtig, niet dan na lange beraadslagingen met de inboorlingen, maakten wij onze -toebereidselen; met zorg werd de mede te voeren last, die ieder op zijn rug zou laden, -afgewogen; dreigend toch stond het hongerspook voor ons. Wij wisten, wel is waar, -dat alleen de trekkende herder, en geenszins de jager in staat is zijn leven in de -toendra te onderhouden; bij ervaring kenden wij alle moeite, die de ongebaande wegen, -de kwellingen, die de scharen muggen bereidden, de ongestadigheid des weders, de onherbergzaamheid -der toendra in ’t algemeen, en namen met het oog hierop onze maatregelen en voorzorgen: -maar te voorzien en te voorkomen, wat wij niet kenden, niet konden vermoeden, en ons -toch trof, zulks was onmogelijk. Terugkeeren wilden wij niet, maar hadden wij alles -vooruitgezien, wij zouden zulks zeker gedaan hebben. -</p> -<p>In korte pelzen gehuld, zwaar beladen, behalve den door de niet lichte schietbenoodigdheden -bezwaarde rugtasch nog geweer en een reiszak over den schouder dragend, braken wij -den 29 Juli op, onze boot onder de hoede van twee mannen achterlatende. Vermoeid, -zuchtende onder den zwaren last, dag en nacht zonder ophouden gekweld door de muggen, -liepen wij door de toendra, telkens na een uur, een half uur, eindelijk na elke duizend -schreden rust vragende en wegens de muggen deze niet kunnende vinden. -</p> -<p>Wij klommen over heuvels, trokken door evenveel dalen, en staken een bijna even groot -aantal moerassen en drassige velden over; honderden meren zonder naam togen wij voorbij, -kreken en riviertjes moesten wij doortrekken. -</p> -<p>Onvriendelijker wel kon de toendra ons niet ontvangen. De wind zweepte ons een fijnen -regen in ’t aangezicht; in doorweekte pelzen legden wij ons op een doorweekten grond -neder, zonder dak boven ons hoofd, zonder een koesterend vuur naast ons, en nog altijd -gekweld door de muggen. Doch de zon droogde onze kleeren weder op en schonk nieuwen -moed en nieuwe krachten; wij gingen voorwaarts. <span class="pageNum" id="pb347">[<a href="#pb347">347</a>]</span>Een vroolijk bericht versterkt meer dan zon en slaap; onze mannen ontdekten twee „Tschoems”, -en door middel van onze kijkers onderscheidden wij duidelijk de daaromheen gelegerde -rendieren. Tot in ons binnenste gelukkig zien wij ons reeds in de verbeelding uitgestrekt -in het eenige, hier mogelijke voertuig, de slede, en het voor deze slede gespannen -rendier. Wij bereiken de Tschoem en de rendieren; een afgrijselijk gezicht treft ons -oog. Onder de weidende kudde woedt het miltvuur, de vreeselijkste, ook voor den mensch -zoo gevaarlijke aller veeziekten, de onverbiddelijke, zonder genade en keus vernietigende -engel des doods, tegenover wiens woeden de mensch als machteloos staat, die hier te -lande de volken doet verarmen en onder de menschen even goed door niets te redden -slachtoffers maakt als onder de dieren. -</p> -<p>Zes en zeventig doode rendieren telde ik in de onmiddellijke omgeving van de Tschoem; -werwaarts het oog schouwde ontmoette het lijken, gevallen, in doodstrijd verkeerende -herten, wijfjes en kalveren. Andere komen met den dood in het hart op de reeds voor -de afreis gereed staande slede aanloopen, als zochten zij bij den mensch hulp in hun -lijden; zij zijn niet van hier te verdrijven, blijven met holle oogen en over elkaar -geslagen voorpooten een paar minuten staan, waggelen heen en weder, steunen en vallen -neêr; een witte, schuimende slijm vloeit uit mond en neus—nog enkele stuiptrekkingen -en een lijk meer ligt ter aarde. Zoogende moeders scheiden zich met haar kalveren -van de kudde; de moeders sterven onder dezelfde verschijnselen, de kalveren aanschouwen -met verbazing de zich zoo vreemd aanstellende moeders, of gaan onbezorgd grazen naast -het sterfbed van haar, die hen ter wereld brachten, keeren dan naar de eersten terug -en vinden in plaats van de liefhebbende voedster een lijk, beruiken dit, schrikken -achteruit, ijlen weg, dwalen blatend in ’t rond, beruiken nu eens het eene volwassen -dier, naderen dan een ander, worden door allen verjaagd, blaten en zoeken verder, -en vinden wat zij niet zochten: den dood, door een pijl uit den boog huns meesters, -die althans nog iets tracht te redden, n.l. de huid. De dood woedt met gelijke verschrikking -onder de oude zoowel als onder de jonge rendieren; de sterkste en schoonste herten -vallen even goed in handen van den worger als de eenjarigen van beiderlei kunne. -</p> -<p>Tusschen de stervende en gestorven dieren wandelen en roeren zich de menschen, de -bezitter der kudde Schoengei en zijne aanhoorigen en knechten, om in radeloozen ijver -te redden, wat nog te redden is. <span class="pageNum" id="pb348">[<a href="#pb348">348</a>]</span>Ofschoon zij niet onbekend zijn met het vreeselijk gevaar, dat zij loopen, wanneer -slechts een enkel bloeddroppeltje, een enkel stofje van het schuim zich met hun eigen -bloed vermengt, ofschoon genoegzaam vertrouwd met het feit, dat reeds honderden van -hun volk een offer zijn geworden van de pijnlijke, akelige ziekte, arbeiden zij toch -met alle kracht om het vergiftigde dier de huid af te trekken. Een slag met den bijl -maakt een eind aan het leven der stervende herten, een pijlschot aan dat der kalveren, -en eenige minuten later ligt de huid, die nog weken lang eene bron van besmetting -blijft, bij de anderen, doopen de bloederige handen het van de kalveren afgenomen -vleesch in het bloed, dat de borstholte van het gedoode dier vult om het rauw te verslinden. -Beulsknechten gelijken de mannen, afschuwelijke heksen de vrouwen, in aas woelende, -van bloed druipende, met bloed bevlekte hyena’s gelijken beiden; zij letten niet op -het zwaard, dat niet aan een paardenhaar, maar aan een spinrag boven hun hoofd is -opgehangen, en zoo woelen zij steeds voort, geholpen door de kinderen, door half volwassen -knapen en van bloed druipende, nauwelijks gespeende meisjes. -</p> -<p>De Tschoems werden afgebroken en op een nabijzijnden heuvel weder opgeslagen; de ongelukkige -kudde, die, twee duizend stuks sterk, uit het Oeralgebergte was opgebroken, en tot -op tweehonderd ingekrompen was, die den geheelen weg van daar tot hier door doode -dieren had gekenteekend, verzamelt zich opnieuw om de Tschoem; op den anderen morgen -liggen er echter weder opnieuw veertig lijken in de nabijheid der rustplaats. -</p> -<p>Wij kenden het gevaar, aan hetwelk ook de mensch door aan miltvuur lijdende dieren -is blootgesteld, doch wij kenden het nog niet in zijn geheelen omvang. Daarom kochten -wij eenige, oogenschijnlijk gezonde rendieren, bespanden daarmede drie sleden, belaadden -deze met onze goederen, en trokken, verlicht en ontlast daarnaast loopende, verder. -Rendierenvleesch te eten, zooals wij gehoopt en waarop wij gerekend hadden, zulks -verbood de vreeselijke ziekte; met te meer zorg en angst speurden wij daarom in ’t -rond naar een of ander klein wild, ’t zij een moerashoen, eene wulp, eene goudplevier, -of eene eend. Om onzen geringen voorraad zoo lang mogelijk te sparen, hurkten wij, -in geval de geringste aller Diana dienende nymphen ons goedgunstig was geweest, om -het moeilijk te voeden vuur, ten einde ieder persoonlijk zoo goed mogelijk een onbeduidend -wild aan het spit te braden. Ons werkelijk verzadigen ging niet meer. -<span class="pageNum" id="pb349">[<a href="#pb349">349</a>]</span></p> -<p>Wij bereikten, nadat wij den door Schoengei getrokken doodenweg dwars waren overgestoken, -het eerste doel, de Bodarata; wij hadden het onuitsprekelijk geluk nog eenmaal Tschoems -aan te treffen, nog eenmaal rendieren te ontmoeten; wij trokken met de hulp dezer -dieren naar de zee, en moesten terugkeeren zonder den voet op het strand gezet te -hebben. Voor ons strekte zich een onbegaanbaar moeras uit en bovendien een onafzienbare -hoop rendierlijken; wij bevonden ons nog eenmaal op den weg, langs welken Schoengei -huiswaarts gevlucht was, en onze nieuwe kennis, de herder Sanda, waagde het niet dien -weg te kruisen. -</p> -<p>Want ook onder zijne kudde maaide de dood; ook in zijn huis, en in nog meerdere mate -in dat van zijn buurman had het verderf zijn intocht gehouden. De man, die tot nog -toe met hem had gereisd en geweid, had gegeten van een aan miltvuur lijdend rendier, -dat hij kort voor den dood nog spoedig had geslacht, en hij had die zonde met zijn -eigen leven en dat zijner familieleden moeten boeten. Driemalen had de herder Sanda -zijn Tschoem verplaatst en driemalen een graf tusschen de lijken der gevallen rendieren -gegraven. Eerst stierven twee kinderen, daarna stierf de knecht van den lichtzinnigen -man en op den derden dag overleed hij zelf. Een ander kind lag nog ziek en kermde -van pijn, toen wij de reis naar zee aanvingen; toen wij tot de Tschoem terug waren -gekeerd kermde het niet meer, want een vierde graf had het kinderlijk opgenomen. En -ook dit zou niet het laatste zijn. -</p> -<p>Een onzer manschappen, de Ostjak „Hadt”, een gewillig, altijd vroolijk, ons lief geworden -man, klaagde en wrong zich sedert eergisteren onder steeds toenemende pijnen; hij -klaagde voornamelijk over een steeds sterker wordend gevoel van koude. Wij hadden -hem op een rendierslede gelegd, toen wij op den terugweg waren naar de Tschoem des -herders; wij vervoerden hem op dezelfde wijze toen de hut ten vijfdemale werd verplaatst. -Onder en tusschen ons lag hij weeklagend en bevend bij het vuur. Van tijd tot tijd -hief hij zich op, ontblootte zijn lichaam om dit door het vuur te koesteren. Eveneens -bracht hij zijn verkleumde voeten bij het vuur, zonder er op te letten, dat hem de -voetzolen verbrandden. Eindelijk sliepen wij in, misschien ook hij; toen wij echter -den volgenden morgen ontwaakten, was zijne plaats ledig. Buiten evenwel, voor de Tschoem, -tegen eene slede geleund, het gezicht naar de zon gekeerd, welker stralen hij had -opgezocht, zat hij rustig en stil, zonder te steunen, zonder te klagen. „Hadt” was -dood. -<span class="pageNum" id="pb350">[<a href="#pb350">350</a>]</span></p> -<p>Wij begroeven hem eenige uren later naar zede en gebruik zijns volks. Hij was een -eerlijk „heiden” geweest en moest dus insgelijks op heidensche wijze begraven worden. -Onze „rechtzinnige” begeleiders weigerden zulks te doen; onze „heidensche” metgezellen -verrichtten daarom dat, wel is waar niet christelijk, maar toch den mensch waardig -werk met onze hulp. In het vijfde graf lag het zesde offer. -</p> -<p>Zou dit graf het laatste zijn? Onwillekeurig vroeg ik mij zulks af, want het werd -ons in dit gezelschap des doods al te akelig. Tot ons geluk was Hadts graf het laatste -op dezen weg. -</p> -<p>Ernstig, zeer ernstig gestemd, bedreigd door het steeds sterker gevoelde gebrek trokken -wij verder, wederom in de richting der Schtschoetschja. Sanda voedde op schrale wijze -onze manschappen, ons jachtbedrijf onderhield even armoedig ons zelf. Toen het ons -gelukte op zekeren voormiddag een geheele familie ganzen buit te maken, bovendien -nog hoenders, snippen en plevieren te schieten, vierden wij feest; nu toch konden -we eten zonder karig te zijn. Het was echter hoofdzakelijk te danken aan onzen waard, -dat wij het er goed af brachten. -</p> -<p>De Schtschoetschja werd bereikt, wij kwamen, bijna van alles ontbloot, terug bij onze -boot, en sedert veertien dagen baadden wij ons voor de eerste maal weder in een wel -is waar zeer beperkt, maar voor ons toch onuitsprekelijk genot. Van de toendra namen -wij voor altijd afscheid. -</p> -<p>Een Schaman, wel is waar, dien wij verder de Ob op met visschen bezig vonden, en wien -wij verzochten ons een bewijs te geven van zijn kunst en wijsheid, kondigde ons—na -door middel van het dof geluid zijner trom <span class="asc">JAMAUL</span>, den met hem bevrienden bode der goden te hebben opgeroepen—als eene boodschap des -hemels aan, dat wij reeds in het volgende jaar naar het onherbergzame, zooeven door -ons verlaten land weder terug zouden keeren, maar dat wij ons alsdan derwaarts zouden -wenden, alwaar de Schtschoetschja, Bodarata en Ussa haren loop beginnen. Want twee -keizers zouden ons beloonen, onze „oudsten” zouden over onze geschriften tevreden -zijn en ons opnieuw uitzenden. Op deze reis evenwel zou geen enkel ongeluk ons meer -bejegenen. Zoo had de bode der goden, alleen voor hem verstaanbaar, gesproken. -</p> -<p>Het laatste gedeelte der voorspelling is uitgekomen. Langzaam, wel is waar, maar zonder -ongevallen of stoornissen voeren wij drie en twintig dagen lang de Ob naar boven, -drie dagen op een na lang wachten <span class="pageNum" id="pb351">[<a href="#pb351">351</a>]</span>gelukkig bereikt stoomschip de golven van de Irtysch te gemoet. Zonder ongelukken, -ofschoon niet zonder hindernissen, trokken wij het Oeral-gebergte over; snel gleden -wij in een uitstekende stoomboot de Kama af; langzamer droeg het schip ons de Wolga -op. In <span class="corr" id="xd31e3141" title="Bron: Nischni Nowgorod">Nischni-Nowgorod</span>, in Moskou, in Petersburg werden wij even vriendelijk ontvangen als de eerste maal, -in het vaderland met vreugde verwelkomd. Onze „oudsten” schijnen ook met onze geschriften -tevreden te zijn:—naar de Toendra keeren wij, keer ik ten minste nimmer weder terug. -<span class="pageNum" id="pb352">[<a href="#pb352">352</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch13" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e509">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">XIII.</h2> -<h2 class="main">DE HEIDENSCHE OSTJAKEN.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Gemakkelijk en zonder inspanning is thans nog de strijd om het bestaan, dien de mensch -in Siberië heeft te strijden, en hij zal zulks ook nog wel eeuwen blijven; gemakkelijk -vooral in de zoo rijk door de natuur gezegende velden van het zuiden, maar ook evenmin -hard en zwaar in die oorden, welke wij gewoon zijn te beschouwen als eene ijswoestijn, -als eene ongastvrije wildernis, en die wij zelfs nog als zoodanig meenen te moeten -kenmerken, wanneer wij die streken gedwongen doorreizen. Wel is het klimaat in het -hooge noorden van West-Siberië ruw en streng; wel weigert hier de grond, die op geringe -diepte onder het oppervlak het geheele jaar door bevroren is, iets tot voeding op -te leveren, de zon het brood verstrekkende koorn tot rijpheid te brengen, maar ook -hier schudde de milde natuur haar hoorn des overvloeds uit, en wat het land niet schonk, -dat gaf het water. In onze oogen moge de daar reeds eeuwen verblijvende mensch arm -en ellendig schijnen, in werkelijkheid is hij zulks niet. Ook hij kan er in zijn behoeften -voorzien, ook hij omringt zich met gemakken en genietingen, die hem bevrediging schenken, -en werpt zijn woonplaats meer af dan hij noodig heeft. Wel strijdt ook hij met meer -of minder bewustzijn om een „menschwaardig bestaan,” maar geenszins met wrok in het -hart tegenover de meer bevoorrechten, want hij is zelf meer bevoorrecht dan wij meenen, -omdat hij bescheidener, meer voldaan, meer tevreden is dan wij zijn, en omdat hij -datgene, wat wij hartstocht noemen, streng genomen, niet kent, omdat hij de vreugde, -die voor hem opbloeit, met kinderlijke tevredenheid aanneemt, en het lijden, dat hem -bezoekt, draagt met een wel diep gevoelde smart, maar het ook spoedig weêr vergeet -evenals een kind. -</p> -<div class="figure p352width"><img src="images/p352.jpg" alt="RENDIERSLEDE." width="720" height="454"><p class="figureHead">RENDIERSLEDE.</p> -</div><p> -</p> -<p>Ook aan zijn leger treedt de zwarte zorg; hij wijst deze evenwel terug zoodra ook -maar de minste schemering van vreugde weder doorblinkt, en hij is de rampspoed geheel -vergeten, zoodra het zonnetje des <span class="pageNum" id="pb353">[<a href="#pb353">353</a>]</span>geluks hem weêr vriendelijk toelacht. Ook hij prijst den rijkdom en klaagt over de -armoede, maar hij vertwijfelt niet, wanneer de eerste hem begeeft, en hij verliest -zijn verstand niet, wanneer de laatste in welvaart verkeert. Ofschoon volwassen, is -hij een kind in al zijn denken, gevoelen, laten en handelen; hij is gelukkiger dan -wij. -</p> -<p>De Ostjak, met wien wij aan de beneden-Ob hoofdzakelijk hebben verkeerd, met wien -wij het meest in aanraking kwamen, en dien wij het best hebben leeren kennen, behoort -tot den Finschen stam; hij deelt met een andere loot van dien tak, den Samojeed, hetzelfde -geloof, met bijna alle Finnen in engeren zin, dus ook met de Lappen, nagenoeg gelijke -zeden en gewoonten, dezelfde levenswijze; hij is rendierherder en visscher, jager -en vogelvanger, evenals ook de Samojeed en Lap zulks zijn. Afgezien van het godsdienstig -geloof, misschien ook van de taal, gelijkt hij echter meer op dezen dan op genen; -want hij is zoowel gezeten kolonist als nomaad, terwijl de Samojeed, zelfs wanneer -deze zich met de vischvangst bezighoudt, althans in het door ons bereisde gedeelte -van Siberië, slechts zeer zelden zijn verplaatsbare hut met een vast blokhuis verruilt. -</p> -<div class="figure p354width"><img src="images/p354.jpg" alt="OSTJAKEN." width="615" height="720"><p class="figureHead">OSTJAKEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Het kan zijn, dat de stam der Ostjaken vroeger talrijker was dan thans; een eigenlijk -gezegd volk, naar onze begrippen, zijn zij nooit geweest. In sommige streken van het -door hen bezeten of bereisd gebied zou het aantal inwoners bestendig af- in andere -deelen daarentegen eenigszins toenemen; van veel belang is evenwel noch het een noch -het ander. Men rekent hoog, wanneer men het totaal aantal zielen op vijftig duizend -schat; in het geheele, groote ambtsgebied van Obdorsk, dat zich van den 65<sup>n</sup> graad Noorder-Breedte tot aan het noordelijk uiteinde van het Samojeden-schiereiland, -en van den Oeral tot aan den bovenloop der Chasz uitstrekt, leven, naar luid van ons -verstrekte, officieele opgaven, tegenwoordig niet meer dan 5382 mannelijke Ostjaken, -waaronder niet meer dan 1376 werkkrachten, of wat op hetzelfde neêrkomt, schatplichtige -mannen. Nemen wij aan, dat het aantal vrouwen en meisjes even groot is, dan bedraagt -het geheele aantal nog geen 11000 zielen, en het bovengenoemde cijfer is misschien -daarom nog eer te hoog dan te laag genomen, al moge men ook aannemen, dat het woongebied -onzer lieden aan de Ob zich tot in de streek van Soergoet, aan de Irtysch tot in de -nabijheid van Tobolsk uitstrekt. Alle aan de Irtysch, alsmede aan den boven- en middelloop -der Ob verblijf houdende Ostjaken bewonen vaste, zeer <span class="pageNum" id="pb354">[<a href="#pb354">354</a>]</span>eenvoudige, op die der Russen gelijkende blokhuizen, en slechts hier en daar, altijd -zeer spaarzaam, treft men tusschen deze, reeds een hoogeren beschavingstoestand aanduidende -vaste woningen, ook nog wel eens eene enkele tent van berkenbast aan<span class="corr" id="xd31e3170" title="Niet in bron">,</span> „Tschoem” geheeten, terwijl deze aan den benedenloop der Ob, inzonderheid tusschen -Obdorsk en den mond des strooms bijna uitsluitend voorkomt; gelijk vanzelf spreekt -maken deze Tschoems de eenige woningen der <i>nomadisch</i> levende Ostjaken uit. Zoo niet volkomen, toch bijna daarmede in harmonie is het feit, -dat die Ostjaken, welke in dorpen wonen, leden zijn der orthodoxe <span class="pageNum" id="pb355">[<a href="#pb355">355</a>]</span>kerk, althans door den doop daartoe behooren, terwijl die, welke nog in Tschoems huizen, -hun overoud, geenszins van poëzie ontbloot en nog minder onzedelijk, maar door de -Russische priesters en dier trouwe volgelingen als een blind heidendom betiteld geloof -zijn getrouw gebleven; zij belijden echter dit geloof met meer innigheid en overtuiging -dan de anderen hun zoogenaamd Christendom, welk laatste, onbevooroordeeld opgevat, -en zooals het zich in werkelijkheid voordoet, veeleer een onzinnige afgodendienst -kan genoemd worden dan eene veredelde plaatsvervangster van het oude, uit een kinderlijk -gemoed opgeweld en op kinderlijke wijze zich uitend geloof. Met het in bezit nemen -van blokhuizen en de aanneming des Christendoms ging hand aan hand gepaard, dat de -Ostjaken van de middel- en beneden-Ob en beneden-Irtysch niet alleen in zekere mate -hun kleeding met die van den Russischen visscher hebben verwisseld, maar ook diens -zeden en gewoonten gedeeltelijk hebben overgenomen. In gelijke mate hebben zij van -de hunne verloren, ten deele ook de zuiverheid van hun stam daarbij ingeboet, en eigenlijk -niets meer behouden dan de niet te vervreemden kenmerken, de taal en de daardoor bewaarde -eigenaardigheden, evenals misschien ook nog de handigheid, levendigheid en—zorgelooze -goedhartigheid, die den ganschen stam kenmerkt. Maar in geen geval mag men nu ook -gaan denken, dat met die meerdere beschaving ook de zedelijkheid, met het Christendom -de reinheid des gemoeds is vermeerderd; in elk geval bevredigt het meer de heidensche -Ostjaken te leeren kennen en met een nog oorspronkelijk volk in aanraking te komen, -dan zich op te houden bij zulk een gedeelte, dat nog slechts een schaduw kan zijn -van hetgeen het voormaals was en wat de eerstgenoemden nu nog zijn. Ik bepaal mij -alzoo in mijne mededeelingen tot die Ostjaken, welke nog heden ten dage geloovig opzien -tot den god Ohrt, die nog heden ten dage in veelwijverij leven, wanneer hun vermogen -zulks veroorlooft, die nog heden ten dage hun dooden op dezelfde wijze begraven, gelijk -hun vaderen dit deden; mijne voorstelling toch kan er niets bij verliezen, wanneer -ik die anderen uitsluit, in eenheid daarentegen slechts winnen, wanneer ik mij uitsluitend -tot de heidensche Ostjaken bepaal. -</p> -<p>Van bijzondere stamskenmerken kan men hier moeielijk spreken, nog moeielijker is het -deze te beschrijven. Ik heb herhaaldelijk getracht zulks te doen, maar steeds bevonden, -dat het ondoenlijk is een gezicht in woorden af te beelden, of volledig de voor het -oog waarneembare <span class="pageNum" id="pb356">[<a href="#pb356">356</a>]</span>raskenmerken door middel der pen uit te drukken. Onze luidjes verschillen ten opzichte -van gelaatsvorm, huidkleur, haar en oogen ten zeerste van elkander; men kan hun soms -niet eens aanzien, dat zij Mongolen zijn, en wanneer men werkelijk eens meent dat -men duidelijke en bepaalde trekken heeft kunnen opmerken, dan leeren een aantal andere -individuen ons wederom, dat die trekken verre van algemeen zijn. Als ik alles wil -samenvatten, wat ik van de door ons waargenomen Ostjaken heb kunnen afzien en opteekenen, -dan blijkt daaruit het volgende: -</p> -<p>De Ostjaken zijn van middelbare lengte, over ’t algemeen slank gebouwd, met vrij regelmatig -gevormde handen, voeten en ledematen; de handen zijn eer groot dan klein te noemen, -de kuiten zeer schraal; de vorm des aangezichts houdt het midden tusschen dien van -andere Mongoolsche volken en de Noord-Amerikaansche Indianen; de bruine oogen toch -zijn wel is waar klein, maar niet in ’t oogvallend sterk schuin geplaatst; de jukbeenderen -steken niet bijzonder vooruit, terwijl het benedengedeelte des aangezichts zoo tegen -de smalle en spitse kin is aangedrukt, dat het geheele gelaat een puntig voorkomen -erlangt, daar ook de lippen scherp besneden zijn. Het gelaat krijgt door een en ander, -vooral bij kinderen en vrouwen, iets katachtigs, alhoewel de neus in ’t algemeen weinig, -bij velen bijna geheel niet afgeplat is. Het welige, sluike, maar niet stijve haar -is meestal zwart of donkerbruin, zelden lichtbruin en nog zeldzamer blond, de baard -dun, doch slechts ten gevolge van de gewoonte der jeugdige fatten, dezen, zoodra hij -verschijnt, uit te trekken. De wenkbrauwen zijn zwaar, dikwijls geweldig zwaar. De -huidkleur doet in blankheid voor die van een zich veel in de frissche lucht, in wind -en weder bewegenden Europeaan, weinig onder en de geelachtige tint, die regel is, -kan soms geheel ontbreken. -</p> -<p>Wanneer het hier gezegde voor de meeste Ostjaken als geldend kan beschouwd worden, -volgt daaruit toch nog niet, dat men bij eene nauwkeurige waarneming onzer luidjes -in twijfel kan staan ten opzichte van het ras, waartoe zij behooren. Enkelen hunner -doen zich reeds bij den eersten vluchtigen blik als Mongolen kennen. Zij zijn klein -van gestalte, de bruine, levendige oogen staan schuin in het hoofd, en zijn lang gespleten, -de jukbeenderen zijn dik, de stijve haren pikzwart en alle gewoonlijk ontbloote deelen -des lichaams bepaald koperrood of lederbruin gekleurd. -<span class="pageNum" id="pb357">[<a href="#pb357">357</a>]</span></p> -<p>Over de taal der Ostjaken kan ik niet oordeelen, maar wel kan ik zeggen, dat deze -in twee, ook voor vreemde ooren duidelijk te onderscheiden dialekten vervalt; het -eene dialekt wordt aan den middelloop der Ob gesproken en is zeer welluidend, ofschoon -iets gerekt en zangerig, terwijl het tweede, dat aan den benedenloop der rivier gebruikelijk -is, sneller wordt uitgesproken, alhoewel de afzonderlijke lettergrepen nog altijd -duidelijk genoeg gehoord worden. De gewoonte der hier wonende Ostjaken, zich van de -meer weeke Samojedentaal te bedienen, heeft op een en ander grooten invloed uitgeoefend. -</p> -<p>Terwijl de Christelijke Ostjaken, gelijk ik reeds opmerkte, de kleederdracht der Russen -naäpen en de vrouwen slechts hierin van die der Russische visschers onderscheiden -zijn, dat zij haar kleedingstukken met bonte glasparels versieren, ook wel eens vreemdsoortige, -op de stola van een Roomsch-Katholiek priester gelijkende, rijkelijk met parels opgetooide, -in strikken gebonden linten dragen, gebruiken de heidensche Ostjaken uitsluitend rendiervellen—hertenvellen, -gelijk de Russen zeggen; de huiden van andere dieren dienen soms tot bijzondere versiering -der eerste. De kleeding bestaat uit een (tot over de knieën hangende) bij de mannen -alleen op de borst, bij de vrouwen langs den geheelen voorkant gespleten en dan met -leeren riemen vastgebonden, eng sluitenden pels met daaraan gehechte of althans daarbij -behoorende monnikskap en aangenaaide handschoenen, een lederen broek, die tot onder -de knie reikt en leeren kousen, die boven de knie bevestigd worden. De pels is bij -de vrouwen van voren, langs de opening, met kleine, vierkante, kortbehaarde, bontgekleurde -stukjes pels, van beneden met een breede strook van hondenvel omzoomd. Bij de mannen -ontbreekt ook dit laatste tooisel niet. Een kap bevindt zich ook aan den pelsmantel -der vrouwen. De leeren kousen der laatsten worden, als zij bijzonder mooi moeten zijn, -vervaardigd uit met smaak aaneengenaaide repen der bonte huid, die de pooten der rendieren -omgeeft, terwijl hieraan een lompe schoen wordt vastgenaaid, die met riemen verder -om den voet wordt bevestigd. Eene breede, meestal met metalen knoopen bezette leeren -gordel, waaraan het mes hangt, bindt den pels der mannen om het lijf vast; een bonte, -met lange franjes versierde hoofddoek, die in den zomer de plaats der kap vervangt, -valt over den pels der vrouwen naar beneden. Hemden kent men niet; daarentegen draagt -de vrouw een gordel, dien wij niet kennen. Wil zij zich eens recht mooi maken, dan -steekt de Ostjaksche dame zooveel eenvoudige koperen, <span class="pageNum" id="pb358">[<a href="#pb358">358</a>]</span>soms zilveren ringen aan alle vingers, als zij er met mogelijkheid maar aan kan rijgen, -zoodat de hand als het ware in een metalen pantser zit opgesloten; ook hangt zij zich -eene meer of minder zware ketting van glasparels om den hals en zeer zware, uit glasparels, -draadsnoeren, of metalen knoopen samengestelde kwastvormige versierselen in, of eigenlijk -over de ooren. Het haar wordt in twee, tot op de kuiten neêrhangende vlechten gedeeld, -welker einden met gedraaide wollen snoeren omwoeld worden. Hetzelfde doet ook de Ostjaksche -saletjonker, een bewijs, dat alle gekken der aarde op elkander gelijken. De mannen -dragen gemeenlijk het haar lang, maar los. -</p> -<p>Eenvoudiger nog dan de wel is waar niet zeer schoone, maar voor winter en zomer beide -vrij geschikte kleederdracht, en even doelmatig als deze, is de woning der Ostjaken, -de „Tschoem”. Hieronder verstaat men eene verdraagbare, kegelvormige, met berkenschors -omkleede hut, die zoowel den visschers als nomaden tot verblijf dient. Van twintig -tot dertig dunne, glad gemaakte, van boven en beneden spits toeloopende, vier tot -zes meter lange, in een cirkel opgestelde palen, vormen het geraamte; twee dier palen -zijn dicht bij het boveneind aan elkander vastgeknoopt, de overige dienen tot steunpunten. -Vijf à acht uit kleine, vooraf gekookte en daardoor week gemaakte stukken berkenschors -gevormde platen, wier vorm in overeenstemming is gebracht met dien des kegels, maken -het buitenbekleedsel uit, terwijl eene van de windzijde afgekeerde opening gesloten -wordt met een plaat van gelijk materiaal; dit is de deur. De hut blijft van boven -open om aan den rook vrijen doortocht te verleenen. Van de deur naar den tegenovergestelden -wand der hut loopt een gang, in welks midden het vuur wordt aangelegd; hierboven zweven -twee horizontale stokken, die aan de buitenpalen zijn vastgebonden, en welk toestel -deels dient om er den kookketel aan op te hangen, deels om een en ander te drogen. -Rechts en links van straks genoemden gang zijn planken of matten over den grond gelegd, -over welke men zich beweegt, en die meteen de slaapsteden afpalen, wier hoofdeneind -naar den wand is gekeerd. Uit carexstengels gevlochten matten, langharige, zachte -rendierhuiden, en met rendierhaar of gedroogd watermos opgevulde kussens dienen tot -bedden, pelzen tot dekens; eene muggentent, waaronder in den zomer de geheele familie -kruipt, beschermt de slapenden oneindig beter tegen de gevleugelde kwelgeesten dan -het aan den ingang van de Tschoem voortdurend brandende, met wilgenloof gevoede, smeulende -vuur. Een <span class="pageNum" id="pb359">[<a href="#pb359">359</a>]</span>kook-, thee- en drinkketel, schalen, lederen meelzakken, andere ter bewaring van het -hard gebakken roggebrood, kleine, sluitbare kistjes, ter berging van de kostbaarste -goederen, inzonderheid ook van het theeservies, een bijl, een boor, een leerschaaf, -een komvormig naaikistje, bogen, buksen, sneeuwschoenen, alsmede verschillende jachtgereedschappen, -voltooien het huisraad; in de plaats der heiligenbeelden, die in de hutten der Christelijke -Ostjaken bijna nooit ontbreken, prijkt hier een afgodsbeeld. -</p> -<p>Tegen de koude en stormen van den winter beveiligt men de Tschoem door er eene, uit -afgedragen pelzen saamgenaaide deken van buiten over heen te spreiden, of, wat nog -beter is, door een tweeden mantel van berkenschors. -</p> -<p>Is de eigenaar der Tschoem een visscher, dan ziet men buiten de hut een droogtoestel -voor de netten en droogstaken voor de visschen, zeer net bewerkte, ongemeen lichte -en kunstige fuiken, een aantal bijzonder kleine booten, benevens nog ander vischgereedschap; -is hij tevens jager, dan allerlei jagerstuig, b.v. stelbogen en automatisch werkende -handbogen. Is de Tschoembaas een rendierherder, dan een aantal met zorg bewerkte sleden -en daarbij behoorend tuig, alsmede eene ook voor hem onmisbare boot. -</p> -<p>Iedere Ostjak is een kundig visscher, bijna iedereen tevens jager of vallensteller, -maar niet ieder is een trekherder. Rendieren te bezitten beteekent zooveel als welgesteld -te zijn, veel rendieren zijn eigendom te noemen is gelijkluidend met rijk zijn. Hij, -die alleen van de vischvangst moet leven is arm. Paarden en runderen worden zeldzaam, -dan nog alleen in zeer gering aantal gevonden, en zulks enkel in de nederzettingen -aan den middenloop der rivier; ook houdt men eene enkele maal schapen, misschien wel -soms eene kat; de ware huisdieren evenwel zijn het rendier en de hond. Zonder deze, -in elk geval zonder het rendier, kan de welgestelde man, naar hij meent, niet leven; -zij alleen verschaffen hem wat hij levensvreugde noemt. Even gelijk de <span class="corr" id="xd31e3198" title="Bron: Bedoein">Bedoeïn</span>, de trekkende herder van Centraal-Afrika, zich verheven waant boven zijn stamgenoot, -die het veld bebouwt, even gelijk de Kirgies minachtend neêrziet op hem, die de aarde -bewerkt, zoo grijpt ook de rendierhouder, zelfs de rendierherder alleen dan naar net -en angel, wanneer hij persoonlijk trek heeft in visch, terwijl de visscher niet enkel -voor zich zelf, maar ook als knecht voor anderen het net uitwerpt en de fuik stelt. -Naar het aantal rendieren berekent de Ostjak allen menschelijken <span class="pageNum" id="pb360">[<a href="#pb360">360</a>]</span>rijkdom en zijn persoonlijk geluk. Daarom verliest hij niet alleen dien rijkdom en -dat geluk, wanneer de worgende ziekte zijn kudde vernietigt, maar nog veel meer: aanzien -en rang, zelfbewustzijn en vertrouwen, ja, het is niet te sterk uitgedrukt, wanneer -men er bijvoegt, zijn geloof, zijn zeden, zijn gewoonten, zijn eigen persoonlijkheid. -„Zoolang de ziekte nog niet onder onze kudden woedde”, zoo zei ons eens de bestuurder -eener gemeente, <span class="sc">Mamroe</span>, de verstandigste Ostjak, dien wij ooit leerden kennen, „leefden wij blijmoedig, -en wij waren rijk; sedert wij onophoudelijk door verliezen worden getroffen, worden -wij allengs tot arme visschers; wij kunnen zonder rendieren niet bestaan, zonder hen -niet leven.” Arme Ostjaken! In deze woorden ligt uw lot besloten. Reeds op dit oogenblik -zijn de eens bij honderdduizenden te tellen rendieren tot vijftigduizend ingesmolten, -en nog steeds woedt het miltvuur onder de geweidragende kudden voort. Wat zullen de -gevolgen zijn? De Russische popen zullen meer Christenzieltjes winnen, de Russische -visschers steeds meer knechten, maar Ostjaken zullen er slechts in naam meer bestaan,—en -deze tijd ligt in geen zeer ver verschiet. -</p> -<p>Het Noord-Aziatische rendier is een schepsel, dat veel afwijkt van zijn Laplandschen -soortgenoot; het is niet alleen grooter en edeler, maar in den waren zin des woords -een huisdier. Wij meenden het goed te kennen, want wij hadden het in Lapland gezien -en met het nauwkeurig oog des natuurkenners gadegeslagen; maar in Siberië kwamen wij -tot de overtuiging, dat wij nog geen juiste denkbeelden over dit merkwaardig dier -hadden gewonnen. Ginds in Lapland hadden wij een hert leeren kennen, dat zich slechts -met tegenzin boog onder het juk van den kleinen man, een hert, dat oogenschijnlijk -elk oogenblik bedacht was op het herwinnen zijner vrijheid; hier in Siberië kwam ons -een dier onder de oogen, dat volgzaam was en gewillig, den mensch genegen en zich -aan dezen toevertrouwend. De Ostjak weet er dan ook voortreffelijk mede om te gaan. -Hij behandelt het wel niet met die innigheid, waarmede hij den hond streelt, maar -in geenendeele onvriendelijk, en slechts bij hooge uitzondering ruw en hard. In tegenstelling -met de gewoonte der Lappen melkt hij het niet, maar gebruikt het veel meer voor de -slede dan genoemde volken. Het moet hemzelf en zijn gezin, de Tschoem met alle toebehoor, -en alle overige op de reis mede te nemen lasten, zoowel in den zomer als in den winter, -van de eene plaats naar de andere brengen, terwijl de Lap slechts in <span class="pageNum" id="pb361">[<a href="#pb361">361</a>]</span>den winter van het rendier als trekdier gebruik maakt. Van de geslachte rendieren -gebruikt hij, evenals de Lap, alle deelen, met uitzondering alleen van maag en darmen. -Het vleesch dient hem tot voedsel, van de beenderen en het gewei maakt hij verschillende -voorwerpen, uit de pezen naaigaren, de huid en haren gebruikt hij zoo, of hij bereidt -er leer uit; zelfs de tanden vinden eene nuttige toepassing. Met het rendier rijdt -de Ostjak in zijn lichte slede, ’s winters en ’s zomers, van plaats tot plaats, naar -de woning der bruid, naar zijn feesten, ter jacht, en naar de begrafenis zijner vrienden; -het rendier vervoert zijn dooden naar de laatste rustplaats; het rendier wordt door -hem geslacht en ter eere zijner gasten en dooden opgegeten; in de rendierhuid hult -hij dezen en zich zelf. Zeer zeker, hij kan zonder het rendier niet bestaan, niet -leven. -</p> -<p>Weinig minder diensten bewijst hem zijn tweede huisdier, de hond. Niet alleen de rondzwervende -herders, maar iedere Ostjak houdt en verzorgt honden, de visscher zoowel als de jager, -de gezeten man zoowel als de nomaad. De Ostjaksche hond behoort tot twee, voornamelijk -door hun grootte van elkander afwijkende rassen. Of onze hondenminnaars hem fraai -vinden durf ik niet beslissen; wat mij aangaat, ik moet dit dier reeds daarom fraai -noemen, dewijl het, alleen de kleur uitgezonderd, nog alle kenmerken der wilde honden -bezit. Hij komt het meest overeen met onzen „spits”, maar is gewoonlijk wat grooter, -somtijds zoo groot, dat hij den wolf nabij komt; ook in slankheid van bouw wint hij -het van den keeshond. De kop is lang, de snuit van middelmatige lengte, de hals kort, -het lichaam lang, de pooten zijn dun, de staart is middelmatig van lengte, het gitzwarte -oog schuins gespleten, het korte, spitse oor recht, het haar zeer dicht en lang, uit -wol- en borstelharen bestaande, de kleur verschillend, meestal zuiver wit, of wit -met zwarte, meest regelmatige teekening aan beide zijden van den kop, alsmede op de -ooren, rug en flanken, of ook wel grijs gewaterd en gegolfd, maar nooit gestreept. -De zwakbehaarde staart hangt meest naar beneden of is recht uitgestrekt, nimmer naar -boven gekruld, waardoor de overeenkomst met een wilden hond nog meer verhoogd wordt. -</p> -<p>De gedurige omgang met den mensch heeft den Ostjakschen hond tot een zachtaardig dier -gemaakt. Hij is waakzaam, maar niet bijtachtig, moedig, maar niet strijdlustig, trouw -en ijverig, maar niet boos tegen vreemden; wantrouwend, ofschoon niet bijzonder onvriendelijk, -loopt hij op den vreemdeling af, maar niet zoodra ziet hij zijn meester met <span class="pageNum" id="pb362">[<a href="#pb362">362</a>]</span>dezen spreken of met hem de Tschoem binnengaan, of hij nadert ook dezen vertrouwelijk. -In geen enkel opzicht verwend, en gaarne de ruimte van de Tschoem met zijn meester -of meesteres deelende, stelt hij zich toch ook, zonder van onlust blijk te geven, -aan wind en weêr bloot, werpt zich zonder bedenking in het koude water der rivier -en zwemt rechtstreeks over breede armen, of draaft zonder morren door de toendra onder -de slede, aan welke men hem heeft vastgebonden, door poelen en moerassen, door struikgewas -en water. Verstandig en slim, vindingrijk en vlug, weet hij zich het leven aangenaam -te maken en zich door alles heen te slaan. -</p> -<p>In de Tschoem ligt hij naast de lekkerste hapjes zonder ze aan te raken; buiten de -hut zijns meesters is hij de snoepachtigste en brutaalste dief; in de toendra loopt -hij geduldig door het dichte struikgewas der dwergberken onder de slede; in het gladde -moeras of op andere goede wegen legt hij zich met vooruitgestrekte pooten op de boomen -der slede en laat zich trekken; op de jacht vergezelt hij zijn baas als een trouw -en nuttig metgezel; den vreemdeling evenwel kaapt hij het door hem bespeurde, door -dezen geschoten wild, voor de oogen weg en eet dit met zulk een schuldeloos genot -op, dat het onmogelijk is zich boos op dit dier te maken. De herten kent hij door -en door in al hun eigenaardigheden en gebreken, zoodat hij bij het weiden der kudde -goede diensten bewijst, maar zoo op hem vertrouwen als op den herdershond kan men -toch niet, want hij volgt zijn eigen oordeel en doet dan alleen volgzaam zijn plicht, -wanneer hem zulks bepaald noodzakelijk schijnt. -</p> -<p>De hond der Ostjaken bewijst zijn diensten als speelkameraad, als bewaker van de Tschoem, -als oppasser der kudde en als trekdier, terwijl hij ook nog na zijn dood nut afwerpt. -In den winter alleen wordt hij voor de slede gespannen, en dan legt men hem dikwijls -zulk een dwaas tuig op, dat hij, wanneer men al te veel van zijn krachten vergt, reeds -na weinige jaren lam van lendenen rondhinkt. Na zijn dood moet hij zijn uitstekend -vel afstaan, ja sommige Ostjaken houden alleen voor dit doel een overgroot aantal -honden. -</p> -<p>Voor hetzelfde of soortgelijke doeleinden strekken sommige uit het nest geroofde jonge -zoogdieren en vogels, vooral vossen, beren, uilen, kraaien, kraanvogels, zwanen, enz. -die men soms voor de Tschoems der visschers en trekherders, vastgebonden, aantreft. -Zoolang deze dieren jong zijn worden zij vriendelijk bejegend en goed gevoed; zoodra -<span class="pageNum" id="pb363">[<a href="#pb363">363</a>]</span>zij volwassen zijn en huid of veêren waarde hebben verkregen, worden zij gedood; men -eet op, wat eetbaar is en gebruikt huid en veêren; de huid wordt somtijds voor een -verbazend hoogen prijs verkocht. -</p> -<p>De hond schikt zich ook hier, even gelijk elders, naar den wil van den mensch, maar -de mensch moet zich voegen naar de behoeften van het rendier. Deze behoeften en geenszins -de luimen van den herder bepalen het nomadische leven der rondzwervende Ostjaken, -even gelijk het komen en gaan der visschen op het doen en laten der gezeten stambroeders -van grooten invloed zijn. De tochten der rendierherders en hunne kudden zijn de gevolgen -van gelijke oorzaken en bewegen zich in dezelfde richting als die der Kirgiezen, doch -zijn van de tochten der laatstgenoemden hoofdzakelijk hierin onderscheiden, dat zij -ook in den winter niet worden afgebroken, maar zelfs in dit jaargetijde nog veelvuldiger -en afwisselender worden. Wanneer de sneeuw begint te smelten trekt de Ostjaksche nomaad -langzaam naar het gebergte; met het beginnen der muggenplaag klimt hij de berghellingen, -of althans naar den rug der heuvelklingen omhoog; met het verdwijnen der muggen, van -welke dieren ook de hoogten niet geheel en al bevrijd blijven, keert hij allengs naar -de lage toendra terug, om hier, zoo mogelijk in de nabijheid van de rivier zijns geboortelands -den winter door te brengen. Zoo is de kringloop, dien hij jaar in, jaar uit, volbrengt, -zoo niet de verschrikkelijke ziekte, het besmettelijke miltvuur, hem overvalt. -</p> -<p>Nog vóór de korte zomer in zijn onvriendelijk land aanbreekt, nog vóór het eerste -voorjaarsleven ontwaakt, in den tijd, dat het sterke ijsdek nog onaangetast op den -grooten stroom en diens nevenrivieren, op de ontelbare meren der toendra ligt, werpen -de rendieren hun jongen. Nu vooral is het zaak eene plaats op te zoeken, die moeder -en kroost genoeg voedsel oplevert. Te dien einde trekt onze herder niet naar de diepere -dalen, maar naar de hoogte, van welker toppen de wind de sneeuw wegblaast, om hier -zijn Tschoem op te slaan. Hier vertoeft hij geruimen tijd, totdat het rendiermos overal -in ’t rond weggevreten is, en ook de breede hoeven van het rendier, waarmede het de -sneeuw wegkrabt, om tot het daaronder verscholen plantendek te geraken, geen diensten -meer kunnen bewijzen. Dan breekt hij nogmaals op en richt zich naar eene nabijzijnde -plek, die gelijke voordeelen aanbiedt als de eerste. Ook deze wordt niet verlaten -alvorens er geen voedsel meer is, want nog verheugt hij zich in een tijd, dien <span class="pageNum" id="pb364">[<a href="#pb364">364</a>]</span>hij den goeden mag noemen. De kudden weiden thans in gesloten troepen; er heerscht -volmaakte vrede onder de herten, wier gewei thans begint uit te spruiten; de ouden -verliezen haar kalveren nog niet uit het oog; de kudde verstrooit zich niet, en dwaalt -niet verder van de Tschoem af dan tot waar het geroep des herders reikt, dat hen tegen -zonsondergang weêr bijeen en in de omgeving der hut verzamelt. Gedurende den nacht -dwaalt wel de vratige wolf in ’t rond, dien de winter uit het gebergte naar de laag-toendra -verdreef, maar de moedige honden houden scherpe wacht en weren den laffen roover; -onze herder bekommert zich deswege even weinig om den wolf als om den winter, welk -jaargetijde hij, evenals alle volksstammen van het hooge noorden als het beste beschouwt. -Ook worden de korte dagen allengs langer, de nachten steeds korter, de gevaren voor -zijne weêrlooze kudde dus kleiner. De rivier werpt haar ijskleed af; de verwarmde -wateren van de zuidelijke steppen voeren lauwe winden naar het noorden; de eene heuvelketen -na de andere wordt vrij van sneeuw, en hier zoowel als in het dal vinden de tegen -het weder geharde dieren eene rijkelijk voorziene weide;—de laag-toendra is in de -oogen onzer herders tot een waar paradijs geworden. Maar slechts kort duurt voor hem -en zijn kudde dat heerlijke leven. De snel rijzende, altijd langer, steeds warmer -stralende zon smelt ook in de vlakke dalen de sneeuw, op de breede meren het ijs, -doet zelfs den bevrozen grond ontdooien en roept nevens de onschuldige kinderen van -het voorjaar ook de milliarden kwelgeesten, de muggen, de brutale bremsen, wier larven -eerst voor weinige weken uit de neusholten der rendieren gehoest werden, in ’t leven. -Nu begint eerst voorgoed de verhuizing; nu trekt de herder, wel in korte dagreizen, -maar zonder zich op te houden, naar het gebergte. Met het opdrogen van den morgendauw, -die de mossen, korstmossen, grassen en jonge bladeren der dwergachtige struiken bedekte, -breken de vrouwen de Tschoem af, die zij eerst gisteren opsloegen, en beladen de sleden, -die zij op denzelfden tijd ontpakt hadden. Ondertusschen jaagt de herder op zijne -lichte, met vier krachtige herten bespannen slede naar de verstrooide, nog grazende -of in groepjes gelegerde kudde, drijft de dieren bijeen en naar de legerplaats, waar -de familieleden reeds geheel gereed zijn. Een dun touw, waar de rendieren slechts -zelden overheen durven springen, in de handen houdende, vormen zij samen een kring -om de kudde; de herder begeeft zich met een vangsnoer of lasso in de rechterhand midden -onder de <span class="pageNum" id="pb365">[<a href="#pb365">365</a>]</span>kudde, werpt het daarvoor bepaalde hert zonder te falen den strik om den hals of om -het gewei, maakt het touw vast, haalt het naar zich toe en geeft last, dat alle andere -dieren zullen worden vrijgelaten; hij bestijgt daarna weder zijn slede en rijdt weg. -Alle overige sleden, door de medeleden der familie bestuurd, volgen in lange rijen; -blatend of brommend en bij elken stap een knetterend geluid latende hooren, zet zich -ook de gansche vrije kudde in beweging; de honden eindelijk rennen en springen, onder -voortdurend geblaf, om de kudde heen en houden de rendieren zoo goed mogelijk bij -elkaar; toch kan zulks niet verhinderen, dat er nu en dan een afdwaalt of achterblijft. -De kudde breidt zich meer en meer uit en tooit op schilderachtige wijze alle hoogten; -door een of ander bijzonder lekker voedsel vastgehouden, verwijlt zij troepsgewijs -hier en daar eene poos; door de kalveren aangezocht vervullen de moeders haar plichten, -gaan wel eens ten gevalle van het door de melk verzadigde jong naast haar kind liggen, -totdat de adelaarsblik van den heer der kudde dit misdrijf opmerkt, hij zijwaarts -uitwijkt om door zijne krachtige stem, of met behulp der inmiddels opontboden honden -de achterblijvers vooruit te drijven. Opnieuw laat zich een algemeen geloei hooren, -de honden blaffen nog luider en de schare golft verder; een bosch van geweien dringt -voorwaarts en zeker jagersvuur ontvonkt het hart van den toeschouwer uit vreemde landen. -</p> -<p>De zon daalt; de trekdieren zuchten en steunen met ver uit den mond hangende tong; -het wordt tijd hun rust te geven. Op geringen afstand, in de nabijheid van een der -vele meren, verheft zich een zwak gewelfde kegel; de herder slaat die richting in; -op de hoogte laat hij zijn geweidragend vierspan stilhouden. De eene na de andere -slede komt aan; de losse kudde eveneens, om dadelijk met grazen aan te vangen, de -uitgespannen trekkers volgen hen. -</p> -<div class="figure p366width"><img src="images/p366.jpg" alt="IN DE TSCHOEM." width="616" height="720"><p class="figureHead">IN DE TSCHOEM.