diff options
Diffstat (limited to 'old/66742-0.txt')
| -rw-r--r-- | old/66742-0.txt | 5209 |
1 files changed, 0 insertions, 5209 deletions
diff --git a/old/66742-0.txt b/old/66742-0.txt deleted file mode 100644 index 1e39283..0000000 --- a/old/66742-0.txt +++ /dev/null @@ -1,5209 +0,0 @@ -The Project Gutenberg eBook of Uit ou Reisbeskrywinge, by W. Blommaert - -This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and -most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions -whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms -of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at -www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you -will have to check the laws of the country where you are located before -using this eBook. - -Title: Uit ou Reisbeskrywinge - Dagverhale en ander letterkundige bronne oor die Kaap - -Author: W. Blommaert - S.F.N. Gie - -Release Date: November 15, 2021 [eBook #66742] - -Language: Afrikaans - -Character set encoding: UTF-8 - -Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading - Team at https://www.pgdp.net/for Project Gutenberg (This file - was produced from images generously made available by The - Internet Archive) - -*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT OU REISBESKRYWINGE *** - - - - Uit ou Reisbeskrywinge, - - DAGVERHALE - EN ANDER LETTERKUNDIGE BRONNE - OOR DIE KAAP. - - BESORG DEUR - - Dr. W. BLOMMAERT en Dr. S. F. N. GIE - (Professore in die Geskiedenis aan die Universiteit van Stellenbosch.) - - - Gedruk en Uitgegee deur die Nasionale Pers, Beperk, Kaapstad, - Stellenbosch, Bloemfontein en Pietermaritzburg. - - 1922. - - - - - - - - -VOORWOORD. - - -Die doel van hierdie uitgawe is om dele van die Suid-Afrikaanse -Geskiedenis in ’n meer direkte en aanskoulike vorm aan skole en die -algemene lesende publiek te gee. Ons meen dat dit in ’n groot behoefte -sal help voorsien. Of die behoefte ook assulks gevoel word, sal nog -moet blyk. Dit is in elk geval waar dat wie die Geskiedenis regtig wil -geniet en met vrug beoefen, met die ou oorspronklike geskrifte moet -kennismaak; want in hulle lewe waarlik die gees van vervloë tye, en -deur hulle word die verlede vir ons werklikheid. Om die leser meer in -die gees van die tyd te laat kom, het ons trouens nie geaarsel nie om -die originele Hollandse tekste onveranderd te laat of ’n ou Hollandse -vertaling te reproduseer waar die oorspronklike geskrif in ’n vreemde -taal opgestel was. In party gevalle, b.v. die Portugese tekste, was dit -nie moontlik nie, omdat daarvan alleen gebrekkige en onvolledige -Hollandse vertalings bestaan. Ons het hulle dan ook in Afrikaans -oorgesit. - -Al die stukke het reeds in druk of herdruk verskyn, maar in werke wat -seldsaam geword het of in versamelings wat vir die gewone leser, ver -van biblioteke verwyderd, moeilik toeganklik is. Uit uitgawes soos b.v. -Reizen in Zuid-Afrika van dr. E. C. Godée-Molsbergen, wat eers kort -gelede verskyn het en nog in die handel is, het ons met opset niks -oorgeneem nie. Ons wens egter met nadruk op hierdie werk en ander -publikasies van die Linschoten-Vereniging die aandag te vestig en hulle -vir lees en studie aan te beveel. Ook kan hier herinner word aan die -Records van Theal, wat maar alte dikwels ongebruik in ons openbare -biblioteke lê, onder ’n laag van stof. - -Die feit dat die Burgerleeskring hom veral tot die algemene lesende -publiek wend, het ons genoodsaak om meer van die suiwer anekdotiese en -awontuurlike element in te bring as ons anders miskien sou gedaan het. -Verder het ons egter veral aan die kultuurhistoriese waarde van die -uittreksels gedink; en in die inleidings, wat aan elke skrywer -voorafgaan, probeer ons om die betekenis en belang van die stukke -duidelik te maak. Ons hoop dan ook dat hierdie uitgawe sy weg ook na -die skole sal vind. Die kundige onderwyser sal dit met vrug as -historiese leesboek in die hoogste klas of klasse van die Primêre Skool -en in die Sekundêre Skool kan invoer, en ons sal graag verneem welke -ondervinding die onderwyswêreld daarmee opdoen. Party mense sal miskien -dink dat sommige stukke vir skoollektuur te moeilik is. Ons meen egter -dat as die onderwyser sulke stukke self goed voorlees en die kinders -die teks in hulle boeke laat volg, hy verwonder sal wees oor die gemak -waarmee hulle sewentiende-eeuse Nederlands sal verstaan. Dit is te hope -dat die tyd van vaste leerplanne en hoofdelike inspeksie, wat tot die -kou en herkou van een klasboek lei, aan die verbygaan is, en dat -onderwysers ook nou die geleentheid sal hê om interessante bronne of -stukke daaruit met die leerlinge te lees. Die ontwikkeling van die -laaste tyd gaan gelukkig in die rigting van meer vryheid wat dit -betref, en ons vertrou dat onderwysers ’n ruim gebruik van die vryheid -sal maak. Die lees van ou geskrifte sal lewe en besieling in die -historiese onderwys bring. - -Hierdie boek omvat die eerste periode van ons geskiedenis tot die begin -van die agtiende eeu. As dit blyk dat daar navraag voor bestaan, sal -nog meer deeltjies oor ander tydperke volg. Stof is daar natuurlik -genoeg voor. - - - W. Blommaert. - - S. F. N. Gie. - - Uniwersiteit van Stellenbosch, - Februarie 1922. - - - - - - - - -INHOUD. - - - Bladsy - Die Dood van Francisco d’Almeida 1 - Verhaal van die Skipbreuk van die groot galjoen Sint - Johannes by die Land van Natal in die jaar 1552 15 - Monomotapa en Ofir 35 - Die Terugkeer van Jan Huygen van Linschoten 49 - Die Eerste Nederlandse Vloot aan die Suid-Afrikaanse Kus 71 - Uit die Dagverhaal van Jan van Riebeeck 83 - Uit P. de Neyn se „Lust-Hof der Huwelyken” 103 - Die Heldemoed van Jochem Willemszoon 117 - Die Rampspoedige Reis van die Gouden Buys 129 - Uit Peter Kolbe se „Beschryving van de Kaap de Goede Hoop” 171 - ’n Leeu-Awontuur uit Starrenburg se Joernaal 191 - - - - - - - - -DIE DOOD VAN FRANCISCO D’ALMEIDA. - - -INLEIDING. - - -Op 1 Maart 1510 het die Portugese onderkoning, Francisco d’ Almeida, -wat met ’n vloot op die terugreis na Portugal was, met ’n vyftigtal van -sy aansienlikste manne op die strand van die Tafelbaai in ’n geveg met -die Hottentotte gesneuwel. Hy was ’n belangrike persoon en kan naas -Vasco da Gama en Alfonso d’Albuquerque genoem word as een van die -stigters van die Portugese koloniale ryk in Indië. In die groot seeslag -voor Diu in 1509 het hy die Mohamedaanse seemag in die Ooste -verpletter; en sy beroemde opvolger, d’Albuquerque, kon toe van hierdie -verswakking van die vyand gebruik maak en deur die besetting van die -belangrikste strategiese punte ’n vaste basis aan die Portugese mag in -Indië gee. - -Dit spreek vanself dat die dood van die onderkoning groot opskudding in -Portugal verwek het; en die gebeurtenis word deur verskillende -beriggewers breedvoerig vermeld. Die beskrywinge is, wat besonderhede -betref, taamlik uiteenlopend; en hierin word miskien weerspieël die -toestand van totale verwarring en magteloosheid waarin die Portugese -gedurende die geveg verkeer het. Die beskrywing wat hier volg, is dié -van Joano de Barros (1496–1570), die grootste Portugese historikus van -daardie tyd. Theal het uittreksels uit sy Asia in Records of S.E. -Africa, VI, blss. 1 vv., afgedruk en vertaal. Die leser word daarheen -verwys—veral na blss. 298 vv. In II, blss. 45 vv., is die beskrywing -van Correa; in V, blss. 399 vv., dié van De Castanheda; en in III, -blss. 134 vv., dié van De Goes. ’n Vergelyking van die verskillende -berigte met mekaar openbaar groot afwykinge. - - - - - - - - -DIE DOOD VAN FRANCISCO D’ALMEIDA. - - -In Mosambiek het [die onderkoning] vier-en-twintig dae vertoef, want ’n -lekkasie in die Belem moes reggemaak word. Van daar het hy sy reis -voortgesit, en met gunstige weer het hy om die Kaap die Goeie Hoop -geseil. Asof die end van die reis reeds bereik was [1], roep hy toe -uit: „God sy geloof! Nou is dit duidelik dat die towenaars van Cochin -leuenaars is!” Die rede hiervoor was ’n voorspelling van sommige in -Indië dat hy nie die Kaap sou omseil nie, en hierdie voorspelling het -volgens gerug sy oorsprong by die towenaars van dié land gehad. - -Daar hulle water nodig gehad het en die Aguada de Saldanha [2], waarvan -ons reeds geskrywe het en waar skepe water kon inneem, naby die Kaap -was, het hy aan die stuurmanne bevel gegee om hom daarheen te bring. Om -nou die manskappe ’n bietjie ontspanning te verskaf ná die eentonigheid -van die see, het hy sommige wat met die watervate aan land gegaan het, -toegelaat om met die neërs, wat op die strand hulle verskyning gemaak -het sodra die skepe geanker was, handel te drywe. Die neërs het -heeltemal eie geword met ons mense en vee aan hulle verruil vir stukke -yster en doek, wat hulle hoog waardeer; en ’n paar van ons kêrels het -toe verder verlof gekry om met die inboorlinge na hulle dorpe toe te -gaan byna ’n uur van daar. Op hierdie ekspediesie het die neërs van -party messe gesteel en ook ander dinge, waarin hulle sin gehad het. Om -hierdie brutaliteit te wreek het een van die kêrels, Gonçalo, ’n -diensbode van die onderkoning, twee van die neërs met hom saamgevoer -onder die voorwensel dat hulle van die goed moes dra wat hy gekoop het; -maar hulle was huiwerig om saam te kom, want hulle was agterdogtig en -het gevrees dat sy bedoeling nie suiwer was nie. Toe wou hy hulle met -geweld dwing, maar hulle gooi die goed neer en het hom so toegetakel -dat hy met stukkende tande en ’n gesig vol bloed voor die onderkoning -verskyn het. - -By die onderkoning was toe juis verskillende persone wie se diensbodes -dieselfde mishandeling van die neërs ondervind het, veral een met die -naam Fernando Carrasco, ’n bediende van Jorge de Mello; en hulle was so -kwaad dat hulle die onderkoning beweeg het om die neërs in hulle dorp -te gaan straf. Hy het ingewillig, nie so seer omdat hy self kwaad was -nie, maar om die adellike here te bevredig, ofskoon sommige van hulle -teen die aanval was, soos b.v. dom Lourenço de Brito, Jorge de Mello en -Martin Coelho. - -Die dorpe was ’n bietjie verder op as die plek waar die skepe geanker -was, en die volgende dag, om die afstand te voet te verkort, het die -bote dus met omtrent ’n honderd-en-vyftig man, die fleur van die hele -geselskap, langs die kus tot digby die dorpe gevaar. Hulle het daar aan -wal gestap; en die onderkoning het aan sy skipper, Diogo d’Unhos, bevel -gegee om daar in die skuite te wag en nie van die plek af weg te gaan -nie. Dit wil waarlik skyn asof sy gees hom voorspel het in welke -verskriklike nood hulle na die skuite sou uitsien, en asof die -bedruktheid waarmee hy die onderneming begin het, ’n voorteken van sy -laaste uur was; want ná sy inwilliging aan die versoek van die -edelliede wat hom aangespoor het, was al sy woorde en dade soos dié van -iemand wat die dood verwag. Toe hy b.v. uit die skip in die boot klim, -sê hy, om te wys dat hy teen sy sin gaan: „Waarheen neem julle my -sestig jare?” - -Later toe hulle langs die strand loop, sê hy daar is sand in sy skoene, -en hy vra vir Joano Gonçalves, sy lyfbediende, om hulle uit te trek; en -toe Joano Gonçalves die een teen die ander klop om die sand uit te -slaan, maak hy die opmerking: „As dom Joano de Menezes nog gelewe het -en jou daardie skoene teen mekaar hoor slaan het, sou hy g’n stap -verder gegaan het nie, al was dit ook in ’n slag wat grootliks tot sy -eer sou strek; maar daar ek meer in God glo as in sulke illusies, sal -ek my reis voortsit.” Hy het hier gesinspeel op ’n feit wat algemeen in -die koninkryk bekend is, nl. dat dom Joano de Menezes aan twee slegte -voortekens geglo het: die klop van twee skoene teen mekaar, en dat -Dinsdag ’n ongelukkige dag was. Die verklaring hiervan is as volg: dom -Joano was hooflyfwag van die prins dom Alfonso toe hy by Santarem van -sy perd geval het en aan die gevolge oorlede is; en terwyl hulle twee -naas mekaar op die wal van die Taag by Alfange ry, begin ’n knaap wat -in die Taag geswem het, sy skoene teen mekaar te klop om die sand uit -te kry, en net toe val die prins van sy perd; en dit was op ’n Dinsdag. -Dus, as gevolg van hierdie ongeluk het dom Joano altyd aan die twee -slegte voortekens geglo, en dit was so alom bekend in die koninkryk dat -toe hy in Arsilla [3] en later in Asamor[3] kaptein was, die inwoners -seker was dat hy niks op ’n Dinsdag of as hy twee skoene teen mekaar -hoor slaan, sou onderneem nie. - -Hiervan was hulle so oortuig dat toe dom Joano in Arsilla ’n aanval op -’n paar dorpe wou maak ... en die inwoners, omdat dit winter was en -baie gereent het, nie graag wou saamgaan nie, vier van hulle ’n plan -gemaak het en ’n jongkêrel gekry het om by die poort van die stad -skoene teen mekaar te klop nes dom Joano daardeur ry, want hulle wou -hom so keer. Maar dom Joano het deur die plan gesien, en hy het geweet -dat die kêreltjie van ’n man kom wat in ’n neerlaag ’n goeie gebruik -van sy bene kon maak. - -Hy roep hom dus toe: „Loop sê vir jou baas dat sy straf vir wat jy nou -doen, alleen sal wees dat hy sal moet saamkom; en op hierdie tog sal sy -bene vir hom van meer nut wees as daardie skoene.” Daarop ry hy toe -welgemoed verder; en die lis het hy geduie as ’n voorspelling van die -oorwinning, wat hy inderdaad behaal het. - -Die onderkoning daarenteen het nie van die skoengeklop ’n grap gemaak -nie, en met teësin en in ’n treurige stemming het hy sy reis -voortgesit. ... En daar is mense wat beweer dat die siel van die mens -so deur die bedruktheid of opgewektheid wat hy voel, vooraf weet wat -met hom gaan gebeur; en in hierdie geval het g’n halfuur verbygegaan -nie, of die slegte voorbodes van die onderkoning was verwesenlik. - -Net toe hulle die neërdorp intrek, het Fernando Pereira, die seun van -Reimano Pereira, gesneuwel. Party sê dit was ’n ongeluk, want hy was in -een van die hutte; en een van ons manne wat buitekant was, het hom -daarin gehoor, en in die gedagte dat dit ’n neër was, het hy sy spies -ingestoot en hom deur die lyf gesteek. Toe die onderkoning hiervan -hoor, sê hy: „As my moeilikhede met Fernando Pereira begin, dan sal dit -met nog meer ophou;” en hy het bevel gegee dat die manskappe dadelik -teruggeroep moes word. - -Die gros van die geselskap het egter reeds deur ’n groot deel van die -dorp gegaan en kom terug met ’n aantal koeie en kinders, wat hulle in -die huise gekry het. Daarop verskyn toe omtrent tagtig neërs; met die -eerste skrik het hulle gaan wegkruip, maar nou was hulle klaar om vir -die behoud van die kinders die dood te trotseer. Toe Lourenço de Brito -sien hoe woes hulle aanstorm en waarom hulle dit doen, skree hy vir dié -wat die kinders wegvoer: „Laat die kalwers staan, want die koeie kom -agter hulle aan; en hulle bulk nie, hulle brul.” En ofskoon party van -ons mense toe die kinders laat loop het en die armsalige buit van die -dorp neergegooi het, was die neërs reeds so woedend dat hulle oor alles -heenspring en ons hoofmag aanval. - -Hulle roep die beeste, wat aan dié soort van oorlogmaak gewend is, en -begin om vir hulle te fluit en met tekens te stuur; en agter die vee -beskut val hulle toe ons mense aan met hardgebrande hout-werpspiese. -Party val gewond neer en is deur die beeste vertrap; en daar die meeste -sonder skilde was en alleen lanse en swaarde gehad het, kon hulle in -dié soort van vegtery nie veel uitrig nie, terwyl die neërs tussen die -beeste uit met onmiddellike gevolg hulle wapens teen ons manskappe -slinger. Hulle val so veg-veg terug en kom uitgeput by die plek waar -Diogo d’Unhos volgens die bevel van die onderkoning met die skuite moes -gewag het; maar hulle was nie daar nie, want ’n storm het opgekom, en -die see was so onstuimig dat hy verplig geword het om die bote terug te -neem tot naby die skepe; waar ons mense dus verwag het om skuiling te -kry, het hulle die dood gevind. - -Hulle sak weg in die seesand en was totaal magteloos en kon hulle nie -beweeg nie, terwyl die neërs op hulle afstorm so lig en rats dat hulle -na voëls lyk, of liewer na die beule van Satan. Hulle werp hul op die -edelliede, wat uit liefde vir die onderkoning nog ’n bietjie weerstand -gebied het, want die gemene volk het met die eerste buit vooruit -gehardloop. Die treurigste was dat sommige gewondes, wat nie in die los -sand kon loop nie, in die water vaste grond gaan soek het en dit met -hulle bloed bevlek het. - -In hierdie moeilike tyd, toe iedereen vir homself gesorg het, kom Jorge -de Mello by die onderkoning, en hy vind hom min of meer verlate, want -iedereen moes na homself kyk en het sy hande daarmee vol gehad. Daar -Jorge de Mello half ontevrede met hom was in verband met sake tussen -Alfonso d’Albuquerque [4] en die onderkoning, sê hy toe aan hom: -„Senhor, ek sou graag party van dié by u gevind het aan wie u eer -verskaf het, want nou is die tyd om weldade te vergoed;” waarop die -onderkoning antwoord: „Senhor Jorge de Mello, dié wat aan my iets -verskuldig was, is reeds agtergelaat; dit is nou nie die tyd vir sulke -herinneringe nie; u moet liewer aan u adellike stand dink; en ek vra u -as ’n guns om by die banier van ons koninklike heer te bly en dit te -red, want dit word oneer aangedaan; wat my betref, ek kan met my sonde -en jare hier my lewe sluit, daar dit die wil van die Heer is.” - -In die tussentyd het daar reeds geval Pedro Barreto de Magalhaens, -Lourenço de Brito, Manuel Telles, Martin Coelho, Antonio do Campo, -Francisco Continho, Pedro Teixeira, Gaspar d’Almeida en nog meer. So -lank soos hy kon, het Jorge de Mello by die vlag gestaan, en by die -onderkoning tot aan sy dood. ’n Werpspies het hom die keel deurboor, -nadat hy met stokke en klippe gewond was. Toe Diogo Pires, die -leermeester van dom Lourenço [5], hoor dat die onderkoning gesneuwel -het, keer hy terug met die woorde: „Mag God gee dat ek nie die seun en -vader moet agterlaat en met my lewe hier uitkom nie.” Hy gaan toe terug -na die plek waar die onderkoning lê; en daar het hy ook vir altyd -gebly. - -Om nou te sluit—dit was die noodlottigste gebeurtenis wat in die -koninkryk plaasgevind het, want die neërs was eenhonderd-en-sewentig in -getal, en ons mense eenhonderd-en-vyftig, die edelste uit die vloot. -Van hierdie het meer as vyftig, waaronder twaalf kapteins, op die -strand omgekom, doodgegooi met stokke en klippe, en dit nogal uit die -hande nie van reuse of gewapende manne nie, maar van dierlike neërs—die -laagste op die hele kus; en al hulle verhewe moed en verstandige -bedrywigheid, wat hulle so dikwels in Indië en baie ander plekke in -skitterende krygsdade vir God en hulle koning vertoon het, het hulle -hier niks gebaat nie. Slegs ’n kort entjie pad en ’n bietjie sand het -hulle tot onmag verswak, sodat ons met waarheid kan sê dat hierdie twee -dinge die vernaamste oorsaak van hulle dood was, want baie was so -magteloos dat hulle neergeval het, en die neërs het hulle weerstandloos -met groot strandklippe die hoofde verbrysel..... - -Van dié wat ontkom het, was byna almal met dieselfde primitiewe wapens -gewond, en die wonderlikste van al die wonde was dié van Jorge Lopes -Bixorda, die eienaar van die skip Santa Cruz. Sy skedel was met ’n klip -ingeslaan, en die gat op die naat was groot genoeg om ’n eier te bevat; -en toe die stukke been verwyder is, kon ’n mens sy harsings sien klop. -Dit was nie moontlik om hom aan boord skip gesond te maak nie. Maar -gelukkig het ’n hen begin lê, en ’n neërin het ’n kind gekry; en met -haar melk en die eiers van die hen is hy verpleeg, en die wond het -genees. - -Jorge de Mello, wat vir die sorg van die vlugtelinge verantwoordelik -was ná hulle terugkeer, het die gewondes na die skepe vervoer en het -daarop teruggegaan na die strand om die dooies te begrawe. Toe hy kom -waar die lyk van die onderkoning lê, totaal ontkleed—want die wêreld -wou dat hy dit selfs sonder ’n doodshemp moes verlaat—, was hulle -droefheid so groot om hom daar in dié ellendige toestand te sien dat -dié wat daarby gestaan het, liewer met hom in die dood sou gegaan het -as om die eerbiedwekkende en beroemde man daar so te moet aanskou. -Jorge de Mello het hom en die ander op die woeste kus begrawe en het -teruggekeer na die skepe. Hy het die anker gelig en die reis na hierdie -koninkryk voortgesit, waar, ná sy behoue aankoms, die hele land oor die -noodlottige gebeurtenis in rou gedompel is. - - - - - - - - -VERHAAL VAN DIE SKIPBREUK VAN DIE GROOT GALJOEN, SINT JOHANNES, -BY DIE LAND VAN NATAL IN DIE JAAR 1552. - - -INLEIDING. - - -Die geskiedenis van die skipbreuke aan die Suid-Afrikaanse kus in die -Portugese tyd is histories veral belangrik omdat dit ons inligting -verskaf omtrent die Bantoe en hulle uitbreiding. Die Kafferhordes, -uitspatsels uit die ontsaglike meer van woeste heidendom waarmee die -onbekende binneland van Middel-Afrika gevul was, dring langsaam maar -seker na die suide deur en dreig om ook die betreklik leë gebied, wat -later deur blankes sal bewoon word, deur oorweldigende getalle teen die -Europese beskawing te sluit. Uit die berigte van skipbreukelinge kan -ons vandag enigsins vasstel hoe die groot opmars plaasgevind het en -welke grense die voorste vaandeldraers van die barbaarsheid van tyd tot -tyd bereik het. - -Teen die end van die sestiende eeu, omtrent twee geslagte voordat die -Europese uitbreidingsbeweging aan die voet van Tafelberg sou begin, was -die suidelike Bantoegrens in die omstreke van die Oemsimwoeboe-rivier, -maar ook die hele kusstreek tussen hierdie rivier en die Toegela, nog -maar dun bevolk, en die hoë bergland aan die voet van die Drakensberge -was volgens Theal se opvatting nog onbewoond. Hoe dit in die binneland -gesteld was, kan ons moeilik gis; maar langs die kus suid van Natal het -ons in dié tyd na alle waarskynlikheid nog slegs met voorlopers te -doen. - -Die verhaal van die skipbreuk van die Sint Johannes bevestig hierdie -opvatting [6]. Die skip word deur lekkasie onveilig gemaak en strand in -Junie 1552 êrens op die Suid-Afrikaanse kus naby die 31ste suidelike -breedtegraad. Dit was volgens die berekening van die skipbreukelinge; -maar die instrumente waarmee destyds die hoogte van die son gemeet is, -was taamlik primitief; en aangesien die geselskap op hulle noodlottige -tog na Delagoabaai blykbaar geen melding maak van die -Oemsimwoeboe-rivier nie, kan ons met Theal aanneem dat die reis oos van -die rivier begin het. Opvallend is nou dat die skipbreukelinge wekelank -voortsukkel voordat hulle ’n belangrike Kaffer-hoof aantref. Hulle -praat wel van Kaffers, maar dan moet daaraan herinner word dat die -Portugese hierdie naam ook aan die Hottentotte gegee het; en buitendien -was dit veral die „onbeskryflike woestheid” van die land wat die -sterkste indruk op die reisgeselskap gemaak het. - -Afgesien egter van sulke mededelinge, waarvan die Verhaal nog meer -bevat, het ons hier ’n beskrywing van menslike worsteling en smart, so -dramaties en aangrypend dat dit selfs in ons geskiedenis ’n -buitengewone plek inneem. Onwillekeurig dink ons aan die latere -geslagte, en ons voel dat daar ’n band bestaan tussen hierdie ou -Portugese, doodgemartel in die ongelyke stryd teen die gevare van ons -sonnige maar wrede land en sy nog wreder heidendom, en die -Voortrekkers, wat gelukkig sterk genoeg was om al die gevare te kan -trotseer, en wat oor skroeiende vlaktes, breë strome en hoë berge „die -vlag van die Kruis,” die standaard van die beskawing, tot aan die -Limpopo gedra het en die fondamente van ’n groot Suid-Afrika gelê het. - -Wie die skrywer van hierdie verhaal was, is nie bekend nie. Of al sy -besonderhede juis is, kan ook moeilik vasgestel word; maar hy was -blykbaar goed ingelig. Die feit dat hy alleen nog na die skipbreuk van -die S. Bento verwys, wat in 1554 plaasgevind het, en wel as ’n -gebeurtenis wat nie ver in die verlede gelê het nie, skyn aan te toon -dat hy in elk geval ’n tydgenoot was. Uit sy skryftrant sou ’n mens -verder miskien kan aflei dat hy, soos die meeste ander Portugese -beriggewers, tot die geestelike stand behoor het. - - - - - - - - -VERHAAL VAN DIE SKIPBREUK VAN DIE GROOT GALJOEN, SINT JOHANNES, -BY DIE LAND VAN NATAL IN DIE JAAR 1552. [7] - - -... Van die kus waar hulle in 31 grade [8] skipbreuk gely het, het op 7 -Julie 1552 die tog in die volgende orde begin: Manuel de Sousa [9] met -sy vrou en kinders en tagtig Portugese, daarby ook slawe en André Vas, -die stuurman, met ’n vlag van die Kruis omhoog; donna Leonora is deur -slawe in ’n draagstoel vervoer. Hierdie afdeling het voorgegaan. Agter -hulle was die meester van die galjoen met die matrose en slavinne, en -heel agter Pantaleano de Sà met die res van die Portugese en die -slawe—omtrent tweehonderd altesaam. Die hele geselskap het bestaan uit -vyfhonderd persone, waarvan eenhonderd-en-tagtig Portugese was. Op -hierdie manier het hulle ’n maand lank gereis, deur teenspoed, honger -en dors geteister; want gedurende die hele tyd was hulle kos die rys -wat uit die galjoen gered is, en ’n bietjie vrugte wat hulle in die -bosse gekry het. Die land het niks anders opgelewer nie, en hulle het -niemand ontmoet van wie hulle proviesie kon koop nie. Die streek -waardeur die tog gegaan het, was onbeskryfbaar en ongelooflik woes [10] -... - -In die tussentyd het hulle verskeie kere met die barbare in botsing -gekom; en ofskoon die Kaffers altyd verslaan is, het Diogo Mendes -Dourando in een geveg geval. Tot sy dood toe het hy hom soos ’n dapper -krygsman geweer. Onder al die moeilikhede van die weg—waaksaamheid, -honger en uitputting—het meer en meer egter begin uitsak; en eindelik -het g’n dag verby gegaan nie, of een of twee, onbekwaam om ’n stap -verder te gaan, is op die strand of in die bosse agtergelaat. Hulle is -later deur tiers en slange, waarvan daar baie was, verslind. Waarlik, -dit was ’n bron van groot droefheid en pyn vir almal om dag ná dag aan -te sien hoe dié mense nog lewendig daar in die woestyn agtergelaat is; -want hy wat moes verlaat word, het vir die res van die geselskap, -miskien sy vader of broers of vriende, versoek om maar verder te gaan -en het hulle aan die bewaring van God toevertrou; en bitter was die -smart van diegene wat hulle verwantes en vriende so aan hulle lot moes -oorgee, sonder die vermoë om hulle te help en bewus daarvan dat hulle -binnekort die prooi van wilde diere sou word. As dit hartverskeurend is -om daarvan te hoor, hoe veel erger moes dit gewees het om dit te -aanskou en te ondervind. - -So het hulle dan onder groot ontberinge hulle reis voortgesit. Somtyds -het hulle die land ingetrek om oor riviere te kom of om kos te soek. -Dan weer het hulle na die see teruggekeer oor hoë berge en met die -grootste gevaar. En asof dit nog nie genoeg was nie, moes hulle ook -veel van die Kaffers verduur. Op dié manier het hulle twee en ’n half -maande gereis, so gefolter deur honger en dors dat buitengewone dinge -byna dag vir dag voorgekom het, waarvan ek enkele van die -merkwaardigste sal verhaal. - -Dit het dikwels onder hulle gebeur dat ’n beker water van driekwart -pint vir tien krusados [11] verkoop is, en ’n honderd krusados is gegee -vir ’n ketel wat ses kwarte bevat het; en daar dit somtyds tot wanorde -gelei het aangesien daar g’n groter kan