</p> -</div><p> -</p> -<p>De vrouwen zoeken eene geschikte plaats uit om de Tschoem op te bouwen; zij plaatsen -de stokken in een cirkel in den grond en omkleeden ze met den mantel van berkenschors; -de herder echter begeeft zich met zijn voor het gebruik gereedliggend werptouw onder -de kudde, kiest met kennersoog een jong en vet hert uit en werpt dit den strik om -den hals en over het gewei. Tevergeefs spartelt het dier en tracht zich los te maken, -nader treedt de herder en weêrloos volgt het dezen naar de inmiddels reeds opgerichte -Tschoem. Een slag met een bijl op het achterhoofd doet het slachtoffer ter aarde storten, -een messteek door het hart maakt een eind aan zijn leven. Twee minuten later is <span class="pageNum" id="pb366">[<a href="#pb366">366</a>]</span>het dier reeds van de huid ontdaan, opengesneden en schoongemaakt; eene minuut later -doopen alle, spoedig zich bijeen scharende familieleden de in repen gesneden lever -in de met bloed gevulde borstholte, en de letterlijk „bloedige maaltijd” neemt een -aanvang. In een kring gehurkt om het nog warme hert, snijdt elk der gasten ribstukken -of stukken van rug- en dijspieren af; de lippen verven zich rood alsof zij geblanket -waren; de bloeddruppels vloeien langs kin en borst; de handen worden almede geverfd -en besmeerd met bloed, niet minder <span class="pageNum" id="pb367">[<a href="#pb367">367</a>]</span>neus en wangen, en bloedige gezichten staren den onthutsten vreemdeling aan. De zuigeling -maakt zich los van de moederborst om insgelijks aan den maaltijd deel te nemen, en -van pret gilt hij het uit, wanneer hem de moeder nog een mergbeen stukslaat en dit -om het uit te zuigen toereikt, nadat het wicht alvorens een stuk lever naar binnen -heeft geslagen en ook daarbij zijn gezicht, wangen en handen en nog meerdere lichaamsdeelen -met bloed rood heeft geverfd. De honden zitten in ’t rond en knagen de hun toegeworpen -beenderen af. Verzadigd gaat de een na den ander opstaan, wischt zich de bloedige -hand aan het mos af, reinigt het mes op dezelfde wijze en keert dan in de Tschoem -terug om er behagelijk uit te rusten. De huisvrouw vult den kookketel met water, legt -er zooveel vleesch van het half opgegeten dier in als deze bevatten kan, en maakt -vuur aan om het avondeten te bereiden. -</p> -<p>Ondertusschen heeft de herder zijn bovenkleed uitgetrokken en haastig, ofschoon nooit -zonder succes onderzocht, en gaat nu zoo dicht bij het vuur liggen, dat de vlam hare -volle werking op het naakte bovenlijf kan uitoefenen. Hij voelt zich meer dan lekker -en denkt aan nieuw genot. Een vreemde snaak, die in zijn gezelschap naar het gebergte -trekt, een Duitscher van herkomst, wellicht een medelid van de Bremer expeditie naar -West-Siberië, heeft hem niet alleen tabak, een inderdaad afschuwelijk, maar zeer krachtig -kruid vereerd, doch daarenboven ook nog een groot stuk papier, een geheele „<span lang="de">Kölnische Zeitung</span>” geschonken. Hij scheurt voorzichtig van deze laatste een vierkant stuk af, draait -hieruit een klein spits peperhuisje, vult het met tabak, maakt in ’t midden een kneep, -en het pijpje is gereed, brandt een oogenblik later zelfs prachtig en ruikt zoo heerlijk, -dat zijn vrouw de neusgaten openspert en naar hetzelfde genot verlangt. Deze wensch -wordt terstond bevredigd en het pijpje maakt zelfs een rondreis langs elk der familieleden. -</p> -<p>Doch er is leven gekomen in den pot; de avondspijs is gereed en „allen roeren de handen -voor het lekker bereide maal”. Daarna gaat de herder voor de deur der hut staan, stoot -in langgerekte klanken een verdragend geroep uit, dat heden voor de laatste maal de -onrustige kudde bijeenbrengt om nu gerustgesteld in de Tschoem terug te keeren. -</p> -<p>Intusschen heeft de vrouw hier de muggentent opgeslagen en is nu nog bezig met den -benedenrand onder de dekens te stoppen. Gedurende dit bedrijf pakt de man, die op -zijn leger ligt te wachten een hond, <span class="pageNum" id="pb368">[<a href="#pb368">368</a>]</span>waarmede hij speelt als ware het een kind, welke behandeling de hond zijnerzijds zich -gaarne laat welgevallen, daar hij zich zulks als eene hooge gunst en eer toerekent. -Hierop kruipt de man half naakt onder de muggentent, de vijftienjarige zoon volgt -zijn voorbeeld, en diens kleine, dertienjarige vrouw doet hetzelfde; de zorgvolle -moeder brengt ook de kinderen, den zuigeling in de wieg hieronder begrepen, mede in -veiligheid, sluit de deur en begeeft zich naar de andere huisgenooten. Weinige minuten -later en een diep gesnork verkondigt, dat allen den slaap des rechtvaardigen hebben -gevonden. -</p> -<p>Den volgenden morgen begint hetzelfde dagwerk en zoo gaat het voort, tot de hoogten -der gebergten veroorloven, om langer rust te nemen en langer op dezelfde plaats te -vertoeven. De hier, op deze hoogte zoo vroegtijdig vallende sneeuw dwingt reeds in -Augustus tot opbreken, en wederom brengt de reis, thans wat langzamer en gemakkelijker, -herder en kudde naar de laagte terug. -</p> -<p>Met het verdwijnen van het ijs begint ook het visschersbedrijf aan de rivier. Vele -Ostjaksche visschers werken voor loon of ook wel in vereeniging met de Russen, terwijl -anderen slechts een gedeelte der vangst aan hen verkoopen en voor eigen rekening visschen. -Dadelijk na den ijsgang richten eerstgenoemden hun Tschoem naast de hutten der Russen -op, of betrekken hunne aan het water gelegen zomerverblijven, blokhuizen van de allereenvoudigste -soort. Ter plaatse, waar een nevenrivier in den stroom uitmondt, paalt men haar of -een der armen af door middel van eene omheining, die slechts ééne opening vrij laat; -bij lagen waterstand stelt men fuiken en legt men grondangels; daarenboven vischt -men nog met treknetten en sleepnetten. -</p> -<p>Groote bedrijvigheid heerscht er op alle vischplaatsen, wanneer de vangst goed is. -Halfvolwassen jongens zitten op eene schommelende stellage, in gebogen houding boven -de opening der omheining en kijken met scherpe oogen naar beneden in het troebele -water om te zien<span class="corr" id="xd31e3254" title="Niet in bron"> of</span> er ook visschen loopen binnen het voor den doorgang gespannen en door hen vastgehouden -kruisnet, beuren dit van tijd tot tijd met den gevangen buit op en ontlasten den inhoud -in de kleine boot. De mannen visschen gezamenlijk met het treknet op de zandbanken -of, op de ondiepe plaatsen der rivier, met het sleepnet. ’s Namiddags of tegen den -avond keeren de visschers naar huis terug en verdeelen onder de huisgezinnen de vangst. -Den volgenden morgen begint de arbeid der vrouwen. Afzonderlijk of in groepjes geschaard, -hurken zij om de <span class="pageNum" id="pb369">[<a href="#pb369">369</a>]</span>groote hoopen visch, ieder voorzien van eene plank en een scherp mes, om de visschen -te ontschubben, schoon te maken, in stukken te snijden, in te kerven en op lange dunne -stokken te steken, die dan op droogstellen ter droging worden gehangen. Eene vaardig -uitgevoerde snede opent de buikholte van den visch en scheidt de zijspieren van de -wervelkolom, terwijl enkele handgrepen de lever en de overige ingewanden van kop en -geraamte en de kostbaarder zijdeelen des lichaams wegnemen. De eene lever na de andere -glijdt over de gretige lippen, want de vrouwen hebben nog niet ontbeten en nemen dit -al vast als voorspijs. Is men nog niet verzadigd, dan wordt er een visch ontschubd, -schoongemaakt, in lange repen gedeeld, het eene eind van zulk een reep door het bloed -gehaald, en dan in den mond gebracht; snelle, rakelings voorbij den tip van den neus -gaande messneden verdeelen de reep in passende stukken, die een voor een in een afgrond -verdwijnen. Ook de kinderen, die bedelend de moeders omringen, verkrijgen ieder naar -hun ouderdom hun aandeel in lever en spiervleesch; vierjarige telgen hanteeren het -mes reeds even vaardig als de ouden en snijden op gelijke wijze de mondbeten af. Dit -is de gewone wijze van eten, en ook het rendiervleesch wordt op gelijke wijze genuttigd. -Spoedig glimmen de aangezichten van moeders en kroost van visschenbloed en levertraan, -de handen van schubben. Zijn alle visschen behandeld en opgehangen, dan verkrijgen -ook de honden, die begeerig, ofschoon niet lastig, zich om de vrouwen hadden gelegerd, -hun aandeel t.w. de schubben, die op een grasbosje worden geworpen, en gulzig woelen -de zwarte snuiten in dit gras. -</p> -<p>Het morgenwerk is verricht en men heeft recht op eene kleine uitspanning. De moeders -nemen haar zuigelingen op den schoot, reiken dezen de borst en gaan nu over tot eene -zekere verrichting, even noodzakelijk voor haar zelf als voor de kleinen: de jacht -op parasieten. Het eene kind na het andere legt zijn kopje in den schoot der moeder, -daarna legt deze zelf het hare in dien der oudste dochter of van eene buurvrouw, die -op gelijken wederdienst hoopt; de jacht is meestal zeer voorspoedig. Het gevangen -wild wordt, zoo niet opgegeten, dan ten minste tusschen de lippen genomen, en met -de tanden verbrijzeld; voor een natuuronderzoeker, die de apen heeft waargenomen, -is zulks niets nieuws, en het strekt hem, die in <span class="sc">Darwins</span> leerstellingen meer ziet dan enkel hypothesen, als bewijs te meer voor het „atavisme” -of het terugkeeren tot de gewoonten der voorouders. -<span class="pageNum" id="pb370">[<a href="#pb370">370</a>]</span></p> -<p>De zon daalt, en de mannen, jongelingen en knapen komen met nieuwen zegen aandragen. -Zij hebben naar hartelust rauwen visch gegeten, thans verlangt de ziel naar warme -spijs. Een groote, dampende ketel met gekookte visschen, kostelijke renken,—naaste -bloedverwanten van den zalm—worden hun voorgezet; met vischvet doorweekt brood is -de toespijs, terwijl de maaltijd besloten wordt met tegelthee, die met koud water -op het vuur gezet en lang gekookt is geworden. „Wanneer evenwel de begeerte naar spijs -en drank gestild is” verlangt ook de geest naar voedsel, en daarom is de kunstenaar -hoogst welkom, die de door hem zelf vervaardigde harp of cither te voorschijn haalt, -òf om deze te bespelen, òf om een der inlandsche, onbeschrijfelijk karakteristieke -liederen, òf om den vreemden dans der vrouwen te begeleiden, bestaande in opheffingen -en neêrbuigingen van het lichaam en het volbrengen van allerlei bewegingen met de -armen, die nu eens om elkander worden geslagen, dan weder uitgestrekt, daarna naar -het lichaam teruggetrokken. Deze feestelijkheden duren net zoo lang totdat men met -het opslaan der muggentent gereed is, als wanneer jong en oud onder derzelver plooien -verdwijnt. -</p> -<p>De zomer is voorbij, en de korte herfst wordt opgevolgd door den winter. Nieuwe bedrijvigheid -ontstaat met het trekken der vogels; met den winter ontwaakt een nieuw, ja het eigenlijke, -rijke leven der Ostjaken. Het verraderlijke net wordt voor de wegtrekkende zomergasten -gesteld; dit net bestaat uit een groot, licht verplaatsbaar kleef- of leeuwerikennet, -dat aan den oever in de opengehakte deelen van de wilgenboschjes, op bekende strijkplaatsen -tusschen twee groote watervlakten wordt uitgespannen, en waarin niet alleen eenden, -maar ook ganzen, zwanen en kraanvogels vliegen, die meer dan welkom zijn om hun vleesch -en veêren, want alle vogelsoorten verstrekken niet alleen den Ostjaken, maar in ’t -algemeen aan alle rivierbewoners ten voedsel. Gelijktijdig met den vogelvanger trekt -ook de nomaad op de jacht uit en stelt in de toendra zijn slagnetten voor den rood- -en poolvos, of hij plaatst gemeenschappelijk met andere stamgenooten, in het bosch -gelijke vangwerktuigen, stelbogen en automatische handbogen voor wolven, vossen, sabels, -hermelijnen, veelvraten en eekhoorntjes. Is er sneeuw gevallen dan gespt zich de meer -geoefende jager de sneeuwschoenen aan, zet den sneeuwbril op de oogen en begeeft zich -met zijn honden naar het bosch in de toendra om den beer in zijn schuilplaats op te -zoeken, de sporen van den losch te vervolgen, en den thans bemoeilijkten <span class="pageNum" id="pb371">[<a href="#pb371">371</a>]</span>eland en het wilde rendier op het sneeuwdek na te jagen, dat wel den jager, maar niet -deze dieren draagt. Hij heeft nooit gelogen, nooit valsch op een berentand gezworen, -nooit onrecht gedaan, en derhalve is de beer tegenover hem machteloos, zijn eland -en rendier tegenover hem niet vlug genoeg. Met den verslagen beer trekt hij vroolijk -het dorp en de Tschoem binnen: buren en vrienden omringen hem jubelend, tot de algemeene -vreugde ook hem zelf aantast, hij wegsluipt, zich vermomt en den berendans begint -te dansen—bestaande in vreemdsoortige bewegingen, die den beer in alle toestanden -des levens moeten voorstellen en verzinnelijken. -</p> -<p>Een rijken voorraad huiden bergt spoedig de hut des visschers, een nog rijkeren de -Tschoem des herders, daar deze bovendien nog alle pelzen der door hem in den loop -des jaars geslachte rendieren heeft verzameld. Thans is het tijd ze kwijt te worden. -Van verre en nabij rust men zich uit om naar de jaarmarkt te gaan, die telken jare -in de tweede helft der maand Januari te Obdorsk, het laatste Russische dorp en de -belangrijkste handelsplaats aan de beneden-Ob wordt gehouden, en die zoowel door inboorlingen -als door vreemdelingen druk bezocht wordt, terwijl ook bij deze gelegenheid de Russische -regeeringskommissaris de belastingen int van Ostjaken en Samojeden, bestaande geschillen -uit den weg ruimt en verder recht spreekt; de Russische kooplieden maken intusschen -jacht op koopers en verkoopers, de slechten onder hen, geholpen door de spitsboefachtige -Syrjenen op lichtzinnige dronkaards, en de popen eindelijk op te bekeeren heidenen; -er worden verder met de Russen verdragen afgesloten, schulden betaald, nieuwe aangegaan, -onder Ostjaken en Samojeden allerlei afspraken gemaakt, bruiloften gevierd, vijanden -verzoend en nieuwe vriendschapsbanden gesloten. In lange rijen verschijnen de met -rendieren bespannen sleden; van alle kanten komen ze aan en het marktvlek is eerlang -omgeven van eene menigte Tschoems, rondom welke de met te verhandelen waren zwaar -bepakte sleden geschaard staan. Elken morgen trekt de eigenaar van de Tschoem met -zijn meest geliefde vrouw in vol ornaat naar de kramen om huiden te verkoopen en waren -in te ruilen. Men handelt, biedt, dingt, tracht te bedriegen, en de ook nu nog bedrijvige -Merkurius oefent zijne heerschappij uit niet enkel als god der kooplieden, maar ook -als god der dieven. Brandewijn, ofschoon van regeeringswege verboden, is bij elken -koopman, en in bijna elk huis van Obdorsk te verkrijgen; hij benevelt het verstand -van Ostjak en Samojeed en verarmt beiden <span class="pageNum" id="pb372">[<a href="#pb372">372</a>]</span>nog meer dan het miltvuur. De brandewijn doet alle hartstochten van den anders zoo -kalmen, goedaardigen en onnoozelen Ostjak in opstand komen, en verandert den vredelievenden, -jegens iedereen vriendelijken en eerlijken kerel in een woedend, krankzinnig dier. -Naar brandewijn hunkert de man, naar brandewijn dorst de vrouw; de vader giet het -begeerige kind den brandewijn in de keel, de moeder hare verlangende dochter, wanneer -beiden genoeg hebben van het verderfelijk vergif. -</p> -<p>Voor brandewijn verslingert de Ostjak zijn met moeite verworven schatten, verkwanselt -hij zijn geheele bezitting, voor brandewijn verhuurt hij zich als knecht, verkoopt -hij zich als slaaf, verkoopt hij zelfs zijne ziel en verloochent hij het geloof zijner -vaderen. Brandewijn behoort bij het sluiten van elken koop en verkoop,—zelfs bij de -bekeering tot de rechtzinnige, orthodoxe kerk. -</p> -<p>Met behulp van den brandewijn komt de oneerlijke koopman eindelijk in ’t bezit van -alle huiden van den Ostjak, en bevrijd van deze, maar tevens met ledige beurs en een -verward hoofd keert de met trotsche verwachtingen naar Obdorsk getogen, bedrogen, -om niet te zeggen uitgeplunderde man naar zijn Tschoem terug. Hij gevoelt berouw over -zijn dwaasheid, zijn zwakheid, koestert de beste voornemens, komt tot kalmte en denkt -spoedig alleen nog maar aan de heerlijke bijeenkomsten, die hij met zijn stamgenooten -gehouden heeft. Met dezen heeft hij eerst gedronken, dan hebben de mannen en vrouwen -elkander gekust, dan de mannen hun vrouwen afgeranseld, dan tegen elkander hun krachten -gemeten, zelfs de scherpe messen met een fonkelend oog getrokken en elkander met den -dood bedreigd; maar er is geen bloed gevloeid, men heeft zich weêr met elkander verzoend, -de vrouwen, die vreeselijk door de klappen waren toegetakeld en door den brandewijn -hunne bezinning hadden verloren, heeft men teêrhartig van den grond opgebeurd en door -andere medelijdende vrouwen doen reinigen; men heeft als bekroning der verzoening -eene plechtige overeenkomst getroffen, voor de dochter een bruidegom, voor den zoon -eene kleine bruid uitgekozen; men heeft zelfs eene weduwe weêr uitgehuwelijkt en bij -die gelegenheid nog eens gedronken, kortom, men heeft zich kostelijk vermaakt. Dat -de Regeeringskommissaris alle door den drank bedwelmden eindelijk had laten inpakken, -dat alle, alle geld den weg van het vergankelijke was gewandeld, ja dit was natuurlijk -onaangenaam, zeer onaangenaam zelfs geweest; maar de gevangenis was <span class="pageNum" id="pb373">[<a href="#pb373">373</a>]</span>weêr geopend geworden, de smart over het geldelijk verlies was geleden, en slechts -de gouden herinnering, waarop men een vol jaar kon teren, en de voor alle partijen -eervolle verloving waren als een niet te vervreemden winst van den heerlijken feestdag -gebleven. -</p> -<p>Bruidegom en bruid waren mede op de jaarmarkt geweest, hadden dapper medegedronken -en bovendien elkander leeren kennen; de bruidegom was het met zijn ouders eens, dat -hij op het jonge meisje zijn keuze moest laten vallen, beter gezegd dat hij haar als -zijne vrouw moest onderhouden. Want de wil der ouders, niet die der jonge lieden, -sluit bij de Ostjaken de huwelijken. Op den wensch en den wil des jongen mans moge -men nog eenige acht slaan, en een veelbelovenden knaap wordt het wel eens veroorloofd -zijn eigen oogen te richten naar eene dochter zijns volks, maar men zendt ook den -in zijne keus vrij gelaten jongeling alleen dan naar den vader van het meisje, wanneer -de toestanden aan weêrszijden genoegzaam overeenkomen. De jonge dochter wordt nooit -naar haar wil gevraagd, en zulks reeds hierom, dewijl zij, wanneer men haar verlooft, -nog veel te jong is om eenigszins over hare toekomst te kunnen oordeelen. Zelfs de -toekomstige mannelijke echtgenoot heeft zijn vijftiende jaar nog niet bereikt, wanneer -hij naar de hand der twaalfjarige dingt. -</p> -<p>In ons geval heeft de jaarmarkt te Obdorsk de onderhandelingen bespoedigd. De vrijer -heeft reeds het jawoord; terstond hierop zijn de dikwijls zeer langdurige onderhandelingen -begonnen, maar dank zij den invloed van den anders demonischen, in dit geval onmisbaren -brandewijn, zij werden nu zeer spoedig ten einde gebracht. Men is overeen gekomen, -dat Sandor, de jonge bruidegom, als bruidsschat voor Malla, het verloofde kind, zestig -rendieren, twintig vellen van den witten, tien van den rooden vos, een stuk bont katoen -en verschillende kleinigheden, als ringen, knoopen, glasparels, hoofddoeken enz. zal -betalen. Zulks was weinig, veel minder dan de volstrekt niet rijkere bestuurder der -gemeente, Mamroe, eens voor zijne vrouw had betaald, want diens bruidsgeld had bestaan -in honderdvijftig rendieren, zestig vellen van den poolvos en twintig van den gewonen -vos, een groot stuk kleedingstof, vele hoofddoeken en de gewone kleinigheden. Maar -toenmaals waren de tijden beter, en Mamroe mocht wel een bruidsschat van meer dan -duizend zilveren roebels betalen voor zijne deftige, rijke en uit eene aanzienlijke -familie voortspruitende vrouw! -</p> -<p>Het bruidsgeld is betaald; de verloving der jonge lieden heeft plaats. <span class="pageNum" id="pb374">[<a href="#pb374">374</a>]</span>De nabestaanden komen in de Tschoem van den vader des bruidegoms bijeen om aan de -bruid geschenken te brengen en tevens uit de voor ieder ten toon gestelde gave des -bruidegoms voor zich zelf iets in ontvangst te nemen. Men kleedt de bruid in feestgewaad -en maakt zich gereed met haar naar de Tschoem des bruidegoms of van diens vader te -rijden. Vooraf heeft men op gebruikelijke wijze lekker gesmuld van een geslacht rendier. -Gekookt heeft men heden slechts enkele onder het ijs gevangen visschen; het vleesch -der gedoode rendieren at men rauw, en toen het eerste koud begon te worden, gaf men -een tweede den doodsteek. De bruid weent, gelijk met alle scheidende bruidjes gewoonte -is; zij wil de Tschoem niet verlaten, alwaar zij is groot gebracht, en eerst nadat -men haar allerlei troostwoorden heeft toegesproken is zij daartoe bereid. Een gebed -voor den huisgod vraagt om den zegen van Ohrt, den hemelschen, wiens teeken Sornidoed, -het godsvuur, in onze oogen slechts het knetterende noorderlicht, in den verloopen -nacht bloedrood aan den hemel prijkte. De moeder vergezelt de scheidende dochter om -haar bij te staan en ook in den eersten nacht na het huwelijk in hare nabijheid te -blijven. Moeder en dochter beklimmen de slede, de gezamenlijke gasten de hunnen, en -voort snelt de feestelijk gekleede bruidsstoet onder het geklingel der bellen, waarmede -heden alle rendieren, die almede hun beste tuig dragen, versierd zijn. -</p> -<p>De bruigom wacht in de Tschoem zijns vaders zijne bruid op, die heden en voortdurend -door middel van den hoofddoek zedig het gelaat verbergt voor haar schoonvader en de -schoonbroeders van haar aanstaanden echtgenoot. Een nieuw feest neemt een aanvang, -en eerst laat in den nacht scheiden de gasten, waartoe ook de bloedverwanten van den -bruidegom behooren. -</p> -<p>Den volgenden dag brengt de moeder evenwel hare dochter in de Tschoem des vaders terug. -Maar reeds een dag later verschijnen hier alle verwanten des bruidegoms om de jonge -vrouw weder voor dezen op te eischen. Opnieuw vervult feestgedruisch de nederige hut; -straks scheidt de bruid voor altijd, en deelt nu voorgoed de Tschoem, naar welke zij -voor de tweede maal in feestelijken optocht wordt heengeleid, alleen met haar man -of tevens met diens ouders, broeders en zusters. -</p> -<p>De zoons van arme lieden brengen als bruidsschat niet meer dan hoogstens tien rendieren -mede, visscherszonen nog minder, ja zelfs geen rendieren, maar enkel het benoodigde -huisraad; ook deelen zij dikwijls dezelfde Tschoem met meer huisgezinnen, maar ook -de bruiloft dezer <span class="pageNum" id="pb375">[<a href="#pb375">375</a>]</span>lieden wordt tot een feest- en vreugdedag, waarop zooveel gegeten en gesmuld wordt -als het geringe vermogen maar toelaat. -</p> -<p>Arme Ostjaken leven in monogamie, rijke lieden beschouwen het als een zaak van fatsoen -twee of meer vrouwen te nemen. In dit geval heeft de eerst gevrijde vrouw meer voorrechten -dan de anderen, die meer als de dienstmaagden der eerste kunnen beschouwd worden dan -als haars gelijken. Alleen wanneer zij geen kinderen krijgt, kan het anders worden; -want kinderloos te zijn is eene schande voor den man, terwijl eene kinderlooze vrouw -als een beklagenswaardig voorwerp wordt beschouwd. -</p> -<p>De ouders zijn trotsch op hun kinderen en behandelen ze met veel teederheid. Met oogen, -die kennelijk van geluk getuigen, met gebaren, die haar weelde uitdrukken, legt de -jonge moeder haar eerstgeborene aan de borst, of op het mollige watermos in de aardige, -met fijn vermolmd wilgenhout en geschaafde houtvezeltjes opgevulde wieg van beukenbast; -met zorg maakt zij het dek aan beide kanten der wieg vast en omhult voorzichtig het -hoofdeneind van het kleine bedje met het daar bevestigd muggennetje; hare reinheid -laat evenwel veel te wenschen over. Zoolang het kindje nog klein is en onbeholpen, -wascht en reinigt de moeder het wanneer zij meent dat zulks volstrekt noodig is; maar -is het grooter geworden, dan wascht zij het maar eenmaal iederen dag gezicht en handen; -zulks geschiedt met behulp van een handvol geschaafde wilgenhoutspaanders, die dienst -doen als spons, terwijl een tweede handvol droog toegepast, als droogdoek gebruikt -wordt. Zonder zich daarover in ’t minst bezorgd te maken, kan de moeder verder aanzien -dat het kleine wezen zich op eene wijze bevuilt en bemorst, dat wij er verbluft van -staan. Eerst dan wanneer de jonge Ostjak zich zelf weet te helpen, neemt dit euvel -een eind; niemand evenwel acht het noodzakelijk zich na den maaltijd te wasschen, -al is deze nog zoo bloedig geweest. De kinderen van hun kant hangen met evenveel liefde -aan hunne ouders als deze aan hen; zij zijn voorbeeldig gehoorzaam; nooit verzetten -zij zich tegen den wil hunner opvoeders. Eerbied jegens hun ouders is het eerste en -voornaamste gebod der Ostjaken, eerbied jegens de godheid komt eerst in de tweede -plaats. Als wij Mamroe, den reeds genoemden bestuurder der gemeente, den raad gaven, -zijn kinderen in de Russische taal te doen onderwijzen en het Russische schrift te -doen leeren, antwoordde hij ons, dat hij het nut van zoodanige kennis wel inzag, maar -dat hij vreesde, dat de <span class="pageNum" id="pb376">[<a href="#pb376">376</a>]</span>kinderen dan zouden vergeten hun vader en moeder te eeren en daarmede het voornaamste -geloofsartikel te schenden, zoodat hij op dezen grond niet besluiten kon onzen raad -op te volgen. Zulks mag ook de reden zijn waarom geen enkele Ostjak, die nog het geloof -zijner vaderen aanhangt, in dit opzicht iets meer leert dan zijn teeken, een hem en -anderen verbindend gekrabbel, dat op het papier wordt gebracht of in hout of rendierhuid -gesneden. En toch leert hij, als een zeer knap en talentvol mensch, al wat men hem -onderwijst zoo spoedig en goed, dat hij op den vroegen leeftijd, waarop hij uitgehuwelijkt -wordt, alles kent en weet wat tot het voeren van eene huishouding, en het onderhoud -van een gezin noodig is. Alleen in geloofszaken schijnt hij zijn eigen oordeel te -wantrouwen en, weinigen uitgezonderd, juist daarom den Schaman, die zich meerdere -kennis van zoodanige zaken aanmatigt, eene onverdiende eer te bewijzen. -</p> -<p>Wij zien evenwel in zulke Schamans, die bij de Ostjaken, evenals bij andere Mongoolsche -volksstammen van Siberië zich de rechten van priesters aanmatigen, niets anders dan -bedriegers. -</p> -<p>Het eenige lid der lieve broederschap, waarmede wij in aanraking kwamen, een gedoopte -Samojeed, droeg het teeken des Christendoms op zijne borst, was zelfs, zooals het -gerucht wilde, diaken in eene kerk der rechtgeloovigen, en toch oefende hij onder -de heidensche Ostjaken het beroep van Schaman uit. Ik weet zeker, dat deze persoon -geen uitzondering vormde, maar dat zulks regel is; want alle Schamans, die von Middendorf, -mijn zegsman, op zijne vele en lange reizen door Siberië leerde kennen, waren Christenen. -Dat de Schaman, dien wij leerden kennen, in de meening verkeerde, dat ook wij geloovigen -waren, heb ik reeds in mijn reisbericht vermeld, eveneens wat hij ons voorspelde; -het verhaal van de ons gegeven voorstelling zelf heb ik echter tot heden bewaard; -want in de lijst dezer mededeelingen past ook meer eigenaardig dit beeld. -</p> -<p>Aanvankelijk brandewijn als geestelijk loon eischende, daarna zich met de belofte -van een geschenk tevreden stellende, ging hij alleen de Tschoem binnen, ons zeggende, -dat hij ons zou laten roepen, wanneer hij met de toebereidselen gereed zou zijn. Tot -deze schenen ook doffe slagen op de trom te behooren, die wij na geruimen tijd vernamen; -van andere bezigheden merkten wij niets. Op een door hem gegeven teeken traden wij -de Tschoem binnen. -</p> -<p>De geheele ruimte der hut van berkenschors is met menschen opgevuld, <span class="pageNum" id="pb377">[<a href="#pb377">377</a>]</span>die zoo dicht mogelijk tegen de wanden aangedrukt, in een kring zijn gezeten; behalve -Ostjaken en Samojeden, die met vrouw en kind zijn komen opdagen, zijn er ook Russen -met hun vrouwen en spruiten aanwezig. Op een hoogen zetel, links van den ingang, heeft -Widli, de Schaman, zich neêrgelaten; aan zijn rechterhand ligt een Ostjak, leerling -van den meester, gehurkt. Widli draagt een bruin opperkleed en daaroverheen een oorspronkelijk -witten, maar nu zeer morsigen, spaarzaam met gouden tressen versierden tabbaard; in -zijn linkerhand houdt hij de kleine tamboerijnachtige trom zoodanig, dat haar schaduw -op zijn gezicht valt, in de rechter den trommelstok; het hoofd is onbedekt, het rond -geschoren haar zooeven gekamd. In ’t midden der Tschoem brandt een vuur, dat nu en -dan opflikkerende, een schellen gloed werpt op het verzamelde gezelschap, in welks -midden wij plaats nemen op de voor ons opengehouden zetels. Een driemaal herhaald, -langgerekt, als een veelstemmig gezang klinkend geschreeuw, ingeleid door ettelijke -tromslagen, begroet ons bij het binnenkomen en kondigt het begin der handeling aan. -</p> -<p>„Opdat gij moogt zien, dat ik een man der waarheid ben,” zoo laat de meester zich -hooren, „zoo zal ik thans den mij vertrouwden bode van den raad des hemels bezweren -onder ons te verschijnen, om mij mede te deelen, wat de goden over uwe toekomst besloten -hebben. Gij zelf zult dan later mogen ervaren of ik waarheid gesproken heb of niet.” -</p> -<p>Na deze aanspraak, die ons door den mond van twee tolken werd overgebracht, bewerkt -de lieveling der goden het kalfs- of liever hier het rendiervel zijner trom met snelle -slagen, die elkander wel in eene bepaalde maat, maar niet in een bepaald aantal opvolgen. -Hij begeleidt ze met een gezang, dat op Samojeedsche wijs half sprekend, beter gezegd, -half brommend, half zingend voorgedragen, door den discipel, dien wij den koster zullen -noemen, telkens getrouw herhaald wordt. Daarbij houdt de meester zijn trom zoo, dat -zijn gezicht steeds beschaduwd blijft; hij sluit tevens de oogen om door niets van -zijn geestelijk gezicht afgeleid te worden; de koster daarentegen rookt ook onder -het gezang evenals straks steeds door en spuwt bij afwisseling op den grond evenals -straks. Drie langzame, bepaalde slagen kondigen het einde van trommelen en zingen -aan. -</p> -<p>„Ik heb thans,” zoo spreekt de meester vol waardigheid, „Jamaul den bode der hemelsche -geesten, bezworen onder ons te verschijnen; <span class="pageNum" id="pb378">[<a href="#pb378">378</a>]</span>ik kan evenwel niet bepalen hoeveel tijd er nog verloopen moet alvorens hij, die misschien -verre wijlt, bij ons zal zijn.” -</p> -<p>En wederom roert hij de trom, zingt hij bezwerend, en eindigen gezang en begeleiding -als te voren. -</p> -<p>„Twee keizers zie ik voor mij; zij zullen u een geschrift zenden,” zoo spreekt de -bode der goden door zijnen mond. Jamaul was dus zoo vriendelijk geweest in de Tschoem -te verschijnen en zijn lieveling ter wille te zijn. Thans volgen, steeds ingeleid -door het betooverend gezang en tromgeluid, de afzonderlijke volzinnen, waarin de boodschap -der goden is vervat: -</p> -<p>„Nog eenmaal, in den volgenden zomer, zult gij denzelfden weg trekken als nu.” -</p> -<p>„Dan zult gij de toppen van den Oeral bezoeken, daar waar de Oessa, Bodaratta en Schtschoetschja -haar loop aanvangen.” -</p> -<p>„Op deze reis zal u iets overkomen; of het goed zal zijn of kwaad kan ik niet zeggen.” -</p> -<p>„Aan de Bodaratta valt niets te behalen omdat het daar aan hout en weiden ontbreekt; -hier echter kan iets uitgevoerd worden.” -</p> -<p>„Gij zult uwen meester verantwoording moeten doen; hij zal deze onderzoeken en tevreden -over u zijn.” -</p> -<p>„Ook voor de drie oudsten van uwen stam zult gij u te verantwoorden hebben; zij zullen -uwe geschriften eveneens nagaan om daarna over de nieuwe reis uitspraak te doen.” -</p> -<p>„Uwe reis zal van nu af gelukkig zijn, zonder ongeval eindigen, en gij zult te huis -uwe geliefden in welstand terugzien.” -</p> -<p>„Wanneer ook de thans aan de Bodaratta toevende Russen hetzelfde zeggen als zij, zullen -twee keizers u beloonen.” -</p> -<p>„Ik zie geen gezicht meer voor mij.” -</p> -<p>De handeling is ten einde. De schemering breidt zich uit over de bergen van den Oeral. -Allen verlaten de Tschoem; uit de gebaren der Russen spreekt hetzelfde vertrouwen -als uit de tronies der Ostjaken en Samojeden. Wij evenwel bewegen den Schaman om ons -naar de boot te vergezellen, maken hem en zijnen discipel met brandewijn de tong los -en leggen hem allerlei strikvragen voor, daaronder zeer spitsvondige. Hij beantwoordt -ze alle, zonder uitzondering, en zonder een oogenblik in verlegenheid te geraken, -zonder te dralen, zonder zich te bedenken; hij beantwoordt ze alle vol overtuiging -en overtuigend, klaar en bepaald, kort en bondig, zoodat wij nog meer dan vroeger -<span class="pageNum" id="pb379">[<a href="#pb379">379</a>]</span>tot het bewustzijn kwamen, dat wij met een door en door slimmen bedrieger te doen -hadden. -</p> -<p>Hij schildert ons, hoe hij reeds als knaap den geest op zich voelde nederdalen, hoe -deze hem zoo lang bleef pijnigen, tot hij de discipel van een Schaman werd; hoe hij -meer en meer op vertrouwelijken voet is geraakt met Jamaul, den bode der goden, die -hem verschijnt in de gedaante van een vriendelijk man, op een paard gezeten en met -een staf in de hand; hoe Jamaul hem steeds te hulp snelt en hemelschen bijstand verleent, -wanneer booze geesten hem aanvallen en hij dikwijls dagen achtereen tegen hen heeft -te strijden; hoe de bode der goden steeds de ware, onvervalschte boodschap der hemelgeesten -hem moet mededeelen, dewijl anders elke tromslag als een geeselstriem diens rug zou -doorploegen; hoe Jamaul ook weder op dezen dag, voor hem alleen zichtbaar, achter -hem in de Tschoem heeft gezeten, en hem alle woorden in het oor had gefluisterd; hoe -hij, de Schaman door zijne kunst, of liever door de hem verleende genade, welke ook -door zijn overgang tot het Christendom niet verzwakt kan worden, het verborgene ontdekt, -het gestolene kan terugvinden, ziekten leert onderscheiden, den dood of de genezing -der zieken vooruit ziet, de schimmen der afgestorvenen kan waarnemen en bannen, veel -kwaads kan doen en verhinderen, maar alleen het goede bewerkt, uit vrees voor de hemelsche -geesten; hij geeft ons een uitvoerig en helder, ofschoon niet geheel en al juist beeld -van het geloof van Ostjaken en Samojeden; hij verzekert, dat een ieder van zijn eigen -volk zoowel als de Ostjaken hem bij allerlei onheil bezoeken, hem om raad vragen, -zich door hem de toekomst laten ontsluieren, en zonder aarzeling hem vertrouwen, hem -gelooven. -</p> -<p>Het laatste is geenszins het geval. De groote hoop moge in den Schaman een man van -groote wetenschap, wellicht zelfs een middelaar tusschen den mensch en de godheid, -misschien ook een man, vol geheime macht zien, maar velen gelooven even zoo weinig -aan de woorden en werken van een Schaman als andere volken aan die hunner priesters. -Het werkelijke geloof des volks is oneindig veel eenvoudiger en kinderlijker dan den -Schaman lief is. Het gaat ook hier gelijk wel eens elders: de priester, of hij die -zich daarvoor uitgeeft, bevolkt den hemel met goden en raden en dienaren der godheid, -het volk echter weet niets van zulk een hemelschen hofstoet. -</p> -<p>Volgens het geloof van den Ostjak troont in den hemel Ohrt, een <span class="pageNum" id="pb380">[<a href="#pb380">380</a>]</span>naam, die zooveel beteekent als „einde der wereld.” Hij is een almachtige geest, die -alleen tegenover den dood geen macht bezit; maar die den menschen genegen is. Gever -van alle goeds, uitdeeler der rendieren, visschen en pelsdieren, die het booze verhindert, -de logen wreekt, en slechts dan zich streng betoont, wanneer men de belofte jegens -hem niet nakomt. Ter eere van Ohrt viert men feesten, hem offert men, en tot hem bidt -men; en aan hem alleen denkt de smeekeling, zelfs wanneer hij zich voor een heiligenbeeld -plaatst. Dit beeld, „longch” genoemd, kan uit hout gesneden, maar ook een bundel katoen, -een steen, een dierenhuid of elk ander voorwerp zijn; kracht gaat er niet van uit, -bescherming verleent het niet, dus een fetisch is het niet. Verzamelt men zich voor -een longch, brengt men het voor de Tschoem, plaatst men er een schotel met visch of -rendiervleesch voor, of eenig ander offer, legt men kostbaarheden voor den longch -neêr, bergt men deze zelfs binnen in dit voorwerp,—men richt bij al die handelingen -het oog ten hemel en denkt zoowel in het gebed als bij het offer aan de godheid zelf. -Booze geesten wonen zoowel in den hemel als op de aarde, maar Ohrt is machtiger dan -zij; alleen de dood is sterker dan Ohrt. Een eeuwig leven na den dood bestaat niet, -van eene opstanding weten de Ostjaken evenmin; maar de doode wandelt als schaduw op -de aarde rond, en die schim of schaduw heeft nog altijd de macht om zoowel goed als -kwaad te doen. Wanneer een Ostjak sterft dan vangt onmiddellijk dat schaduwleven aan; -daarom gaat men ook terstond tot de begrafenis over. Reeds vóórdat hij den laatsten -adem uitblies waren de vrienden bijeengekomen; zoodra de dood is ingetreden ontsteekt -men een vuur in de Tschoem en houdt dit brandende, totdat men grafwaarts gaat. Een -Schaman wordt geroepen om den doode te vragen, op welk kerkhof hij wil rusten. Zulks -geschiedt op deze wijze, dat men de plaats noemt en daarbij het hoofd van het lijk -poogt op te beuren. Is de plaats naar den zin dan laat de afgestorvene toe, dat men -zijn hoofd opbeurt, zoo niet dan zouden drie mannen zulks niet vermogen. In dit geval -wordt de vraag herhaald, en wel zoolang totdat de doode toestemt. Nu zendt men der -zake kundige personen naar die plaats om het graf gereed te maken, want zoodanig werk -eischt dikwijls vele dagen. -</p> -<p>De graven bevinden zich steeds in de toendra, op hooge plaatsen, gewoonlijk op den -rug van lange heuvelrijen; zij bestaan uit min of meer kunstig saamgevoegde bakken -of laden, die boven op den grond <span class="pageNum" id="pb381">[<a href="#pb381">381</a>]</span>worden geplaatst. Heeft men geen stevige planken, dan zaagt men een boot in stukken -en legt daarin het lijk; alleen zeer arme lieden delven een ondiep graf en begraven -daarin hunne dooden. -</p> -<div class="figure p381width"><img src="images/p381.jpg" alt="EENE BEGRAFENIS BIJ DE OSTJAKEN." width="615" height="720"><p class="figureHead">EENE BEGRAFENIS BIJ DE OSTJAKEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Het lijk wordt niet gewasschen, maar in feestgewaad gestoken; het haar wordt gekamd -en het aangezicht met een doek bedekt. De overige kleederen worden den armen geschonken. -Een vreemde doode wordt niet met de handen aangeraakt, een beminde bloedverwant wel, -ja dezen kust men zelfs met tranen in de oogen het aangezicht. -<span class="pageNum" id="pb382">[<a href="#pb382">382</a>]</span></p> -<p>Op eene slede, of in eene boot, onder geleide van alle bloedverwanten en vrienden -wordt de doode naar zijn laatste rustplaats vervoerd. Een rendierhuid wordt in den -bak of het graf uitgespreid, om hierop den doode te leggen, wien men tabak, pijpen, -en allerlei zaken, die hij in ’t leven gebruikte, medegeeft. Daarna schuift men touwen -onder het lijk, legt het op het leger, spreidt een tweeden doek over het aangezicht, -en sluit den bak met een stuk berkenschors, terwijl over de rijken nog vooraf kostbare -huiden en katoenen stoffen worden uitgespreid. Daarna legt men nog over de berkenschors -het eigenlijke deksel der kist of althans eenige zware, nauw aaneensluitende boomstammen, -en hierop, en om en onder den bak verder al die gereedschappen, voor welke daarbinnen -geen ruimte was. Vooraf echter heeft men ze stuk geslagen of op andere wijze onbruikbaar -gemaakt, of gelijk de Ostjaken meenen, tot eene schaduw van datgene, wat zij eens -waren. -</p> -<p>Middelerwijl heeft men in de nabijheid der grafplaats een vuur ontstoken, een of meer -rendieren geslacht, welker vleesch nu door de begravers, rauw zoowel als gekookt, -gegeten wordt. Na het lijkmaal steekt men de schedels der gedoode rendieren op puntige -palen, omwikkelt deze of de nabijstaande boomen met het rendiertuig, hangt de belletjes, -die gelijk bij andere feestelijke gelegenheden ook nu gebruikt zijn, aan de bovenste -jukken van de lijkkist zelf op, slaat eindelijk de slede stuk, gooit deze in de nabijheid -van het graf om en daarmede is de laatste plechtigheid verricht en de laatste versiering -aangebracht. Men trekt huiswaarts, de klaagtonen verstommen, het leven eischt wederom -zijn dagelijksche rechten. -</p> -<p>In de schaduw van den nacht echter begint de schaduw van den afgestorvene, uitgedost -met de tot schaduwen geworden werktuigen, haar geheimzinnig schaduwleven. Wat zij -gedaan heeft, toen zij nog onder de levenden verkeerde, doet zij nog. Onzichtbaar -voor de menschen, weidt deze schaduw haar rendieren, of stuurt hare boot door het -water, gespt zich de sneeuwschoenen onder de voeten, spant den boog, stelt het net, -doodt de schaduwen van gestorven dieren, vangt de schaduwen van gestorven visschen. -In de schaduw van den nacht treedt zij de Tschoem binnen en brengt haar nagelatenen -goed en kwaad. Het loon van den doode bestaat hierin, dat hij zijn eigen bloedverwanten -weldaden bewijst, zijne straf daarin, dat hij hun kwalen op den hals haalt. -<span class="pageNum" id="pb383">[<a href="#pb383">383</a>]</span></p> -<p>Deze zijn de hoofdwaarheden van het geloof der Ostjaken, een volk, dat door de rechtgeloovige -Christenen als heidenen wordt beschouwd en veracht. Eene billijke waardeering van -een eerlijk menschenhart met een kinderlijk gemoed zou evenwel den wensch bij ons -doen opkomen: och mochten zij altijd heidenen, altijd blijven, wat zij nu zijn! -<span class="pageNum" id="pb384">[<a href="#pb384">384</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch14" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e520">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">XIV.</h2> -<h2 class="main">DE NOMADEN EN KUDDEN DER STEPPE.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Hoe rijk de Middel-Aziatische steppe ook zijn moge, hoe afwisselend zij vooral zich -voordoet aan hem, die haar in het voorjaar bezoekt, hoeveel vruchtbare landen zij -ook moge insluiten,—zetelvastheid, wonen en hangen op een en dezelfde plaats veroorlooft -zij slechts op enkele, meer dan elders begunstigde gedeelten. Trekken en reizen, komen -en gaan, verschijnen en verdwijnen verlangt zij van al hare kinderen, van den mensch -zoowel als van de dieren, die in haar wonen en leven. Sommige gedeelten moge de landman -zich ondergeschikt maken, op enkele plaatsen moge men steden en dorpen grondvesten, -het grootste gedeelte der steppe zal wel altijd verblijven aan den rondzwervenden -herder, die geleerd heeft zich te plooien naar alle omstandigheden. -</p> -<p>Onder de Nomaden der steppe bekleeden de Kirgiezen de eerste plaats, zoowel wat hun -aantal als hunne volkseigenaardigheden betreft. Hun gebied strekt zich uit van de -Don en Wolga tot aan het Thian-Schangebergte en van den middelloop der Irtysch tot -de zuidelijke streken van het Balkaschmeer, ja bijkans tot Chiwa en Boechara; dit -volk is verdeeld in horden en stammen, in steppenherders en bergherders, maar deze -allen zijn één in afstamming, taal, geloof, zeden en gebruiken, niettegenstaande het -verschil, dat de afzonderlijke stammen schijnt te kenmerken. In de Orenburger steppe -weidt en zwerft de kleinste of jongste horde, in de steppen tusschen de Wolga en de -rivier de Oeral, dus in de gouvernementen Toergai en Oeral, een daarvan afgescheiden -tak, die zich de Boekaische horde noemt; in de steppen en gebergten van het gebied -van de Irtysch en het Balkaschmeer huist en trekt de middelste of oudere horde, aan -gene zijde van de Illi eindelijk, tot in de nabijheid van Boechara en Chiwa moet men -de wisselende woonsteden der Berg-Kirgiezen zoeken, die zich de groote of <span class="pageNum" id="pb385">[<a href="#pb385">385</a>]</span>oudste horde noemt. Kirgies noemt zich overigens geen enkele tak van het geheele volk; -die naam is een scheldnaam, die zooveel als „roover” beteekent; de eigenlijke naam -dier volken is <i>Kaisak</i> of <i>Kasak</i>, wij zouden zeggen „Kozak”, ofschoon zelfs de Russen onder Kozakken tegenwoordig -geheel andere menschen begrijpen dan onze steppenbewoners. -</p> -<p>De Kirgiezen, gelijk ik ze wil blijven noemen, behooren tot een der Turksche stammen, -eene volkerengroep, over wier plaats in de rij der menschenrassen men verschillend -oordeelt. Vele, zoo niet de meeste reizigers, verklaren de Kirgiezen voor echte Mongolen, -terwijl anderen, en zeker met meer recht, hen beschouwen als van gemengd ras te zijn, -dat wel is waar in sommige opzichten aan de Mongolen herinnert, maar over ’t geheel -meer overeenkomst bezit met de Indogermanen en nog de meeste gelijkenis vertoont met -de Turkomenen. De Kirgiezen, die ik gezien heb, allen behoorende tot de middelste -horde, zijn middelmatig groot van gestalte, soms vrij klein, goed gevormd, met wel -is waar niet schoone gelaatstrekken, maar toch ook niet met het karakteristieke, Mongoolsche -apengezicht; zij hebben fraaie handen en voeten, eene lichte, of doorschijnend lichtbruine, -naar ’t geel trekkende huidkleur, bruine oogen en zwarte haren. De jukbeenderen zijn -zelden zoo vooruitstekend, de kin is zelden zoo smal, dat het aangezicht hoekig wordt -of een katachtig uiterlijk verkrijgt. Het middelmatig groote oog is gewoonlijk in -het midden het meest gewelfd en aan den buiten ooghoek horizontaal uitgerekt, dus -wel amandelvormig, maar niet schuins gespleten; de neus is recht, zelden gebogen, -de mond van middelmatige grootte en meestal scherp besneden, de baard dun, maar niet -zwak. Echt Mongoolsche gezichten worden voorzeker ook aangetroffen, en zulks voornamelijk -bij de vrouwen en de kinderen van arme lieden; maar, evenmin als ik veel werkelijk -schoone Kirgiesische vrouwen heb aangetroffen, zag ik er zulke apentronies als onder -de echte Mongolen. In elk geval, de stempel van een gemengden stam is scherper op -de Kirgiezen afgedrukt dan die van een scherp bepaald, zelfstandig ras. Ik heb mannen -gezien, die men zonder voorbehoud tot de Indo-Germanen zou hebben gerekend, indien -men niets naders omtrent hen wist, en ik heb daarentegen weer anderen ontmoet, aan -wie ik met geen mogelijkheid iets Mongoolsch kon ontdekken. De leden van oude geslachten -zijn doorgaans personen, die alle wezenlijke kenmerken der Indo-Germanen bezitten, -die van lagere her- en afkomst herinneren <span class="pageNum" id="pb386">[<a href="#pb386">386</a>]</span>min of meer, soms geheel aan Mongolen. De macht van den Islam, die aan den tot de -heilsleer bekeerden slaaf de rechten van den stam toekent, zal in den loop der tijden -uit vele heidensche Mongolen Kirgiezen hebben gemaakt, en op het raskenmerk der laatsten -grooten invloed uitgeoefend. -</p> -<p>Ofschoon in hoofdtrekken Turksch, is de kleeding der Kirgiezen toch niet zeer geschikt -om hun lichaamsbouw voordeelig te doen uitkomen. In den winter vooral verbergen pelsmutsen, -pelsjassen en hooge laarzen alle afzonderlijke lichaamsdeelen, en zelfs in den zomer -is dit nog min of meer het geval. De arme Kirgies draagt behalve zijn pelsjas en de -onontbeerlijke pelsmuts alleen nog maar een hemd, een kaftan en wijde broek; de rijke -daarentegen, evenals de Oosterling, een aantal kleedingstukken over elkander; beiden -evenwel steken alle, het benedenlichaam omhullende gewaden, den pelsmantel alleen -uitgezonderd, in wijde broekspijpen, ten einde in ’t rijden niet belemmerd te worden, -maar juist daarom ziet een Kirgies er dan ook des te bespottelijker uit, naarmate -hij voornamer en dus rijker gekleed is. Donkere kleuren zijn meer gezocht dan lichte, -ofschoon men deze daarom nog niet geheel versmaadt; is men in een bont gewaad gestoken, -dan overlaadt men dit met borduursels en tressen. Alle Kirgiezen dragen in den gordel -een sierlijk, met ijzer- of zilverwerk afgezet taschje en een insgelijks prachtig -mes; behalve den onmisbaren zegelring echter verder geen andere versierselen, tenzij -een door den keizer geschonken gedenkpenning. -</p> -<p>Over de kleeding der vrouwen kan ik weinig mededeelen, vooreerst omdat de bescheidenheid -mij verbood naar meer te vragen dan uiterlijk zichtbaar was, en in de tweede plaats, -omdat ik de vrouwen der rijke en voorname Kirgiezen in ’t geheel niet, anderen slechts -in feestgewaad te zien kreeg. Behalve een pelsmantel, laarzen en schoenen, geheel -gelijk aan die der mannen, dragen de vrouwen broeken, die al mede weinig afwijken -van hetzelfde kleedingstuk der mannen, verder een hemd en daarover als bovenkleed -een soort van kiel, die tot beneden de knie reikt en om den middel dichtgeknoopt wordt; -op het hoofd, òf een tulbandsgewijs gewonden doek, òf eene nonnenkap, die over het -hoofd, den hals, de schouders en de borst afhangt. -</p> -<p>De kleederen der mannen zoowel als die der vrouwen, worden, de sierlijke rijlaarzen -en schoenen alleen uitgezonderd, vrij lomp bewerkt; in goede harmonie met de eischen -des klimaats zijn de onmatig lange, <span class="pageNum" id="pb387">[<a href="#pb387">387</a>]</span>ver over de handen vallende en deze bijna geheel bedekkende mouwen van het oppergewaad -bij beide seksen. -</p> -<p>Het trekkende leven der Kirgiezen, die onophoudelijk nieuwe weiden moeten opzoeken -voor hunne talrijke, veel eischende kudden, maakt eene behuizing noodzakelijk, die -gemakkelijk op de eene plaats kan worden afgebroken om even spoedig op eene andere -te worden opgericht, en die bovendien voldoende beschutting verleent tegen de ruwheden -des klimaats. Aan zoodanige vereischten beantwoordt de Joerte beter dan eenige andere -nomadenwoning, en het is niet te veel gezegd, wanneer wij beweren, dat de Joerte de -volmaaktste tent is die er bestaat. De ervaring van duizenden jaren heeft ze gemaakt -tot hetgeen zij nu is; eene in hare soort onverbeterlijke woning voor den rondzwervenden -herder, voor een reizend mensch in ’t algemeen. Licht van gewicht en gemakkelijk uit -elkaar te nemen, waterdicht en warm, af te sluiten tegen den storm en tegen tocht, -voor elken zonnestraal toegankelijk, behagelijk en geschikt, eenvoudig en toch zich -leenende tot in- en uitwendige versiering, vereenigt de Joerte zooveel heerlijke eigenschappen -in zich, dat men haar te meer leert waardeeren, naarmate men langer in haar vertoeft. -Zij is samengesteld uit een uit elkaar te nemen en weder in elkaar te zetten, voor -verwijding vatbaar traliewerk, waaruit de benedenste loodrecht oprijzende, cylindervormige -wand bestaat, en een koepelring, die het bovengewelf vormt; uit daartusschen geplaatste -sparren en eene in het eerste gedeelte aangebrachte deur, luchtige matten van Tschigras, -groote doelmatig gesneden en op zeer zinrijke wijze aangebrachte vilten platen, die -met de matten de buitenbekleeding uitmaken, terwijl de bodem belegd wordt met vilten -tapijten. Zij wordt, met uitzondering alleen van de ineengelaschte deurpaneelen en -de aan het boveneind in gaten van den koepelring gestoken sparren, enkel bijeengehouden -door touwen en strikken; zulks maakt, dat de tent in een aantal stukken kan worden -uiteengenomen, terwijl de cirkelvormige dwars-doorsnede en de koepelvormige lengte-doorsnede -haar in staat stellen den hevigsten storm het hoofd te bieden. In weinig meer dan -een half uur heeft men haar opgebouwd, in nog minder tijd breekt men haar af, en niet -meer dan één kameel wordt er vereischt om haar te vervoeren. Het bouwen evenwel en -versieren eischt veel tijd, tevens veel bekwaamheid van de zijde der huisvrouw, aan -wie grootendeels de taak der vervaardiging is opgedragen, en tevens uitsluitend het -werk der oprichting is toevertrouwd. -<span class="pageNum" id="pb388">[<a href="#pb388">388</a>]</span></p> -<p>De Joerte vormt een belangrijk gedeelte van de bewegelijke bezitting van den Kirgies. -Rijke lieden hebben er van zes tot acht, maar zij besteden liever meer geld voor de -versiering eener enkele tent dan voor den bouw van vele Joerten, omdat de te betalen -belasting wordt berekend naar ’t aantal hunner Joerten en niet naar de sterkte van -hun veestapel. De voorname man pronkt wel is waar ook met zijne Joerte, die hij zoo -rijk mogelijk inricht, uit het kostbaarste vilt bouwt, en uit- en inwendig met allerlei -sieraden uit bonte stoffen laat behangen, maar meer prijs nog stelt hij op kostbare -tapijten, en zijden, kunstig genaaide en gestikte dekens, waarmede hij op feesttijden -het inwendige van zijne woning opsiert. Zulke tapijten gaan door erfenis over van -den vader op den zoon en worden op evenveel prijs gesteld als metallisch zilver. -</p> -<p>Toch beoordeelt men het fortuin onzer trekkende herders niet naar deze bijkomende -zaken, maar eenig en alleen naar hunne kudden. Ook de armste Joertenbaas moet, om -in ’t algemeen den strijd om het bestaan te kunnen voeren, eene talrijke kudde bezitten; -het vee, dat hij weidt, is zijn levensvoorwaarde, alleen zijn huisdieren beschermen -hem tegen de ellende. De kudden der rijkeren tellen bij duizenden en nog eens duizenden -individuen, de armen bezitten er slechts honderden. Maar ook de rijkste man kan arm -worden, wanneer besmettelijke ziekten in zijne kudde uitbreken, en de arme kan verhongeren, -wanneer gelijk lot dezen treft. Zulke ziekten kunnen zoodanigen omvang erlangen, dat -de welvaart van geheele stammen vernietigd wordt, dat duizenden menschen een prooi -worden van den hongerdood. Geen wonder dus, dat alle gedachten en handelingen der -Kirgiezen betrekking hebben op het vee, dat zijn zeden en gewoonten daarmede in harmonie -zijn, m.a.w. de mensch is afhankelijk van zijn vee. -</p> -<p>Niet het nuttigste, maar wel het edelste en meest gewaardeerde huisdier der Kirgiezen -is bij hen het paard. -</p> -<p>Dit dier stelt in de oogen zijns bezitters het inbegrip voor van alle schoonheid en -is de maatstaf, naar welken gerekend, rijkdom en armoede bepaald worden. Het paard -is het dier bij uitnemendheid, en in plaats van het woord paard te gebruiken, spreekt -de Kirgies alleen van „huisdier.” In plaats van links en rechts bezigt hij de uitdrukking -„de zijde, waar men op het paard stijgt” en „de zijde, waar men den knoet draagt.” -Het paard is de trots des jongelings en van de jonge dochter, van den man en den grijsaard, -van de vrouw en het oude <span class="pageNum" id="pb389">[<a href="#pb389">389</a>]</span>moedertje; men prijst of smaalt den ruiter zelf, wanneer men zijn paard prijst of -smaalt: de slag, dien men een paard geeft, dat men zelf niet berijdt, geldt niet het -paard, maar zijn eigenaar. -</p> -<p>Een groot gedeelte van de liederen en gezangen der Kirgiezen heeft betrekking op het -paard; zij vergelijken bij dit dier den mensch; diens waardij, diens schoonheid bij -het paard: -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">„Bruid, o Bruid, gij lief bruidje, -</p> -<p class="line">Gij veulen der donkere merrie”</p> -</div> -<p class="first">zoo roept de dichter de bruid toe, wanneer zij naar de Joerte des bruidegoms wordt -geleid: -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">„Zegt, waar is het spel der witte vlokken, -</p> -<p class="line">Het spel van het schaken der veulens? -</p> -<p class="line">Al is de schoonvader mij zeer genegen, -</p> -<p class="line">Zooals mijn vader is, zoo is niet hij.”</p> -</div> -<p class="first">Zoo antwoordt de bruid den jongelingen, die haar het „Dschar-Dschar” het troostlied -der „scheidende maagd” toezingen met de woorden „spel van het schaken der veulens” -den tijd harer eerste liefde gedenkend. -</p> -<p>In paardenkoppen wordt de rijkdom der voornamen uitgedrukt; in paardenprijs berekent -en betaalt men den bruidsschat; op honderd merries bepaalt men de waarde eener maagd, -die het loon zal zijn van een wedren. Men geeft elkander paarden ten geschenke; met -paarden betaalt men moord en doodslag, gebroken ledematen of een uitgeslagen oog, -misdrijf en misdaad; honderd paarden lossen den moordenaar van een man, vijftig dien -eener vrouw, dertig dien van een kind. In paarden betaalt men de boeten, die opgelegd -worden wegens beschadiging aan lijf en bezitting van den stamgenoot, om een paard -verlaagt zich zelfs de aanzienlijke tot een dief. Het paard draagt den minnaar naar -zijne geliefde, den held naar het gevecht, het zadel en de kleeren van een gestorvene -van de eene legerplaats naar de andere; het paard draagt den man en de vrouw, den -grijsaard en het in den zadel vastgebonden kind, of den jeugdigen ruiter, die voor -het eerst vrij in het zadel zit, van de eene Joerte naar de andere. Naar den prijs -der paarden meet de eigenaar de waarde zijner kudde; zonder paard is de Kirgies, wat -bij ons een man zonder dak is, zonder paard veracht hij zich zelf als de armste onder -de zon. -</p> -<p>De Kirgies heeft den levensaard en de levenswijze van het paard tot in <span class="pageNum" id="pb390">[<a href="#pb390">390</a>]</span>de kleinste bijzonderheden uitgevorscht; hij kent de zeden en gewoonten van dit dier, -diens deugden en gebreken, weet wat goed voor hem is en wat hen schaadt, eischt er -nu en dan het ongelooflijke van, maar nimmer buiten noodzaak, behandelt het wel is -waar niet met de teederheid van een Arabier, maar ook nooit met de ongevoeligheid -van andere volken. Van eene oordeelkundige fokkerij van dit edele dier, gelijk deze -bij de Arabieren en Perzen, ook bij sommige Europeesche volken, zooals o.a. de Engelschen, -gedreven wordt, is bij de Kirgiezen geen sprake; toch zorgen ook zij voortdurend voor -eene veredeling der bij hen gezochte rassen, want steeds worden de beste hengsten -voor de merries behouden en de andere gecastreerd. Te betreuren is het, dat hij ten -aanzien der hengsten enkel let op de gedaante, niet op de kleur, zoodat men een groot -aantal leelijk geteekende nakomelingen verkrijgt. De africhting laat ook veel te wenschen -over; onze herder toch is veel te rijk aan paarden om daarop bijzonder te letten. -</p> -<p>Ook in onze oogen is het paard der Kirgiezen een lief, aanvallig schepsel, ofschoon -het geenszins in alle opzichten aan onze begrippen van schoonheid beantwoordt. Het -is niet meer dan middelmatig groot, slank gebouwd. De kop is wel niet onfraai, maar -toch wat te groot, sterk ramsneuzig en door de uitstekende onderkaakstakken tamelijk -dik. De hals is van middelmatige lengte en krachtig, de romp lang, de pooten zijn -dun, het haar is zacht. Het heeft groote, vurige oogen, eer groote dan kleine, maar -goed gevormde ooren. Manen en staart zijn fijn- en langharig, daarbij vrij dicht, -de staartharen zelfs zoo weelderig ontwikkeld, dat zij langs den grond slepen; de -pooten zijn goed gebouwd, wellicht iets te schraal, de hoeven meestal steil, en ook -wat te hoog. Lichte kleuren ziet men het veelvuldigst, terwijl vele soms zeer leelijke -vlekken het oog beleedigen. -</p> -<p>Het meest ziet men bruine, lichtbruine, vossen, vale en Izabel, zelden donkerbruine -of moorpaarden, nog minder vaak schimmels. Manen en staart staan alle licht gekleurde -paarden daarom zoo bijzonder goed, omdat deze lichaamsdeelen òf zwart òf veel lichter -van tint zijn dan het haar op de overige deelen des lichaams. -</p> -<p>Het karakter van dit dier is allen lof waard. Het is vurig en toch zachtzinnig, moedig -tegenover alle gevaren, waarmeê het vertrouwd is, en alleen dan angstig en schuw, -wanneer iets ongewoons het voor een oogenblik in verwarring brengt; het is eerzuchtig -en vol levenslust, <span class="pageNum" id="pb391">[<a href="#pb391">391</a>]</span>maar even volgzaam als gehoorzaam, gewillig, werklievend en taai; toch is het hoofdzakelijk -rijdier en eerst na langdurige oefening is het ook als trekdier te gebruiken, maar -uitstekend als zoodanig wordt het nooit. Onaangenaam trof mij de slechte gewoonte -van dit paard, die echter meer te wijten is aan zijn meesters dan aan het dier zelf, -van altijd onderweg te willen eten, althans te snuffelen en te snoepen, zelfs in de -moeilijkste omstandigheden, zooals bij het doorwaden van steenachtige, sterk stroomende -bergbeekjes, en bij het bestijgen van steile rotsen. Licht te bevredigen is het evenmin -als elk ander aan eene vrije weide gewoon steppendier; in den omgang met zijns gelijken, -zoolang de almachtige liefde niet in het spel komt, even verdraagzaam als tegenover -zijn meester gehoorzaam en onderdanig. -</p> -<p>Arme Kirgiezen bezitten slechts zooveel paarden als voor de rijbehoeften der familieleden -en voor den aanfok noodig zijn; rijke en voorname steppenbewoners daarentegen vier-, -vijf-, ja, zooals men mij van verschillende kanten verzekerde, zelfs van tien- tot -twaalfduizend, die in afzonderlijke troepen en op afzonderlijke plaatsen weiden, en, -wat zeer natuurlijk is, beter gedijen dan die der armen. Elke troep bestaat uit ten -minste vijftien, ten hoogste uit honderd koppen, in ’t laatste geval uit een volwassen -hengst, negen moedermerries, even zooveel jonge veulens, acht tweejarige, zes tot -acht driejarige en vijf tot zes vierjarige veulens, benevens eenige oudere dieren -of „wallachen.” De hengst is onbepaald alleenheerscher en gebieder, aanvoerder, leider -en beschermer van den troep; hij laat zich door den wolf geen veulen ontrooven, maar -valt den laffen roover moedig aan en velt dien, als hij zich wil verdedigen met de -voorpooten ter aarde; hij duldt geen medeminnaars en verdrijft daarom onverbiddelijk -alle manbaar wordende hengsten uit zijn troep; hij verjaagt bovendien, zoodra hij -de heerschappij heeft aanvaard, zijn eigen moeder en later zijn eigen dochters. Die -trotsche overmoed noopt den herder tot de grootste waakzaamheid, vooral als de <span class="corr" id="xd31e3410" title="Bron: bronstijd">bronsttijd</span> aanbreekt, en hij de verdreven, naar andere sultans zoekende merries en de weggejaagde, -naar eigen zelfstandigheid strevende hengsten niet wil verliezen. Niet voor het vijfde -jaar neemt de jonge merrie den hengst aan; in het volgende voorjaar, gewoonlijk in -Maart, brengt zij haar eerste veulen ter wereld. Ook nu scheidt men haar nog niet -van den troep, maar brengt haar, liefst niet voor Mei, met haar veulen in de nabijheid -der Joerte, om haar nu vier maanden aaneen te melken, om uit de opbrengst den beroemden -<span class="pageNum" id="pb392">[<a href="#pb392">392</a>]</span>koemys of melkwijn te winnen. In den herfst voert men moeder en kind naar den troep -terug. Beiden worden gewillig opgenomen en genieten de teruggeschonken vrijheid met -volle teugen. -</p> -<p>Het nuttigste en daarom ook belangrijkste huisdier onzer Nomaden is het schaap, een -zeer groot, goed gebouwd, alleen door den vetbult op den achterrug soms zeer ontsierd -schepsel. Het stevige lichaam rust op hooge, krachtige pooten; de kop is klein, de -neus smal en op die eens rams gelijkend, de ooren zijn hangend of recht overeindstaand, -de hoorns zwak, het vel is hard, maar dicht, de uier is sterk ontwikkeld, de vetstaart -dikwijls in die mate, dat het dier dit lichaamsdeel niet meer vermag te dragen, maar -met ingezakte achterpooten op den grond na zich zou moeten slepen, indien de herder -den armen lastdrager niet te hulp kwam, door onder den staart een klein tweewielig -wagentje aan te brengen en daarin dit werktuig te leggen. Bij kruising van Kirgiesische -rammen met vetstaartlooze schapen verkrijgen de nakomelingen in het tweede of derde -geslacht dit vreemdsoortig aanhangsel weêr terug, terwijl omgekeerd bij de kruising -van rammen zonder vetstaart met vetstaartige schapen genoemd lichaamsdeel verdwijnt. -</p> -<p>Al moge het schaap der Kirgiezen in alle hoofdtrekken met het onze overeenkomen, toch -kan men niet loochenen, dat het vrije steppenleven, de groote tochten, die te volbrengen -zijn, en de bezwaren, die daarbij overwonnen moeten worden, de lichamelijke en geestelijke -vermogens ongemeen sterk hebben doen ontwikkelen, zoodat het steppenschaap in dezen -boven het huisschaap van West-Europa staat. Toch is ook in de steppe de verstandige -geit de aanvoerdster en leidster van het meer geestelooze schaap, en daarom is het -meer dan tijd, dat ik thans haar gedenk. -</p> -<p>De geit der Kirgiezen is van middelmatige grootte, zwaar van lijf, goed geproportionneerd, -krachtig, kort van hals, klein van kop, met evenredig gevormde pooten, groote, levendige -oogen, sprekende trekken, spitse, rechtopstaande ooren en betrekkelijk zwakke horens; -het is welig behaard, vooral wat baard en staart betreft, draagt lang kroeshaar op -het voorhoofd, en is meest zuiver wit van kleur, hier en daar met zwarte spikkels. -</p> -<p>Schapen en geiten worden door de Kirgiezen geheel op gelijke wijze behandeld, en steeds -in dezelfde kudden bijeengehouden. De arme Kirgiezen van een Aul vereenigen hun dieren -in ééne kudde, de rijken, <span class="pageNum" id="pb393">[<a href="#pb393">393</a>]</span>wier veestapel uit duizenden individuen bestaat, houden er omgekeerd meer dan ééne -kudde op na. De schaapherder, in den regel een volwassen knaap, rijdt op een os om -zijne kudde heen; hij weet dat rijpaard op zulk eene voortreffelijke wijze te besturen -en in den draf te zetten, dat hij zelfs de vlugste geit inhaalt. Toen wij eens, van -een jachtuitstapje terugkeerende, zulk een schaapherder ontmoetten, rende deze louter -voor zijn genoegen ruim een kwartier lang naast onze, in gestrekten draf door de steppe -ijlende paarden, zonder dat zijn vreemdsoortig rijdier van eenige vermoeienis blijk -gaf. Alleen de schaapherders der Tartaarsche kuddehouders rijden op paarden. Bij gevaarlijke -overgangen over sterk stroomende bergbeken of in het gebergte zelf, nemen de geiten -de leiding der kudde op zich, en hier, gelijk overal elders, volgen de schapen blindelings. -</p> -<p>Daar men slechts op de meest gunstige plaatsen hooi oogst en in hooibergen zet, zorgt -men er voor, dat de schapen en geiten in den herfst geen jongen werpen; de geboorte -der lammeren en sikjes valt steeds in het voorjaar, het gunstigste jaargetijde voor -het voordeelig groeien en bloeien van het jongvee. De jonggeboren lammeren en geitjes -worden in de eerste dagen huns levens in de Joerte opgenomen en zijn weldra in deze -zoo te huis, dat zij de tent onder weegeklag verlaten, wanneer bijzondere omstandigheden -zulks noodzakelijk maken. Later komen zij in den naast de winterwoning opgerichten -stal, in de vrije steppe niets dan een in den grond gegraven kuil, over welken de -koude wind zonder uitwerking heenstrijkt, en eindelijk aan de lijn, „Keugeum” genoemd, -die voor elke Joerte tusschen sterke, in den bodem gedreven palen wordt uitgespannen. -Zoodra zij beginnen te grazen, drijft men de dieren in afzonderlijke kudden in de -vrije steppe, om ze des avonds naar de Joerte terug te brengen. Zoo worden de dieren -van hunne jeugd af gewend aan het vrije steppenleven, gehard tegen weêr en wind, storm -en regen. -</p> -<p>In vergelijking met de paarden, schapen en geiten speelt het rund eene vrij ondergeschikte -rol. Wel is waar ziet men in de nabijheid van elke Joerte ook eene kudde dezer dieren, -maar hun aantal staat in geen verhouding tot die der anderen. Het rund is grooter -en beter van vorm dan dat der Russische en Siberische boeren, maar moet voor dat der -Chineezen onderdoen en kan zich in de verste verte niet meten met de goede rassen -van West-Europa. Het is middelmatig groot en vleezig, het vel is kort- en gladharig, -de horens zijn lang <span class="pageNum" id="pb394">[<a href="#pb394">394</a>]</span>en naar buiten gericht, de kleur is gemeenlijk fraai donker roodbruin. -</p> -<p>Men weidt het dier in vrij talrijke kudden, maar laat het zonder toezicht zijn voedsel -zoeken, terwijl men de melkkoeien tot zich lokt door de bij de Joerte vastgebonden -of gehoed wordende kalveren; de ossen daarentegen komen dikwijls gedurende vele dagen -niet in de Aul terug. -</p> -<p>Wel elke groote Aul, maar volstrekt niet elke Kirgies bezit kameelen, en zelfs de -rijkste onder hen zelden meer dan vijftig stuks. Want het kameel geldt en met reden -voor het zwakste aller huisdieren der trekherders in genoemde steppen; zijn eigenlijk -vaderland ligt oostelijker en zuidelijker. In de door ons bereisde steppen fokt men -alleen het tweebultige kameel, in de zuidelijk van het Balkaschmeer gelegen steppen, -evenals in Midden-Azië daarentegen den dromedaris; men kruist ook dit laatste wel -met den eersten, waaruit bastaarden geboren worden, wier beide bulten bijna tot een -zijn versmolten. Het kameel der midden-steppen behoort tot een der lichtere rassen, -en is dan ook lang niet zoo zwaar gebouwd als die exemplaren, welke wij in onze diergaarden -te zien krijgen, wel even dicht behaard. Het verdraagt intusschen de winterkoude veel -minder goed dan de andere huisdieren der Kirgiezen; het verlangt om neêr te knielen -of om te rusten een vilten deken, waarop het zich nederlegt, maar vat ook nu nog dikwijls -koû, zoodat het niet zelden bezwijkt. Wanneer het verhaart moet men het met vilten -dekens omkleeden, in den zomer tegen de steken van muggen en bremsen beschermen, zoo -men geen gevaar wil loopen, het dier te verliezen; in ’t kort, het is een voorwerp -van gestadige zorg en dus niet geschikt voor den armen man, wien elk verlies dubbel -treft. Evenals de dromedaris is het in zijn voedsel matig en weinig eischend; evenals -gene in den <span class="corr" id="xd31e3430" title="Bron: bronstijd">bronsttijd</span> gevaarlijk, zelfs voor zijn meester, wien hij overigens veel aanhankelijkheid betoont; -het kameel onderscheidt zich echter de overige tijden des jaars zeer gunstig van den -dromedaris, door zijn gewilligheid en zachtzinnigheid. Mij, die jarenlang met dromedarissen -heb omgegaan, vielen deze voortreffelijke eigenschappen zeer in ’t oog; ik werd er -schier door in de war gebracht, zoodat ik meende met een ander dier te doen te hebben. -</p> -<p>Het kameel laat zich gewillig opvangen; wel is waar niet geheel zonder morren, maar -toch zonder dat afschuwelijke, zenuwontstellende gebrul te laten hooren, dat den dromedaris -kenmerkt, knielt het neêr, wanneer het belast moet worden, en zelfs in den draf draagt -het zonder <span class="pageNum" id="pb395">[<a href="#pb395">395</a>]</span>klagen niet te zware lasten, dertig tot veertig kilometer elken dag afleggende. Wanneer -de last afzakt staat het dier uit eigen beweging stil. Onder den man kan het van vijftig -tot zestig kilometer elken dag afleggen; met vierhonderd kilogram beladen, waardoor -het tot langzame, maar wijde passen genoodzaakt wordt, legt het nog de helft van dien -weg af. Het graast altijd in de nabijheid der Joerten, gemeenschappelijk met alle -soortgenooten van den Aul en geldt in de oogen der Kirgiezen bijna voor een heilig -dier. -</p> -<div class="figure p395width"><img src="images/p395.jpg" alt="KIRGIEZEN MET DROMEDARISSEN." width="611" height="666"><p class="figureHead">KIRGIEZEN MET DROMEDARISSEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>De hond eindelijk, het minst geachte huisdier der Kirgiezen, is gewoonlijk een groot, -maar geenszins altijd fraai dier, hoe bepaald gunstig hij zich ook overigens moge -onderscheiden van de leelijke keffers, die men elders in Siberië en Turkestan te zien -krijgt. De kop is lang <span class="pageNum" id="pb396">[<a href="#pb396">396</a>]</span>maar plomp, de ledematen gelijken meer op die van een windhond dan van een herdershond, -het haar is lang en wollig, de staart sterk behaard, de kleur zeer uiteenloopend. -</p> -<p>Uiterst waakzaam en moedig, opgewassen tegen den wolf, een zich zelf bewust, oplettend -beschermer van het zwakke vee, den vreemdeling wantrouwende, een trouw slaaf van zijn -meester, voor den volwassene een ongezellige zonderling, voor het kind een aardige -speelkameraad, vereenigt deze hond vele deugden van zijn geslacht in zich en ontbreekt -om die reden in geen enkele Joerte, althans in geen enkele Aul. -</p> -<p>Het geheele leven der Kirgiezen draait om de kudden, van welke men het meest mogelijke -voordeel tracht te trekken en die daarom zorgvuldige oppassing en bewaking behoeven. -De vrouwen zorgen voor het eerste, de mannen voor het laatste. Met uitzondering der -beenderen, die achteloos worden weggeworpen, gebruikt men alle mogelijke deelen van -deze dieren, evenals men ook alle soort van vee melkt en zulks zoolang het maar mogelijk -is. -</p> -<p>De hoeveelheid plantenvoedsel, die een Kirgies gebruikt, beteekent zoo goed als niets, -vergeleken met zijn dierlijk voedsel; uit melk en vleesch bestaan onder alle omstandigheden -zijn spijzen; plantaardige zelfstandigheden zijn slechts toevoegselen tot de eerste. -Brood, in den eigenlijken zin des woords eet hij bijna geheel niet, en zelfs de kleine -klompjes meeldeeg, die men tot het gebak zou kunnen rekenen, worden in vet gekookt -en niet gebakken. Ook meel en rijst, het laatste alleen in de Joerten der rijken een -meer dagelijksch gerecht, dienen alleen slechts om in het eeuwige eenerlei van melk- -en vleeschspijs wat afwisseling te brengen. Geen wonder alzoo, dat de Kirgies bedreigd -wordt door den hongerdood; en dat deze hem vaak maar al te dikwijls werkelijk bezoekt, -wanneer eene algemeene veeziekte in de binnensteppe uitbreekt. -</p> -<p>Rijke Kirgiezen houden de melk der schapen en geiten afgezonderd van die der koeien, -merries en kameelen; arme lieden vermengen alle soorten van melk in hetzelfde vat -en verkrijgen dus ook alleen de voortbrengselen der schapenmelk uit de uiers hunner -nuttige dieren, terwijl eerstgenoemden zich nog hoogere genietingen kunnen verschaffen. -Uit de melk van geiten en schapen, die men in denzelfden emmer opvangt en in denzelfden -lederen zak verzamelt, bereidt men niet alleen verschillende gerechten, die zonder -of met <span class="pageNum" id="pb397">[<a href="#pb397">397</a>]</span>bijvoeging van meel worden gereedgemaakt en terstond genuttigd, maar daarenboven boter, -en kleine, zandige, zuur of bitter, voor een Europeesch gehemelte walgelijk smakende -kaasjes, verder den ook voor ons lekkeren, gelen „quark,” die evenals de kazen tot -wintervoorraad dient, en in water opgelost, in den vorm van soep wordt opgedischt; -uit de koemelk bereidt men hoofdzakelijk zure melk, zelden „quark,” kaas en boter; -uit merrie- en kameelenmelk eindelijk koemys, den dikwijls beschreven, door vierdaagsche -gisting onder voortdurend omschudden en kloppen verkregen melkwijn, de hooggeschatte -en werkelijk goed smakende feestdrank van alle welgestelde Kirgiezen, die zich daaraan -dikwijls dronken drinken. -</p> -<p>In den zomer voedt ook de rijkste Kirgies zich bijna uitsluitend met melkspijs, want -in dezen tijd slacht hij slechts bij feestelijke gelegenheden en gewichtige gebeurtenissen -een zijner dieren. Met het begin van den winter daarentegen vallen schapen en geiten, -paarden en runderen, ja zelfs kameelen onder het slachtmes. Als het lekkerste beschouwt -men paardenvleesch, vooral dat der merries; het minst geacht is rundvleesch. Schapenvleesch -neemt den tweeden rang in, kameelenvleesch houdt men voor bijzonder krachtig inwerkend -op den geest, geitenvleesch is een bewijs van armoede, en den gast voorgezet, een -teeken van minachting. Het beste stuk paardenvleesch is dat van het kruis, terwijl -van schapenvleesch de borst de meeste waarde heeft; het buikvet van jonge paarden -gaat door voor eene bijzondere lekkernij; daarom wordt het gezouten, in darmen gestopt, -gerookt en bij gastmalen opgedischt nevens koemys. -</p> -<p>Behalve datgene, wat tot voedsel kan dienen, benut de Kirgies nog daarenboven bijna -alles, wat zijn fokbeesten opleveren. Uit de wol der schapen vervaardigt hij het voor -hem onmisbare vilt; het kameelenhaar wordt gesponnen en uit het garen worden geweven -stoffen bereid; in het donsachtig onderhaar legt de moeder haar pasgeboren kind. Het -lange geitenhaar dient voor franjes aan de tapijten en lakens, voor kwasten en strikken, -het korte wolhaar wordt gesponnen om er linten voor de Joerte uit te weven, uit de -maan- en staartharen der paarden eindelijk vlecht men leidsels en touwen voor de Joerte. -Uit de schapenvellen breit men de gewone winterpelzen, uit die van geiten en geitebokjes -pronkpelzen, de in vlokken afgedeelde wol is een uitnemend opvulsel voor sommige kleedingstukken, -terwijl uit de huid van alle dieren leder wordt bereid. Voor het te vele of niet gewaardeerde -<span class="pageNum" id="pb398">[<a href="#pb398">398</a>]</span>schapen- en rundervet, voor de verkochte schapen, runderen en paarden ruilt de Kirgies -allerlei zaken op de wereldmarkt in; uit de opbrengst van het verkochte vee betaalt -hij zijn belastingen, koopt hij zich ongemunt zilver om hiermede te pronken, het ijzer, -dat hij bewerkt, de tapijten, kleederen en zijden stoffen, waarmede hij zich zelf -en zijne Joerte tooit. Het vee is en blijft de eenige bron van voedsel, tevens de -eenige bron, waaruit alle andere gaven opwellen; het beetje land, dat hij nu en dan -beploegt, bezaait, bevloeit en oogst, beteekent, in vergelijking met zijne kudde, -niets. -</p> -<p>Niet de vrije wil, maar de noodzakelijkheid, de behoeften der kudden bepalen de woonplaats -en de levenswijze der Kirgiezen, en dwingt hen heden hierheen, morgen daarheen te -trekken, op deze plaats te verwijlen, van gene te scheiden. Dientengevolge is het -trekken der Kirgiezen niet een doelloos heen en weêr zwerven door de wijde steppe, -maar een overdachte plaatsverandering, die zich regelt naar het jaargetijde en naar -den aard van het te weiden vee. Een doelloos omdwalen verbiedt de steppe zoowel in -den zomer als in den winter, in den herfst zoowel als in het voorjaar; zulks zou de -kudde in den winter aan de vreeselijkste stormen blootstellen, in den zomer doen versmachten, -in het voorjaar haar wellicht in overvloed doen zwelgen, maar reeds in den herfst -meer gebrek doen lijden dan wenschelijk is. Daarom begint de Kirgies zijne wandeling -van de laagvlakte uit, klimt langzaam naar de hoogte op, zelfs tot in de hooggebergten, -en daalt dan weder langzaam naar de laagte terug. De verschillende kudden hebben echter -verschillende behoeften; schapen en geiten houden van harde, geurige kruiden, gelijk -de zoutsteppe voortbrengt, de paarden beminnen het meest het vrije kruid der gebergten, -vooral dat, hetwelk tusschen de steenen en rotsen groeit, terwijl de runderen het -liefst op een mollig grastapijt grazen; de kameelen vinden behalve in de harde planten -der zoutsteppe nog in doornen en distelen een welkom voedsel. Rijke lieden, die evenveel -verschillende kudden kunnen vormen als zij verschillende dieren houden, laten dan -ook deze allen afzonderlijk trekken en weiden, en alleen de armen reizen met hunne -geheele kudde van plaats tot plaats. Eindelijk hebben ook de menschen invloed op elkander. -Geen grenssteenen, maar wel eeuwenheugende rechten en verdragen regelen zelfs in de -steppe het eigendomsrecht en de grenzen; elke stam, elke afdeeling van een stam, elke -gemeente, ja zelfs iedere Aul maakt aanspraak op de reeds door de voorouders <span class="pageNum" id="pb399">[<a href="#pb399">399</a>]</span>in gebruik genomen weiden en duldt daarop geen vreemde kudde, geen vreemden herder, -en strijdt voor dat recht met de wapenen in de hand, tegen iederen indringer, zelfs -tegen de broeders van denzelfden stam. Zoo wordt het begrijpelijk, dat de trekherder -zijn eigen, dikwijls zeer nauw omschreven wegen bewandelt. Die wegen kunnen elkander -kruisen, maar zij zijn nimmer dezelfde, want ieder heeft eerbied voor de rechten van -anderen, of wordt door zijn stamgenooten tot zoodanigen eerbied gedwongen. -</p> -<p>Een vaste woonplaats eerst krijgt de Kirgies in het graf; toch heeft hij een tehuis. -In uitgestrekten zin is dit het gebied, dat hij bereist, meestal de laagte en het -dal van een riviertje of beekje, in engeren zin het winterleger, van waar hij uittrekt -en werwaarts hij steeds terugkeert. In de nabijheid van dit winterkwartier rusten, -zoo niet alle, de meesten zijner dooden. Derwaarts zendt de regeering haar gezanten -om de belastingen te innen of opnieuw te schatten; hier brengt hij wel is waar niet -den schoonsten, maar wel den grootsten tijd zijns levens door; hier lijdt en doorstaat -de over ’t algemeen vroolijke en onbezorgde Kirgies zijn zwaarste en ernstigste zorgen. -</p> -<p>De winterwoning kan verschillend zijn, maar het winterleger moet aan bepaalde eischen -voldoen. Deze zijn: het dal, in hetwelk het leger zal opgeslagen worden, moet zooveel -mogelijk beschut zijn tegen de koude en de zoo verderfelijke noorden- en oostenwinden; -men moet de Joerten aan de zonzijde kunnen opslaan en zonder bezwaar vaste woonhuizen -kunnen bouwen; het water mag nooit kunnen ontbreken, en weiden moeten in de nabijheid -liggen. Deze voorwaarden worden het best vervuld door een door den stroom diep in -de omgeving ingesneden rivierdal, waar in de zomermaanden het gras niet verdort, zoodat -het gelegenheid aanbiedt te gepaster tijde hooi te winnen, terwijl er toch nog wintervoeder -overblijft; zooveel mogelijk moet men in de wilgen- en populierenboschjes langs de -rivieroevers een voorraadschuur van brandstof kunnen vinden, om de gedroogde mest -te vervangen. Daarom kiest men slechts dan ook nog andere plaatsen uit, wanneer men -ook nog andere in den zomer om watergebrek gemeden streken, b.v. eene zoutsteppe, -zich wenscht dienstbaar te maken, zoodra de sneeuw, die nu den grond bedekt, het water -vervangen kan. -</p> -<p>Is de winterwoning een vaststaand gebouw, dan bestaat deze uit een werkelijk ellendige, -dompige, vochtige, donkere hut, die zoo licht <span class="pageNum" id="pb400">[<a href="#pb400">400</a>]</span>is gebouwd, dat men reeds vooruit op de sneeuw moet rekenen, om de muren en het dak -te dichten en tegen het weder te beschermen. -</p> -<div class="figure p400width"><img src="images/p400.jpg" alt="KIRGIEZEN, MET HUNNE KUDDEN DOOR HET GEBERGTE TREKKENDE." width="491" height="720"><p class="figureHead">KIRGIEZEN, MET HUNNE KUDDEN DOOR HET GEBERGTE TREKKENDE.</p> -</div><p> -</p> -<p>Die muren bestaan slechts bij uitzondering uit op elkander gestapelde boomstammen; -meestal worden zij opgebouwd uit ruwe steenen, en nog vaker uit gevlochten wilgen -teenen, of aaneengeschaarde rietbundels. Dak en bedekking bestaan altijd uit riet. -Daarnaast vindt men een eveneens gebouwden stal voor het jongvee, en op eenigen afstand -bevindt zich de omheining voor de oude dieren. -</p> -<p>Met het begin van den winter betrekt de Kirgies deze woning, zoo hij niet, gelijk -regel is, ook thans nog de voorkeur geeft aan de veel aangenamer Joerte. Voor de verwarming -heeft hij reeds in het verloopen voorjaar gezorgd; toen heeft hij, of beter gezegd -zijne vrouw, die in ’t algemeen belast is met alle onaangename en zware werkzaamheden, -de mest met wat stroo vermengd en daaruit vierkante koeken gevormd, deze in de zon -gedroogd en op hoopen gestapeld. Al het gras van den omtrek is gespaard gebleven om -in de naaste omgeving der Joerte of van het huis voldoend voedsel voor het vee te -hebben; het hooi werd op afgelegen plaatsen geoogst en herwaarts gebracht. Is de winter -„goed” d.w.z. valt er niet veel sneeuw, dan vindt het vee ook nu nog voedsel genoeg; -is de winter streng, dan verijdelt hij dikwijls alle voorzorgen van den herder en -eischt meer levens dan de lente schonk. Daarom heerscht er in een goeden winter vroolijkheid -in de donkere hut, terwijl in een strengen winter, die de kudden tot geraamten doet -vermageren, verdriet en zorg zich woning maken in de vriendelijke Joerte; en daarom -heerscht er in blokhuis en Joerte òf welvaart òf treurig gebrek in het gevreesde getijde -des jaars. -</p> -<p>Eerst tegen het einde van April, in vele jaren niet vóór het einde van Mei, verlaat -de herder met het laatste gedeelte zijner kudden het winterkwartier en vangt de reis -aan. De paarden, die hun eigen hoeders hebben, zijn reeds weggetrokken om het kleinvee -niet te hinderen. De jonge, dartele veulens, die voor weinige weken, tegelijk met -de sikjes geboren werden, zouden geen overlast veroorzaken, maar wel de jonge hengsten -en merries, die in dit voorjaar geslachtsrijp worden. De <span class="corr" id="xd31e3475" title="Bron: eerstgenoemden">laatstgenoemden</span> springen in dartelen overmoed om de gansche kudde, ofschoon zij de intusschen rustig -voortgrazende en nu en dan hen naziende moedermerries niet verlaten; de manbare jonge -paarden daarentegen veroorzaken voortdurende onrust en eischen eene verdubbelde <span class="pageNum" id="pb401">[<a href="#pb401">401</a>]</span>opmerkzaamheid van den kant der insgelijks verdubbelde herders. Op dit oogenblik vechten -de jonge hengsten met den ouden, deftigen en heerschzuchtigen aanvoerder van den troep; -straks dringen de jonge merries, telgen van zijn eigen bloed, zich tegen den vader -en noodzaken dezen, haar door bijten te verdrijven; dan weder tracht hier of ginds -een jong paard te ontvluchten en stormt met tegen den wind gerichten kop en wijd geopende -neusgaten de steppe in. Oogenblikkelijk echter werpt zich de herder te paard en rent -in vollen galop den vluchteling na, evenals deze over steg en heg, langs berg en dal -vliegende. In zijne rechterhand houdt hij den langen herdersstok, met den daaraan -bevestigden lasso; hij komt de vluchtende jonge merrie al nader en nader, reeds zweeft -de gevreesde strik boven haar hoofd; daar zwenkt zij plotseling zijdelings af, werpt -tergend de achterpooten hoog in de lucht, om dan als de stormwind zoo snel weêr verder -te rennen; verder en verder voert de wilde jacht, totdat eindelijk de herder er in -slaagt, de voortvluchtige in te halen en, aan den strik gebonden, langzaam naar de -kudde terug te brengen. Hoe bekoorlijk dit schouwspel voor den niet belanghebbenden -toeschouwer, misschien ook voor den paardenhoeder zelf moge zijn, voor het rustige, -kalme trekken van het kleinvee zou zulks nadeelige gevolgen kunnen hebben, en daarom -zendt men de paarden vooruit. De schapen en geiten zouden bovendien niet in staat -zijn even snel te reizen als de paarden; zij zijn vooreerst door den boozen winter -verzwakt, en in de tweede plaats zijn de lammeren en jonge geitjes nog niet sterk -genoeg om snel te reizen. Splitsing der kudden is dus gebiedend noodzakelijk. -</p> -<p>De Kirgies, die de schapen hoedt, legt aanvankelijk elken dag maar een kleinen weg -af „een schaapsweg”, en toeft overal, waar gras genoeg is, zoolang het vee gretig -vreet. Op zulk een tocht opent de op zijn os gezeten en tegen alle weêr en wind geharde -schapendrijver den stoet. De schapen loopen vrij snel voort; nu eens dringen zij opeen, -dan weer loopen zij uit elkander, telkens in den marsch stil houdende om van eene -bijzonder lekkere plant te genieten, altijd vretende, ten minste altijd snoepende; -de herder, gezeten op zijn almede altijd doorgrazend rijbeest, vergezelt hen. De lammeren -en jonge geitjes volgen de ouden, maar op zulk een afstand, dat zij de ouden niet -kunnen zien of hooren. De rammen trekken, indien er nog ouden over zijn of nieuwe -worden aangefokt, langs andere wegen voort. Zijn alle dieren vertrokken, dan breken -de vrouwen de Joerte af, beladen daarmede, <span class="pageNum" id="pb402">[<a href="#pb402">402</a>]</span>alsook met het weinig huisraad de kameelen of trekossen, stijgen met de kinderen te -paard, rijden langzaam het melkvee na, halen dit tegen den middag reeds in, melken, -en trekken met de verzamelde, in lederen zakken bewaarde melk verder, om vóór zonsondergang -de Joerte weêr op te bouwen. Zoo gaat het dag in dag uit. Brengt het voorjaar nieuw -groen, dan verwijlt men eerst eenige dagen, daarna vele weken achtereen op dezelfde -plaats, tot ook hier het gras begint te ontbreken, en verder trekken noodzakelijk -maakt. -</p> -<p>Doet het meer en meer gevorderde voorjaar ook de nog in hunne pophulsels sluimerende -insecten ontwaken, vullen ontelbare zwermen muggen, vliegen, bremsen en andere kwelgeesten -de lucht, dan wendt men zich zoo mogelijk naar het gebergte en klimt dit tot de hoogste -weiden, dicht beneden de sneeuwgrens op. Daar de herder geen honden heeft, viel het -hem reeds daar beneden moeilijk de kudde bijeen te houden; in het gebergte heeft het -nog meer bezwaren den „schaapsweg” af te leggen, en kan hij ter overwinning van zekere -moeilijkheden niet buiten de hulp van andere, te paard rijdende mannen. Zoolang men -zich op een vast pad bewoog, kon de tocht nog voortgezet worden, onverschillig of -de weg zich langs bebloemde weiden slingert, of over hellingen en steilten voert. -De geiten, die de schapen zijn vooruitgesneld, wagen zich onverschrokken en onderzoekend -aan den rand van een afgrond, waarvoor dezen verschrikt terugdeinzen, loopen daarna -langs een doelmatiger weg vooruit, getrouw gevolgd door de schapen. Maar wanneer men -eens in plaats van een murmelend beekje een breed en woest schuimend water ontmoet, -dat den weg verspert, maar evenwel overgetrokken moet worden, dan wordt het iets anders. -Het vooral den schapen zoo bepaald vijandige element ziende, blijven ook de geiten, -die zich anders in allerlei omstandigheden weten te schikken, onthutst staan; de schapen -deinzen angstig terug en klimmen op de naburige rotsen als wilden ze daar eene schuilplaats -zoeken. De herder rijdt tevergeefs door den bruisenden stroom; van den overkant teruggekeerd, -drijft hij te vergeefs de onwillige kudde naar den rivierkant. Met een luid geblaat -geven de schapen hun angst te kennen, en bedenkelijk blaten ook de geiten, totdat -het geduld van den herder is uitgeput. Een oogenblik zweeft de noodlottige strik boven -het hoofd van een der schapen; het volgende oogenblik voelt het zich dien om den hals -gesnoerd; de ruiter trekt het dier naar zich toe, en weer een oogenblik later is het -in den vloed geslingerd. Nu moet het met alle <span class="pageNum" id="pb403">[<a href="#pb403">403</a>]</span>kracht arbeiden. Met rukken zwemmende, meer springende dan roeiende, werkt het zich -van het eene rotsblok naar het andere, wordt, nog vóór het den grond raakt, door het -draaiende water gegrepen en voortgesleurd; het trapt, spartelt, springt, zwemt opnieuw, -wordt nog eens en nog eens door het water medegesleurd, en bereikt eindelijk, meer -uitgeput door den doorgestanen angst dan door de inspanning, den anderen oever. In -alle leden sidderende, verzekert het zich of het werkelijk vasten grond onder de voeten -heeft, schudt de natte vacht, blikt met schuwen blik nog eenmaal achterwaarts—en begint -thans gulzig te vreten om zich zooveel mogelijk schadeloos te stellen voor den geleden -angst. Middelerwijl zwemmen de overige leden der kudde, de een na den ander, ’t zij -vrijwillig, ’t zij gedwongen, de wilde beek over, tot het geheele gezelschap den anderen -oever heeft bereikt, zich verzameld heeft, en de reis weder kan worden voortgezet. -Op deze wijze klimt de trekherder het gebergte in. Begint het daarboven koud te worden, -vermaant wellicht een sneeuwbui reeds aan den komenden winter, dan wandelen herder -en kudde weder naar omlaag, nu zooveel doenlijk de beschaduwde kloven opzoekende, -tot weder de laagvlakte is bereikt en men in de nabijheid van het <span class="corr" id="xd31e3488" title="Bron: winter kwartier">winterkwartier</span> is gekomen. -</p> -<p>Alle huisdieren der Kirgiezen raken spoedig vertrouwd met de verschillende streken, -waar men hen laat weiden, hoe ook de plaatselijke gesteldheid moge zijn; allen kennen -reeds na een paar malen grazend te hebben rondgeloopen, zulke plekken, en zoeken die -zelfs zonder behulp van den herder met zekerheid op; ook komen zij vanzelf naar de -Joerte loopen om zich hier te laten melken. Als lokmiddel bezigt men echter de kunstgreep, -dat men reeds van Mei af aan de zoogende moeders haar jongen laat zien, en deze in -de nabijheid van de Aul laat weiden, zoodat men het verlangen naar haar kind in het -moederhart opwekt. Op deze wijze wordt het melken op vaste tijden mogelijk en kan -de meesteres der Joerte hiernaar haar tijd indeelen en haar bezigheden regelen. -</p> -<div class="figure p404width"><img src="images/p404.jpg" alt="KIRGIEZEN-AUL." width="624" height="720"><p class="figureHead">KIRGIEZEN-AUL.</p> -</div><p> -</p> -<p>Met uitzondering alleen van de merries, die door mannen worden gemolken, voor welke -bezigheid ten minste twee, zoo niet zelden drie personen vereischt worden, is het -melken aan de vrouwen opgedragen. In den vroegen morgen heeft men de kalveren, lammeren -en jonge geitjes, onder streng toezicht, een weinig laten zuigen, dan van de moeders -gescheiden, en oud en jong naar de weide gedreven. Tegen den middag brengt men alleen -de moeders naar de Joerte, en zoo ook <span class="pageNum" id="pb404">[<a href="#pb404">404</a>]</span>des avonds, om ze te melken. Met behulp der honden, die nu in dienst treden, houdt -men de geheele kudde op de kleinst mogelijke ruimte bijeen en vangt dan den arbeid -aan. De vrouwen en dienstmaagden eener Joerte of de buurvrouwen van een Aul verschijnen -met hare melkvaten, grijpen met vaste hand een schaap, een tweede en een derde, slepen -ze naar de lijn, leggen ze een uit de lijn zelf gevormden strik om den hals en dwingen -zoo de dieren in twee rijen, met de koppen naar binnen, met de uiers naar buiten gericht -te blijven <span class="pageNum" id="pb405">[<a href="#pb405">405</a>]</span>staan. In weinig minuten heeft men dertig tot veertig schapen en geiten naast elkander, -een zoogenoemde „keugeun.” Op hetzelfde oogenblik dat de dieren den strik voelen, -blijven ze staan, zich van vroeger herinnerende welke gevolgen het tegenspartelen -heeft; rustig laten zij thans alles toe. De vrouwen, tegenover elkander gehurkt, beginnen -thans gelijktijdig aan denzelfden kant met den arbeid; zijn er zeer veel schapen dan -ook wel aan de beide kanten der dubbele rij tegelijk. Zij vatten de korte tepels met -duim en wijsvinger en tappen de melk met snelle op- en neêrgaande bewegingen af. Stroomt -de bron niet overvloedig genoeg, dan geven zij met de linkervuist een klap tegen den -uier, even gelijk zuigende jongen ook plegen te doen, en eerst wanneer dit middel -niet meer baat, gaan zij over tot een tweede beest. De mannen der Joerte of Aul, die -misschien bij het opvangen en vastmaken van het kleinvee de behulpzame hand hebben -geboden, zitten onder het melkbedrijf, in allerlei, ons onmogelijke, ja bijna ondenkbare -houdingen bij elkander en vieren vrijen teugel aan hunne „roode tong.” -</p> -<p>Een der kleinste jongens aanvaardt misschien wel op een of ander schaap zijn eersten -proefrit, zoo hij er al niet de voorkeur aan geeft op de schouders zijner opvoedster -te gaan rijden. De laatste laat zich door zulke heldendaden van haar spruit even zoo -weinig van de wijs brengen als andere kleine ongevallen zulks vermogen. Of zij op -drogen grond of over de weeke schapenmest wandelt, of de laatste onder het melken -in het uit populierenhout vervaardigde melkvat valt, dit alles deert haar niet, want -die melkkuip is toch al even vuil als hare melkende handen, en schapenmest is wel -in onze stompzinnige oogen een onrein iets, maar niet in die van den korangeloovigen -Kirgies. Het laatste individu is eindelijk gemolken, en de dieren, die ondertusschen -uit puur tijdverdrijf zich met herkauwen hebben beziggehouden, kunnen nu weder losgelaten -worden; één snelle ruk aan het eene eind des touws, en alle strikken zijn los, alle -schapen en geiten vrij. -</p> -<p>De herkregen vrijheid wordt begroet met een algemeen geblaat; de dieren schudden zich -een en ander maal en zelfs de herinnering aan de korte slavernij is vervlogen. Nu -loopen allen, zoo snel zij kunnen, de vlakte in, zoo ver mogelijk uit het gezicht -der Joerte, in het gebergte schielijk de bergen op, alsof slechts daar de lucht der -vrijheid woei. Eigenlijk beoogen zij zoo spoedig mogelijk bij hunne jongen te komen. -Den ganschen dag hebben zij deze gemist; nu—zij weten <span class="pageNum" id="pb406">[<a href="#pb406">406</a>]</span>het bij ervaring—moeten de lieve spruiten verschijnen. Al blatende loopen de schapen -in ’t rond, verlangend mekkerend kijken zelfs de schrandere geiten om zich heen, als -om te onderzoeken of de te verwachten schare reeds komt opdagen, of in de verte zichtbaar -wordt. Luider wordt het geblaat, want elke nieuw verloste rij brengt beweging in alle -om de Aul verzamelde schapen en geiten, maar ook het met elke minuut toenemende ongeduld -der moeders geeft aanleiding tot een vernieuwd klagend, steunend blaten. Hoe langer -het duurt, des te onrustiger worden de trouwe moeders. Doelloos dwalen zij rond, heen -en weder, beruiken elk halmpje, elk grasje, plukken echter geen enkel af, heffen de -koppen nu eens vol verwachting vroolijk omhoog, om ze een oogenblik daarna weder ontmoedigd -en treurig naar beneden te laten zinken; dan blaten zij weder, blaten nogmaals. De -onrust wordt zinneloosheid, het geblaat verandert in een gebrul. -</p> -<p>Daar laten zich in de verte hooge en zwakke tonen hooren. Deze ontgaan het opmerkzaam -oor der moeders niet. Een uit alle kelen gelijktijdig voortgebracht geblaat en gemekker -is het antwoord; het gansche gewicht van het door ’t lange wachten zoo hoog gestemd -moederlijk verlangen baant zich door één enkelen kreet een uitweg. En uit de verte, -van af de bergen, in de richting der Joerten stormen de naar hunne moeders verlangende -lammeren en sikjes, de grootsten en sterksten in de voorhoede, de jongsten en zwaksten -achteraan, allen echter zoo snel zij kunnen, vroolijk springende, door het opgeworpen -stof half onzichtbaar, in eene schare, die steeds grooter wordt naarmate zij dichterbij -komt. Een oogenschijnlijk niet te ontwarren gewemel treft de oogen; ouden en jongen, -eindelijk vereenigd, rennen doelloos dooreen, terwijl zij in ’t voorbijloopen elkander -vluchtig aanraken, als om zich door een nieuw zintuig te vergewissen of zij, die bij -elkander behooren, werkelijk elkander hebben gevonden; weder loopen zij in verwarring -dooreen, als dit niet het geval is; de lammeren en jonge geitjes snellen gewoonlijk -vooruit, daar zij door een trap op de pooten, hun door het moederdier toegebracht, -er aan herinnerd werden, dat zij zich vergist hebben. Van lieverlede ontwart zich -de kluwen; in minder tijd dan men denken zou, hebben moeder en kind elkander gevonden, -en knielt het laatste zuigend onder den buik der moeder, begeerig de nog overgebleven -melk uit den uier te halen. En wanneer nu ook het blaten en mekkeren niet ophoudt, -dan drukken die klanken thans slechts vreugde uit. -<span class="pageNum" id="pb407">[<a href="#pb407">407</a>]</span></p> -<p>Maar slechts kort duurt dit geluk. Elke reeds zoo goed als geledigde uier is ras uitgeput, -en in weêrwil van alle stooten en kloppen vloeit de melk niet meer. Maar moeder en -kind willen nog langer van de geneugten des samenzijns genieten. De gemengde schaar -verspreidt zich naar alle zijden; de gewillige oude klautert het vroolijke jonge dier -na, wanneer dit naar den aard zijns geslachts de naastbijgelegen hoogte bestijgt, -of schijnt met genoegen gade te slaan, dat een der bokjes in eene plaagzieke bui zijn -krachten met een ander meet. Schilderachtig tooit de bonte kudde de omgeving der Joerten; -het aanminnigste beeld van een vreedzaam en behagelijk herdersleven ontrolt zich voor -het oog van hem, die hart en oogen heeft voor zulk een tooneel. -</p> -<p>Ook de melksters gunnen zich thans een korte rust, nemen de kinderen op den schoot -en vervullen haar moederplichten of voldoen aan moederlijke verlangens; spoedig echter -wacht haar nieuwe arbeid. Brommend melden zich de huiswaarts gekeerde koeien aan, -om ook harerzijds de moedervreugde deelachtig te worden; ijlings staan de vlijtige -vrouwen op, brengen de van te voren aangebonden kalveren bij de koeien, laten deze -een weinig zuigen, trekken ze dan van de uiers af, melken deze uit, en schenken nu -ook aan de zuiglustige kalveren de volle vrijheid. Ondertusschen hebben de herders -en de honden de kudde kleinvee weder bijeengedreven, en oud en jong, mannen en vrouwen, -knapen en meisjes vereenigen zich thans om de lammeren op te vangen, en deze aan eene -bij de Joerte aangebrachte lijn met behulp van stevige strikken, waarin zij zich evenwel -niet kunnen verhangen, voor den nacht vast te binden, opdat de ouden hun de uiers -niet zullen kunnen reiken. Zonder blaten en schreeuwen gaat zulks niet in zijn werk -en daartusschen mengt zich het schreien en huilen der kinderen, die weder naar moeders -schoot verlangen, het loeien der koeien en het blaffen der honden. Alleen de reeds -vastgebonden lammeren der schapen en geiten schikken zich gelaten in het onvermijdelijke. -Enkele bokjes beproeven nog bij wijze van spiegelgevecht de kracht hunner uitspruitende -horens, maar zij worden spoedig vermoeid en leggen zich vredelievend neder naast den -zooeven nog bevochten vijand; nog vóór de geheele rij is vastgemaakt, ligt reeds het -grootste aantal jongen op de saamgebogen pooten en heeft zich aan de rust overgegeven. -Het eene na het andere moederschaap, de eene na de andere moedergeit bezoekt de rij, -besnuffelt de jongen tot zij het hare <span class="pageNum" id="pb408">[<a href="#pb408">408</a>]</span>heeft gevonden, maar keert spoedig weder naar de kudde terug, na zich te hebben overtuigd, -dat het onmogelijk was zich naast haar kind neder te leggen. -</p> -<p>De zon is reeds geruimen tijd onder, de schemering wijkt voor het nachtelijk duister. -Het wordt elk oogenblik stiller in de Joerten. Mensch en dier heeft de rust gezocht -en gevonden; alleen de honden beginnen thans onder opzicht en leiding van een waakherder -hun rondgangen en zwerftochten, maar ook zij slaan slechts dan aan, wanneer daartoe -werkelijk aanleiding is, wanneer zij een rondsluipenden wolf of een anderen dief hebben -weg te jagen. Een koele, maar geurige, vochtige zomernacht daalt op de steppe neder -en een verkwikkende slaap in dit rijke en schoone jaargetijde vaagt bij herder en -kudde zelfs de herinnering weg aan den boozen winter. -<span class="pageNum" id="pb409">[<a href="#pb409">409</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch15" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e530">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">XV.</h2> -<h2 class="main">HET VOLKS- EN FAMILIELEVEN DER KIRGIEZEN.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">„Bedreigd en vervolgd door de straffende gerechtigheid ontvluchtten eens vier dieven -de woonsteden van eerlijke menschen en zochten in de wijde steppe eene schuilplaats. -Twee bedelaressen, even als zij uitgestooten uit de verblijven van vlijtige menschen, -voegden zich op die vlucht bij de eerstgenoemden. De dieven schepten behagen in de -vrouwen en huwden ze, twee van hen ieder een. Een aantal kinderen ontsproten uit deze -tegen alle goddelijke en menschelijke inzettingen indruisende huwelijken; de kinderen -verwekten een talrijk volk en de tot nog toe ledige steppe werd daarmede bevolkt. -Dat kroost bleef zijn oorsprong getrouw, was diefachtig als zijn voorvaderen, bedelachtig -als zijn moeders, zonder geloof, zonder zedelijkheid gelijk de ouders. Dat volk zijn -de Kirgiezen, wier naam niets anders beteekent dan „roovers”<span class="corr" id="xd31e3525" title="Niet in bron">.</span> Op deze wijze droomt zich een Tataarsch, geloovig dichter den oorsprong, en zoo beschrijft -hij den aard van een stamverwant volk, dat met hem dezelfde taal spreekt, en tot denzelfden -God, naar dezelfde voorschriften van denzelfden profeet bidt. Aldus spreekt hij zich -uit, eenig en alleen omdat de Kirgiezen in geloofszaken niet zoo slaafsch aan het -woord hangen, niet zoo kleingeestig zijn als hij. Het is de eeuwig oude, altijd opnieuw -terugkeerende geschiedenis, de onder alle volken zich opnieuw openbarende schande, -door bovengenoemde woorden weêr bevestigd, de vrome leugen, voor wier afschuwelijkheid -nog geen kerkgenootschap is teruggedeinsd, ten einde andersdenkenden in een valsch -daglicht te plaatsen. -</p> -<p>Ieder reiziger, die zich onder de Kirgiezen bewogen heeft, iedere vreemdeling, die -onder het luchtig dak hunner Joerten gastvrijheid zocht en vond, iedere geleerde, -die hun zeden en gewoonten poogde uit te vorschen, elke beambte, die als wachter der -wetten, of als plaatsvervanger der staatsmacht in ’t algemeen in hun midden leefde, -<span class="pageNum" id="pb410">[<a href="#pb410">410</a>]</span>ieder, met een woord, die geruimen tijd met hen verkeerde, oordeelt, zoo hij niet -bevooroordeeld is, geheel anders dan gezegde Tataar. -</p> -<p>Er was een tijd, in welken de Kirgiezen hun naam verdienden, maar deze tijd is, althans -voor vele twijgen der vele horden voorbij. De nagalm van de gezindheden, heldentochten -en rooversdaden der vaderen moge nog in de harten der Kirgiezen weêrklinken, in ’t -algemeen genomen heeft het ruitervolk der steppe zich gevoegd naar de wetten zijner -hedendaagsche meesters en het leeft op den huidigen dag zoowel onder elkander als -met zijn buren in vrede, acht het eigendomsrecht, en rooft en steelt niet meer en -vaker dan andere volken, eer zeldzamer en minder. Onder de Russische heerschappij -leeft de Kirgies thans onder zulke bevredigende omstandigheden, dat zijn stamgenooten -aan gene zijde der grens wangunstig op die Russische onderdanen neêrzien. Onder bescherming -der Russische regeering genieten zij rust en vrede, zekerheid van bezitting, alsmede -geloofsvrijheid; zij zijn bijna geheel verschoond van den krijgsdienst en worden billijk -in de belastingen aangeslagen, hebben het recht zich eigen gemeentebestuurders te -kiezen, en verheugen zich over meer vrijheden dan de Russen zelf deelachtig zijn. -Te betreuren is het, dat deze laatsten gewoonlijk niet zoo verstandig denken als de -regeering, en dat zij de Kirgiezen benauwen, verdrukken en afpersen zooveel zij kunnen. -Toch zijn zij niet bij machte geweest de zeden, gebruiken en gewoonten van dit volk -ook maar eenigszins te wijzigen. -</p> -<p>De Kirgiezen zijn geboren ruiters en zonder paard kan men zich geen Kirgies denken; -zij groeien met het veulen op en leven met het paard tot hun dood. De Kirgies voelt -zich, wel is waar, niet enkel thuis in het paardezadel, en weet elk dier, dat hem -torschen kan, zich als rijdier dienstbaar te maken, maar het paard blijft immer en -onder alle omstandigheden zijn drager en liefste gezel. Op het zadel gezeten verricht -hij alle bezigheden, en het paard is bij hem het eenige, een man waardig rijdier. -Mannen en vrouwen beide rijden te paard, en niet weinige vrouwen met evenveel gemak -als de mannen. De houding des ruiters is achteloos, zoo gemakkelijk mogelijk, maar -niet bevallig. De Kirgies rijdt in kort aangegespte stijgbeugels, zonder dijsluiting -en raakt alleen met de knieën den voorrand des zadels aan, zoodat hij zich vrij in -evenwicht houdt; als hij het paard wil laten draven, richt hij zich in de stijgbeugels -op, soms geheel overeind, buigt dan het hoofd zoo ver naar voren en beneden, dat hij -bijna op den hals <span class="pageNum" id="pb411">[<a href="#pb411">411</a>]</span>van het paard ligt; hij zit rechtop, wanneer hij het paard, zooals meestal, stapvoets -of in galop wil laten gaan. Hij knelt de teugels in de volle vuist; den aan den gordel -gehechten knoet houdt hij vast met duim, wijs- en middelvinger. Dikwijls rolt hij -uit het zadel, want hij slaat weinig acht op den weg en laat aan zijn paard over dien -te zoeken; is hij opmerkzaam, dan berijdt hij onbeschroomd elken weg, waarop een eenhoevig -dier in staat is zich te bewegen, evenals hij zonder bedenken het wildste en meest -toomelooze ros bestijgt. Moeilijke wegen kent hij niet; een weg is voor hem zooveel -als een afstand afleggen, en wat tusschen begin en eind daarvan ligt, gaat hem niet -aan. Zoolang hij in het zadel is gezeten eischt hij van zijn rijdier het ongeloofelijke, -springt in galop bergop en bergaf, over den vasten grond en door moeras, poel en water, -klautert zonder duizelig te worden tegen hellingen op, die hij te voet niet zonder -angst zou bestijgen, hellingen, welke ieder ander ruiter voor ontoegankelijk zou houden, -en schouwt van uit het zadel rustig in den afgrond naast het geitenpad, door hem weg -genoemd, en waarop een ervaren bergbeklimmer door huivering zou bevangen worden. Zoodra -hij van zijn ros is gestegen, neemt hij daarentegen alle regels streng in acht, die -de ondervinding hem als doelmatig voor een vermoeid paard heeft leeren kennen, en -is nu even zorgzaam als hij straks onverbiddelijk was. Bij feestelijke gelegenheden -verricht hij ten genoegen der nimmer ontbrekende toeschouwers allerlei kunststukken -in het zadel, plaatst zich overeind in de daarboven gekruiste stijgbeugels, springt -in staande houding er af, houdt zich met de handen aan het zadel of in de stijgbeugels -vast, steekt de beenen in de lucht, hangt zich aan de eene zijde van het zadel op, -en tracht het eene of andere voorwerp van den grond te beuren. Met de spiegelgevechten -zijner Turksche broeders schijnt hij zich niet op te houden. Het hard rijden geldt -hem als het grootste vermaak, en elke feestelijkheid wordt met een wedren opgeluisterd. -</p> -<p>Aan zulke wedrennen, „Baika” wordt in den regel slechts deelgenomen door de edelste -paarden en dan nog wel alleen door telgangers. De af te leggen wegen zijn zeer groot, -nooit minder dan twintig, soms wel veertig kilometer lang; men rijdt naar een of ander -bekend punt, b.v. een heuvel of grafteeken, en keert langs denzelfden weg terug. Knapen -van zeven en acht, hoogstens tien jaren, zitten in het zadel en besturen de paarden -met bewonderenswaardige behendigheid. <span class="pageNum" id="pb412">[<a href="#pb412">412</a>]</span>Den terugkeerenden paarden rijdt men langzaam te gemoet; de telganger, die de meeste -kans op de overwinning heeft, ontvangt zekere hulp „goetoerma”, die daarin bestaat, -dat men hem op zij rijdt en van het rijdende kind ontlast, daarna de teugels, stijgbeugels, -manen en staart tracht te grijpen en hem tusschen de versche paarden meer naar het -doel sleept, dan leidt. De prijzen, die uitgeloofd worden, bestaan uit zeer verschillende -zaken, die evenwel allen in den prijs van paarden worden uitgedrukt. Twee- à drieduizend -roebels zijn niet zeldzaam; rijke familiën loven soms honderd paarden uit. Ook jonge -meisjes dienen voor prijs, in zooverre, dat de winnaar haar kan trouwen zonder den -gewonen bruidsschat te betalen. -</p> -<p>Terwijl de dingende paarden onderweg zijn, oefenen ook de menschen hun lichaamskrachten. -Twee mannen ontdoen zich van hun opperkleed, ontblooten het bovenlijf en vangen aan -met worstelen. De aanval heeft op zeer verschillende manieren plaats. Beide strijders -grijpen elkander, buigen het lichaam diep en naar elkander toe, draaien in ’t rond, -daarbij elkander scherp in ’t oog vattende, en pogen elken schijnaanval of werkelijk -gemeenden aanval af te weren, tot plotseling een hunner van al zijn krachten gebruik -makende den ander, zoo deze dit niet vooruit heeft gezien, ter aarde werpt. Anderen -daarentegen gaan terstond tot den aanval over, maar vinden zulk een krachtigen tegenstand, -dat beide mannen langen tijd moeten worstelen alvorens het een hunner gelukt zijn -medestander te overwinnen. De toeschouwers vuren de worstelaars aan, deelen lof en -berisping uit, prijzen en bespotten, gaan middelerwijl onderling weddingschappen aan -en geraken te meer in vuur, naarmate de uitslag meer twijfelachtig is. Eindelijk ligt -er een der partijen, door het geheele gezelschap uitgelachen, beschaamd en deemoedig, -misschien wel tot in zijn binnenste vertoornd, ter aarde; een geschreeuw, uit aller -kelen aangeheven, vervult de lucht; katoenen stoffen, al zijn het ook slechts niets -beteekenende lappen, worden doorgescheurd en verdeeld om de weddingschap te vereffenen; -verwijten wisselen af met betuigingen van instemming; de kampstrijd is geëindigd, -zoo niet de overwonnene plotseling zijn toorn zoekt te luchten en nogmaals op zijn -tegenstander aanvalt. Zonder geraas, getier en getwist eindigt zulk een wedstrijd -nimmer, tot handtastelijkheden echter komt het evenmin. -</p> -<div class="figure p413width"><img src="images/p413.jpg" alt="JACHT MET DEN ADELAAR." width="624" height="720"><p class="figureHead">JACHT MET DEN ADELAAR.</p> -</div><p> -</p> -<p>Onder de ridderspelen der Kirgiezen bekleedt de jacht eene voorname plaats. De Kirgies -volgt het spoor van den wolf met zulk een <span class="pageNum" id="pb413">[<a href="#pb413">413</a>]</span>vuur en zoo onvermoeid, dat hij de koude zelfs niet opmerkt, die des te eerder nadeelige -gevolgen heeft naarmate hij zich door het rijden meer verhit, en niettegenstaande -handen en aangezicht hem bevriezen, houdt hij, tenzij het paard hem daartoe dwingt, -niet op, alvorens zijn knots op den kop des roofdiers neêrgeslingerd te hebben. Nog -liever is hem echter de jacht met adelaar en windhond. Evenals zijn voorvaderen verstaat -hij de kunst den arend te temmen en af te richten, trekt met dezen op de goed geschoeide -hand, deze steunende op een houten, aan het zadel bevestigd getimmerte, naar gunstig -gelegen, <span class="pageNum" id="pb414">[<a href="#pb414">414</a>]</span>en een ver uitzicht aanbiedende hoogten, opdat van hieruit zijn gezellen de steppe -kunnen overzien. Deze jacht geldt zoowel den wolf als den vos, en zoolang de arend -nog niet ten volle geoefend is, alleen den vos en de marmot. Eene bijzondere africhting -is niet noodig; alles wat onderwezen en geleerd moet worden, bestaat hierin, dat de -arend, die reeds op jongen leeftijd uit het nest werd genomen en door den jager persoonlijk -is gevoed, op de roepstem zijns meesters terugkeert; de erfelijkheid doet het overige. -Zoodra de jachtgenooten een vos hebben opgejaagd, neemt de jager den stootvogel de -huif af, maakt hem los en werpt hem in de lucht. De arend breidt zijn vleugels uit, -begint kringen te beschrijven, stijgt in schroeflijnen al hooger en hooger, bespeurt -van hier den ijlings voortsnellenden, nagejaagden vos, vliegt dien na, stoot met half -saamgevouwen vleugels en wijd naar voren uitgestrekte pooten schuin op hem neêr en -slaat hem de klauwen in ’t lijf; de vos zijnerzijds draait woedend den kop om en poogt -zijn vijand met de scherpe tanden te grijpen; gelukt zulks, dan is de arend reddeloos -verloren. In bijna iederen dezer even sterke als moedige roofvogels leeft echter het -overgeërfde gevoel van het dreigend gevaar, en eveneens de kunst, dit te ontgaan. -Op hetzelfde oogenblik, dat de vos zal bijten, laat de arend zijn klauwen los om ze -een oogenblik later in het aangezicht van zijn slachtoffer te slaan. Een vroolijke -uitroep van den nu naderbij gekomen, geliefden meester schenkt nieuwen moed, en enkele -oogenblikken later ligt de vos, door den jager geveld, ontzield op den grond. Meer -dan één arend moet bij de eerste proeve zijn koenheid met het leven boeten, maar gelukt -de eerste aanval, dan maakt de vogel zich weldra zulk eene bekwaamheid eigen, dat -hij eerlang op den wolf kan geworpen worden. Tegenover dezen gedraagt hij zich, ofschoon -dezelfde regels volgende, veel omzichtiger; reeds de meerdere grootte van het roofdier -is hem een bewijs, dat hij met een veel gevaarlijker kameraad te doen heeft. Maar -ook dezen leert hij meester te worden, en met zijn eigen glorie stijgt ook die zijns -meesters—tevens zijn waarde. Een adelaar, die zich met den vos meet, kost van dertig -tot veertig roebels, een die den wolf overwint wordt met het dubbele en driedubbele -betaald, ingeval zijn meester hem verkoopen wil. Met twee arenden kan men niet jagen, -daar de eene vogel dan den anderen hinderen zou; zij zijn namelijk dikwijls zoo jachtlustig, -dat de jager zich verhinderd ziet zijne hulp te verleenen, en dikwijls laat de vogel, -zonder met <span class="pageNum" id="pb415">[<a href="#pb415">415</a>]</span>geweld daartoe gedwongen te worden, zijn slachtoffer niet los. -</p> -<p>Vereischt deze jacht reeds veel rijkunstvaardigheid, zulks is nog meer het geval wanneer -de Kirgies met windhonden op antilopen jaagt. Als pijlen uit den boog schieten de -langharige honden voort, zoodra zij het gezochte wild in het gezicht hebben gekregen, -en over heg en steg jagen de ruiters hen na, tot zij samen het vluchtend wild hebben -ingehaald. Wie bij zulk een wedren van ’t paard stort, oogst slechts spot en hoon, -en den zandruiter voorbij stormt de wilde jacht. -</p> -<p>Ook op de drijfjachten in het gebergte verlaten de Kirgiezen hun paarden niet. Een -heerlijk gezicht leverde het Arkatgebergte op, toen de drijvers, die ons de wilde -schapen onder het schot zouden brengen, hun halsbrekenden rit aanvingen. De eene ruiter -na den andere verscheen of verdween, dan hier dan daar, op de hoogste toppen en in -de diepe kloven, dalen en insnijdingen; nu eens teekenden zij zich scherp tegen de -lucht af, dan weder verloren zij zich tusschen de rotsen, als het ware ineensmeltende -met het gesteente der hellingen, Niemand steeg van zijn paard, geen hunner bezon zich -ook maar een oogenblik, welken weg in te slaan; zij reden met meer gemak in het gebergte -dan zij zich te voet zouden bewogen hebben. -</p> -<p>De jager paart aan moed volharding. Niet alleen op den rug des paards, maar ook in -het bekruipen en beloeren van het wild geeft hij blijk van eene bewonderenswaardige -volharding. Dat hij dagen lang een spoor vervolgt, beteekent, zijn rijlust in aanmerking -genomen, niet veel; met het lontgeweer, nog evenveel door hem gebruikt als het vuursteengeweer, -in de hand, kruipt hij als een sluipende kat eene halve werst ver langs den grond, -loert hij uren lang in storm en regen op een stuk wild, totdat dit onder bereik van -zijn schietwapen is gekomen. Hij schiet nooit op grooten afstand en altijd legt hij -de buks eerst op de daaraan bevestigde vork; maar hij mikt zeker en weet den kogel -op de rechte plaats te doen treffen. -</p> -<p>Even onvermoeid als hij is als ruiter, jager en herder, even ongaarne neemt de Kirgies -andere bezigheden op zich. Wel bebouwt ook hij zijn akker, maar op eene hoogst ellendige -wijze en nooit meer dan strikt noodzakelijk is. De arbeid in de kluiten is bij hem -weinig eervol, evenals elk ander bedrijf, dat niet met de veeteelt en het herdersleven -in verband staat. Hij verstaat uitnemend de kunst van bevloeiing, heeft een geoefend -oog voor plaatskennis en weet, zonder meetwerktuig en waterpas te gebruiken precies, -waar hij de waterleidingen <span class="pageNum" id="pb416">[<a href="#pb416">416</a>]</span>moet aanleggen; maar slechts zoolang hij een knaap is laat hij zich voor zulke werkzaamheden -gewillig vinden; heeft hij echter eenmaal eigen bezittingen verworven, dan raakt hij -spa noch schoffel meer aan. Nog minder lust gevoelt hij voor een handwerk. Hij weet -het leder te bereiden, kan daaruit allerlei riem- en zadelwerk vervaardigen, weet -dit met ijzeren en zilveren ornamenten te tooien, verstaat de kunst om messen en wapenen -te smeden en in ’t algemeen alle hem noodzakelijk gereedschap te maken, maar nooit -oefent hij zulke bezigheden voor zijn genoegen uit, wel steeds met tegenzin. Toch -is hij geen lui en lichtzinnig werkman, maar vlijtig en vertrouwbaar, en wie zijn -bekwame hand heeft gewonnen, heeft zelden reden ontevreden over hem te zijn. -</p> -<div class="figure p416width"><img src="images/p416.jpg" alt="JACHT DER KIRGIEZEN OP HET WILDE SCHAAP." width="489" height="720"><p class="figureHead">JACHT DER KIRGIEZEN OP HET WILDE SCHAAP.