of beker onder die geselskap -was nie, het die kaptein ’n honderd krusados betaal aan die persoon wat -’n ketel vol water gaan haal, en het hy dit met sy eie hande verdeel -teen ag of tien krusados per porsie van driekwart pint, een vir homself -en sy vrou en kinders en die res teen dieselfde prys..... - -Drie maande het nou verloop vandat hulle die reis begin het met die -doel om die Lourenço-Marques-rivier te bereik...... Vir baie dae het -hulle nou al gelewe van die wilde vrugte wat hulle kon kry, en van droë -bene; en dit het dikwels in die kamp gebeur dat die vel van ’n bok vir -vyftien krusados verkoop is; en uitgedroog soos dit was, het hulle dit -in water geweek en opgeëet. Op hulle togte langs die strand het hulle -van skulpe gelewe en van die visse wat die see opgespoel het. Ná drie -maande het hulle ’n Kaffer ontmoet, die hoof van twee krale, blykbaar -’n waardige ou man; en sy hulpvaardigheid het bewys dat hy dit ook was. -Hy het hulle gesê dat dit goed sou wees as hulle nie verder gaan nie, -maar by hom bly; hy sou na sy vermoë in hulle behoeftes voorsien, want -die gebrek aan voedsel was nie te wyte aan die dorheid van die land -nie, maar aan die feit dat die Kaffers min saai en van die wilde beeste -wat hulle doodmaak, bestaan. - -Die Kaffer-koning het sterk aangedring by Manuel de Sousa en sy -geselskap om by hom te bly; want, sê hy, hy maak oorlog teen ’n ander -koning, deur wie se land hulle sal moet gaan, en hy wil hulle hulp hê; -maar as hulle voortgaan, sal hulle seker deur dié koning, wat sterker -is as hy, beroof word.... En terwyl hulle besig was om tot ’n besluit -te kom, het hulle ses dae daar vertoef, maar skynbaar was dit beslis -dat Manuel de Sousa en die groot meerderheid van sy geselskap op die -pad moes sterwe; want hulle wou die raad van die koning, wat hulle -gewaarsku het, nie volg nie..... - -Hulle besluit toe om die Lourenço-Marques-rivier te gaan soek. Min het -hulle geweet dat hulle dit reeds bereik het; want dié rivier loop in -drie strome na een mond toe, en hulle was toe by die eerste stroom..... -Daar dit onmoontlik was om sonder die goedkeuring van die koning oor -die rivier te kom, het die kaptein hom versoek om hulle in sy skuite te -laat oorgaan; en hy het belowe dat hy die Kaffers wat hulle oorhelp, -goed daarvoor sou betaal.... Die kaptein met sy vrou en kinders en -dertig man met drie gewere het so oorgevaar, en die res van die -geselskap ná hulle. Tothiertoe was hulle nie besteel nie, en die tog -het weer begin. - -Ná vyf dae het hulle die twede rivier bereik... Dit was ná sononder -.... en hulle het op ’n sanderige plek hulle kamp opgeslaan en daar die -nag geslaap. Die rivier was brak, en daar was geen vars water in die -nabyheid nie... In die nag was die dors in die kamp so groot dat hulle -byna gesterf het. Manuel de Sousa wou water laat haal, maar niemand wou -dit onder ’n honderd krusados vir elke ketelvol doen nie; en teen dié -prys het hy hulle gestuur .... en dit nogal waar dit die wil van die -Heer was dat water hulle voedsel sou wees. Hulle het in daardie kamp -gebly, en die volgende dag teen die aand het hulle drie skuite met -neërs daarin sien aankom. Van hulle is toe deur ’n neërin van die kamp, -wat iets van die taal begin verstaan het, verneem dat ’n skip met mense -nes hulle daar aangekom het, maar reeds weer vertrek het. Toe is die -neërs op bevel van Manuel de Sousa gevra of hulle die reisigers oor die -rivier sou vervoer; en die antwoord was dat dit reeds nag was (want -Kaffers onderneem niks in die nag nie), maar dat hulle dit die volgende -dag sou doen, mits hulle betaal word. Teen dagbreek het die neërs met -vier skuite gekom, en vir ’n paar spykers het hulle die mense begin -oorbring. - -Hulle sê dat in hierdie tyd die kaptein as gevolg van die gedurige -waaksaamheid en veelvuldige rampe, wat swaarder op hom gedruk het as op -die ander, aan sy brein gely het. En daar dit sy toestand was en hy op -die oorvaart onder die indruk gekom het dat die neërs verraad wou -pleeg, trek hy sy swaard teen hulle, en hy skree: „Honde! waarheen neem -julle my?” By die gesig van die bloot swaard spring die neërs in die -water en het byna verdrink. Sy vrou en ander mense uit sy omgewing het -hom toe gesmeek om die neërs nie seer te maak nie, anders sou hulle -almal verlore wees. En waarlik, wie vir Manuel de Sousa geken het, sy -beleid en vriendelikheid, en hom so sien handel het, kon wel sê dat sy -verstand aangetas was, want hy was altyd verstandig en versigtig; en -hierna kon hy nooit meer sy mense regeer soos tevore nie. En toe hy aan -die oorkant van die rivier aan wal stap, het hy erg oor sy hoof geklae; -en hulle het doeke daarom gedraai. En toe het almal weer bymekaar -gekom. - -Daar op die wal, toe hulle weer wou verder gaan, het hulle ’n trop -Kaffers gewaar geword; en dié het deur ’n Kaffermeid van Sofala aan -hulle gesê dat as hulle kos wou hê, hulle saam moes gaan na ’n kraal -waar die koning was, en hy sou hulle goed versorg. - -Die geselskap het in hierdie tyd uit ’n honderd-en-twintig persone -bestaan, en donna Leonora was nou een van dié wat te voet gegaan het; -en ofskoon sy ’n vrou was van adellike rang, swak en jonk, het sy die -slegte en pynlike weg afgelê asof sy ’n man was, gewend daaraan om op -die land te werk; en sy het dikwels die ander opgebeur en haar kinders -help dra. Dit was nadat daar g’n slawe meer was om die draagstoel te -dra waarin sy vroeër gereis het nie. Dit wil werklik skyn asof die -genade van die Heer haar ondersteun het, anders sou dit onmoontlik -gewees het vir ’n swak vrou, ongewend aan ontberinge, om so ’n lang en -pynlike reis te doen en gedurig aan honger en dors onderhewig te -wees—want hulle het nou meer as driehonderd uur [12] gereis, omdat -hulle sulke groot ompaaie moes gaan. - -Maar om terug te keer tot ons verhaal! Toe die kaptein en sy geselskap -verneem dat die koning in die nabyheid was, het hulle die Kaffers as -gidse gebruik; en met die grootste versigtigheid het hulle gegaan na -die plek waarvan hulle gehoor het, onder God weet hoeveel folterende -honger en dors. Dit was ’n uur[12] tot by die kraal waar die koning -was; en toe hulle daar naby kom, het hy ’n Kaffer gestuur om te sê dat -hulle nie moes binne kom nie (want dit is hulle gewoonte om altyd die -woning van die koning sorgvuldig te verberg), maar dat hulle onder ’n -paar bome [13], wat hulle aangewys is, moes kampeer, en hy sou hulle -proviesie stuur. Manuel de Sousa het dit dan ook gedaan, soos ’n -vreemdeling in ’n vreemde land; want hy het nie soveel kennis van die -Kaffers gehad soos ons vandag deur hierdie skipbreuk en dié van die -Sint Bento nie, en hy het nie geweet dat ’n honderd man met gewere die -hele Kafferland kan deurtrek nie, omdat hulle banger is vir ’n geweer -as vir die duiwel. - -Daar in hulle kamp onder die bome het hulle toe proviesie in ruil vir -spykers gekry. Hier het hulle vyf dae gebly, en hulle het gemeen dat -hulle hier sou kon wag totdat een of ander skip uit Indië aankom; en -die neërs het ook so gesê. Toe het Manuel de Sousa die koning gevra om -hom ’n huis te gee waarin hy met sy vrou en kinders kon skuiling kry. -Die Kaffer het geantwoord dat hy hom een sou verskaf, maar dat al sy -mense nie daar bymekaar kon bly nie, omdat daar gebrek aan kos in die -land was; dat hy met sy vrou en kinders en ander uit sy mense na sy -verkiesing daar kon vertoef, maar dat die res in die krale moes verdeel -word, en hy sou bevel gee dat hulle van kos en huise moes voorsien -word, totdat ’n skip kom. Dit het die koning uit bose opset gedaan, -soos uit wat later gebeur het, sou blyk.... Toe die Kaffer-koning met -Manuel de Sousa afgespreek het dat die Portugese in die dorpe en krale -sou verdeel word, het hy hom ook gesê ... dat dit onmoontlik was as die -Portugese nie bevel kry om hulle wapens neer te lê nie, want die -Kaffers was bang vir hulle as hulle die wapens sien, en hy sou hulle in -’n huis laat sit en weer teruggee ná die aankoms van ’n Portugese skip. - -Manuel de Sousa, wat baie siek en half van sy verstand af was ... het -hierop geantwoord dat hy met sy mense daaroor sou praat. En daar die -uur waarin hulle beroof sou word, aangebreek het, het hy met hulle -gepraat en gesê dat hy nie verder sou gaan nie, en op een of ander -manier moes hulle ’n skip of ’n ander redmiddel, soos die Heer dit mog -beskik, verkry, want hierdie rivier waar hulle hul nou by bevind, was, -volgens die verklaring van die stuurman André Vas, die -Lourenço-Marques. Dat wie verder wou gaan, dit na sy eie goedvinde kan -doen, maar hyself sou daar bly uit liefde vir sy vrou en kinders, wat -van die groot ontberinge so swak was dat hulle nie meer kon loop nie; -en slawe het hy nie meer gehad om hulle te help nie. Dat dit sy besluit -was om met sy gesin te sterwe wanneer dit God mog behaag; en hy het dié -wat wou verder gaan, versoek, as hulle ’n Portugese skip ontmoet, om -hom daarvan in kennis te stel; en dié wat by hom wou bly, kon dit doen -en hom vergesel waarheen hy ook mog gaan. En om die vertroue van die -neërs te wen en nie as roofsugtige diewe deur hulle beskou te word nie, -was dit nodig dat hulle hul wapens moes afgee om ’n end te maak aan die -ellende wat hulle so lank verduur het. In hierdie tyd was die oordeel -van Manuel de Sousa en dié wat met hom ooreengestem het, nie meer dié -van redelike mense nie; want as hulle dit reg beskou het, sou hulle -gesien het dat die neërs hulle nie kon bykom solank soos hulle wapens -gehad het nie. Die kaptein het toe bevel gegee dat hulle hul wapens -moes neerlê, waarop, ná God, hulle enigste veiligheid berus het; en die -afgee van die wapens het teen die wil van sommige geskied, en veral -teen dié van donna Leonora; maar sy alleen het haar stem daarteen -verhef, dus het dit weinig gebaat. Toe sê sy: „Julle lê die wapens -neer, en nou beskou ek myself en al hierdie mense as verlore.” Die -Kaffers neem toe die wapens en bring hulle na die huis van die koning. - -Sodra die Kaffers die Portugese sonder wapens sien—want dit was hulle -voorbedagte verraderlike plan—, begin hulle hul afsonderlik deur die -bosse te voer en te beroof—elkeen vir dié wat aan hom afgestaan was. En -toe hulle by die krale aankom, was al die Portugese kaal gesteel; en -sonder iets aan is hulle met veel slae uit die dorpe uitgestoot. Manuel -de Sousa was nie in hierdie geselskap nie, omdat hy met sy vrou en -kinders en die stuurman André Vas en nog omtrent twintig ander by die -koning gebly het; en hy het baie juwele, edelgesteentes en geld by hom -gehad; en dit word gesê dat die geselskap tothiertoe met hulle -saamgevoer het ’n waarde van meer as ’n honderdduisend krusados. Ná die -afskeiding van Manuel de Sousa met sy vrou en kinders en die genoemde -twintigtal van die res, is ook hulle onmiddellik beroof van al wat -hulle gehad het; maar hulle is nie ontklee nie. Die koning sê toe aan -die kaptein hy moet die res van sy geselskap gaan opsoek, want hy wou -hom g’n verder kwaad aandoen nie, en nie sy hand aan sy persoon of dié -van sy vrou slaan nie. Toe Manuel de Sousa sien wat gebeur, het hy -begryp wat ’n groot fout hy begaan het toe hy die wapens laat afgee -het; maar hy was nou hulpeloos en moes die bevele van die koning -gehoorsaam. - -Die res van die geselskap, neentig in getal, waaronder Pantaleano de Sà -en drie ander edelliede, ofskoon hulle almal van mekaar geskei was, het -langsamerhand weer bymekaar uitgekom; want hulle was nie erg versprei -nadat die Kaffers aan wie hulle oorgegee was, hulle beroof en ontklee -het nie. En ofskoon hulle in ’n treurige toestand verkeer het, sonder -wapens, klere en geld om kos mee te koop, en sonder hulle kaptein, het -hulle weer die reis voortgesit. - -Maar nou het hulle nie meer op mense gelyk nie, en sonder iemand om die -bevel te voer het hulle in wanorde langs verskillende weë aangesukkel, -party deur die bosse, ander weer oor die berge, sodat hulle uitmekaar -was; en by elkeen was daar net een gedagte—om sy eie lewe te red onder -die Kaffers of More, want hulle het nie meer saam beraadslaag nie, en -daar was ook niemand om hulle daarvoor bymekaar te roep nie. Ons kan -hulle beskou as reeds verlore; en ek sal nie verder van hulle praat -nie, maar terugkeer na Manuel de Sousa en sy ongelukkige vrou en -kinders. - -Toe Manuel de Sousa beroof en deur die koning agter sy geselskap aan -gestuur was, kon hy nog, nieteenstaande hy nou geruime tyd aan sy hoof -gely het, die belediging diep voel. En wat van donna Leonora, ’n swak -vrou wat haar nou in so’n haglike toestand moes bevind, en wat haar man -voor haar oë mishandel moes sien en sonder die vermoë om sy gesag te -laat geld of sy kinders te verdedig! Maar sy het haar gedra soos ’n -vrou van gesonde verstand; en op die advies van die manne wat nog daar -was, het hulle die weg deur die bosse weer ingeslaan met hulle hoop en -vertroue op God alleen. In hierdie tyd was André Vas, die stuurman, nog -in haar geselskap, en ook die bootsmaat, wat haar nooit verlaat het -nie, en ’n paar slavinne. Hulle het gemeen dit sou die beste wees om -die neentig man wat eerste beroof was, agterna te gaan; en vir twee dae -het hulle hul voetspore gevolg. Donna Leonora was nou so swak en so -treurig en mismoedig oor die toestand van haar man en omdat hulle -agtergelaat was en nooit, dit het sy gevrees, die ander weer sou bereik -nie, dat dit hartverskeurend is om daaraan te dink. En terwyl hulle so -voortgaan, val die Kaffers hulle weer aan en ontklee hulle, sodat hulle -niks meer gehad het om hulle mee te bedek nie. In hierdie toestand, met -twee swak kindertjies om te versorg, het hulle tot die Heer geroep. - -Hulle sê dat donna Leonora met slae en worsteling haar teen die Kaffers -geweer het toe hulle haar klere wou wegneem, want sy wou liewer deur -hulle doodgemaak word as om haar nakend voor die mense te bevind; en -ongetwyfeld sou sy hier gesterf het as Manuel de Sousa haar nie gesmeek -het om haar te laat ontklee nie, want hy het haar daaraan herinner dat -almal nakend gebore word en dat aangesien dit die wil van God was, sy -haar moes onderwerp. Donna Leonora, toe sy haar so sonder klere sien, -het haar op die grond gewerp en met haar hare bedek—want dit was baie -lank; en sy het ’n gat in die sand gemaak en haar tot die middel daarin -begrawe, en sy het nooit weer daarvandaan opgestaan nie. Manuel de -Sousa gaan toe na ’n ou vrou, haar voedster, wat nog ’n ou geskeurde -mantel gehad het; en hy het dit van haar gevra om donna Leonora daarmee -te bedek, en sy het dit aan hom gegee; maar nieteenstaande dit alles -wou sy nie weer opstaan van die plek waar sy haar neergewerp het toe sy -sien dat sy nakend was nie. - -Waarlik, ek glo nie dat iemand dit voor sy gees kan laat verbygaan -sonder groot droefheid en smart nie. Om ’n dame van so’n hoë stand, die -dogter en vrou van so’n geëerde edelman, so mishandel en geminag te -sien! Toe die mans wat nog in hulle geselskap was, vir Manuel de Sousa -en sy vrou so nakend sien, het hulle ’n entjie opsy gegaan, want hulle -was skaam om hulle kaptein en donna Leonora in so’n toestand te sien. -Toe sê sy aan André Vàs, die stuurman: „U sien waartoe ons nou gebring -is, en dat ons nie verder kan gaan nie, maar hier vir ons sonde moet -omkom; vervolg u weg en probeer om uself te red, en beveel ons aan God; -as u ooit Indië of Portugal mag bereik, vertel dan daar hoe u vir -Manuel de Sousa en my met my kinders agtergelaat het.” En daar hulle -geensins in staat was om die droefheid van hulle kaptein of die gebrek -en smart van sy vrou en kinders te verminder nie, het hulle die reis -voortgesit om hulle lewe te red. - -Ná die vertrek van André Vàs het daar by Manuel de Sousa en sy vrou nog -gebly Duarte Fernandes, die bootsmaat van die galjoen, en ’n paar -slavinne, waarvan drie behoue in Goa aangekom het en die dood van donna -Leonora beskrywe het. Dom Manuel de Sousa, ofskoon sy brein geaffekteer -was, het daaraan gedink dat sy vrou en kinders niks te ete het nie; en -ofskoon ’n wond in sy een been deur die Kaffers veroorsaak hom nog las -gegee het, het hy in dié toestand die bosse ingegaan om vrugte vir -hulle te soek sodat hulle kon eet. By sy terugkeer vind hy donna -Leonora baie swak van honger en huil; want sedert die Kaffers haar -klere geneem het, het sy nie van die plek opgestaan of ophou huil nie. -En hy het een van die kinders dood gekry; en met sy eie hande het hy -hom in die sand begrawe. Die volgende dag het Manuel de Sousa weer -vrugte in die bosse gaan soek; en toe hy terugkom, vind hy donna -Leonora en die ander kind ook dood en vyf slawe met groot gekerm aan -die huil oor haar. - -Hulle sê dat toe hy sien dat sy dood was, hy net die slavinne ’n entjie -weggestuur het; en vir ’n halfuur het hy daar by haar gesit, met sy -hoof op een hand geleun, sonder om ’n traan te stort of ’n enkel woord -te spreek; en so het hy gesit met sy oë op haar gevestig sonder om ag -te slaan op die kind. Ná die halfuur het hy opgestaan, en met die hulp -van die slawe het hy ’n graf in die sand gemaak; en nog altyd sonder om -een woord te sê het hy haar met haar seun begrawe. Toe dit klaar was, -het hy weer dieselfde weg ingeslaan as toe hy gaan vrugte soek het; en -sonder om iets aan die slawe te sê het hy tussen die bosse verdwyn en -is nooit weer gesien nie. - -..... Van die hele geselskap, uit dié wat by Manuel de Sousa gebly het -toe hy beroof is, sowel as uit die neentig wat vooruitgegaan het, het -daar ontkom omtrent ag Portugese en veertien slawe, tesame met die -slavinne wat by die dood van donna Leonora teenwoordig was. Onder hulle -was Pantaleano de Sà, Tristano de Sousa, die stuurman André Vàs, -Balthasar de Sequeira, Manuel de Castro en Alvaro Fernandes. Hulle was -aan ronddwaal in die land, sonder hoop om ooit weer ’n kristelike land -te bereik, toe ’n skip, waarin daar ’n famieliebetrekking van Diogo de -Mesquita was, in die rivier verskyn het om ivoor te soek; en toe hy -verneem dat daar verlore Portugese in die omtrek was, het hy bevel -gegee om hulle te soek en het hy hulle met krale losgekoop.... As -Manuel de Sousa nog gelewe het, sou hy ook losgekoop geword het; maar -na dit skyn, was dit beter vir sy siel soos dit was, want die Heer het -dit so bestier. Al dié mense het op 25 Mei 1553 in Mosambiek aangekom. - - - - - - - - -MONOMOTAPA EN OFIR. - - -INLEIDING. - - -Baie lank het die geloof bestaan dat in die noordelike binnelande van -Suid-Afrika die groot ryk Monomotapa geleë was, en van die Kaap uit is -poginge aangewend om met die vors daarvan in verbinding te tree. Op -kaarte word sy ryk aangedui en soms met talle van stede versier. Die -Portugese bronne werp ’n interessante lig op die oorsprong van hierdie -legende. Toe die Portugese in die begin van die sestiende eeu by Sofala -’n neersetting gestig het, het hulle veral met die Makaranga-Kaffers in -aanraking gekom. Hulle beskrywe die stam noukeurig, en die hoof daarvan -noem hulle Monomotapa of Benomotapa. Ons het hier waarskynlik te doen -met ’n tietel of uitroep waarmee die Kaffers hulle koning vereer het; -volgens gissinge, gebaseer op hedendaagse Bantoe-dialekte, kon dit heer -van die berg of hy wat roof beteken het [14]; die Portugese het dit -egter met keiser [15] vertaal. Hierdie verkeerde vertaling, tesame met -ander oordrewe voorstellinge van die groot uitgestrektheid en rykdom -van Monomotapa se land, het die genoemde legende laat ontstaan; en -Monomotapa is naderhand die naam van ’n keiserryk. - -Die Portugese stigtinge by Sofala en verder na die binneland toe, langs -die Sambesie op, was die gevolg veral van hulle ywer om die fabelagtige -goudmyne, waarvan hulle gerugte verneem het, te ontdek. Die goudstof -wat die Kaffers na die kus gebring het, was vir hulle ’n bewys van die -gegrondheid van die gerugte. So kry hulle ’n taamlik vae kennis van die -ruïenes suid van die Sambesie, waarvan Simbabwe vandag die bekendste is -en wat hulle reeds in verband met ’n oer-oue goudontginning deur -vreemde veroweraars gebring het. - -Die volgende uittreksels gee ’n indruk van die opvattinge van die -Portugese omtrent die land van Monomotapa en die geheimsinnige -goudrykdom daarvan. Ook sien ons hoe gebrekkig hulle kennis van die -binneland nog was. Hulle het blykbaar reeds van die mere gehoor, maar -hulle meen dat daar een groot meer is, waaruit feitlik al die groot -Afrikaanse riviere, die Nyl, die Kongo, die Sambesie en die Limpopo, -vloei. Hierdie wanbegrip word miskien weerspieël in name soos Bahia da -Lagoa en Rio da Lagoa [16]. - - - - - - - - -MONOMOTAPA EN OFIR. - - -1. UIT „DA ASIA” VAN JOANO DE BARROS [17]. - -Die land wat ons die Koninkryk Sofala noem, is ’n uitgebreide gebied; -en daaroor regeer ’n heidense vors, Benomotapa genaamd. Dit is omring -deur twee lope van ’n rivier wat uit die belangrikste meer [18] in die -hele Afrika vloei. Die ou skrywers wou graag inligting omtrent hierdie -meer kry, omdat dit die verborge oorsprong van die beroemde Nyl is; en -daaruit vloei ook ons Zaire [19], wat deur die koninkryk Kongo loop.... - -Die rivier wat in die rigting van Sofala vloei, verdeel in twee lope -nadat dit uit die meer kom; en die een bereik die see deuskant Kaap -Correntes. Ons mense het dit vroeër Rio da Lagoa [20] genoem; maar nou -heet dit Espirito Santo—’n naam wat Lourenço Marques daaraan gegee het -toe hy dit in 1545 gaan ondersoek het. - -Die ander loop bereik die see vyf-en-twintig uur [21] anderkant Sofala -en heet Cuama, ofskoon dit in die binneland die naam Sambesie dra.... - -Die groot koninkryk Sofala lê dus ingesluit deur hierdie twee strome en -die see, nes ’n eiland, met ’n omvang van sewehonderd-en-vyftig uur.... -Die binnelande het ’n uitstekende, gematigde, gesonde en koel klimaat -en is vrugbaar vir alles wat dit oplewer. Alleen die deel wat tussen -Kaap Correntes en die mond van die Espirito Santo geleë is, bestaan uit -groot vlaktes [22], wat weiveld vir alle soorte van vee verskaf, maar -so sonder bome is dat die mense beesmis vir brandstof gebruik en -vel-klere dra, want die land is baie koud as gevolg van die winde wat -uit die suidelike yssee waai. - -Die ander deel van die land, by die Cuamarivier en verder na binne toe, -is meestal bergagtig, met bome bedek, deur riviere besproei en -aangenaam geleë, en is dus digter bevolk; en Benomotapa woon gewoonlik -daar. Daar dit so dig bevolk is, vermy die olifante hierdie deel en -soek die reeds genoemde vlaktes op, waar hulle in troppe loop byna soos -koeie. En dit kan ook nie anders wees nie, want dit word gewoonlik -onder die Kaffers beweer dat vier- of vyfduisend olifante elke jaar -omkom; en hierdie bewering word bevestig deur die groot hoeveelheid -ivoor wat van daar uit na Indië gestuur word. - -Van die myne van hierdie land waar goud uitgehaal word, is dié van -Manica naaste aan Sofala. Hulle is geleë in ’n vlakte, wat deur berge -omring is en ’n omvang van omtrent dertig uur het.... In die myne van -Manica [23], wat ongeveer vyftig uur wes van Sofala is, kry die Kaffers -dit taamlik swaar; want die streek is baie droog. Al die goud wat hier -gevind word, is in die vorm van stof; en hulle moet die grond wat hulle -uitgrawe, na ’n plek dra waar hulle water kan kry.... - -Die ander myne wat verder van Sofala af lê, nl. tussen ’n honderd en -tweehonderd uur, is in die distrikte Boro en Quiticuy; en in hierdie -myne en die reeds genoemde riviere wat die land besproei, word groter -korrels goud gekry, party in rotsare en party skoongewas deur die -winterstortvloede; en dus is dit hulle gewoonte om in die somer in die -stil rivierwater te duik, en veel goud word gevind in die modder wat -hulle opbring.... - -Daar die land ryk aan goud is, kon ’n groot hoeveelheid verkry word as -die mense hebsugtig was; maar hulle is so lui om daarna te soek, of -liewer hulle begeer dit so min, dat een van dié neërs al baie honger -moet wees voordat hy daarvoor sal grawe.... - -Daar is ander myne in ’n distrik, wat Toróa [24] genoem word, of ook -die Koninkryk Batua [25]. Hier regeer ’n vors met die naam Burrom, ’n -vasaal van Benomotapa; en sy gebied grens aan die bo-gemelde -uitgestrekte vlaktes. Hierdie myne is die oudste van dié wat in die -land bekend is. Hulle lê almal in die groot vlakte, en in die middel -daarvan is ’n vierkantige fort [26], van binne en buite gemessel en van -verbasend groot klippe gebou; en dit skyn asof geen kalk gebruik is om -hulle aan mekaar te heg nie. Die muur is meer as vyf-en-twintig span -wyd, en die hoogte is na eweredigheid nie so groot nie. Bo-oor die deur -van hierdie gebou is ’n opskrif, wat enkele geleerde Moorse koopmanne, -wat daarheen gegaan het, nie kon lees nie; en hulle kon die geaardheid -van die skrif ook nie bepaal nie. Hierdie gebou is amper deur heuwels -omring, en bo-op hulle is nog ander ook van sulke klippe en sonder kalk -opgerig; en een van hulle is ’n toring meer as twaalf vaam hoog. - -Die inboorlinge van die land noem al die geboue Simbaoe, wat in hulle -taal hof beteken; want elke plek waar Benomotapa vertoef, word so -genoem.... Wanneer of deur wie hierdie geboue opgerig is, is nêrens -bewaar gebly nie, omdat die bewoners van die land die skryfkuns nie ken -nie. Maar hulle sê die forte is die werk van die duiwel; want in -vergelyking met hulle eie kundigheid en kennis skyn dit vir hulle -onmoontlik dat sulke geboue mensewerk kan wees. Sommige More wat dit -gesien het en aan wie Vicente Pegado, die kaptein van Sofala, ons fort -daar gewys het met sy vensters en boë, sodat hulle dit kon vergelyk met -die steenbewerking van die genoemde gebou, het verklaar dat die werk -van ons messelaars, wat gladheid en afgewerktheid betref, nie met die -ander ’n vergelyking kan uitstaan nie. Die afstand van Sofala na -hierdie gebou in ’n direkte lyn na die weste is eenhonderd-en-sewentig -uur, naastenby; en dit is geleë tussen de 20 graad en 21 graad -suiderbreedte [27].... Die More wat dit gesien het, meen dat dit baie -oud is en opgerig is om die besit van die myne te verseker.... - -Die feite skyn aan te dui dat een of ander vors wat in besit van die -myne was, die bou van die forte beveel het .... en dat hy, met verloop -van tyd en omdat sy eie koninkryk so ver verwyderd was, later sy gesag -hier verloor het.... - -Die bewoners van hierdie gebied is gewoonlik swart, met kroeserige -hare; maar hulle is meer intelligent as dié van Mosambiek, Kilwa en -Melinde.... Die gewone klere van almal bestaan uit stukke katoen, wat -hier gemaak word of uit Indië kom; en daaronder is sommige van sy en -gouddraad gemaak en tot twintig krusado’s elk werd, maar sulke klere -word deur die edelliede en die vroue gedra. En al is Benomotapa koning -van die land en heer van almal; en al is sy vroue ook in dié klere -gekleed, mag geen stof van vreemde maaksel sy persoon raak nie, maar al -sy klere moet in die land gemaak word, want die vrees bestaan dat -vreemde handewerk hom aan boosaardige invloede kan blootstel. - -Hierdie koning, wat ons Benomotapa of Monomotapa noem, is soos ’n klein -keiser onder ons; want dit, volgens hulle, is die betekenis van die -naam. In sy hofhouding is geen groot vertoon