</p> -</div><p> -</p> -<p>Hooger dan lichamelijke arbeid staat geestelijke werkzaamheid bij hem aangeschreven. -Zijn vlugge, opgewekte geest eischt bezigheid; hij houdt daarom niet enkel van luchthartige, -maar ook van ernstige gesprekken, misschien ook daarom, dat zulks eenige afwisseling -brengt in zijn vrij eentonig leven. Daarom redeneert hij gaarne met zijn stamgenooten, -en wordt hij soms door zijn rederijkheid den vreemdeling eenigszins lastig. Met deze -spraakzaamheid gaat eene weetgierigheid gepaard, die nu en dan ontaardt in nieuwsgierigheid, -want de „roode tong” weet van geen vacantie. Wat de wind door de steppe draagt, neemt -het lettend oor van den Kirgies op, en de „roode tong” kleedt het in woorden. Wordt -ergens iets verhandeld, dat de Kirgies verstaan of niet verstaan kan, ik bedoel, wordt -er in eene hem verstaanbare taal gesproken, dan schaamt hij zich geenszins tot aan -de deur der Joerte door te dringen en het luisterend oor tegen den wand te drukken, -om geen syllabe te verliezen. Eene gebeurtenis, die het alledaagsche maar een haartje -te boven gaat, eene mededeeling, eene vertelling voor zich zelf te behouden, een geheim -te bewaren, het is den Kirgies onmogelijk. Zwijgt dan het edele ros, op hetwelk hij -door de steppe vliegt, wanneer het iets gewaar wordt, wat het belangstelling inboezemt, -zwijgen geit en schaap, wanneer zij met soortgenooten samentreffen, of zwijgt de <span class="corr" id="xd31e3566" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span> als hij zich boven den grond der steppe verheft? En de heer der steppe zou zwijgen? -Nooit en nimmer! „Spreek, o spreek, roode tong, zoolang er leven in u is; want na -den dood zult gij zwijgen.” Onvermoeid rolt de stroom van woorden over de lippen der -Kirgiezen. Nooit rijden er twee mannen stom naast elkander, al duurt de reis een geheelen -dag; onafgebroken hebben <span class="pageNum" id="pb417">[<a href="#pb417">417</a>]</span>zij met elkander te praten en elkander iets mede te deelen. Gewoonlijk is het niet -genoeg dat er twee samen rijden; het moeten er drie of vier zijn, die gemeenschappelijk -langs den weg trekken, zoolang deze dit samenrijden mogelijk maakt. Die manier van -reizen is bij hen zoo gewoon, dat zelfs de paarden elkander zoo dicht mogelijk naderen -en de Europeaan den teugel moet gebruiken om zulks te beletten. In eene met Kirgiezen -gevulde Joerte heerscht een gegons als in een bijenkorf; ieder wil aan ’t woord, ieder -doet zijn best dit woord alleen te hebben. -</p> -<p>Een daaruit voortvloeiend gevolg is, dat de Kirgiezen hunne taal weten te gebruiken. -Hierin schijnen allen gelijk te zijn, rijken en armen, voornamen en geringen, geletterden -en ongeletterden. Hun toonrijke, welluidende, maar harde taal—gelijk men weet, slechts -een dialekt van het Tataarsch—is vol uitdrukking. Ieder woord, zelfs de vreemdeling, -die ze niet verstaat, voelt zulks, wordt geheel uitgesproken; op elke lettergreep -valt de juiste klemtoon, zoodat men haast uit den klank kan opmaken, wat hetgeen zij -zeggen beteekent. Men spreekt zeer levendig, de toon beantwoordt geheel aan den inhoud, -de pauzen zijn juist afgemeten, zoodat het gesprek eenigszins afgebroken klinkt, alhoewel -de woordenvloed geen enkel oogenblik hapert. De uitdrukking des gelaats zet aan de -rede nog meer aanschouwelijkheid bij, en levendige gebaren verduidelijken verder den -zin. Is er een onderwerp, dat hun bijzondere belangstelling inboezemt, dan geraken -de sprekers in vuur, zoodat men een oogenblik vreest, dat er handtastelijkheden zullen -volgen, maar ook het heftigste dispuut eindigt in vrede en eendracht. -</p> -<p>Dat onder zulke lieden de bard geëerd wordt is te begrijpen. Ieder Kirgies, die in -woordenrijkdom en welsprekendheid boven anderen uitmunt, staat in aanzien. Een zanger, -een gelegenheidsdichter mag bij geen feest ontbreken. Zijn talent behoeft juist niet -uitstekend te zijn; de rede moet slechts onafgebroken vloeien, zich voegen naar eene -bepaalde, iedereen bekende versmaat—en men is dichter. Toch beschikt elke Kirgiesche -bard over een niet geringen schat van dichterlijke gedachten, die hij gemakkelijk -in woorden kleedt. Het herders- en nomadenleven, hoe eentonig dit ook moge verloopen, -heeft zijn bekoorlijkheden, zijn toongevende snaren, die slechts behoeven aangeslagen -te worden om in de harten der hoorders weêrklank te vinden. Een aantal sagen en overleveringen -bieden voldoende stof om daarmede de gapingen in de gedachten aan te vullen, en zoo -kan de rede van den <span class="pageNum" id="pb418">[<a href="#pb418">418</a>]</span>bard vloeien als een breede stroom, welks bronnen nimmer uitdrogen; hij heeft zich -slechts te houden aan eene bepaalde versmaat om dichter te zijn en te blijven. Maar -ook dit wordt hem gemakkelijk gemaakt, want elke bard begeleidt zijn woorden met den -klank der driesnarige, Kirgiesche citer en verbindt de afzonderlijke regels door tusschenspelen, -die net zoo lang duren als de nieuwe regel tijd behoefde om in den rechten vorm gegoten -te worden. Hoe sneller, hoe vlugger zulks geschiedt, des te hooger stijgt de roem -des zangers. En wordt de vrouwelijke borst in dichtvuur ontstoken, dan is zij het -voorwerp der algemeene bewondering; waagt zij het zich met een man in de dichtkunst -te meten en met hem hierin om den prijs te dingen, dan verheft de in geestdrift ontstoken -menigte haar boven alle vrouwen der wereld. -</p> -<p>Minder dan voor de dichtkunst is de wijde steppe bevorderlijk voor een geregeld onderwijs. -Hieruit laat zich verklaren waarom zoo weinig Kirgiezen kunnen lezen en schrijven. -Alleen voor de zonen der rijksten en voornaamsten is deze kunst weggelegd. In de twee -door de Regeering gestichte scholen, te <span class="corr" id="xd31e3578" title="Bron: Ustkamenegorsk">Ustkamenogorsk</span> en te Saisan worden ook Kirgiesche knapen onderricht, in de eerstgenoemde stad zelfs -uitsluitend, maar de werkzaamheid dier inrichtingen strekt zich niet tot het binnenste -der steppe uit. Daar leert de knaap lezen en schrijven, indien het toeval wil, dat -hij een Mollah ontmoet, die evenveel lust in het onderwijzen als de knaap in het leeren -heeft. Ook dan evenwel blijft het onderwijs beperkt tot de allereerste kundigheden: -het Arabische schrift te kunnen lezen en schrijven. De inhoud van het voornaamste, -zoo niet eenige leerboek, den koran, blijft gewoonlijk zelfs voor den Mollah verborgen; -hij leest de Soeren zonder deze te verstaan. -</p> -<p>Ik heb slechts eenmaal een Kirgies ontmoet, die Arabisch kende, en dit was nog wel -een sultan; alle anderen, die door hunne kennis der schrift boven hun stamgenooten -verheven waren, en als trouwe belijders van den Islam geregeld de vijf voorgeschreven -gebeden opzegden, verstonden in het gunstigste geval alleen den inhoud van de oproeping -tot het gebed en de eerste Soere van den Koran; al wat zij meer opzegden, werd wel -is waar uitgesproken met die plechtigheid en dien ernst, welke aan alle Mohammedanen -eigen zijn, maar zonder dat zij er een woord van begrepen. -</p> -<p>En toch ontving ik steeds een diepen indruk, wanneer te midden der onafzienbare steppe, -waar geen minaret zich ten hemel verhief, een dezer lieden, die de heilige woorden -kent, als Muddin of roeper optrad <span class="pageNum" id="pb419">[<a href="#pb419">419</a>]</span>en zijne stem voor het gebed verhief, terwijl de geloovigen in lange rijen achter -den <span class="corr" id="xd31e3586" title="Bron: Iman">Imam</span> of voorbidder knielden, om hun voorhoofden al biddende tegen den grond te drukken, -gelijk de wet van den profeet zulks voorschrijft. -</p> -<p>Het bewustzijn van kracht en vaardigheid, de bedrevenheid in paardrijden en jagen, -het dichterlijk talent en de opgewektheid van geest in ’t algemeen, het gevoel van -zelfstandigheid en vrijheid, hetwelk de groote steppe in ’t leven roept, geeft aan -het voorkomen van den Kirgies eene niet te loochenen waardigheid. Hij maakt dan ook -op den onbevooroordeelden opmerker een zeer gunstigen indruk, die des te meer toeneemt -naarmate men den steppenbewoner beter leert kennen. Zoo ging het mij, en zoo ook oordeelen -de Russen, die jaren lang met de Kirgiezen hebben omgegaan, en zoo oordeelen vooral -de Russische ambtenaren en vele reizigers, die onder hen verkeerden. Men zegt wel -is waar te veel, wanneer men beweert, dat de Kirgies een groot aantal goede en zeer -weinig slechte eigenschappen bezit, of zich althans in deze richting doet kennen. -Opgewekt van geest, verstandig, levendig, zoo lang het de gewone zaken betreft, goedaardig, -dienstvaardig, tot helpen bereid, welgemanierd en voorkomend, gastvrij en barmhartig, -is hij in zijne soort een voortreffelijk mensch, wiens schaduwzijden men te eerder -over het hoofd ziet naarmate men hem meer onbevangen beschouwt. Hij is beleefd; zonder -kruipend te zijn, hij behandelt zijn meerdere met achting, en toch niet als een slaaf, -is jegens zijn minderen vriendelijk, maar niet geringschattend. Op tot hem gerichte -vragen antwoordt hij eerst na eenig nadenken, maar dan rustig en duidelijk, terwijl -zijn scherp betoonde manier van spreken aan zijn antwoord het merkteeken van zekerheid -schenkt. Hij is gedienstig in alle opzichten, maar is dit meer uit eerzucht dan uit -hoop op winst, meer om lof en bijval dan om geld en goed te verwerven. De gemeentebestuurder -Tamar Bey Metikoff, die bijna eene maand lang ons uit beleefdheid vergezelde, was -de hoffelijkste, voorkomendste man onder de zon, altijd bereid ieder onzer wenschen -te vervullen, onvermoeid in het bewijzen van diensten en beleefdheden, en zulks alleen -in de hoop om hiermede onze tevredenheid en die van den Gouverneur-Generaal te winnen. -Hij gaf ons zulks met ronde woorden te kennen, toen wij hem geschenken wilden opdringen. -</p> -<p>Met zulk eene eergierigheid is het feit in overeenstemming, dat de voorname man zich -verheft op familie en afkomst, zich beroemt op <span class="pageNum" id="pb420">[<a href="#pb420">420</a>]</span>zijn voorouders en tevens zijn stamboom laat opklimmen tot Chingis-Chan, dat hij slechts -in zijn stand trouwt, geen vlekje op zijn eer duldt, en geen eerroof vergeeft. Daarmede -in overeenstemming is verder nog zekere ijdelheid, die men bij den Kirgies niet zou -verwachten. Niet alleen aanzien en rijkdom, waardigheid en rang, maar zelfs jeugd -en schoonheid zijn in zijn oogen gaven, die hij op hoogen prijs stelt. Doch hij onderscheidt -zich in ’t oogloopend van de saletjonkers te onzent, doordien hij nooit tot een fat -wordt. Hij prijst openlijk en onbeschroomd de hem door lot of natuur toebedeelde gaven; -deze lof gaat hem echter natuurlijk af en wordt niet misvormd door voorgewende bescheidenheid. -Zoo ver zijn middelen hem dit veroorloven kleedt hij zich rijk, versiert mantel en -broek met tressen, de pelsmuts met uilenveeren—een fat echter wordt hij nooit. Dat -de vrouwen nog meer dan de mannen haar bekoorlijkheden in het helderste daglicht trachten -te plaatsen spreekt vanzelf; en daarom heeft het mij dan ook volstrekt niet verwonderd, -dat zij met het sap van zekeren wortel de wangen met een teeder, waasachtig, zeer -duurzaam rood bestrijken, m.a.w. zich blanketten. -</p> -<p>In overeenstemming met zijn zucht om te behagen, schikt de Kirgies zich gewillig in -de zeden en gebruiken van zijn volk. Zijn beschaving en goede manieren legt hij hoofdzakelijk -aan den dag door zijne uit overoude tijden stammende, door den Islam evenwel zeer -gewijzigde gebruiken streng na te komen. Zulks geeft aanleiding tot vormelijkheid -en plichtplegerij in het dagelijksch verkeer, maar werpt tevens een dam op tegen verwaandheid -en onbeleefdheid, en verbant de lompheid uit de samenleving; ieder weet hoe hij zich -te gedragen heeft om geen aanstoot te geven, of ook maar slechts in de geringste mate -op eene minder aangename wijze in het oog te loopen. -</p> -<p>Reeds de wederkeerige begroeting geschiedt op een vormelijke, door allen in acht genomen -en dus nauwkeurig bepaalde wijze. Wanneer twee Kirgiesche ruiterbenden elkander ontmoeten, -verloopt er geruimen tijd alvorens het compliment is gewisseld. Gelijktijdig leggen -zij de rechterhand op elkanders hartstreek, de linker op elkanders rechterhand, terwijl -daarna beide personen hunne rechterhand terugtrekken om deze met de linker te vereenigen, -zoodat nu alle vier handen in elkander rusten. Terwijl zij dus elkander aanraken spreken -beiden het Arabische woord „Amán” (vrede) uit; vóór de omarming hadden zij den groet -aller Mohamedanen elkander toegeroepen: „Salám alëik” of „alëikoem” <span class="pageNum" id="pb421">[<a href="#pb421">421</a>]</span>(Heil zij met u of ulieden), ook wel „Alëikoem el salám.” Op deze wijze begroeten -zij elkander wederkeerig; de beide troepen vormen twee rijen en de eene persoon na -den ander loopt, ten einde de nu nog geketende „roode tong” zoo spoedig mogelijk in -vrijheid te stellen, snel de rij af. Een korte wijze van begroeting, die echter slechts -in zwang is, wanneer de schare zeer groot is, bestaat daarin, dat men de handen naar -elkander uitstrekt en deze tegen elkander slaat. -</p> -<p>Leggen de Kirgiezen wederzijdsche bezoeken in de Aul af, dan heeft er vóór de begroeting -nog een andere plechtigheid plaats. Zoodra de joerte in ’t gezicht is gekomen houden -de bezoekers hun paarden in, laten ze stapvoets voortgaan en eindelijk stilstaan. -Nu gaat men hen van uit de Aul tegemoet; de gasten worden verwelkomd en naar de joerte -gebracht, die intusschen door de vrouwen met de kostbaarste tapijten is belegd. Vreemde, -in de Aul nog onbekende gasten, moeten zich vóór de begroeting aan een kort verhoor, -waarin naar naam, stand en afkomst gevraagd wordt, onderwerpen. Altijd evenwel worden -zij ontvangen en gastvrij onthaald, want gastvrijheid, een karaktertrek der Kirgiezen, -oefenen zij jegens iedereen uit, onverschillig van welk geloof hij moge zijn, of tot -welken stand hij moge behooren; voorname lieden evenwel genieten eenige onderscheiding. -De gast treedt de joerte met de gewone begroeting binnen, trekt bij de deur zijn schoenen -uit, en zet zich, wanneer hij van gelijken stand is, als ware hij de eigenaar, op -de eereplaats neêr. De mindere houdt zich tegenover den meerdere bescheiden terug, -en laat zich in knielende houding op het tapijt neder. -</p> -<p>Ter eere van een aanzienlijken gast laat de heer der joerte een schaap slachten, dat -echter vooraf in de joerte wordt gebracht om het door den gast te laten zegenen. Alle -geburen komen opdagen om aan den lekkeren maaltijd deel te nemen. De kop en borst -van den ram worden aan het spit gebraden, de kleinere vleeschstukken, kruis, ribben, -schouderbladen enz. in den ketel gekookt, en als zij gaar zijn, in eene kom voor den -gast geplaatst. Deze wascht zich de handen, snijdt het vleesch van de beenen, doopt -het in het sterk gezouten nat, en zegt tot den inmiddels nog niet gezeten gastheer: -„eerst door den gastheer erlangt het vleesch smaak; ga zitten.” De gastheer antwoordt: -„ik dank u zeer, eet!” maar voldoet nog niet aan het verlangen van zijn gast. Deze -snijdt nu een stuk van de valsche ribben af, roept den <span class="pageNum" id="pb422">[<a href="#pb422">422</a>]</span>gastheer bij zich, en steekt dien het vleesch in den mond; daarop snijdt hij een tweede -stuk af, legt dit in een kom en reikt het der gastvrouw. Nu zet de heer der joerte -zich aan de zijde van zijn bezoeker neêr; de laatste blijft evenwel de spijzen onder -de aanzittenden uitdeelen. De gast snijdt het vleesch in stukken, vermengt elk stuk -met vet, doopt telkens drie stukken tegelijk in het vleeschnat en steekt ze daarna, -telkens deze drie stukken tegelijk, iederen dischgenoot in den mond. Het zou eene -beleediging zijn voor den gever, indien de ontvanger der gift deze niet dadelijk verorberde, -al mocht hij ook, als de stukken wat groot zijn uitgevallen, erg veel moeite hebben -om ze naar binnen te zenden, zoo erg soms dat het gezicht er rood en paars van wordt, -en de eene buurman den ander te hulp moet komen; om het slikken te bevorderen, klopt -men elkander op den rug. Daarentegen mag de uitdeeler ook niet meer dan drie stukken -tegelijk reiken, want overschrijdt hij dit getal, en stopt hij iemand b.v. vijf stukken -tegelijk in den mond, zoodat de ontvanger, die veroordeeld is die hoeveelheid zoo -schielijk mogelijk in eens door te zwelgen, stikt, dan moet zulks met honderd paarden, -uit te betalen aan de familie des geworgden, gezoend worden, terwijl men daarentegen -van de boete wordt vrijgesteld, zoo het slachtoffer aan het officieele getal bezwijkt. -Is het vleesch genoten dan laat de gast de schaal met vleeschnat rondgaan, waarvan -ieder zooveel drinkt als hem lust. Tot besluit van den maaltijd wordt, nadat ieder -der aanwezigen zich eerst de handen heeft gereinigd, althans voor elken welgestelden -gastheer, en in geval de merries nog melk geven, koemys gepresenteerd; zulks geschiedt -te allen tijde met een zekere deftigheid, geëvenredigd aan den eerbied, dien men aan -dezen lievelingsdrank der Kirgiezen verschuldigd is. Wie tot nu toe niet aan den maaltijd -deel nam, snelt toe om zich aan den nektar te laven. Men drinkt zich een halven roes; -want de Kirgies is op het stuk van drinken, waar het zijn dierbaren melkwijn geldt, -even sterk als in het eten, en te dien opzichte zoo min bescheiden als matig. -</p> -<p>Nog veel omslachtiger dan bij een eenvoudig bezoek zijn de gebruiken, die in acht -worden genomen bij belangrijke huiselijke omstandigheden, zooals bruiloften en begrafenissen. -Bij de eerste vergezelt de scherts de vreugde, bij de laatste paart zich eerbied voor -de dooden aan den rouw. -</p> -<p>Vrijage en bruiloft, begrafenis en herinneringsdagen aan de dooden gewijd, geven aanleiding -tot eene aaneenschakeling van feestelijkheden. -<span class="pageNum" id="pb423">[<a href="#pb423">423</a>]</span></p> -<p>Gelijk bij alle Mohammedanen het geval is, doet de vader voor den zoon aanzoek om -de hand van een meisje, en gelijk bij alle belijders van den Islam gebruik is, betaalt -hij aan den aanstaanden schoonvader een bruidsgift van zeer verschillende, soms aanmerkelijke -waarde. Iemand, die uitgezonden wordt om de hand van een meisje te gaan vragen, is -kenbaar aan de broekspijpen, waarvan een boven, de andere in de laars wordt gestoken; -hij verschijnt in de joerte, alwaar het huwbare meisje zich bevindt, en draagt uit -naam van den vader des trouwlustigen jongelings het aanzoek voor. Is de vader van -’t meisje daarmede ingenomen, dan verlangt hij het groote bezoek; hij wenscht n.l. -den lastgever zelf, de oudsten der gemeente, en de voornaamsten uit diens Aul te spreken -om met hen de onderhandelingen te gaan voeren. Deze verschijnen, en laten naar gebruik, -voor de Aul hunne rossen stilhouden. Een afgezant van den vader der bruid reist hun -tegemoet, begroet hen plechtig en naar den vorm, en geleidt hen naar de feestelijk -getooide joerte, alwaar zij met koemys ontvangen worden. Een bard verschijnt om de -samenkomst op te luisteren, en heft zijn gezang aan. Rijke bijvalsbetuigingen en prachtige -beloften prikkelen des zangers ijver. Men prijst de diepte zijner gedachten, de eenheid -zijner voordracht; men belooft hem een paard, een jamba of vier pond ongemunt zilver. -De huisheer wijst dit alles van de hand, want hij alleen heeft het recht den zanger -te beloonen; de gasten evenwel laten hunne voornemens niet varen, en beloven met vernieuwden -aandrang, want te goed weten ze dat de gastheer hun de vervulling hunner beloften -niet zal toestaan. Nadat de zanger geëindigd heeft, begint zich een levendig onderhoud -tusschen de aanwezigen te ontspinnen, men spreekt over allerlei zaken, alleen niet -over het onderwerp, dat allen bijeenbracht. Het uur van scheiden breekt aan en men -rijdt naar huis. -</p> -<p>Den volgenden morgen beantwoordt de vader der bruid met zijn gevolg het bezoek en -wordt door den vader des bruidegoms op gelijke wijze begroet en onthaald; nu geeft -de eerste zijn wensch te kennen de moeder des jongelings te zien. Men gaat gezamenlijk -naar de joerte der huisvrouw en begroet deze op even plechtige als hoffelijke wijze. -Meteen draagt de vader des bruidegoms een schaapsborst op, snijdt er stukken voor -de gasten af en vergezelt het ontleden van het meest geachte deel des schaaps met -de woorden: „Deze schaapsborst zij mij ten pand, dat onze voornemens een goeden afloop -zullen hebben,” reikt daarop zijn gasten de lekkere beten toe en opent daarmede de -onderhandelingen <span class="pageNum" id="pb424">[<a href="#pb424">424</a>]</span>over het bedrag van den „kalum” of de bruidsgift. Als eenheid van prijs geldt eene -merrie van drie tot vijf jaar; een telganger of een kameel wordt gelijk gesteld met -vijf merries; zes of zeven schapen of geiten hebben de waarde van ééne merrie. -</p> -<p>De vader der bruid verlangt als gift 77 merries, laat zich evenwel afdingen, en gaat, -al naar zijn eigen vermogen en dat van den anderen schoonvader groot is, tot 57, dan -tot 47, 37, 27 terug, en zijn beiden onbemiddeld dan nog verder, totdat men het eens -is geworden. Zijn de onderhandelingen afgeloopen, dan verklaart de vader der bruid -de verloving voor beklonken, gaat opstaan om huiswaarts te keeren en laat een geschenk -in of aan den ingang der joerte achter. De vader des bruidegoms zendt echter, zoo -hij kan, te gelijk met den vertrekkenden zwager de helft van den kalum naar diens -joerte, om ook de rest zoo spoedig doenlijk af te betalen. -</p> -<p>Veertien dagen na de betaling mag de bruidegom voor ’t eerst zijne bruid bezoeken. -Onder een zoo sterk mogelijk geleide van met hem bevriende jongelingen van gelijken -leeftijd, aan wier hoofd een met alle gebruiken bekend en ouder familielid staat, -breekt hij op, rijdt tot in de nabijheid van de Aul zijner bruid, stijgt van ’t paard, -slaat eene kleine tent op en kruipt hierin, of verbergt zich op eene andere wijze. -Zijn metgezellen echter trekken verder, begeven zich nadat de plechtige begroeting -is afgeloopen in de Aul en verdeelen onder vroolijke scherts allerlei kleine geschenken, -zooals ringen, halsbanden, lekkernijen, linten en bontgekleurde stoffen onder de hen -omringende vrouwen en kinderen. Gezamenlijk met jongelingen en jonge dochters van -gelijken leeftijd betreden zij nu de feestjoerte. De gastheer biedt spijs en drank, -eerst een schaapsbout, die hij met de reeds vermelde woorden in stukken snijdt, dan -„Meibaur” in vet gebraden, kleine stukjes lever, hart en nieren, plaatst het gerecht -voor den straks vermelden ouden vriend en deze handelt er mede naar gebruik en zede; -zoodra hij den jongeling, dien hij met de eerste bete bedenkt deze in den mond heeft -geduwd, bestrijkt hij hem tevens het aangezicht met het vette vleeschnat. Hiermede -is het sein gegeven, dat men met vroolijkheid en scherts kan aanvangen, en jongelingen, -jonge dochters en jonge vrouwen nemen daaraan om strijd deel. Een zeer geliefkoosde -aardigheid der meisjes bestaat daarin dat zij de kleederen der jongemannen vlug aan -de tapijten, waarop zij gezeten zijn, vast naaien. -<span class="pageNum" id="pb425">[<a href="#pb425">425</a>]</span></p> -<p>Na den maaltijd mogen de jeugdige gasten een weinig rusten, maar zulks alleen om hun -tijd tot overdenking te geven. De meisjes en vrouwen noodigen alsnu de jongelingen -uit tot een zangerswedstrijd, wijzen hun de eereplaatsen aan, en zetten zich zelven -daar tegenover; een harer begint. Is de door haar toegezongen jongeling niet slagvaardig, -dan vergaat het hem slecht. Onder stooten en knijpen valt de jolige schaar op hem -aan, verdrijft hem uit de joerte en leveren hem over aan de jonge mannen van de Aul, -die voor de joerte reeds op zulke slachtoffers wachten. Een vat water wordt over dien -beklagenswaardigen stumper uitgestort, waarna men hem druipend nat en beschaamd, naar -de joerte terugdrijft, alwaar hij voor de tweede maal op gelijke proef wordt gesteld. -En als hij ook nu in deze te kort schiet, wordt hij tot straf in vrouwenkleeren gestoken -en aan de kaak gesteld. Wee hem, indien hij zich gebelgd toont; hij zou een slechten -dag hebben. Heden zwaait de scherts haar scepter en zij duldt geen brompot. Wie het -best tegen den strijd is opgewassen, is de held van den dag; die dit niet is, wordt -tot algemeen offerlam. -</p> -<p>Gedurende dit spel zit de bruid onder een gordijn achter in de joerte, voor ieders -blik verborgen. Van deze omstandigheid maken nu de jonge lieden der Aul gebruik om -de bruid te stelen, d.w.z. terwijl de zangerswedstrijd alle vrienden van den bruidegom -bezig houdt, dringen zij tot de jonge dame door, voeren haar naar buiten door eene -tusschen de vilten omkleedsels der joerte aangebrachte opening, tillen haar op een -paard en brengen de volstrekt niet tegenspartelende bruid naar de joerte van een bloedverwant -om haar in handen te stellen van de daar reeds wachtende oudere vrouwen. Is de roof -gelukt, dan spoort de roover de jongelingen aan om de bruid te gaan zoeken en uit -de handen der vrouwen te verlossen. Fluks breekt het geheele gezelschap op en verzoekt -de bewaaksters hun de gestolene weder terug te geven. Hoe sierlijk de woorden ook -mogen ingekleed worden, het verzoek wordt afgeslagen. In de gedeeltelijk opengeslagen -joerte zit de bruid, zichtbaar voor aller oogen; geweld zou niet baten en daarom beginnen -de jongelingen vriendschappelijk te onderhandelen. De vrouwen verlangen negen verschillende -gerechten, door de jongelingen zelven te bereiden, maar stemmen er ten laatste in -toe, in plaats van met spijzen, zich met geschenken tevreden te stellen; zij leveren -nu de bruid eindelijk uit, op voorwaarde, dat deze naar de joerte haars vaders teruggebracht -zal worden. -<span class="pageNum" id="pb426">[<a href="#pb426">426</a>]</span></p> -<p>Inmiddels zit de bruidegom in zijn tent te wachten. Geheel alleen was hij echter niet, -want eenige jonge dames zijn hem, zoodra zijn gezellen verschenen, gaan zoeken, en -zij hebben hem natuurlijk ook gevonden; zij werden begroet met het eerbiedige „Taschim.” -De jongeling heeft zoo diep voor hen gebogen dat hij met de vingertoppen den grond -aanraakte; daarna heeft hij zich langzaam opgericht, de handen langs het scheenbeen -latende glijden, totdat hij zich in zijn volle lengte had opgeheven; de vrouwen hadden -deze hulde aangenomen, hem gezelschap gehouden, spijs en dank gereikt, hem met scherts -den tijd verkort, maar niet toegestaan dat hij de tent verliet. Eerst na lang smeeken -en niet vóór de zon is ondergegaan, ontving hij verlof, in de Aul en voor de joerte -der bruid een liedje te zingen. Hij bestijgt zijn paard, rijdt de Aul binnen, begroet -de bewoners met gezang, wendt zich naar de joerte der uitverkorene en klaagt in een -zelf uitgedacht, of van een ander overgenomen lied zijn verlangen, zijn leed: -</p> -<div class="lgouter"> -<div class="lg"> -<p class="line">„Mijn liefste, mijn hart ach, het breekt schier van kommer, -</p> -<p class="line">Reeds driemalen kwam ik en driemaal om niet. -</p> -<p class="line">Gij woudt niet ontwaken, te diep bleef uw sluim’ring, -</p> -<p class="line">Uw oog bleef gesloten en het oor hoorde niet. -</p> -</div> -<div class="lg"> -<p class="line">„Maar laat in den nacht, als wanneer de kameelen -</p> -<p class="line">Ter ruste men snoert aan de bindende lijn, -</p> -<p class="line">Dan zal ook mijn smachtende ziele zich laven, -</p> -<p class="line">Verdwijnen mijn leed, en vergeten dit zijn. -</p> -</div> -<div class="lg"> -<p class="line">„Een blik in uw oogen en weêr zal mij komen, -</p> -<p class="line">Al wat ik verloren, mijn moed en mijn lust, -</p> -<p class="line">De kracht mijner ziele, door u mij ontnomen, -</p> -<p class="line">De vreugde des harten, vertrouwen en rust. -</p> -</div> -<div class="lg"> -<p class="line">„Ik zal dan u vragen mij koemys te reiken, -</p> -<p class="line">Als ware ik dorstig en droog mij de mond. -</p> -<p class="line">Gij laat u verbidden, gij laat u verteedren, -</p> -<p class="line">Gij maakt weêr het kranke gemoed mij gezond. -</p> -</div> -<div class="lg"> -<p class="line">„En kan mijne bede u ’t hart niet vermurwen, -</p> -<p class="line">Mijn lied niet gevallig, niet welkom u zijn, -</p> -<p class="line">Dan keer ik terug met de schaar mijner vrienden, -</p> -<p class="line">Zij zullen mij bijstaan, eens wordt gij toch mijn.”</p> -</div> -</div> -<p class="first">Zonder de joerte te betreden, keert hij weêr naar zijne tent terug. <span class="pageNum" id="pb427">[<a href="#pb427">427</a>]</span>Daar verschijnt hem eene oude vrouw, die belooft hem naar zijne bruid te geleiden, -als hij haar een geschenk wil vereeren. Mild opent zich des bruigoms hand en beiden -begeven zich op weg. Maar ongehinderd bereiken zij de joerte niet. Eene andere vrouw -legt den gaffel, waarmede men den koepelring der joerte omhoog hijscht, dwars over -den weg; zulk een slagboom over te springen zou een slecht voorteeken zijn, want wie -den gaffel heeft <span class="corr" id="xd31e3654" title="Bron: neergelegd">neêrgelegd</span> moet dien ook weêr wegnemen. Een nieuw geschenk verwijdert ook dezen hinderpaal, -maar weinig schreden verder ligt een tweede, en daarover heen eene schijnbaar doode -vrouw; een nieuw geschenk wekt de doode weêr in ’t leven en ruimt het beletsel op; -nu is de weg naar de joerte vrij. Daar staat evenwel eene gedaante, die een geluid -laat hooren als het brommen van een hond. Zal men kunnen zeggen, dat een hond op een -bruidegom heeft gebromd? Dat nooit! Een nieuw geschenk sluit den brommenden mond en -de veel beproefde komt eindelijk bij de joerte aan. Hier houden twee vrouwen de deur -dicht, maar ook de deur bezwijkt voor een geschenk; binnen in de joerte houden twee -vrouwen het gordijn vast; op het bruidsleger rust echter eene jongere zuster der bruid; -hij bevrijdt zich van allen, de joerte is ledig; de „oude” legt de handen des bruidegoms -in die der bruid, en verwijdert zich eveneens; eindelijk, eindelijk zijn beiden samen,—en -alleen. -</p> -<p>Onder opzicht van den behulpzamen oude „Djenke” genaamd, bezoekt de bruidegom herhaalde -malen zijne bruid, zonder zich nog voor te stellen aan de ouders van het meisje. Eerst -moet de kalum geheel betaald zijn. -</p> -<p>Nu wordt de persoon die vroeger werd uitgezonden om het aanzoek te doen, weder naar -den vader der bruid afgevaardigd om dezen te vragen of het nu geoorloofd is het meisje -naar de joerte van haar echtgenoot te brengen. De vraag wordt toestemmend beantwoord, -en de bruigom gaat wederom met groot gevolg en geschenken naar de Aul, slaat weder -zijn tent op een behoorlijken afstand op, ontvangt hierin nogmaals het bezoek van -vrouwen, brengt alleen den nacht er in door, en zendt van hier den volgenden morgen -alle voor eene joerte benoodigde en door hem te leveren houtstukken naar de Aul. Alle -bewoonsters der Aul verzamelen zich hierom heen, ten einde de vilten stoffen, die -de bruid moet geven, aaneen te naaien, voor zoover dit noodig is, en nu begint men -met het opstellen der joerte. De meest geachte vrouw van de Aul mag den koepelring -omhoog brengen en <span class="pageNum" id="pb428">[<a href="#pb428">428</a>]</span>houdt dien vast, totdat de sparren daarin zijn gestoken; de andere vrouwen houden -zich gezamenlijk onledig met den verderen opbouw en de bekleeding. Ondertusschen komt -de bruidegom ter plaatse; nu geleidt men ook de bruid herwaarts en noodigt beiden -uit van verschillende zijden de nieuwe woning te naderen om het groote vraagstuk op -te lossen, wie de heerschappij in de joerte zal voeren? Zij zal het deel worden van -hem, die de joerte het eerst bereikt. -</p> -<p>Een schaap, door den bruigom medegebracht wordt geslacht; de maaltijd wordt aangericht -en deze zal in de nieuwe joerte plaats hebben. Onder den maaltijd wikkelt de jonge -joerteheer een stuk wit laken om een been en werpt dit, zonder naar boven te zien, -door de opening van het koepeldak naar buiten. Gelukt deze worp, dan is zulks een -goed teeken; de rook zal dan uit deze joerte regelrecht omhoog stijgen, wat geluk -voorspelt voor de bewoners der tent. -</p> -<p>Na het welkomstmaal begeven zich de gasten naar de joerte van den vader der bruid, -alwaar hun een tweede maaltijd wacht. De moeder der bruid evenwel discht de spijzen -op voor de jongelieden, die in de nieuwe joerte achterbleven; mild en overvloedig -moet zij geven, anders zou het jonge volkje de tent boven de hoofden der aanzittenden -afbreken, en tot straf voor die karigheid, de afzonderlijke deelen van het lichte -gebouw naar alle richtingen in de wijde steppe werpen. Zelfs de rijk gevulde schotel -is voor den overmoed der uitgelaten bruiloftsgasten niet veilig; de een rukt ze uit -de handen der gastvrouw en rijdt er mede weg; anderen trachten hem den buit weder -afhandig te maken en deze plagerijen duren net zoo lang totdat men begint te vreezen, -dat het gerecht koud zal worden. -</p> -<p>Den volgenden morgen wenscht de vader der bruid voor ’t eerst den bruidegom te zien, -noodigt dezen in zijne joerte, begroet hem hartelijk, roemt zijn voorkomen en talenten, -wenscht hem geluk met zijn huwelijk, en stelt hem ten slotte allerlei geschenken ter -hand, de gift als het ware der bruid. Dit geschiedt ten aanschouwe van alle bruiloftsgasten, -die reeds vóór den bruidegom zich in de joerte verzameld hadden. Nu ook komt de rijk -getooide bruid binnen. Bevindt zich in de Aul een Mollah, of is er gelegenheid zulk -een persoon te halen, dan spreekt deze den zegen over het jonge paar uit. -</p> -<p>Nu wordt der bruid het scheidingslied, „Dschar, dschar” toegezongen; zij beantwoordt -elk vers met tranen in de oogen, elke strophe met eene klacht. -<span class="pageNum" id="pb429">[<a href="#pb429">429</a>]</span> -</p> -<div class="figure p429width"><img src="images/p429.jpg" alt="SPELEN BIJ EENE KIRGIESCHE BRUILOFT." width="617" height="720"><p class="figureHead">SPELEN BIJ EENE KIRGIESCHE BRUILOFT.</p> -</div><p> -</p> -<p>Het beurtgezang verstomt; kameelen worden voorgebracht om de joerte en alle bruidsgeschenken -te dragen; sierlijk opgetuigde paarden om de bruid en hare moeder naar de Aul des -bruidegoms te brengen. De jeugdige echtgenoot rijdt aan het hoofd van den bruiloftsstoet, -spoort met zijn speelgenooten de kameelen tot spoed aan, om tijd te winnen ten einde -de joerte onder dezelfde plichtplegingen, als bij het opbouwen in acht werden genomen, -in de Aul, waar hij verblijf houdt, op te stellen. De bruid evenwel, na onder het -storten van tranen afscheid te <span class="pageNum" id="pb430">[<a href="#pb430">430</a>]</span>hebben genomen van haar vader, bloedverwanten, vriendinnen, van de joerte, als ook -van de kudden, rijdt, geheel verborgen onder een om haar heen geslagen en door de -ruiters gedragen gordijn voort, totdat zij de joerte bereikt heeft, waarin zij voortaan -als meesteres zal heerschen. De vader des bruidegoms, die intusschen de gift der bruid -heeft bekeken, en geprezen of gelaakt, roept haar heel spoedig na de aankomst in zijne -tent; zij betreedt deze met drie buigingen, zoo diep, dat zij met de handen op de -knieën moet steunen, daarmede aanduidende, dat zij even onderdanig zal zijn aan hare -schoonouders als aan haar heer en gebieder. Haar gelaat blijft nog altijd gesluierd, -en zal dit voortaan blijven voor den vader en de broeders van haar gemaal, en een -jaar lang voor iederen vreemdeling. Later omsluiert zij zich nog alléén voor den oudsten -broeder haars echtgenoots; voor niemand anders. Voor genoemden evenwel slechts omdat -deze haar moet huwen, ingeval haar eigen man sterft; nu mag zij bij haar schoonbroeder -geen booze lusten opwekken of voeden. -</p> -<p>Bij een tweede huwelijk doet de Kirgies persoonlijk aanzoek en dit geschiedt zonder -daarbij bijzondere vormen in acht te nemen. Huwt hij nog bij het leven zijner eerste -vrouw eene tweede, en laat hij deze met de andere in dezelfde joerte wonen, gelijk -zulks meestal bij niet zeer rijke lieden het geval is, dan heeft de tweede uitverkorene -een zeer beklagenswaardig lot. De eerste vrouw handhaaft haar rechten, wijst aan de -tweede eene bepaalde plaats in de joerte aan en legt zelfs den heer der tent in zijn -huwelijksrechten aan banden. De vrouw staat bij de Kirgiezen in hooge achting. „Wij -waardeeren onze vrouwen zooals wij een telganger waardeeren; beide zijn niet te betalen,” -zoo verzekerde mij eens mijn vriend, de Kirgies Altibei. De mannen scheiden zich zelden -van hunne vrouwen, en nog zeldzamer ontloopen de laatsten haar echtgenooten. Ook in -de steppe evenwel verbreekt de liefde soms de perken, welke zede en gebruik gesteld -hadden. Schaking komt insgelijks voor en wordt zelfs voor geen schande gehouden; een -meisje te rooven, wier vader te hooge eischen stelt, verstrekt roover en geroofde, -in veler oogen althans, meer tot eer dan tot blaam. -</p> -<p>Het pasgeboren kind wordt bij de Kirgiezen onmiddellijk nadat het het levenslicht -aanschouwde, en zoo ook nog de eerste veertig dagen na de geboorte, in sterk zout -water gebaad, maar na verloop van dien tijd zelfs niet meer gewasschen. Aanvankelijk -legt men den zuigeling in een bedje vol fluweelzachte kameelswol, zoodat het wicht -geheel <span class="pageNum" id="pb431">[<a href="#pb431">431</a>]</span>in dit dons gehuld is en zelfs in den strengsten winter geen koû zou kunnen vatten; -later trekt men het een wollen hemdje aan, hetwelk de moeder om de drie dagen een -poosje boven het vuur houdt ten einde het van de parasieten te zuiveren, die in de -woningen van alle Kirgiezen voorkomen. Dat hemd met een ander te verwisselen, daaraan -denkt men niet. Het wordt eerst dan vervangen, wanneer het bijna uiteenvalt. In den -winter trekt de trouwe moeder het ook nog kousjes aan, en zoodra het kindje kan loopen, -steekt men het in de kleeren der volwassenen. -</p> -<p>Vader en moeder beide houden ongemeen veel van hun kroost; zij behandelen hun kinderen -met de grootste teerheid en slaan ze nooit; zij hebben echter de slechte gewoonte -om hun, zoodra zij kunnen spreken, allerlei leelijke en onvoegzame woorden te leeren, -die, door de onschuldige lippen van het kind nagezegd, eene algemeene vroolijkheid -opwekken. De ouderdom van het kind wordt naar den naam van een of ander dier benoemd; -het kind kan b.v. een muis oud zijn, of eene marmot, of een schaap of een paard. Op -zijn vierde jaar zet men het voor de eerste maal op den rug van een even oud paard, -dat prachtig opgetuigd en met een in de familie erfelijk zadel belegd wordt. De gelukkige -ouders beloven aan den voor de eerste maal de moederarmen ontloopen, zelfstandig optredenden -kleinen ruiter allerlei mooie dingen, roepen daarop een bediende of een gewillig vriend, -stellen paard en ruiter in diens handen en dragen hem op den kleinen man van de eene -bevriende joerte naar de andere te geleiden. Overal waar het knaapje aankomt wordt -hij vriendelijk begroet, met loftuitingen overladen, terwijl hij tevens allerlei lekkernijen -ontvangt. Een feest in de ouderlijke joerte bekroont den in aller oogen gewichtigen -dag. -</p> -<p>Met het zevende jaar vangt het onderwijs aan, dat zich bepaalt tot al datgene, wat -hij of zij te weten noodig heeft. Inmiddels tot een bedreven ruiter opgegroeid, leert -de knaap met het vee omgaan, het meisje leert melken en verdere huiselijke bezigheden -verrichten; de zoons van voorname lieden worden door een Mollah of een ander, der -zake kundig man, in het lezen en schrijven onderwezen, later in de leer van den koran. -Reeds vóór zijn twaalfde jaar wordt de school voor hen gesloten en is de knaap rijp -voor het praktische leven. -</p> -<p>Meer nog dan de levenden eert de Kirgies zijn dooden. Elke familie is tot de grootste -offers bereid om voor een hun door den dood ontrukt familielid een groot lijk- of -gedenkfeest aan te richten; ieder, ook <span class="pageNum" id="pb432">[<a href="#pb432">432</a>]</span>de armste, wenscht het graf zijner lieve dooden te sieren zoo veel hij kan, en een -iegelijk acht het zich als de grootste schande eenen doode in ’t algemeen niet alle -mogelijke eer te bewijzen. Zulks is onder de Mohammedanen een algemeen gebruik, maar -de plechtigheden, die bij de Kirgiezen het sterven en de begrafenis vergezellen, wijken -zoo van die der andere geloovigen af dat zij eene nadere bespreking vereischen. -</p> -<p>Wanneer een Kirgies den dood voelt naderen laat hij zijn vrienden roepen, opdat deze -zijne ziel in het paradijs helpen brengen. Vrome Kirgiezen laten zich op hun sterfbed -uit den koran voorlezen, al verstaan zij ook niets van de beteekenis der woorden. -Naar het gebruik der geloovigen verzamelen zich de vrienden om het sterfbed van den -geloofsgenoot en roepen hem het eerste gedeelte van de belijdenis der aanhangers van -den profeet: „Er is slechts één God” zoo dikwijls toe, tot hij het tweede gedeelte -uitspreekt: „en Mohammed is zijn profeet.” Zoodra deze woorden de lippen van den stervende -ontvlieden, opent Moenkir, de Engel der beproeving, de poorten van het paradijs en -nu roepen allen uit: „El hamdu lillahi”—de Heer zij geprezen. -</p> -<p>Zoodra de eigenaar eener joerte voor altijd zijn oogen gesloten heeft, zendt men naar -alle richtingen boden uit om de gebeurtenis aan de vrienden en bloedverwanten bekend -te maken; deze boden reizen, al naar aanzien en rang van den overledene, twintig tot -honderd werst ver de steppe in, van Aul tot Aul, terwijl een der bloedverwanten, die -hier woont, de tijding aan anderen in dezelfde Aul mededeelt. Ondertusschen wordt -het lijk gewasschen en in het „doodshemd” gehuld, dat ieder Kirgies reeds bij zijn -leven gereed had en onder zijn kostbaarheden bewaarde. Nadat men zich van dezen plicht -gekweten heeft draagt men het lijk uit de joerte en legt het op een middelerwijl half -uitgeslagen hekwerk. De Mollah wordt ontboden, en als deze verschijnt, zegent hij -den doode; nu beurt men het hek met het lijk op, laadt een en ander op den rug eens -kameels, en trekt onder geleide der inmiddels aangekomen naastbijwonende bloedverwanten -naar den doodenakker. -</p> -<p>Terstond na het overlijden heffen de vrouwen den lijkzang aan. De naaste bloedverwant -begint en spreekt den rouw van haar hart in meer of minder diepgevoelde woorden uit; -de anderen vallen op het einde van elken zin of elken versregel gelijktijdig in en -ieder kleedt zijn gedachte op hare wijs in woorden. De klacht wordt allengs heviger, -tot eindelijk de smart haar toppunt heeft bereikt, wanneer de <span class="pageNum" id="pb433">[<a href="#pb433">433</a>]</span>kameel oprijst om met zijn last te vertrekken. De vrouwen schijnen als in razernij -te vervallen, rukken zich de haren uit en krabben zich het gezicht ten bloede. Eerst -als de lijkstoet, waarvan de vrouwen geen deel uitmaken, uit het gezicht verdwenen -is, verstommen van lieverlede de klachten en houden de tranen op met vloeien. -</p> -<p>Eenige mannen, op vlugge paarden gezeten, zijn vooruitgereden om het graf in gereedheid -te brengen. Dit bestaat uit een kuil, een halve manshoogte diep, met een in de richting -van Mekka gelegen gewelf, waarin het hoofd en het bovenlijf worden gelegd. Nadat het -lijk in den kuil is neêrgelaten, wordt het graf met blokken, planken, rietbundels -of steenen belegd, maar niet met aarde gevuld. Wel wordt soms een weinig zand over -de bedekking gespreid en dit heuveltje met vlaggetjes en soortgelijke zaken versierd, -zoo niet een koepel uit hout of baksteenen gebouwd, boven het graf wordt opgericht. -Op een kindergraf plaatst men de wieg. Vooraf heeft de Molla het lijk voor de tweede -maal gezegend, terwijl alle omstanders aan de ophooging deel nemen. De lijkplechtigheid -is evenwel nog niet ten einde. -</p> -<p>Op hetzelfde oogenblik, dat de eigenaar der joerte is overleden, richt men naast de -tent een witte vlag op, die een vol jaar blijft staan. Elken dag van dit treurjaar -komen de vrouwen weder bijeen om hare klachten opnieuw aan te heffen. Zoo mogelijk -brengt men ook het lievelingspaard van den doode hierbij en snijdt het den langen -staart half af. Van dit oogenblik af wordt het ros door niemand meer bereden; het -is „weduwe” geworden. Zeven dagen na den dood vergaderen alle bloedverwanten en vrienden, -ook de verst afwonenden in de joerte, houden een gemeenschappelijk lijkmaal, verdeelen -sommige kleederen van den doode onder de armen, en beraadslagen over het toekomstig -lot der achtergeblevenen, alsmede over het bestuur der nalatenschap. Daarna laat men -de familie met haar leed alleen. -</p> -<p>Sterft er eene vrouw, dan worden bijna dezelfde gebruiken gevolgd als bij den dood -eens mans, met dit verschil, dat nu de vrouwen het lijk wasschen en kleeden. Maar -ook in zoodanig geval blijven de vrouwen in de Aul om er den lijkzang aan te heffen. -Het rijpaard der vrouw wordt eveneens van zijn staart beroofd; men richt evenwel geen -treurvlag op. -</p> -<p>Wanneer de Aul verplaatst wordt, haalt de jongeling, wien deze eeredienst is opgedragen, -het tot weduwe geworden paard, legt dit het zadel zijns voormaligen meesters in omgekeerde -richting op den rug, <span class="pageNum" id="pb434">[<a href="#pb434">434</a>]</span>belaadt het met de kleederen van den overledene en geleidt het aan den teugel naar -het oord der bestemming, terwijl de jonge man in zijne rechterhand de lans met de -vlag draagt. Zoodra de joerte weêr is opgebouwd, wordt het paard ontzadeld en de lans -weder opgericht. -</p> -<p>Op den verjaardag van den dood verschijnen wederom alle genoodigde bloedverwanten -en vrienden in de joerte. Na de vrouwen begroet te hebben, die nog altijd in rouwgewaad -zijn gestoken, en die men opnieuw tracht te troosten, haalt men het paard, zadelt -dit, belaadt het als vroeger en roept nu den Molla om het te zegenen. Zulks geschiedt; -twee mannen treden thans nader, grijpen het paard bij den teugel, ontzadelen het, -werpen het ter aarde en stooten het den dolk in ’t hart. Het vleesch wordt onder de -arme feestgenooten uitgedeeld, de Molla ontvangt de huid. Onmiddellijk nadat het paard -gedood is, stelt men de lans aan den meest waardigen bloedverwant ter hand; deze neemt -haar aan, spreekt eenige woorden, breekt den stok in stukken en werpt deze op het -vuur. -</p> -<p>Nu komen de paarden aanstormen om hun snelheid in den wedren te toonen; de jonge ruiters, -die hen vergezellen en berijden, vliegen op een gegeven teeken weg en verdwijnen in -de steppe. -</p> -<p>De Molla treedt van het tooneel, de zanger neemt zijn plaats in. Nog eenmaal wordt -de doode herdacht, maar ook de levenden krijgen thans hunne beurt. Van het hoofd der -vrouwen verdwijnt het eigenaardig tooisel, dat den rouw aanduidde, en zij sieren zich -in feestgewaad. Na afloop van den overvloedigen maaltijd gaat de schaal met melkwijn -rond; met de tonen van den citer vermengen zich vreugdeklanken. -</p> -<p>De rouw is afgeloopen, het leven herneemt zijn rechten. -<span class="pageNum" id="pb435">[<a href="#pb435">435</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch16" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e540">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">XVI.</h2> -<h2 class="main">DE KOLONISTEN EN BANNELINGEN VAN SIBERIË.