nie ... want die grootste -versieringe in sy huis is katoendoeke in die land geweef.... Sy mense -bedien hom op die knie; en een proe sy kos, nie voor nie, maar nadat hy -geëet het, van wat oorbly. As hy drink of hoes, moet almal wat -teenwoordig is, hom iets goeds toewens; en waar die gelukwens gehoor -word, vlie dit rond van mond tot mond, sodat die hele stad weet dat die -koning gedrink of gehoes het.... - -Die Benomotapa het offisiële musiek van hulle eie soort, waar hy ook -mag wees—selfs in die veld onder ’n boom; en daar is ook vyfhonderd -grapmakers onder ’n kaptein, wat by beurte buitekant die huis waar hy -slaap, wag hou. Die koninklike insignia is ’n klein harkie met ’n steel -van ivoor, wat hy altyd in sy gordel dra en wat vrede beteken en aandui -dat almal die grond mag bewerk en die vrugte van die aarde geniet; en -hy dra ook nog een of twee asgaaie, wat reg en die verdediging van sy -mense voorstel. - - - - -2. UIT „ETHIOPIA ORIENTAL” VAN JOANO DOS SANTOS [28]. - -Naby die stad Masapa is ’n baie hoë en majestueuse berg, wat die naam -Fura [29] dra en waarvandaan ’n groot gedeelte van die ryk van -Monomotapa sigbaar is. Om dié rede wil die koning die Portugese nie op -die berg laat gaan nie, om te voorkom dat hulle gierigheid deur die -uitgestrektheid en skoonheid van sy land, waarin so baie en sulke groot -goudmyne verberg is, sal gewek word. - -Op die top van hierdie berg staan nog oorblyfsels van ou mure en -klip-gemesselde bouvalle, wat duidelik aantoon dat hier vroeër huise en -sterk geboue was, soos in die hele Kafferland nie te sien is nie; want -selfs die paleis van die koning is van hout en word met klei gesmeer en -met strooi gedek. Die inboorlinge van hierdie streke, veral party van -die oudste More, beweer dat hulle voorouers ’n tradiesie nagelaat het -dat hierdie ou geboue ’n faktory van die koningin van Skeba was en dat -van hier af ’n groot hoeveelheid goud na haar gebring is. Dit is op die -Cuama-riviere tot in die Indiese Oseaan vervoer, dan in skepe langs die -kus van Etiopië tot by die Rode See, verder in dié see op tot aan die -kuste van die gebied wat aan Egipteland grens. Hier is die goud -ontskeep en is oor land na die hof van die koningin van Skeba gebring, -want, sê hulle, sy was koningin en heerseres oor ’n groot deel van -Etiopië bokant Egipte; en langs die Rode See het sy haar vlote gestuur -vir die goud van hierdie riviere. Ek betwyfel dit nie erg nie, want -volgens die opvatting van sommige van ons ernstige skrywers het die -koningin van Skeba oor die deel van Etiopië wat bokant Egipte lê, -geregeer.... - -Ander, weer, sê dat dit die bouvalle is van ’n faktory van koning -Salomo en dat hy hier handelaars gehad het, wat ’n groot hoeveelheid -goud uit die streke gekry het; hulle het dit dan op dieselfde riviere -na die Indiese Oseaan vervoer en in skepe verder tot in die Rode See; -op die kus van Arabië naby Sues het hulle dit aan wal gebring en oor -land na Jerusalem, ’n reis van omtrent tagtig uur. Hulle beweer ook dat -die goud van Ofir wat koning Salomo gekry het, van Fura of Afura gekom -het, dat daar weinig verskil is tussen Ofir en Afura, en dat die naam -in die lang verloop van tyd ’n verandering ondergaan het. - -Ek weet nie met welke grond hulle die een of die ander bewering maak -nie [30]; ek kan alleen sê dat daar ’n hoeveelheid fyn goud in die -streke rondom die berg is en dat dit op dié riviere in daardie tye kon -gestuur geword het, nes die Portugese dit nou doen, en voor hulle die -More van Mosambiek en Kilwa. - -Die reis moes ’n lang tyd in beslag geneem het, want die weg was toe -nog nie so goed bekend soos nou nie, en hulle het ook nie sulke goeie -skepe gehad nie..... Buitendien veroorsaak die winde hier baie -oponthoud vir die skepe, want langs die hele kus van Etiopië waai slegs -twee winde, een uit die ooste en een uit die weste, elkeen ses maande -lank; en hulle word moessons genoem.... Dit is dus begryplik dat die -reis, soos in die Heilige Skrif aangegee, drie jaar kon geduur het..... -’n Ander bewys dat die vloot van koning Salomo miskien na die kus van -Etiopië gekom het om goud by Fura te kry, is dat dit ook -edelgesteentes, hout vir die tempel, ape en poue saamgeneem het—want al -dié dinge word op die kus gevind. By Sofala word pêrels uitgehaal, en -daar is ook kosbare hout..... En ofskoon ek geen poue gesien het in die -streke langs die kus nie, moet daar in die binnelande van hul wees, -want ek het Kaffers gesien met pouvere op hulle kop. Daar is ontsaglik -baie aapsoorte, en van die goud sal ek nie eens praat nie. - - - - - - - - -DIE TERUGKEER VAN JAN HUYGEN VAN LINSCHOTEN. - - -INLEIDING. - - -Jan Huygen van Linschoten, gebore in 1563 in Haarlem, het sy -jongelingsjare in Enkhuisen deurgebring. Dit was in die begin van die -Tagtigjarige Oorlog. Die Nederlanders behaal hulle eerste oorwinninge, -en die Nederlandse skeepvaart word sterk en ondernemingslustig. Die -heroïese gees van die tyd was net na die smaak van die knaap. Soos hy -later in sy beroemde boek, die Itinerario, dit self uitdruk, was hy -„gheneycht .... tot lesen vreemde dingen van Landen ende -gheschiedenissen, waerinne besundere wel behaghen ende -vermaeckelickheyt hadde, met een grooter verweckinghe der begeerten om -vreemde ende onbekende landen te besien, ofte eenighe avontueren te -versoecken;” en in ’n brief aan sy ouers uit Goa lees ons: „Mijn hart -denct anders niet nacht ende dach, dan om vreemde landen te besien. So -weet men wat te vertellen als men oudt is. Daer en is geen tijt quader -versleten als een iongman op syn moeders kuecken te blyven, gelyck een -babock [31], ende weet niet wat armoede noch weelde is, noch wat de -werelt in sich heeft, twelck dickwils oorsaeck is van haer (sy) -verderffenis.” - -Nieteenstaande die oorlog was die handelsbetrekkinge tussen Nederland -en Spanje nie afgesny nie. Twee van Jan Huygen se broers was handelaars -in Spanje, en as ’n eerste stap tot veel groter dinge kry die -sestienjarige jongeling in 1579 eindelik verlof van sy ouers om na sy -broers te gaan. In 1583 tree hy dan in die diens van die Portugese -aartsbiskop van Goa en vergesel hom na Indië. Eers in 1592 was Van -Linschoten weer terug in Lissabon, en in dieselfde jaar het hy ook sy -vaderland bereik. Die vrugte van sy reise is in sy Itinerario neergelê, -wat in 1595/6 verskyn het. Die invloed van hierdie werk was baie groot; -dit was die wegwyser vir die Nederlanders na die Ooste. Die eerste -Nederlandse vloot het wel na Indië geseil voor die verskyning van Van -Linschoten se boek, maar De Houtman het kennis gedra van sy -mededelinge. - -Die Itinerario is deur prof. Kern vir die Linschoten-Vereniging -uitgegee (1910). Ons verwys met erkentlikheid na dié deeglike uitgawe -en vertrou dat onderwysers daarmee kennis sal maak, asook met die ander -werke van genoemde vereniging. - -In die uittreksel uit die Itinerario wat hier volg, beskryf Jan Huygen -van Linschoten sy terugreis om die Kaap. Hy gee ons ’n treffende indruk -van die ontsettende moeilikhede en gevare wat die skepelinge destyds -aan die Suid-Afrikaanse kus moes verduur. Belangrik is ook die -onthulling wat hierin voorkom, van die swakhede van die Portugese -skeepvaart. Van Linschoten kan sy minagting vir die Portugese, wat -hulle skepe sleg voorsien en dan in ’n storm, as daar geen orige tou is -nie, op hulle knieë hulp by die Heilige Maag en die „Santen” soek, nie -verberg nie. - -Die spelling is onveranderd gelaat, maar af en toe is ’n leesteken -gemoderniseer om die teks vir ongeoefendes te verduidelik. Die leek -word attent gemaak op die dubbele ontkenning, en .... niet, en op -ongewone samestellinge, soos b.v. betert (betere ’t), salmen (sal men), -ens. Let ook op naer vir na (of naar) en die weglating van -voornaamwoorde soos wij of zij in die eerste naamval. - - - - - - - - -DIE TERUGKEER VAN JAN HUYGEN VAN LINSCHOTEN. - -Uit die „Itinerario” [32]. - - -...... Eenen dach daer naer namen die hoochte vande Son, ende vonden -ons in 28⅔ [33] graden, wesende in de hoochte van het landt, ghenaemt -Terra do Natal. Hoe wel dat wy noch meer als 400. mylen [34] vande -Custe te Zeewaert in waren, creghen goet weder met eenen zuydtoosten -wint. In dese contreye vande Custe van Terra do Natal, welck duert tot -32. graden, is die moeylijkste passagie met die [van?] Cabo de bona -Esperança, die op die gheheele reyse is, ende vreesen dickwils meer dit -landt van Natal, als die Caep: want hier in ’t ghemeen veel tormenten -ende onweders zyn, en heeft veel Schepen vernielt en verslonden, als -die Portugesche memorialen vol zyn, ende daer af ghenoech ghetuyghen. -In dese contreye vonden oock die teeckenen van ’t verloren Schip San -Thoma. In somma in het ghemeen soo betalen hier die Schepen tribuyt, -ofte laten daer die gheheele reste, waerom ghenaemt wert Terra do Natal -[35], dat is: het landt van Kersmis. Uyt welcke oorsaecke passeren hier -altoos met grooter vreesen, ende goede wacht ende voorsichtigheyt, alle -touwen vast en strack, het geschut onder in het Ballast, alle kisten, -potten, vaten, en alle rommelinghe, die onder geen plaets en hebben, -worpen over boord inde Zee, ende alle dinghen ghereet op zijn plaets: -want men heeft hier d’ een ure claer en helder weder, ende d’ ander ure -eenen storm, dat het schijnt Hemel en Aerde te vergaen. Hier comt met -een claer ende helder weder een wolcxken, welcke is in ’t schijnsel van -de groote van een vuyst, waerom van de Portugesen ghenoemt wert, Olho -de Boy, ofte Ossen ooghe, ende al ist dat het stock stil is, en dat die -seylen aen de mast clappen, soo moetmen terstondt met datmen dit -wolcxken siet, en ghewaer wert, met alle haesticheydt alle seylen -strijcken ghelijckelijck: want eermen omsiet soo ist by het Schip, met -sulcken storm ende ghetier, dat het sonder twijfel een Schip souden -inden afgrondt smyten, soomen daer niet op verdacht en waer; alst -gheschiede van de tweede vloot [36] naer die ontdeckinghe van Indien, -die welcke waren thien oft twaelf Schepen by malcanderen. Met alsulcken -stilten ende claer weder lieten alle seylen hangen, sonder yewers naer -te sien, gelijckmen in dese onse Navigatien voor een ghewoonheydt -heeft. Soo is metter haest dit wolcxken ghecomen, met die vreeselijcken -storm, ende was haer op het lijf eer zy haer mochten reppen, soo dat -daer by de seven ofte acht inde grondt gheraecten, daer noyt tael noch -teecken meer af en kwam, ende die ander met groote schade ende moeyten -ontquament. Van dien tijdt voortaen hebben beter op haer hoede -gheweest, ende leerdent kennen, soo dat zy daer nu goede wacht op -hebben, ende gheeft haer noch ghenoech te doen. Dese over vallende -tormenten dueren in de gheheele contreye van Terra do Natal, tot voorby -de Cabo de bona Esperança. - -Den twaelfden Martius, wesende in de hooghte van 31. graden, creghen -weder recht in de windt, ende daer naer stilte, waerom streecken alle -onse seylen, ende laghen alsoo en dreven vier daghen, het welcke die -Portugesen Payraer [37] heeten. Hadden alle dese daghen grooten -overlast van de Zee, die ons Schip dapper tormenteerden, so dat het die -Schippers houden voor meer torment als storm ende onweder: want die -Zee-golven comen tegens malcanderen van alle hoecken, ende vattent -Schip tusschen beyden, dat zy hem alle zijn Ribben doen craecken, ende -gants ontstellen, so dat het die Schepen seer dangerues is. Wy hadden -altoos groote sorghe voor onse Fock-mast [38], soo dat wy onse masten -ende het gheheele Schip met groote Cabels ende touwen te samen bonden, -soo wy best mochten. Dit duerden tot den seventhienden. Doen cregen wy -weder een weynich windts, so dat wy ons seylen weder op haelden; maer -duerden ons weynich tot des anderen daechs. Doen cregen wy weder inde -wint met een storm, so dat onse groote Ra [39] brack, waer mede -streecken alle onse seylen, ende bleven alsoo ligghen dryven ofte -payreren, en de concerteerden [40] onse Ra; laghen aldus en dreven -sonder seylen tot den 20. Martius, met groote overvallinghe van de -Golven ofte Zee, die ons grootelijcken [41] fereerden [42] en -ontstelden, ghelijckse daer altoos ghemeenlijck doen. Waren alle dese -tijdt op 31. graden, sonder yet [43] te moghen voorderen. Alle dese -daghen, saghen seer veel Voghelen, die de Portugesen heeten Antenalen -[44]. Zijn van de groote van Eynt-vogels. Den 20. Martius creghen weder -een weynich windts: maer was scherp, doch trocken onse seylen op en -seylden op de windt. Des nachts daer aen volghende cregen weder een -groote stilte, welcke duerde tot den 22. Doen creghen weder inde windt -[45], met een soo grooten storm, dat wij alle onse seylen ghedwonghen -waren te strijcken, die wy met groote moeyten qualijck kosten in -cryghen, ende en konsten al dryvend ofte payrerende het schip niet -gaende houden: want waren in groot perijckel, soo dat wy ghedwonghen -waren, die bonet [46] om ’t voor casteel te binden, welcke ons seyl -was; want anders geen en mochten veelen, ende seijlden also weder te -rugge, aldaer ons die windt wilden hebben, om alsoo eenighe -verlichtinghe te hebben; maer hadden genoech te doen. Moesten van noots -halven onse groot Boot over boort werpen, ende alle kisten, potten, en -vaten, die op het overloop [47] stonden, ende noch ander goet datmen -eerst by de hand vondt. Dese torment duerde ons twee daghen ende drie -nachten sonder op houden. - -Den 25. Meert, wesende vesper van Palmsondagh, creghen weder eenen -beteren windt ende weder, naer dat wy groote Aelmoessen ghetrocken [48] -hadden, voor onse lieve Vrouwe van Anuntiason, wiens dagh het den -selfden dagh was, ende hebben weder onse seylen op ghehaelt, volghende -onse wegh naer de Cabo toe. In dese tijdt regneerden in ons Schip een -cranckheyt inde mont, ende lippen, keel, ende tonghe, die swollen, ende -’tvel af ginck, soo datmen niet en konst eeten dan met groote smerte -ende pijn [49], ende was generaal onder al die op ’t Schip waren. - -Den achtsten Aprilis smorghens, nae dat wy 15. daghen voor windt -gheseijlt hadden, naer die Cabo ende het landt toe, sagen sommighe -teeckenen van ’t landt, het welcke is groen water; maer en konsten -gheen grondt vinden, doch ten was altoos ten alderhoochsten gheen [50] -40. mylen van landt, naer merckinghe van de Piloten, ende saghen oock -van de Voghelen, diemen heet Mangas de Velludo [51], Fluweelen Mouwen -te segghen: want hebben aende punten vande vluegelen, swarte punten als -Fluweel, wesende voorts wit ende groenachtigh, welcke houden voor een -sekere teecken van het landt, vande Cabo de bona Esperanca binnewaerts -[52], te weten, die Baya de Lagoa [53] ofte die Bay van ’t lack, die -leydt op 33½ graden, vande Custe die naer Moçambique streckt. - -Den 9. April des nachts, creghen wederom recht in de windt, wesende in -35½ graden, met eenen grooten storm ende onweder, die duerden tot den -14. vande selfde maendt, soo dat wy ghedwonghen waren, niet moghende -verdraghen het ghewelt van de Zee, ende het gheduerighe onweder ende -storm, wederom te rugghe te loopen voor windt af, ende dat met die -helft van het Fock-seil [54] alleenlijck op: want en bevonden ons niet -machtigh ghenoech, om te moghen payreren, ofte sonder seylen te dryven, -ghelijck als die Schepen ghemeenlijck ghewoon zijn, ende dickwils -oorsaeck is van haer verlies, alsmen wel ghenoech vermoeden mach, door -die groote cracht van de Zee ende Golven die daer zijn, dat het schijnt -onmoghelijck te wesen, een Schip te moghen verdraghen soo grooten -ghewelt; al waert van yser moeste wijcken ende breken; ende hoe wel dat -wy voor windt afliepen, hadden noch perijckels ghenoech: want die Zeen -quamen van achteren boven over ’t Schip, ende bedeckten het gheheele -overdeck, ende moesten onse masten, hooftouwen, ende het gheheele Schip -met koorden ende cabels aen malcanderen vast rygen, ende alsoo vast toe -spannen ofte gorden, op dat het van het groote ghewelt niet en mochte -wijcken, en van hem geven, ende moesten nacht en dagh pompen. Hadden -van elcken punt van Fock-ra een touw, die quamen tot achter by de -Stuerman, ende stonden aan elcke touw 15. 16. Man, ende den Stuerman in -zijn stoel, enne d’ onder Stuerman achter boven op het Schip, om de -Zeen waer te nemen, ende die Stuerman tauseren [55]. Daer stonden thien -oft twaelf mannen aan het Roer, ende die ander Bootsghesellen op het -overloop, om ’t seijl te regeren, ende als dan die Golven quamen en -bedeckten het Schip, soo riep die onder Piloot, ende alsdan so riep den -Stuerman tot die van het Roer, ende beval aen de een oft d’ ander zyde -die touwen van de Fock-ra te trecken, desghelijcks die Bootsghesellen -op het overloop met die Hoogh-bootsman, om alsoo het Schip recht naer -die Zeen te houden [56]: want hadden ons die Zeen eens over dwers -ghecreghen van de zyden, soo haddet met ons gheweest Requiescant in -Pace, ende was desghelijcks bynaer soo cout als in dese landen is inde -winter, alst sonder vriesen is, waer mede altesamen seer mismaeckt ende -moeyloos waren, ende die moet by naer verlooren gaven: want moesten by -ghebuerten [57] soo van het Roer naer boven trecken, en van daer naer -die pomp, niemant uytghesondert, soo datmen noyt tijdt hadden om -slapen, rusten, ofte eeten, noch te vercleeden; ende tot meer hulpe soo -brack ons noch die pen van ’t Roer, ende souden bynaer twee ofte drie -doot ghesmeten hebben: maer God versacht [58], soo dat daer anders -gheen schade en gheschiede, als dan sommige qualijck ghetracteert; ende -gheduerende noch den 14. van de selfde, sonder verbeteringhe te sien, -zijn alle die Officieren van het Schip vergadert, ende meer andere, -ende hebben raet ghehouden wat haer best te doen stondt, ende siende -dat het Schip niet machtigh ghenoech en was, om die Cabo te passeren, -hebben ghelijckelijcken ghesloten met een protest, dat zy alle -onderteeckenden, om met het Schip weder naer Moçambique te varen, ende -aldaer te verwinteren, ende het Schip te versien, ende te concerteeren -van alle nootdruft; het welcke het ghemeen Volck een groote droeffenis -aen jaechden: want bevonden dat daer soo grooten perijckel was, weder -te keeren naer Moçambique, als voor by de Caep te passeren: want -moesten weder voor by het Landt van Natal, daer sy soo seer voor -vreesden, als voor de Caep; daer en boven soomen naer Moçambique -arriveert, is soo veel als een verloren reijs: want moeten daer tot het -ander jaer vertoeven, en men verteerter Kap en Kuevel [59]: want alle -dingen moeten daer van Indien comen, van alle provande, soo dat alle -dinghen met Gout opghewoghen wert, het welcke die arme Bootsghesellen -ende Putgers [60] qualijcken aenstont; want hadden weynich middelen -daer toe, ende souden haer armoede die zy met brachten moeten -vercoopen, en versetten om half gelt, ende daer en boven waren noch wel -500. mylen van Moçambique. Door alle dese oorsake wasser een groote -beroerte in ’t Schip, ende vervloecten de Capiteijn ende Officieren, -dat het Schip soo qualijck versien was: want en hadden niet een -coordeken; noch waer af maken, soo ons eenighe quaem te brecken. De -Capiteijn gaf de schuit aende Schipper, dat hy ’t op ’t lant niet -geeyst en hadde, ende die Schipper seyde weder dat hy ’t geeyst hadde, -ende dat het Cayro [61] ofte Kennip [62], daermen in Indien die coorden -af [63] maeckt, den Capiteijn ghelevert was, ende dat hy daer die helft -(om zijn buers te vullen) af vercocht hadde, ende dat wy daerom nu -ghebreck leden. Met dusdanighe bueselinghen doen zy hare dinghen sonder -meer achterdencken; dan alsse inde noot zijn, so ist misericordia, ende -onse lieve Vrouwe om hulpe aen te roepen [64]; ende onse Capiteijn wist -noch te segghen, doen wy in desen noot waren, dat hem gheen dinck meer -en verwonderde, dan hoe dat Godt die Heer haer (die goede Christenen -ende Catholijcken waren) die Cabo altoos met soo groote ende stercke -tormenten ende schade liet passeren, hebbende soo groote ende stercke -Schepen, ende die Enghelschen dat ommers ketters ende Gods lasteraers -zijn, met soo cleyne ende swacke Schepen soo ghemackelijck die Caep -passeerden [65], ghelijck als in Indien die tydinghe was, dat zy een -Enghelsman ghepasseert hadden met groote faciliteyt. Aldus liepen wy -weder naer Moçambique, met groote desperaetheydt: want niemandt en -hadde lust yewers handt aen te steken, ende wilden qualijck die -Officieren obedeceren. Aldus varende, sagen veel vaten, berders [66] en -doot volck dryven, waer mede ons een weynich troosten, meenende datter -eenich ander Schip in het selfde lyden was, als wy, ende dattet sommigh -goet over boort geworpen hadden, ende oock nae Moçambique toe liep, -voor ons, waer mede meenden gheselschap te hebben, ende dat wy niet -alleen die ongheluckighe en waren: want men seydt gemeenlyck dat twee -ongheluckighen malkanderen troosten, soo ginckt met ons oock: maer God -gaf dat het alsoo gheweest hadde, als wy ons gissinghe maeckten: maer -het was (Godt betert) quader als wy wederom keeren: want waren die -teeckenen van het verloren Schip San Thome als wy naermaels in ’t Sant -Helena verstonden [67]. - -Den 15. vande selfde maendt creghen weder eene groote stilte, ende -duerden tot den 17. ende nemende die hooghte van de Son, vonden ons op -37. graden, tot groote verwonderinghe van al die in het Schip waren: -want wesende als gheseydt is op 35. graden, hadden vyf daghen met soo -grooten windt ende storm weder naer Moçambique geloopen, ende souden -naer alle menschen verstant gehooren gediminueert [68] te hebben, ende -maeckten onse gissinghe, dat wy behoorden op 30. ofte 32. graden te -wesen. De oorsake dat ons Schip aldus achterwaerts tegen onse cours -ghedreven was, naer die Cabo toe, meenende dat wy naer Moçambique -ginghen, was door die cracht van het water, die in die contreye altoos -met sulcke stercke stroomen nae die Cabo toe treckt, als ons die -Stuerman affirmeerden, dat hy sulcks wel meer bevonden hadde: maer noyt -ghedacht dat het water van soo grooten cracht was, als hy nu -merckelijcken by experientie ghemerckt hadde, soo dat het scheen dat -ons God mirakelues teghens alle menschen vernuft ende verstant, ende -alle cracht van storm ende windt, ons heeft willen die Cabo doen -passeren, als wy daer minder gedachten toe hadden, waer aen men -kennelijcken mach concidereren dat alle menschen dinghen sonder Gods -handt ende werck, is niet dan ydelheydt. Den selfden dagh saghen weer -groen water, ende die Voghelen, ghenaemt Mangas de Velludo, dat -ghewisse teeckenen zijn van de Cabo de bona Esperança, dat ons noch -weder eenighe hope gaf die Cabo te passeren, ende teghens den avont soo -quam ons een Swaelve aen boort, die al om en tom swerfde, waer mede een -groote blyschap in het Schip was, want seyden dat het een -voorsegghinghe ende teecken was, van onse lieve Vrouwe, die die sandt -om ons te troosten, ende dat wy die Cabo noch souden passeren; waerom -weer op een nieuw vergaderden, ende besloten dat wy noch eens souden -den wegh acometeren [69] om de Caep te passeren, ende dat aenghesien -soo veel goede teeckenen ons een waerschouwinge was, om goeden moet te -hebben, ende dat wy op God souden betrouwen. Dit ghesloten wesende, -hebben die Letanien ghesonghen, met Ora pro nobis, ende veel Aelmoessen -ghetrocken, met groote beloften van Bevaerden [70], ende dierghelijcken -dinghen, dat onse daghelijckse neeringhe was [71]. Hier mede is het -volck weder verquickt, ende wel gemoet gheworden, ende een yegelijck -thoonden zynen dienst ghewilligh, ende offreceerden alle liever haer -lijf ende leven te avontueren naer die Cabo toe, als met sekerheydt van -hare salvasion nae Moçambique te keeren. Wy hadden als noch grooten -overlast ende ghewelt van de Zee, die ons niet en verlieten tot aen de -ander zyde van de Cabo de bona Esperança. - -Den achthienden April creghen wederom recht in de windt, met soo -grooten storm ende onweder als wy oyt te voren ghehadt hadden, ende -meenden gants ende gheheel verloren te zijn: want die Zee bedeckten -alle ooghenblick ons Schip, soo dat wy dickwils met water bedeckt -waren, ende moesten om eenighe verlichtinghe te kryghen veel Kisten -ende Caneel, ende ander waren diemen eerst by der handt kreegh over -boort smyten, in somma dat al die in het Schip waren, die moet gantsch -verlooren gaven, ende een yeghelijck hem biechten, ende malkanderen om -vergiffenis baden, meenende sonder meer hope, dat het onsen lesten tydt -was. Dese tormente duerden aldus over die vier en twintigh uren. Men -trock in het Schip veel Aalmissen, voor veelderley lieve Vrouwen ende -Santen, met grooter devotie ende beloften van wondere dinghen uyt te -rechten, aen landt comende. In het eijnde heeft ons God vertroost, ende -ons beter weer verleent, te weten, den 19. des avonts begost het weer -wat te beteren, ende creghen weder een weynich beter moet. Den 20. -namen die hooghte van de Son, ende vonden 36. graden, en saghen weder -groen water, ende sommighe Voghelen, die zy noemen Alcatrases [72] ende -veel Zee-wolven, welcke houden voor sekere teeckenen vande Cabo de bona -Esperança, ende waren nae onse gissinghe dicht by ’t land, hoe wel wy -geen en konsten sien. Dese dach creghen weder de windt wat ruymer, ende -hadden groote hope om die Cabo te passeren, ende het volck begost beter -te vreden te wesen, door die teeckenen die wy saghen. Alle dese dagen -sagen altoos groen water, tot den 22 April. Dese dagh worpent loot uyt, -des daechs tweemaels, ende des snachts naervolghende: maer en vonden -geen grondt, welcke goede teecken is vande Cabo, diemen heet das -Agulhas, ghepasseert te wesen. Dese Cabo das Agulhas leydt op 35. -graden, ende is noch 20. mylen van de Cabo de bona Esperança, die op -34½. graden leydt, ende om dat by dese Cabo das Agulhas, men altoos -grondt vindt tot 30. 40. mylen van de Custe, verstonden dat wyse -ghepasseert waren, aende coluer van ’t water, ende die voghels diemen -altoos in de contreye voorseker vint, ende oock tot meerder -versekerheyt, soo verlieten ons die groote baren ende Zee, die ons soo -seer altoos ghequelt hadden, soo dat ons scheen van de Hel in ’t -Paradijs ghecomen te wesen, met soo grooten vruechten dat wy meenden -herboren te zijn, en kreghen oock een goeden wint, dan seer -koutachtigh. - -Den 23. van Aprilis, so passeerden wy die Cabo de bona Esperança, met -groote ende eene generale blijtschap, wesende 3. maenden en 3. daghen -dat wy van Cochijn t’ seijl ghegaen waren, sonder oyt landt ofte sandt -ghesien te hebben, dan alleenlijck seeckere teijckenen van de Cabo, -welcke weynigh gheschiet: want die Piloten doen altoos haer uyterste -neersticheyt, om die Cabo te sien, ende ’tlandt te mercken, om alsoo -voorseker te weten dat zy die Cabo ghepaseert zijn: want moeten alsdan -weder diminueren [73], en mochten soo haest naer Moçambique loopen, als -na Santa Helena; doch al waert dat sy het aende Zee ende ’twater -lichtelijck konnen mercken, soo ist haer nochtans noodich ’tlandt te -sien, om alsoo haren cours te setten naer Santa Helena, ende moeten dat -altoos houden aende slincker kant: want anders en waer haer niet -moghelijck het selfde te moghen aen comen, als zy dese cours verloren: -want soo zijt eens passeerden, en mogent niet weder om crygen, om -datter altoos maer eenen wint waeyt, dat is: eenen zuydtoosten wind. De -Cabo ghepasseert wesende kreghen terstondt voor de windt. - -Den 24. April, soo beval den Stuerman dat men souden de Bona Viagen -[74], vande Cabo de bona Esperança gheven na ouder costuymen, met een -groote verblydinghe ende ghecrijs, van alle die in ’t Schip zijn: want -alsdan hebben die reyse versekert nae Portugael te varen, ende niet -weer naer Indien te arriveren: want soo langhe als men die Cabo niet -ghepasseert en hebben, ist altoos in twyfel; ende waren omtrent 50. -mylen die Cabo aen d’ ander zyde. Die teeckenen diemen voorseker hout, -ende die waerachtichste zijn van datmen aen d’ ander zyde is, zijn veel -tromben [75] ofte struycken van dick riet, die altoos daer seer veel -dryven 15. 