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Wie in Siberië niets dan ééne groote gevangenis ziet, dwaalt evenzeer als hij, die -dit land beschouwt als ééne onmetelijke ijswoestijn. Wel zendt Rusland ieder jaar -duizenden misdadigers of veroordeelden naar Siberië, en wel trekken deze, zoolang -zij onderweg zijn, van de eene gevangenis naar de andere; wel zijn de zoodanigen, -die zware misdrijven tegen lijf en leven, bezittingen en eigendommen te boeten hebben, -zoolang zij gedwongen in Siberië verblijf houden, niet vrij,—maar het kleinste getal -van alle misdadigers bevindt zich<span class="corr" id="xd31e3714" title="Bron: .">,</span> zoolang hun straftijd duurt, in werkelijke gevangenschap, en ieder is bij machte -door zijn gedrag die gevangenschap meer dragelijk te maken, zelfs zich er van te bevrijden, -en dus weldaden te genieten, gelijk aan de bewoners onzer tuchthuizen en gevangenissen -niet ten deel valt. Uitgestrekte deelen van het ontzaglijk gebied, dat aan den Russischen -scepter onderworpen werd, geheele landen zijn overigens nimmer verbanningsoorden geweest -en zullen wel altijd van het bezoek der gedwongen reizigers verschoond blijven, welke -laatsten grootere onaangenaamheden, ja zelfs kwellingen onder de bevolking brengen, -dan zij zelven te dulden hebben. Langs dezelfde wegen, die vroeger niet dan onder -zuchten afgelegd werden, trekken heden ten dage vrije lieden, die in het verre oosten -op lotsverbetering hopen. Aan de gedwongen kolonisten sluiten zich anderen aan, die -uit eigen beweging derwaarts trekken, en wel naar oorden, die langen tijd in den slechtsten -reuk stonden als de meest ongastvrije landen der geheele aarde. Een nieuwe tijd is -voor Siberië aangebroken, want de verblinde vrees maakt allengs plaats voor meer verlichte -kennis, ook bij zulke personen, die overigens meer toegankelijk zijn voor de eerste -dan voor de laatste. De heerschende denkbeelden omtrent Siberië zijn te wijten aan -de schriftelijke en mondelinge berichten van ontwikkelde bannelingen, dus van lieden, -die de vaste bewoner van Siberië „ongelukkigen” noemt en ook als zoodanig <span class="pageNum" id="pb436">[<a href="#pb436">436</a>]</span>behandelt. Die berichten zijn wel is waar niet zoo geheel bezijden de waarheid, doch -voor het grootste deel toch onjuist. Het ongeluk maakt lichaam en ziel blind, en berooft -ons van de onbevangenheid, die de eenige grondslag mag en kan zijn van eene richtige -beoordeeling van toestanden. De toestanden nu in Siberië zijn veel beter dan men meent, -beter zelfs dan in menige bergstreek van Duitschland. In Siberië is de strijd des -levens volstrekt niet hard. Gebrek in den eigenlijken zin des woords, ontbering van -het noodzakelijke tot onderhoud des lichaams, zijn hier onbekende zaken, en treffen -in elk geval slechts hem, die wegens ziekte of andere ongevallen niet in staat is -tot werken. Vergeleken met het lot, dat menigen armen Duitschen bergbewoner gedurende -zijn geheele leven is opgelegd, die bijna nimmer als overwinnaar uit den strijd des -levens te voorschijn treedt, is zelfs het lot van den Siberischen banneling nog vaak -benijdenswaardig. Ontbering vindt men ook in Siberië, maar meer in geestelijken dan -in lichamelijken zin; wie slechts de aarde bewerkt, vindt daar meer dan hij noodig -heeft, en wie haar, de voedster, ontrouw is geworden, en de een of andere daar inheemsche -bezigheid koos, dien ook brengt de eerlijke handenarbeid vrij zeker evenveel winst -op als de aarde. Zoo zijn de tegenwoordige toestanden, met onbevooroordeeld oog aanschouwd. -</p> -<p>Ik heb getracht een zoo getrouw mogelijk beeld te ontwerpen van de levensomstandigheden -der bewoners van het door mij bereisde deel van Siberië. Ik ben nedergedaald in de -laagste diepten der menschelijke ellende, en heb mij vermeid in de zonnige hoogten -van alle denkbaar geluk; ik heb verkeerd met moordenaars, straatroovers, brandstichters, -dieven, bedriegers, oproerlingen en samenzweerders, met visschers en jagers, herders -en boeren, kooplieden en industrieelen, met heeren en knechten, rijken en armen, met -wetenschappelijke lieden en ongeletterden, met beambten en rechters, tevredenen en -ontevredenen, begeerende menschen en zij die niets meer wenschten, en zulks om mijn -waarnemingen te bevestigen, mijne opmerkingen te vermeerderen, mijne besluiten te -toetsen, mijne verkeerde opvattingen te verbeteren; ik heb de veiligheidsbeambten -ondervraagd naar het lot der bannelingen, en bij de bannelingen zelf inlichtingen -ingewonnen omtrent hun toestand; ik heb de misdadigers in hunne gevangenissen opgezocht -en ook daarbuiten gadegeslagen; ik heb met boeren, industrieelen, handwerkslieden -en kolonisten gesprekken gevoerd, wanneer en waar ik slechts gelegenheid vond; ik -heb de inlichtingen, welke ik van deze lieden ontving, <span class="pageNum" id="pb437">[<a href="#pb437">437</a>]</span>vergeleken met die der regeeringsbeambten; ik geloof dan ook, dat ik zooveel ben te -weten gekomen als, de snelheid en den korten duur onzer reis in aanmerking genomen, -maar eenigszins mogelijk was. In elk geval heb ik zooveel stof verzameld, dat ik mij -op mijn eigen ervaringen kan verlaten, wanneer ik mij gereed maak een vluchtig geteekend -levensbeeld te schetsen van de bannelingen van Siberië. Mijne schilderij zal wel niet -geheel vrij van onnauwkeurigheden zijn, maar in ’t algemeen de uitdrukking mogen heeten -van een billijk oordeel. -</p> -<p>Afgezien van de regeeringsbeambten, de soldaten en ondernemende industrieelen, voornamelijk -kooplieden, bestond de aanvoer, dien Siberië uit Rusland ontving, tot in het jaar -1861 uitsluitend uit onvrijwillige verhuizers: lijfeigenen des keizers, die in de -bergwerken van den Czar, en misdadigers, die, althans voor een deel, naar de bergwerken -van den Staat werden gezonden. Met de opheffing der lijfeigenschap, die eene diep -ingrijpende verandering in de sociale toestanden ten gevolge had, dieper dan men aanvankelijk -geloofde en nog tegenwoordig inziet, droogde de eerstgenoemde bron als met een tooverslag -op. Millioenen menschen werden op het woord van hun zachtmoedigen, groothartigen gebieder -vrij; duizenden hunner verlieten de bergwerken en wendden zich naar de vruchtbare -aarde, die zij tot nu toe als slaven hadden bewerkt, zoodat de bergwerken, althans -die van den Czar, van stonden aan leeg liepen en nu nog onder de gevolgen lijden. -Maar het groote kroongoed Altaï werd tevens verrijkt met een nieuw element, dat daaraan -tot nog toe vreemd was gebleven, n.l. met een vrijen boerenstand, wel is waar zonder -erfelijk landbezit, maar toch vrije boeren van het rijke land, voor en in de plaats -van zijne tot nog toe daar wonende kolonisten. De opheffing der lijfeigenschap veranderde -evenwel ook den toestand dier Siberische landstreken, die tot op dezen tijd hoofdzakelijk -door veroordeelden waren bevolkt geworden, daar het voortaan mogelijk werd ook hier -een vrijen boerenstand te vormen. Op deze plaatsen evenwel schijnt de voortdurende -toevoer eer belemmerend dan voordeelig gewerkt te hebben; want het meerendeel der -veroordeelden, die naar de reeds bevolkte gedeelten des lands gezonden werden, brengt -voortdurend onrust onder de gezeten bevolking, en daaraan is het dan ook toe te schrijven, -dat bedoelde landstreken minder vooruit zijn gegaan dan het kroondomein Altaï, dat -steeds verschoond is gebleven van bannelingen en hiervan ook wel altijd verschoond -zal blijven, zoolang Altaï althans keizerlijk domein blijft. <span class="pageNum" id="pb438">[<a href="#pb438">438</a>]</span>Daarentegen trekken tegenwoordig gedurig nieuwe scharen verhuislustigen derwaarts, -en neemt de bevolking in Altaï sneller in bloei toe dan in de overige landen van Siberië. -</p> -<p>Het is een prachtig stuk lands, dit domein Altaï, en in zoo verre ook een opmerkelijk -land, omdat het het grootste is, dat ergens ter wereld gevonden wordt. De vlakke inhoud -toch bedraagt in ronde cijfers 400.000 vierkante wersten, of ongeveer 8000 vierk. -geogr. mijlen. Het sluit gebergten en vlakke landen in zich, bergland en heuvelland; -het ligt tusschen bevaarbare rivieren en dezulke, die met weinig moeite bevaarbaar -kunnen gemaakt worden; het bevat nog altijd groote, rentegevende bosschen en in ’t -algemeen onmetelijke rijkdommen zoowel onder als boven den grond. Niet minder dan -830 verschillende ertsbeddingen kent men binnen zijn gebied, niet gerekend de overige -270 vindplaatsen, die nog nimmer nader onderzocht werden. Men wandelt in het kroondomein -Altaï letterlijk op goud en zilver; want goudhoudende zilverertsen, lood, koper en -ijzer, doordringen in een aantal, meest bouwwaardige aderen de bergen, terwijl de -rivieren stofgoud afvoeren. Een steenkolenbedding van nog onbekende uitgestrektheid, -die hier en daar van 6 tot 8 meter dikte bezit, strekt zich bovendien nog onder een -groot gedeelte des lands uit; te oordeelen naar de samenstelling der aan de oppervlakte -gelegen gesteenten, mag men aannemen, dat men in het noorden van het kroondomein op -één groot steenkolenbekken wandelt. En toch moet men den waren rijkdom van Altaï niet -in deze onderaardsche schatten zoeken, maar in den vetten en vruchtbaren grond. Deze -bedekt geheele gebergten en hoogvlakten, en waar de bouwaarde in de rivierdalen en -laagvlakten bijeengespoeld werd, heeft zij soms een dikte van anderhalven meter. Bevallige, -deels majestueuse bergstreken wisselen af met liefelijke, heuvelachtige landschappen -en zacht golvende vlakten, die vooral bij de boeren het meest gezocht zijn, steppen -met vruchtbare, door een riviertje of beekje doorsneden vlakten, bosschen met welig -groeiend hoog zoowel als laag geboomte en parkachtig ingedeeld hout. Een wel is waar -niet zacht, maar toch geenszins onverdragelijk klimaat maakt overal eene rentegevende -ontginning mogelijk van dien vruchtbaren, grootendeels nog maagdelijken bodem. Het -jaar is afgedeeld in een heeten, bijna altijd voortdurenden zomer van vier maanden, -in een strengen, onafgebroken winter van vier maanden, in twee natte, koude, onbestendige -voorjaarsmaanden en evenveel herfstmaanden van gelijke gesteldheid; en alhoewel de -gemiddelde <span class="pageNum" id="pb439">[<a href="#pb439">439</a>]</span>warmte van het goede deel des jaars niet toereikend is om de druiven te doen rijpen, -al onze gewone korensoorten gedijen er voortreffelijk, terwijl in de zuidelijke distrikten -van het kroondomein zelfs de meloen tot rijpheid komt. -</p> -<p>Zoo ziet het land er uit, dat reeds meer dan twee menschenleeftijden verschoond is -gebleven van verbannen misdadigers en waar heden ten dage kolonisten zijn gezeteld, -die men zou wenschen, dat in matig aantal ook in geheel overig Zuid-Siberië, dat niet -minder rijk en vruchtbaar is, werden gevonden. Zij laten zich wel is waar niet vergelijken -bij <i>onze</i> erfgezeten boeren, deze landbouwers van het kroondomein Altaï, maar zij hebben het -oneindig beter dan de gewone Russische boer. Men ziet het hun aan, dat hunne ouders -en grootouders de lijfeigenen zijn geweest van den grootsten en hoogsten heer des -Rijks, maar geenszins de slaven van eenen machteloozen en om deze reden eene onbepaalde -onderdanigheid eischenden gebieder; men kan bij iedere gelegenheid opmerken hoe het -gemis van erfelijk grondbezit hen in geenerlei opzicht gehinderd heeft welvarend te -worden, d.w.z. meer te verdienen, dan zij noodig hadden en nu nog noodig hebben. -</p> -<p>Het lot der bewoners van Altaï was van af den tijd, dat het kroongoed tot eigendom -des keizers werd verklaard, een betrekkelijk gunstig, om niet te zeggen een gelukkig -lot. Tot de opheffing der lijfeigenschap waren zij zonder eenige uitzondering bij -den bergbouw in dienst of althans middellijk daarvoor bedrijvig. Zij, die niet in -de mijnen zelf werkten, moesten hout vellen en verkolen, anderen moesten de houtskolen -naar de smelthutten brengen, wederom anderen het erts vervoeren. Met de toename der -bevolking werd de druk der heerendiensten steeds minder. Omstreeks het midden dezer -eeuw kon men reeds over zooveel krachten beschikken, dat de arbeid voor den keizer -tot ééne maand in het jaar beperkt werd, alhoewel onder deze voorwaarde, dat ieder -leenplichtige een paard moest leveren. De weg, dien de arbeider met dit paard had -af te leggen, werd naar deszelfs lengte berekend. Als vergoeding voor de afwezigheid -van huis en hof ontving ieder arbeider 75½ kopeken voor den tijd zijns arbeids. Behalve -deze weinig beteekenende belooning had echter ieder mijnwerker het recht, van ’s keizers -land zooveel grond te bebouwen als hij kon, dit te doen naar eigen goedvinden, en -bovendien in ’s keizers bosschen zooveel hout te vellen als hij voor het bouwen zijner -woning en voor brandstof noodig had. Belasting had hij niet te betalen. Het aantal -arbeiders, dat een dorp <span class="pageNum" id="pb440">[<a href="#pb440">440</a>]</span>moest leveren, richtte zich naar het zielental; de verdeeling der heerendiensten geschiedde -door de leden der gemeente zelf. -</p> -<p>Minder gemakkelijk was het werk, dat de mijnwerkers hadden te verrichten. Zij werden, -even gelijk elders de soldaten, uit de dorpen en steden van het kroongoed gerecruteerd, -in elk opzicht als soldaten behandeld en eerst na vijf en twintigjarigen diensttijd -vrij verklaard. Men verdeelde hen in twee groepen; in de eigenlijke mijnwerkers, die -in de ontgonnen groeven afdaalden, en in bergwerkers, die telken jare eene bepaalde, -hun aangewezen dienstverrichting binnen een hunzelf overgelaten tijd hadden te volbrengen. -Dezen maakten de kolenbranders, houthakkers, metselaars, voerlieden enz. uit, en ontvingen, -eens voorgoed, jaarlijks veertien roebel loon. Was de opgedragen taak af, dan waren -zij voor ’t overige gedeelte van het jaar vrij en mochten dan doen wat zij wilden. -De mijnwerkers daarentegen bleven jaar in, jaar uit in dienst. Zij werkten eene week -lang des daags, de volgende week des nachts, hadden elken dag twaalf uren te werken -en kregen de derde week vrij. Al naar zijn bekwaamheid ontving ieder mijnwerker ter -bekostiging zijner, tegen geld te betalen uitgaven, jaarlijks van zes tot twaalf roebel -loon, daarenboven elke maand twee pud meel voor zijn persoonlijke voeding, even zooveel -voor zijne vrouw en één pud voor ieder zijner kinderen. Land te bebouwen, vee te fokken, -zoo veel hij kon of wilde, dit alles was geoorloofd. Zijne zoons moesten van hun zevende -tot hun twaalfde jaar de school bezoeken; van dien tijd af werden zij gedwongen tot -hun achttiende jaar als bergknapen zekere diensten te verrichten en ontvingen daarvoor -eerst één, later twee roebel belooning per jaar. Had de knaap zijn achttiende jaar -bereikt, dan begon zijn dienst in de mijnen. -</p> -<p>Op den 1<sup>en</sup> Mei 1861, den dag der vrijmaking van alle lijfeigenen in het Russische Rijk, telde -men in het kroondomein Altaï 145639 mannelijke zielen, van welke 25267 als mijnwerkers -en huttenarbeiders in dienst waren. Zij werden niet allen op denzelfden dag, maar -in het tijdsverloop van twee jaren van hun verplichtingen ontslagen. Niet minder dan -12626 verlieten nu de mijnen, om in de vaderlijke dorpen terug te keeren en hier het -landbouwbedrijf uit te te oefenen; de anderen bleven in de bergwerken als vrije arbeiders. -</p> -<div class="figure p441width"><img src="images/p441.jpg" alt="HUISWAARTS KEERENDE BERGLIEDEN IN ALTAÏ." width="628" height="665"><p class="figureHead">HUISWAARTS KEERENDE BERGLIEDEN IN <span class="corr" id="xd31e3748" title="Bron: ALTAI">ALTAÏ</span>.</p> -</div><p> -</p> -<p>Ik geloof niet te dwalen, wanneer ik beweer, dat de geregelde toestanden, die men -in het kroondomein veel meer aantreft dan elders, waar ook in westelijk Siberië, toe -te schrijven zijn aan dat verleden. <span class="pageNum" id="pb441">[<a href="#pb441">441</a>]</span>De ouders en voorouders der hedendaagsche bevolking van het keizerlijk domein hebben -zich, in weêrwil hunner onvrijheid, nimmer onderdrukt of gedrukt gevoeld. Zij waren -lijfeigenen, maar die van den heer en gebieder des lands, van dat groote land, in -hetwelk de wieg hunner vaderen had gestaan. Zij waren gedwongen voor hunnen heer en -meester te werken, en hunne zonen bijna een menschenleeftijd lang in den dienst diens -meesters te stellen; maar die heer was de keizer, een bijna goddelijk wezen in hunne -oogen. Daarvoor voedde hen de keizer, bevrijdde hij hen van alle lasten van andere -staatsburgers, en veroorloofde hij hun zijn land te bebouwen, en daaruit te halen, -wat er uit te halen viel; hij verhinderde hen niet welvarend te worden, hij <span class="pageNum" id="pb442">[<a href="#pb442">442</a>]</span>beschermde hen zooveel mogelijk tegen verdrukking door onrechtvaardige ambtenaren -en hij werd nog bovendien de weldoener hunner kinderen, door althans een gedeelte -te dwingen de school te bezoeken. De beambten, die over hen gesteld waren, hadden -hoogere beschaving dan alle andere in dienst der kroon staande lieden; de meesten -hadden in Duitschland gestudeerd, waren zelfs voor een goed deel van Duitsche afkomst -en voerden, zoo niet Duitsche zeden, toch verlichte denkwijzen in een land in, dat -zij in naam des keizers bestuurden. Nog heden is Barnaul, de hoofdstad van het kroondomein, -een brandpunt van beschaving, gelijk Siberië geen tweede heeft aan te wijzen; in den -tijd van den hoogsten bloei des mijnwezens was Barnaul ontegenzeggelijk de geestelijke -hoofdstad van geheel Midden- en Noord-Azië en het van hier uitstralende licht verspreidde -des te helderder glans, omdat het in alle bergplaatsen brandpunten vond, die dat licht -steeds verder hielpen verspreiden. Zoo nam reeds in vroeger tijd het kroondomein eene -bevoorrechte plaats in onder de landen van Siberië. -</p> -<p>Het is wellicht nimmer een opzettelijk doel van het bestuur des kroondomeins geweest, -om den boerenstand vooruit te helpen; tot aan de opheffing der lijfeigenschap zag -men in het landbouwbedrijf slechts een middel om den bergbouw te bevorderen. Deze -tijden zijn veranderd. Sedert den dag, dat de lijfeigenen tot vrije mannen werden -verklaard, is de bergbouw in gelijke mate achteruitgegaan als de landbouw is gaan -bloeien. Men heeft nog niet kunnen besluiten om den ouden sleur te laten varen, maar -moet die nalatigheid dan ook met zulke hooge sommen betalen, dat de zuivere winst -van het mijnwezen tot een minimum is gedaald. Het eenig afdoende middel om verbetering -te brengen in den bestaanden toestand zou daarin gelegen zijn, dat men de mijnen liet -exploiteeren door energieke ondernemers; maar dit middel heeft men, wel is waar, wel -in overweging genomen, maar nog geenszins tot feit doen worden. Vrije beschikking -over den grond, zoover de ploeg er in doordringt, was van oudsher gebruikelijk en -zulks is eenigermate zelfs recht van gewoonte geworden. Wel bezit niemand in het kroondomein, -wij merkten het reeds op, den grond, dien hij bebouwt en waarop zijn huis staat; alles -behoort den keizer, en wat des keizers is, is ook, volgens de meening der boeren, -het eigendom van „onzen lieven Heer” en deze laatste staat gaarne aan iederen geloovige -toe daarvan gebruik te maken. In werkelijkheid heft het domeinbestuur jaarlijks van -iedere in bouwland omgezette hektare veertig <span class="pageNum" id="pb443">[<a href="#pb443">443</a>]</span>kopeken pacht; al te streng gaat men hierbij evenwel niet te werk en de boer zijnerzijds -voelt evenmin groote verplichting het daarmede heel nauw te nemen. Zoo bebouwt in -werkelijkheid elke boer zooveel land als hem lust en hij neemt dit waar hij wil. -</p> -<p>Men laat den tegenwoordigen boer van het kroondomein slechts recht wedervaren, wanneer -men hem afschildert als een goed gebouwden, opgewekten, bekwamen, fatsoenlijken, leergragen, -gastvrijen, goedaardigen en barmhartigen man; men zegt ook niet te veel, wanneer men -hem welvaart en een hieruit voortspruitend gevoel van eigenwaarde, zelfs zekeren vrijheidszin -toekent. Zijn voorkomen getuigt van meer vrijheid en is minder deemoedig dan dat van -den Russischen boer. Hij is beleefd en voorkomend, onderdanig en daardoor gemakkelijk -te leiden, maar toch niet slaafsch en kruipend, zoodat hij op den vreemdeling geen -ongunstigen indruk maakt. Maar ook hij bezit al die eigenschappen, die wij gewoonlijk -boerenluimen noemen en nog andere, die den eersten gunstigen indruk aanmerkelijk verzwakken. -Niettegenstaande hij meer gelegenheid had om onderwijs te ontvangen dan alle andere -Siberiërs van zijn stand, staat de school bij hem in kwaden reuk. Hij is strenggeloovig -en zou voor de kerk alles weggeven, wat hij bezit, maar ziet in de school eene inrichting, -die den mensch slechter maakt in plaats van hem te beschaven. In herinnering aan de -vroegere toestanden, die zeker veel te wenschen overlieten, nog gedachtig aan de tijden -toen oude, uitgediende soldaten den scepter in de school zwaaiden en zich niet schaamden -de hun toevertrouwde scholieren snaps te laten halen, en hen in dronkenschap dikwijls -te mishandelen, is hij ongemeen wantrouwend omtrent alles, wat met de school in betrekking -staat; bovendien hangt hij, naar boerenaard, zeer aan het oude en is van oordeel, -dat meer kennis dan hijzelf bezit, voor zijn kinderen nadeelig zou zijn, en van deze -meening is hij niet af te brengen. Hij staat dus nog op een vrij lagen trap van beschaving. -Bij uitzondering verstaat hij de schrijfkunst en onder alle omstandigheden beschouwt -hij boeken als geheel nuttelooze zaken. Des te sterker steunpilaar is hij van het -bijgeloof, dat zijne kerk steunt en doet bloeien. Hij kent meestentijds de namen der -maanden niet, die der heiligen en der feestdagen evenwel des te beter. God en de heiligen, -aartsengelen en duivels, dood, hemel en hel houden hem bijna uitsluitend bezig. Men -kan hem niet zoozeer licht te bevredigen noemen, maar wel beweren, dat hij onverbeterlijk -tevreden is. Meer dan hij noodig heeft om te leven wenscht hij niet, <span class="pageNum" id="pb444">[<a href="#pb444">444</a>]</span>zoodat hij dan ook niet meer werkt dan hij bepaald moet. Maar noch zijn pachthoeve, -noch zijn akker, die hij het zijne noemt, kan hem groot genoeg, zijn huisgezin, noch -veestapel te talrijk zijn. -</p> -<p>„Hoe gaat het u hier?” vroeg ik eens, met behulp van den tolk, aan een der oudsten -des dorps, dien ik onderweg in mijn wagen had genomen. -</p> -<p>„„God verdraagt nog onze zonden,”” was het antwoord. -</p> -<p>„Zijn uwe vrouwen goed, u trouw, genegen en behulpzaam?” -</p> -<p>„„Er zijn goeden en slechten.”” -</p> -<p>„Zijn uwe kinderen gehoorzaam en geven zij u vreugde?” -</p> -<p>„„Wij hebben niet over hen te klagen.”” -</p> -<p>„Is het land, dat gij bebouwt vruchtbaar en levert het goede oogsten op?” -</p> -<p>„„Wanneer wij tienmaal meer inoogsten dan wij gezaaid hebben zijn wij reeds tevreden.”” -</p> -<p>„Groeit uw vee goed?” -</p> -<p>„„Wij zijn tevreden.”” -</p> -<p>„Hoeveel paarden bezit gij?” -</p> -<p>„„Twee en dertig; misschien ook wel vijf en dertig.”” -</p> -<p>„Hoeveel paarden gebruikt gij bij den arbeid?” -</p> -<p>„„Acht à tien, nu en dan twaalf.”” -</p> -<p>„Dus fokt gij de anderen aan om ze te verkoopen?” -</p> -<p>„„Somtijds verkoop ik er een.”” -</p> -<p>„En wat doet gij met de anderen?” -</p> -<p>„„Nitschewo.”” -</p> -<p>„Hoeveel runderen en schapen bezit gij?” -</p> -<p>„„Dat weet ik niet. Mijne vrouw zorgt voor de koeien, schapen en zwijnen.”” -</p> -<p>„Hebt gij veel belasting te betalen?” -</p> -<p>„„Ik ben tevreden.”” -</p> -<p>„Hebt gij u over een of ander te beklagen?” -</p> -<p>„„Ik ben tevreden.”” -</p> -<p>„Gij hebt dus over niets te klagen, en alles is hier goed?” -</p> -<p>„„Neen, niet alles; ik heb eene klacht.”” -</p> -<p>„Welke?” -</p> -<p>„„Het wordt ongezellig in het land!”” -</p> -<p>„Ongezellig, wat beteekent dit?” -</p> -<p>„„Nu ja, het wordt ons te klein.”” -</p> -<p>„Te klein, in hoeverre?” -<span class="pageNum" id="pb445">[<a href="#pb445">445</a>]</span></p> -<p>„„Och, de dorpen schieten overal uit den grond op als paddestoelen. Men kan zich niet -meer roeren en weet niet meer, waar zijn akkers aan te leggen. Indien ik niet te oud -ware, ik was reeds lang verhuisd.”” -</p> -<p>„De dorpen schieten als paddenstoelen uit den grond? Waar? Ik zie geen enkel dorp. -Hoe ver ligt het naaste dorp van het uwe verwijderd?” -</p> -<p>„„Vijftien werst.”” -</p> -<p>Zoo spreekt, denkt en oordeelt de boer van het kroondomein. Het groote land is hem -niet groot genoeg, en toch zou het twintigste gedeelte van de hoeveelheid, waarover -hij naar goedvinden beschikt, genoeg voor hem zijn, indien hij het slechts beter bebouwde. -Want de grond is zoo vruchtbaar, dat de geringste moeite in ruime mate beloond wordt. -Valt een enkele maal de oogst tegen alle verwachting niet zoo goed uit als gewoonlijk, -komt het gebrek de plaats van den overvloed bij hem vervangen, dan beschouwt de boer -zulks niet als een natuurlijk gevolg zijner luiheid, maar als een beschikking Gods, -als een straf voor zijn zonden. -</p> -<p>In werkelijkheid gaat het hem, in weerwil van al zijn zonden, bijzonder goed, en hij -had meer reden om van eene belooning zijner zonden te spreken. Want niet het gebrek, -maar de overvloed benauwt hem. Van regeeringswege wordt aan iederen boer vijftien -hektaren van het beste land, in den regel naar eigen keus, voor iedere mannelijke -ziel van zijn huisgezin toebedeeld; daar echter van de honderd duizend vierkante werst -van het domein tot aan het jaar 1876 slechts <span class="sic">tweehonderd en vier en dertig duizend</span> bewoond waren, komt het er nog heden niet op aan, dat elke boer zich meer toeëigent -dan hem toekomt, dan wel of hij zich tevreden stelt met zijn wettig deel. Enkele families -gebruiken niet minder dan twaalf- tot vijftienhonderd hektaren en het is hun geheel -onverschillig of zij het daarvoor benoodigde aantal paarden of nog twintig of dertig -daarboven voeden. In werkelijkheid geschiedt het niet zelden, dat de overtollige huisdieren -den boeren van het kroongoed van eene zware zorg bevrijden, van de zorg n.l. den hun -geworden zegen, dien zij ten gevolge der uiterst gebrekkige verkeersmiddelen niet -te gelde kunnen maken, op te gebruiken. In een land, in welks hoofdstad onder gewone -omstandigheden het pud of zestien kilogram roggemeel niet meer dan 30 cents, het pud -tarwemeel niet meer dan 48 cents, het pud ossenvleesch in <span class="pageNum" id="pb446">[<a href="#pb446">446</a>]</span>den winter hoogstens 72 cents, een schaap ƒ 2.40, een gespeend kalf ƒ 6, een varken -ƒ 4.80, een uitstekend paard zelden meer dan ƒ 60 van ons geld kost, drukt elke goede -oogst de prijzen dermate, dat de buitengewone zegen in een last verkeert. Wanneer -de boer van het kroondomein voor 100 <abbr title="kilogram">K.G.</abbr> koren niet meer dan 72 cents van ons geld kan verkrijgen, dan wordt hem, die buitendien -niet meer werkt dan even noodig is, de vlegel al te zwaar in de hand, de zegen volgens -zijn bekrompen begrippen tot een vloek. -</p> -<p>Deze, nu nog bestaande toestanden geven meteen eene verklaring van de meeste ondeugden, -ook van de deugden onzer kolonisten; hun traagheid, hunne nu en dan walging wekkende -tevredenheid, hunne onverschilligheid tegenover verliezen, hunne mildheid jegens behoeftigen -en barmhartigheid jegens ongelukkigen. Eveneens begrijpen wij nu het allen Siberiërs -eigen streven om het aantal bewoners eener plaats zooveel mogelijk te vermeerderen. -Het groote land heeft als het ware menschenhonger. Ieder Siberiër beschouwt daarom -met welgevallen zijn talrijk huisgezin; en daarom bestaat er in geheel Siberië geen -vondelingshuis. Waartoe dit? Iedere vrouw, die meent, dat zij haar kind niet zou kunnen -voeden, of van hetzelve wenscht ontslagen te worden, vindt gewillige afnemers voor -het kleine wezen. -</p> -<p>„Geef maar hier,” zegt de boer tot zulk eene onnatuurlijke moeder, „geef maar hier; -ik zal ’t wel groot brengen,” en zijn gezicht staat daarbij zoo vroolijk, alsof hem -een veulen geboren werd. In vroeger dagen, toen de bevolking nog veel geringer was -dan thans, huwelijkte men de nog niet volwassen of pas volwassen kinderen reeds uit, -ten einde hun zoo spoedig mogelijk oudervreugde deelachtig te doen worden en arbeiders -te kweeken; tegenwoordig trouwen de jongelingen gewoonlijk niet voor hun 18<sup>e</sup> jaar, maar zoo mogelijk met oudere meisjes, die hoop geven op een zoo spoedig mogelijken -kinderzegen, terwijl de ouders des bruidegoms zeer gaarne de meisjes behulpzaam zijn -in het hengelen naar een huwbaar jongeling. -</p> -<p>En om te bewijzen, dat ook de romantiek niet ontbreekt bij de boeren van het Altaï-domein, -wil ik hier vermelden, dat geheime huwelijken zelfs in dit land niet zeldzaam zijn -en dat almede een van liefde brandend jongeling zich soms niet ontziet het voorwerp -zijner aanbidding te schaken. Het laatste geschiedt evenwel meestal met volkomen goedkeuring -van alle belanghebbenden, dus ook van de wederzijdsche ouders—want in dit geval spaart -men de kosten van eene bruiloft, <span class="pageNum" id="pb447">[<a href="#pb447">447</a>]</span>in casu van den brandewijn. Op een bruiloft toch is het een algemeen gebruik alle -dorpsbewoners te onthalen, vooral op de noodige hoeveelheid geestrijk vocht! Het spreekt -vanzelf, dat ook in het kroondomein de liefde alle bezwaren, zelfs de tegenkanting -der ouders, weet te overwinnen. Het meisje is, gelijk alle meisjes op dit wereldrond, -zeer spoedig voor den schaaklustigen jongen gewonnen, en een heilig dienaar der kerk -is tegen eene meer dan gewone belooning gaarne te bewegen het trouwformulier er over -uit te spreken—alleen de vertoornde ouders zijn niet zoo licht te verzoenen. De moeder -vervloekt hare dochter, de vader zijn zoon; beiden bezweren bij alle Heiligen de ondeugende -kinderen nooit weer terug te willen zien: -</p> -<div class="lgouter"> -<p class="line">„En de Hemel, steeds genadig, -</p> -<p class="line">Hoort ook zulks met groot geduld.”</p> -</div> -<p class="first">Toch komt de verandering in deze gezindheid niet van boven, maar een onweêrstaanbaar -toovermiddel werkt eindelijk de verzoening uit: „snaps” wordt dit toovermiddel genoemd -bij die menschen, welke Duitschlands grond, Woetki bij hen, die Ruslands heilige aarde -bewonen. Zoodra de schoonvader drinkt heeft de jonge echtgenoot het pleidooi gewonnen; -want mama schoonmoeder drinkt mede, en de foeselhoudende nektar verweekt ook het hardvochtige -hart der laatste. Verschijnen dan, als het ware toevallig, nog eenige vrienden op -het tooneel, ook deze worden niet teruggewezen en drinken dapper ter eere der verzoening -mede; de nu gemaakte kosten toch, zijn in elk geval nog veel geringer dan wanneer -het geheele dorp den zegen des hemels voor het jonge paar, al drinkende, had helpen -afsmeeken. Wie zou nu nog kunnen loochenen dat de liefde, de reine, heilige liefde -zelfs een boerenjongen uit het Altaïgebergte vindingrijk maakt. -</p> -<p>Een bruidsschat ontvangt het meisje van het kroondomein niet; integendeel, haar moeder -verlangt van den bruidegom een geschenk, en eischt dit zelfs, naar vrouwenaard, dikwijls -onder huilen en schreien. Slechts wanneer bijzondere omstandigheden in ’t spel zijn, -wanneer b.v. op den morgen na de bruiloft, de gasten het bruidshemd, dat zij wenschten -te zien, niet overeenkomstig hun verwachtingen vinden, gebeurt wel eens het tegendeel. -De verstandige en ervaren schoonpapa bedient zich in dergelijke gevallen van het beproefde -toovermiddel, brengt een behoorlijk aantal, vooraf reeds, voorzichtigheidshalve gereed -gehouden flesschen te voorschijn, belooft den vertoornden of althans <span class="pageNum" id="pb448">[<a href="#pb448">448</a>]</span>mopperenden schoonzoon een veulen, een os, eenige varkens, enz. De geesten worden -rustiger, de verzoening is getroffen. -</p> -<div class="figure p448width"><img src="images/p448.jpg" alt="OP WEG NAAR SIBERIË." width="492" height="720"><p class="figureHead">OP WEG NAAR SIBERIË.</p> -</div><p> -</p> -<p>Waarom ook zou de bruidegom toornen? Anderen is het eveneens gegaan en de toekomst -kan veel goed maken. Vadervreugde kan immers ook onder niet regelmatige omstandigheden -zijn deel worden; vadervreugde echter blijft het. Want broodzorgen behoeft ook het -armste paartje niet te hebben, als het slechts de handen wil roeren; men helpt het -gaarne aan dit en dat, en wanneer de zoo barmhartige hemel slechts eenige jaren matig -wil zijn met het uitstorten van zijn zegen, wanneer koorn en vee een redelijken prijs -behouden, dan sieren ongetwijfeld na weinig tijds theepotten en schoteltjes een hoektafeltje, -zijden dekens het groote twee-slaapsbed, schitterende heiligen-beeldjes den rechter -achterhoek, en boven alle beschrijving schoone schilderijen, voorstellende jachten -op leeuwen, tijgers, beren, wolven, olifanten, herten en krokodillen de wanden der -in geen gegoed boerenhuis ontbrekende, rein en netjes gehouden „mooie kamer.” -</p> -<p>Een weinig hiervan afwijkend huiselijk leven kan ook het deel worden van alle bannelingen, -die naar Siberië „gezonden” worden, voor den een iets vroeger, voor den ander wat -later, indien zij slechts zulk een huiselijk leven <i>begeeren</i>, lang genoeg leven en eenigszins door de fortuin begunstigd worden. Ik heb in Siberië -andere denkbeelden over de bannelingen gekregen dan ik koesterde vóór ik Siberië bezocht; -ik doe echter vooraf opmerken, dat ik niet tot hen behoor, die meer hart schijnen -te hebben voor moordenaars, roovers, brandstichters, dieven of dergelijk gespuis dan -voor een vlijtigen huisvader, die in ’t zweet zijns aanschijns het brood voor eene -talrijke familie tracht te verdienen, en dat ik mij tot nog toe niet heb kunnen verheffen -tot de hoogte van hen, die elke straf willen verminderen, elke gevangenschap verzachten. -</p> -<p>Elk jaar worden gemiddeld 15000 menschen naar Siberië „gezonden,” gelijk de gewone -uitdrukking luidt. Zware misdadigers worden levenslang, minder zware voor een aantal -jaren verbannen. Over de gestrengheid en de gebreken van het Russische wetboek spreek -ik hier niet; dat daarin de doodstraf voorkomt als slechts toepasselijk op de zwaarste -en zeer zeldzaam voorkomende misdaden is zeker geen bewijs voor de hardheid van genoemd -wetboek; het ergste is wel, dat zoodanige bannelingen, die wegens staatkundige misdrijven -werden veroordeeld, onderweg en dikwijls ook in Siberië op dezelfde wijze behandeld -worden als de gemeenste misdadigers. -<span class="pageNum" id="pb449">[<a href="#pb449">449</a>]</span></p> -<p>De tot verbanning veroordeelde wordt allereerst van de gevangenis der provinciestad -naar die van de gouvernements hoofdstad overgebracht en daarna met den spoortrein, -of een gewonen boerenwagen naar Nischni-Nowgorod, Kasan of Perm gezonden. Of men in -den tegenwoordigen tijd op voetreizen de misdadigers nog twee aan twee aan een langen -keten klinkt en ze noodzaakt dien keten gedurende de geheele reis te dragen, weet -ik niet; gezien heb ik zulks nooit en ik ben ook vast overtuigd, dat de bekende zachtaardigheid -van den overleden keizer deze oude barbaarsche handelwijs niet gedoogd zou hebben. -In de genoemde steden, ook in Tjoemen en Tobolsk bevinden zich ruime doorgangsgevangenissen; -onderweg, op alle, tengevolge van het bouwen van een daarmede parallel loopenden spoorweg -nog niet verlaten wegen, minder ruime gebouwen, ter opsluiting van de daar den nacht -doorbrengende bannelingen. In zooverre dit niet noodzakelijk is worden dezen nimmer -gedwongen te voet te gaan, maar door middel van spoorwegen, wagens en stoombooten -naar de plaats van bestemming getransporteerd; b.v. van Nischni-Nowgorod of Kasan -naar Perm, van Tjoemen uit op de Thoera, Tobolsk, Irtysch, Ob en Tom naar Tomsk. De -gevangenissen zijn eenvoudige, maar vrij zindelijke, de daarmede samenhangende, maar -op voldoende wijze afgescheiden hospitalen voorbeeldig ingerichte gebouwen, de rivierbooten -zeer lange, twee verdiepingen bevattende schepen, die men het best zou kunnen vergelijken -bij reusachtige, drijvende kooien, daar de geheele bovenverdieping in het midden, -evenals eene vogelkooi, van tralies is voorzien. Elk dier booten, door een stoomschip -gesleept, bevat ruimte voor zeshonderd personen, daarenboven een groote keuken, een -ziekenzaal, eene kleine apotheek, en tevens afzonderlijke vertrekken voor de bemanning -en de begeleidende soldaten. Tusschen Perm en Tjoemen rijden wagens, die eveneens -op vogelkooien gelijken en voor het vervoer van de gevaarlijkste misdadigers dienen. -</p> -<p>Elke banneling ontvangt van regeeringswege een zwaren, grijzen wollen mantel, waarop -aan de rugzij een vierkant, al naar den aard van het misdrijf, of liever van de straf, -verschillend gekleurd stuk laken is vastgehecht. Hierdoor worden de soldaten, voor -zooveel noodig, ingelicht omtrent de personen, over wie zij het toezicht hebben. Iedere -„ongelukkige” ontvangt dagelijks tien, is hij van beteren stand vijftien, maar bij -langduriger gevangenschap zeven, somtijds vijftien kopeken voor de aanschaffing van -zijn voedsel. Deze som is zoo <span class="pageNum" id="pb450">[<a href="#pb450">450</a>]</span>ruim berekend, dat men met eenig overleg daarvoor alle noodzakelijke levensbehoeften -kan koopen, ofschoon nog daarenboven iederen dag, de vasten alleen uitgezonderd, aan -elken persoon drie kwart pond vleesch wordt uitgereikt. Indien de vrouw en de kinderen -de veroordeelden vergezellen, dan ontvangen deze een gelijke som. Bijverdiensten zijn -geoorloofd; het door werken of bedelen gewonnen geld vloeit, alhoewel niet altijd -ongedeeld, in den zak van den veroordeelde, soms ook wel in den vorm van woettki door -zijn keelgat. -</p> -<p>Zooeven merkte ik op, dat de vrouw en kinderen den veroordeelde mogen vergezellen; -ik moet er nog bijvoegen, dat zulks in den regel ook geschiedt. De veroordeeling tot -een gestrenge straf, ingevolge van een zwaar misdrijf, levert ook in Rusland een voldoenden -grond op om echtscheiding aan te vragen; het staat dus iedere vrouw vrij om haar man -in de verbanning te volgen, of thuis te blijven. Zelfs de kinderen boven de 14 jaren -hebben het recht voor zich te beslissen, of zij met hunne, naar Siberië trekkende -ouders willen meêreizen of niet. Maar de regeering ziet het gaarne, dat vrouw en kind -den veroordeelde volgen, werkt zulks op alle mogelijke wijzen in de hand, en houdt -zich tevens ernstig onledig met de vraag, in hoeverre de moeilijkheden en onaangenaamheden, -aan de reis verbonden, kunnen worden verminderd. -</p> -<p>Dat deze onder alle omstandigheden drukkend zijn, kan niet geloochend worden; zoo -ijselijk evenwel, als zij ons afgeschilderd worden, zijn ze niet. Alleen de allerzwaarste -misdadigers worden geboeid naar de plaats van bestemming vervoerd; de anderen genieten -meer vrijheden dan onze veroordeelden. -</p> -<p>Het ellendigst is de reis, wanneer deze op stoombooten of op door deze gesleepte schepen -moet worden afgelegd. De bannelingen en hunne gezinnen worden samen in ééne ruimte -opgesloten; de gevolgen dezer handelwijs zijn uitspattingen van allerlei aard, waaronder -zulke, die moeilijk nader te beschrijven zijn, en deels niet voorkomen kunnen worden, -of waarop niet genoegzaam gelet wordt. De slimme dief besteelt den minder schranderen -beroepsbroeder, de sterkere overmant den zwakkere; men snijdt de zolen van de laarzen -der slapenden, om zich de hier wellicht verborgen banknoten toe te eigenen; de onverbeterlijke -zondaar doet den berouwhebbenden wankelen of bederft dengene, bij wien nog hoop bestond -op verbetering, in den grond. Wel is waar worden thans de mannelijke en vrouwelijke -misdadigers <span class="pageNum" id="pb451">[<a href="#pb451">451</a>]</span>onderweg gescheiden, maar de familieleden blijven bij hun hoofd, en nu loopen de vrouwen -en dochters der bannelingen gedurende de reis bestendig gevaar, al moge men zooveel -mogelijk trachten zulks te beletten. Daarentegen wordt de reis door middel van stoomschepen -ook wederom aanmerkelijk verkort, zoodat de nog niet geheel bedorvenen, en zoo ook -de vrije, niet veroordeelde bannelingen te eerder aan die heillooze invloeden worden -onttrokken. Bezwaarlijker echter, ofschoon minder gevaarlijk voor de nog niet geheel -bedorven veroordeelden, is de reis te land. Een Russische boerenwagen, op Russische -wegen, en gereden door Russische, bijna onafgebroken in galop voorthollende paarden, -is voorzeker naar onze begrippen een martelwerktuig, maar niet voor de Russen uit -den geringen stand, die van hunne jeugd af aan geen beter voertuigen of wegen gewoon -waren. De banneling moet, wel is waar, zich hier tevreden stellen met een kleiner -plaatsje dan de boer, wanneer deze met zijn gezin uit rijden gaat, daar de wagen vol -geladen wordt met zes tot acht personen, maar ook de koetsier en mederijdende soldaat -hebben het niet beter dan de veroordeelde; alleen de zware misdadiger maakt daarop -eene uitzondering; diens ketens klinken ons bij zulk een rit alleronaangenaamst in -de ooren. Een banneling uit den beschaafden stand, b.v. een wegens politiek misdrijf -veroordeelde, heeft het natuurlijk vreeselijk te verantwoorden en hij is volkomen -in zijn recht, wanneer hij deze reis met de zwartste kleuren afschildert, maar de -plaatselijke gesteldheden en landsgewoonten in acht genomen, verliest deze gedwongen -verhuizing althans iets van den vloek der wreedheid, die op haar kleeft. En wat eindelijk -de voetreizen betreft, deze vinden vooreerst nooit in den winter plaats, worden slechts -van krachtige mannen, die kunnen loopen, geëischt, strekken zich over geen langer -dagmarschen uit dan veertig werst, en worden om den derden dag met een rustdag in -de aan den weg gelegen gevangenis afgewisseld. Ook de soldaat moet alweder te voet -gaan, maar deze heeft nog buitendien op de bannelingen te letten en is voor hen verantwoordelijk, -zoodat hij het zwaarder heeft dan deze. Even veel gewicht als de moordenaar aan zijn -ketens heeft mede te slepen, moet de soldaat torschen aan zijn wapens, pakkage en -ammunitie. En de laatste is een trouw dienaar van den staat, de eerste een uitvaagsel -der maatschappij. -</p> -<p>Onrechtvaardig is en blijft het, dat een uit hoogere standen ontsproten en wegens -een gemeen misdrijf veroordeelde banneling, <span class="pageNum" id="pb452">[<a href="#pb452">452</a>]</span>indien hij zulks uit eigen middelen of die van anderen kan bekostigen, anders wordt -behandeld dan een voor hetzelfde misdrijf veroordeelde uit den geringen stand; aan -eerstgenoemden veroorlooft men, onder geleide van twee, voor hunne heen- en terugreis -door hem te betalen kozakken, op eene wijze gelijk hij zelf wenscht en dus zoo gemakkelijk -mogelijk, naar de plaats zijner verbanning te trekken. -</p> -<p>Wordt zulks door iederen onbevooroordeelden Rus of Siberiër als eene ongerechtigheid -gebrandmerkt, en de waarheid er van onbewimpeld erkend, aan den anderen kant is het -even waar dat er van mishandeling der getransporteerden van de zijde der met de overbrenging -en bewaking belaste beambten van hoogeren of lageren rang, gelijk door de bannelingen -zelf wordt erkend, geen sprake is. Het komt wel eens voor, dat oproerige bannelingen -onderweg worden doodgeschoten of op andere wijs voor altijd onschadelijk gemaakt, -maar zulke voorvallen behooren tot de grootste zeldzaamheden en zijn noodzakelijke -uitvloeisels der omstandigheden, terwijl dit middel dan eerst wordt toegepast als -alle andere maatregelen onvoldoende blijken te zijn. De Rus is uit zijn aard niet -wreed zooals de Spanjaard, Turk, Griek of Zuid-Slavoniër; veeleer, uit een kwalijk -begrepen gevoel van barmhartigheid, soms uit traagheid, te zacht dan te hard; hij -spant wel eens mensch en dier boven hun krachten in, maar ze voor zijn vermaak met -opzet martelen, dit doet hij nooit. Reeds uit den naam, aan alle bannelingen gegeven, -„ongelukkigen” spreekt genoegzaam een diep gevoel des volks, en met dit gevoel van -barmhartigheid houdt iedereen rekening, de soldaat en veiligheidsbeambte, de opzichter -der gevangenissen en de gevangenbewaarder. Dat sommige onverbeterlijke booswichten -zelfs het vroomste lamsgeduld kunnen prikkelen en in flikkerenden toorn veranderen, -is te begrijpen; dat eervergeten kantoorklerken op de verbanningsplaatsen zich zelfs -het ongeluk schatplichtig maken om in ’t bezit van meer geld te geraken dan de Staat -hun aan jaarwedde <span class="corr" id="xd31e3863" title="Bron: uitbetaald">uitbetaalt</span>, werd mij door bannelingen medegedeeld; dat de ter verbanning veroordeelde opstandelingen -van de laatste Poolsche revolutie strenger door de hen begeleidende Russische soldaten -werden behandeld dan andere bannelingen, ja zelfs met onverbiddelijke gestrengheid, -heeft een gewezen scherprechter, die mij zijne levensgeschiedenis door bemiddeling -van een tolk moest verhalen, geklaagd. Voor zulke buitensporigheden de tegenwoordige -regeering verantwoordelijk te stellen, gelijk nog altijd geschiedt, haar eeuwige barbaarschheid -toe te schrijven, en bestendig <span class="pageNum" id="pb453">[<a href="#pb453">453</a>]</span>van den knoet te spreken, die reeds sedert jaren is afgeschaft, onze oostelijke buren -in ’t algemeen als barbaren af te schilderen, dit is eenvoudig zinneloos, omdat zulks -in alle opzichten een logen is. -</p> -<p>Alle vigeerende wetten, verordeningen en inrichtingen bewijzen, dat de regeering op -de meest welwillende wijze voor de bannelingen zorgt en zooveel mogelijk er op bedacht -is hun lot te verzachten, terwijl iedereen in de gelegenheid wordt gesteld hierin -vroeger of later verbetering te brengen. Zoo is het streng verboden de bannelingen -met onrechtmatige hardheid te behandelen, en wie dit gebod overtreedt wordt streng -gestraft; hun iets op onrechtmatige wijze te onthouden geldt voor een zware misdaad. -Overal heerscht het streven de straf te verzachten, zoodra zulks maar eenigszins kan, -den veroordeelde aan de menschelijke maatschappij terug te geven, zoodra zulks mogelijk -is. Maar men helpt alleen hem, die dit verdient, niet dengene, die beterschap huichelt. -Want men fokt in Siberië geen huichelaars, zooals in onze gevangenissen. De bij ons -maar al te veel gebruikelijke, walgingwekkende zucht om van de veroordeelden „vromen” -te maken, kennen de Russen niet, omdat het in hunne oogen iets is, wat vanzelf spreekt, -dat ieder de kerk en de „lieve heiligen” eert en acht, op zijn tijd vast en in ’t -algemeen dat doet, hetgeen de in uiterlijke vormen opgaande kerk eischt. Men pakt -er het kwaad bij de juiste plaats aan en verkrijgt uitkomsten, die wij de Russen zouden -kunnen benijden, of liever benijden moesten. -</p> -<p>Van de vijftien duizend bannelingen worden telken jare slechts duizend aan de bergwerken -overgedragen, terwijl de anderen op verschillende gouvernementen worden ingedeeld -of, gelijk het heet, ter kolonisatie verwezen. In de groote gevangenissen scheidt -men niet alleen de mannen van de vrouwen, maar ook Christenen, Joden en Mohamedanen; -bij de kolonisatie let men eveneens op het geloof. Zoodra de tot eene lichte straf -veroordeelde misdadiger de hem aangewezen plaats bereikt heeft, verkrijgt hij van -de regeering als laatste gift een woonbewijs, en van nu af mag hij elk eerlijk beroep -ongehinderd uitoefenen, niet evenwel zonder toestemming der overheid van het distrikt, -waar hij behoort, terwijl hij evenmin het dorp van zijn verblijf mag verlaten, weshalve -hij dan ook voortdurend onder politie-toezicht is geplaatst. -</p> -<p>Waarom hij verbannen werd, over zijn vroeger leven wordt niet gesproken, althans niet -met een kwalijk gemeend doel, want „in ’t huis van den gehangene spreekt men niet -over den strop.” De bevolking, <span class="pageNum" id="pb454">[<a href="#pb454">454</a>]</span>waaronder hij leeft, stamt ook van zulke „ongelukkigen” af, of bestaat er nog gedeeltelijk -uit; en de weinige vrije kolonisten voegen zich naar de zeden en gewoonten der overige -Siberiërs. Men helpt de „ongelukkigen” op eene wettige, soms niet eens in alles te -rechtvaardigen wijze. Reeds in de algemeene gevangenissen richt men werkplaatsen op, -ten einde vlijtige, arbeidzame bannelingen gelegenheid te geven iets uit te voeren; -buitendien tracht men door schoolonderwijs het opkomend geslacht in goede banen te -leiden, of trekt zich het lot der door de bannelingen achtergelaten weezen met zulk -eene opoffering van tijd en geld, met zulk eene waarlijk edele menschlievendheid aan, -dat slechts hij, die met blindheid geslagen is, zulke lichtpunten niet ziet, slechts -een moedwillig stomme daarvan niet spreken wil. In de gevangenis van Tjoemen bezochten -wij de school, alwaar een pope onderricht gaf aan de kinderen van Christenen, Joden -en Tataren; het was een verkwikkelijk schouwspel dien langlokkigen, gebaarden, ofschoon -nog jeugdigen pope, met zijn Christus-voorkomen, te zien werken. De kinderen der Joden -en Tataren moesten, wel is waar, even zoo goed als de Christenkinderen den katechismus -der rechtzinnige kerk leeren en opzeggen, en eene stille hoop, dezen of genen der -eersten voor het Christendom te winnen, zal wel het hart van den pope hebben vervuld, -maar wat beteekent de schade, welke katechismus of pope zou hebben kunnen te weeg -brengen, vergeleken bij het nuttige doel, dat men nastreefde? De knapen leerden door -den katechismus Russisch lezen, zij leerden nog schrijven en rekenen bovendien, en -dit was de hoofdzaak. In datzelfde Tjoemen bezochten wij het door een rijke dame gestichte -en ook door haar bestuurde en grootendeels onderhouden weeshuis voor de kinderen van -onderweg of in de stadsgevangenis gestorven bannelingen; eene modelinrichting in den -uitgestrektsten zin des woords, met vroolijke kindergezichtjes, fraaie leer- en slaapzalen, -werk- en speelplaatsen, een klein tooneel met toebehoor; hier zagen wij een werk van -barmhartige liefde, waaraan wel niemand den hoogsten eerbied kon ontzeggen. Maar wij -zouden nog meer leeren kennen. -</p> -<p>Te Tjoemen, Omsk, Tobolsk en niet alleen in de steden, maar in de beide betreffende -gouvernementen verkeerden wij voortdurend met bannelingen, meerendeels licht veroordeelden, -dieven, bedriegers, gauwdieven, landloopers en dergelijk volkje, tevens met oproerige -Polen en andere opstandelingen. De direkteur der Bank, die ons gastvrij ontving, was -een tot twaalfjarige verbanning veroordeelde Poolsche opstandeling; <span class="pageNum" id="pb455">[<a href="#pb455">455</a>]</span>de schrijnwerker, bij wien wij kisten bestelden, had de post bestolen, de koetsier, -die ons reed, had een zwaren diefstal op zijn geweten, de kellner, die ons bediende, -had een gast in het hotel bestolen, de vriendelijke man uit Riga, die ons bij ’t overtrekken -der Irtysch zoo trouw had bijgestaan, had een officiëel stuk vervalscht, <i>Goldmacher</i>, mijn oppasser te Obdorsk, had Russische meisjes aan Turksche harems verkocht; het -meisje, dat onze kamer schoonmaakte, had haar kind vermoord, de apotheker te Omsk, -had, naar men ons vertelde, zich met kwade bedoelingen vergist en vergiften toegediend, -enz. Wij zagen eindelijk in alle menschen misdadigers, en wij behoefden ons slechts -naar een dienaar des gerechts te begeven om te hooren, dat al die achtingswaardige -lieden, waarmede wij in aanraking kwamen, kooplieden, notarissen, photografen, tooneelspelers -niet uitgezonderd, valsche munters, oplichters, bedriegers enz. waren geweest. En -toch, ieder hunner verdiende hier zijn brood, soms meer dan dit, en menigeen, die -niet herkend wilde worden, had men niet ongestraft naar zijn verleden kunnen vragen, -omdat hij hiermede voor goed gebroken had. Dat een banneling, een gewezen misdadiger -zulks kan, dankt hij uitsluitend aan zijne medeburgers en aan de regeering, die het -goede voornemen om een nieuw leven te beginnen, naar vermogen bevordert. Men geeft -een ieder, die werken wil, werk, zonder van wantrouwen blijk te geven, neemt hem zonder -vrees in zijn dienst, gebruikt den voormaligen dief als knecht, koetsier of kok, de -kindermoordenares als kindermeid, den veroordeelden handwerksman, waar men hem noodig -heeft. En men verzekert, dat het slechts zelden voorkomt, dat men berouw over deze -handelwijs moet gevoelen. Zoo wordt menig misdadiger aan de menschelijke maatschappij -teruggegeven, tot een niet meer gevaarlijk staatsburger, en de vloek der zonde reikt -hier niet tot in het vierde, maar soms niet eens tot het tweede lid. Wat bij ons zoo -goed als niet mogelijk is, is in Siberië mogelijk; daar maakt men van een misdadiger -een mensch. Dat zulks niet altijd gelukt, dat er ook in Rusland evengoed als bij ons -onverbeterlijken zijn, zal geen Siberiër ontkennen, maar het is een opmerkelijk feit, -dat in Siberië de door zijne gemeente uitgeworpen landlooper veel gemakkelijker tot -een misdadiger wordt, dan dat de gestrafte misdadiger in vroegere zonden terugvalt. -</p> -<p>Terwijl de tot nog toe besproken bannelingen vrij zijn in hun bedrijf, worden de zware -misdadigers tot den arbeid in de mijnen <span class="pageNum" id="pb456">[<a href="#pb456">456</a>]</span>gedwongen. Omtrent Nertschinsk, alwaar 4000 dier ongelukkigen werkzaam zijn, welk -aantal nagenoeg stationair blijft, heeft de tegenwoordige hoofdingenieur van het domein, -Generaal <i>von Eichwald</i>, ons uitvoerig ingelicht. Wat de misdadigers zelf aangaat, komt datgene, wat ik vernam, -kortelijk op het volgende neêr: -</p> -<p>Alle, tot den mijnarbeid veroordeelde bannelingen worden, aan de voeten geboeid, ingeleverd -en met deze ketenen beladen verrichten zij hetzelfde werk als de vrije mijnwerkers. -De verstandige mijnopzichter onder wiens bevelen en opzicht zij werken, behandelt -hen reeds ter wille van zijn eigen leven en dat der zijnen menschelijk; want hij heeft -geen dienstpersoneel, talrijk genoeg om een eventueel oproer te bedwingen. De misdaad -van den veroordeelde is hem bekend; hij vraagt dus niet naar het verleden. Na eenigen -tijd storten de meeste misdadigers uit eigen beweging hun hart voor hem uit, en smeeken -hem om verzachting van straf. Ook deze misdadigers mochten hun gezin medenemen, of, -indien zij ongehuwd zijn, staat het hun vrij eene vrouw te kiezen. Staat hij op deze -wijze nog met de maatschappij in betrekking, dan ontwaakt dikwijls, zeer dikwijls -zelfs, het geweten; hij krijgt berouw en met dit berouw vat de hoop post in zijn boezem, -en op de hoop volgt het voornemen het gebeurde in de vergetelheid te begraven. Hij -werkt een of een paar jaren in boeien, gedraagt zich goed en wekt vertrouwen. Zijn -opzichter bevrijdt hem van de boeien. Hij blijft zijn voornemen getrouw, arbeidt vlijtig -door en begint voor zijn gezin te zorgen. Dat gezin bindt hem aan het aanvankelijk -zoo onuitsprekelijk gevreesde vreemde land; dit blijkt beter te zijn dan het gerucht -meldt; hij begint tevreden te worden. Nu is het rechte oogenblik gekomen om hem aan -de menschheid terug te geven. De ambtenaar schrijft hem op als kolonist. Jaren zijn -verloopen sedert hij de misdaad beging; deze staat voor zijn geest als een booze droom. -Voor zich ziet hij een wordende boerenhoeve, achter zich de boeien. De geboorteplaats -is hem vreemd geworden, met het vreemde land is hij verzoend. Hij wordt boer, arbeidt, -komt vooruit, en sterft als een verbeterd mensch. Met dit oogenblik herkrijgen ook -zijn kinderen hunne vrijheid, en vrije Siberische burgers bebouwen voortaan het hun -door de regeering geschonken stuk gronds. Dit is geen verdichting, maar werkelijkheid. -</p> -<p>Zeer zeker, niet ieder misdadiger schikt zich in zijn lot. Vol wrok tegen dit lot -en de menschheid, ontevreden met alles en allen, onwillig tot den arbeid, misschien -ook door heimweê gekweld, althans zuchtende <span class="pageNum" id="pb457">[<a href="#pb457">457</a>]</span>naar vrijheid, vindt de een den ander en beiden zijn op de vlucht bedacht. Weken, -maanden, jaren achtereen loeren zij op het gunstige oogenblik; de een maakt den ander -nauwkeurig en bij herhaling bekend met zijn geheelen levensloop, schildert hem tot -in de kleinste bijzonderheden het dorp, waar hij heeft gewoond, de streek, het huis -zijner kindsche jaren, noemt hem al de namen zijner bloedverwanten, van alle dorpsbewoners, -die der naburige dorpen, de naaste steden, vergeet niets en prent alles diep in het -geheugen zijns kameraads; want hij wil dien naam en die afkomst zich toeëigenen, om -in geval hij gevat mocht worden, daarmede de herkenning te bemoeilijken. De ander -doet hetzelfde. Een smid wordt voor het plan gewonnen, mede tot de vlucht overgehaald, -of anders een of ander werktuig opgespoord, waarmede men de boeien kan verbreken. -De lente is tot waarheid geworden, de dag der ontvluchting breekt aan; bij de bestaande -inrichting der bergwerken valt het gemakkelijk, ja zeer gemakkelijk, ongezien te ontkomen -en eenige uren onopgemerkt te blijven. Is het bosch bereikt, dan zijn de vluchtelingen -voor het weder opvangen genoegzaam beveiligd, maar daarom nog niet vrij van alle gevaar. -Want de inboorling van dit land, de Toengoes of Jakoet, die stroopend door de bosschen -trekt, wordt dikwijls verleid door de pels, die beter is dan de zijne, en een zeker -treffende kogel maakt zonder gewetenswroeging, ter wille van dien pels, een eind aan -een menschenleven. Zulke omstandigheden niet medegerekend, ontmoet de vluchteling -zelden hinderpalen. -</p> -<p>Ieder Siberiër zal uit een hem ingeschapen gevoel van goedhartigheid, of uit een verkeerd -toegepast medelijden, wellicht ook uit vrees of traagheid, den vluchteling eerder -helpen dan hem tegenhouden. In alle, ten minste in vele aan den weg gelegen dorpen, -plaatsen de boeren om de beurt een grooten pot met melk en leggen ze een goed stuk -brood, soms ook een stuk vleesch achter een geopend venster, opdat de in den nacht -door het dorp trekkende vluchteling voedsel vinde en hij niet zal genoodzaakt worden -zijn toevlucht tot stelen te nemen. Zoolang hij zich tevreden stelt met het hem vrijwillig -gegevene, zoolang hij smeekend of bedelend vraagt, zich echter onthoudt van alle ongerechtigheid, -niet steelt of rooft, knijpt zelfs de burgemeester de oogen dicht, wanneer er ’s nachts -onbekende lieden door het dorp reizen en het voor de „ongelukkigen” bestemde voedsel -tot zich nemen, of in de steeds warme, eenzaam gelegen badkamer <span class="pageNum" id="pb458">[<a href="#pb458">458</a>]</span>nachtrust zoeken en vinden. En wanneer een „ongelukkige” op den klaar lichten dag -mocht bedelen, verraden doet men hem niet; en wanneer dezelfde „ongelukkige” om een -paardetuig vraagt—weigeren zal men hem ook dit niet, zoo men er nog een te veel heeft. -Wat hij met dat tuig wil, men weet het. Daar buiten het dorp weiden de paarden, in -weêrwil van wolven en beren, zonder eenig toezicht. De vluchteling gaat naar de kudde, -werpt een fermen hengst het tuig over den kop, springt op den breeden rug en draaft -lustig weg. -</p> -<div class="figure p458width"><img src="images/p458.jpg" alt="DE VLUCHT VAN EEN BANNELING." width="624" height="665"><p class="figureHead">DE VLUCHT VAN EEN BANNELING.</p> -</div><p> -</p> -<p>„Nikolai Alexandrowitsch,” meldt iemand den eigenaar des paards, „zooeven is een ongelukkige -met uw beste ros doorgegaan; hij rijdt den weg op naar Romanowskaja; zullen wij hem -nazetten?” -<span class="pageNum" id="pb459">[<a href="#pb459">459</a>]</span></p> -<p>„„Nitschewo”” antwoordt Nikolai, „„paardje zal wel weêr terugkomen. Het zal een ongelukkige -geweest zijn. Laat hem rijden.”” -</p> -<p>Paardje komt ook zeker weêr terug, want op de weide achter Romanowskaja heeft hij -het tegen een ander verruild en rijdt hierop verder, terwijl het eerste paard op welbekende -wegen huiswaarts draaft. -</p> -<p>Op deze wijze geholpen, bereiken negentig van de honderd bannelingen Tjoemen, Perm -en zelfs Kasan. Waren zij beter bereisd, hadden zij eenige aardrijkskundige kennis, -reisden zij niet altijd langs dezelfde wegen, waarop zij uit Rusland naar Siberië -trokken, weder naar hun woonplaats terug, zij zouden, zoo niet altijd, toch in de -meeste gevallen hun doel bereiken. Te Tjoemen, Perm en Kasan echter vangt men meest -alle vluchtelingen weêr op. En al mocht ook hij, die zijn naam tegen dien van een -ander verwisselde, niet uit zijn rol vallen, en al mocht ook een ander op de hem voorgelegde -vraag slechts dit ééne antwoord geven: „Ik weet het niet,” noch het een, noch het -ander onttrekt hem aan het eindvonnis: terug naar Siberië! terwijl hij nog stokslagen -meteen ontvangt, als straf elken achterhaalden vluchteling opgelegd. Hij reist langs -denzelfden weg, dien hij als gevonnisde reeds eenmaal bereisde, naar Siberië terug, -om wellicht reeds spoedig na zijne aankomst op nieuwe vluchtplannen te zinnen en deze -te volvoeren. Er zijn bannelingen, die tot zesmalen toe op deze wijze door Siberië -zijn getrokken. -</p> -<p>Spoediger dan zulke onverbeterlijke vluchtelingen eindigen dezoodanigen hun loopbaan, -die zich onderweg laten verleiden om te stelen of andere misdaden te plegen. In zulke -gevallen verkeert de goedmoedigheid van den gezeten boer in wraakzucht. Alle eigenaren -vereenigen zich om den misdadiger te vervolgen, en deze is verloren, tenzij een toeval -hem redt. Wordt hij gegrepen, niets redt hem van een smartelijken dood. Dan wordt -er een lijk gevonden, aan ’t welk geen uitwendige kenteekenen van een gewelddadigen -dood zijn te vinden. Men begraaft het lijk, geeft aan de overheid kennis van een en -ander en deze meldt zulks verder aan den Gouverneur, de laatste weder aan den Gouverneur-Generaal. -Het overschot van den misdadiger, die der volkswoede ten offer viel, is echter reeds -in ontbinding overgegaan nog vóór de distriktsarts zou kunnen verschijnen, gesteld -dat hij verschijnen wil. Wien de wraak trof blijft onbekend. Op deze wijze, maar niet -op last der regeering, verdwijnt thans nog menig banneling, omtrent wiens uiteinde -niemand iets weet mede te deelen, de overheid zelfs geen licht <span class="pageNum" id="pb460">[<a href="#pb460">460</a>]</span>kan verschaffen. Ieder banneling echter weet welk lot hem wacht, zoo hij in Siberië -als vluchteling steelt of andere misdaden bedrijft. En daarom leeft men hier, te midden -van duizenden misdadigers, even veilig als ergens ter wereld, en in elk geval veiliger -dan in onze door het uitvaagsel der menschheid verpeste groote steden. -</p> -<p>Ik heb getracht een getrouw beeld te ontwerpen van de tegenwoordige toestanden, of -liever gelijk deze in 1876 waren. Ik heb noch willen verzachten, noch willen verbloemen. -Verbanning naar Siberië is en blijft eene straf, eene zware straf. En die straf drukt -te zwaarder, naarmate men meer ontwikkeld en beschaafd is, en zij zal in de oogen -van den ontwikkelde steeds en immer eene vreeselijke straf blijven. Maar verbanning -naar Siberië mag ook niets anders zijn dan straf en moet den ontwikkelde harder treffen -dan den niet ontwikkelde. Over de rechtmatigheid van dezen grondregel kan men het -oneens zijn, maar hij valt toch niet geheel en al te loochenen. Men kan echter over -het lot der Siberische bannelingen eerst dan een rechtvaardig oordeel vellen, wanneer -men het vergelijkt met dat van onze misdadigers. -</p> -<p>Wat wordt er van de ongelukkigen, die onze gevangenissen bevolken? Wat wordt er van -hun gezin, hunne vrouw en kinderen? Wat is de toekomst van den misdadiger, wanneer -hij de gevangenis verlaten heeft; en welke vooruitzichten heeft hij dan? -</p> -<p>Het antwoord op deze vragen moge hij geven, die met de toestanden elders in Europa -vertrouwd is. -</p> -<p>Vergelijkt men het lot, dat onze misdadigers staat te wachten, met dat der Siberische -bannelingen, dan kan de slotsom niet twijfelachtig zijn. Ieder ware menschenvriend -zal moeten instemmen met den wensch, die bij mij in het verre Oosten is opgekomen -en die mij sedert niet weder verlaten heeft: „<i>Hadden ook wij een Siberië; het zou beter zijn voor onze misdadigers en ons zelf!</i>” -<span class="pageNum" id="pb461">[<a href="#pb461">461</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div id="ch17" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e550">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="label">XVII.</h2> -<h2 class="main">ONDERZOEKINGSTOCHTEN OP DEN DONAU.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Hongarije is en blijft het land van belofte voor den vogelkenner. Gunstiger gelegen -dan eenig ander land van ons werelddeel, tusschen de Noordzee en de Zwarte zee, tusschen -de Oostzee en de Middellandsche zee, tusschen de Alpen en de groote Germaansch-Russische -laagvlakte, het noorden en het zuiden,—steppen en gebergten, bosschen, groote rivieren -en moerassen in zich sluitende,—schenkt het aan standvogels zoowel als aan strijk- -en trekvogels, de grootste voordeelen en aantrekkelijkheden, en om deze reden vertoont -Hongarije een rijkdom aan vogels, gelijk wellicht geen ander land van ons werelddeel. -De meesterlijke beschrijvingen van dien rijkdom, aan de pen onzer uitstekendste geleerden -ontvloeid, dragen er niet weinig toe bij om in ’t hart van alle vogelkundigen een -heimelijk verlangen naar Hongarije op te wekken. Maar vreemd:—het schoone, rijke land -ligt zoo nabij en wordt toch zeer zelden door Duitschers bezocht. -</p> -<p>Ook ik had alleen zijn hoofdstad gezien en dan nog zooveel als men van uit een spoortrein -kan waarnemen; steeds sterker werd in mij het verlangen, dat heimwee, van hetwelk -ik zooeven gewaagde. Dat verlangen zou bevredigd worden, maar om spoedig daarna weder -vuriger te ontwaken. „Niemand wandelt ongestraft onder palmen” en geen vogelminnaar -verwijlt eenige Meidagen in de <span class="corr" id="xd31e3925" title="Bron: Fruskagora">Fruškagora</span> zonder later een hartstochtelijk verlangen in zich te voelen opkomen, die dreven -weder te zien. -</p> -<p>„Wilt gij mij,” zoo vroeg mij eens mijn hooge beschermer, kroonprins <span class="sc">Rudolf</span>, „naar het zuiden van Hongarije op de arendjacht vergezellen? Ik heb stellige berichten -omtrent twintig adelaarsnesten, en ik vertrouw, dat wij allen onze kennis veel zullen -vermeerderen, wanneer wij deze nesten opzoeken en tevens vlijtig waarnemen.” -</p> -<p><span class="sc">Twintig adelaarsnesten.</span> Men moet jarenlang op de kale aardkluiten van Noord-Duitschland geketend zijn geweest, -men moet zich daarbij <span class="pageNum" id="pb462">[<a href="#pb462">462</a>]</span>de heerlijke ontmoetingen van bereisde vogelkenners voor den geest kunnen roepen,—en -in beide gevallen verkeerde ik—om zich de vreugde te kunnen voorstellen, waarmede -ik dit aanbod aannam. -</p> -<p><span class="sc">Twintig adelaarsnesten</span>, op geen grooten afstand van Weenen, op geringen afstand van Pest; ik zou niet mijns -vaders naam hebben moeten dragen, om hierbij onverschillig te blijven! Tot uren werden -de dagen, die onder allerlei toebereidselen voorbijvlogen, en tot weken werden ze -door het ongeduld, met hetwelk ik naar de afreis verlangde. -</p> -<p>Het was een klein, maar opgeruimd, hoopvol jacht- en werklustig reisgezelschap, dat -op Paaschmaandag van het jaar 1878 uit Weenen vertrok. Behalve onze aanzienlijke jachtheer -en diens doorluchtige zwager bevonden zich nog de opperhofmeester Graaf Bombelles, -Eugenius von Homeijer en ik als verdere jachtgenooten op de snelle en behagelijke -boot, die ons een dag later, van Pest uit, op de golven van den „<span class="sic">blonden</span>” Donau stroomafwaarts voerde. Door de morgenzon bestraald en overgoten met het waas -der lente lag de trotsche keizersburg van Ofen voor ons; in ’t eerste voorjaarsgroen -prijkten de tuinen van den Bloxberg, toen wij in het vroege morgenuur afscheid namen -van de hoofdstad van Hongarije. -</p> -<p>Noch met den Rijn, noch met den bovenloop, ook niet met den benedenloop van den Donau -laat zich het stuk dezer rivier vergelijken, dat wij bereisden. Weinige kilometer -reeds beneden de tweelingsteden worden de oevers vlak; spoedig krimpen de bergen aan -den rechteroever in tot onzichtbare heuvels, en slechts in de blauw-nevelige verte -aanschouwt het oog nog de zacht golvende lijnen van matig hooge bergen. Aan den linkeroever -breidt zich eene onmetelijke vlakte uit. Onafzienbaar, zonder afwisseling, gelijkvormig -en eentonig ligt zij daar; zelfs de daarin verspreid liggende, aanzienlijke dorpen -brengen in die eentonigheid nauwelijks eene geringe afwisseling. Hier en daar ziet -men een herder leunen op zijn zwaren staf; geen vrome schaapjes zijn echter aan zijn -hoede toevertrouwd, maar knorrende borsteldragers, die gezellig rondom den door de -zon gebruinden man staan, of in behagelijke rust nabij hem zijn gelegerd. Om den poel, -die bij dezen hoogen waterstand geheel vol is geloopen, beschrijft de kievit wijde -kringen; over de breede vlakte zwenkt de blauwe kuikendief; voor hunne, in de steile -oeverwanden gegraven nestholten zweven de oeverzwaluwen <span class="pageNum" id="pb463">[<a href="#pb463">463</a>]</span>heen en weder; op de met hout beschoten daken der talrijke scheepsmolens trippelen -sierlijke kwikstaartjes op en neêr; uit de rivier verheffen zich kwakende eenden en -aalscholvers; boven het water vliegen en zwenken wouwen en bonte kraaien. Zoo ongeveer -is het beeld van dit landschap. -</p> -<p>Weldra evenwel komt daarin verandering. Nog effener wordt de vlakte, die de stroom -zich zelf eenmaal schiep en die hij thans uitdiept. Over uitgestrekte, nog niet ingedijkte, -en daarom door elken hoogen vloed overstroomde vlakten verdeelt hij zich in een aantal, -geen afzonderlijke namen dragende armen. Welig opgeschoten hout bedekt de oevers en -eilanden; dicht begroeide oeverzoomen weren den blik in ’t inwendige dezer oerwouden, -welke zich mijlen ver langs den horizon uitstrekken. In weêrwil der eentonigheid ontstaan -en verdwijnen toch afwisselende tooneelen, vormen deze zich, verschuiven ze en worden -ze opgelost, al naar ons vaartuig met den stroom eene andere richting aanneemt. Wilgen, -abeelen, zilverpeppels en zwarte populieren, olmen en eiken, de eerstgenoemde het -meest, de laatstgenoemde meer spaarzaam, vormen den inhoud. Hooge, oude wilgen steken -boven den dichten, bijna uitsluitend uit boomen derzelfde soort bestaanden oeverzoom -uit; dieper naar binnen rijzen zilverpopulieren en zwarte populieren met hunne heerlijke -kronen omhoog, of steken oude, knoestige eiken de dorre takken in de lucht. Met eenen -enkelen blik overziet men een geheel leven, van het uitspruitend wilgenrijsje af tot -den afstervenden boomreus; ontspruitende, ontkiemende, opgroeiende, in vollen wasdom -prijkende struiken en boomgewas, dorre kruinen, door hemel- en aardsch vuur gevallen -en half verbrande, op den grond liggende en vermolmende stammen. Daartusschen blinken -stilstaande of stroomende wateren, daarboven welft zich de lucht. Uit het geheimzinnig -duister klinkt de slag van den nachtegaal, van den vink, het gezang van den in liederen -rijken zanglijster, gilt de valk, schreeuwt de arend, lacht de specht, krast de raaf, -krijscht de reiger. Nu en dan speurt men eene minder dichte plaats in het bosch, een -nog niet weder dicht gegroeide, gevelde plek, die een blik veroorlooft op het daarachter -gelegen landschap, op de uitgestrekte vlakte van den rechteroever en den haar begrenzenden -heuvelzoom, op schier eindelooze akkers, op een dorp, op eene stad. In den zomer, -wanneer het groen van één tint is, in den naherfst, in den winter en het voorjaar, -wanneer de boomen bladerloos staan, moge dit oeverlandschap vermoeien, <span class="pageNum" id="pb464">[<a href="#pb464">464</a>]</span>nu moge het ook eentonig schijnen, maar het is in werkelijkheid bekoorlijk; alle populieren -en wilgen prijken thans met hun jeugdig, frisch groen, velen met den dos hunner bloemen -en zoo zien de bosschen er, althans hier en daar, werkelijk teekenachtig uit. -</p> -<p>Op weinige plaatsen zijn deze bosschen toegankelijk, omdat zij hoofdzakelijk slechts -een onafgebroken moeras vormen. Tracht men, nu eens langs droge wegen, dan eens langs -en op het water tot het inwendige door te dringen, men stuit al spoedig op eene wildernis, -gelijk men ze b.v. in Duitschland niet kent. Op de hoogst gelegen plaatsen, daar, -waar zich een vette, gedeeltelijk slijkerige grond bevindt, wordt men nog eenigszins -aan Duitsche bosschen herinnerd. Hier ligt wel is waar een weelderig, sappig groen, -met witte, geurige lelietjes van dalen getooid tapijt ver in ’t rond uitgespreid; -maar ook hier groeien welig opschietende brandnetels en bramen in zulk eene hoeveelheid, -en doorvlechten zij de aldaar voorkomende klimplanten zoo volkomen, dat het ons onmogelijk -wordt verder door te dringen. Op andere plaatsen wordt het woud letterlijk tot een -meer, uit hetwelk de reuzenboomen omhoog stijgen. Zware stammen, door ouderdom, storm, -bliksem of ’t lichtvaardig vuur van den herder geveld, liggen rottend in het water -en verstrekken dikwijls reeds tot voedsel voor jong opgeschoten heesters, die daaruit -opgroeien; andere, minder vergaan, versperren den weg. Afgevallen hout, dikke takken -en dunne, door den wind bijeengehoopte twijgjes vormen drijvende eilandjes en landtongen, -die zoowel kleine bootjes in hunne vaart hinderen, als den wandelaar, die wadend den -weg vervolgt. Dergelijke, soms vrij groote, drijvende eilanden, uit riet en bies samengesteld, -vormen een onzeker, niet te vertrouwen dek. Boven den waterspiegel oprijzende kleibanken, -op welke de zaden van wilgen en populieren een vruchtbaren bodem vonden, zijn dicht -met genoemde boomsoorten begroeid en betwisten zelfs den grond aan de rietbosschen, -die oppervlakten innemen van meer dan eene vierkante geografische mijl. Dwergwilgen, -hier jeugdig en frisch, daar grijs van ouderdom, zien er in de verte uit als donkere -plekken in dat rietbosch. Wat het donkere woud met zijn moerassen en dicht geboomte, -wat het riet herbergt, zulks blijft voor het zoekend oog des waarnemers meerendeels -verborgen; alleen de rand dezer wildernissen ligt voor hem bloot, het breede vaarwater -is de eenige hem toegankelijke weg. -</p> -<p>In zulke oorden begonnen wij onze jacht, die eerst op de beheerschers der lucht was -gemunt. Deze, de arenden, kwamen ons op den <span class="pageNum" id="pb465">[<a href="#pb465">465</a>]</span>eersten reisdag echter nog niet onder schot, zelfs niet onder onze oogen; in vergoeding -hiervoor bezochten wij echter het reeds jarenlang beroemde reigereiland <i>Adony</i> en hier hadden wij ruimschoots gelegenheid om het leven van genoemde vogels in den -broeitijd te leeren kennen. In de hooge boomen van dit eiland nestelen sedert twee -menschenleeftijden, te midden van daar veel langer reeds verblijf houdende roeken, -eene menigte reigers en schollevaars, en al moge ook in de laatste dertig jaren het -aantal van laatstgenoemde vogels zeer zijn verminderd, verdwenen zijn zij nog niet. -Voor veertig jaren nestelden hier volgens <span class="sc">Landbeck</span>, ongeveer duizend paren kwakken, tweehonderd en vijftig paren blauwe reigers, vijftig -paren kleine zilverreigers en honderd paren schollevaars; heden zijn wederom de roeken -het talrijkst, en hun aantal kan op 1500 à 2000 paren gesteld worden; de blauwe reigers -echter zijn tot op ongeveer 150, de kwakken tot op 50 à 40 paren versmolten, terwijl -de kleine zilverreigers geheel verdwenen zijn, maar de schollevaars komen er nog even -talrijk voor als vroeger. Toch klonk ons nog een nagalm uit het voormalig leven in -de ooren, toen wij het eiland betraden, en in sommige deelen vertoont het bosch nog -vrij wel het oude beeld. -</p> -<p>Oogenschijnlijk leven die gemengde vogelscharen in volkomen eendracht samen, maar -werkelijk zijn vrede en vriendschap hier verre. De eene vogel verontrust of helpt, -brandschat of voedt den ander. In de kolonies der roeken laten zich de reigers neder -om vrij te zijn van den nestbouw; de eersten slepen de takken samen en bouwen de nesten, -de laatsten verdrijven de roeken van het nest, om zich òf het nest zelf, òf de materialen -toe te eigenen; nu komen de aalscholvers om wederom de reigers den roof te ontnemen -en hier ten slotte de beheerschers en gebieders van den staat te blijven. Maar neen, -ook deze dieven en roovers worden op hunne beurt beroofd en bestolen, want kraaien -en wouwen, welke laatste vogels nimmer in zulk eene kolonie ontbreken, voeden zich -zelf en hunne jongen voor een goed deel met de visschen, die de reigers en aalscholvers -naar hunne nesten hadden gesleept. -</p> -<p>De eerste ontmoeting dezer verschillende broedvogels is van vijandelijken aard. Hevige -gevechten hebben plaats, en de tienmaal overwonnene opent voor de elfde maal den strijd, -alvorens zich bij het onvermijdelijke neêr te leggen. Mettertijd evenwel komt er verbetering -in den toestand; men begint op te merken, dat uit het samenwonen ook <span class="pageNum" id="pb466">[<a href="#pb466">466</a>]</span>voordeelen ontspruiten en dat er voor vredelievende buren ruimte genoeg overblijft. -Wel is waar heerscht er ook nu nog geen volmaakte rust en vrede, maar de felle strijd -tusschen de verschillende soorten wijkt voor meer dragelijke toestanden. Men wordt -aan elkander gewoon en maakt zich de werkzaamheid van zijne tegenpartij zooveel mogelijk -ten nutte. Ja, het komt wel eens voor, dat de beroofde den roover, wanneer deze in -de noodzakelijkheid komt zijn broedplaats elders op te slaan, herwaarts volgt. -</p> -<p>Zulk een gemengde reigerkolonie levert inderdaad een aantrekkelijk gezicht op. „Een -boeiender en fraaier tooneel, rijker in afwisseling,” zegt Baldamus, „dan deze Hongaarsche -moerassen met hare vogelenwereld, die zich gelijkelijk onderscheidt door het aantal -individuen als door verscheidenheid in kleur en vorm, kan men zich bezwaarlijk denken. -Men beschouwe slechts de meest merkwaardige dezer moerasbewoners in een museum, en -denke zich dan deze dieren staande, stappende, loopende, klimmende, vliegende, kortom, -<i>levend</i>, en men zal moeten toegeven, dat het vogelleven hier onbeschrijfelijk aantrekkelijk -is.” Deze teekening is ook dan nog juist, wanneer men haar toepast op het verarmde -eiland Adony. Hoe gedund ook de eens zoo rijke bevolking zij, nog altijd bestaat zij -uit duizenden en nog eens duizenden individuen. Ver in het rond draagt iedere boom -des wouds nesten, sommige van twintig tot dertig stuks, en om deze verdringt en beweegt -zich het levendige volkje der zoo onderscheiden kolonisten. De broeiende wijfjes der -roeken, blauwe reigers, kwakken en aalscholvers zitten op de nesten, en gluren met -haar donkere, zwavelgele, bloedroode, of zeegroene oogen naar den rustverstoorder, -die haar heiligdom betreedt; op de hoogste takken der reuzenboomen zitten of klauteren, -daarboven fladderen, vliegen en zweven allerlei zwarte, bruine, grijze, één- en bontkleurige, -doffe en glinsterende vogelgedaanten; wouwen beschrijven daarboven hun kringen; tegen -de stammen hangen en werken de spechten; in de bloesems van een pereboom zoeken gladde, -vlugge grasmusschen, in de toppen der reeds bebladerde vogelkersen vinken en boschzangers -hun dagelijksch brood. Het heerlijke tapijt van lelietjes van dalen is hier en daar -bevuild en bemorst door de uitwerpselen der vogels, ontsierd door gebroken eieren -en de uit het nest gevallen, half vergane visschen. -</p> -<p>Het eerste schot uit het geweer van onzen jachtheer roept eene onbeschrijfelijke verwarring -in ’t leven. Schreeuwend verheffen zich de <span class="pageNum" id="pb467">[<a href="#pb467">467</a>]</span>opgeschrikte reigers, oorverdoovend krassen de kraaien; boos grommend verlaten ook -de aalscholvers hun nesten. Een wolk van vogels zweeft over het bosch, drijft heen -en weder, op en neêr, breidt een schaduw uit over de boomkruinen, spreidt zich in -afzonderlijke vlokken uiteen, die langzaam naar de zooeven verlaten nesten nederdalen, -deze eene poos omzweven en aan ’t oog onttrekken, om daarna weder met de hoofdmassa -ineen te smelten. Het is een geschreeuw, gebrom, gekras en gehuil, dat hooren en zien -vergaat; elke vogel vliegt weg en keert, beangst om nest en eieren, weder terug. Het -geheele bosch geraakt in opstand; alleen de vink, hierdoor niet medegesleept, blijft -doorkweelen met zijn lentelied, blijft de specht lachen, blijven de nachtegalen hun -heerlijke wijsjes slaan, uiten zich deze dichterlijk gestemde zielen te midden van -roovers en dieven. -</p> -<p>Rijk met buit beladen keeren wij na een jacht van vier à vijf uren naar de boot, onze -woning, ons gezellig verblijf, terug, om terwijl wij verder trekken, de gewonnen schatten -wetenschappelijk te ordenen. Uren lang varen wij langs dergelijke bosschen, gelijk -ik schilderde, nu en dan ook grootere of kleinere plaatsen, steden en dorpen voorbij, -totdat de toenemende duisternis halt gebiedt. Tegen het aanbreken van den volgenden -dag bereiken wij <i>Apatin</i>. Vreugdeschoten, muziek en juichkreten begroeten den beminden troonopvolger. Allerlei -menschen dringen zich om de boot; jagers, die hier wonen, nestenzoekers, boombeklimmers, -menschen, die de vogels zullen afstroopen, komen aan boord; meer dan een dozijn kleine -scheepjes<span class="corr" id="xd31e3983" title="Niet in bron">,</span> „Czikeln” genoemd, worden volgeladen. Weêr stoomt de boot rivierafwaarts, om ons -in de nabijheid van een breeden arm aan land te zetten. Op dezen arm dringen wij voor -de eerste maal de natte bosschen in. Alle kleine booten, die wij te Apatin hebben -volgeladen, volgen de onze, even als kiekens de moedereend. Heden vangt de jacht op -den arend aan, welke vogel in deze bosschen zoo veelvuldig broedt; binnen den omtrek -van eene vierkante mijl heeft men niet minder dan vijf nesten opgespoord. Vol jachtlust -scheiden wij, om ons in verschillende richtingen naar die nesten te begeven. -</p> -<div class="figure p468width"><img src="images/p468.jpg" alt="VISCHREIGERS." width="610" height="538"><p class="figureHead">VISCHREIGERS.</p> -</div><p> -</p> -<p>Ik kende den koenen, roofgierigen, ofschoon niet-edelen roofvogel van vroeger, want -ik had hem in Noorwegen en Lapland, alsmede in Siberië en Egypte te dikwijls gezien, -maar ik had nog nimmer zijn nest aanschouwd; de gelegenheid, die zich nu hiervoor -aanbood, was mij alzoo hoogst welkom. In overeenstemming met zijn naam, bewoont <span class="pageNum" id="pb468">[<a href="#pb468">468</a>]</span>hij met voorliefde de zeekusten, maar bovendien de oevers van vischrijke meren en -groote rivieren. Wordt hij door den winter uit zijn schuilplaats verdreven, dan trekt -hij zoover zuidwaarts als noodig is om ook in het koude jaargetijde niet van honger -om te komen. In Hongarije is hij een der meest voorkomende groote roofvogels; hij -verlaat het land ook in den winter niet en onderneemt alleen in zijn jeugd, voordat -hij volwassen is, verre zwerftochten, even alsof hij eens de proef wilde nemen met -het vreemde land. In het voorjaar ziet men daarom in dit jachtgebied uitsluitend oude, -reeds het standvastig vederkleed bezittende, dus volwassene, voortplantingsrijpe zeearenden, -terwijl daarentegen in den herfst en in den winter, behalve de voor eenige maanden -uitgevlogen jongen, ook nog uit andere streken overgekomen zeearenden deze oeverwouden -van den Donau bevolken. Zoolang de stroom vrij van ijs blijft, valt het den vogels -niet moeielijk zich te voeden; zij jagen in het water even behendig, zoo niet beter, -<span class="pageNum" id="pb469">[<a href="#pb469">469</a>]</span>dan op het land, zweven boven de rivier, totdat zij een visch in ’t vizier krijgen, -storten zich pijlsnel op dit dier neder, verdwijnen, terwijl zij de prooi onder water -vervolgen, soms geheel onder de golven, werken zich met hun krachtige vleugels evenwel -snel weder naar boven, brengen den buit, dien zij de krachtige klauwen door het schubbenpantser -boorden, naar eene rustige plaats en verteren dien aldaar op hun gemak. Daar men in -Hongarije hunne rooverijen niet zoo kwalijk neemt als bij ons, hen zelfs met eene -onverdiende verschooning behandelt, vindt men deze vogels geregeld in de nabijheid -der visschershutten, alwaar zij op de naburige boomen zitten wachten totdat de visscher -hun de doode visschen uit zijne <span class="sic">vischkaar</span> of anderen afval toewerpt. Op gelijke wijs zorgen de Hongaarsche, Servische en <span class="pageNum" id="pb470">[<a href="#pb470">470</a>]</span>Slavonische boeren voor de zeeadelaars, door de doode dieren niet te begraven, maar -op het veld te laten liggen, aan de arenden, alsmede aan de gieren, honden en wolven -overlatende het aas op te ruimen. Onttrekt een ijskleed de gewone prooi aan ’t oog -des zeearends, en bevindt zich toevallig ook geen dood aas in de nabijheid, zelfs -dan nog lijdt hij geen gebrek. Evenals de meer edele en meer stoute steenarend, jaagt -hij op alle wild, dat hij maar overweldigen kan. Hij grijpt den vos en den haas, doodt -den egel en de rat, den duiker en de wilde gans; hij ontrooft den zeehond diens jong -en gaat in zijne blinde roofgierigheid zoo ver dat hij zijn sterke klauwen in den -rug van dolfijnen en steuren slaat; tot loon voor dien euvelmoed trekken beide dieren -hem naar de diepte en voor het hem gelukt is zijn klauwen weder los te maken, is hij -verdronken. Soms valt hij zelfs den mensch aan. En zoo heeft hij bijna nimmer gebrek, -en indien men hem niet geregeld vervolgt, leidt hij een vrij aangenaam, werkelijk -benijdenswaardig leven. -</p> -<div class="figure p469width"><img src="images/p469.jpg" alt="ROEKEN." width="643" height="637"><p class="figureHead">ROEKEN.</p> -</div><p> -</p> -<p>Tot den broeitijd leeft de zeearend met zijns gelijken in vrede en eendracht; is die -tijd gekomen, dan ontwaakt de strijdlust in zijn door jaloerschheid gekweld hart. -Zoowel om een nest, als om een wijfje machtig te worden vangt hij aan met een zijner -soortgenooten hevig te vechten. Wel duurt het eenmaal gesloten huwelijk dezer vogels -het geheele leven door, maar niet langer dan de man in staat is het wijfje tegen de -aanzoeken van andere mannetjes te beschermen en zich het eigendom van zijn nest te -verzekeren. Begeerig laat een volwassen, geslachtsrijp mannetje zijn oogen rusten -op het wijfje van een anderen arend en haar nest; beiden gaan den rechtmatigen echtgenoot -verloren, en zijn den anderen gewonnen, zoo deze overwinnaar blijft. Een strijd op -leven en dood tegen den indringer, die het huiselijk geluk belaagt, volgt; hoog in -de lucht vangt het gevecht aan, op den grond wordt de strijd beslist. Met snavel en -klauwen stooten de vogels op elkander, totdat het een hunner gelukt zijn tegenstander -te grijpen, terwijl hij ’t naaste oogenblik weder de nagels van den ander in zijn -lijf voelt slaan. Gelijk aan twee door en in elkander verwarde veêren ballen vallen -beide nu omlaag, of in ’t water, of op ’t land, maken de klauwen van elkander los, -om terstond daarna weder opnieuw het gevecht te beginnen. Als woedende hanen worstelen -de helden, wanneer zij den strijd op den grond voortzetten; losse veêren en bloed -wijzen de kampplaats aan en bewijzen de hevigheid van dien strijd. Middelerwijl beschrijft -het wijfje haar kringen om de vechtenden, of het ziet van een verheven <span class="pageNum" id="pb471">[<a href="#pb471">471</a>]</span>zitplaats den strijd schijnbaar onverschillig aan; zij zal echter den overwinnaar -hartelijk liefkoozen, wanneer deze na geëindigd gevecht tot haar terugkeert, onverschillig -of het de rechtmatige echtgenoot of de echtbreukeling is. Wee den eersten, indien -het krijgsgeluk zijn mededinger gunstig blijft! In de oogen eener arendsvrouw komt -slechts den sterkeren de eerekroon toe. -</p> -<p>Na zegevierend zulke aanvallen te hebben afgeslagen, waarvan geen arendsmannetje verschoond -blijft, en die telken jare ook in Hongarije moeten worden afgespeeld, betrekt het -paar, waarschijnlijk het langstgehuwde, het oude nest en begint reeds in Februari -met dit te herstellen. Het materiaal wordt door beide echtgenooten gezamenlijk van -den grond afgelezen of zij visschen het uit het water op, breken het ook wel van de -boomen af, om het in de klauwen, soms van heinde en ver naar het nest te dragen en -hier volgens de regelen der kunst te verwerken, zoo goed als een arend zulks vermag. -Daar elk jaar deze vernieuwing herhaald wordt, nemen de hoogteafmetingen van zulk -een nest telkens toe, zoodat men daaruit reeds tot deszelfs ouderdom kan besluiten; -ook leidt men er den duur van het huwelijk uit af, want in de oudste nesten huizen -ook de oudste paren. Het nest bevindt zich niet altijd boven in den top der boomen, -maar toch echter altijd vrij hoog boven den grond, meer of minder dicht bij den stam -en altijd gesteund door zware takken, wat noodig is omdat het nest ieder jaar grooter -en zwaarder wordt. Uit zware en lichtere takken en twijgen, alle los over en in elkaar -gevlochten, bestaat de onder- en bovenbouw, waarin een groot aantal ringelmusschen, -die zich onverschrokken en onbevreesd in de nabijheid van den machtige wagen, passende -holten voor nest en schuilplaats vinden. -</p> -<p>Tegen het einde van Februari of het begin van Maart legt het wijfje twee, hoogstens -drie eieren in de vlakke nestholte, en vangt nu aan ijverig te broeden. De arend verzorgt -zijn broedend wijfje met voedsel, verwijdert zich, als hij op roof uitgaat slechts -ongaarne ver van het nest, en zet zich, als hij genoeg voor zich en zijn wijfje heeft -verzameld, trouw de wacht houdende, in de nabijheid van het nest op een bepaalden -boom neder, die meteen tot slaap- en rustplaats wordt. Na vier weken broeiens komen -de jongen uit; deze zijn aanvankelijk witte wolballen, waaruit een zwarte snavel, -donkere oogen en reeds zeer scherpe klauwen te voorschijn komen; het zijn even sierlijke -als reeds zich zelf bewuste schepseltjes. Thans hebben vader en moeder volop werk. -<span class="pageNum" id="pb472">[<a href="#pb472">472</a>]</span>Beiden wisselen elkander af om buit te halen en de jongen te bewaken, ofschoon de -moeder alleen zich met de eigenlijke verpleging belast. Wel staat de vader haar bij -om de kindertjes op te voeden, maar alleen de moeder is in staat minnediensten te -bewijzen. Werd zij aan haar jeugdig kroost ontnomen, dit zou evenzeer moeten omkomen -als het jonge zoogdier, dat men van zijn moeder berooft. Met haar eigen borst dekt -de moeder-arend haar jongen tegen wind en regen; uit haar eigen krop reikt zij dezen -het verwarmde, doorweekte, vooraf verteerde voedsel. Zulke minnediensten bewijzen -kan de vader-arend niet; wel neemt hij op later leeftijd, indien alsdan de moeder -mocht worden weggerukt, gaarne de opvoeding en voeding geheel voor eigen rekening, -al moge zulks gepaard gaan met veel inspanning en moeite. De jongen groeien voorspoedig -en snel op. In de derde levensweek hebben zij reeds veêren op het bovenlijf gekregen; -tegen het einde der Meimaand zijn zij volwassen en vliegvaardig. Nu verlaten zij het -nest, om onder geleide der ouders zich voor een zelfstandig leven voor te bereiden. -</p> -<p>Ziedaar, in vluchtige trekken geschilderd, het levensbeeld van den adelaar, op welken -vogel in de eerstkomende dagen onze jacht gericht zou zijn. Niet minder dan negentien -bezette nesten werden door ons bezocht en hierop met afwisselend geluk jacht gemaakt. -Somtijds te voet, somtijds in eene kleine boot gezeten, menigmaal springende en wadende, -kruipende en sluipende, trachtten wij, ongezien en ongehoord, de nestboomen te naderen; -vol verwachting verbleven wij uren lang in fluks opgeslagen loofhutten onder deze -boomen en zagen in spanning naar de arenden, die door ons zelf of anderen opgeschrikt, -hoog in de lucht hun kringen beschreven en niet weêr naar het nest wilden terugkeeren, -maar zulks toch eindelijk zouden moeten doen, om ons ten offer te vallen. De eene -waarneming werd aan de andere vastgeknoopt, en zoo verkreeg deze jacht voor ons allen -eene ongemeene bekoring. -</p> -<p>Buiten de arenden en andere roofvogels, die almede buit werden gemaakt, waren of schenen -de zooveel belovende bosschen arm aan gevederd gedierte. Het was evenwel nog vroeg -in het jaar en de vogels bevonden zich nog veel op den trek; ook konden wij weinig -meer dan den zoom der wouden onderzoeken. Doch ook het aantal vogels, dat teruggekomen -was en in dien rand verblijf hield, beantwoordde niet aan onze verwachtingen. En toch -treurden wij het meest om iets anders, n.l. om de schaarschheid aan goede zangers. -Wel kweelde de zanglijster haar rijke liederen in het van voorjaarsluchten <span class="pageNum" id="pb473">[<a href="#pb473">473</a>]</span>geurende woud; wel sloeg hier en daar een enkele nachtegaal, en begroette de vink -ons allerwege met zijn lentezang; wel oefende ook reeds eene grasmusch haar keeltje,—maar -noch het een, noch het ander was voldoende om onze scherp luisterende ooren te bevredigen. -Wij bevonden dat het allen slechts stumpers, geen meesters waren. En zoo scheen het -ons eindelijk bijna toe, alsof het genoemde gezang in deze sombere bosschen eigenlijk -niet te huis behoorde, en ware daarin alleen het geschreeuw van arenden en valken, -het gehuil van oehoe’s en boschuilen, het geratel van waterhoentjes en zeezwaluwen, -het gekrijsch van reigers, het gelach van spechten, het geroep van koekoeken en het -gekir der houtduiven, de meer passende melodie; waren hoogstens nog ook de in riet -en biezen huizende rietzangers, die hun lied grootendeels aan dat der kikvorschen -ontleend hebben, de eenige van rechtswege daarin behoorende zangvogels. -</p> -<div class="figure p474width"><img src="images/p474.jpg" alt="HET NEST VAN DEN ZEEADELAAR." width="635" height="720"><p class="figureHead">HET NEST VAN DEN ZEEADELAAR.</p> -</div><p> -</p> -<p>De vierde jachtdag was bestemd voor het op eenige mijlen van de Donau-oevers gelegen -Keskenderwoud. Toen wij de rivierbosschen verlaten hadden, kwamen wij in eene uitgestrekte, -eerst op grooten afstand door een landrug begrensde vlakte; door goed bebouwde akkers -van de groote, voorbeeldig bestuurde heerlijkheid <i>Bellye</i> voerde een weg, dien wij in vluggen draf te paard aflegden. Hier en daar moerassige -weiden met poelen en slooten, een boschje, een groote door knoestige eiken omgeven -herberg, een gehucht, een dorp, verder boomlooze velden,—zoo zag het landschap er -uit, dat wij doorsnelden. Boven de velden steigeren duizenden zingende <span class="corr" id="xd31e4023" title="Bron: leeuwrikken">leeuweriken</span>; op de wegen trippelen aardige kwikstaarten; op de heggen langs den weg zitten klauwieren -en grauwgorzen; in de kruinen der eiken schreeuwen en zingen de daar nestelende kerkkauwen -en spreeuwen; boven de waterplassen trekken visschende vischarenden en tuimelen sierlijke -zeezwaluwen in zigzaglijnen; in het moeras loopt de kievit heen en weder, maar van -andere vogels bemerken wij weinig. Ook het Keskenderwoud, een goed onderhouden bosch, -dat wij na een rit van twee uren bereikten, was in weêrwil van zijn afwisselend geboomte -arm in soorten; maar hier nestelden schreeuwadelaars en vischarenden, arendbuizerden -en gewone buizerden, valken en uilen en vooral zwarte of boschooievaars in groot aantal, -en zoo viel onze jacht boven alle verwachting goed uit. En toch kenden de boschwachters, -die eerst voor weinige dagen kondschap hadden gekregen van het te verwachten bezoek -van onzen doorluchtigen <span class="pageNum" id="pb474">[<a href="#pb474">474</a>]</span>jachtheer, en het bosch in alle richtingen hadden doorzocht om nesten op te sporen -om deze op eene schielijk vervaardigde kaart aan te duiden, bij lange na niet alle -in dit ééne woud verblijf houdende roofvogels en zwarte ooievaars. „Het zijn paradijsachtige -toestanden,” merkte kroonprins <span class="sc">Rudolf</span> op en drukte in deze enkele woorden zeer juist de verhouding uit, die er bestaat -tusschen de menschen en dieren van Hongarije. Evenals de oosterling kent ook de Hongaar -gelukkig de moordzucht niet, waardoor de dieren in West-Europa zoo schuw zijn geworden -en die hun aantal, helaas! zoozeer <span class="pageNum" id="pb475">[<a href="#pb475">475</a>]</span>heeft doen verminderen; hij gunt zelfs gaarne aan den roofvogel een plaatsje op zijn -eigendommen en grijpt niet voortdurend ruw en wreed in de dierenwereld in, die om -hem leeft en zich beweegt. Niet eens het schandelijk egoïsme, dat tegenwoordig elk -jaar hebzuchtige kooplieden in vederen aanspoort tot rooftochten op den beneden-Donau, -ten einde honderdduizenden, levenslustige lieve vogels ter wille van hun gevederte -op te offeren, heeft den Magyaar kunnen bewegen van zijne goede oude zeden af te wijken. -Onverschilligheid omtrent de hem omgevende dierenwereld moge daartoe grootelijks bijdragen, -maar de gastvrijheid, die hij den vogels bewijst, komt dikwijls uit het hart en verdelgingswoede -blijft hem vreemd. Zonder van vrees te doen blijken vertoeven de dieren, voornamelijk -de vogels, in de nabijheid van den mensch; zij doen alsof zij alleen waren. De arend -nestelt aan den weg in het bosch; de gewone raaf in het boschje langs den akker; de -zwarte ooievaar is niet schuwer, dan bij ons de heilige, gewone ooievaar; het wild -staat niet van zijn leger op, wanneer de wagen tot op geweerschotsafstand voorbijrolt. -Het zijn werkelijk paradijsachtige toestanden. -</p> -<p>Zulke toestanden zouden wij evenwel ook nog buiten het Keskenderwoud leeren kennen. -Nadat wij dit laatste nog in verschillende richtingen hadden doorkruist, de nesten -van meer dan twintig arendbuizerden en vischarenden, alsmede van den zwarten ooievaar -bezocht en bejaagd, ons met een heerlijk ontbijt en nog meer met den heerlijken wijn -van dit land verkwikt en gelaafd, vingen wij, door eene dreigende onweêrswolk tot -spoed aangezet, onze terugreis naar het vaartuig aan, steeds jagende en verzamelende, -zooveel de gelegenheid veroorloofde. De weg, langs welken wij terugreisden, was een -andere, dan die, welken wij op de heenreis hadden genomen, n.l. een groote heirbaan, -die verschillende dorpen verbond. Een aantal dezer laatste hadden wij reeds achter -den rug, toen wij opnieuw tusschen huizen doorreden. Aan de gebouwen was niets bijzonders -te zien, maar aan de bewoners meer dan ik ooit had kunnen denken. De bevolking van -het dorp <i>Dalyck</i> bestaat bijna uitsluitend uit Schokazen of katholieke Serben, die tijdens de heerschappij -der Turken uit het Balkan-schiereiland naar hier zijn vertrokken, liever, door de -Turken herwaarts gebracht. Het zijn schoone, slanke menschen, deze Schokazen. De mannen -zijn groot en sterk; de vrouwen in dit opzicht op de mannen gelijkende, zijn zeer -goed gebouwd en waarschijnlijk niet <span class="pageNum" id="pb476">[<a href="#pb476">476</a>]</span>van schoonheid ontbloot. Het eerste viel te beoordeelen, voor het laatste moest de -fantasie ons te hulp komen; de Schokazinnen toch dragen een kleed, gelijk zeker nergens -in Europa gezien wordt, en door onzen hoogen jachtheer, steeds vindingrijk en veelbeteekenend -in zijn uitdrukkingen, mythologisch genoemd. Wanneer ik zeg dat het hoofd en het aangezicht -bijna geheel omhuld worden door op zeer eigenaardige, maar volstrekt niet smakelooze -wijze ineengewonden en toegeknoopte doeken, terwijl de rok vervangen wordt door twee -bontgekleurde, op een schort gelijkende, losse stukken doek, mag ik overigens aan -de verbeelding volle vrijheid veroorlooven, zonder mij bevreesd te maken, dat zij -al te zeer de haar gestelde perken zal overschrijden. Ik zelf werd levendig herinnerd -aan het kamp Arabische nomaden, dat ik eens in de oerwouden van Centraal-Afrika bezocht. -</p> -<p>Onder een stortregen bereikten wij tegen ’t vallen van den avond ons gezellig vaartuig. -Regenachtig is ook de volgende ochtend, bewolkt de dag en weinig winstgevend de jacht. -Zulks noopt ons verder te reizen, hoe dankbaar wij ook waren voor de dagen in de heerlijkheid -Bellye doorgebracht, en hoe rijk de oogst misschien ook zou geweest zijn, indien wij -hier nog ettelijke dagen hadden vertoefd, waargenomen en verzameld. Met een hartelijke -en welverdiende dankbetuiging nam onze jachtheer afscheid van den beambte der aartshertogelijke -heerlijkheid; nog een blik op de wouden, die ons zooveel goeds hadden geschonken, -en nogmaals stoomt ons snelvarend scheepje den Donau af. Binnen weinige uren bereiken -wij Draueck, den mond der Drave, welke rivier voortaan de richting van de bedding -der rivier schijnt te bepalen. Een der meest grootsche rivierlandschappen, die ik -ooit gezien heb, ligt thans voor ons. Een breed watervlak strekt zich voor onze oogen -uit; in ’t zuiden wordt het begrensd door lachende heuvelen, naar alle andere zijden -breiden zich bosschen uit, gelijk wij nog niet gezien hebben. Noch de loop van den -hoofdstroom, noch die van zijn nevenrivier laat zich vervolgen; de ontzettende watermassa -gelijkt op eene van alle kanten ingesloten zee, welker oevers slechts bij den straks -vermelden heuvelketen duidelijk te voorschijn treden; want zelfs tusschen het groen -der bosschen door, op plaatsen, waar openingen het gezicht vrij laten, ziet men wederom -water, woud en rietbosschen, welke laatste den vele mijlen grooten plas Hullo bedekken, -in eindeloos schijnende uitgestrektheid. Reusachtige boomstammen, door beide rivieren -aangevoerd en half onder ’t water verscholen, half daarboven drijvende, <span class="pageNum" id="pb477">[<a href="#pb477">477</a>]</span>nemen allerlei fantastische vormen aan; het schijnen de fabelachtige dieren der voorwereld -te zijn, die hun gepantserde lichamen boven de donkere golven uitsteken. Want donker, -bijna zwart stroomt de „<span class="sic">blonde</span> Donau” daar heen, terwijl ons vaartuig Draueck voorbijstoomt. Grijsachtig zwarte -en loodkleurige onweêrswolken bedekken den hemel; oogenschijnlijk zweven ook zij tusschen -het honderdvoudig geschakeerde groen der bosschen en hangen zij boven de eentonig -vaalgeel gekleurde rietvelden<span class="corr" id="xd31e4045" title="Bron: ,">.</span> Bliksemstralen werpen een schel licht op dit tooneel; de regen stroomt kletterend -naar beneden, de donder laat zijn gerommel hooren, de stormwind huilt in de hooge -toppen der oude boomen, woelt in de wateren en kroont de donkere toppen der golven -met een grijsachtig wit schuim; beneden, in het zuidoosten echter breekt de zon door -het zwarte floers des hemels, omzoomt dit met purper en goud, en werpt daarover een -helder licht, zoodat de zware schaduwen nog scherper uitkomen; fonkelend straalt het -op de bonte heuvels, die in de verte tot een gebergte opstijgen. Daarbeneden, daar -aan gindschen kant liggen gehuchten en dorpen; hierboven wordt de oorspronkelijkheid -van het grootsche, in zijn wildheid en momenteele verlichting en beweging zoo verheven -tooneel slechts gebroken door eene enkele, kegelvormige, met riet gedekte visschershut. -</p> -<p>In ’t oog vallend is de armoede aan vogels, in ’t algemeen de eenzaamheid der uitgestrekte -watervlakte. Geen meeuw zweeft over den spiegel van den Donau, geen zeezwaluw vliegt -in zigzaglijnen op en neder; hoogstens verheffen zich enkele woerden uit den stroom. -Nu en dan ziet men nog een blauwen reiger, eene vlucht kwakken, een zeeadelaar, eenige -wouwen, raven en bonte kraaien, misschien wel een troep kieviten, en de opsomming -der hier aanwezige vogels is geëindigd. -</p> -<p>Van den volgenden dag af trekken wij jagend en waarnemend door een wonderschoon gebied. -De blauwe bergen voor en op welke gisteren in den onweêrsnacht heldere, gouden zonnestralen -vielen, zijn de hoogten der Fruškagora, een boschrijk middelgebergte van de heerlijkste -soort. Graaf <span class="sc">Rudolf Chotek</span> had op de voorbeeldigste wijze alles voor eene waardige ontvangst van onzen hoogen -jachtheer voorbereid en zoo wachtten ieder onzer onvergetelijke dagen. Van het dorp -Cerewic uit, boven hetwelk onze boot ligt, rijden wij elken dag door de kloven, beklimmen -wij in den wagen of te paard, of wandelende, de hoogten van het gebergte, om elken -avond vol zaligheid en geluk weder huiswaarts te keeren. De gulden Meimaand verkwikt -geest en lichaam, <span class="pageNum" id="pb478">[<a href="#pb478">478</a>]</span>hart en ziel, en onze gastheer is zoo onuitputtelijk in attenties, voorkomendheid, -vriendschapsbewijzen en gulheid, dat de dagen, door ons in de Fruškagora doorgebracht, -wel voor immer onvergetelijk zullen blijven; zij behooren tot de rijkste en schoonste -der geheele reis. -</p> -<p>De streek, dagelijks door ons bezocht, is meer dan liefelijk. In de nabijheid van -het dorp breiden zich akkers uit; achter deze begint de gordel van wijnbergen, die -zich uitstrekken tot aan den zoom des wouds; in de dalen en ravijnen daartusschen -bloeien en geuren tal van ooftboomen, die aan het landschap eene ongemeene bekoorlijkheid -schenken; aan de hellingen der wegen, die gewoonlijk den loop der dalen volgen, woekert -een dicht struikgewas, terwijl het oog zich vermeit in eene bloemenpracht, die in -deze dalen, waar geen watergebrek heerscht en murmelende beekjes hun aangenaam geruisch -laten hooren, weelderig ontluikt. Op de eerste hoogten heeft men een verrassend schoon -vergezicht. Beneden op den voorgrond teekent het dorp Cerewic zich schilderachtig -af; dan volgt de breede Donau met zijn lage oeverbosschen aan den overkant; achter -de rivier en de bosschen breidt zich de eindelooze Hongaarsche laagvlakte uit, en -toont den waarnemer haar weilanden en akkers, haar bosschen en poelen, haar dorpen -en marktvlekken in een onzeker, en juist daardoor te meer boeiend licht; in het oosten -troont de vesting Peterwardein. -</p> -<p>Boven de akkers verheffen zich zingende <span class="corr" id="xd31e4059" title="Bron: leeuwrikken">leeuweriken</span>; uit de struiken klinkt uit honderden kelen de slag van den nachtegaal; uit de wijnbergen -schalt het vroolijk lied van den steenlijster en hoog in de lucht beschrijven twee -giersoorten en drie verschillende arenden hun wijde kringen. -</p> -<p>Na een korten tocht verdwijnen stroom, dorpen en akkers, en een heerlijk boschrijk -dal neemt ons op. Steil vallen de bergen weêrszijds af; kam en rug zijn dicht met -niet al te hoog geboomte bezet. Eiken, linden, olmen en platanen maken hier, beuken -en hoornboomen ginds de bevolking uit; dicht en laag struikgewas, waar de nachtegalen -verblijf houden, vormen de omgrenzing. Geen grootsch vergezicht loont den wandelaar, -die de hoogste ruggen beklimt en in ’t noorden Hongarije, in het zuiden Servië voor -zich ziet liggen, maar hart en zinnen worden gestreeld door een plechtig, rustig schemerdonker. -Van de hoofdkam, die niet hooger dan tot 900 meter opstijgt, scheiden zich, in min -of meer loodrechte richting verloopende, naar beide zijden een aantal ketens af, die -van welken kant ook beschouwd, dikwijls <span class="pageNum" id="pb479">[<a href="#pb479">479</a>]</span>een verrukkelijk gezicht opleveren. Zij eindigen in dalen of sluiten ketels in, welker -hellingen tot nog toe geen hout hebben afgevoerd en deswege prijken in al de schoonheid -van een oorspronkelijk woud. Reusachtige, recht opgeschoten, tot aan de hooge kruinen -gladstammige beuken rijzen uit een veenlaag van bladeren omhoog, waarin de jager tot -zijn knieën inzinkt; knoestige eiken steken de takken hunner kruinen hoog in de lucht, -alsof zij alle roofvogels wilden uitnoodigen hun nesten hier op te slaan; gewelfde -linden vormen hier en daar zulk een dicht gesloten bladerendak, dat de stralen der -zon slechts na veelvuldige terugkaatsing den grond bereiken. Zanglijsters en merels, -wielewalen en roodborstjes, schildvinken en fluiters, zijn, behalve de overal verspreide -nachtegaal de zangers van dit woud; de koekoek roept zijn lentegroet van berg tot -berg; zwarte en groene spechten, boomklevers en meezen, houtduiven en kleine boschduiven -merkt men almede op. -</p> -<p>Onze jacht was hoofdzakelijk gericht op den grootsten aller Europeesche roofvogels, -den grauwen gier, wiens noordelijkste broedgebiedsgrenzen in de Fruškagora schijnen -gelegen te zijn. Bij dezen vogel heeft zich onlangs, wellicht gelokt door de ongelukkige -offers van den Servischen oorlog, de tweede groote gier van Europa gevoegd, en beiden -broeden hier onder de niet moeielijk te verklaren bescherming van den dierkundigen -en dieren-minnenden eigenaar des wouds. Ik kende van vroegere reizen beide soorten, -maar niettemin verheugde ik mij uitermate, ze hier op hun broedplaatsen te kunnen -waarnemen en mededeelingen te mogen ontvangen van een jager, gelijk Graaf Choteks; -waarneming, uitvorsching van het leven der dieren, was trouwens bij ons hoofdzaak. -En weder knoopten wij de eene waarneming aan de andere, en menige ons nog donkere -zijde van het leven dezer beide reuzen onder de vogels werd door dit onderzoek opgehelderd -en verklaard. -</p> -<p>De grauwe of monniksgier, wiens verbreidingsgebied niet alleen de drie zuidelijke -schiereilanden van Europa omvat, maar bovendien West- en Middel-Azië tot aan Indië -en China in zich sluit, is een standvogel der Fruškagora, die echter na den broeitijd -gaarne zwerftochten onderneemt, welke hem geregeld tot in het noorden van Hongarije, -soms tot naar Moravië, Bohemen en Silezië voert. Krachtige vleugels stellen hem in -staat zulke tochten zonder veel inspanning te ondernemen. Wanneer de eieren of hulpbehoevende -jongen hem niet aan de plaats binden, <span class="pageNum" id="pb480">[<a href="#pb480">480</a>]</span>vliegt hij in den vroegen voormiddag van den boom, waar hij den nacht doorbracht, -stijgt in schroeflijnen omhoog, zoo hoog, dat het ongewapende oog hem niet meer kan -volgen, ziet van hier met zijn weêrgaloos scherp, voor de meest verschillende afstanden -geaccomodeerd gezichtsorgaan groote vlakten over, terwijl niets zijn blik ontgaat; -hij speurt zelfs het kleinste aas, en zoodra iets, dat van zijn gading is, ontdekt -wordt, stort hij zich uit de hoogte daarop neder. Na dit, òf opgegeten, òf althans -voorloopig in den krop geborgen te hebben, neemt hij den terugtocht aan of zwerft -nog eenigen tijd doelloos rond. Even gelijk hij het beneden hem gelegen, vele vierkante -geografische mijlen omvattend, voor zijn oogen geheel ontsloten gebied afleest, let -hij eveneens op de bewegingen van eigen soortgenooten, of van andere groote, aasvretende -roofvogels in ’t algemeen, om van deze waarnemingen zooveel mogelijk partij te trekken. -Hierin vindt men de verklaring van het feit, dat dikwijls zoovele gieren tegelijk -plotseling bij een of ander groot aas verschijnen, en dit zelfs in streken, waar zij -gewoonlijk niet verblijven. Niet het vrij zwakke reukvermogen, maar alleen het scherpe -gezicht is hun op deze rooftochten van dienst. De een vliegt den ander na, zoodra -hij bemerkt, dat deze eene prooi heeft opgespoord, en de snelheid van zijn vlucht -is zoo groot, dat hij dikwijls nog intijds bij het feestmaal is aangekomen en reeds -bezig is met smullen, terwijl de ontdekker daar nog zijn kringen boven beschrijft. -Talmen mag hij niet, want niet tevergeefs dragen deze vogels hun naam; hunne vraatgierigheid -gaat alle perken te buiten. Weinige minuten zijn voor drie of vier gieren voldoende -om een dooden hond of een dood schaap bijkans geheel te verslinden, zoodat de maaltijd -met onbegrijpelijke snelheid verloopt en hij, die te laat komt, den hond in den pot -vindt. -</p> -<p>De gieren der Fruškagora vinden overigens, behalve groot aas, hier ook nog veel goeds -voor krop en maag in andere dieren, want wij troffen in het spijskanaal van een door -ons gedooden vogel de overblijfsels aan van ziesels en groote hagedissen, welke dieren -hoogst waarschijnlijk niet dood gevonden, maar levend gegrepen zijn geworden. -</p> -<p>In overeenstemming met de meer noordelijke ligging der Fruškagora en de voor gieren -minder gunstige geregelde toestanden van het omliggende land, zaten de monniksgieren -tijdens ons verblijf nog op de eieren te broeden, terwijl diezelfde vogels in meer -zuidelijke streken zeker reeds jongen hadden. De nesten bevonden zich op de hoogste -<span class="pageNum" id="pb481">[<a href="#pb481">481</a>]</span>boomen van het bosch, veelal op meer dan twee derde van de hoogte der berghellingen. -Graaf Choteks kende velen hunner, daar zij sedert twintig jaren steeds geregeld naar -dezelfde broedplaats terugkeerden, terwijl menig nest al dien tijd hetzelfde paar -had gediend en elk jaar nieuwen toevoer van bouwstoffen erlangd, zoodat sommige eene -verbazende afmeting hadden verkregen. Enkele nesten waren van later dagteekening. -Alle evenwel waren het bouwgewrocht der vogels zelf. In het oudste en grootste had -een volwassen mensch kunnen liggen zonder met het hoofd of de voeten veel over den -rand heen te steken. -</p> -<p>Wij zetten ons onder deze nesten neder om het leven en bedrijf in het woud aandachtig -na te gaan, tevens hier de terugkomst der voor ons gevluchte gieren af te wachten, -en hun een zeker schot in ’t lijf te jagen. Vier achtereenvolgende dagen togen wij -elken morgen naar dat heerlijk woud, en geen enkelen dag keerden wij zonder buit naar -de rivier terug. Niet minder dan acht groote gieren, een aantal arenden, en ontzaglijk -veel klein gevogelte van verschillende soort maakten wij buit, terwijl het jachtvermaak -nog werd gekruid en gewijd door hoogst belangrijke, ons allen boeiende waarnemingen. -Wanneer de laatste zonnestraal was verdwenen, verzamelden de jonge dorpsbewoners zich -om ons vaartuig. Viool en doedelzak vereenigden zich tot eene liefelijke, alhoewel -eenvoudige melodie, en meisjes en jongens bewogen zich, den hoogen gast ter eere, -in den gelijkmatig zwevenden volksdans. -</p> -<p>Nadat wij ook aan den anderen oever van den Donau met gelijk geluk hadden gejaagd, -namen wij eindelijk, op den vijfden dag, afscheid van onzen meer dan oplettenden gastheer, -den eigenaar der bezitting, en vervolgden de reis, altijd stroomafwaarts trekkende. -Na eene vaart van drie kwart uurs bereiken wij Peterwardein, de kleine, nu verouderde, -maar schoon en schilderachtig gelegen vesting, anderhalf uur later Karlowitz, in welker -nabijheid wij den nacht doorbrengen. Den volgenden morgen bereiken wij <i>Kovil</i>, het einddoel van den tocht. -</p> -<p>In de nabijheid van dit groote dorp bevinden zich door akkers ingesloten bosschen, -waarvan eiken het hoofdbestanddeel uitmaken, maar waarin zich zulk een dicht onderhout -bevindt, dat de wolf en wilde kat, ondanks de nabijheid van vele bewoonde plaatsen, -hier een schier ongestoord leven leiden. Geen wonder dus, dat ook roofvogels van allerlei -soort, vooral zee-, konings-, schreeuw- en dwergarenden, arend-buizerden, wouwen, -haviken, oehoe’s, alsmede andere uilen, hier <span class="pageNum" id="pb482">[<a href="#pb482">482</a>]</span>hunne nesten opsloegen; allerlei klein gevogelte houdt hier almede verblijf. Onze -hooge jachtheer en zijn doorluchtige zwager beproefden in de bosschen hun geluk, terwijl -<span class="sc">Eugenius von Homeyer</span> en ik gingen jagen in een hoogerop gelegen moeras, dat door den hoogen waterstand -nu tot een wijde zee was geworden. -</p> -<p>In dit moeras,—op dit tijdstip evenwel waren de vogels nog niet alle aangekomen, daar -de trek nog in vollen gang was—in dit moeras heerschte het rijkste en veelsoortigste -dierenleven. In bijna onafgebroken opvolging trekken sterke vluchten zwarte zeezwaluwen -naar den Donau, nu eens in dichte drommen, dan weêr zich verdeelende over de geheele -breedte van den buiten zijn oevers getreden stroom; ongetwijfeld naar nestplaatsen -zoekende, reizen honderden zwarte ibissen, in den gewonen V-vorm vliegende, stroomopwaarts -en stroomafwaarts, naar de Theis zich begevende of van deze rivier terugkeerende; -purperreigers, blauwe reigers en ralreigers loopen visschende heen en weder; rietwouwen, -lange rietstengels naar het nest dragende, vliegen langs oude, bekende wegen; opnieuw -gepaarde eenden, wier wijfjes door den hoogen waterstand van hare eieren beroofd werden, -verheffen zich bij ’t naderen onzer kleine boot schreeuwend boven het water, terwijl -futen en waterhoentjes in de diepte eene schuilplaats zoeken; kortom, geen plekje -der groote watervlakte is onbezet en zonder leven. Een houtvester, met de wegen vertrouwd -van een overstroomd bosch, wacht ons op in zijne woning, die als een eilandje boven -het water uitsteekt, om onze gids te zijn in deze boschwoestijn, die alle vroeger -bezochte verre achter zich laat, omdat de hooge waterstand nieuwe hindernissen voegde -bij de reeds bestaande. Ons vasthoudende aan de in gewone omstandigheden tamelijk -hoog boven den grond verheven takken, dikwijls gebukt onder andere, die den weg versperren, -heen trekkende, trachten wij door de breede watervlakte, tusschen half en geheel omgevallen -boomen en drijvende stukken hout, groot en klein, een weg te banen om binnen in het -woud te dringen. Wilde eenden, die op knotwilgen zitten te <span class="sic">broeien</span>, blijven gerust op de eieren en laten zich door ons niet storen, al naderen wij hen -tot op een meter afstand. Geoorde futen, die het vrije water hebben opgezocht, zwemmen, -zoodra zij ons in ’t gezicht krijgen, naar het groene loof der tot aan hun kronen -in ’t water staande boomen,—hoofdzakelijk wilgen; kwikstaarten springen van het eene -stuk drijfhout op het andere; bonte spechten en boomklevers hangen dicht bij de oppervlakte -van het <span class="pageNum" id="pb483">[<a href="#pb483">483</a>]</span>water tegen de boomstammen, om op de hun gewone wijze naar voedsel te zoeken. Het -eene beeld uit het leven der vogels verdringt het andere; ieder tooneel schijnt echter -iets ongewoons, omdat de bijzondere omstandigheden daarin zekere wijziging hebben -gebracht. Om bij het nest van een zeearend te komen, moeten wij ver door het water -baden; om dat van eene kraai te naderen moeten wij een langen omweg maken. Regelrecht -op het jachtdoel afgaan is hier onmogelijk, en toch is de jacht meer dan winstgevend. -Ik had persoonlijk het genoegen en voorrecht een der uitstekendste bouwkunstenaars -van ons werelddeel, den buidelmuis, bij zijn werk gade te slaan; ’t was voor ’t eerst -van mijn leven. -</p> -<p>Den volgenden dag vereenigde zich het geheele jachtgezelschap in een der genoemde -boschjes tusschen de akkers. Een Hongaarsche houtvester had eene groote drijfjacht -op wolven voorbereid, maar deze zoo onverstandig ingericht, dat vriend Isegrim ongezien -weg kon sluipen. De weinig hoopgevende jacht werd dan ook spoedig gestaakt, terwijl -wij nu nog het overige van den tijd zooveel mogelijk nuttig besteedden tot het doen -van waarnemingen omtrent het leven der deze bosschen bewonende vogels. -</p> -<p>Nog in den loop van dienzelfden dag verlaten wij Kovil, bereiken tegen zonsondergang -wederom Peterwardein, varen in de eerste uren van den nacht de Fruškagora nogmaals -voorbij, verlaten den volgenden dag nog eenmaal ons vaartuig, om in het rietbosch -Hullo te jagen en daar waarnemingen te doen, krijgen hier eindelijk den te vergeefs -gezochten grooten zilverreiger te zien, moeten evenwel met den ons nog slechts spaarzaam -toebedeelden tijd rekening houden en verder stoomen, teneinde den sneltrein naar Weenen -niet te missen. -</p> -<p>Dankbaar de laatste dagen gedenkende, tevens den snellen voortgang hunner uren beklagende, -varen wij weder de oeverbosschen, die ons zooveel genot hadden geschonken, voorbij, -en met den wensch in het hart nog eenmaal deze oorden te bezoeken, en dan voor langer -tijd daar te vertoeven, nemen wij voor ditmaal afscheid van een even rijk als eigenaardig -land. -<span class="pageNum" id="pb485">[<a href="#pb485">485</a>]</span></p> -</div> -</div> -</div> -<div class="back"> -<div id="ix" class="div1 index"><span class="pageNum">[<a href="#xd31e558">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="main">ALPHABETISCHE LIJST</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first xd31e4103">van de wetenschappelijke namen der in den tekst vermelde dieren en planten.