20. mylen van landt, desghelijcks sekere voghelen die de -Portugesen noemen Feysoins; zijn wat grooter als Meeuwen, zijn wit ende -vol swarte spickelen over ’t gheheele lijf, zijn seer goet te kennen, -ende ’tonderscheyden van alle Voghelen. Dit zijn seeckere teijckenen -daer haer die Stuerluyden seer op betrouwen, ende altoos voor -waerachtigh vinden. Die Caep ghepasseert wesende, nemen haren cours -naer Santa Helena, noordtwest ende noordtwest ten westen. Den 27. April -cregen recht inde wint, ende duerden tot des anderen daeghs; doen -creghen wy een stilte, wesende in 30. graden aende zyde van Portugael. -Den 29. creghen voor de windt, welcke is den generalen windt die van -hier altoos waeyt, het geheele jaer duer, tot aende Lynie -Aequinoctiael, ende is eenen zuydtoosten windt duergaende, soo datmen -die seylen wel mach laten staen, en gaen liggen en slapen: want die -meeste wint die daer waeyt, is, datmen het mers seyl ter halver stenghe -stijckt. - -Den 12. Meye smorgens inden dageraet, saghen wy het Eylandt van Santa -Helena, ende daer was soo grooten vruecht in ’t schip als oft wy den -Hemel ghesien hadden. - - - - - - - - -DIE EERSTE NEDERLANDSE VLOOT AAN DIE SUID-AFRIKAANSE KUS. - - -INLEIDING. - - -In die begin van 1492 het ds. Petrus Plancius, die geleerde Amsterdamse -predikant en intellektuele leidsman van die Nederlandse skeepvaart, -belangrike kaarte en inligtinge omtrent die reis na Indië van ’n -Spanjaard gekry. Om dieselfde tyd stuur ’n aantal Amsterdamse -handelaars vir Cornelis de Houtman na Lissabon om daar „secreete -informatie .... op het stuk van den Oost-Indischen en Moluckschen -handel” in te samel. Teen die end van 1492 keer Jan Huyghen van -Linschoten in sy vaderland terug en deel sy kennis mee. Twee jaar later -kom De Houtman van Lissabon terug, en ná verder raadpleging met -Plancius besluit die reeds genoemde handelaars, in die eerste -„Compagnie van Verre” verenig, om „de navigatie ende handelingen (op -Indië) in den name des Heere te beginnen.” - -Op 2 April 1595 het die eerste Nederlandse vloot wat om die Kaap heen -Indië sou bereik, onder Cornelis de Houtman en ander bevelhebbers van -Texel geseil. [76] Onder die joernale van hierdie reis is dié van Frank -van der Does een van die interessantste. Hy was adelbors op die -Hollandia en was, soos uit die volgende uittreksel uit sy joernaal -blyk, onder dié wat by Mosselbaai aan land gegaan en met die -Hottentotte in aanraking gekom het. Dit was die eerste keer dat die -Hollanders met hierdie volk kennis gemaak het en op Suid-Afrikaanse -grond voet gesit het. - - - - - - - - -DIE EERSTE NEDERLANDSE VLOOT AAN DIE SUID-AFRIKAANSE KUS. - -Uit die Joernaal van Frank van der Does [77]. - - -Den eersten Augusto voor middach, hebben wy sien driven een groote -langhe struycke die genoempt werde Trombas, waervan Jan Huygen -verhaelt, waenneer dien gesien worden, niet verre van Cabo de Bona -Esperança te weesen; siende daer beneffens veranderinghe van vooghels -die zeer groot waere, waervan hy meede mensie maeckt van een vaste -zeeckerheyt te weesen; waerover wy alle zeer verblyt waeren, -verhoopende dat alsulcxs eerlanck by experientie bevonden zouden -werden, waernaer wy alle zeer verlangende waeren. - -Den 2 en ditto omtrent 2 uren voor zononderganck, weesende zeer duyster -weer, hebben wy gesien het vaste landt Afryca, waerover wy alle zeer -verblyt ende verhuecht waeren, vermoedende naer de hoochte die wy doen -tertyt hadden, dat het Cabo Dos Agullas waere, overmits dat dezelve -Cabo op de 35 graeden der breede geleegen es, oock hebben alsulcke -hoochte. Het zelve lant was hoech, berch ende heuvelachtich ende es by -Oosten de Cabo Bona Esperanca geleeghen 2 ofte 33 mylen [78] o.s.o. -ende w.n.w. Wy waeren 5 ofte 6 mylen van daen, toen wy int gesichte -kreeghen..... Van daer aff hebben wy vervordert om aldaer lancx de -custe eenieghe rede ofte Baye te zoeken, daar wy eenighe verversinghe -tot preservatie onser ziecken mochten becoomen. - -Den 4en ditto teeghen avont is de pynas [79] naer langhe soecken langs -den wall loopende, streekende aldaer meest o. ende w. met een westen -windt in een baye geloopen, alwaer wy hem met de andere scheepen -volgende, het loot geworpen hebben, weesende ¼ mylen van den wal, ende -hadden 20 vadem diepte blauw cleygrond met zandt gemengt, ende in de -baye coomende, hebbende wy het geanckert op 9 vadem goede ankergront, -maer weynich schuts hebbende voor eenen zeelycken [80] wint, soedat wy -den tyt, die wy daer laeghen noyt slecht [81] water hadden, maer ter -contrarye groote geweldighe deininghen die uyt ende daer naer de baeye -in quamen rollen. Deese voorn. baye was genaempt naer uytwyzen der -caerten Aguada de Sambras [82] ende is geleeghen op 34 graeden 0 -minuten ende geseylt 23 mylen naer gissinghe. - -Den 5 en ditto synder sommighe adelborsten, soe van het eene schip als -oock van het andere verordineert met St. Bueningen [83] onsen commys -aen landt te vaeren, waer van ick meede een was, ende syn met ieder ons -geweer naer landt geseylt ende een partye met een roeyjacht, ende alsoe -die in de schuyte waeren het ongeluck toesloech meer als de andere in -de jacht, is ons een zeer grooten storm beloopen, wesende 13 personen -in de schuyte sterck, daar mede wy op eenen leeghen wall gedreeven syn, -niet cunnende aen boort coomen, weesende de scheepen uyt het gesichte, -noch en dorsten oock niet stranden, eensdeels om de groote barninghen -[84], die sonder twyffel int stranden de schuyte ende eenighe van ons -luyden ofte allegaeder vernielt soude hebben, ten anderen dat wy -vreesden aen lant coomende, dat ons die Africaense wilden souden doot -geslaeghen, jae opgegeeten hebben. Sulck perickel niet genoech -weesende, soe syn ons noch aen boort ofte by gecoomen twee groote -walvissen, die wy vreesden, dat se de schuyte in eynden geslaeghen -soude hebben, twelck niet all zonder zorghe was, soe dat wy genoechsaem -in duysent vreesen ende perickelen des doots stonden, daer wy door -Godes hulpe, naer dat het den gansen daghe tot savonts laedt geduyrt -hadde, uyt verlost werden, niet sonder groote blytschappe, als men -bevroeden mach, ende alsoe wy eerst aen het schip Maurytius quamen, -daer wy eenich volck uyt sette, vonden wy aldaer onsen schipper [85], -die ons met grooter blytschappe wellekom heette, niet anders meenende -ofte wy hadden alle gelyck om hals geweest, merckende daeruyt de -goedherticheyt van onsen schipper booven alle de andere. - -Wy hebben daernae met de wilden aldaar gehandelt, die om wenich waerdye -van yser een gans hoorenbeest gaff, oock sommighe schaepen meede voor -dezelve prys, als een oude dissele ofte oudt brootmes, daer condt ghy -een geheel os voor coopen, welcke ossen ofte hoorenbeesten eenen zeer -grooten bult van smeer ende vlees op haer rugghe hebben, zeer vreemdt -om (te) sien. De schaepen haeren staerten hebben meer smeers ende vet -als aen twee ofte 3 jae 4 schaepen by ons aen haer ganse lyff hebben, -wandt de staerdt werdt voor tbeste quartier gehouden ende hebben aldaer -5 quartier, twelck ongeloofflyck schynt te weesen, gelyck nochtans -alsulcx alhier van dezelve verhaelt staedt, waerachtich es, yder staert -een halff elle dick synde int ronde, al gevild synde. Sy en hebben oock -aldaer geen woll, maer cort haer als de calvers in ons lant. Ende -hebben den tyt die wy daer laeghen van haer met vrintschappe goede -verversinghe van water, ossen ende schaepen verkreeghen, die wy van -haar voor eenen cleynen prys affkochten ende met stucken van oudt ysser -betaelde. Wy vonden oock in de baye een cleyn eylandeken, alwaer by -duysenden zeewolven op waeren ende groote watervogelen die genaemt -werden pinguyns, weesende zeer vreemdt van maecksel, want en conden -niet vliegen ende hadden corte vleugelen, sonder pennen ende veeren. De -huyt was gelyck cort zeehonden haer, waervan wy eenighe van de wolven -ende vogels hebben met gewelt gevanghen ende met handtspaecken doot -geslaeghen, want sy waeren van beyden in soe grooten getale, dat se met -een gedruys op u aen quamen vallen, soe dat men genoech te doen hadde, -dat men tgedierte van hen aff conde keeren. Sy waeren seer vreemdt van -smaeke, maer overmits de nieuwsgiericheyt hebben ’t alle voor goedt -vleys gegeeten, hoe well den smaeck niet seer soedt was. - - - - -CORT VERHAAL VAN DE INWOONDEREN [BIJ] AGUADO DE SAMBRAS. - -Alsoe ick in dezelve baeye beneffens sommighe anderen weesende 18 p. -sterck wel 2 mylen met de inwoonderen int lant geweest ben, alwaer wy -dezelve wel besaeghen ende hoorden spreecken. Sy syn cleyn van parsoon, -leelyck van gesichte, haer haer opt hooft staedt oft affgeschroyt waer -van de zonne ende sien daeruyt eeven gelyck een dieff, die door het -langhe hanghen verdroocht es. Sy gaen gans naeckt, dan hebben een -staert van een wilt cleyn gedierte voor haer schamelheyt, twelck door -de staert seer weynich bedeckt es; daer beneffens hebben zy in plaetse -een cleedt een wilde beest syn huydt om den hals hangen, die van het -smeeren wel sterck ruycken ende stinken, alwaer het haer noch opstaedt, -twelck het buytenste is, ende hanght haer omt lyff gelyck een mantel. -In plaetse van schoenen hebben sy twee dobbele leer lappen [86], die sy -onder haer voeten in plaetse van aen de teenen vastbinden. Sy hebben -seer oolyck geweer, waervan ick een meede daer van daen ghebrocht -hebbe, synde het fatsoen van een spiets, synde een duym dick ende 8 -ofte 9 voeten lang, sommighe met een yseren spits ende sommighe niet. -Belangende haer spraeck is eeven gelyck ofte men een deel Calcoense -hanen hoorden raesen, eeven gelyck is oock haer spraecke, daer van gy -weynich anders cont hooren als clocken ende flueyten. Oock souden sy -well, naer dat men conde mercken yemant van ons luyden gegeten hebben, -want sy weynich werck maekte om rauwe dermen te eeten daer sy den dreck -met eenen vingher maer een weynich uytgestreecken hadden, waerdoor wel -stondt te vermoeden dat het menscheneeters moeten weesen [87]..... Wat -haere vrouwen ofte wooninghen aengaen ende haer superstitie en heeft -niemant van ons luyden gesien, vermoedende dat ze verre int lant mosten -woonen [88] als wy luyden met haer geweest hadden. Belanghende het lant -was hooch, clippich ende steenich sonder eenighe vruchtbaere boomen, -die wy aldaer geen gesien en hebben, daer wy int lant waeren. - -Den 11en ditto s’avonts met son onderganck hebben wy onse anckers -gelicht met grooter pyne, overmits de veele crancken die wy binnen -scheeps boort hadden, pogende om onse voiage te vorderen. - - - - - - - - -UIT DIE DAGVERHAAL VAN JAN VAN RIEBEECK. - - -INLEIDING. - - -Ons gee hieronder ’n paar uittreksels uit die dagverhaal van Van -Riebeeck. Hierdie joernaal het hy aangelê en bygehou in opdrag van sy -meesters, die Here XVII, wat hom instruksies saamgegee het, waarin o.a. -voorgeskrywe word dat hy „correcte notitie ende dagregisters zou houden -omtrent hetgeen voor zou vallen.” Op die belang en die aantreklikheid -van die dagverhaal van die eerste kommandeur van die Kaap is dit nie -nodig weer die aandag te vestig nie; dit is reeds ten oorvloede gedaan -geword deur al die skrywers wat die stigtingsperiode behandel het. Tog -bly dit ’n feit dat ofskoon die dagverhaal reeds driemaal die eer van -uitgawe geniet het [89], daar selfs in ons eie land maar min persone -sou kan gevind word wat die moeite geneem het om dit van begin tot end -deur te lees. Waarskynlik word die leser afgeskrik deur die -buitengewone lengte van die verhaal (byna 2,000 bladsye in die uitgawe -van die Historiese Genootskap), die gebrekkige styl en die verveligheid -van sommige altyd terugkerende mededelinge en opmerkinge. Dit sou egter -jammer wees as hierdie onmiskenbare gebreke van die teks sy ewe -onmiskenbaar goeie eienskappe uit die oog sou doen verloor: sy -betroubaarheid, sy verskeidenheid en rykdom van informasie, sy -aanskoulikheid van voorstelling. Daarom het ons dit goed geag om hier -party van die mees skilderagtige toneeltjies oor te neem en aldus te -laat sien watter hoogs boeiende lektuur ’n mens in die langdradige -joernaal, met ’n bietjie goeie wil en geduld, kan ontdek. As dit die -leser(es) mag bring tot ’n nader kennismaking met die dagverhaal, dan -sal ons reeds een van die doeleindes waar hierdie uitgawe na streef, -bereik het—nl. die opwek van belangstelling in ons historiese -bronneliteratuur. In hierdie verband wil ons daarop wys dat die -dagregister van Van Riebeeck trouens nie ’n alleenstaande verskynsel is -nie. Ook die later kommandeurs en goewerneurs van die Kaap het almal -sonder uitsondering, volgens die algemene gebruik in die besittings van -die O.I.K., aantekening gehou of laat hou van die vernaamste -gebeurtenisse wat van dag tot dag onder hulle aandag gekom het; die -ononderbroke reeks dagregisters van 1651 tot 1795 vorm dan ook een van -die mees belangrike en omvangryke versamelings historiese beskeide wat -ons in die Kaapse argief kan aantref [90]. - - - - - - - - -UIT DIE DAGVERHAAL VAN JAN VAN RIEBEECK. - - -24 April, Ao 1652.—De wind westelijk met redelijk weer, zijn wij met al -onze bagagie en familie na land gevaren, om aldaar te blijven in een -loose planken tent, bij provisie wat rouw opgeslagen, opdat het werk -wat beter mogte voortgaan [91]. Dezen voorleden nacht had het volk aan -land een groote zeekoe gevangen, wel zoo zwaar als twee gemeene vette -ossen, hebbende een zeer afgrijslijk monstreus hoofd en verscheide -scherpe uitstekende tanden, waarvan de langste ⅞ el lang waren, met een -korte hals en lage beenen, de voeten bijna van fatsoen als rhinoceros -voeten, edoch gekliefd in vier partijen. Was zeer fel en wreed, en -hadden genoeg te doen om te bedwingen, onaangezien met eenige kogels -agter de ooren door het hoofd getroffen was, wesende de huid wel een -duim dik en zoo hard, dat op sommige plaatsen geen musketkogel door -konde geschoten worden: des hem regt voor in het hoofd lieten dood -schieten, en het volk eten, alzoo het van goeden smaak was, loopende de -melk uit de uyeren. - -3 November, 1654.—Heden heeft ons wiltschut, op ’t versoeck van de -Hottentoos, een leeuw doodschooten, wel soo groot als een redelijk -koebeest, welcke onder de Hottentoos haer beesten was, sigh verborgen -hebbende achter ende in eenige bossjens, ende oock een van de -Hottentoos seer deerlijck met de claeuwen gequetst, die geen raedt -wetende denselve om te brengen, schoon sij met hunne hasegaijen ende al -de koebeesten hem hadden omsingelt, onsen wildschut omtrent haer -vernemende, hadden versocht denselven doodt te schieten, gelijck hij -met sijn snaphaen seer geluckelijck in d’ eerste schoot effectueerde, -tot groote verwonderingh van de gemelte Hottentoos, dat soo fellen -beest met een schoot soo strack ter neder gevelt wierd, ende ingevolge -oock tot niet minder verschrickinge ende vreese voor ons schietgeweer. - -8 Januario, Ao 1655.—Fray weer ende wint als voren. Quam ons een van de -soutgarders aendienen, dat sij in de soutpannen een renocheros hadden -geschoten, die noch levendigh was ende soo diep in de modder van de -soutpannen gesoncken lagh, datter niet coste uytcomen; derhalven wij -uyt curieusheydt eens derwaerts (omtrent 4 à 5 mijlen van hier) gingen -om te sien, daer hem noch levendigh vonden, ende voorts lieten doot -schieten: maer in gevalle op harde grond had geweest souden hem weynich -of niet hebben cunnen schaden met schieten, alsoo meer als honderd -schoten had eer hem doot cregen, stuytende veele cogels op ’t lijff -weder aff, principalijck op sijn sijde, daer wij met bijlen een stuck -lieten uithouwen ende alsdoen tusschen de ribben in ’t ingewant schoten -ende alsoo doot cregen [92]. - -Junius, Ao 1655.—Primo do. ’s Morgens goet weer ende wint Westelijck. -Verleden nacht hadde weder een lupert [93] in ’t hoenderhuys geweest, -door versuym van den hoenderwachter, welcke ’t gat onder aen de deur, -daer de hoenders uyt- en ingaen, hadde open gelaten, sulcx dat -denselven weder 3 van onse 5 gansen (door d’ Heer van Goens [94] ons om -aen te telen gegeven) hadde doot gebeten. - -Omme welcken lupert te dooden off te vangen, den stalknecht ende -sieckenvaer [95] (onder een dack, doch met rijs gevlochten muyren -affgeschoten, wonende, soo wel de paerden als oock de siecken) haer in -voorsz. hoenderhuys hadden begeven, ende nadat den sieckenvaer (een -seer stout persoon wesende) op den lupert had geschoten ende denselven -eenighsints gequetst, was hij op hem gesprongen ende eenige claeuwen in -’t hoofft slaende, oock sodanigh in den arm gebeten, dat genootsaecht -was den lupert los te laten, die oock den gemelten stalknecht -eenigsints in ’t hoofft gequest had, doch sonderlingh niet te beduyden. -Maer den sieckenvaer, voor desen meermael mette luperts in voorsz. -gelegentheyt doende ende gequest hebbende geweest, was lustigh -principael in den arm getroffen. - -Een bijsondere saeck wierde gesien aen onse koebeesten in ’t crael, -daer voorsz. hoender, paerden ende sieckenhuys staet. Deselve den -gemelten lupert in ’t verhaelde hoenderhuys vernemende, hadden haer -altemalen, dight op een getropt ende de horens na de deur toe, in een -halve mane gestelt, sulcx den lupert genoegh te doen had om hem uytter -koebeesten hoorns te redden ende ontvluchten, hoewel deselve beesten -(na onse opinie) met haer bukken genoeghsaem hare vreese voor dat wilt -gedierte te kennen gaven. Ende heefft ons dickwijls gebleecken, dat de -luperts, leeuwen off tijgers, geen quaet aen de koebeesten hebben -cunnen doen, dewelcke haer oock somtijts in ’t ronde hebben gestelt, -ende de kalven alsoo achter in haren gemaeckten cirkel sodanigh -bewaert, datter noyt imant van ’t wilt gedierte heefft cunnen ontrooft -worden, ’twelcke somtijts seer speculatyff om sien is geweest. - -16 Juny, 1656.—Desen morgen door den stalknecht de paerden wat vroegh -uytgelaeten sijnde om te weyen, is een van deselve (den cloecksten -henghst) van ’t wild gedierte totaliter verscheurt geworden, waerby wy -al groote incommodatie comen te lijden, vermits den grooten dienst die -deselve elck voor sijn hoofft meer als voor 10 man cunnen doen in ’t -ploegh trecken, cley, steen ende timmerhoudt halen uyt ’t bos, als -andersints. Schijnt in ’t natte saysoen ’t wilt gedierte hier omtrent -principaelst te regneren, ende dierhalven al stercker ende hechter -stalling voor de paerden moeten maken om voor dat wilt gediert bewaert -te mogen wesen. - -Omtrent halff voormiddagh den Commandeur wandelende in de thuynen, -bevond deselve over al door wiltspoor dapper betreden, ende weynigh -daer nae, niet boven 40 a 50 treden schuyns voor hem even buyten de -thuynen, een wackeren leeuw opspringen ende sijn loop (maer al -sachiens) naden Taeffelbergh nemen; derhalven hem door den sergiant -ende wiltschut, neffens noch 4 a 5 andre soldaten met snaphanen liet -vervolgen, waerop oock datelijck wel omtrent een paer hondert -Hottentoos met al haer schapen ende koebeesten denselven oock naedreven -ende tegen ’t hangen van den Taeffelbergh in een diepe clooff sulcx -besetteden, dat hij nergens als voorwarts door de schapen moest -breecken, welcke de Hottentoos gestelt hadden als haer borstweer recht -voor den leeuw daer hij onder een struyck verholen lagh, ende bleven -sij staen buyten de schapen tusschen deselve ende haer koebeesten. Als -den leeuw dan sigh bloot gaff ende al brullende wilde uytbreecken ende -na een schaep grijpen, schoten sij met haer hasegayen telckens over de -schapen na hem toe met een groot gebaar van schreeuwen, daer over den -leeuw dan weder terugh deynsde, seer speculatyff om siende, doch -dewijle deselve hem niet wel costen raecken, soo deed voor eerst den -sergiant (beneffens onse wilt-schut ende andre daer omtrent 8 a 10 -treden mede dicht bij de leeuw weesende) een mis- ende den wiltschut -een treffelijcke wisschut met 3 kogels recht in sijn hoofft, dat hij -datelijck doot ter neder viel, als wanneer de Hottentoos lustige mannen -schenen ende hen met de hasegayen sochten voorts hondert steecken nae -sijn doot te geven, doch wiert haer, na dat noch al 3 a 4 haysegayen in -’t lijff gecreegen had, belet, om ’t vel niet te schennen ende fray op -gevult inde groote sael (tot de kerck g’approprieert) op te hangen, ten -welcken eynde met een kar thuys gebracht ende aldaer gewoogen sijnde, -bevonden wiert swaer te sijn 426 ponden hollants [96], langh behalven -den staert (die 3½ voet rijnlants [97] langh was) 5½, ende bij de -billen ofte over ’t lijff hoogh op sijn voeten staende 3½ idem voeten, -sulx wel soo cloeck was als een gemeen Engels of Javaens paertie. -Opgesneeden sijnde wierd in den maegh bevonden noch veel van ’t -paerdenvleys, dat desen nacht verscheurt hadt, ende eenige -egelverckenspennen ende poten etc. - -17 dito, is op dato, ten aensien het wilt gediert aen Compagnies vee -dus veel schade doet, bij resolutie goetgevonden tot premie te stellen, -voor een leeuw, die gevangen oft geschoten wordt 6, een tijger oft -wolff 4, ende een lupert 3 realen van 8 [98], sijnde den wiltschut voor -eerst betaelt 2 cannen spaense wijn, 3 lb. tabacq ende 2 realen van 8. -Alsoo bevonden is, dat nu de romp van voorsz. leeuw buyten voor de -poort van ’t hoorenwerck [99] leggende, den verleden nacht ’t wijffien -was comen ruycken ende soecken, mitsgaders daervan oock had gegeten, -wierdt er desen nacht verholen wacht omtrent gehouden, om ’t selve -mogelijck sijnde oock te attrapperen, maer is niet weder vernoomen. - -17 April, 1658.—Is begonnen ordre te stellen op het schoolhouden voor -de Angoolse compagnies-slaven ende slavinnen, per Amersfoort uyt de -Portugese prijs gecomen [100], welcq school te houden des morgens ende -’s namiddags, den sieckentrooster Pieter van der Stael [101] van -Rotterdam, beneffens sijn cranckbesoeckersbedieninge is opgeleyt, te -meer dewijl seer goet ende prompt in ’t lesen is van recht Hollants -Nederduyts, ende omme de gemelte slaven te beter tot het school ende -hooren oft leeren van de cristelijcke gebeden te animeren, is mede -belast na ’t eyndigen elcq een croessjen brandewijn ende 2 duym tabacq -te geven etc, alsoocq alle hare namen aengeteyckent, ende die geen -hadden, namen gegeven, soowel gepaerde als ongepaerde, jongh ende oudt, -alles in ’t bijwesen van den Commandeur, welcke sigh daervoor eenige -dagen sal laten bijvinden, omme alles terdegen in ordre ende dat volcq -onder de behoorlijcke dissipline te brengen, waertoe ’t begin sigh -redelijcq schijnt te verthoonen. Wordende oock elcq na behooren -gecleedt voor de coude, die nu dagelijcx begint aen te comen, alsoocq -de cloeckste hier ende daer aen ’t wercq gestelt, omme soo haer -doenlijck van deselve dienst te mogen trecken. - -5 May, 1660. Ende quam tegen den avont den oversten van de Gorachouquas -[102], Choro genaempt, met een gevolgh wel van 100 man noch aen ’t -fort, daeronder meest al sijn oudsten ende principaelsten, -medebrengende 13 redelijcke oudt en jonge koebeesten tot vereeringe, -met versoeck die in teycken van sijn aanbiedende vrundschap wilden -aennemen..... - -Hemelsvaertsdagh den 6 dito is des morgen voor de predicatie, den -gemelten oversten der Gorachouquas ende gevolgh met wedervereeringen -van coper, cralen, tabacq ende pijpen begifticht, wel de dubbelde -waerde van de voorsz. koebeesten, ende na de predicatie oock -getracteert wordende met eeten ende drincken, mitsgaders de baly met -aracq ende brandewijn ondereen gemengt, midden in ’t pleyn van ’t fort, -open gestelt sijnde met een locjen [103] daerin, soopen dit volcq soo -droncken ende vol, datter de seltsaemste cuyren van de werelt aengesien -wierden, soo met singen, dansen, springen ende meer andre vreemde -continantien, vallende nu den eenen, dan den anderen van dronckenschap -onder de voet, welcke dan van die nogh wat schappelijck waren, -opgenomen, buyten ’t fort gedragen ende aldaer in ’t gras te slapen -geleyt wierden, behalven den voorsz. oversten, die hem redelijck -schappelijck hielt ende sigh niet boven halff vol en dronck, neffens -drie a 4 van sijn oudsten, dogh eenige van die schenen haer echter niet -te cunnen onthouden mede te danssen, ende de wijven clapten soo hard in -de handen, dat men ’t wel 150 roeden buyten ’t fort hooren conde, sulcx -dat sij schenen op haer maniere een heel vreedens triumph ende vreughde -te houden [104]. - -30 September, 1660. ’s Namiddags quam den oppersten ofte coningh van de -Chainouquas, genaempt Sousoa [105], selffs met sijn soons vrouw op een -grooten os sittende ende geleyt wordende door een van de -ruyterwachters, binnen ’t fort gereden, daer sij door een van sijn -volcq op de schouderen affgeholpen wierd, medebrengende 33 stucx oude -en jonge koebeesten, die altemaelen voor coraelen, ende 15 schapen, -welcke voor coper, tabacq ende pijpen ingeruylt sijn, mitsgaders -voorsz. Sousoa ende volcq vrij goede cier aangedaen, seggende dat hem -sijn volcq geseght hadde, den Commandeur sijn zoon voor broeder ende -hem voor vader wilde aannemen, ende dat hij derhalven daerom sijn -nieuwen soon eens quam besoecken ende besien wat het voor een man was -etc., waerop na vereysch g’antwoort wierd ende over ende weder -presentie gedaen, van onveranderlijcke ende altijtduyrende vruntschap -te onderhouden, seggende: ten dien eynde noch nader wilde affcomen, -opdat men den anderen te beter over ende weder souden cunnen bereyssen -om coopmanschap te drijven, daer hij hem soo ’t scheen seer genegen toe -thoonde, werdende derhalven met kaes, vers broot ende suycker in een -tinne schotel getracteert, ende op een matjen in des Commandeurs camer -met voorsz. smeerige princesse (sijn soons vrouw) te sitten geset, -sulcx noch noyt ymandt gedaen is, item oock eens op de claversingal -gespeelt, alle ’t welcke hem wonderlijck aengenaem scheen, mitsgaders -’t bier, Spaens ende France wijn seer wel smaeckten, doch sooveel niet -na sigh nam dat beschoncken wierd, werdende sijn volcq op de voorsael -met hart broot ende brandewijn soodanigh getracteert, dat se lustigh -songen ende sprongen ende wonderlijcke aperijen aenrechteden. - -Voorsz. Sousoa ende soons vrouw de huysingen onder ende boven hebbende -laeten besien, ende gevraeght oft er wel volcq in ’t landt woonden die -mede sulcke huysen hadden, antwoordt: jae, maer wat op ander maniere -ende