<a class="noteRef" id="xd31e4105src" href="#xd31e4105">1</a> -</p> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">A.</h3> -<ul> -<li>Aalscholver, Carbo cormoranus.</li> -<li>Aard- of grondeekhoorntjes, soorten van Tamias.</li> -<li>Aboe-Tok, Rhynchaceros erythrorhynchus.</li> -<li>Aboe-Risch, Nectarinia metallica.</li> -<li>Abrikoos, Prunus armeniaca.</li> -<li>Absinth, Artemisia absinthium.</li> -<li>Adders: -<ul> -<li>Hoornadder of Cerastes, Cerastes cornutus. -</li> -<li>Groefadders, zoo genoemd naar eene groeve tusschen de oogen en de neusgaten. Hiertoe -behoort o.a. de ratelslang. -</li> -<li>Halys-adder, Vipera halys. -</li> -<li>Gewone adder, V. berus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Alken: -<ul> -<li>Tordalk, Alca torda. -</li> -<li>Groote alk, A. impennis. -</li> -</ul> -</li> -<li><span class="corr" id="xd31e4139" title="Bron: Alpen zwaluw">Alpenzwaluw</span>, zie Zwaluwen.</li> -<li>Alpenkraai, Pyrrhocorax alpinus.<span class="pageNum" id="pb486">[<a href="#pb486">486</a>]</span></li> -<li>Alpenerwt, Orobus alpestris.</li> -<li>Altaïden of Siberische den, Abies Pichta.</li> -<li>Alarmvogel, Schizorhis zonurus.</li> -<li>Alpenhaas, Lepus variabilis.</li> -<li>Amandel, Amygdalis communis.</li> -<li>Amadina’s, Prachtvinken.</li> -<li>Anarnak, Groenlandsche benaming voor de dolfijnsoort; Hyperöodon rostratus.</li> -<li>Antilopen: -<ul> -<li>Gazelle, Antilope dorcas. -</li> -<li>Saiga of Steppen-antilope, A. saiga. -</li> -<li>Windhond-antilope, of Beni-Israël, Antilope hemprichiana. -</li> -<li>Gems, A. rupi capra. -</li> -<li>Krop-Antilope, Cervicapra saigas. -</li> -<li>Gnoe, Antilope gnu. -</li> -<li>Springbok, A. euchore. -</li> -</ul> -</li> -<li>Anjelier, Dianthus caryophyllus.</li> -<li>Apen: In de nieuwe uitgaaf van Brehms „<span lang="de">Tierleben</span>” wordt de volgende indeeling dezer orde gegeven: -<div class="table"> -<table> -<tr> -<td class="cellLeft cellTop">1<sup>e</sup> </td> -<td class="cellTop"><span class="seg">Familie</span>, </td> -<td class="cellTop">Smalneuzen (Catarrhini), </td> -<td colspan="2" class="colspan cellRight cellTop">apen der Oude Wereld. -</td> -</tr> -<tr> -<td class="cellLeft">2<sup>e</sup> </td> -<td><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Familie</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> </td> -<td>Breedneuzen (Platyrhini) </td> -<td rowspan="2" class="rowspan rightbrace cellBottom"><img src="images/rbrace2.png" alt="}" width="12" height="40"></td> -<td rowspan="2" class="rowspan cellRight cellBottom xd31e4198">apen der N. W. -</td> -</tr> -<tr> -<td class="cellLeft cellBottom">3<sup>e</sup> </td> -<td class="cellBottom"><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Familie</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> </td> -<td class="cellBottom">Klauwapen (Arctopitheci) -</td> -</tr> -</table> -</div> -<ul> -<li>1<sup>e</sup> Familie. -</li> -<li><i>Smalneuzen.</i> -<ul> -<li><i>a.</i> Menschapen (Anthropomorpha)<span class="corr" id="xd31e4226" title="Niet in bron">.</span> -</li> -<li><i>b.</i> Hondsapen (Cynopithecini). -</li> -</ul> -<ul> -<li><i>a.</i> <span class="ex">Menschapen.</span> -<ul> -<li>Gorilla, Gorilla gina. -</li> -<li>Chimpanzee, Simia troglodytes. -</li> -<li>Orang-oetan, S. satyrus. -</li> -<li>Gibbons. Het geslacht Hylobates, b.v. siamang, H. syndactylus. -</li> -</ul> -</li> -<li><i>b.</i> <span class="ex">Hondsapen.</span> -<ul> -<li>Slankapen, Semnopithecus, b.v. -<ul> -<li>hulman, S. extellus. -</li> -<li>boedeng, S. maurus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Neusapen, Nasalis. -</li> -<li>Kortduimigen, Colobus, b.v. -<ul> -<li>guereza, C. guereza. -<span class="pageNum" id="pb487">[<a href="#pb487">487</a>]</span></li> -<li>satansaap, C. satanas. -</li> -</ul> -</li> -<li>Meerkatten, Cercopithecus, b.v. -<ul> -<li>groenaap, C. sabaeus. -</li> -<li>mooraap, C. fuliginosus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Makako’s, Macacus, b.v. -<ul> -<li>Javaanaap, M. cynomolgus. -</li> -<li>hoedaap, M. sinicus. -</li> -<li>boender of rhesus, M. rhesus. -</li> -<li>laponderaap, M. nemestrinus. -</li> -<li>magot, M. inuus of Inuus ecaudatus; deze soort komt nog voor op de rotsen van Gibraltar. -</li> -</ul> -</li> -<li>Bavianen of hondskopapen, Cynocephalus, b.v. -<ul> -<li>moorbaviaan, C. niger. -</li> -<li>mantelbaviaan, C. hamadryas. -</li> -<li>dschelada, C. gelada. -</li> -<li>mandril, C. mormon. -</li> -<li>dril, C. leucophaeus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>2<sup>e</sup> Familie. -</li> -<li><i>Breedneuzen.</i> -<ul> -<li> -<ul> -<li>Brulapen, Mycetes, b.v. -<ul> -<li>roode <span class="seg">brulaap,</span> M. seniculus. -</li> -<li>zwarte <span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">brulaap,</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> M. niger. -</li> -</ul> -</li> -<li>Spinapen, Ateles, b.v. -<ul> -<li>marimonda of aroe, A. beelzebuth. -</li> -<li>koata, A. paniscus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Wolapen, Lagothrix. -</li> -<li>Rolapen, Cebus, b.v. -<ul> -<li><span class="corr" id="xd31e4330" title="Bron: kapucyneraap">kapucijneraap</span>, C. capucinus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>De voorgaande Amerik. soorten waren voorzien van een <i>grijp</i>staart. Zonder dit orgaan zijn: -<ul> -<li>Zweepapen, Pithecia, b.v. -<ul> -<li>satansaap, P. satanas. -</li> -</ul> -</li> -<li>Springapen, Callithrix. -</li> -<li>Saimiri’s, Chrysothrix, b.v. -<ul> -<li>doodskopaapje, C. sciurea. -</li> -</ul> -</li> -<li>Nachtapen, Nyctipithecus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>3<sup>e</sup> Familie. -</li> -<li><i>Klauwapen of Eekhoornapen.</i> -<ul> -<li>Voorbeelden: -<ul> -<li>leeuwaapje, Hapale leonina. -<span class="pageNum" id="pb488">[<a href="#pb488">488</a>]</span></li> -<li>midas of jacchus, H. rosalia. -</li> -<li>ouïstiti of zijdeaapje, H. jacchus. -</li> -<li>dwergaapje, H. pygmaea. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>Afgescheiden van bovenstaande <i>ware</i> apen moeten beschouwd worden de bastaard-apen of halfapen, die voornamelijk op Madagaskar -en naburige landen worden aangetroffen. Men geeft ze ook wel den naam van lemurinen. -</li> -</ul> -</li> -<li>Apenbroodboom, Adansonia digitata.</li> -<li>Arenden: -<ul> -<li>Koningsarend, Aquila imperialis. -</li> -<li>Steenarend, A. chrysaëtos of fulva. -</li> -<li>Zeearend, Haliaëtus albicilla. -</li> -<li>Dwergarend, A. minuta. -</li> -<li>Vischarend, Pandion haliaëtus. -</li> -<li>Slangenarend of Slangenbuizerd, Cyrcaëtus gallicus. -</li> -<li>Schreeuwarend, Aquila naevia. -</li> -<li>Schreeuwzeearend, Haliaëtus vocifer. -</li> -<li>Arts-adelaar, zie goochelaar, Helotarsus ecaudatus. -</li> -<li>Dwergarend, Aquila pennata. -</li> -<li>Gierarend, baardgier, lammergier, Gypaëtus barbatus. (zie Gieren). -</li> -</ul> -</li> -<li>Archar of Arkar (bij de Kirgiezen)<span class="corr" id="xd31e4396" title="Niet in bron">,</span> Argali (bij de Mongolen), Ovis argali of ammon.</li> -<li>Arara’s, langstaartige papegaaien van Zuid-Amerika.</li> -<li>Aspis, Naja haje.</li> -<li>Auerhoen, zie <span class="corr" id="xd31e4402" title="Bron: hoenders">Hoenders</span>.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">B.</h3> -<ul> -<li>Baardvogel, Bucco viridis, e.a. s. zij worden zoo genoemd naar de 5 bundels borstelharen -aan den wortel des snavels.</li> -<li>Basterdnachtegaal, Aedon galactodes.</li> -<li>Banaan = pisang, soorten van Musa.</li> -<li>Baardmees of Rietmees, Parus biarmicus.</li> -<li>Baobab of apenbroodboom, Adansonia digitata.</li> -<li>Baviaan, zie Apen.</li> -<li>Basterd-lijsters, het geslacht Crateropus, b.v. C. leucopygius.</li> -<li>Bessen (roode)<span class="corr" id="xd31e4417" title="Niet in bron">,</span> Ribes rubrum.</li> -<li>Berghoen<span class="corr" id="xd31e4421" title="Niet in bron">,</span> Caccabis of Perdix graeca en saxatilis.</li> -<li>Beren: -<ul> -<li>Bruine of Gewone beer, Ursus arctos. -</li> -<li>Grijze beer, Griszly-beer, U. cinereus of ferox. -</li> -<li>Baribal of Amerik. beer, U. americanus. -</li> -<li>IJsbeer, U. maritimus. -</li> -</ul><span class="pageNum" id="pb489">[<a href="#pb489">489</a>]</span></li> -<li>Besheide, Empetrum nigrum.</li> -<li>Bison (Amerik.)<span class="corr" id="xd31e4435" title="Bron: .">,</span> Bos bison.</li> -<li>Bieslook, Allium schoenoprasum.</li> -<li>Bijeneter, Merops apiastes, Edolius paradisius.</li> -<li>Bijeneters, het geslacht Meropes. De op pag. 137 en 161 van den tekst bedoelde soort -is Merops Nubicus.</li> -<li>Bijvoet, Artemisia vulgaris, maritima, e.a. s.</li> -<li>Blauwborstje, Lusciola suecica.</li> -<li>Blauwe boschbes, Vaccinium Myrtillus.</li> -<li>Blauwmerel, Turdus cyanus.</li> -<li>Blindmol, Talpa coeca<span class="corr" id="xd31e4447" title="Niet in bron">.</span></li> -<li>Bloedvink of amarant, Habropyga of Lagonosticta minima.</li> -<li>Boel-boel, Pycnonotus Vaillantii. De Boelboel der Perzen is Luscinia hafizii.</li> -<li>Boerenzwaluw, zie Zwaluw.</li> -<li>Bokje of moerassnip, Scolopax gallinula.</li> -<li>Boomeekhoorntjes, eekh. die op boomen leven, even gelijk ons gewone eekhoorntje, Sciurus -vulgaris.</li> -<li>Boomhop, Irrisor erythorhynchus.</li> -<li>Boomklever, Sitta caesia.</li> -<li>Boompieper, Anthus arboreus.</li> -<li>Boschbes, Vaccinium vitis idaea (de roode).</li> -<li>Boschhoenders, zie Hoenders.</li> -<li>Braambessen, soorten van Rubus, zooals: R. suberectus, R. caesius, R. fissus, enz. -De wetenschappelijke naam der framboos is Rubus <span class="corr" id="xd31e4461" title="Bron: Idaeus">idaeus</span>.</li> -<li>Broodvrucht, Artocarpus incisa, e.a. s.</li> -<li>Buizerden: -<ul> -<li>Ruigpootbuizerd, Buteo lagopus. -</li> -<li>Slangen- of arendbuizerd, Circaëtus gallicus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Burgemeesters, zie <span class="corr" id="xd31e4473" title="Bron: meeuwen">Meeuwen</span>.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">C.</h3> -<ul> -<li>Cederden, Pinus cembra (ook wel Arve genoemd).</li> -<li>Cerastes<span id="xd31e4482"></span> of hoornadder, Cerastes cornutus.</li> -<li>Christusdoorn, Rhamnus spinae Cristi.</li> -<li>Condor, Sarcoramphus gryphus.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">D.</h3> -<ul> -<li>Dauw, Equus Burchelli. De zebra, Equus zebra, is geheel gestreept; bij den quagga, -E. quagga, ontbreken de strepen, behalve op het achterste gedeelte des lichaams -ook op de pooten, en bij den dauw alleen op de pooten.<span class="pageNum" id="pb490">[<a href="#pb490">490</a>]</span></li> -<li>Das, Meles taxus.</li> -<li>Dennen: -<ul> -<li>Cederden, Arve, Pinus cembra. -</li> -<li>Schotsche den, P. sylvestris (Föhre, gemeine Kiefer)<span class="corr" id="xd31e4499" title="Niet in bron">.</span> -</li> -<li><span class="seg">Dwergden,</span> P. Mughes of Pumilio (Zwergkiefer). -</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Dwergden,</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> P. Pinea (Pinie). -</li> -<li>Weymouthsden, P. Strobus. -</li> -<li>Spar, Abies excelsa (Fichte, Rothtanne). -</li> -<li>Zilverden, A. pectinata of Pinus picea (Edeltanne). -</li> -<li>Larix, Abies larix of Pinus larix. -</li> -<li>Ceder, Pinus Cedrus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Delebpalm, Borassus aethiopicum.</li> -<li>Doornkruiper, Basterdnachtegaal, Accentor modularis.</li> -<li>Dompalm, doempalm, Hyphaene thebaica.</li> -<li>Doerrha, Sorghum vulgare.</li> -<li>Drongo, klauwierachtige vogels, die men vereenigt in het geslacht Dicrurus of Edolius.</li> -<li>Druif, Vitis vinifera.</li> -<li>Dschiggetai (langoor), de Mongoolsche naam van den Koelan der Kirgiezen, den Dschan -der Toengoezen, of den Kiang der Tibethanen, den Equus hemionus of Asinus hemionus -der wetenschap. De Onager van den bijbel is waarschijnlijk eene variëteit van den -Koelan; als bijzondere soort beschouwd draagt de onager den naam van Equus (Asinus) -Onager.</li> -<li>Duiven: -<ul> -<li>Rotsduif, Columba livia. -</li> -<li>Guineaduif, Columba guinea. -</li> -<li>Ringduif, Columba palumbus. -</li> -<li>Kleine boschduif, Columba oenas. -</li> -</ul> -</li> -<li>Duitsche papegaai, Coracias garrula.</li> -<li>Dwergamandel, Amygdalus nana.</li> -<li>Dwergtrap, Tetrax campestris.</li> -<li>Dwergels, Alnus nana.</li> -<li>Dwergberk, Betula nana.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">E.</h3> -<ul> -<li>Edelmarter, zie <span class="corr" id="xd31e4539" title="Bron: marters">Marters</span>.</li> -<li>Eekhoorntjes<span class="corr" id="xd31e4544" title="Bron: .">:</span> -<ul> -<li>Gewone eekhoorntje, Sciurus vulgaris. -</li> -<li>Gestreepte eekhoorntje, Sc. striatus. -</li> -<li>Vliegende eekhoorn, Pteromys volans. -</li> -</ul><span class="pageNum" id="pb491">[<a href="#pb491">491</a>]</span></li> -<li>Eenden: -<ul> -<li>IJseend, Harelda glacialis. -</li> -<li>Pijlstaart, Anas acuta. -</li> -<li>Roesteend of holeneend, kasarka, Anas rufila. -</li> -<li>Eidereend, Fulix molissima; twee andere soorten zijn F. spectabilis en F. Stelleri. -Ook aan onze kusten verschijnen nu en dan deze vogels. -</li> -<li>Krakeend, A. strepera. -</li> -<li>Wilde eend, A. boschas. -</li> -<li>Wintertaling, A. crecca. -</li> -</ul> -</li> -<li>Ekster, Pica caudata of varia.</li> -<li>Eland, Cervus <span class="corr" id="xd31e4565" title="Bron: Alces">alces</span>.</li> -<li>Els (witte), Alnus incana.</li> -<li>Erwtenstruik, ?</li> -<li>Erwtenboom, Caragana arborescens.</li> -<li>Essek, Pennisetum distichum.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">F.</h3> -<ul> -<li>Fennek, Vulpes zerda, zie Vossen.</li> -<li>Fitis, Ficedula trochilus.</li> -<li>Fluiter, Ficedula sibelatrix.</li> -<li>Frankolijn, eene patrijzensoort, Perdix francolinus.</li> -<li>Framboos, Rubus <span class="corr" id="xd31e4581" title="Bron: Idaeus">idaeus</span>.</li> -<li>Fuut (Geoorde), Podiceps auritus.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">G.</h3> -<ul> -<li>Gaai (Vlaamsche) Garrulus glandarius.</li> -<li>Ganzen: -<ul> -<li>Vosgans, Nijlgans<span class="corr" id="xd31e4594" title="Bron: .">,</span> Egypt. gans, Chenalopex aegypticus, e.a. s. -</li> -<li>Spoorgans, Plectropterus Gambensis. -</li> -<li>Lapgans, ? -</li> -</ul> -</li> -<li>Gaperbek, Anastomas lamelligerus.</li> -<li>Garakan, ?</li> -<li>Gazelle, zie Antilope.</li> -<li>Geitenmelkers of Nachtzwaluwen, door de Duitschers Nachtschatten genoemd: -<ul> -<li>Gewone geitenmelker, Caprimulgus europaeus. -</li> -<li>Roodhalzige geitenm.<span class="corr" id="xd31e4608" title="Niet in bron">,</span> C. ruficollis. -</li> -<li>Klagende geitenmelker, de Whip-poor-will der Amerikanen, C. vociferus. -</li> -<li>Sleepnachtzwaluw, Scotornis longicaudus. -</li> -<li>Waternachtzwaluwen, Hydropsalis spec. -</li> -<li>Liernachtzwaluw, Hydropsalis forcipatus. -</li> -<li>Vlag-nachtzwaluw, Cosmetornis vexillarius. -<span class="pageNum" id="pb492">[<a href="#pb492">492</a>]</span></li> -<li>Viervleugelige nachtzwaluw, Macrodipteryx longipennis. -</li> -<li>Woestijn-nachtzwaluw, Caprimulgus isabellinus. -</li> -<li>Pracht-nachtzwaluw, C. eximius. -</li> -</ul> -</li> -<li>Gems, zie Antilope.</li> -<li>Gekko, Platydactylus guttatus, e.a. s.</li> -<li>Gieren: -<ul> -<li>In de Oude Wereld. -<ul> -<li>Kuifgieren: -<ul> -<li>de grauwe of monniksgier, Vultur monachus. -</li> -<li>de oorgier, V. auriculus. -</li> -<li>de kaalkopgier, V. calvus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Aasgieren of gansgieren: -<ul> -<li>de witkopgier, Gyps fulvus<span class="corr" id="xd31e4640" title="Niet in bron">.</span> -</li> -<li>de sperwergier, G. rüpellii. -</li> -<li>de witte aasgier, (hen der Pharao’s) Neophron percnopterus. -</li> -<li>de monniksaasgier, N. pileatus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>In de Nieuwe Wereld. -<ul> -<li>Kamgieren<span class="corr" id="xd31e4652" title="Bron: .">:</span> -<ul> -<li>de condor, Sarcoramphus gryphus. -</li> -<li>de koningsgier<span class="corr" id="xd31e4659" title="Bron: .">,</span> S. papa. -</li> -</ul> -</li> -<li>Hoendergieren: -<ul> -<li>de kalkoengier, Catharista aura. -</li> -<li>de raafgier, C. atrata. -</li> -<li>de kraangier of sekretaris, Serpentarius secretarius, wordt het gevoegelijkst tot -de valkachtige vogels gebracht, terwijl de lammergier of baardgier, Gypaëtus barbatus -een overgang vormt tusschen gieren en valkachtigen. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>Glansspreeuw, Lamprocolius nitens.</li> -<li>Gnoe, zie Antilope.</li> -<li>Goochelaar, Artsadelaar, hemelaap, Helotarsus ecaudatus.</li> -<li>Goudwever, Ploceus galbula, zie Wevervogels.</li> -<li>Goudkoekoek, Chrysococyx auratus.</li> -<li>Goudvinken: -<ul> -<li>Gewone goudvink, Phyrrhula erythrina. -</li> -<li>Steengoudvink = Woestijn-goudvink? (Pyrrhula githaginea). -</li> -</ul> -</li> -<li>Goudplevier, Charadrius auratus of pluvialis.</li> -<li>Gorzen: -<ul> -<li>Sneeuwgors, Emberiza nivalis. -</li> -<li>Spoorgors, E. lapponica. -</li> -<li>Steengors, E. cia? -</li> -<li>Geelgors<span id="xd31e4691"></span> of haverkneu, E. citrinella. -<span class="pageNum" id="pb493">[<a href="#pb493">493</a>]</span></li> -<li>Grauwgors, E. miliaris. -</li> -<li>Rietgors, E. schoeniclus. -</li> -<li>Ortelaan, E. hortulana. -</li> -<li>De gorzen maken met de vinken ééne familie uit. -</li> -</ul> -</li> -<li>Grasmusschen: -<ul> -<li>Gewone grasmusch of doorn-grasm., Curruca (Sylvia) cinerea. -</li> -<li>Meesterzanger, C. Orphea. -</li> -<li>Zwartkapje, D. atricapilla. -</li> -<li>Tuinfluiter, C. hortensis. -</li> -<li>Molenaar, G. garrula. -</li> -<li>Sperwer-grasmusch, C<span class="corr" id="xd31e4708" title="Bron: ,">.</span> nisoria. -</li> -<li>Zanger der Provence, Pyrophtalma provincialis. -</li> -</ul> -</li> -<li>Groef-adders, zie <span class="corr" id="xd31e4714" title="Bron: adders">Adders</span>.</li> -<li>Guanaco, Auchenia huanaco; waarschijnlijk de stamsoort der lama’s.</li> -<li>Grasmusch, Sylvia cinerea.</li> -<li>Groenvink of vlasvink, Fringilla chloris.</li> -<li>Granaat, Punica granatum.</li> -<li>Griel, Oedicnemus crepitans.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">H.</h3> -<ul> -<li>Haakvink, zie vinken.</li> -<li>Hagedasch of bosch-ibis, Ibis Hagedasch.</li> -<li>Hamster, Cricetus fromentarius.</li> -<li>Havik, Astur palumbarius.</li> -<li>Hazen: -<ul> -<li>Poolhaas of Sneeuwhaas, Lepus glacialis; misschien dezelfde soort als de -</li> -<li>Alpenhaas, Lepus timidus, variabilis, albus of alpinus. -</li> -<li>Gewone haas, Lepus vulgaris. -</li> -</ul> -</li> -<li>Hazelhoen, (zie <span class="corr" id="xd31e4738" title="Bron: hoenders">Hoenders</span>), Tetrao bonasia.</li> -<li>Halfa, ?</li> -<li>Haringmeeuw, zie <span class="corr" id="xd31e4744" title="Bron: meeuwen">Meeuwen</span>.</li> -<li>Hemelaap, goochelaar of hansworst, artsadelaar, Helotarsus ecaudatus. De kaapsche -boeren noemen dezen vogel berghaan.</li> -<li>Heideroosje, Helianthemum fumana.</li> -<li>Hermelijn, Mustela erminea.</li> -<li>Helmvogel, Corythaix leucotis = Musophaga violacea.</li> -<li>Herten: -<ul> -<li>Rendier, Cervus tarandus. -</li> -<li>Maralhert, C. maral. -</li> -<li>Reuzenree, Capreolus pyrargus. -</li> -<li>Ree, C. capraea. -</li> -</ul><span class="pageNum" id="pb494">[<a href="#pb494">494</a>]</span></li> -<li>Hoornfazant of satyrhoen, Ceratornis satyra.</li> -<li>Honigzuigers, kleine, sierlijk gebouwde vogels, die in de oude wereld de kolibri’s -van Amerika vervangen; de op pag. 161 en 301 bedoelde soort is, Nectarinia (Hedydipna) -metallica.</li> -<li>Honden: -<ul> -<li>Indische wilde hond of kolsoen, Canis dukhanensis. -</li> -<li>Maleische wilde hond, Canis rutilans. -</li> -<li>Alpenhond, Canis alpinus (in Azië). -</li> -<li>Dingo, Canis dingo, (verwilderde Austral. huishond). -</li> -<li>Hyaenahond of steppenhond, Canis pictus, of sinensis. Linnaeus bracht dit dier tot -de hyena’s. -</li> -<li>Huishond, Canis familiaris. -</li> -</ul> -</li> -<li>Hop, Humulus lupulus.</li> -<li>Hoenders: -<ul> -<li><i>a.</i> Woestijnhoenders, die den overgang vormen tusschen de duiven en de eigenlijke hoenders. -<ul> -<li>Voorbeelden: -<ul> -<li>het steppenhoen, Syrrhaptes paradoxus. -</li> -<li>de ganga, Pterocles arenarius. -</li> -<li>de khata, Pt. alchata. -</li> -<li>het zandhoen, Pt. exustus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li><i>b.</i> Ruigpoothoenders, verdeeld in boschhoenders en sneeuwhoenders. -<ul> -<li>Voorbeelden van boschhoenders: -<ul> -<li>Auerhoen, Tetrao urogallus<span class="corr" id="xd31e4797" title="Bron: ,">.</span> -</li> -<li>Korhoen of berkhoen, T. tetrix. -</li> -<li>Hazelhoen, T. bonasia. -</li> -</ul> -</li> -<li>Voorbeelden van sneeuwhoenders: -<ul> -<li>Moerashoen, Lagopus albus. -</li> -<li>Moeras-berkhoen, L. lagopoides. -</li> -<li>Sneeuwhoen, L. mutus of alpinus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li><i>c.</i> Veldhoenders. -<ul> -<li>Voorbeelden: -<ul> -<li class="itemGroup braceAfter"> -<table class="itemGroupTable"> -<tr> -<td>Steenhoen, Cacabis saxatilis.</td> -<td rowspan="2" class="itemGroupBrace"><img src="images/rbrace2.png" alt="}" width="12" height="40"></td> -<td rowspan="2">Berghoenders. -</td> -</tr> -<tr> -<td>Grieksche steenhoen, C. graeca.</td> -</tr> -</table> -</li> -<li>Roodhoen, C. rufa. -</li> -<li>Kliphoen, C. petrosa. -</li> -<li>Patrijs, Perdix cinerea. -</li> -<li>Oelaar, Megaloperdix himalayensis. -</li> -<li>Frankolijn, Pternistes vulgaris, Francolinus vulgaris of Perdix francolinus. -</li> -<li>Rots- of Alpenhoenders, Megaloperdix spec. -<span class="pageNum" id="pb495">[<a href="#pb495">495</a>]</span></li> -<li>Kwartel, Coturnix communis. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li><i>d.</i> Fazanten. -<ul> -<li>Bankivahoen (stamsoort onzer tamme hoenders), Gallus bankiva. -</li> -<li>Zilverfazant, Euplocomus nycthemerus. -</li> -<li>Gewone fazant, Edelfazant, Phasianus cholchicus. -</li> -<li>Goudfazant, Ph. pictus. -</li> -<li>Diamantfazant, Ph. amherstiae. -</li> -<li>Gewone Pauw, Pavo cristatus. -</li> -<li>Glansfazant, Lophophorus impeyanus. -</li> -<li>Satyrhoen<span class="corr" id="xd31e4847" title="Bron: .">,</span> Ceratornis satyra. -</li> -<li>Spiegelpauw, Polyplectron chinquis. -</li> -<li>Argusfazant, Arguspauw, Argus giganteus. -</li> -</ul> -</li> -<li><i>e.</i> Kalkoenen. -<ul> -<li>Kalkoen, Meleagris gallopavo. -</li> -<li>Pauwkalkoen, M. ocellata. -</li> -<li>Parelhoen, Numida meleagris, e.a. s. -</li> -</ul> -</li> -<li><i>f.</i> Hokko’s (in Amerika). -</li> -<li><i>g.</i> Heuvelbouwers. -</li> -</ul> -</li> -<li>Hiëroglyphenslang, Python sebae.</li> -<li>Huiszwaluw, Hirunda urbica.</li> -<li>Hulman, zie Apen.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">I.</h3> -<ul> -<li>Ibis, soorten van Ibis. -<ul> -<li>Boschibis of hagedasch, Ibis Hagedasch. -</li> -</ul> -</li> -<li>Immortellen, verschillende bloemen, wier droge (bloem)blaadjes niet spoedig verflensen -en daarom lang bewaard kunnen blijven. In den volksmond dragen zij den naam van stroobloemen. -Men vindt ze veel onder de composieten, zooals ons inlandsch Gnaphalium (dioecum e.a. -s.).</li> -<li>Irbis, Felis uncia.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">J.</h3> -<ul> -<li>Jabiroe, Mycteria senegalensis of Ciconia mycteria.</li> -<li>Jachttijger, Felis guttata, e.a. s.</li> -<li>Jachtvalk of Noordsche v., zie Valken.</li> -<li>Jakhals, Canis (Lupus) aureus.</li> -<li>Jeneverbes, Juniperus communis.</li> -<li>Jufferkraan, Grus virgo.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">K.</h3> -<ul> -<li>Kaapsche duif, Procellaria capensis.</li> -<li>Kameelen: -<span class="pageNum" id="pb496">[<a href="#pb496">496</a>]</span><ul> -<li>éénbultige of dromedaris, Camelus dromedarius. -</li> -<li>tweebultige of kameel, C. bactrianus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Karakal, Felis caracal.</li> -<li>Kauw, zie Kraaien.</li> -<li>Kasarka, de Russische naam voor Anas rufila, de holeneend.</li> -<li><span class="corr" id="xd31e4903" title="Bron: Kalander-leeuwrik">Kalanderleeuwerik</span>, zie <span class="corr" id="xd31e4906" title="Bron: Leeuwrik">Leeuwerik</span>.</li> -<li>Kamperfoelie, Lonicera Periclymenum.</li> -<li>Kalong of vliegende hond, Pteropus edulis.</li> -<li>Kat: -<ul> -<li>tamme <span class="seg">kat,</span> Felis domestica. -</li> -<li>wilde <span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">kat,</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> F. catus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Kalkoen, Meleagris gallopavo.</li> -<li>Keelvogeltje = Roodborstje? Ficedula (Erithacus) rubecola.</li> -<li>Kers, Cardamine pratense.</li> -<li>Kigelia, een geslacht behoorende tot de familie der Gesneraceeën.</li> -<li>Kievit (kudden), misschien de steppen-kievit, Vanellus gregarius?</li> -<li>Klauwieren of Worgers: -<ul> -<li>Struikklauwieren, Laniarius. (soorten van). -</li> -<li>Scharlaken klauwier, L. erythrogaster. -</li> -<li>Fluitklauwier, L. aethyopicus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Klipdas, Hyrax capensis.</li> -<li>Klokjes, soorten van Campanula.</li> -<li>Kluit, Recurvirostra avocetta.</li> -<li>Kneutje, Fringilla cannabina.</li> -<li>Korsak of steppenvos, Vulpes corsac.</li> -<li>Kolokwinten, Cucumis Colocynthis.</li> -<li>Kolonok, Siberische marter, vuurmarter (= Mustela sarmatica of Tijger-iltis?)<span class="corr" id="xd31e4944" title="Niet in bron">.</span></li> -<li>Korhoen, zie Hoenders.</li> -<li>Koet, Fulica atra.</li> -<li>Koelan, zie Dschiggetai.</li> -<li>Krokodil, soorten van Crocodilus, Alligator, Caiman, en Gavialis.</li> -<li>Kramsvogel, Turdus pilaris.</li> -<li>Kraaien: -<ul> -<li>Bonte kraai, Corvus cornix. -</li> -<li>Gewone kraai, C. corane. -</li> -<li>Kauw of torenkraai, C. monedula. -</li> -<li>Raaf, C. corax. -</li> -<li>Rock, C. frugilegus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Kraanvogels: -<ul> -<li>(Gewone) kraan, Grus cinerea, of communis. -</li> -<li>Jufferkraan, G. virgo. -<span class="pageNum" id="pb497">[<a href="#pb497">497</a>]</span></li> -<li>Kroon-kraanvogel, G. pavonina of Balearica pavonina. -</li> -<li>Numidische Kraai of Ombervogel, Scopus umbretta. -</li> -</ul> -</li> -<li>Kraagtrap, Otis Macqueni.</li> -<li>Krokodilwachter, Charadrius (Hya) <span class="corr" id="xd31e4971" title="Bron: Aegypticuc">Aegyptiacus</span>.</li> -<li><span class="seg">Kuikendief</span> (Bruine) of rietwouw, Circus aeruginosus, rufus.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Kuikendief</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (Grauwe) C. pygargus, cineraceus.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Kuikendief</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (Blauwe) of korenwouw, C. cyaneus.</li> -<li><span class="seg">Kwikstaart</span>, Motacilla alba.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Kwikstaart</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (Gele), Motacilla flava.</li> -<li>Kwak, Ardea nycticorna.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">L.</h3> -<ul> -<li>Laurierwilg, Salix pentandra.</li> -<li>Lachmeeuw, zie Meeuwen.</li> -<li>Lapgans, zie Ganzen.</li> -<li>Lazuurmees, Parus cyanus.</li> -<li>Larix, Pinus Larix<span id="xd31e5005"></span> of Abies Larix.</li> -<li>Leeuw, Felis Leo.</li> -<li>Lepelaar, Platalea leucorodia.</li> -<li>Lelie van Dalen, Convallaria majalis.</li> -<li><span class="corr" id="xd31e5011" title="Bron: Leeuwrikken">Leeuweriken</span>: -<ul> -<li>Woestijn<span class="corr" id="xd31e5017" title="Bron: -leeuwrik"><span class="seg">-leeuwerik</span></span>, Ammomanes deserti. -</li> -<li>Kalander<span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">-leeuwerik</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> Alauda calandra. -</li> -<li>Akker<span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">-leeuwerik</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> A. arvensis. -</li> -<li>Siberische<span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">-leeuwerik</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> A. sibirica, of Melanocorypha sibirica. -</li> -<li>Moor<span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">-leeuwerik</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> A. tatarica. -</li> -<li>Roode<span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">-leeuwerik</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> A. rufa? -</li> -<li>Kortteenige<span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">-leeuwerik</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> A. (M.) brachydactyla. -</li> -</ul> -</li> -<li>Lemming<span class="corr" id="xd31e5053" title="Bron: .">,</span> Lemmus norwegicus of Mus lemmus. Deze soort komt in Noorwegen voor; bovendien heeft -men nog: L. torquatus, L. lagurus en L. obensis in Rusl. en Sib.</li> -<li>Liestvogels, na verwant aan de gewone ijsvogels, beter vliegers dan deze en enkel -te huis in Afrika, Zuid-Azië en Australië. -<ul> -<li>Voorbeelden: -<ul> -<li>Boomliest, Halcyon semi coeruleus. -</li> -<li>Jagerliest, H. giganteus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>Loof- of Boschzangers, soorten van Hypolais, Ficedula, e.a.</li> -<li>Loogkruid, Salsola kali.</li> -<li>Lommen, <span class="corr" id="xd31e5070" title="Bron: De">de</span> grootste soorten van zeekoeten, zooals: Uria troile, U. ringvia<span class="corr" id="xd31e5073" title="Bron: .">,</span> U. Bruennichii.<span class="pageNum" id="pb498">[<a href="#pb498">498</a>]</span></li> -<li>Losch of Lynx, Felis Lynx.</li> -<li>Lijsterbes, Sorbus aucuparia.</li> -<li>Lijsters: -<ul> -<li>Groote lijster, Turdus viscivorus. -</li> -<li>Merel, T. merula. -</li> -<li>Kramsvogel, T. pilaris. -</li> -<li>Beflijster, T. torquatus. -</li> -<li>Koperwiek, T. iliacus. -</li> -<li>Steenlijster, T. saxatilis. -</li> -<li>Blauwmerel, T. cyanus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Luipaard, zie Panter.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">M.</h3> -<ul> -<li>Mammoeth, uitgestorven olifant, Elephas primigenius.</li> -<li>Maraboe, Ciconia maraboe, Leptoptilus crumenifer.</li> -<li>Mantelbaviaan, <span class="seg">zie Apen.</span></li> -<li>Magot, <span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">zie</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="s">Apen.</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span></li> -<li>Makako, <span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">zie</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="s">Apen.</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span></li> -<li>Marmot, Arctomys marmotta.</li> -<li>Marters: -<ul> -<li>Edelmarter, Mustela martes. -</li> -<li>Steenmarter, M. foina. -</li> -<li>Sabelmarter, M. zibelina. -</li> -<li>Hermelijn, M. erminea. -</li> -<li>Mink, M. vison. -</li> -<li>Wezel, M. vulgaris. -</li> -</ul> -</li> -<li>Maralhert, Cervus Maral.</li> -<li>Mantelmeeuw, zie Meeuwen.</li> -<li>Meeuwen: -<ul> -<li>Zilvermeeuw, Larus argentatus. -</li> -<li>Haringmeeuw of kleine mantelmeeuw<span id="xd31e5125"></span>, L. fuscus. -</li> -<li>Mantelmeeuw, L. marinus. -</li> -<li>Stormmeeuw, L. canus. -</li> -<li>Drieteenige meeuw, L. <span class="corr" id="xd31e5131" title="Bron: tricdactylus">tridactylus</span>. -</li> -<li>Kleine roofmeeuw, L. parasita. -</li> -<li>Onder vischmeeuwen verstaat men alle grootere soorten van meeuwen, zooals: L. marinus, -L. glaucus, L. argentatus. -</li> -<li>Lachmeeuw<span id="xd31e5138"></span> of kokmeeuw, L. ridibundus. -</li> -<li>Groote burgemeester, L. glaucus. -</li> -<li>Kleine burgemeester, L. leucopterus. -</li> -</ul> -</li> -<li><span class="corr" id="xd31e5143" title="Bron: Meervleermuis">Meervleêrmuis</span>, Vespertilio dasycnemus.<span class="pageNum" id="pb499">[<a href="#pb499">499</a>]</span></li> -<li>Meerval, Silurus glanis.</li> -<li>Meerkat, zie Apen.</li> -<li>Menschapen, zie Apen.</li> -<li>Meloen, Cucumis Melo.</li> -<li>Meezen: -<ul> -<li>Baardmees, rietmees, Parus biarmicus. -</li> -<li>Milaan, zie Wouw. -</li> -<li>Buidelmees, Parus pendulinus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Mimosa’s, Planten, verwant aan de vlinderbloemigen.</li> -<li>Molenaartje, Sylvia curruca.</li> -<li>Mink, Mustela vison, zie Marters.</li> -<li>Moerasuil, Otus of Strix brachyotes.</li> -<li>Moerasbes, rijsbes, zwarte boschbes, <span class="corr" id="xd31e5164" title="Bron: Vacinium">Vaccinium</span> uliginosum.</li> -<li>Muskusdier, Moschus moschifera.</li> -<li>Muskus-os, Ovibos moschatus.</li> -<li>Muskieten, soorten van Culex, (C. molestus, trifurcatus, pulicaris, e.a.).</li> -<li>Muggen (der Toendra), soorten van Culex, (b.v. C. pipiens en annulatus, bij ons steekmuggen -geheeten, en Anopheles maculipennis).</li> -<li>Muisvogels, soorten van Colius.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">N.</h3> -<ul> -<li>Nachtegaal (Poolsche), Lusciola philomela.</li> -<li>Gewone nachtegaal, L. luscinia.</li> -<li>Nachtegaal (Basterd-), Aedon galactodes.</li> -<li>Nachtzwaluwen, zie Geitenmelkers.</li> -<li>Neushoornvogel; waarschijnlijk wordt in den tekst op pag. 161 bedoeld: -<ul> -<li>Bucorax Abyssinicus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Neushoorn of rhinoceros, Rhinoceros.</li> -<li>Nimmerzat of Tantalus, Tantalus ibis.</li> -<li>Nieskruid, Helleborus viridis en niger.</li> -<li>Nonnetje, Mergus albellus.</li> -<li>Nijlgans of Vosgans, Chenalopex Aegyptiacus.</li> -<li>Nijlpaard, Hippopotamus.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">O.</h3> -<ul> -<li>Oeverloopers, soorten van Totanus, zie Waterloopers.</li> -<li>Oestervisscher, zie Scholekster.</li> -<li>Oeverzwaluw, Hirundo riparia.</li> -<li>Oehoe, Uhu of groote ooruil, Bubo maximus of Strix bubo.</li> -<li>Oeverzwaluw, zie Zwaluw.<span class="pageNum" id="pb500">[<a href="#pb500">500</a>]</span></li> -<li>Oelaren, Megaloperdix himalayensis.</li> -<li>Olijfboom, Olea Europaea.</li> -<li><span class="seg">Olifant</span> (Afrik.), Elephas africanus.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Olifant</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (Aziat.)<span class="corr" id="xd31e5210" title="Niet in bron">,</span> E. asiaticus.</li> -<li><span class="seg">Ooievaar,</span> (Gewone of witte), Ciconia alba.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Ooievaar,</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (Zwarte of bosch-), Ciconia nigra.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Ooievaar,</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> Simbil, Ciconia abdimii.</li> -<li>Reuzen-ooievaars, Mycteria sp.</li> -<li><span class="corr" id="xd31e5227" title="Bron: Ombervleermuis">Ombervleêrmuis</span>, of <span class="corr" id="xd31e5230" title="Bron: trekvleermuis">trekvleêrmuis</span>, Vesperugo nilssonii.</li> -<li>Oranje-appel, Citris communis.</li> -<li>Ombervogel, of Numidische kraan, Scopus umbretta.</li> -<li>Ortelaan, Emberiza hortulana.</li> -<li>Ossenpikkers, spreeuwachtige vogels, die tevens veel overeenkomst hebben met de wevers; -men brengt ze tot het geslacht Textor of Buphago, b.v. Textor erythrorhynchus.</li> -<li>Otter, Lutra vulgaris. -<ul> -<li>zeeotter, L. (Enhydris) marina. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">P.</h3> -<ul> -<li>Parelhoen, zie Hoenders.</li> -<li>Paradijsvogels, soorten van Paradisea.</li> -<li>Paradijsvliegenvangers<span class="corr" id="xd31e5248" title="Bron: .">,</span> Terpsiphone melanogastra of Muscipeta paradisi.</li> -<li>Papegaaiduiker, Mormon arcticus of fratercula.</li> -<li>Papegaaien<span class="corr" id="xd31e5254" title="Bron: .">:</span> -<ul> -<li>In Afrika komen o.a. voor: -<ul> -<li>Grijze papegaai of Jako, Psittacus erithacus of cinereus. -</li> -<li>Rozenpapegaai, Agapornis roseicollis. -</li> -<li>Groene edelpapegaai, Eclectus pectoralis. -</li> -<li>Halsbandparakiet, Palaeornis torquatus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>Panters: -<ul> -<li>Panter, Felis panthera, Leopardus panthera. -</li> -<li>Luipaard, Felis pardus, Leopardus antiquorum. -</li> -<li>Soenda panter, Felis variegata, L. pantherinus. -</li> -<li>Zwarte panter, F. melas, L. melas. -</li> -<li>Sneeuwluipaard, Irbis, F. uncia, L. irbis. -</li> -</ul> -</li> -<li>Pelikaan, Pelecanus onocrotalus.</li> -<li>Piniolen, de zaden der Arve, Pinus cembra.</li> -<li>Piepers: -<ul> -<li>Boompieper, Anthus arboreus, trivialis. -</li> -<li>Waterpieper, A. aquaticus, spipoletta. -</li> -<li>Rotspieper of Oeverpieper, A. obscurus. -</li> -</ul><span class="pageNum" id="pb501">[<a href="#pb501">501</a>]</span></li> -<li>Plevieren: -<ul> -<li>Kleine plevier, Charadrius minor<span class="corr" id="xd31e5288" title="Niet in bron">.</span> -</li> -<li>Goudplevier, Charadrius auratus of pluvialis. -</li> -<li>Krokodilwachter, Ch. Aegypticus. -</li> -</ul> -</li> -<li>Pluimgras, Festuca spec.</li> -<li>Populieren: -<ul> -<li>Zilverpeppel, Populus alba. -</li> -<li>Ratelpopulier, P. tremula. -</li> -</ul> -</li> -<li>Poolsche Nachtegaal, Lusciola philomela.</li> -<li>Poolhaas, zie Haas.</li> -<li>Poolvos, Canis lagopus.</li> -<li>Pijlstaart, zie Eenden.</li> -<li>Prachtvinken, soorten van Habropyga (wevertjes).</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">Q.</h3> -<ul> -<li>Quagga, Equus quagga, zie Dauw.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">R.</h3> -<ul> -<li>Rangkong, Buceros rhinoceros (Een Neushoornvogel).</li> -<li><span class="seg">Rat</span> (zwarte), Mus rattus.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Rat</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (bruine of trekrat), M. decumanus.</li> -<li>Ramstruik, ?</li> -<li>Ratelpopulier, Populus tremula.</li> -<li>Rendiermos, Cladonia rangiferina, een korstmos.</li> -<li>Reuzenhert (uitgestorven), Cervus megaceros.</li> -<li>Rendier, Cervus tarandus; zie <span class="corr" id="xd31e5326" title="Bron: herten">Herten</span>.</li> -<li>Reigers: -<ul> -<li>Reuzenreiger, Ardea goliath. -</li> -<li>Groote <span class="seg">zilverreiger,</span> A. alba. -</li> -<li>Kleine <span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">zilverreiger,</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> A. garzetta. -</li> -<li>Woudaapje, A. minuta. -</li> -<li>Purperreiger, A. purpura. -</li> -<li>Blauwe reiger, Ardea cinerea. -</li> -<li>Ralreiger, A. comata. -</li> -<li>Koereiger, Bubulcus (A.) ibis. -</li> -<li>Roerdomp, Botaurus A. stellaris. -</li> -</ul> -</li> -<li>Ree, Capreolus capraea.</li> -<li>Reuzenree, Capreolus pygargus.</li> -<li>Ringduif, Columba palumbus.</li> -<li>Rosé-spreeuw, Pastor roseus.</li> -<li>Rozemarijnheide, Andromeda polifolia.</li> -<li>Roodhoenders, zie <span class="corr" id="xd31e5357" title="Bron: hoenders">Hoenders</span>.<span class="pageNum" id="pb502">[<a href="#pb502">502</a>]</span></li> -<li>Rouw-tapuit, Saxicola leucura.</li> -<li>Rotspieper, zie Piepers.</li> -<li>Rozemarijnwilg, Salix rosmarinifolius.</li> -<li>Ruigpootbuizerd, Buteo lagopus.</li> -<li>Ruigpoothoenders, zie <span class="corr" id="xd31e5367" title="Bron: hoenders">Hoenders</span>.</li> -<li>Runder-troepiaal, Icterus pecoris.</li> -<li>Rotshoen, Cacabis petrosa?</li> -<li>Rijsbes, zwarte boschbes, moerasbes, Vaccinium uliginosum.</li> -<li>Ruiter (groenpootige), Totanus glottis.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">S.</h3> -<ul> -<li>Salamandervisch, Protopterus annectens.</li> -<li>Salanganen, zie Zwaluwen.</li> -<li>Salicaria, Lythrum salicaria, Wederik.</li> -<li>Satyrhoen, hoornfazant, Ceriornis satyra.</li> -<li>Schaarbek, Rhynchops flavirostris of orientalis.</li> -<li>Scharrelaars, Coracias en Colaris spec.</li> -<li>Scholekster, Haematopus ostralegus.</li> -<li>Schollevaar, Carbo cormoranus.</li> -<li>Schreeuwarend, Aquila naevia.</li> -<li>Sennah, Cassia lenitiva.</li> -<li>Sekretaris of kraangier, Serpentarius secretarius.</li> -<li>Sijsje, Fringilla spinus.</li> -<li>Simbil, Ciconia of Sphenorhynchus <span class="corr" id="xd31e5393" title="Bron: Abdimii">abdimii</span>, eene ooievaarsoort van centraal-Afrika, verwant aan den zwarten Ooievaar, Ciconia -nigra, maar kleiner.</li> -<li>Slechtvalk, zie Valken.</li> -<li>Slangen-buizerd of arend-buizerd, Circaëtus gallicus.</li> -<li>Slangensperwer, Polyboroïdes typicus.</li> -<li>Slangenhalsvogels, Plotus <span class="corr" id="xd31e5401" title="Bron: Vaillantii">vaillantii</span>.</li> -<li>Slechtvalk (Dwerg-), Falco minor.</li> -<li>Smalbladig zonnekruid, Helianthemum fumana.</li> -<li>Sneeuwuil, Surnia nivea of nyctea.</li> -<li>Snijdervogel, Orthotomus longicauda.</li> -<li>Springwal, Balaenoptera longimana.</li> -<li><span class="seg">Specht</span> (zwarte)<span class="corr" id="xd31e5414" title="Niet in bron">,</span> Picus martius.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Specht</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (groene)<span class="corr" id="xd31e5420" title="Niet in bron">,</span> P. viridis.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Specht</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> (groote bonte)<span class="corr" id="xd31e5426" title="Niet in bron">,</span> P. major.</li> -<li>Sperwer (zang-), Asturina musicus.</li> -<li>Spoorgans, zie <span class="corr" id="xd31e5431" title="Bron: ganzen">Ganzen</span>.</li> -<li>Speerkruid, soorten van Polemonium.</li> -<li>Spreeuw (Rosé), Pastor roseus.<span class="pageNum" id="pb503">[<a href="#pb503">503</a>]</span></li> -<li>Springmuis, soorten van Pedetes en Dipus. De soort op pag. 68 bedoelde is Dipus jaculus, -paardenspringer; de Mongolen noemen haar Alagtaga, <span class="corr" id="xd31e5440" title="Niet in bron">(</span>bont-kuiken), de Tataren Tya-Jelman, (kameelhaas), de bewoners van de oevers der Jaïk, -Tuschkantschick (haasje) en de Russen Semljanoi-Saëz, d.i. aardhaas.</li> -<li>Sperwer-grasmusch, Sylvia nisoria.</li> -<li>Spreeuw (Glans-), Lamprocolius nitens.</li> -<li>Spotvogel, Ficedula hypolais.</li> -<li>Spiraea’s; de bij ons gekweekte Sp. <span class="corr" id="xd31e5448" title="Bron: Filipendula">filipendula</span> en de hier wild groeiende Sp. <span class="corr" id="xd31e5451" title="Bron: Ulmaria">ulmaria</span> komen veel in de Russische steppen voor.</li> -<li>Steenarend, Aquila chrysaëtos of fulva.</li> -<li>Staalvink, ?</li> -<li><span class="seg">Steppen-</span>antilope of saiga, Antilope saiga.</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">Steppen-</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span><span class="corr" id="xd31e5463" title="Bron: leeuwrik">leeuwerik</span>, Saxilauda tartarica.</li> -<li>Steenlijster, Turdus saxatilis.</li> -<li>Steltkluit, Himantopus rufus of Hypsibates himantopus.</li> -<li>Steppenwouw, Strigiceps pallidus, iets kleiner dan de blauwe kuikendief.</li> -<li>Steppenvalk of steppenbuizerd, Buteo of Falco desertorum.</li> -<li>Steppenhond, Canis pictus, zie Honden.</li> -<li>Stormmeeuw, Larus canus.</li> -<li>Steenbok, Capra ibex. -<ul> -<li>woestijn-steenbok, ? -</li> -</ul> -</li> -<li>Strandloopers, soorten van Tringa, zie Waterloopers.</li> -<li>Steppenhoen, zie <span class="corr" id="xd31e5480" title="Bron: hoenders">Hoenders</span>. Het Aziatische Steppenhoen (Fausthuhn) Syrrhaptes paradoxus, dwaalt soms tot West-Europa -af, om echter al spoedig weder te verdwijnen.</li> -<li>Struisvogel, Struthio camelus.</li> -<li>Sykomoor, Ficus sycomora.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main"><span class="corr" id="xd31e5487" title="Niet in bron">T</span>.</h3> -<ul> -<li>Tamarinde, Tamarindus indica.</li> -<li>Tarantula, Lycosa tarantula.</li> -<li>Tantalus of Nimmerzat, Tantalus ibis.</li> -<li>Taxus, Taxus baccata.</li> -<li>Tapuit, Saxicola oenanthe.</li> -<li>Tarpan, <span class="corr" id="xd31e5497" title="Bron: Een">een</span> verwilderd, of het oorspronkelijk wilde paard. Men zou het als afzonderlijke soort -kunnen noemen: Equus Tarpan.</li> -<li>Tegelthee, Koeken, bestaande uit afval van thee, tot een deeg aangemengd met rijstewater -en schapenbloed, en daarna gedroogd. De Chineezen verzenden deze koeken in groote -hoeveelheid naar Rusland en Siberië.</li> -<li>Teisten, de kleine soorten van zeekoeten.<span class="pageNum" id="pb504">[<a href="#pb504">504</a>]</span></li> -<li>Thyrsagras, Stipa Thyrsa.</li> -<li>Thym, Thymus serpyllum, e.a. s.</li> -<li>Tjif-tjaf, Ficedula rufa.</li> -<li>Torenzwaluw, Cypselus murarius of apus. (zie Zwaluwen.)</li> -<li>Tompalm, ? (Misschien dezelfde soort als de Dompalm?)</li> -<li>Torenvalk, zie Valk.</li> -<li>Trappen: -<ul> -<li>Groote trap, Otis tarda. -</li> -<li>Kraagtrap, O. Macqueni. -</li> -<li>Dwergtrap, Tetrax campestris. -</li> -</ul> -</li> -<li>Treksprinkhaan, Acridium migratorium.</li> -<li>Tijger (Jacht-), Felis guttata, e.a. s.</li> -<li>Tureluur, Totanus calidris.</li> -<li>Tijger, Felis tigris.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">U.</h3> -<ul> -<li>Uhu, zie Oehoe.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">V.</h3> -<ul> -<li>Valeriaan, Valeriana officinalis, e.a. s.</li> -<li>Valken: -<ul> -<li>Jachtvalk of Noordsche valk, Falco candicans. -</li> -<li>Trekvalk of Slechtvalk, F. communis of peregrinus. -</li> -<li>Torenvalk of zwemmer, F. tinnunculus. -</li> -<li>Kleine torenvalk, F. cenchris of tinnunculoides. -</li> -<li>Avondvalk of roodvoetvalk, F. vespertinus of rufipes. -</li> -</ul> -</li> -<li>Veenmossen, soorten van Sphagnum.</li> -<li>Vergeet-mij-niet, Myosotis palustris, e.a. s.</li> -<li>Veenbes, Vaccinium Oxycoccus.</li> -<li>Veldmuis, Hypudaeus arvalis.</li> -<li>Veelvraat, Gulo arcticus.</li> -<li>Vinken: -<ul> -<li>Kardinaal, Coccoborus virginianus, Fringilla cardinalis. -</li> -<li>Goudvink, bloedvink, Pyrrhula europaea, Fr. pyrrhula. -</li> -<li>Woestijnvink, P. githaginea. -</li> -<li>Sparrevink of haakvink, Pinicola, (Fr.) enucleator. -</li> -<li>Gewone vink, Fringilla coelebs. -</li> -<li>Keep, bergvink, F. montifringilla. -</li> -<li>Sneeuwvink, F. nivalis. -</li> -<li>Vlasvink, groenling, Chloris hortensis (Fr. chloris). -</li> -<li>Kneutje, Acanthis (Fr.) cannabina. -<span class="pageNum" id="pb505">[<a href="#pb505">505</a>]</span> -</li> -<li>Fratertje, A. flavirostris, Fr. flavir. of montium. -</li> -<li>Paapje, Steenbarm, A. (Fr.) linaria. -</li> -<li>Sijsje, Chrysomitris (Fr.) spinus. -</li> -<li>Citroenvink, C. citronella. -</li> -<li>Putter, Distelvink, Carduelis elegans, Fringilla carduelis. -</li> -<li>Kanarie, Serinus canarius, Fringilla canaria. -</li> -<li>Kruisbekken, Kruisvinken, Loxia. -</li> -<li>Appelvinken, Coccothraustes. -</li> -<li>Musschen, Passer. -</li> -</ul> -</li> -<li>Vingerkruid, soorten van Potentilla.</li> -<li>Vingerhoedkruid, soorten van Digitalis.</li> -<li>Vischmeeuwen, zie Meeuwen.</li> -<li>Vischotter, Otter, Lutra vulgaris.</li> -<li>Vinvisch, Balaenoptera boops of arctica.</li> -<li>Vidua, zie Whidah.</li> -<li>Vogelwikke, Vicia cracca.</li> -<li>Vosgans of Egyptische of Nijlgans, Chenalopex aegyptiacus.</li> -<li>Vogelkers, Prunus Padus.</li> -<li>Vliegende eekhoorn, Pteromys volans.</li> -<li>Vossen: -<ul> -<li>Gewone vos, Vulpes vulgaris, Canis vulpes. -</li> -<li>Poolvos, IJsvos, Steenvos, Vulpes lagopus. -</li> -<li>Steppenvos, Korsak, Vulpes corsac. -</li> -<li>Fenek, Woestijnvos, Vulpes zerdo. -</li> -</ul> -</li> -<li>Vrouwenhaargrassen, soorten van Stipa?</li> -<li>Vuurvink, of Vuurwever, Euplectes franciscanus.</li> -<li>Vijgencactus, Opuntia vulgaris.</li> -<li>Vijg, Ficus carica.</li> -<li>Vuur-wevervogel, of vuurvink, Euplectes franciscanus.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">W.</h3> -<ul> -<li>Waterloopers, Totaninae, eene afdeeling der moerasvogels, bevattende o.a. de geslachten: -<ul> -<li>Numenius, b.v. N. arcuatus, wulp. -</li> -<li>Limosa, b.v. Limosa lapponica, poelsnip<span class="corr" id="xd31e5601" title="Bron: .">,</span> L. aegocephala, grutto. -</li> -<li>Totanus, waterloopers in engeren zin, b.v. -<ul> -<li>Totanus pugnax, kemphaan. -</li> -<li>T. littoreus of glottis, groenpootige ruiter. -</li> -<li>T. calidris, tureluur, T. hypoleucos, oeverlooper, steenvink. -</li> -</ul> -</li> -<li>Tringa, strandloopers, zooals: -<span class="pageNum" id="pb506">[<a href="#pb506">506</a>]</span><ul> -<li>T. canutus, Kanoet-strandlooper<span class="corr" id="xd31e5617" title="Bron: ,">.</span> -</li> -<li>T. subarquata, Kroonbek-strandlooper enz. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>Watertreders. Ook deze vormen een geslacht der Totaninae. Hiertoe behooren: -<ul> -<li>Phalaropus hyperboreus, Odinshen. -</li> -<li>Ph. fulicarius, franjepoot. -</li> -</ul> -</li> -<li>Waterhennetje, Gallinula chloropus.</li> -<li>Watersnip, Scolopax gallinago.</li> -<li>Wegedoorn, Rhamnus frangula.</li> -<li>Wederik, soorten van Epilobium.</li> -<li>Wevers. Hieronder verstaat men eene familie van zangvogels, die meer dan 300 soorten -telt en in de warme gewesten van Afrika en Azië thuis behooren. Enkele soorten bewonen -Australië. -<ul> -<li>Voorbeelden: het geslacht Textor, zooals: de Alektowever, T. albirostris. -<ul> -<li>het geslacht Ploceus, zooals: de Wielewaal-wever, Pl. galbula, de Abessynische wever, -Pl. abessinicus. -</li> -<li><span class="seg">het geslacht</span> Euplectes, zooals: de Vuurwever of vuurvink, E. <span class="corr" id="xd31e5642" title="Bron: franciscannus">franciscanus</span>. -</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">het</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="s">geslacht</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> Vidua (weduwen), b.v. de Paradijsweduwe, V. paradisea. -</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">het</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="s">geslacht</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> Habropyga (Prachtvinken), b.v. bloedvink, H. minima. -</li> -<li><span class="seg"><span class="ditto"><span class="s">het</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> <span class="ditto"><span class="s">geslacht</span><span class="d"><span class="i">,,</span></span></span> </span> Spermestes (Amadina’s), b.v. Halsbandvink, Sp. fasciata. -</li> -<li>Rijstvogel, Sp. oryzivora. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -<li>Whidah, soorten van Vidua, gewoonlijk „weduwen” genoemd, eene verbastering van Whidah, -den naam van het Afrikaansche koninkrijk, van waar deze vogels het eerst door de Portugeezen -naar Europa zijn vervoerd. Zij vormen met de amadina’s en wevers in engeren zin eene -onderling naverwante groep van vogels, die alle in de warme gewesten te huis behooren, -de weduwen uitsluitend in Afrika, de amadina’s en wevers zoowel in dit werelddeel -als in Indië. Zie <span class="corr" id="xd31e5661" title="Bron: wevers">Wevers</span>.</li> -<li>Wintertaling, Anas crecca<span class="corr" id="xd31e5666" title="Bron: ;">,</span> zie Eenden.</li> -<li>Witte Els, Alnus incana.</li> -<li>Wolf, Canis lupus, Lupus lupus, L. vulgaris.</li> -<li><span class="corr" id="xd31e5673" title="Bron: Woestijn-leeuwrik">Woestijn-leeuwerik</span>, Ammomanes deserti.</li> -<li>Woestijn-steenbok, zie Steenbok.</li> -<li>Woestijnhoenders, zie Hoenders.</li> -<li>Woestijnvos, Fenek, Vulpes zerdo.</li> -<li>Worger of Klauwier, soorten van Lanius.</li> -<li>Wolwilg, Salix pentandra. ?</li> -<li>Woudaapje, Ardea minuta.</li> -<li>Wortelmuis, Hypudaeus oeconomus.</li> -<li>Wulp, Numenius arcuatus.</li> -<li>Wouwen of milanen, roofvogels, die veel overeenkomst hebben met de buizerden. -<ul> -<li>Soorten: Koningswouw, Milvus ictinus of regalis. -<span class="pageNum" id="pb507">[<a href="#pb507">507</a>]</span><ul> -<li>Milaan, M. migrans. -</li> -<li>Roofwouw, roofmilaan, M. aegypticus. -</li> -<li>Veldwouw of grauwe kuikendief, Circus pygargus. -</li> -<li>Steppenwouw, C. macrurus. -</li> -<li>Rietwouw of bruine kuikendief, C. aeruginosus. -</li> -<li>Koornwouw of blauwe kuikendief, C. cyaneus. -</li> -<li>Steppenkuikendief, Strigiceps pallidus. -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">IJ.</h3> -<ul> -<li>IJseend, Harelda glacialis.</li> -<li>IJsbeer, Ursus maritimus.</li> -<li>IJsvogel<span class="corr" id="xd31e5706" title="Bron: .">,</span> Alcedo ispida.</li> -</ul> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">X.</h3> -<ul> -<li>Zaagbekken, soorten van Mergus.</li> -<li>Zangers, Sylviidae.</li> -<li>Zangsperwer, Asturina musicus.</li> -<li>Zebra, (zie Dschiggetai) Equus <span class="corr" id="xd31e5717" title="Bron: Zebra">zebra</span>.</li> -<li>Zeezwaluwen, soorten van Sterna.</li> -<li>Zeekoeten of Teisten, lommen, alken, zooals: Uria Grylle; U. troile; U. Brunnichi. -De soort op pag. 14 bedoeld, is waarschijnlijk U. Grylle, een alk met langen snavel, -ook meer bepaald zeekoet geheeten.</li> -<li>Zeeduikers, soorten van Colymbus.</li> -<li>Zeearend, zie Arend.</li> -<li>Zeggegras, soorten van Carex.</li> -<li>Ziesel, Spermophilus citillus.</li> -<li>Zilverden, Pinus picea, of Abies pectinata.</li> -<li>Zilverreigers, zie Reigers.</li> -<li>Zingzwaan, Cygnus musicus.</li> -<li>Zilvermeeuw, Larus argentatus, zie Meeuwen.</li> -<li>Zwaluwen: -<ul> -<li>Huiszwaluw, Hirundo urbica. -</li> -<li>Boerenzwaluw, H. rustica. -</li> -<li>Oeverzwaluw, H. riparia. -</li> -<li>Torenzwaluw, Gierzwaluw, Cypselus murarius of apus. -</li> -<li>Alpenzwaluw, Cypselus melba. -</li> -<li>Salanganen, Cypselus nidificus en C. esculentes. -</li> -</ul> -</li> -<li>Zwarte zeezwaluw, Sterna nigra.</li> -<li>Zwijn (wild), Sus scrofa.</li> -</ul> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="signed"><span class="sc">R. E. de Haan.</span> -<span class="pageNum" id="pb509">[<a href="#pb509">509</a>]</span></p> -</div> -</div> -</div> -<div class="footnotes"> -<hr class="fnsep"> -<div class="footnote-body"> -<div class="fndiv" id="xd31e4105"> -<p class="footnote"><span class="fnlabel"><a class="noteRef" href="#xd31e4105src">1</a></span> <span class="sc">Brehm</span> gebruikt, ter vermijding van elken schijn van geleerdheid, de volksnamen, of, waar -deze niet bestaan, de vertaling der wetenschappelijke namen. Waren deze slechts algemeen -bekend, of luidden zij overal gelijk, de herkenning zou niet moeilijk vallen. Men -weet evenwel hoe het te dien aanzien gesteld is, en om deze reden heb ik het wenschelijk -geoordeeld de volgende tabel samen te stellen, waarin zij, die zulks verlangen, kunnen -nagaan, welke soorten door <span class="sc">Brehm</span> bedoeld zijn. Het opmaken dezer lijst was geen gemakkelijke zaak; eene vrij uitgebreide -litteratuur liet mij somwijlen nog in onzekerheid. Zelfs riep ik niet altijd met gunstig -gevolg de hulp in van erkende autoriteiten. Van daar dat enkele namen onverklaard -moesten blijven. -</p> -<p class="footnote cont signed"><span class="sc">R. E. de Haan.</span> <a class="fnarrow" href="#xd31e4105src" title="Ga terug naar noot 1 in tekst.">↑</a></p> -</div> -</div> -</div> -</div> -<div class="div1 subscribers"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h2 class="main">Naamlijst van Inteekenaren.</h2> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Bibliotheek van Hare Majesteit de Koningin. -</p> -<p>Hare Majesteit de Koningin-Regentes. -</p> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">A.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Adriani, A. H., Boekhandelaar, Leiden, 2 Exempl.<br> -Albrecht, G. J., Boekhandelaar, Winterswijk, 10 Exempl.<br> -Alsche, Mr. T. C. P., Velp bij Arnhem.<br> -Ammers, F. L. van, Boekhandelaar, ’s Hertogenbosch, 2 Exempl.<br> -Arrondissements-Bibliotheek der Onderwijzers, Dordrecht. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">B.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Balen, J. N. Plemper van, Boekhandelaar, Alkmaar, 2 Exempl.<br> -Ballot, G., Soekoeboemi (Java).<br> -Beek, M. van der, Boekhandelaar, ’s Gravenhage, 4 Exempl.<br> -Bekker, F. H. M. de, Vucht.<br> -Benthem & Jutting, Van, Boekhandelaars, Middelburg.<br> -Berends<span class="corr" id="xd31e5778" title="Niet in bron">,</span> J.Jz., W. J., Boekhandelaar, Zwolle, 2 Exempl.<br> -Berghuijs, B., Boekhandelaar, Kampen.<br> -Bergsma, Th. P., Predikant, Winterswijk.<br> -Bettink, J. G., Hoofd der School N<sup>o</sup>. 1, Bergambacht.<br> -Beijers, Firma J. L., Boekhandel, Utrecht.<br> -Blaauw, A. J., Amsterdam.<br> -Blaauw, J. F., Emeritus-Predikant, Arnhem.<br> -Blees, G. J., Zaandam.<br> -Blees Gz., K., Boekhandelaar, Zaandam, 2 Exempl.<br> -Blok, A., Schoolopziener, Geertruidenberg.<br> -Blussé & Van Braam, Boekhandelaars, Dordrecht, 7 Exempl.<span class="pageNum" id="pb510">[<a href="#pb510">510</a>]</span><br> -Bolland, A. A. W., Boekhandelaar, Goes.<br> -Bontamps, Firma Wed. H., Papierhandel, Amsterdam.<br> -Bonten, A., Burgemeester, Papendrecht.<br> -Boomsma, R. & A., Boekhandelaars, Harlingen, 2 Exempl.<br> -Borgesius, J., Boekhandelaar, Sappemeer.<br> -Borgman, Dr. A., Leeraar aan het Gymnasium, ’s Gravenhage.<br> -Borski, Van Noord, Particulier, Nieuwer-Amstel.<br> -Bouma Gz., A., Ede.<br> -Braak, H. E. G. ter, Eibergen.<br> -Braband, Maria T. J. van, Boekhandel, Hontenisse.<br> -Brentano, Mej. C., Ede.<br> -Breijer, C. H. E., Boekhandelaar, Utrecht.<br> -Brink & De Vries, Ten, Boekhandelaars, Amsterdam.<br> -Broese & Co., Boekhandelaars, Breda.<br> -Brouwer, A. J. E., ’s Gravenhage.<br> -Brouwer, W., Onderwijzer, Schoonhoven.<br> -Brouwers, J. H., Onderwijzer, Sittard.<br> -Brunt & Zoon, J., Boekhandelaars, ’s Gravenhage, 2 Exempl. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">C.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Cannegieter, J., Emeritus-Predikant, Groningen.<br> -Casembroot, Jhr. Mr. E. A. O. de, Middelburg.<br> -Cate, A. W. Naudin ten, Sergeant Instr.-Bat., Kampen.<br> -Collot d’Escury, K. J. A. G. Baron, Arr.-Schoolopziener, Boschkapelle.<br> -Cransberg, H., Onderwijzer, Schoonhoven.<br> -Creutz, S. A. F. Baron, Particulier, Dordrecht. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">D.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Denekamp, Mr. B., Advocaat en Procureur, Rotterdam.<br> -Dhuy, F. P., Boekhandelaar, Middelburg.<br> -Dibbetz, J. C., Utrecht.<br> -Dibbits, Dr. H. C., Hoogleeraar, Utrecht.<br> -Diemen, J. M. van, Boekhandelaar, Amsterdam.<br> -Dirix, Théophile, Rentenier, Roermond.<br> -Doesburg, Mej. C. H., ’s Gravenhage.<br> -Doorn & Zoon, C. van, Boekhandelaars, ’s Gravenhage, 2 Exempl.<br> -Douma, R., Landbouwer, Oostrum.<br> -Dunk, J. H., Boekhandelaar, Rotterdam, 2 Exempl.<br> -Duijkers, H. W., Steenbergen.<br> -Duijm, Mej. H. van, Nijmegen. -<span class="pageNum" id="pb511">[<a href="#pb511">511</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">E.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Endt & Zoon, J. van der, Boekhandelaars, Maassluis.<br> -Esterik, A. van, Schoonhoven. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">F.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Fangman, Mr. H. W., Kantonrechter, Dordrecht.<br> -Feenstra Johz., R., Boekhandelaar, Sneek, 2 Exempl.<br> -Fellinga, W., Boekhandelaar, Nijmegen, 2 Exempl.<br> -Fortuijn, J. A., Boekhandelaar, Amsterdam, 4 Exempl. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">G.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Geelhoed, H. G., Gemeente-Secretaris, Schoonhoven.<br> -Geradts & Co., Joh., Boekhandelaars, Hilversum.<br> -Gerretsen, Firma H. J., Boekhandel, ’s Gravenhage.<br> -Geijl, Dr. A., Geneesheer, Dordrecht.<br> -Gieseke, H. F., Hoofd-Onderwijzer, Amsterdam.<br> -Gils, J. C. van, Onderwijzer, Wijchen.<br> -Goederen, C. H. de, Onderwijzer, Amsterdam.<br> -Goethart, Dr. J. W. Chr., Amsterdam.<br> -Gorkom, E. van, Public Notary, Johannesburg (South African Republic).<br> -Grondijs, H., Hoofdonderwijzer, Bojolali (N. I.).<br> -Grotendorst, F. W., Arts, Harlingen.<br> -Gunning Wz., Dr. J. H., Conrector Gymnasium, Zwolle.<br> -Gymnasium, Bibliotheek van het Amsterdamsch, Amsterdam.<br> -Gymnasium te Groningen. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">H.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Haan, Mej. A. M. de, Pleegzuster v. h. W. Kr., Dordrecht.<br> -Haan, W. de, Winterswijk.<br> -Haas, H. de, Drogist, Arnhem.<br> -Hamburg, L. van, ’s Gravenhage.<br> -Hansma, L., Boekhandelaar, Assen.<br> -Harte, P., Boekhandelaar, Bergen-op-Zoom.<br> -Hasselt, A. L. van, Resident van Riouw en Onderhoorigheden.<br> -Haver Droeze, Dr. J. J., Geneesheer, Dordrecht.<br> -Hazewinkel, J. H. O., Candidaat-Notaris, Hilversum.<br> -Heek, J., Boekhandelaar, Hilversum.<br> -Hengel, W. J. van, Boekhandelaar, Rotterdam.<span class="pageNum" id="pb512">[<a href="#pb512">512</a>]</span><br> -Henneveld, H. P., Boekhandelaar, Delft.<br> -Henstëdt, H. L., Onderwijzer, Schoonhoven.<br> -Hessel, F., Boekhandelaar, Heerenveen.<br> -Heteren, J. H. & G. van, Boekhandelaars, Amsterdam, 2 Exempl.<br> -Heuff Ez., J. A., Koopman, Tiel.<br> -Heuvelink, J., Boekhandelaar, Arnhem, 2 Exempl.<br> -Heijde, H. C. van der, Hoofd eener School, Leiden.<br> -Heijt, W., Gemeente-Ontvanger, Schoonhoven.<br> -Hoek, L. G. Krol van der, Kapitein der Genie <abbr title="Oost-Indisch">O.-I.</abbr> Leger, Goes.<br> -Hoekstra, L., Onderwijzer, Sneek.<br> -Hoet, Firma H. ten, Boekhandel, Nijmegen, 2 Exempl.<br> -Hogeweg, J. J., Directeur Post- en Telegraafkantoor, Winterswijk.<br> -Hollert CLz., J. L., Particulier, Kralingen.<br> -Hooft, G. B. ’t, Boekhandelaar, Rotterdam.<br> -Hoogere Burgerschool voor Meisjes, ’s Gravenhage.<br> -Hoogere Burgerschool met 3-jarigen cursus, ’s Gravenhage.<br> -Hoogere Burgerschool te Soerabaia.<br> -Hooijkaas, J., Onderwijzer, Schoonhoven.<br> -Houten, E. F. ten, Kassier, Winterswijk.<br> -Houwens, H., Cargadoor, Rotterdam.<br> -Höveker’s Boekhandel, Amsterdam, 4 Exempl.<br> -Huet, Dr. J. A. Gallandat, Arts, Schoonhoven.<br> -Hulst, Laurens van, Boekhandelaar, Kampen. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">I.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Idema, K. H., Boekhandelaar, Medemblik. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">J.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Jong Kz., A. de, Onderwijzer, Ammerstol. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">K.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Kampen & Zoon, P. N. van, Boekhandelaars, Amsterdam, 2 Exempl.<br> -Kapteijn, J. M. N., Boekhandelaar, Leiden.<br> -Kervezee, Firma J. M., Boekhandel, Rotterdam.<br> -Kirberger & Kesper, Boekhandelaars, Amsterdam.<br> -Kleijn, H., Bierhandelaar, Maassluis.<br> -Koldeweij, G. J., Boekhandelaar, Eibergen.<br> -Kolff & Go., G., Boekhandelaars, Batavia, 15 Exempl.<br> -Koller, Adr., Boekhandelaar, Rotterdam, 2 Exempl.<span class="pageNum" id="pb513">[<a href="#pb513">513</a>]</span><br> -Koning Pz., J., Krimpen a/d IJsel.<br> -Kool, Firma P. P., Boekhandel, Weesp.<br> -Koppeschaar, W. F., Leeraar R. H. B. S., Alkmaar.<br> -Kraan, J., Boekhandelaar, Amsterdam, 2 Exempl.<br> -Kraft, P. J., Boekhandelaar, ’s Gravenhage.<br> -Kruijt, A., Onderwijzer, Schoonhoven.<br> -Krijnen, Jos. M., Boekhandelaar, Vucht.<br> -Kuen, R., Boekhandelaar, Delfzijl.<br> -Kuiper & Taconis, Firma, Boekhandel, Meppel.<br> -Kuipers, T. J. (Firma J. Creemer), Boekhandelaar, Groningen. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">L.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Lammerts, F., Landmeter b/h kadaster, Tiel.<br> -Land Ez., A., Boekhandelaar, Harlingen.<br> -Lange, Allert de, Boekhandelaar, Amsterdam.<br> -Lechner, A. A. van Pelt, Secretaris der gemeente Aarlanderveen, Alfen a/d Rijn.<br> -Leesbibliotheek der Herv. Gemeente te St. Maarten en Valkoog.<br> -Leesgezelschap te Beverwijk.<br> -Leesgezelschap „Kosmos”, Soerabaia.<br> -Leesgezelschap „Nut en Genoegen”, Heerde.<br> -Leesgezelschap R. F., Soerabaia.<br> -Liedermooij, D. B., Drogist, Winterswijk.<br> -Linden, P. J. van der, Boekhandelaar, Alfen.<br> -Loep, A. F. W., Onderwijzer, Rotterdam. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">M.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Maatschappij „Vooruit”, Socialistische, Gent, 3 Exempl.<br> -Man, M. J. de, Burgemeester, Hof van Delft.<br> -Meer, Jac. van der, Boekhandelaar, Deventer.<br> -Menger, Th., Boekhandelaar, Ede, 2 Exempl.<br> -Mensing & Visser, Boekhandelaars, ’s Gravenhage, 3 Exempl.<br> -Meulen, Gebr. van der, Boekhandelaars, Bergum.<br> -Michelsen, Mej. A. E. S., Leerares H. B. S. voor meisjes, Leiden.<br> -Mühring, Mej. B. H., Amsterdam.<br> -Mühring, Mej. G., Leerares aan de H. B. S. voor meisjes, Rotterdam.<br> -Mühring, J. H., Predikant Ned. Herv. Gem., St. Maarten en Valkoog.<br> -Mul, H. N., Boekhandelaar, Haarlem.<br> -Mijs, D., Boekhandelaar, Tiel, 4 Exempl. -<span class="pageNum" id="pb514">[<a href="#pb514">514</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">N.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Nauta, C. Star, Kleinemeer, Gem. Sappemeer.<br> -Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen.<br> -Nieuwenhuijs, P. B., Boekhandelaar, Breda.<br> -Noordhoff, P., Boekhandelaar, Groningen.<br> -Noording, K. L., Boekhandelaar, Groningen.<br> -Nooten, Dr. J. C. C. W. van, Leeraar aan de H. B. S., Soerabaia.<br> -Nooten, S. E. van, Uitgever, Schoonhoven.<br> -Nooten, S. I. van, Kapitein der Artillerie, Delft.<br> -Nooten, U. J. W. van, Ontv. der Registr. en Dom., Dirksland.<br> -Nooten, W. H. J. van, Uitgever, Haarlem.<br> -Normaalschool Hoofdonderwijzers, Soerabaia. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">O.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Odé, G., Boekhandelaar, Schiedam.<br> -Onderwijzers-bibliotheek in het Arrondissement Kampen.<br> -Oomkens, A., Particulier, Assen.<br> -Out, P., Boekhandelaar, Koog a/d Zaan.<br> -Overbeek, J. H., Expediteur, Arnhem.<br> -Overdijkink, A. J., Wijnhandelaar, Schoonhoven. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">P.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Pateer, A., Opzichter rijks-waterstaat, Harlingen.<br> -Peaux, P., Rustend Apotheker, Heerenveen.<br> -Pel, Dr. P. K., Hoogleeraar, Amsterdam.<br> -Pesters, Jhr. Mr. C. C. G. de, Nijmegen.<br> -Post, Mej. IJ., Leerares aan de H. B. S. voor meisjes, Rotterdam.<br> -Pouw, Mr. H., Advocaat, Amsterdam. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">R.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Raadman, J. W. R., Aannemer, Nijmegen.<br> -Reinhold, H., Amsterdam.<br> -Remeijn, A. J., Onderwijzer, Middelburg.<br> -Riff, Mej. E., ’s Gravenhage.<br> -Rive Box, N. W. de la, Tabakshandelaar, Groningen.<br> -Rodenhuis, S., Niehove.<br> -Roelfsema, H. R., Boekhandelaar, Groningen.<span class="pageNum" id="pb515">[<a href="#pb515">515</a>]</span><br> -Roelvink, Jongeheer B. A., Winterswijk.<br> -Romen & Zonen, J. J., Boekhandelaars, Roermond.<br> -Rosenthal, W. C. A. Ziegenhirt von, Nijmegen.<br> -Ruijter, W. J., Boekhandelaar, Amsterdam.<br> -Rijks Hoogere Burgerschool te Winterswijk.<br> -Rijksnormaalschool te Schoonhoven, Bibliotheek der -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">S.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Schaafsma, A., Boekhandelaar, Dokkum, 2 Exempl.<br> -Schalekamp, v. d. Grampel & Bakker, Boekh., Amsterdam, 2 Exempl.<br> -Schallenberg, E. W., Particulier, Rotterdam.<br> -Scholten, A., Koopman, Winterswijk.<br> -Schoor, Dr. W. R. J., Leeraar in de natuur-, schei-, plant- en dierkunde aa de R. H. B. S. -met 3-j. cursus, Meppel.<br> -Schröder, Gebr., Boekhandelaars, Amsterdam, 3 Exempl.<br> -Schröfer, E. J., Scheveningen.<br> -Schutte, G., Hoofdonderwijzer, Amsterdam.<br> -Seijffardt’s Boekhandel, Amsterdam.<br> -Slotboom, D. S., Boekhandelaar, Beverwijk.<br> -Slothouwer, G. J., Boekhandelaar, Amersfoort.<br> -Slijksteeg, W., Twisk.<br> -Smeding, S., Boekhandelaar, Leeuwarden.<br> -Smit, J. van der, Hoofdonderwijzer, Hilversum.<br> -Someren, Firma A. E. C. van, Boekhandel, Zutfen.<br> -Spoon, L. (Firma A. J. Knoop), Boekhandelaar, Haarlem.<br> -Steeksma, J., Kapitein „Swanland”, Hull.<br> -Stemler Cz., Joh. G., Boekhandelaar, Amsterdam.<br> -Stenfert Kroese & Van der Zande, Boekh., Arnhem, 2 Exempl.<br> -Stort, A. G. H. van Genderen, Oogarts, Haarlem.<br> -Stuur, C., Tramchef, Veenwouden.<br> -Sulpke’s Boekhandel, Amsterdam. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">T.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Tacoma, G., Indië.<br> -Theunissen, Luitenant-Kolonel J. A. P., Breda.<br> -Thieme’s Boekhandel, H. C. A., Nijmegen, 2 Exempl.<br> -Trap, P. W. M., Boekhandelaar, Leiden.<br> -Tydeman, Mr. M., Directeur der Nederl. Maatsch. van Brandverzekering te Tiel, Tiel. -<span class="pageNum" id="pb516">[<a href="#pb516">516</a>]</span></p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">V.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Vattier Kraane, M. G., Boekhandelaar, Tilburg.<br> -Veenenbos, Dr. C. M., Arts, Oosterbeek.<br> -Velsing, S., Hoofd der School N<sup>o</sup>. 2, Bergambacht.<br> -Verlooij, P. J., Boekhandelaar, Rotterdam.<br> -Vermeulen, P. A., Boekhandelaar, Steenbergen.<br> -Verwer, Mej. M. J. de, Schoorl.<br> -Visser, L. J. C. de, ’s Gravenhage.<br> -Vries Tz., C. de, Zaandam.<br> -Vuijck, L., Phil.-Docts., Assistent Botanie, Zoeterwoude. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">W.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Waltman Jr., J., Boekhandelaar, Delft.<br> -Wamel, A. van, Hoofd eener school, Amsterdam.<br> -Weeldenburg, N. J., Phil. Professor a/h Seminarie der Oud-Bisschoppelijke Clerezy, -Amersfoort.<br> -Wegerif, G., Instituteur, Nijmegen.<br> -Westbroek, G. H., Ex-Instituteur, Schoonhoven.<br> -Willeumier, J. P., Amsterdam.<br> -Willink, N., Fabrikant, Winterswijk.<br> -Willink, W. E. J. Tjeenk, Boekhandelaar, Zwolle.<br> -Winkel, J., Boekhandelaar, Schagen.<br> -Wit, J. H. de, Boekhandelaar, Amsterdam.<br> -Woltjer, F., Kantoorbediende, Groningen.<br> -Wijdenes, P., Onderwijzer, Amsterdam.<br> -Wijnen, K. van, Onderwijzer, Schoonhoven.<br> -Wijnpersse, A. van de, Directeur der R. H. B. S., Bergen-op-Zoom.<br> -Wijt, M. N., Nijmegen. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">Y.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Ybes & Co., Ybe, Boekhandelaars, Velp. -</p> -</div> -</div> -<div class="div2 letter"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead"> -<h3 class="main">Z.</h3> -</div> -<div class="divBody"> -<p class="first">Zuidema, E., Leeraar R. H. B. S., Zwolle.<br> -Zijl, A. van der, Particulier, Offingawier. -</p> -</div> -</div> -</div> -</div> -<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody"> -<p class="first"></p> -<div class="figure backwidth"><img src="images/back.jpg" alt="Oorspronkelijke achterkant." width="499" height="720"></div><p> -</p> -</div> -</div> -<div class="transcriberNote"> -<h2 class="main">Colofon</h2> -<h3 class="main">Beschikbaarheid</h3> -<p class="first">Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen -van welke soort dan ook. U mag het kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden -van de Project Gutenberg Licentie in dit eBoek of on-line op <a class="seclink xd31e69" title="Externe link" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. -</p> -<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctieteam op <a class="seclink xd31e69" title="Externe link" href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. -</p> -<h3 class="main">Metadata</h3> -<table class="colophonMetadata" summary="Metadata"> -<tr> -<td><b>Titel:</b></td> -<td>Van den Noordpool naar den Aequator</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Auteur:</b></td> -<td>Alfred Edmund Brehm (1829–1884)</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/47553366/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Bijdrager:</b></td> -<td>Horst Brehm (1863–1917)</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/8170272/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Illustrator:</b></td> -<td>Richard Friese (1854–1918)</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/90630764/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Vertaler:</b></td> -<td>Romke Everts de Haan (1833–1899)</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/283456024/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Illustrator:</b></td> -<td>Gustav Ludwig Heinrich Mützel (1839–1893)</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/45073627/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Illustrator:</b></td> -<td>Albert Richter (1845–1898)</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/26945056/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Illustrator:</b></td> -<td>Friedrich Specht (1839–1909)</td> -<td><a href="https://viaf.org/viaf/791236/" class="seclink">Info</a></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Taal:</b></td> -<td>Nederlands (Spelling De Vries-Te Winkel)</td> -<td></td> -</tr> -<tr> -<td><b>Oorspronkelijke uitgiftedatum:</b></td> -<td>1894</td> -<td></td> -</tr> -</table> -<h3 class="main">Codering</h3> -<p class="first">Dit boek is weergegeven in oorspronkelijke schrijfwijze. Afgebroken woorden aan het -einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel -zijn verbeterd. Deze verbeteringen zijn aangegeven in de colofon aan het einde van -dit boek.</p> -<h3 class="main">Documentgeschiedenis</h3> -<ul> -<li>2021-12-15 Begonnen. -</li> -</ul> -<h3 class="main">Externe Referenties</h3> -<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links -voor u niet werken.</p> -<h3 class="main">Verbeteringen</h3> -<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> -<table class="correctionTable" summary="Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> -<tr> -<th>Bladzijde</th> -<th>Bron</th> -<th>Verbetering</th> -<th>Bewerkingsafstand</th> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e230">VII</a></td> -<td class="width40 bottom">Christiaan</td> -<td class="width40 bottom">Christian</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e387">XI</a></td> -<td class="width40 bottom">Vogeelbrgen</td> -<td class="width40 bottom">Vogelbergen</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e571">1</a></td> -<td class="width40 bottom">nauwelijk</td> -<td class="width40 bottom">nauwelijks</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e576">1</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1035">62</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2468">259</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2865">307</a></td> -<td class="width40 bottom">weerszijden</td> -<td class="width40 bottom">weêrszijden</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e672">15</a></td> -<td class="width40 bottom">invididuen</td> -<td class="width40 bottom">individuen</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e684">16</a></td> -<td class="width40 bottom">neer</td> -<td class="width40 bottom">neêr</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e722">21</a></td> -<td class="width40 bottom">onweerstaanbaren</td> -<td class="width40 bottom">onweêrstaanbaren</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e792">30</a></td> -<td class="width40 bottom">rozenkleurige</td> -<td class="width40 bottom">rooskleurige</td> -<td class="bottom">3</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e795">30</a></td> -<td class="width40 bottom">onweerstaanbare</td> -<td class="width40 bottom">onweêrstaanbare</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e864">39</a>, <a class="pageref" href="#xd31e965">51</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2583">275</a></td> -<td class="width40 bottom">onafzienbre</td> -<td class="width40 bottom">onafzienbare</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e867">39</a>, <a class="pageref" href="#xd31e985">54</a></td> -<td class="width40 bottom">ontelbre</td> -<td class="width40 bottom">ontelbare</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e873">39</a></td> -<td class="width40 bottom">sneew</td> -<td class="width40 bottom">sneeuw</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e882">40</a></td> -<td class="width40 bottom">geweiën</td> -<td class="width40 bottom">geweien</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e903">41</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1069">65</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1072">65</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1085">65</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1141">72</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1147">72</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3566">416</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5463">503</a></td> -<td class="width40 bottom">leeuwrik</td> -<td class="width40 bottom">leeuwerik</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e916">43</a></td> -<td class="width40 bottom">ənder</td> -<td class="width40 bottom">onder</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e944">48</a></td> -<td class="width40 bottom">sneuwkleed</td> -<td class="width40 bottom">sneeuwkleed</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1030">61</a></td> -<td class="width40 bottom">leeuwerikken</td> -<td class="width40 bottom">leeuweriken</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1038">62</a></td> -<td class="width40 bottom">veerkrachtige</td> -<td class="width40 bottom">veêrkrachtige</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1060">65</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1082">65</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2076">211</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3015">332</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4023">473</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4059">478</a></td> -<td class="width40 bottom">leeuwrikken</td> -<td class="width40 bottom">leeuweriken</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1063">65</a></td> -<td class="width40 bottom">kalanderleeuwrik</td> -<td class="width40 bottom">kalanderleeuwerik</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1066">65</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1076">65</a></td> -<td class="width40 bottom">akkerleeuwrik</td> -<td class="width40 bottom">akkerleeuwerik</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1079">65</a></td> -<td class="width40 bottom">leeuwriks</td> -<td class="width40 bottom">leeuweriks</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1090">66</a></td> -<td class="width40 bottom">rozéspreeuw</td> -<td class="width40 bottom">rozé-spreeuw</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1096">67</a></td> -<td class="width40 bottom">Thuringen</td> -<td class="width40 bottom">Thüringen</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1099">67</a></td> -<td class="width40 bottom">Joerta</td> -<td class="width40 bottom">Joerte</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1106">68</a></td> -<td class="width40 bottom">neerkomt</td> -<td class="width40 bottom">neêrkomt</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1117">69</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1130">71</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3410">391</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3430">394</a></td> -<td class="width40 bottom">bronstijd</td> -<td class="width40 bottom">bronsttijd</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1122">70</a></td> -<td class="width40 bottom">nagezet</td> -<td class="width40 bottom">nagezeten</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1144">72</a></td> -<td class="width40 bottom">steppen-leeuwrik</td> -<td class="width40 bottom">steppen-leeuwerik</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1184">76</a></td> -<td class="width40 bottom">behendigdheid</td> -<td class="width40 bottom">behendigheid</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1187">76</a></td> -<td class="width40 bottom">weergalmde</td> -<td class="width40 bottom">weêrgalmde</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1200">78</a></td> -<td class="width40 bottom">SIBERIE</td> -<td class="width40 bottom">SIBERIË</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1215">79</a></td> -<td class="width40 bottom">gebieder</td> -<td class="width40 bottom">gebieden</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1235">82</a></td> -<td class="width40 bottom">weerstandsvermogen</td> -<td class="width40 bottom">weêrstandsvermogen</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1305">92</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1322">94</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1370">104</a>, <a class="pageref" href="#xd31e1409">108</a></td> -<td class="width40 bottom">Ostiaken</td> -<td class="width40 bottom">Ostjaken</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1363">103</a></td> -<td class="width40 bottom">goodkoop</td> -<td class="width40 bottom">goedkoop</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1385">106</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4045">477</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4708">493</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4797">494</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5617">506</a></td> -<td class="width40 bottom">,</td> -<td class="width40 bottom">.</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1388">106</a></td> -<td class="width40 bottom">weèrgevonden</td> -<td class="width40 bottom">weêrgevonden</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1399">107</a></td> -<td class="width40 bottom">hondeu</td> -<td class="width40 bottom">honden</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1433">111</a></td> -<td class="width40 bottom">slnipend</td> -<td class="width40 bottom">sluipend</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1438">111</a></td> -<td class="width40 bottom">bunsing</td> -<td class="width40 bottom">bunzing</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1463">114</a></td> -<td class="width40 bottom">vervaardige</td> -<td class="width40 bottom">vervaardigde</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1485">118</a></td> -<td class="width40 bottom">korst</td> -<td class="width40 bottom">kortst</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1541">126</a></td> -<td class="width40 bottom">krododillen</td> -<td class="width40 bottom">krokodillen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1557">127</a></td> -<td class="width40 bottom">chala</td> -<td class="width40 bottom">Chala</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1653">143</a></td> -<td class="width40 bottom">veeren</td> -<td class="width40 bottom">veêren</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1666">144</a></td> -<td class="width40 bottom">weerstand</td> -<td class="width40 bottom">weêrstand</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1687">148</a></td> -<td class="width40 bottom">éen</td> -<td class="width40 bottom">één</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1692">148</a></td> -<td class="width40 bottom">paar</td> -<td class="width40 bottom">paard</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1764">161</a></td> -<td class="width40 bottom">veerenpracht</td> -<td class="width40 bottom">veêrenpracht</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1774">162</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2313">242</a></td> -<td class="width40 bottom">weerklinken</td> -<td class="width40 bottom">weêrklinken</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1810">168</a></td> -<td class="width40 bottom">begraven</td> -<td class="width40 bottom">begaven</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1815">169</a></td> -<td class="width40 bottom">vastgegelijmd</td> -<td class="width40 bottom">vastgelijmd</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1824">170</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2079">211</a></td> -<td class="width40 bottom">vleermuis</td> -<td class="width40 bottom">vleêrmuis</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1857">177</a></td> -<td class="width40 bottom">pagegaaien</td> -<td class="width40 bottom">papegaaien</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1862">177</a></td> -<td class="width40 bottom">nabestaande</td> -<td class="width40 bottom">nabijstaande</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1873">179</a></td> -<td class="width40 bottom">bet</td> -<td class="width40 bottom">het</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1936">188</a></td> -<td class="width40 bottom">vastland</td> -<td class="width40 bottom">vasteland</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1943">189</a></td> -<td class="width40 bottom">prairieën</td> -<td class="width40 bottom">prairiën</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1966">194</a></td> -<td class="width40 bottom">voór</td> -<td class="width40 bottom">vóór</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e1979">196</a></td> -<td class="width40 bottom">vlêermuizen</td> -<td class="width40 bottom">vleêrmuizen</td> -<td class="bottom">2 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2018">203</a></td> -<td class="width40 bottom">of</td> -<td class="width40 bottom">òf</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2035">205</a></td> -<td class="width40 bottom">gevoel-leven</td> -<td class="width40 bottom">gevoelsleven</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2094">213</a></td> -<td class="width40 bottom">prieëeltjes</td> -<td class="width40 bottom">priëeltjes</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2118">216</a></td> -<td class="width40 bottom">weerloos</td> -<td class="width40 bottom">weêrloos</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2154">222</a></td> -<td class="width40 bottom">rundertroepialen</td> -<td class="width40 bottom">runder-troepialen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2203">227</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">„</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2205">227</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2793">296</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">”</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2284">237</a></td> -<td class="width40 bottom">wereld</td> -<td class="width40 bottom">Wereld</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2303">240</a></td> -<td class="width40 bottom">hun</td> -<td class="width40 bottom">hen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2332">245</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4482">489</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4691">492</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5005">497</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5138">498</a></td> -<td class="width40 bottom">,</td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Verwijderd</i>] -</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2360">248</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2493">262</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3170">354</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3983">467</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4396">488</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4417">488</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4421">488</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4608">491</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5210">500</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5414">502</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5420">502</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5426">502</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5778">509</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">,</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2436">258</a></td> -<td class="width40 bottom">scheik</td> -<td class="width40 bottom">Scheik</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2481">260</a></td> -<td class="width40 bottom">meegebrachte</td> -<td class="width40 bottom">meêgebrachte</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2515">266</a></td> -<td class="width40 bottom">neergeslagen</td> -<td class="width40 bottom">neêrgeslagen</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2518">266</a></td> -<td class="width40 bottom">weerschijn</td> -<td class="width40 bottom">weêrschijn</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2541">269</a></td> -<td class="width40 bottom">woestijnleeuwrikken</td> -<td class="width40 bottom">woestijnleeuweriken</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2546">269</a>, <a class="pageref" href="#xd31e3525">409</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4226">486</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4447">489</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4499">490</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4640">492</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4944">496</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5288">501</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">.</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2576">274</a></td> -<td class="width40 bottom">drommedaris</td> -<td class="width40 bottom">dromedaris</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2622">281</a></td> -<td class="width40 bottom">Bedouïnen</td> -<td class="width40 bottom">Bedoeïnen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2633">282</a></td> -<td class="width40 bottom">bij</td> -<td class="width40 bottom">hij</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2647">284</a></td> -<td class="width40 bottom">bewoordigen</td> -<td class="width40 bottom">bewoordingen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2679">287</a></td> -<td class="width40 bottom">lichstraal</td> -<td class="width40 bottom">lichtstraal</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2682">287</a></td> -<td class="width40 bottom">in in</td> -<td class="width40 bottom">in</td> -<td class="bottom">3</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2687">288</a></td> -<td class="width40 bottom">groenen</td> -<td class="width40 bottom">groeien</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2695">288</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2700">289</a>, <a class="pageref" href="#xd31e2733">290</a></td> -<td class="width40 bottom">Bedoeïen</td> -<td class="width40 bottom">Bedoeïnen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2881">309</a></td> -<td class="width40 bottom">wapeneu</td> -<td class="width40 bottom">wapenen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e2912">315</a></td> -<td class="width40 bottom">klinken</td> -<td class="width40 bottom">blinken</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3008">332</a></td> -<td class="width40 bottom">Jalutdroffsk</td> -<td class="width40 bottom">Jalutoroffsk</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3141">351</a></td> -<td class="width40 bottom">Nischni Nowgorod</td> -<td class="width40 bottom">Nischni-Nowgorod</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3198">359</a></td> -<td class="width40 bottom">Bedoein</td> -<td class="width40 bottom">Bedoeïn</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3254">368</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom"> of</td> -<td class="bottom">3</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3475">400</a></td> -<td class="width40 bottom">eerstgenoemden</td> -<td class="width40 bottom">laatstgenoemden</td> -<td class="bottom">4</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3488">403</a></td> -<td class="width40 bottom">winter kwartier</td> -<td class="width40 bottom">winterkwartier</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3578">418</a></td> -<td class="width40 bottom">Ustkamenegorsk</td> -<td class="width40 bottom">Ustkamenogorsk</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3586">419</a></td> -<td class="width40 bottom">Iman</td> -<td class="width40 bottom">Imam</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3654">427</a></td> -<td class="width40 bottom">neergelegd</td> -<td class="width40 bottom">neêrgelegd</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3714">435</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4435">489</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4594">491</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4659">492</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4847">495</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5053">497</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5073">497</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5248">500</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5601">505</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5706">507</a></td> -<td class="width40 bottom">.</td> -<td class="width40 bottom">,</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3748">440</a></td> -<td class="width40 bottom">ALTAI</td> -<td class="width40 bottom">ALTAÏ</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3863">452</a></td> -<td class="width40 bottom">uitbetaald</td> -<td class="width40 bottom">uitbetaalt</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e3925">461</a></td> -<td class="width40 bottom">Fruskagora</td> -<td class="width40 bottom">Fruškagora</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4139">485</a></td> -<td class="width40 bottom">Alpen zwaluw</td> -<td class="width40 bottom">Alpenzwaluw</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4330">487</a></td> -<td class="width40 bottom">kapucyneraap</td> -<td class="width40 bottom">kapucijneraap</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4402">488</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4738">493</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5357">501</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5367">502</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5480">503</a></td> -<td class="width40 bottom">hoenders</td> -<td class="width40 bottom">Hoenders</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4461">489</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4581">491</a></td> -<td class="width40 bottom">Idaeus</td> -<td class="width40 bottom">idaeus</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4473">489</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4744">493</a></td> -<td class="width40 bottom">meeuwen</td> -<td class="width40 bottom">Meeuwen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4539">490</a></td> -<td class="width40 bottom">marters</td> -<td class="width40 bottom">Marters</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4544">490</a>, <a class="pageref" href="#xd31e4652">492</a>, <a class="pageref" href="#xd31e5254">500</a></td> -<td class="width40 bottom">.</td> -<td class="width40 bottom">:</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4565">491</a></td> -<td class="width40 bottom">Alces</td> -<td class="width40 bottom">alces</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4714">493</a></td> -<td class="width40 bottom">adders</td> -<td class="width40 bottom">Adders</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4903">496</a></td> -<td class="width40 bottom">Kalander-leeuwrik</td> -<td class="width40 bottom">Kalanderleeuwerik</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4906">496</a></td> -<td class="width40 bottom">Leeuwrik</td> -<td class="width40 bottom">Leeuwerik</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e4971">497</a></td> -<td class="width40 bottom">Aegypticuc</td> -<td class="width40 bottom">Aegyptiacus</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5011">497</a></td> -<td class="width40 bottom">Leeuwrikken</td> -<td class="width40 bottom">Leeuweriken</td> -<td class="bottom">2</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5017">497</a></td> -<td class="width40 bottom">-leeuwrik</td> -<td class="width40 bottom"><span class="seg">-leeuwerik</span></td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5070">497</a></td> -<td class="width40 bottom">De</td> -<td class="width40 bottom">de</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5125">498</a></td> -<td class="width40 bottom">.</td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Verwijderd</i>] -</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5131">498</a></td> -<td class="width40 bottom">tricdactylus</td> -<td class="width40 bottom">tridactylus</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5143">498</a></td> -<td class="width40 bottom">Meervleermuis</td> -<td class="width40 bottom">Meervleêrmuis</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5164">499</a></td> -<td class="width40 bottom">Vacinium</td> -<td class="width40 bottom">Vaccinium</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5227">500</a></td> -<td class="width40 bottom">Ombervleermuis</td> -<td class="width40 bottom">Ombervleêrmuis</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5230">500</a></td> -<td class="width40 bottom">trekvleermuis</td> -<td class="width40 bottom">trekvleêrmuis</td> -<td class="bottom">1 / 0</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5326">501</a></td> -<td class="width40 bottom">herten</td> -<td class="width40 bottom">Herten</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5393">502</a></td> -<td class="width40 bottom">Abdimii</td> -<td class="width40 bottom">abdimii</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5401">502</a></td> -<td class="width40 bottom">Vaillantii</td> -<td class="width40 bottom">vaillantii</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5431">502</a></td> -<td class="width40 bottom">ganzen</td> -<td class="width40 bottom">Ganzen</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5440">503</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">(</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5448">503</a></td> -<td class="width40 bottom">Filipendula</td> -<td class="width40 bottom">filipendula</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5451">503</a></td> -<td class="width40 bottom">Ulmaria</td> -<td class="width40 bottom">ulmaria</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5487">503</a></td> -<td class="width40 bottom"> -[<i>Niet in bron</i>] -</td> -<td class="width40 bottom">T</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5497">503</a></td> -<td class="width40 bottom">Een</td> -<td class="width40 bottom">een</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5642">506</a></td> -<td class="width40 bottom">franciscannus</td> -<td class="width40 bottom">franciscanus</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5661">506</a></td> -<td class="width40 bottom">wevers</td> -<td class="width40 bottom">Wevers</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5666">506</a></td> -<td class="width40 bottom">;</td> -<td class="width40 bottom">,</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5673">506</a></td> -<td class="width40 bottom">Woestijn-leeuwrik</td> -<td class="width40 bottom">Woestijn-leeuwerik</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -<tr> -<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd31e5717">507</a></td> -<td class="width40 bottom">Zebra</td> -<td class="width40 bottom">zebra</td> -<td class="bottom">1</td> -</tr> -</table> -<h3 class="main">Afkortingen</h3> -<p>Overzicht van gebruikte afkortingen.</p> -<table class="abbreviationtable" summary="Overzicht van gebruikte afkortingen."> -<tr> -<th>Afkorting</th> -<th>Uitgeschreven</th> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">b.v.</td> -<td class="bottom">bijvoorbeeld</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">d.i.</td> -<td class="bottom">dat is</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">d.w.z.</td> -<td class="bottom">dat wil zeggen</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">e.a.</td> -<td class="bottom">en anderen</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">K.G.</td> -<td class="bottom">kilogram</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">m.a.w.</td> -<td class="bottom">met andere woorden</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">M.a.w.</td> -<td class="bottom">Met andere woorden</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">n.l.</td> -<td class="bottom">namelijk</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">O.-I.</td> -<td class="bottom">Oost-Indisch</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">o.a.</td> -<td class="bottom">onder andere</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">t.w.</td> -<td class="bottom">te weten</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">Z.Br.</td> -<td class="bottom">Zuiderbreedte</td> -</tr> -<tr> -<td class="bottom">z.g.</td> -<td class="bottom">zoogenaamde</td> -</tr> -</table> -</div> -</div> -<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK VAN DEN NOORDPOOL NAAR DEN AEQUATOR ***</div> -<div style='text-align:left'> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Updated editions will replace the previous one—the old editions will -be renamed. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United -States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. -</div> - -<div style='margin:0.83em 0; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE<br> -<span style='font-size:smaller'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE<br> -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</span> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase “Project -Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg™ License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person -or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ -electronic works. See paragraph 1.E below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the -Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg™ License when -you share it without charge with others. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work -on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the -phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: -</div> - -<blockquote> - <div style='display:block; margin:1em 0'> - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most - other parts of the world at no cost and with almost no restrictions - whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms - of the Project Gutenberg License included with this eBook or online - at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you - are not located in the United States, you will have to check the laws - of the country where you are located before using this eBook. - </div> -</blockquote> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase “Project -Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg™. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg™ License. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format -other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg™ website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain -Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works -provided that: -</div> - -<div style='margin-left:0.7em;'> - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation.” - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ - works. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - </div> - - <div style='text-indent:-0.7em'> - • You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg™ works. - </div> -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right -of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any -Defect you cause. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s -goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg™ and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state’s laws. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation’s website -and official page at www.gutenberg.org/contact -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread -public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state -visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate -</div> - -<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> -Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of -volunteer support. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -Most people start at our website which has the main PG search -facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. -</div> - -<div style='display:block; margin:1em 0'> -This website includes information about Project Gutenberg™, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. -</div> - -</div> -</body> -</html> |