oock vast woonende,—wijsende naer den ringh aen des Commandeurs -vinger, dat die luyden oock sulcq gout hadden, ende wijders aen ’t eynd -van sijn eygen pingh, hoe groote ende cleyne witte blinckende -gesteenten hij bij deselve gesien hadden, waerop hem France ende fijne -gesteente, soo diamant als robijn ende ander coleur, item mede -paerlkettingen etc. verthoont wordende, seyde, dat noyt anders gesien -oft vernomen hadde als gout ende witte steenen, wijsende op diamanten, -ende dat hy met dat volcq genaempt Chobona oft Choboqua [106] goede -kennisse had, oock wel sijn best doen wilde ymant van deselve herwaerts -te crijgen, om de waerheyt aen ons te verthoonen etc. Ende alsoo -seecker groot volcq (mede Hottentoos als hij) hem om syn macht seer -jalours waren, ende daerom alle mogelicke affbreuck allomme sochten aen -te doen, dat nu noch meer soude geschieden om hem den ommegangh met ons -te becommeren; soo vraegde hij, off men hem tegen sijne vijanden, als -se hem quaemen overlastigen, wel souden cunnen goetvinden met soldaten -te adsisteren, waerop g’antwoord wierd, indien hy raedt wist ons van -bestiael genoegsaem te voorsien ende te maken dat de Chobonas met haer -gout ende gesteenten tot ons affquaemen, jae, mits het oocq geen van -onse g’allieerde hieromtrent ende voornaementlijcq de Cochoquas [107] -en waeren, met wiens oversten Oedasoa[107] wij vruntschap besproocken -hadden etc. - -Hy gaft tot antwoort: voorsz. sijne vijanden waren andre, ende versocht -de gemelte assistentie tegens deselve niet, als met meeninge om eerst -blijcq van sijn seggen te thonen; den Commandeur wist noch niet wat hy -voor een man was, maer den tijt soude het hem doen openbaeren, willende -met sijn principael leger in ’t Hottentoos Hollandt 1½ daghreyssens van -hier comen woonen, om dagelijcq met den anderen verder te cunnen -spreecken, ende sijne andere troppen ende volcq maer hier ende daer na -gewoonte in vliegende legers laten heen ende weer gaan, met meer andere -redenen die niet vreempt scheenen. - -Den 1 October quamen noch eenige van Sousoas volcq met 10 beesten na, -die mede voor coraelen gereuylt wierden ende 5 schapen voor coper, -welcke schapen, vermits ’t coper, jegenwoordigh yder wel sooveel costen -als drie beesten, die, voor coraelen gereuylt wordende, jegenwoordigh -niet boven de 9 a 10 stuyvers ’t stuck comen te staen, eenlijcq -beswaert het tractement van eeten en drincken wat voor sooveel volcq, -daer se telckens mede affcomen. - -Den 2 dito, voorsz. Sousoa met sijn soons vrouw ende volcq sigh gereet -maeckende om te vertrecken, is denselven voor hem en dito vrouw, -alsoocq sijn broeder ende een ander soon mede bij hem sijnde met -navolgende considerabel schenckagie vereert, te weten: - - - 42 lb. geele ende } coper, - 8 lb. root } - 6 dosijn coraelen ende france silver kettingkens, - 3 paer france steene breseletten, - 4 lb. tabacq, - 4 lb. root corael, - 9 stucx ijsere hoepen [108], - 17 lb. staffijser, - 2 bijlen, - 3 drijffijsers, - 7 mingelen [109] brandewijn, - 2 spiegeltjes, ende wel - 100 lb. hart broot, - - -alle hetwelcke, hem ende dese drie dagen genoten tractementen seer wel -behaegende, scheyde met een bijsonder goet genoegen, latende syn soons -vrouw op een witten bonten os setten, ende hij, des vissers huys -gepasseert sijnde, gingh op een roden os sitten, hebbende tusschen ’t -fort ende daer, met Eva te voet gaende, van veel saecken gesproocken, -ende haer ’t volgende gerecommandeert den Commandeur te seggen, -namentlijck: - -Dat als den Commandeur den tijt maer wilde verbeijden, wel soude -mercken, dat hij de man was, die hem coste contentement doen, doch dat -versocht mochte worden, ’t gene de Choboquas voor haer gout ende -gesteenten begeeren, door sijn handt mocht passeren, om by haer soowel -als ons voor principael oorsaecq van die negotie etc. erkent te worden, -hebbende rede door ’t landt al sijn volcq vrije toegangh ende de wegh -open gestelt, ende consent te geven om tot ons te mogen comen handelen -etc. - -Voorsz. bonten os, daer sijn soons vrouw op sat, was mede ingereuylt -ende, om sijn gecregen goet te beter te dragen, hem op sijn versoeck -geleendt, die hij beloofde by d’ eerste gelegenheyt met meer beestiael -wederom te senden. - -Sondagh den 3 dito quamen even na de predicatie weder 13 a 14 persoonen -van de Chainouquas, met 27 stucx schoone beesten, waervan 24 voor -coraelen ende drie neffens 6 schapen voor coper ende tabacq ingeruylt -wierden, hebbende dese luyden in ’t herwaerts comen haren coninck -Sousoa gemist ende geseght, datter morgen noch meer volcq van de haere -met bestiael souden hier comen, als leggende rede in ’t Hottentoos -Hollandt gelegert, daer doorgaens hun loos rendezvous [110] meenen te -houden, tot sigh Sousoa daer sal vast gelegert hebben. - -Dit wil een wackere knip op onse buyren haer neus wesen, vermits dese -plaetse altijt haer beste weyden sijn geweest, hebbende, sedert Sousoa -hier geweest is, sigh niet een Caepman noch Saldanhars oft ymandt -derven verthoonen, ende de Strantlopers (hier altijt omtrent woonende) -oocq niet derven hun ergens bijvougen, sulcx het schijnt desen Sousoa -al vrij ontsien moet wesen. - - - - - - - - -UIT P. DE NEYN SE „LUST-HOF DER HUWELYKEN.” - - -INLEIDING. - - -Heelwat minder bekend as Van Riebeeck se Dagverhaal en heel verskillend -van aard is die Lust-Hof der Huwelyken van Meester Pieter de Neyn -[111]. Dit het maar gedeeltelik betrekking op die Kaap; maar die enkele -bladsye wat oor Suid-Afrikaanse toestande en gebeurtenisse handel, -bevat besonderhede wat ons nòg in ander skrywers nòg in die bestuurlike -stukke van sy tyd kan kry. So, b.v., sy uitvoerige beskrywing van die -manier waarop die destydse Hottentotte gewoond was om ter dood -veroordeeldes met stokke dood te slaan. Pieter de Neyn was die seun van -Cornelis de Neyn, pensionaris van Alkmaar en raadsheer in die hof van -Holland. Hy het gepromoveer in die regte; maar ná ’n kort praktyk as -advokaat het hy, teen die sin van sy vader, besluit om sy vaderland te -verlaat en sy geluk in die vreemde te gaan beproef. Op grond van sy -regskundige kennis en ondervinding het hy die aanstelling verkry tot -advokaat-fiskaal van die O.I.K. aan die Kaap. In Februarie 1672 hier -aangekom, het hy maar ’n paar jaar die fiskaalsamp uitgeoefen. In -Oktober 1674 verlaat hy die Kaap op reis na Batawië, soos hy self sê -ten minste, om aldaar promosie te gaan soek. Ook in Batawië het hy -egter nie alte lank vertoef nie; want end 1675 keer hy met ’n gebroke -gesondheid na Patria terug, volgens sommige, as ’n gevolg van sy -losbandige lewenswyse. Hy self gee in die voorwoord ’n gans ander -uitlegging van sy siekte (verhitheid en ’n koue bad in ’n rivier); maar -die feit dat hy as fiskaal van die retoervloot afgesit word, „om syn -gedeboucheert leven” en „onbequaam geoordeelt wert tselve ampt met -fatsoen te becleden,” [112] skyn wel die bewys te lewer dat sy -beskuldigers nie alte ver van die waarheid was nie. Ook die inhoud en -toon van sy gedigte, die Vrolycke Uyren, wat in die uitgawe van 1697 ’n -vervolg vorm op sy Lusthof, en waarvan party taamlik grof en onkies is, -kom hierdie vermoede nog versterk. Dit was ná sy aankoms in Holland dat -hy vir tydkorting „iets geneuchelijks” onderneem het, nl. die -saamstelling van ’n beskrywing van die huweliksgebruike van die -verskillende volke van die wêreld. Dit is ’n louter kompilasie, getrek -uit ’n massa van ander werke, veral reisbeskrywinge, en bevat dus maar -min wat nuut en oorspronklik is. Alleen die dertien bladsye wat hy wy -aan Kaapse aangeleenthede (nie slegs huweliksgebruike nie) berus op -persoonlike kennis en regstreekse informasie. Ongelukkig het hy net op -sy geheue moet afgaan, want hy vertel ons dat op sy tuisreis sy -joernaal en briewe soek geraak het; vandaar sekere onnoukeurighede, wat -egter ruimskoots vergoed word deur sy lewendige manier van vertel en sy -plastiese wyse van beskrywing. - - - - - - - - -DIE MOEILIKHEDE MET DIE GONJEMANS. - - -Wanneer Fiscaal aan de Caap van Goede Hoope was is ’t voorgevallen dat -vijf vrij-borgers, met namen Hendrik Tieleman [113] (die Burgermeester -van het vlekje onder ’s Compagnies kasteel gelegen was geweest), Hans -Ras [114], de jonge Mostaart (wiens broeder [115] doenmaels regeerend -Burgermeester was), benevens noch drie anderen, welkers naamen my voor -tegenwoordig niet komen in gedagte te schieten; de vyf geseide borgers -waren met den anderen in Compagnie met twee wagens ende vier paerden, -beneffens mondkost voor twee of drie weken gereden naar de Groote -Revier, omme aldaar (gelijk meermalen gedaan werd) zee-koeyen so om te -verkoopen, als voor eige provisie te schieten [116], wanneer aldaar -door een, grote trop Garachouquas, anders Gonjemans [117] door de -wandelingh by de onse genoemd, met welke doemaels die van de -Oost-Indische Compagnie in oorlogh leefden, onverwacht overvallen -wierden; dese roovers ontsetteden aldereerst dese vrijluiden haar -geweer, paarden en de wagens, haar persoonen daar naar mede besettende; -maar de voornoemde Mostaart, die te paard beneffens de wagens was komen -rijden, ontvluchte haar moordadige handen; de andere vier so met -hasegayen als met kirrien (by haar sogenoemd, dat doorne stokken sijn) -op het jammerlijckst om halsraackten, welke droevighe tijdingh aan het -Fort of Kasteel door den ontvluchten gebracht wierd [118]. - -Weinig tijd daar na wierden vier van dese moordenaars door -Hottentotten, dat haare vijanden ende onse vrienden waren op een -Sondaghen morgen [119] als gevangenen voor den Heer Ysbrand Goske, die -doenmaals goeverneur van het Caapsche Territoir was, gebracht, die my -aanstonds daarop liet by sijn Ed. ontbieden, met eenen my aendienende, -dat sy Hottentotten die haar gevangen gebracht hadden, versochten in -ons by wesen daar selfs op haar manier straf over te doen—of ook yetwes -als fiscaal daar tegens hadde, waar op seide van harten blijden te -wesen van de moeite van verdere proceduren ontslagen te sijn ende mede -seer gaarne wilde aanschouwen, hoedanig die natie met soodanige -moordenaars te werk souden gaan [120]. - -Wy dierhalven met de andere Raeds-Persoonen, op het hoorn-werk [121] -boven de poort, daar doenmaels de luitenant Koon [122] woonde, sagen -met gemak beneden op het strand recht voor de poort dese vier quanten -om hals brengen, dat op dese manier aangevangen wierd. - -Wel twee op drie honderd [123] van die Hottentotten die haar gevangen -hadden, waren altemael versien met so een doorne stok of kirry, omtrent -een duim dik en vier of vijf voet lang, sijnde alle moeder-naakt -uit-gesondert een klein velletje een voet omtrent in ’t vierkant dat -voor haar schamelheid hingh een Cha-karos by haar genoemd, gelijk ook -de geseide vier gevangenen mede toe-gedost waren uit-gesonderd de -kirry. Sy dan sprongen en dansten met een groot gefleuit ende -geschuifel, musicaalsgewyse, ’t welk een soete ende aangename harmonie -maakte, in een ronde kringh rondom dese patienten die tusschen beiden -als ter dood verwesen, bitterlyk stonden te weenen. - -Weinigh tijd daar naar, om meerder wraak te nemen van de vermoorde -borgers, sond de heer Goeverneur vijftigh Compagnies dienaren met -snaphanen voorsien onder ’t geleide van den Vaandrager Krose, beneffens -eenighe vrywillige borgers te paarde [124] onder ’t gheleide van haar -hopman en borgemeester Elbert Diemer [125] te landewaart in, -vergesellschapt met de voornoemde Hottentots kapiteinen met haar -volkje, die voor gidsen en naderhand voor vee of roof-aan-drijvers -dienden (want tot het vechten dienden sy weinigh) welke gesamentlijk -(sijnde maar een vryman op dien veld-tocht gequetst geworden [126]) -meteen roof ende beuit van omtrent acht duisend stuks vee [127] naar -vier wekens uitblijvens, aan-quamen, vertoonende van verre het -aangenaamste gesicht van de wereld, het vee wel twee ueren in ’t ronde -sich verspreidende, daar de victorieuse borgers ende soldaten mede -aenquamen setten, by naar gelijkende in ’t verschiet een ontmoetingh -van Jacob ende Esau met alle haare runderen ende schapen of wel een -Turksche Kachel of Caravane, wesende het beestiaal spiegel glat van -vettigheid, daar doen een rijkelijke uitdeelingh, soo aan de borgers -als Hottentotten gedaan wierd, de rest de Compagnie voor sich -behoudende. - -Naar eenige tijd als gesecht gedanst ende gefleuit te hebben, sprongen -de kapiteinen Klaas [128], Kuiper [129], Schacher [130], Houtebeen -[131], met een noch een Hottentots kapitein [132] in ’t midden van de -kring met haar kirryen in de vuist, die aanstonds van de andere -meenichte op gelijke wijs gevolghd wierden en tijden [133] geen -kleintje op de bloote armen, dyen, billen, schouderen, scheenen ende -kuiten aan ’t beuken (hoofd en borst wierden onder ’t slaan -verschoond,) so dat in ’t korte die miserabile menschen haar lichamen -met die harde stokjes so murw en week als pap geslagen wierden en door -die onmenschelyke pijnen voor dood onder de voet vielen, wanneer weder -op het wenken van de voorgemelte kapiteinen sy gelijker hand aflieten -en sy wederom als vooren aan ’t dansen fleuiten, schreeuwen en -schuifelen geraakten tot dat die vier half doode patienten wederom over -einde resen, naar dat een quartier uirs ongemoeid ende sonder slagen -haar adem hadden gehaald, weder ’t eenemaal bekomen waren ende flux op -haar kooten [134] stonden; keken tusschen beiden haare vyanden ende met -eenen beulen al schreyende seer droevig aan, die sonder genade op het -gegeve teiken van kapitein Klaas (die wel de wakkerste, verstandigste -en dapperste kapitein onder haar was) gelijkelijk op de voorgaande -wijse weder aan vielen, soo lange weder op die taaye huiden beukende, -tot als vooren voor dood weder in ’t voetsand raakten, sonder dat in al -dat slaan het alderminste bloed gestort was, slimmer als yemand die met -aals-vellen [135] vol heet zand gebeukt werd; dit danssen, fleuiten en -slaan tot verscheide reisen omtrent derd’half uer geduerd hebbende, -wierd door den Heer Gouverneur (die dat barbarisch en over wreet -schouw-spel al moede was) belast wat kort met haar om te gaan en die -elendige menschen voort aan een kant te helpen; daarop dan aanstonds -gelijkelijk, soo op het hoofd, als borst buik ende mannelijkheid so -vehement en buiten gemeen wreet aan vielen, dat in ’t korte niet alleen -onder de voet, maar geheel dood raakten. Werdende doemaals de lijken, -door ordres ende bevel van den opgemelten Heer goeverneur, by de beenen -aan een gebonden en met een sloep in ’t midden van de Tafel-baay -geroeid ende gesleept, alwaar met een groot gewicht keyen daar -aangebonden van de schuit wierden los gesneden ende also te gronde -gedompeld [136]. - - - - - - - - -DIE HELDEMOED VAN JOCHEM WILLEMSZOON. - - -INLEIDING. - - -Buitengewoon talryk is die skipbreuke wat in vroeër dae op die -Suid-Afrikaanse kuste plaasgevind het. Die Kaap de Goede Hoop het sy -eerste naam van Cabo Tormentoso, of Stormkaap, ruimskoots verdien; en -ook in die Hollandse tyd het hy sy reputasie aanhoudend gehandhaaf. Dit -is genoeg om hier te herinner aan die name van die Santo Joano, die -Santo Alberto, die Sacramento, die Haarlem, die Naarstigheid, die -Stavenisse, die Jonge Thomas, die Gouden Buys, die Good Hope, die -Grosvenor, die Maréchal, die Fortuné, en soveel andere, om die yslikste -tonele van vernieling en verskrikking voor ons oë te sien verrys. Veral -langs die onherbergsame suidkus het die skepe dikwels met man en muis -verdwyn, maar tog het enkele manskappe daar nou en dan in geslaag om -die kus te bereik. Party van hulle het ná verloop van tyd verkies om -onder die inboorlinge te bly lewe; andere het probeer om te voet die -Kaap te bereik, terwyl die regering van sy kant hulpekspediesies te -land of ter see uitgestuur het. Dit is deur die verslae van hierdie -togte dat ons heelwat belangrike inligtings gekry het aangaande die -toestande onder die Hottentotte en Kafferstamme langs die suidkus van -Afrika in ’n tyd toe die Europese bestuur of die blanke nedersetting -hom nog nie so ver uitgestrek het nie. Ons het reeds die aandag daarop -gevestig hoe hierdie verhale ons o.a. toelaat om te bepaal wat die -verste punt gewees is van die weswaartse beweging van die -Bantoe-hordes. Afgesien, egter, van die bykomstige belang wat die -skipbreuke aldus oplewer vir die Suid-Afrikaanse geskiedenis, is hulle -ook op hulself uiters belangwekkend en werp hulle ’n tragiese lig op -die gevare en offers verbonde aan die toenmalige skeepvaart en aan -oorsese onderneminge oor die algemeen. Hulle verskaf ons eg epiese -bladsye van meedoënlose noodlot in sekere gevalle, in andere weer van -wonderlike reddings en byna bo-menslike heldemoed. Uit hierdie laaste -oogpunt beskou is wel die bekendste episode dié verbonde met die naam -van Wolraad Woltemade by die vergaan van die Jonge Thomas in 1773, ’n -voorval wat sedertdien in woord en beeld, in prosa en poësie na -verdienste verheerlik geword is. ’n Ander naam wat in die annale van -die Kaapse skipbreuke ’n roemryke plaas verdien, is dié van Jochem -Willemsz, die moedige redder by die skipbreuk van die Hoogergeest, die -Goede Hoop en die Engelse skip Orange aan die mond van die Sout-rivier -in Junie 1692. Die uitvoerigste relaas van die heldhaftige gedrag van -hierdie Hollandse matroos vind ons by François Valentijn, die skrywer -van ’n lywige werk in vyf foliante, half histories, half beskrywend van -aard, oor die gebiede wat in sy tyd onder die bestuur van die O.I.K. -gestaan het. In die vyfde deel word ’n belangrike afdeling (147 -bladsye) opgeneem deur ’n beskrywing van die Kaapkolonie; en dit is -hierin dat o.a. ook die verhaal van die dapper daad van Jochem -Willemszoon voorkom. Ons ken die algemene vertroubaarheid en -nougesetheid van die skrywer, wat daar altyd na gestreef het om die -volledigste en bes moontlike informasie aangaande ’n onderwerp te -verkry. Wat die Kaap betref, b.v., weet ons dat hy hier herhaaldelik -(in 1685, 1695, 1705 en 1714) vir ’n kort tyd vertoef het en sekere -gebeurtenisse dus self bygewoon het. Sy vry ure het hy byna uitsluitlik -gebruik om aantekeninge te maak uit kaarte, rapporte, joernale en ander -bestuurlike stukke wat die Van der Stels tot sy beskikking gestel het, -of om mondeling by die regeringspersone en by die vernaamste ingesetene -van Kaapstad en die buitedistrikte verdere inligtinge in te wen. Die -onderstaande verhaal is, te oordeel na die datum, nie dié van ’n -ooggetuie nie; maar ds. Valentijn het die besonderhede kort ná die -voorval verneem uit die mond van ’n hele aantal persone wat die -skipbreuk en die daaropvolgende reddingswerk van begin tot end bygewoon -het. Trouens, wat ons oor hierdie gebeurtenisse vind in die offisiële -stukke van die argief stem volkome ooreen met die beskrywing van -Valentijn, wat egter heelwat samenhangender en uitvoeriger is. - - - - - - - - -DIE HELDEMOED VAN JOCHEM WILLEMSZOON. - -Uit François Valentijn se „Beschryving van de Kaap” [137]. - - -In ’t jaar 1692, tusschen den 4 en 5den Juni verloor de E. Maatschappy -hier door de N.W. wind de twee schoone retourschepen Hoogergeest en de -Goede Hoop [138]. Na dat de vloot hier een maand gelegen had, onstond -’er ’s nachts een swaar onweder, zoo dat de baaren, door de woedende -winden aangezet, en als tot aan den hemel opstuivende, met de duistere -lugt maar een en de zelve stoffe scheenen uit te maaken. - -Na dat de meeste schepen, en ook deze twee, van haare ankers gespoelt -waren, ontdoken wel eenige nog het zigtbaar gevaar; maar de twee -voornoemde raakten ten eersten tegen de klippen aan, en ’t volk daar -door in den hoogsten nood van in korten tijd, zoo de Heere niet veelen -daar van op een wonderbaarlyke wyze gered had, te zullen vergaan, waar -ontrent zich een geval opdeed, dat waardig is om zyne zeltzaamheid hier -aangeteekent te worden, aangezien men weinig voorbeelden daarvan ergens -vinden zal, te weten, van eenen Jochem Willemszoon van Amsterdam, een -matroos in dienst, doch voor die tyd op ’t schip Spierdyk het ampt van -quartiermeester waarnemende. Deze borst met de schuit aan de wal zynde, -wiert hem, wegens ’t onstuimig weer door zyn schipper Sievert de Jong -belast aan land te blyven en de schuit maar wel te bezorgen; maar -aangezien de branding hoe langer hoe hooger begon te gaan, oordeelden -die genen, die op de schuiten pasten, best, alzoo de meeste schuiten -aan de wal waren, die op ’t strand te haalen, vermits zy anders in -flarden stonden geslagen te worden. Zes of zeven boots, door de swaare -zeên van de schepen afgeslagen, en van welke het volk aanstonts -verdronk, wierden niet verre van ’t Fort aan de Oostkant van ’t hoofd -geslingert en daar nog meest, hoewel vry deerlyk gehavent, geborgen. - -Terwyl nu de wind hoe langer hoe meer toenam, en de zee zich hemelhoog -verhefte, verdronken ’er ’s morgens ’er aan tusschen 10 en 11 uuren -verscheide menschen zoo van deze 2 schepen, als van ’t Engelsch schip -Orange, die, om zich te redden, in zee gesprongen waren, en hoope -hadden van al swemmende het land te zullen krygen, hoewel hen dit -elendig ontschoot. - -Jochem Willemszoon zoo veele van zyn spitsbroeders in dien grooten -nood, en hen egter zoo na by de wal ziende, nam, hier door ten -uitersten getroffen, een besluit, waarover men ten hoogsten moet -verbaast staan. Hy bond een loodlyn, van ’t Engelsch gestrand schip -bekomen, met een weergadelooze moedigheid om zyn lyf, gaf ’t eind ’er -af aan eenige matroozen, om ’t wel vast te houden, sprong toen met -groote onverzaagtheid in ’t midden van de branding, swom na de -erbarmelyke drenkelingen van ’t schip Hoogergeest en nam den eenen voor -en den anderen na, by de armen, by ’t hair en daar hy ze maar vatten -kon en sleepte hen met een groote hartvogtigheid [139] door de baaren -na land, en zoo heeft hy ’er toen veelen gered; maar om ze op die wyze -allen te behouden, was volslagen onmogelyk. - -Ontrent 300 man zagen dit droevig schouwspel met schreijende oogen aan; -doch geen van hen had moed om na ’t schip Hoogergeest te swemmen ten -einde daar verder een middel tot berging van zoo veel beklemde zielen -uit te vinden; waar op dan deze Jochem Willemszoon, door N. Verhulst, -schipper op Waterland, zonderling hier toe aangezet, een besluit nam, -om zyn leven, tot redding van zyn medebroeders, nog op een andere wyze -te wagen. - -Hy trok al zyn kleederen, op een blaauw hemd en een blaauwe laakenze -hemdrok na, uit, swom met die loodlyn om zyn lyf door die hemelhooge -branding, onder welke hy menigmaal nederdook, heenen en quam, na veel -gevaar, eindelyk aan ’t schip Hoogergeest, dat nu geheel op de zyde en -vol zand en water geslagen was, alzo die gruwelyke zee ’er geduurig met -afgrysselyk geweld en geklots op aanrolde, terwyl het volk, dat die -bergen van zeên aankomen, en in de hut op een gepropt, alle oogenblik -onder een naar gejammer en geklag, waar van de bergen weergalmden, de -dood te gemoet zag; maar zoo haast de derdewaak [140], N. Swaar, dien -dapperen Jochem met zoo veel moed door die verschrikkelyke baaren als -een zeeleeuw heenen worstelen, en by hun schip, dus tot hunne redding -opborlen, zag, vloog hy, die gereet stont om anders in zee te springen, -met de traanen in de oogen zynen beschermengel om den hals, en riep van -blydschap als opgenomen, tot zyn andere ter dood daar beklemt zittende -medebroeders: „Mannen, gryp moed, God dank, nu zyn wy behouden.” - -Jochem, ondertusschen geen oogenblik tyds willende verliezen, zei tegen -dezen stuurman, die maar een chitze rok aanhad en verder naakt was: -„Gaat heenen, neemt de trap van ’t half dek, bind die aan de loodlyn, -en met eenen een touw van boord af, om daar door zoo veel menschen als -’t mogelyk is, over en na land te slepen.” Men kon maar twee menschen -gelyk dus overhaalen, en zoo wierden er ook maar twee togten met de -zelve gedaan, terwyl de vermoeide en te veel afgematte Jochem -Willemszoon aan boord wat uitruste. - -Ondertusschen maakte men aan strand een vlot van de afgeslagene planken -en balken der schepen, die men met een loodlyn vast aan een sorde -[141], waar op men ’er 4 of 5 te gelyk met een bras [142] door de -branding heenen rukte; maar terwyl men aan land bezig was met dit vlot -klaar te maaken, begeeft Jochem, onverduldig om zelf te zien hoe de -zaaken tot redding van zyne medebroeders verder aangelegt wierden, zich -wederom (doch nu zonder touw of lyn) in die woedende zee, een stoutheid -die hem byna het leven zou gekost hebben; want na dat hy ontrent halver -weg tusschen ’t schip en ’t land gekomen was, bevont hy zich door ’t -geweld der branding zoodanig afgemat, dat hy, niet tegenstaande zyn -groote kloekmoedigheid, zich egter genoodzaakt vont, ettelyke maalen om -hulp en ontzet te schreeuwen, zonder dat yemant van alle die daar -stonden, de hartvogtigheid had van hem, hoe zeer zy daar toe genegen -waren, de behulpzaame hand te bieden, alzoo zy vreesden hun leven daar -by in een zeker doodsgevaar te stellen. - -Hy dan vernemende, dat al zyn schreeuwen om hulp te vergeefs was, en -dat hy zich zelven redden moest, spande daar op met een weergadelooze -onvertzaagtheid alle zyne kragten in, verdubbelde zynen yver, en vergde -in dien hoogen nood zyn armen en beenen meer, dan zy anders verrigt -zouden hebben, waar door hy eindelyk de grond onder zyn voeten kreeg en -in staat was om daar, staande tot aan de borst in zee, zynen adem wat -te konnen haalen, om daar na dan verder na land te swemmen. - -Dit waren wel zyne gedagten, maar ondertusschen wiert hy door een -swaare baar, die hy niet ontduiken kon, van zynen grond afgeslagen. Hy, -hier door niet verzet, spande weder al zyn vermogen in en kreeg -andermaal weder grond onder zyn voeten; maar wiert nog eens daar van -geslagen, waar op hy, ziende nu door die branding niet te zullen komen, -een besluit nam om weer na ’t schip te swemmen, dat hem eindelyk na -veel moeite en gevaar gelukte, alwaar hy zich eenige tijd onder de -fokkerust hielt, en daar na weer op het schip geraakte, van waar hy, -nevens drie anderen, byna laatste van allen, met het vlot aan land -gehaalt is. - -De Heer Gouverneur Simon van der Stel die het dapper bedrijf van dezen -zeeheld, met de uiterste verwondering en beweging en met groote -bekommering voor hem, aangezien had, smeet hem, zoo als hy aan land -quam zyn eigen rok toe, en gaf ordre, dat men alles tot behoudenis van -dien dapperen man aanwenden zou [143]. Ook gaf hy by zyn vertrek, na -dat hy herstelt was, hem nog deze volgende loffelyke getuigenis mede, -op dat ook de Heeren Bewindhebberen hem na verdienste beloonen en een -hooger bediening geven mogten. - - - - -EXTRACT UIT DE ORIGINELE MISSIVE DOOR DEN GOUVERNEUR SIMON VAN DER STEL -EN DEN RAAD AAN CABO DE BONNE ESPERANCE AAN DE HEEREN ZEVENTHIENEN IN -DATO DEN 22STEN JUNI 1692 GEZONDEN. - -Het droevigst van allen was zoo veel zielen in ’t uiterste gevaar -haares levens te zien en hun jammerlyk kermen te hooren, zonder dat men -eenig middel tot hunne behoudenis uitvinden kon, tot dat eindelyk -Jochem Willemszoon, van Amsterdam, matroos quartiermeesters dienst -doende op ’t schip Spierdyk, zich aanbood om met een touw om het lyf -door de branding en aan boord te swemmen, ’t welk hem ook gelukte en -door middel van een vlot en zyn medegebragt touw over en weder -getrokken, de meeste part der menschen uit een gewisse dood te redden. - -Wy konnen niet ledig staan deze trouwhertige daad zoo kloekmoedig als -gelukkig in ons aanzien t’ onzer aller verwondering uitgevoert, UEd. -Hoog. Agtb. mits dezen eerbiedig voor te dragen, met ootmoedig verzoek -haare goede geliefte zy den zelven in tyd en wyle, als gestrekt -hebbende tot behoudenis van veel Compagnies dienaaren, te willen [144]. - - - - - - - - -DIE RAMPSPOEDIGE REIS VAN DIE GOUDEN BUYS. - - -INLEIDING. - - -In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van ’n skipbreuk in -die Tafelbaai. Hieronder gee ons die volledige verhaal van die -noodlottige reis in 1693 van die skip die Gouden Buys vanaf sy vertrek -uit Enkhuizen op weg na Oos-Indië tot sy stranding op die kus van -St.-Helena-Baai, nadat die skipper genoodsaak was daar anker uit te -werp by gebrek aan manskappe om die reis mee voort te sit. Dit gaan -swaar om vir ons ’n denkbeeld te vorm van die ontberinge en gevare -verbonde aan ’n lang seereis in daardie dae. Storme, wat op die swaar -want van die seilskepe veel meer vat gekry het as op ons moderne -stoomskepe; swaar-gewapende kapers wat daarop uit was om die rykbelade -handelskepe buit te maak; die lang duur van die reis; die gebrek aan -ruimte en lig; die eentonigheid van die voeding en die skaarsheid van -soetwater met hulle nasleep van siektes van allerlei aard, veral die -gevreesde skeurbuik—al hierdie omstandighede het hul deel bygedra om ’n -reis van en na Suid-Afrika ’n byna waaghalsige onderneming te maak. Van -dit alles skep die relaas van die reis van die Gouden Buys ’n treffende -en skrikwekkende beeld. Van die 190 man wat op 12 April 1693 Enkhuizen -verlaat het, het daar begin November van dieselfde jaar nog maar -sewen-en-twintig oorgebly. Van hierdie manskappe het sewe aan land -gegaan om van daar (St.-Helena-Baai) te probeer of hulle die Kaap -miskien nie kan bereik nie. Van die klomp wat aan boord gebly het, het -nie een in lewe gebly nie; en van die sewe wat die skip verlaat het, -het net twee man die ontberinge en teenspoede van die reis oorleef. Dit -is op grond van die beëdigde verklaringe wat hierdie twee man, Daniel -Silleman en Lourens Thijsz, ná hulle aankoms aan die Kaap gemaak het, -en van die mondelinge mededelinge van eersgenoemde ná sy terugkeer in -Holland, dat die verhaal saamgestel is (L. Thijsz is oorlede op die -skip gedurende sy terugreis na die vaderland). Wie die skrywer is, word -nie vermeld nie; maar dit is duidelik dat hy vir hom byna letterlik -gehou het aan die gegewens wat Silleman vir hom verstrek het. Afgesien -van die skriklike lye wat die twee oorblywende mans moes deurmaak, en -die gruwelike noodmiddels waartoe hulle die toevlug moes neem, is -interessant wat hulle meedeel oor die deurgaans vrindskaplike houding -van die Hottentotte, sonder wie se hulp hulle sonder twyfel ook sou -omgekom het. - -Die teks wat ons gee, is dié van die uitgawe van 1706, by die weduwee -van J. van Poolsum, in Utrecht, waarvan ’n eksemplaar aanwesig is op -die Kaapse argief. Daar bestaan nog ’n vroeër uitgawe gedruk in -Enkhuizen by Hendrik van Straaten, waarvan ’n eksemplaar berus in die -Fairbridge-biblioteek, nou in besit van mejuffrou D. Fairbridge, op -Claremont. Ons het die twee drukke met mekaar vergelyk en geen -noemenswaardige afwykinge tussen hulle ontdek nie. ’n Gedeeltelik -gewysigde en gemoderniseerde herdruk het reeds verskyn in die -Zuid-Afrikaansche Tijdschrift van Junie 1885 (blss. 257–280) onder die -tietel „Een reis van Holland naar de Kaap 200 jaar geleden. Een verhaal -van jammer en ellende.” Ook in Die Brandwag van 1 Desember 1911 het die -laaste deel van die reisbeskrywing verskyn; maar die teks laat taamlik -te wense oor en is partykeer heeltemal onverstaanbaar of misleidend as -’n gevolg van slordige afskrif en byvoeging of weglating van woorde. - - - - - - - - -DIE RAMPSPOEDIGE REIS VAN DIE GOUDEN BUYS. - -Droevig Verhaal van ’t schip de „Gouden Buys,” - -Uytgevaren voor de Camer van Enckhuysen, naer Oost-Indien, op den 4 -Mey, Onder Commando van Schipper Theunis Baanman. - - -Na dat de Heeren Bewindthebberen van de Oost-Indische Compagnie ter -Camer Enckhuysen [145] de monsteringe van ’t Scheepsvolk bestaende in -ruym 190 man op den 9. April 1693 hadden gedaen, zeylden ’t schip den -12. dito van de reede der stadt Enchuysen af na Texel en geraeckte dien -dagh voor de Ven en den 14. dito onder de Vlieter [146] ten Ancker, -alwaer de meeste inladinge gelijck oock ’t meerendeel des Scheeps-volck -aen boort quam en op den 24. April den schipper met den boeckhouder en -vordere Officieren. Van daer weer verzeylende quamen in Texel op de -Koopvaarders Reede en eyndelijck tusschen ’t Nieuwe Diep en de Helder -[147] ten ancker; daer gevonden hebbende ’t Schip de Koning William en -’t gajoot [148] de Kers, beijde van de camer van Amsterdam, mede -gedestineert naer Indien: wierd ’er door de Heeren Gecommitteerdens van -beijde dese respective cameren, en hare schippers met eenige doenmaels -in Texel leggende Guinees, Surinaams, Lissabonsvaerders [149] Compagnie -en vorder admiraalschap gemaeckt [150], de schepen der Ed. Maetschappij -tot Commandeur en Vice Commandeur verkooren zijnde, meende man op den -1. Mey ’t Zee te geraken en waren al onder zeyl; doch de windt enigsins -tot nadeel lopende most dese vloot weder te rug en koste in ’t vallen -laten van ’t ancker het leven van een Matroos welcke met de poortuurlyn -[151] over boort wierd geslagen en quam niet weer boven. Eyndelijck -geraeckte men op den 4. Mey na zee, dog met seer groot perikel van het -schip en volck; want het ancker met groote moeyte geligt zijnde, konde -niet om hoog na begeerte gewonden werden, wat vlijt dat ’er oock by ’t -gantsche scheepsvolck wierde aengewent, echter men schokte soo met een -uytgestort Mars-Zeyl [152] na ’t Gat [153]; Doch niet sonder groote -vreese van een ervaren lootsman, om hier door aen de lagerwal, of op ’t -eygen ancker in ’t droogste van ’t Gat aen de gront te geraken; En hoe -wel men hier door seer belemmert was, sulcks dat men ’t achterste van -de vloot geraekten, men quam eyndelijck buyten gaets en in zee. - -Den 7. dito sturf een soldaet. - -Den 10. dito sag men de Schotse kust [154]. - -Den 12. dito was men daer noch onder ’t landt en kregen een zwaren -storm waerdoor wy genootsaeckt wierden een bijlegger te maken [155]. -Het duerde tot den 17 dito, wanneer het weer wat bedaerde en een -bakstagh wind [156] kregen. - -Den 18 dito quamen ons 4 schepen in ’t gesigt. - -Een den 19 dito sagen wij Fairhil [157]. - -Den 20 dito passeerde deselve. - -Den 22 dito storf den opper kuiper Reynder Luytsz. van Enchuisen. - -Den 26 dito sagen wij de klip Rocolle [158]. - -Den 31 dito begon ons volck seer af te nemen en kregen verscheyden -siecken, dogh storf niet meer als een man, zijnde den bottelier Harme -Claasz. Langelens, van den 10. Juny tot op den 18. Juny aen toe. Doe -men nu echter met veele tegen winden achter Engelandt was omgekomen -begon den voortgang te beteren ende siecken eenigsins weder op te komen -en was de toestandt van saken in ’t schip redelijck wel want men bevont -sig op den 12. Juny al op de hoogte van 34 graden 0 min. noorder breete -en op den 18. dito op 24 graden 30 min. als wanneer het een goeden -spoet maeckten, ’t geene alles den leeser uyt de brieven van den -schipper geschreven aen zyn huysvrouw, als oock die van den boekhouder -aen zijn vader en van andere officieren kan afnemen en sien. - -[Hier volg vier briewe wat die voorgaande bevestig.] - -Uyt dese brieven welcke gekomen zijn met de Surinaams en -Guinees-vaerders, dien doen van haer affscheyden kan den leeser afnemen -dat alles doen wel gestelt was en een yder met genoegen en goede -eenigheyd de reys vervorderde, insonderheyd de officieren onder -malkanderen, doch hoe wel sy met den anderen waren en wat goeden -voortganck sy maeckten, sy scheenen als tot haer ongeluck te haesten; -want eer S. Jaga [159] in ’t gesigt was warender al 14 dooden. Hier -scheyde het galjoot de Kers van haer om ’t gemelde Eylandt aen te doen -en de siekten weder toenemende ordonneerde den schipper twee beddinge -voor de sieken op het onderdeck te maken en zeylden doen by de windt -voort. Eyndelijck omtrent de Linie, als wanneer den schipper van de -Koning William aan ons boort quam, en siende den bedroefden toestandt -wenste ons wel met haar volk te konnen helpen, maar hadde selver mede -veele sieken waar op hy tegens den avondt zeyl maakte en ons verliet; -als wanneer in ’t Schip den Gouden Buys ruym 40 dooden en aan de kant -van de 50 sieken werden getelt. 7 a 8 weeken dreven in stilte omtrent -de Linie om de selve te passeeren ’t geen de siekte door de groote -hitte meer en meer vermeerderde, soo dat ’er op eenen dag wel 6 a 7 te -gelyck sturven en over boort wierden geset. - -Droevigh was ’t om te aanschouwen, Godt dagelijks om uytkomst -aanroepende; eyndelijk geraakte na veel suckelens door de Linie. -Omtrent desen tijdt viel weder een matroos overboort en verdronck. Op -sekeren avondt doen het gebedt soude geschieden, quamen alle de -gesonden in de selve ende den schipper, ongeveer maar 30 man bij hem -vernemende, vraagde den schipper aan de quaertiermeester Harmen Jansz. -of dit al het gesonde en de rest siek waren, het welk den schipper met -verbaastheyd al suchtende dede uytbarsten: „Lieve God! zegen ons; is -dit al mijn gesondt volck van 104 zielen dewelcke noch binnens boort -moeten wesen? Wat wil dit noch worden?” - -Meenichmaal seyde de schipper, na ’t eyndigen van ’t gebed, dat soo -daar by de siecken eenige lust tot het een of ’t andere waar, van dat -geen by hem in de kajuit of in ’t schip was, sy het maar souden eyschen -en halen en die niet selfs konde komen, om dat geene dat hy garen had -te halen dat hy dan sijn maat ofte ymandt anders konde zenden en dat -hem soude gegeven worden dat geene dat tot verquickinge soude kunnen -dienen, gelijck sulcks meermaal is geschiedt en uytgedeelt. Wat na dese -tijd passeerde wy de hooghte van d’Abrollus [160], alwaar ons een -travaat [161] soo heftigh trof dat wy onse kruys-stengh [162] en -groote-stengh [163] verlooren; onse voor-stengh was ook seer beschadigt -maar bleef nog staan. Hier bleven wy 3 a 4 etmaal in desen desolaten -staat leggen drijven; eyndelijck malkander nieuwe moedt gevende, kreeg -Lourens Thijsz., derde timmerman, met hulp van ’t andere volck alles -weder vaardigh; wy hadden doen al 3 timmerlieden doodt en de vierde -lagh sieck ter kooy. Wy zeylden dan in Gods Naem weder henen, hopende -nog met hulp van Godt het schip behouden over te brengen. - -4 a 5 Dagen hier naer verlooren onse onder stuerman ende de opper lagh -in sijn kooy heel kranck; twee dagen hier naer sturf onse derde waak -[164], met onse schipper was het oock niet wel die ook seer begost te -klagen. - -Omtrend desen tijd quam ons een schip in ’t gesight, zijnde als doen na -gissinge omtrent 300 mijlen van de Caap; het schip ons naderende quam -onse schipper met sijn siecke leeden voor den dag en liet onse reen met -kettinge vast maken [165]; wy waren doen siecken als gesonden ruym 30 -man sterck, maakten alles dat tot tegenweer diende vaardigh [166] maar -doen wy het selfde nader quamen, toonde hij een roode vlagh waer uyt wy -vermoeden dat het een Deen ofte een Engels schip was. Hy bleef -ander-half etmael by ons, als wanneer hy weder uyt ons gesight raakte, -hebbende doen een goede windt, zeylende op ’t seggen van onse stuermans -jonge die wat van de navigatie geleert hadde en vorder van den schipper -onderrigt wierde voort, want wy hadden doen geen eene stuerman meer en -onse schipper lag oock heel sieck in de kooy; oock hadden wy geen eene -chirurgijn, in somme wy waren soo zwack van volck dat wy naeulijks het -roer konde bedwingen. - -Eyndelijck raakten met hulp van onsen stuermans jonge soo verre dat wy -den 11 October het landt in ’t gesigt kregen, alwaar wy digt onder en -tot op een mijl na aen landt liepen. Kort hier op quam een travaad die -ons marsseil vande raa [167] in zee deed wayen; onse schipper liet de -gesonde in de kajuyt by hem komen die in 6 a 7 man bestonden en seyde: -„Mannen, sou het niet beter wesen dat gy het zee-waerts lag?” [168] -maar antwoordde van neen, wat souden wy met ons kleyn getal volck uyt -rechten? Eyndelijk op het lang aanhouden van den schipper staken met -dese weynige machteloose nogtans weder ’t zee of ’t nog mogelijk waer -om de Caap of de Saldange Baey te konnen winnen dog alles te vergeefs. -Na dat wy nu 8 dagen ’t zee hadden gezworven en ’t landt al weder uyt -het gesigt waren geweest, kon men door contrarie windt geen hooger -haven bestevenen; dies quamen wy ter voornoemde plaets in S. Helenaes -Baey ten anker. Wy waren geen 6 man sterk bequaam eenige dienst te -doen, de rest moesten haer op handen en voeten behelpen; trecken de -groote en fokke raa [169] neder; maakte het voor marsseyl [170] los, -besloegen [171] de blinde [172] en bergden de zeylen onder in ’t schip; -bleven in dese gestalte omtrent 2 a 3 weeken leggen hopende door het -een of ’t ander middel gered te werden. - -Als wy hier dan dus lange vruchteloos gelegen hadden, ontbood de -schipper, die nu al 14 dagen plat te bedd’ had gelegen die gene die wat -konde gaan in cajuyt by hem, alwaar wy met ons 13 a 14 man quamen. Hy -seyde: „Mannen, wy hebben hier dus lang gelegen en sien geen hulp op -uytkomste. Wie heeft lust om na de Saldange Baey te gaen die maer 12 a -14 mijlen van hier leyt, daer sult gy Christenen vinden om die te -spreeken.” Hier op traden wy met ons sevenen toe te weten Jacob Lepi -[173] boekhouder,—de commandeur van de soldaten,—Flip Warlo, Schiman -[174],—Jan Christiaansz., botteliers-maat [175],—Jan Harder, -soldaat,—Daniel Silleman, watermaker [176] en ick, Lourens Thijsz, -timmerman. Maekten ons dan vaardig om aen land te gaen en kreegen ter -nauwer nood op den 11 November de schuyt buyten boort; namen de man -twee beschuyten, een kan water, een bottel wyn, een met brandewyn, yder -wat tobak, een paar pistolen, vier snaphanen en elck een hou-degen, -waar mede by den schipper zijn gegaan die wy veel gesontheyd -toewensten, gelijk hy ons yder man voor man by de hand vattede ook -geluck toe-wenste met aanmoedinge van onse reyse kort voort te setten; -wy lieten hem in een slechte staet heel krank leggen, wel te gemoet -siende dat wy hem niet levendig souden weer vinden; trocken zo op de -Reys. - -Hier mede sijn wy in de schuyt gegaen en na land geroeyt, alwaar tegen -de middag zijnde den selven 11 Novemb. aan quamen; op ’t land gekomen -zijnde dronken malkander toe uyt een bottel france wyn; hier op -marscheerden wy in Gods naem de strand langs. - -Als wy omtrent derdehalf uur [177] gegaan hadden, leyden het tegens een -zand-heuvel aen strand neder, latende de zee aan de rechterhand soo ons -van de schipper belast was, maakte wat vuyr en rookte een pijp toebak -en ging met ons vijven leggen slapen latende twee de wacht houden die -na verloop van eenigen tijd van twee andere verlost wierden; bragten -dese nagt over sonder eenigh wild gedierte te vernemen, marcheerden des -morgens weder soetjes voort want het hard lopen wegens de scheurbuyek -ons benomen was, ’t welck ons ook geen meerder beschuyt had doen mede -nemen. Tegen den avond, na dat wy vuyr gemaakt en een pijp toebak -gerookt hadden, leyden wy ons weer te slapen en hielden wacht als -vooren; in de nagt deden wy verscheyden schoten om eenige vreemde -beesten die wy vermoedende waren van ons af te weeren en de nagt over -gebragt zijnde, zijn wy met de morgenstond weder aan ’t marcheeren -geraakt en quamen omtrent 10 uyren in de Bogt van de Baay. Dese bogt -was omtrent twee en een halve mijl van de plaats daar wy met de schuyt -aan quamen, daar wy echter door onse zwakheyd nu omtrent twee etmaal -over gegaan hadden; alwaar wy een revier vonden die genaemt wierd (zo -ons naderhand onderricht is) de Berg Revier; hadden geen meer water, -weshalven verblijd waren maer het duirde niet lang door dien de rivier -geen soet maer sout water hadde, alzo zijn uytgang in zee hadde, die -alle ses uyren op en afliep; hier stonden wy te kijken en konden -deselve niet passeeren van wegen sijn diepten: Dese rivier is na -gissing 4 a 500 voeten breet. Wy, niet wetende wat wy souden beginnen, -sagen malkanderen bedroeft aen; vermits door de groote hette sulken -dorst leden dat het onuytspreeckelijk was, resolveerden de revier hoger -op te gaan, alwaar wy het water tamelijk begosten te krijgen, drinkende -daar doen zo veel af dat het ons van onderen als een spuyt ontliep. Wy -sagen malkanderen nochmaal bedroefder aan en seyden: „De schipper heeft -ons leelijk bedrogen.” - -Den volgenden morgen, als onse boekhouder ouder gewoonte het gebed -hadde gedaan, marcheerden wy weder de rivier hoger op en quamen -eyndelijk zo verre daar het water heel zoet was, daar wy leggen bleven. -Twee van onse mackers gingen de rivier noch hooger op om te sien of er -geen hoop van uytkomste te vinden was; ende een stuckweegs opgegaan -zijnde sagen zy aan de over kant twee leeuwen komen drincken, die zo -haast sy haar sagen weder boswaart in vluchten. Sy proefden het water, -maar bevonden het noch brak te wesen, keerden dan wederom en verhaalden -ons wat sy gesien hadden. Resolveerden doen gesamentlijk de rivier -hoger op te gaan tot dat wy op een vlakte quamen daar wy by malkander -gingen zitten en schepten onse kannen met brack water, daar wy zo -hartig van dronken dat het ons qualijk bequam. Wy maakten alhier vuyr -en leyden ons daar rondom, maar konden de gantsche nacht niet rusten -van wegens de pijn die wy in ons ligchaam kregen ’t welck wy oordeelden -van het bracke water was spruytende. - -Des morgens gingen weder met den dagh de rivier hoger op tot dat wy -eindelijk bevonden dat het water vers wierdt alwaar wy een etmaal -bleven leggen, maakte vuyr en schepte onse kannen weder vol, kookte het -selve met wat safferaan (dat wy uyt ons schip mede genomen hadden) het -welcke wy droncken om ons wat te verstercken, want nu in geen twee -dagen gegeten hadde. - -’s Morgens vertrocken weder van hier de rivier langs ende des avondts -nadat wy vuyr gemaakt hadden, stelden twee schilt wachten. Drie van ons -geselschap vernamen een groot wilt beest, niet wetende wat voor een -dier het was; sagen ook een zee koe in de rivier ende des anderen -daags, als wy weder souden vertrecken, vonden ons genootsaakt een -gedeelte van ons geweer wegh te werpen, overmids wy onmachtigh wierden -de selve langer te dragen. Een van onse mackers gingh na het gebergte -om te sien of hy yets soude kunnen bekomen; hy bleef wel drie dagen -achter so dat wy meenden dat hem een wildt gediert verslonden hadde -waar over met malkanderen bedroeft waren. Onse commandeur konde ook -naeulijks meer voort komen want sijn gemacht was soo gezwollen als een -bol van een hoedt; en onser aller beenen begonnen soo te zwellen dat wy -niet langer gaen konden. Eyndelijck een weynigh verder gekomen sijnde -vonden een vlack-velt, bewassen met riet, ’t welck ons dede resolveren -een flotje te maken ende te sien of wy de rivier daar mede konde -overkomen. Als doen quam onse macker voornoemt weder by ons die -verhaelden, als dat hy meenden een Hottentot gesien te hebben die voor -hem wegh liep. Wy verheughden ons seer toen hy weder by ons quam -vermids inde rivier een hoet hadde sien drijven die wy meenden de zijne -geweest te hebben, maer bevonden als doen contrarie, soo dat wy niet -konden bedencken waar dat die hoet van daen gekomen was. Ons vlotje -klaar hebbende braghten het aan de kant van de rivier, doen is Daniel -Silleman over de rivier gezwommen om eens te sien hoe het aan de ander -kant mochte wesen, maar doen hy weder quam zeyd’ hy dat het een woest -en wilt landt was, ’t welck ons dede resolveeren aan dese kandt te -blijven en met malkanderen weder na ’t strant te gaen daer ons schip -lagh; vulde dan onse kanne met water en gingen voort. - -Omtrent 1. half mijl verre gegaen zijnde, viel onse schimman Philip -Warlo van wegens sijn zwackheyd neder, ende bleef daar leggen [178]. Hy -dan siende geen uytkomste voor hem versoght ons maer voort te gaen; wy -wenschen hem dan met schreyende oogen adieu. Wy gingen dan varder met -onse zwacke leden, het boswaerts schuyns door na strant, hebbende nu -also omtrent 2 en een half week met malkanderen gedoolt tot dat wy -eyndelijk daer quamen. Een weynig langs de selve gegaen zijnde, vonden -onse schipper in sijn combaers genaeyt doot leggen die van het wilt -gedierte al een stuck uyt sijn bil gehaalt was. Wy lieten hem leggen -want hadden geen kraght ook geen gereetschap om hem te begraven. Kregen -het schip int gesigt dat nog voor sijn anckers lagh, keerden weder na -onse schuyt om met deselve na boort te varen en daar by gekomen zijnde, -bevonden dat al het goet dat daar in gebleven was de zee uytgeslagen -hadde, dat wy soo nauw als konden by een soghten. Ook was daar een -stuck uyt de schuyt geraakt, maar onse timmerman brack de achter pleght -[179] daar uyt en maakte weder een stuk daar van in deselve so dat wy -de schuyt te naasten by weder kant en dight kregen. Doen bragten wy -dreggen [180] met laagh water uyt en kregen de schuyt alsoo weder vlot, -maar soo haast als wy hem vlot hadden, quam daar een brandingh en -sloegh hem wel half vol water; kort daar op volghde nogh een ander, soo -dat de schuyt daar meest door aan stucken raakten en wy de selve -verlieten, ziende malkanderen bedroeft aan en geen kans overigh om -weeder aan boort te geraken. Stacken een stock op en bonden daar een -wit hemdt aan om ons in ’t schip te laten sien, maar vernamen geen -teeken wederom, ’t welck ons dede vertrouwen dat sy alle mosten dood -sijn; bleven dien naght daar op strandt en resolveerden om ’s anderen -daaghs weder bos-waerts in te gaan, sijnde Jan Herder, soldaat, aldaar -in onmacht blyven leggen, alsoo veel sout water hadde gedronken en -storf. - -Wy dan met ons vijven boswaerts ingaande, ten eynde om aldaar eenig -voetsel en soetwater, of indien mooglijk was een eynde onses ongevals -te soeken, vonden eenige swarte beessen [181]; bleven daar wel 2 a 3 -dagen by leggen etende van deselve soo veel wy konden vermids wy -uytgehongert waren, want in 14 dagen geen spijs genuttigt hadden. - -Na ’t verloop van dese dagen verlieten wy de beesten en zijn het bos -verder door en door gegaan om weder aan de rivier-kandt te geraken, -want den grooten dorst genootsaakten ons den dauw van de bladeren te -licken ende ons eygen water te drincken, ’t welck ons also flaeuw en -principael onse boeckhouder maakten dat hy daar neder viel en seyde: -„Mannen, ik kan niet meer,” halende met eenen een brief van den -schipper voor den dagh waar in soo wy meenden kennisse en berigt van -den slechten toestants onses schip was en hoewel den boekhouder aan een -yder van haar toestondt om na een goedt heen komen te soeken en hun -leven soo sy best konde bergen, soo wilde den timmerman Lourens Thijsz. -niet van hem scheyden, vermids oock sijn quade benen, maer bleef by den -boeckhouder leggen. - -De andre drie nu gingen voort om de rivier op te soecken ende doen sy -een weynigh van de boeckhouder en timmerman af waren deden sy een -schoot die door haer op de selve wijs beantwoordt wierd waar mede -malkander adieu wensten. Dese twee bleven anderhalve dagh by -malkanderen leggen als wanneer de gemelte boeckhouder zoo verzwakte dat -hy niet meer spreken konde. Lourens Thijsz. dat siende, trooste hem met -schriftuerlijke reden soo veel als hy konde en siende geen uytkomste -wenste hem met schreyende oogen de saligheyt. - -Alsoo verliet ick, Lourens Thijsz., gemelte boekhouder en gingh dat -wilde woeste bos alleen deur wandelen, tot dat ik eyndelijck aan een -vlack velt geraakten daar een oliphant die my ongemollesteert liet gaan -ontmoete, tot dat ick weder aan de voornoemde rivier quam alwaar ick -ging neder sitten Godt danckende voor sijne genade ende groote -barmhartigheyt dat hy my dus verre weder gebragt hadde. Ick schepte -mijne kanne weder vol water, daer ick soo veel van dronck dat het mijn -qualick bequam; mijn spijse was niet anders als gras en wilde beesten -dreck. Soo bleef ick hier 6 dagen leggen; ik vernam hier verscheyden -zee koeyen en telden wel 25 oliphanten die daer aan de rivier quamen -drincken en weder boswaarts ingingen. - -De rivier langs gaende vonde ik een verrotte water-rot die ik van -honger op at en quam alsoo weder by het vlotje dat wy met malkanderen -gemaackt hadden, alwaar ik aan de overkant van de rivier eenige rook -sagh op gaan het welck my dede ontkleden en op het vlotjen sitten gaen; -dreef alsoo de rivier over. Hier over zijnde vondt ick een dooden haay -daar ick mede hartigh van at. Naer het eeten der selver gingh ik -boswaart in doch vondt geen menschen maar wel verscheyden soort van -beesten, als elanden, vogel-struyssen [182] en harte beesten, ’twelck -my weder uyt het bos deed komen, keerende na het vlotje ende daar even -op sijnde quamen twee leeuwen achter een hoeck van daan en gingen de -rivier langs. Ick dreef de rivier over ontrent ter plaetse daar ick -geweest was en ging deselve hooger op vijf dagen langh; vondt -onderwegen een endt-vogel die ick op at. - -Des anderen daags vroeg in den morgenstondt ging ick op een hoogte -neder sitten vol van groote flaeute en mistroostigheyt, want hadde -doenmaels in drie dagen niet gegeten; schepte weer een weynigh moet en -rees op en gingh wat varder boswaert in alwaar ick 3 schiltpadden vondt -die uyt een bosje quamen kruypen; ick maakte aenstondts wat vuyr daer -ick deselve op brade, gingh daer by neder sitten en kreeg mijn gebeede -boeck, danckte Godt voor sijn genade dat hy mijn hadde deselve believen -te verlenen. Noch in ’t bidden zijnde, hoorde ick eenig gerijssel -meenende dat het beesten waren, soo dat ik schielijck opstondt en omme -siende sag ick drie wilde menschen, yder met een pyl en boogh voor my -staan. Ick verschrikte geweldig want ick sulcken soort van menschen -nooyt gesien hadt; zy dan stelden haer in postuer met haar geweer, ende -ick nam mijn pistool in de handt gingh also bevende op haar aen. Doen -ick nu by haar quam was ’er een van haar die een weynigh Duyts [183] -konde spreeken, die vraeghden my of ik een Duytsman[183] was; -antwoorden hem van ja, ende hy gaf my weder tot antwoort dat een -Duytsman een goet man was. Ik verhaelen hem dat ons schip daar op -ancker lagh en al ons volck gestorven sijnde wy met ons sevenen aan -landt gekomen waren, waervan drie gestorven en drie noch in ’t bosch -doolden, dien ik versogt of sy die wilden op soeken. Sy hadden eenige -schiltpadden by haer die sy aenstonds voor my braden, ende een van haar -haelde mijn kanne vol water, onderwijlen vroegen de andere na mijn -toeback daar sy seer begeerig na zijn. De schildtpadden nu gebraden -zijnde aten deselve te samen op; doen begeerden sy dat ik mijn boven -kleederen soude uyt trecken en met haar mede gaen ’t welck ik deede, -maer niet sonder groote vreese, want ik meende dat het menschen eters -waren; ik gaf haer dan al mijn goedt om te dragen maer sy waren so gaau -in ’t vooruyt loopen, dat ik haer niet konde volgen, soo dat sy my -eyndelijk uyt het gesigt raakten, ’t welck my deede geloven dat sy met -mijn goet weg waren. - -Ik volgde dan die selve passagie, tot dat ik haar vont sitten rooken -een pijp toeback; ik sette my dan by haer neder ende een weynigh gerust -hebbende, gingen weder te samen voort tot dat wy by haer hutte quamen -[184]. Daer sagh ik haar vrouwen en kinderen die doen sy my sagen -altemael vlughten, vermids sy sulcke menschen niet gewent waren soo ’t -scheen. Brachten my dan in haar Opperhoofs wooningh daar ik veel -koebeesten en schapen sag; sy gaven my harten vlees en melck te eten en -’s anderen daeghs maakten sy my honingh bier om te drincken, brachten -my oock eenige wortels [185], die sy uyt de aerde graven ende in plaats -van broot gebruyckten; ik at dat so hartig, sijnde van honger gans -uytgeteert dat het my qualijk maakten; sy deden my hier op uyt haar -hutte gaan vreesende dat ik soo aenstonds soude sterven. Doen ik nu in -de lugt geraakte, quam ik aanstonts aan ’t braken dat my geweldigh -verlichten en doen weder in haar hutte kroop, maer ick en konde tot -geen slapen komen uyt vrees dat sy my noch om den hals soude brengen. - -’s Anderen daags quamen daar noch drie andere van haar geburen die heel -anders van manieren en gedaanten waren; sy hadden lange baerden en -waren gestadiger van wesen [186]. Doen vreesden ik weder dat sy my -souden gedoodt hebben, maar bevondt heel contrarie want sy maakte een -koe-beest vaerdigh om te slaghten die sy eerst met touwen bonden en -gingen doen daar rontomme danssen, springen, speelen en maakte groote -ceremonye volgens hare wijse; leyden my tusschen haer beyden daar by om -het selve te aanschouwen ’t welck ik met groote verwonderinge aansagh. -Dit gedaan zijnde maeckten sy het beest weder los, en lieten het selven -weder naert bos loopen. (Mijns oordeels is dat ter eeren van dese drie -gebuuren geschiet die sy genoot hadden, want sy haar met diversse -soorten van spijse op hare wijse tracteerden.) Soo braght ik dien nagt -met haar ten eynde. Den dagh gekomen zijnde, namen wederom van -malkanderen afscheyt en kusten my met haar handen toe. Ik had nu by -haar twee etmaal geweest in welcken tijdt zy my getracteert hadden met -alles wat sy konden by brengen. Maer het verloop der selve stuerde ick -haar naer de Saldange Baey en liet weten dat ick in haer wooninge was -en hoedanigh zy my gevonden hadden. - -Sy gingen dan aanstonds henen en quamen ’s anderen daegs wederom; -braghten een Hollander met haer; wy veraltereerde beyde doen wy -malkanderen sagen en ’s morgens doen vertrocken wij na de Saldange -Baey, nemende drie Hottentotten by ons. Onderwijlen dat wy op weg waren -ontmoeten ons een oliphant, daar wy voor vlugten mosten; wy sagen -verscheyden harte-beesten en vogel-struyssen. - -Eyndelijck aan de Saldange-Baey gekomen zijnde, maakten een van de -Hottentotten vyer tot een teecken dat wy daar waren vermids daar noch -een rivier tusschen ons en haar was [187]. Sy quamen dan aanstonds met -een kleyn vaertuygh en haelden ons over; soo raakten ik Lourens Thijsz. -eyndelijck in de Saldange Baey op den 1. of 2. Kers-Dagh, alwaar ik -noch 14 dagen siek lagh en naer verloop der selve quam daar een vryman -van de Kaap om te vissen waar mede ik, zijnde wat beter na de Kaap -vertrock en nam mijn logement ten huyse vande voorgenoemde vrijman -genaamt Lambert Adrijaansz. - - - - -VERHAAL VAN D. SILLEMAN. - -Doen nu Lourens Thijsz. aan de Saldange Baey was aangekomen, wierd van -daar aanstonds kennisse daar van aen de Gouverneur der Kaap gesonden -die ter aller yl een Vaertuygh [188] na ’t schip de Goude Buys af-sond, -gelijck hier na sal gesegt werden, waer door den watermaker Daniel -Silleman mede behouden wierd, want gelijck gesegt is den Commandeur der -soldaten, den botteliers maat en ik Daniel Silleman watermaker, in -manieren voorschreven van den zieltogende en neer-gezegenen boekhouder -gescheyden sijnde, waren weynigh voort gegaan wanneer wy een schilpatje -vonden; maakten vyer, braden het en aten te samen op; deden oock -verscheyden schooten met onse pistolen om te doen hooren waer dat wy -waren, meenende dat sy weder by ons soude komen, maer vernamen haer -niet. Omtrent den avondt maeckten wy weder vuyr dat de botteliers maet -(terwijl wy sliepen) brandende hieldt. - -Den volgende morgen begaven ons weder op wegh om by de rivier te komen -en vonden drie schildpadden, die wy weder braden en te samen op aten; -bleven daer een weynigh leggen om de groote hitte, tot dat de sonne wat -gedaelt was wanneer wy weder voortgingen en drie dagen daer na aen de -revier quamen, al waer wy weder ons kannen van water versagen, maer -wierden door al het water drincken seer hongerigh. - -Wy vonden dan aen de kant van de rivier tusschen de biesen amelyen of -hanebollen [189] (soo men die in Hollandt noemt); aten daer van maer -kosten onse honger daer mede niet verzaden; derhalven beraatslaegden -weder boswaerts in te gaen om te sien of wy iets konde bekomen, alwaer -by geval een schildpadt of twee vonden; keerden van daer weder na ’t -strandt, daer wy onse verlaten schuyt, die aen stucken geslagen was -vonden leggen; begaven ons met ons drien op een stuck van de schuyt te -water, om weder aen boort te komen, maer wierden t’elkens met de zee -weder te rugge gesmeten. - -Onderwijlen was ons water weder op geraeckt; wy dan sagen malkander -seer bedroeft aen en keerden van disperatie weder boswaerts in om mondt -kost voor ons te soeken; vonden eyndelijck van die blaeuwe bessen, daer -voor heen van gemeldt is; aten van die selve en onthielden ons aldaer -14 dagen, drinkende ons eygen water, gelijck wy meermalen gedaen -hadden. Doen verloren wy de boteliers maet, sijnde omtrent den 26. of -27. December ende een weynigh van het doode ligchaam gegaen sijnde, -seyde de Commandeur tegens my Daniel Silleman: „Jan Crist of -Christiaensz. (soo was sijn naem) is nu doodt en wy lijden grooten -honger; laet ons weder te rugh gaen en snijden van het dickste vlees -een stuck af en laet ons het selve braden en op eten; Godt sal ons dat -voor geen sonden reekenen.” Ik schrikte van so een voor-slagh en zeyde -neen. Evenwel na veel tegenspreeken seyde hy, door honger geprangt -sijnde: „Ik sal het dan voor my daer uyt snyden.” Ende alsoo mijn -honger niet minder dan de sijne was, seyde ick tegens hem: „Wilt gy -daer van snyden en braden, ick sal ’er u van helpen eeten.” Dit was nu -tegens den avondt; ick kreegh hout en maeckte vuyr en hy ginck henen en -sneed hem uyt het dick van ’t been een stuck omtrent soo groot als een -handt en brade het; maer doen het gebraden was, konden wy daer niet van -eten van wegen sijn droge tajigheyd; aten evenwel een mondt vol of twee -daer van en staken het overschot in onse sack, willende sien of wy het -den volgenden dag bequaem tot eten soude konnen maken; leyden ons hier -op omtrent 20 treeden van ’t doode ligchaam (kraght en moedeloos -zijnde) te slapen tot den volgende dag. - -En alsoo wy noch toback by ons hadden, bleven by malkanderen sitten en -pijp toeback roocken tot ontrent de middagh, als wanneer ons de slaap -overviel. - -Onderwylen quamen daer vier Hottentots, gewapent met pijl en boogh by -ons die my eerst aenriepen, waer op ick ontwaeckte en schrickte -soodanige menschen te sien; stondt dan op en gingh een tree of thien te -rugh by de Commandeur die noch sliep. Ick maeckte hem wacker; sy -volghden my en setten hun met haer vieren rontom ons neder. (Dese -Hottentots waren van de Saldange Baey afgesonden na dat Lourens Thijsz. -daer was aengekomen om ons met ons driejen op te soeken; dog soude ons -aparent soo kort niet hebben gevonden, maer wy hadden vuyr gemaeckt -dicht onder eenig kleyn geboomte dat door de windt aen brandt geraeckt -en vorder een groot gedeelte van ’t bos aen brandt stak.) Een van haer -die krom Duyts sprack, vroeg ons of wy geen dorst hadden. Wy seyden van -ja, want het was den 15. dagh dat wy niet anders als ons eygen water en -den dan die wy ’s morgens van de bladeren lickte hadden genuttight. Sy -maeckte vuyr en braden een schildtpadt voor ons die Daniel Silleman -weygerde om te eten, seggende hy soude daer eerst van eten, waer op den -Hottentot antwoorde: „Hongerige ziele, soude ick u kost op eten, dat -doen wy niet.” Dies wy die eyndelick op aten. - -Als nu het water dat sy gebraght hadden uyt was, gaven wy haer elck -acht dubbeltjes en vraeghden haer of sy meer wilden halen, dat wy haer -dan meer geldt souden geven. Hier op gaen ’er twee weder om water ende -de andere twee bleven by ons die wy wat toeback gaven. Een van de twee -dewelck by ons bleef was die gene die wat Duyts konde en zeyde dat hy -een capiteins soon was; de andere twee naer dat zy na gissinge vier -uren waren wegh geweest quamen wederom en bragten water daer wy seer -hartigh van droncken. - -Dat gedaen zijnde spraken sy van naer haer woninge te gaen; begaven ons -met haer op de weg maer de Commandeur was soo zwack dat ’t elkens neder -viel en sy waren soo gezwindt in ’t vooruytloopen dat ick haer oock -niet volgen konde, oock soo wilde ick myn maet niet verlaten. Sy dan -waghten ons verscheyden reysen in en droegen onse rocken daer wy ons ’s -nachts mede deckten; maer als sy sagen dat de commandeur niet voort -konde komen en ick van hem niet gaen wilde, seyden sy dat wy hun in -haer hutten soude vinden; namen onse rocken mede, denckende dat wy -souden volgen, maer als sy een musquet schoot van ons af waren bleven -sy stille staen en maeckte een misbaer, niet of sy menschen maer of ’t -duyvels waren. - -Daer op quamen sy alle vier weder na ons toe loopen; wy dat siende, -meenden dat sy ons om den hals soude brengen, maer twee van haer gaven -haer geweer [190] over en siende dat ick noch gauwer als de commandeur -was, vat my elck by een arm en liepen met my weg, latende de commandeur -leggen. Hy, my dan soo siende mede slepen, kroop soo veel hy kost voort -om my te volgen, maer na dat sy my een groot stuck weeghs hadde mede -gesleept (en ick van haer geen goedt was verwachtende), sochte ik -t’elkens van haer af te komen; haelde een knip-mesjen (dat ick by my -hadde) uyt myn sack, waer mede ick na de eene stiet, dit voort los -liet, en doen dede ick van gelijcken naer de andere die my oock los -liet waer door ick gelegentheyd kreeg haer te ontvluchten, gelijck ick -oock van haer ter zijden af in ’t bos liep. Doen maeckten zy een groot -geschreeuw waer op twee andere die al ’t geweer droegen en een stuck -weeghs achter waren, na haer toe liepen en haer geweer overgaven; waer -op sy alle vier na my toe quamen en met haer pijl en boog ons dreygden -te doorschieten. De voornoemde Hottentots riepen tot verscheyden malen -dat ick by haer soude komen maer ick en wilde niet uyt vreese als sy my -in haer coralen [191] gesleept hadden, my slachten en eeten soude. -Ondertusschen was de commandeur weder by my gekomen en als sy dan sagen -dat ick niet met haer en wilde, smeeten onse rocken weder toe, maer een -leeren rantsel daer omtrent 180 gulden aen geldt van my in was namen zy -mede en lieten ons daer samen sitten. - -De nacht aenkomende leyden ons tot slapen ende den volgende morgen -marcheerden wy weder te rugh en quamen ter plaetse daer wy te vooren -die swarte bessen gegeten hadden; bleven daer 4 dagen by malkander -leggen, want de commandeur konde niet een voet meer versetten en ick -wilde hem niet verlaten. Ick pluckte somtijds wat bessen die ick hem -brachte, maer eyndelijck van tijd tot tijd soo verzwackte dat hy op den -5. dagh naulijks meer geluyt konde geven. Ick bleef soo langh by hem -dat de spraek hem quam te begeven en op den 30. of 31. December den -geest gaf. - -Ziende dan geen ander uytkomst als de doodt, verliet hem en wenste -weder by de Hottentots te zijn, doch die gedagten en konden my doen -niet helpen; derhalven resolveerde weder naer strandt te gaen, met -voornemen so het verlaten schip daer noch lag, naer het selve te -swemmen. Ick gaf my dan in de achter-middagh op wegh en marcheerden soo -verre dat ick tegens den avondt ons schip weder in ’t gesight kreegh en -soo mijn dochte sagh ick achter het schip noch een vaertuygh, maer -konde het selve door de duysterheyt niet kennen, ging egter soo lange -voort als ick sien konde, alsoo mijn hoope was Christen menschen te -vinden. Als het dan gants duyster was geworden maekten ick vuyr, en een -bos rijsen [192] by malkanderen geraept hebbende stak die in brandt en -alsoo ick nogh weynigh toback op my hadde, rookte van deselve een -pijpjen en begaf my om te slapen. - -Den volgende morgen marcheerden ik soo spoedig voort als mijn mogelijck -was en quam omtrent ten 10 uren aen strant, zijnde den 2. January 1694 -alwaer ick onse verlaten schip vondt van sijn ankers geslagen en tegens -strant geset; oock sagh ick een schip met 3 masten in de baey, met noch -een Engels vaertuygh, omtrent een mijl van land. Ick was seer verblijt -als ick dit schip sagh ende begon met mijn Engelsche-Mus die ick op -hadde te wencken waer op een schuytjen met twee man wierd afgestuert om -my te halen. Als dit vaertuygh omtrent de brandingh was gekomen, liep -ick van blijdtschap tot onder mijn armen in ’t water en gerraeckten -alsoo behouden in ’t vaertuygh. Van dese twee maets verstondt ick dat -het eene schip met drie masten, den Dageraet was, en het Engels -vaertuygh de chaloep de l’Amie [193], dewelcke van de Caap waren -afgeschickt om het schip de Gouden Buys af te halen. Zy roeyden my aen -de Gouden Buys alwaer den schipper Jan Tack die den Dageraet voerde op -was. - -Welck schip de Dageraet, schipper Jan Tack voornoemt (op ordre van den -Gouverneur van de Caap die den 28. December d’eerste kennisse van de -Saldange Baey had bekomen) den 29. dito was afgesonden en de Tafel Baey -uyt gelaveert en quam op den 1. January 1694 aen het schip de Gouden -Buys die voor omtrent 12 dagen van te voren van sijn anckers gedreven -nu tegens de wal van S. Helenaes Baey aen vonden leggen op 15 voeten -waters, hebbende alleen maer 23 duym water in; sulks schipper Jan Tack -moet hadde, om ’t selve van strand af en weer in ’t diep te brengen; -dies hy aen de Gouverneur van de Caap over de landt wegh daer van -kennisse gaf waer op zijn Ed. hem toesondt ’t Jacht Tamboer, ’t Galjoot -’t Hoen, en ’t vaertuyg Jupiter met 50 man die den 10. January daer -aenkomen; waer op zy gesamentlijck te werck gaen, hebbende zijn ladinge -uyt deselve genomen om te lichten en ’t schip in ’t vlot te brengen, -gelijck dan sulcks oock op den 12. January daer een weynig na begon te -lijcken, dewijl ’t schip nu maer 14 voet gaende, vermids alle zware -goederen daer uyt waren geborgen en reets op 12 voeten water was -gebragt; op den 13. dito meende men ’t genoegsaem te hebben gewonnen, -maer ’t weer en windt wat ontstelt sijnde, ’t geene de zee hooger deede -dijnen als te vooren; raekte ’t schip geweldigh aen ’t stooten, sulcks -de groote mast 2 voeten uyt sijn spoor lichte en ’t schip leck -geraeckte, waer op geresolveert wierd de lins te kappen [194] en ’t -schip weder na de wal te laten drijven, gelijck gedaen wierd; waer op -het den 15. January op zy viel; dies men vorder alle wat nogh kon -geborgen worden en daer noch in was als loot, yser en eenige andere -waren met 9 anckers en touwen daer uyt lichten ende te samen gelaeden -na de Caap weder keerden; welcke schepen als ’t jaght Tamboer, ’t -galjoot ’t Hoen ende Jupiter neffens de chaloep de l’Amie op den 4 -February weder na Gouden Buys sijn afgesonden om verder alles te bergen -wat nogh overigh was, gelijck zy oock deeden en den 7 February weder -volladen te rugh keerden en ’t hare in salvo bragten: welcke goederen -vorder na Batavia met de Compagnie schepen sijn versonden. - -Daer gekomen zijnde sagh my een yder met verwonderingh aen daar dien -ick gandts swart en mager van honger was, want het was nu 7 en een -halve week dat ick van schip was gegaan. Ik eyschte drincken, en also -geen water by de handt was, seyde den schipper het beter te zijn dat -ick versterckende dranck nuttighde en liet een half-musjen [195] -caneel-water geven dat ick graegh in dronck. Ondertussen vondt ick een -vaetjen met water, daer in zynde 6 kannen water dat uyt de schuyt in ’t -schip was gekomen en, alsoo ick noch niet machtig was het selve op te -lichten (een teken van seer kleyne kragt), leyde het by my neer en -dronck het meer als half leegh. Oock liet my de schipper een pint -Franse wijn geven, die ick mede met smaeck uytdronck. Ick verstondt van -’t volck dat sy ’s avonds te vooren met haer schepen daer waren gekomen -en dat sy wel seventhien a achtien doode lichamen gevonden hadden waer -van eenige soodanigh gestelt waren, dat men haer niet konde handelen. -Ongelooffelijke stanck wasser in ’t schip en alsoo den avondt viel en -het niet geraden vonden om in die grooten stank het volck in het schip -te laten, stapten sy alle in de boot en sloep om weder aen boort van -haer schip te varen, maer voor haer vertrek van boort hoorden zy noch -gekerm van een mensch, waer op zy weder uyt de sloep in het schip -gingen om te besoeken en komende in de stuurboorts hut, vonden aldaer -den hof-meester Jan Frantz. Doesborgh heel kranck. Zoo haest hy ons -sagh riep hy: „Slaet my niet doodt, ick sal seggen waer het geldt is.” -Wy vermoeden dat hy meenden dat wy quamen om het schip te berooven. Hy -seyde dan: „Het geldt leydt onder de schipper sijn kooy.” Zy namen hem -uyt het schip en quamen alle weder in de sloep, en bragten hem op het -schip den Dageraet alwaer van behoorlijcke medicamenten tot herstelling -zijnder gesontheyd met de hulp van Godt wierde gegeven; dogh hy -overleed na twee en een half etmael op den Dageraet. - -Om weder tot mijn varhael te komen, so bragten sy my met mijn kisten en -slaep goedt aen den Dageraet. In ’t roeyen naer ’t schip voeren wy -eerst aen de chaloup l’Amie, alwaer zy 2 gebraden vissen, twee -geweyckte bisschuyten en een kanne water voor my overlanghde, aen de -welck ick in ’t roeyen na de Dageraet begon te peuselen en op het schip -gekomen zijnde wierd ick van de kock met warm water van ’t hooft tot de -voeten gewassen; verschoonde my doen van alles en dit gedaen zijnde, -sette de kock my schape vlees met geele wortelen voor om te eeten; daer -toe wierd my so veel wijn gegeven als ick konde drincken. - -Wy bleven hier noch drie dagen leggen; onderwijlen wierd ons schip De -Dageraet geladen met de gebergde goederen van het verlooren schip De -Gouden Buys, waer onder seventhien kisten met geldt waren. - -Onse ladingh in hebbende, gingen in Compagnye van de chaloup l’Amie -(die oock volladen was) ’t zeyl en na dat wy twee dagen in zee geweest -waren, kregen een storm dat wy in korten tijdt door de poorten tusschen -deck drie voet water in kregen. Wy deden dan met alle man soo veel met -balijen en putsen dat wy eyndelick het schip weder leegh kregen; maer -’s anderen daegs, eendeels door contrarie windt en anderdeels om ons -schip wat te kalleffateren de Saldange Baey in liepen, alwaer wy oock -visten ende in twee trecken met den Zegen wel een half schuyt vol vis -vongen; de gevangen vis aan boort gebraght hebbende koockte, braede en -backte deselve daer ick niet weynigh mijn part van kreegh, ’t welck een -groote vervarssingh voor mijn was. Sy broghten my oock na de Compagnie -post die in de Saldange Baey leydt om een van myn mackers die sy seyden -van de Swarten daer gebracht te zijn te besoecken, maer als ick daer -quam verstondt ick dat hy daeghs te vooren met een vrijmans vaertuygh -dat daar lagh was vertrocken. Ick verstont hier oock dat de swarte die -my in ’t bos gevonden hadde, aldaer de tijdinge hadden gebragt dat sy -ons beyde wel gevonden maer niet mede hadden konnen krijgen, gelijck -waer was. Ick vroeg of zy mijn rantsel met geldt daer niet hadden -gebraght, daer ick op tot antwoordt kreeg dat sy wel wisten wat geldt -was en wijser waren het daer te brengen. Sy gaven ons dan te eten ende -dat gedaen zijnde, voeren weder aen boort, maekten den volgende dagh -zeyl en staken in zee. Na dat wy weder 2 daghen in zee geweest waren, -kregen de Tafel en Leewen Bergh in ’t gesigt; die nacht was het heel -stil weer en liet de stuerman in de honde-waght [196] ons groote zeyl -met de fock [197] op gijen [198], streken ons mars-zeyl op de randt -neder en lieten het alsoo drijven; na datter 6 glasen in de honde-waght -uyt waren [199] zagen wy de brandings soo natuerlijck dat het ons heel -ontstelde; hier op komt de schipper uyt sijn kooy, die hem in ’t begin -van de honde-wagt tot slapen had geleydt en de sorgh aen de stuerman -gelaten hadde, zeyde: „Mannen wat wil dit zijn? Heer, wat is dat? Soude -wy wel aen de vaste wal sijn?” Dit seyde hy uyt oorsaecke van de groote -mist die daer was en alsoo de zee boven gemeen hol gingh, was het wel -te presumeeren dat wy digt by landt mosten wesen, lieten het diep loot -werpen en bevonden op 10 vadem water te sijn. Hier op riep de schipper: -„Mannene ’t sa, wacker! Het ancker voor van de boegh af en laet het -vallen”; daer wel voort aengegaen wierdt maer de branding begost al -voor ons te breken. Na dat wy 2 anckers hadden laten vallen en omtrent -100 vadem geviert [200] was eer het selve wilde houden, waren wy alsoo -dight op de wal dat de brandingh met sulcken kraght voor ons schip -storten dat onse groote blinde ree [201] in de eerste stortingh aen -stucken brak waer op ons voor schip wierdt aen stucken geslagen. Een -man die voor de beetingh [202] stont, wierdt van de zee tegens deselve -aen geslagen dat sijne ribben aen stucken waren; hy kroop noch na de -cojuyt, maer bestorf het. Door de vuyle klippige gront raekten beyde -onse cabel touwen aen stucken en wiert ons achter-schip tegens de wal -geset dat hem het roer van syn gat af stiet en het voorschip dwars zee, -soo dat hy met syn stuur-boort aen landt quaem te leggen en wierd al -hoger op tegen de wal geset. Wy kregen van bakboort sulken zee, dat ons -de focke mast midden door sloegh. Even te vooren hadden wy de schuyt in -de taakels [203] gehangen om te sien of wy met deselve niet konde -ontvluchten, maer wy sagen daer geen apparentie toe want d’eene zee was -niet over ons hooft of kregen eer wy ons adem gehaelt hadden d’ander -weder op ’t lijf. Wy vluchten dan d’eene parthy op ’t half-deck [204], -sommige op de hut [205], eenige klommen in ’t want andere saten op het -zonne-dek [206], in somma elck sogt hem te salveeren als hy best konde. -Ick was dan mede achter op geloopen; onderwijlen komt daer een zee en -slaet de schuyt in sijn taakels aen stucken dat de achter en voorsteven -bleef hangen en met deselve zee, raekte onse groote mast (die digt -onder de mars wierdt aen stucken geslagen) over boort; de zee die daer -op volgden sloeg de boot die los in sijn klampen [207] stont mede over -boord ende de groote mast noch eenmael aen stucken. - -Hier na wiert het voor schip tot aen ’t groote luyck van ’t achter -schip van malkanderen geslagen so dat ondertusschen het agter schip -hooger tegen strant aen schookte. Op het sonne-deck waren wel 15 a 16 -gevlught dewelcke door een zee met het selve van ’t schip wierden -geslagen en van ’t water alle over de klippen aen landt geset. Kort -hier op wierdt het deck van de hut, daer de rest van ’t volck op was -gevlught (behalven ick en de konstapels jonge [208], gelight en quamen -als de voorige aen landt. Ick op het vrak van ’t schip staende, trock -mijn kleederen uyt om met swemmen aen ’t landt te komen, maer siende -dat ’er verscheyden waren die beter swemmen konden als ick haer te -water gaven, maer wat ter zijden het schip gekomen zijnde trock het -water soo sterck dat het haer in zee sleepte en alsoo 15 a 16 man -verdronck; ick moeder naekt dit ellendig schou-spel aensiende, quam -weder een zee en slaet my met de jonge een stuck van boort in zee; ick -verliet het stuck houdt, alsoo om siende veel houtwerck en vaten op my -sagh afkomen, liet my na de gront toe sincken om van deselve niet -beschadigt te werden. Onderwijlen raekten dit goedt alles over mijn -hooft en weder boven komende, zag mijn door de vloet van ’t water een -goedt stuck van ’t wrack af, de tweede brandingh over viel mijn soo -schielijck dat ick deselvige niet konde ontwijken; zij nam mijn op en -smeet my los tegens de klippen in, alwaer ick door de bandieten [209], -die op het schieten daer gekomen waren, zijnde vijf sterk, gezwind -daeruyt gehaelt wierd.) - -Op het landt gekomen zijnde, bragten sy my by een groot vuyr om te -warmen dat sy gemaekt hadden; gewarmt hebbende setten sy my met noch -vier andere op een wagen, bragten ons in haer woon huys en setten ons -broot en kaas voor daer wy wat van aten. Na dat wy daer drie dagen -hadden geweest, wierden met de boot van ’t schip Schoondijck dat aen de -Caap lag van daer gehaelt en aen de Caap gebragt en aldaer gekomen -zijnde, vondt ick mijn cammeraet Lourens Thysz. op ’t hooft staen die -in ’t bos met den boekhouder van ons was gescheyden; als hy my sag -verwellekomde my met groote blijdtschap en nam my met hem in zijn -logement, ten huyse van de voorgemelte vryman Lambert Adriaansz. alwaer -ick wel wierde ontvangen en bleef logeeren. - -Eenige dagen hier naer, deden wy aen den secretaris van den Governeur -het voor-verhaelde relaes, het welcken in ’t kort opgeschreven zijnde, -wy met eden bevestigen. - - - - - - - - -UIT PETER KOLBE SE „BESCHRYVING VAN DE KAAP DE GOEDE HOOP.” - - -INLEIDING. - - -Soos ons aangemerk het by die Dagverhaal van Van Riebeeck, het die -eintlike invoer van slawe in die Kaap begin in 1658; en sedertdien is -daar gereeld meer van daardie koopwaar in die land gebring. Die -Kompanjie het daar o.a. spesiaal ’n skip aan die Kaap op na gehou om -hulle te gaan inruil op Madagaskar, Mosambiek, die kus van Angola of -Guinea; terwyl ander, maar minder in getal, ook verkry is uit -Voor-Indië en die Oos-Indiese eilande. Waar die Hottentotte te lui of -te onafhanklik was om vir die Kompanjie of vir die koloniste te werk, -en waar blanke knegs te moeilik verkrygbaar was en te duur om aan te -hou, was dit slegs natuurlik dat in ’n tyd toe slawerny ’n algemeen -erkende instelling was, die Kaapse regering die toevlug tot slawearbeid -sou neem. Daar is ook geen twyfel aan nie dat die gebruik van slawe -heelwat bygedra het tot die ekonomiese ontwikkeling van die land, -vernaamlik van die meer intensiewe graan- en wynboerdery van die -westelike distrikte. Die aanwesigheid van die slawebevolking, wat -spoedig die blanke bevolking oorvleuel het [210], het egter nie alleen -goeie gevolge aan te wys nie. Onder die „lijfeigenen” was daar egte -booswigte wat hulle aan die ergste misdade skuldig gemaak het: -moordpartye op die persoon van hulle meesters, aanslae op vroue en -kinders, brandstigtings, ens. Andere, weer, het hulself nooit kan -versoen met hul nuwe toestand nie en het gedurig probeer om te ontsnap -die land in. Dit is ’n paar van dergelike episodes wat ons hieronder -plaas uit die pen van Peter Kolbe, die bekende skrywer van wat lank die -standaardwerk oor die Kaap gewees het, nl. die Naaukeurige en -Uitvoerige Beschryving van de Kaap de Goede Hoop [211]. Peter Kolbe -word nou deur heelwat mense as ’n bedrieër en kwaksalwer beskou; en ná -’n periode van roem het sy reputasie gedurig verbleek sedert die -aanvalle wat De la Caille, Le Vaillant en later skrywers op hom gemaak -het. Ons is egter van oordeel dat Kolbe nie so fantasties en -onbetroubaar is as wat hy soms voor uitgemaak word nie. Op sy -uiteensetting van die samestelling en werking van die verskillende -regeringsliggame, b.v., is maar bitter min aan te merk. Ook wat hy -meedeel oor die lewe en gewoontes van die Hottentotte, waarvoor hy die -aantekeninge van die uitstekende inboorlingkenner J. W. de Grevenbroeck -tot sy beskikking gehad het, is oor die algemeen geloofwaardig en -korrek. Ons kan nie die versoeking weerstaan nie om ook uit daardie -gedeelte van sy boek ’n paar uittreksels te plaas. - -Ongelukkig is dit waar dat vir anekdotiese verhale hy maar alte dikwels -afgegaan het op sterk-gekleurde mededelinge van persone wat hul -gegewens ook al nie uit die eerste hand gekry het nie—mededelinge wat -hy somar sonder die minste poging tot kontrolering in sy werk opgeneem -het. En selfs daar waar hy self ooggetuie was van die feite wat hy -aangee, laat sy geheue vir hom meermale in die steek. Kolbe was heel -seker liggelowig en onkrieties van aanleg. Ons is egter geneig om vir -hom hierdie swakhede te vergewe, al was dit maar om die eg Afrikaanse -atmosfeer wat sy beskrywinge kenmerk, en die aansteeklike geesdrif -waarmee hy sy onderwerp behandel. - - - - - - - - -UIT PETER KOLBE SE „BESCHRYVING VAN DE KAAP DE GOEDE HOOP.” - -Misdade van die Slawe. - - -Eenigen tyd daar na [212] is ’er een zeer droevig en beklagelyk geval -door een party weggelope slaven en slavinnen gebeurt, ’t welk ik der -moeite wel waardig acht dat ik den lezer de gantsche geschiedenis -omstandiger verhaal dan ik reeds in een van myne vorige hoofdstukken -gedaan heb. - -Eenige slaven en slavinnen van verscheide burgers maakten eenen aanslag -om geweer van hunne meesters te stelen en de vlugt te nemen, om daar -door hare verlore vryheid weerom te bekomen [213]; zy waren onder -malkanderen ook overeengekomen dat ’er een van hen koning en eene -koninginne zoude zijn [214], met magt om allerhande bedieningen onder -hen als vrye luiden te begeven. Aldus ’t hazenpad gekozen en achter den -Duivelsberg gekomen, zagen zy eenen schaaphoeder van den burgermeester -Cornelis Botma [215] den welken zy wilden dwingen eenige hamels zonder -geld te laten volgen. Door dien hy zich echter daartegen kante, en ’t -belang van zyn meester na behoren behertigde, sneden zy hem den hals af -en lieten hem in zyn bloed leggen. Vervolgens dodeden zy ook eenige -hamels en namen in een dal achter den Tafelberg, welk dal met bomen -bedekt was, de vlugt, alwaar zy hunne hamels kookten en zich vrolyk -maakten. - -Den anderen morgen, met het krieken van den dag, sloegen zy hunne -tenten op en trokken dieper landwaarts in, terwijl hunne meesters niet -wisten waar deze baldadige landlopers gebleven waren en twyffelden of -zy misschien de 5 slaven van den heer keldermeester Jacob de Wets [216] -verlede jaar weggelopen, waren gevolgt. Deze vlugt wierd aan den -fiskaal independent ook bekent gemaakt, dog deze wist ook niet waar hy -ze zoude laten zoeken. Ondertusschen deeden deze vermetele vlugtelingen -niet dan stelen en moorden tot dat zy eindelyk in den Groenen Kloof nog -een groter schelmstuk uitvoerden. Wanneer zy, zoo als gemeld is, in den -Groenen Kloof quamen, ontmoeten zy eenen Duitscher van Hamburg van -geboorte die ’t vermaak van de jagt nam en wyl zy hem van verre zagen -aankomen, verborgen zy zich achter struwellen tot dat hy dicht by hen -was, wanneer zy hem allen teffens op ’t lyf vielen en ’t geweer afnamen -met deze woorden: „Wat wilt gy doen? Gy moet sterven; wilt gy bidden, -zoo maakt het kort, wy hebben niet lang tyd.” Daar op verzocht deze -Duitscher dat zy hem maar een weinig tyd mogten vergunnen, om zyn ziel -in Gods bescherming te bevelen zoo als zy ook deden. Dog wyl hy in zyn -gebed aanhield en hen de tyd te lang viel, zeiden zy tegen hem: „Maakt -dat gy ons niet ophoud, wy konnen zoo lang niet wachten.” Ondertusschen -lieten zy hem op zyn lang smeken nog een Vader Onze bidden waar na zy -hem ’t hoofd insloegen [217], en als zy zagen dat hy dood was, sneden -zy hem den buik op, namen ’t ingewand daar uit en hingen de darmen over -de struiken en lieten hem aldus leggen [218]. - -Wie heeft ooit van een yzelyker gruwelstuk gehoort? Wie heeft ooit -gelezen dat een moordenaar eenen rampzaligen aldus heeft gehandelt? -Geen beest pleegt tegens zyns gelyke eene zodanige gruwzaamheid, veel -min kan zulks met een mensch bestaan. Dog de maat van hare zonden zal -nu ras vol worden, vermids zy zich van hier begeven en eenen -diergelyken of nog wel afgryzelyker moord in den zin hadden, dien God -echter belet heeft. - - - -Haar aanslag was zich na de Saldanha-Baay te begeven, om dat zy hadden -gehoort dat ’er maar een man dien post der Voortreffelyke Maatschappy -bewaarde en op de aankomende schepen achting gaf en dat de anderen -elders gebruikt wierden. Tegen den avond quamen zy aan dat huis onder -voorwentzel dat zy van hunne principalen uitgezonden waren om geweer na -hunne veeplaatzen te brengen. Deze eenvoudige geloofde zulks, te meer -om dat hy kleine kinderen by hen zag. Ondertusschen vernam hy van eene -slavinne, die hy ter zyde in een ander vertrek had gebragt, hunnen -goddelozen aanslag, te weten, om hem dezen nagt te vermoorden, als mede -dat zy reeds de twee verhaalde moorden hadden gepleegt en bad hem dat -hy tog ter dege op zyne hoede zoude zyn, en, na dat hy haar had -verboden om aan iemand iets daar van te zeggen, liet hy ze gaan en riep -den eenen na den anderen in zyne kamer, alwaar hy hen zoo voort de -handen op den rug bond met bedreiginge, dat hy de geene die den mond -opende om te schreeuwen zoo voort door den kop zoude schieten en hy -bleef den gantschen nacht by hen, om te beletten dat de een den anderen -los maakte. Zoo dra de dag begon aan te breken, bond hy ze allen met -een touw aan malkanderen en dreef ze aldus voor zich, de slavin alleen -liet hy vry gaan tot dat hy ze aan de Kaap zelf bragt [219]. - -Zoo dra zy daar quamen, wierden zy in een donker gat geworpen; kort -daar na naauwkeurig ondervraagt en, alles beleden hebbende, op de -volgende wys gevonnist: dat vyf [220] van hen levend zouden worden -gerabraakt, daar onder hare koning en hoofdmoordenaar die alvorens met -gloejende tangen zoude genepen worden; wyders dat zy allen levend van -’t kruis genomen, op een rad gezet en aldaar zoo lang met spys en drank -verzien zouden worden tot dat zy van zelf den geest gaven, voorts dat -de koninginne aan een paal gewurgt zouden worden en dat alle de anderen -met stroppen om den hals de executie onder de galg zouden aanzien, en -vervolgens strengelyk gegeesselt en op ’t voorhoofd gebrandmerkt -worden. - -Eer en alvorens dit vonnis wierd voltrokken verzocht de geen die deze -midsdadigers herwaards gebragt had, nogmaals zeer instandig dat de -behoudster van zyn leven, menende de slavinne, die hem dezen aanslag -had geopenbaart van de straffe mogt worden verschoont; dog wat redenen -men heeft gehad om zulks niet te doen hebbe ik nooit konnen ontdekken; -zy moest nevens de anderen gelyke straffe uitstaan en quam niemand vry -als een kind van 8 jaren [221] dat de vader gedwongen had mede te gaan -en een dochtertje van een half jaar dat de zoo genaamde koninginne met -zich op haar rug genomen had. - -Wanneer ik de executie zag, stont ik verstelt over de hardnekkigheid -van deze booswigten, want daar anders iemand de felle pyn van ’t breken -van zyne leden voelt, zoo als by ’t rabraken geschied, zoo heb ik -overal waargenomen dat zodanige rampzaligen erbarmelyk schreeuwen; dog -hier hoorde ik by geen eenen slag een enkelt woord zelfs niet „O wee!” -en wanneer men ze van ’t kruis nam en levend langs eene ladder ophaalde -en twee aan twee met den rug tegen elkander op een rad zette en ze met -een touw om haar lyf daar op vast bond, maakten zy wederom geen gerucht -ter waereld en verzochten enkelyk water om te drinken, roepende in de -Portugeesche tale: „Ago, por bebe” ’t welk hen niet alleen gegeven -wierd maar men bood hen ook wyn en allerhande spys aan, waartoe zy -echter geen trek hadden. - -Dien namiddag ten 3 uuren gaven zy den geest en wierden door de -beulsknechts van de raden afgestoten, naderhand twee aan twee aan -malkanderen gebonden en door drie beulsknechts door alle straten buiten -na ’t gerecht gesleept en aldaar weder op raden gezet. De koningin -stont toen ze gewurgt zoude worden op een stoeltje en wanneer men het -weg trok viel zy voor over om dat de strop aan stukken brak; dog door -dien zy zoo voort weder de oogen opende en na de lucht snakte, wierd zy -op bevel van den rechter andermaal gewurgt en vervolgens met haar -gemaal den gemelden koning gesleept en tegen hem over aan de galg -gehangen. - -Is dat niet een treurig en droevig voorbeeld, dat een menschelyk hert, -’t welks slechts een weinig nadenken heeft, zodanig kan doen ijzen dat -het met diergelyke booswigten onmogelyk medelyden hebben kan? Ik -verzeker u, Lezer, dat ik eene grilling over myn gantsch lichaam voel, -zoo dikwyls als ik daar om denk, om dat ik vele zelfs zwaarder -executien heb gezien, dog gene daar de misdadigers zoo verstokt geweest -zyn. Wie nu een weinig gevoelig is, zal zekerlyk deze vermetelheid niet -alleen vervloeken, maar ook eene zodanige hardnekkigheid doemen. - - -[22 Oktober word Kolbe aangestel as sekretaris ad interim van Landdros -en Heemrade op Stellenbosch.] - - -Terwyl ik echter dit ambt bekleedde, vielen ’er zeer zeldzame zaken -voor, waar van ik ’er maar eenige mededelen zal, want dezelve alle te -verhalen zoude te wydlopig en te verdrietig vallen. Van moordaardige -slaven heb ik reeds een gruwzaam exempel verhaalt. - -Een ander (slaaf [222]), dien de Heer Elzevier heeft laten verkopen, -verstoute zich uit wraakzucht, ’t huis van zynen gewesenen heer op -Elzenburg in den brand te steken [223]. Door dien hy echter door de -slaven, die ’t huis bewaarden verscheidemalen in zyn voornemen belet, -en eindelyk door dezelven gevat en herwaards na Stellenbosch gebragt -wierd, zoo liet Landdrost Mulder hem na de Kaap brengen, en maakte hem -na vrywillige bekentenis zyn proces welkers slot was dat hy met een -keten om ’t lichaam aan een paal zoude vastgemaakt en hout rontom hem -gelegt, en aldus levend verbrand of gebraden werden [224]. - -Nooit had ik konnen denken dat een mensch dien de vlam gestadig in de -oogen en in ’t aangezicht speelt, zoo lang konde leven, als deze deed; -want hy liep niet alleen lang rontom den paal en weerde de vlam van -zich af, maar hy beweegde heel lang armen en beenen, en riep overluid: -„O Deos mio pay!” O God, myn Vader! en leefde aldus ruim een quartier -uurs in ’t vuur. Waar uit dan licht is af te nemen, dat, wyl zyn -lichaam niet verbrand maar gebraden is, zulks een zeer pynelyke en -erbarmelyke dood moet zyn, waar mede schier geene zoort van dood kan -vergeleken worden. - - - - -OOR DIE GOOI- EN SKERMKUNS VAN DIE HOTTENTOTTE. - -Behalven dit snel lopen, konnen zy ook zeer net met stenen en korte -stokken, zoo als ook met Hassagajen en alle andere harde en bequame -dingen werpen; zo dat de Heer Vogel in zyne tienjarige Oost-Indische -Reisbeschryving pag. 76 [225] hen reeds den lof heeft gegeven, dat het -by hen niets nieuws was, dat een Hottentot met een steen 100 schreden -ver een perk van een gulden in den omtrek konde raken; dit doen zij -niet eens of tweemaal, als of zy het maar by geval raakten, maar tien -malen en meer achter malkanderen, zonder eene reis te missen. Het -aanmerkelykste by dit werpen voor een toekyker is, dat hy onmogelyk kan -begrypen, hoe zodanig Hottentot doelen of raken kan, omdat hy geen -ogenblik stil blijft staan, maar in een gestadige beweging is, lopende -dan voorwaard, dan achterwaards, dan ter zyde, en dravende dan gebukt -en dan weder overend, heen en weder terwijl hij den steen zoo gezwind -werpt, eer men zulks voorziet en raakt echter met alle zijne grimassen -het voorgestelde perk zoo net, dat men moet zeggen dat de beste -schutter niet beter het wit zoude hebben konnen raken. - -Zij konnen niet alleen zoo net werpen met stenen, maar ook met hunne -Kirri en Rakkum-stok [226], zoo als ook met hunne Hassagayen, zoo dat -hen niets kan voorkomen, waarmede zij deze kunst niet konnen -verrichten. Ik heb dikwijls met verwondering gezien, als zy uit ernst -of jok na elkander wierpen, om dat zy altoos de plaats waar de party -gestaan had, of hem zelven zekerlijk raakten, wanneer hij zich niet -door draajen en buigen of lopen daar van bevrijde. Ook heb ik dikwijls -gezien, dat zy met hunnen Rakum-stok een haas, ree of steenbok in eene -reis dood wierpen, zoo dat de stok of in ’t lichaam bleef steken, of -dat het wild op een andere wijs daar door gedood werd. Dit net werpen -heeft hen misschien gelegentheid gegeven, om op een verdediging bedacht -te zijn en zich in ’t vechten en afweren te oeffenen welk beide zy ook -meesterlyk verstaan...... - -Dikwils ben ik aanschouwer geweest, wanneer zy zich of uit ernst of uit -jok daar in oeffenden, en derf ik met waarheid zeggen, dat het al zeer -aangenaam om te zien is. Want zy lopen van elkanderen en werpen -malkanderen met stenen, Rackum-stok of ook met hunne lange Hassagayen. -Wanneer de party het geworpene ziet aankomen, gaat hij zelden van zijn -plaats af, ja zelfs bukt hij zich niet als hij maar zijn kirrie in de -hand heeft, dat hy het zelve daar mede kan afpareren. Vervolgens lopen -zy weder dicht by elkanderen, en houden de gemelde kirris in de handen -voor zich of boven het hoofd en doen daar mede zulke aardige stoten, -dat men niet weet, wat men van die aardige kunst zal denken en -twijffelt of een Europeaansche schermmeester dit wel beter zouw klaaren -als een Hottentot, te meer als men ziet hoe konstig zij deze laatste -houw en steek weten af te keren. - -Ik hou my t’ eenemaal verzekert, dat wanneer een bequaam en wel -geoeffende schermmeester met een Hottentot zoude vechten, en dat zy -beide eenerlei geweer [227] hadden, de schermmeester of beschaamt hene -zoude moeten gaan, of ten minsten dat hy niet veel op zyne bequaamheid -zoude hebben te roemen; om dat zy zoo wel valsche quinten [228] en -zij-sprongen weten te maken als een schermmeester, en vrij wat beter en -vaardiger [229]. - - - - -DIE MUSIEKKUNS VAN DIE HOTTENTOTTE. - -Wat haar musiek aanbelangt, dezelve is niet wel in de figuraal en -vocaal musiek te verdelen, om dat de eene buiten de andere zelden of -nooit word gehoort. Ondertusschen zal het nodig zijn de nodige -speeltuigen van de Figuraal-Musiek eerst te beschrijven, welke met die -van de Europeaansche zeer weinig overeenkomen. Een van dezelve is ook -by de slaven gemeen, en kan ik derhalven niet wel zeggen, of dezen het -van de Hottentotten of de Hottentotten het van de slaven uit andere -landen ontleent hebben; by beiden van dezelven is het bekent met den -naam van Gom-Gom. - -Deze Gom-Gom is een ronde boog van vast taai houd als olijf of -yzer-hout. Dezelve word met een middelmatige snaar, byna als de second -of A op de viool, bespannen, welke snaar zij zelven van schaapdarmen, -of zenuwen maken. Aan het eene end, daar ze aan den boog word -vastgebonden, maken zy een afgesneden en gesplete penneschacht vast, -welken zy nevens de doorlopende snaar in den mond houden op dat het -dreunen van de snaar haar niet zeer zou doen en aan de snaar ook den -ordentlyken klank niet benomen worde, welke zy door het inhalen en -laten gaan van den adem formeren. - -Wanneer zy een volstemmige Gom-Gom willen maken, zoo als men ze ook -eenvoudig, slecht en op de jegenswoordig beschreve wijs heeft, zoo -steken zy aan het ander einde, eer de snaar aan den boog gespannen en -gebonden word, een cocos of klapper-note schaal, die daar gezaagt en -van binnen ter dege uitgeholt en van alle aanklevende huidjes gezuivert -is, welke als de resonans geven moet. - -Van deze cocos-noot word van boven maar een derde deel afgezaagt, het -welk men hier wegwerpt, of anders aan een slaaf geeft, om daar uit te -drinken. Het overige en grootste deel maakt men op de gemelde wys aan -de snaar vast, zodanig dat de gaten niet te diep benedewaarts moeten -worden geboort, welke daarenboven ook recht tegen elkander over moeten -staan op dat de overige schaal te beter aan den boog kan sluiten. Om -dat nu de schaal of klank van de snaar daar in als in een ronde holte -weerstuit en zich vermeerdert, zoo klinkt het instrument niet alleen -veel beter, maar zy konnen ook door de beweging van de gemelde -cocos-schelp allerhande tonen maken, welke men op een ander instrument, -zoo eenvoudig als dit, zoude konnen practiseren. - -Wanneer drie of vier gom-gommen van verscheide snaren by elkanderen -zyn, en de genen die daarop spelen wel met elkanderen overeenstemmen, -zoo maakt het een zachte en aangename muziek, waar van niemand door het -te hard geluid het hoofd zeer doet, maar het gehoor lieflyk gestreelt -word; en weet ik my te erinneren dat ik eens na het spelen van twee -Hottentotten heb geluistert, die in een stille nacht een zeer aangenaam -nachtmuziek op hare wys te zamen maakten. Wanneer echter bequamer als -Hottentots vingere daar aan quamen en eens de handeling ter dege daar -van hadden, zoude de lieflykheid ver groter wezen, en dit speeltuig -zoude na verloop van tyd tot meerder volkomenheid konnen worden -gebragt. - -Behalven de gom-gom hebben zy een ander muzikaal-instrument het welk -een aarde pot is, van zodanigen vorm, als zy zelven maken en elders -beschreven is, en nemen zy daar toe een groten of kleinen pot, zoo als -zy willen. Zy overtrekken denzelven met een schaapvel ’t welk bereid -is. Zy binden het zelve met hunne riemen of zenuwen zeer vast en styf -gespannen daar over; daar na spelen alleenlyk de wyven (en nooit de -mans) daar op met hunne vingers, en slaan daar op zoo als in Braband en -te Duringen in Saxon op den rommelpot gespeelt word, behalven dat -dezelve hen ook by hunne vrolykheden en danzen voor een trom of -keteltrom verstrekken moet, konnende op dezelve ook gene andere tonen -worden gemaakt, als op een keteltrom, zoo als men uit de volgende -muzieknoten zien kan. - - - -Wanneer zy dezen rommelpot gebruiken en daar op spelen, bedienen zy -zich daar onder van vocaalmuziek en schreewen allen te gelyk: Ho, Ho, -Ho, Ho, op de volgende wyze op noten gestelt: - - - -Dit geschreeuw duurt dikwyls een vierde deel uurs na malkanderen, of -zomtijds langer, na dat ’er liefhebbers zyn, die ’er onder danzen. Dit -geschreeuw is voor zich zelven zeer onaangenaam, ten zy de rommelpot in -behorige harmonie daar onder word geslagen en het geschreeuw in -diervoegen word geschikt, dat de tweede eerst begint, wanneer de eerste -reeds eens Ho heeft gezongen, en de derde, als de twede het eerste Ho -heeft geeindigt, en de vierde den derden in een behoorlyke order volgt, -wanneer het nog eenigzins na een overeenstemmende muziek gelykt. -Ondertusschen valt ze den toehoorder ten laatsten verdrietig, wegens -den langen teem en het hard geschreeuw, om dat zy gene andere wyze van -zingen kennen. - - - - - - - - -’N LEEU-AWONTUUR UIT STARRENBURG SE JOERNAAL. - - -INLEIDING. - - -Die plaaslike regering van die O.I.K. het van die begin af sy bes -gedoen om met die binnelande van die Kaapse gebied in aanraking te kom -en die moontlikhede daarvan op kommersiële, landbou- en mynboukundige -gebied te ondersoek. Met daardie doel voor oë het die goewerneurs van -die Kaap tal van sogenoemde landtogte uitgestuur—meestal in noordelike, -maar ook in oostelike rigting—, wat gelas was vertroubare gegewens te -versamel aangaande die aardrykskunde van die land, sy dierlewe, sy -plantegroei, sy inwoners, sy natuurlike hulpbronne. Ander togte, weer, -was meer spesiaal ingerig met die opdrag om slagvee (skape en beeste) -in te ruil van die inboorlinge vir die behoeftes van die amptenare en -die garnisoen van die kasteel en die bemanning van die verbygaande -skepe. So het ons die ekspediesies van Jan Wintervogel, Willem Muller, -Abraham Gabbema, Jan van Herwaerden, Jan Danckaert, Pieter Cruythoff, -Pieter Everaert, Pieter van Meerhoff in die tyd van Jan van Riebeeck; -van Jonas de la Guerre in die tyd van Zacharias Wagenaar; van Jeronimus -Cruse in die tyd van Jacob Borghorst. Ná ’n mislukte tog onder Oloff -Bergh het in 1685 goewerneur Simon van der Stel self hom aan die hoof -gestel van ’n verkenningsonderneming na Namakwaland en het daarin -geslaag tot aan die Buffelsrivier deur te dring en die ryk ertslae van -die koperberge sorgvuldig te laat ondersoek. Sy seun Willem Adriaen het -in 1705 opdrag gegee aan Johannes Starrenburg, die landdros van -Stellenbosch, om ’n nuwe landtog na die noorde te organiseer en daarvan -die leier te wees saam met Jan Hartog, baas-tuinier van die Kompanjie. -Die voorgegewe doel was om die land te verken en o.a. plantkundige -ondersoekinge te doen; die ware doel was om vee in te ruil vir die -goewerneur—nie slagbeeste nie trouens, wat tot dan toe op daardie soort -togte altyd die gewilde koopwaar gewees is, maar trek- en werkosse, wat -Willem Adriaen op sy plaas kon gebruik. Die rapport oor die reis deur -Starrenburg is handig opgestel, sodat ’n oningewyde leser moeilik -daaruit sal kan aflei dat Beëlzebub, soos Adam Tas die landdros genoem -het, nie die tog onderneem het in die belang van die Kompanjie nie. Tog -het die goewerneur die bewoordinge van die verslag nog te gevaarlik -gevind, want o.a. sou daaruit kan geblyk het hoe sy handlangers soms -nie geaarsel het nie om dwang op die inboorlinge uit te oefen en hulle -met die toorn van Willem Adriaen te bedreig in geval van onwilligheid -om hulle beeste af te staan. Toe hy dan ook die rapport opneem in sy -verdediging teen die aanklagte van die koloniste (die „Korte -Deductie”), het hy versigtigheidshalwe ’n aantal volsinne daaruit -weggelaat [230]. - -Die tog het dieselfde pad gevolg as Simon van der Stel, maar het nie -verder as die Olifantsrivier gekom nie en het dus alleen bekende -terrein „ontdek.” Aan ’n klein, toe droë riviertjie, wat hom ontlas in -die benedeloop van die Olifantsrivier, of die Ruigerivier, is een van -die toggangers, Jan Smit van Antwerpen, deur ’n leeu verras en verskeur -geword. Dit is hierdie tragiese voorval en die daaropvolgende jag op -die leeu wat in ondergaande uittreksel beskrywe word [231]. - - - - - - - - -’N LEEU-AWONTUUR UIT STARRENBURG SE JOERNAAL. - - -Maandag den 2 November [1705]. Waaren wij vroeg met pakken inspannen en -opzadelen bezig, en togen ontrent 8 uuren verder voort, den cours al -langs de overkant van de Olifantsrivier vervolgende, tot ontrent den -middag dat wy die verlieten en ter regterhand insloegen, langs het -mizerabelste velt dat ’er bedagt kan worden. Het is al te maal rood -zand, bosschen en door de mollen t’ eenemaal ondermijnt; had het mij -mogelijk geweest, ik zoude mijn paard gaarne gedragen hebben, want die -arme beesten konden hun pooten niet verzetten, of zaten bijna tot den -boeg [232] in de molgaten en daar bij scheen de zon tot brandens toe en -nergens was water te krijgen, in somma, noit heb ik verdrietiger -agtermiddag gehad. - -Eindelyk quamen wy, na 5 mylen vorderens een kraal te ontdekken in een -zeer aardig gat, tusschen hooge style klipruggen inleggende. In den -regentijd is het een riviertje dat zich in de Olifantsrivier ontlast, -maar nu niet meer dan een dor, diep dal, met 3 of 4 zeer kleine brakke -waterpoeltjes voorzien. - -Wy waren regt boven de kraal eer zy het wisten en daalden langs een -zeer stijle klip rugwaarts tot hen te voet na beneden. Op het eerste -gezigt wierden ze heel verbaast; een deel ging aan de andere kant den -berg op, wyl een ander getal jonge gewapende manschap ons te gemoet -trok. Eene der zelve was zoo voorbarig, dat hy bereets een pyl op zyn -boog gelegt had, omme die op my, de voorste zijnde, cours te doen -nemen, maar door het aanleggen van myn roer en het toeroepen van den -Hottentot, die ons den weg had gewezen en verzelde, stak hy die weder -op; en quamen toen met groote nieuwsgierigheid rondom ons, vraagende -zonder ophouden aan onze Hottentots wie wy waren en tot wat einde wy -zoo ver in ’t land quamen, waar op geantwoord zynde, warenze wel in hun -schik. Onze wagens, die een tour om moesten nemen, quamen eindelijk -mede om laag, en wij sloegen onze tent ontrent een kleine schoot weegs -van de kraal ter neder en gingen, na alles wel bezorgt te hebben, -rusten; maar wy wierden wel haast weder gestoort, want omtrent -middernacht begonden de beesten en paarden die voor de tent, tusschen -de wagens stonden, te schrikken en te loopen, en een der wagenrijders -die buiten sliep, te schreeuwen, waar op alle man met geweer ter tent -uitliep. Ontrent 30 treden voor de tent stont een leeuw, die, op het -zien van ons, zeer zagtzinnig ontrent 30 treden verder agter een doorne -boschje ging, dragende iets met zich dat ik meende een jong osje te -zijn. Wij deden over de 60 schoten op dat boschje en doornagelden het -dapper, zonder dat men eenig verder gewag vernam. De Z.O. wind waaide -sterk, de lugt was zeer klaar en de maan scheen op ’t helderste, zoo -dat wy alles op die distantie zien konden. - -Na dat de beesten weder tot stilstant gebragt waren, en ik alles eens -overzag, miste ik den schildwagt van voor de tent, zijnde Jan Smit van -Antwerpen, in de groene kloof bescheiden. Men riep hem zoo luid als men -konde, maar te vergeefs, wyl niemant antwoordde, waar uit ik besloot -dat de leeuw hem had weggenomen; 3 of 4 mannen gingen op het -voorzigtigste na dat bosje, dat regt tegen over de deur van de tent -stont, om te zien ofze niets van dien man vernemen konden, maar quamen -hals over kop weder te rug, wyl de leeuw daar nog lag, zich ophefte en -begon te brullen. Zij vonden daar des schildwagts geweer, welkers haan -gespannen was, en deszelfs muts en schoenen. - -Wy deden weder wel hondert schoten op dat bosch, dat 60 treden van de -tent en maar 30 treden buiten de wagens stont en waar op men als na een -doel konde schieten zonder den leeuw te vernemen; waar uit wy -presumeerden dat hy dood of weg moest zijn. Dit deed den wildschut, Jan -Hamanszoon [233], resolveren te gaan zien, of hij ’er nog in was of -niet, nemende een brandent hout inde eene hand. Maar zoo ras naderde hy -het bosje niet of de leeuw deed, onder een vreezelyk gebrul, een sprong -na hem, dies hy het brandend hout na hem toe gooide; midlerwijl schoot -het ander volk wel 10 schoten na hem, maar hy retireerde aanstonts -weder op zyn oude plaats, agter dat boschje. Dit brandhout, dat hy na -den leeuw gegooit hadde, was in ’t midden van ’t boschje gevallen, en -door de sterke Z.O. wind aangeblazen, geraakte het in de lichte vlam, -zoo dat men zeer klaar daar in- en dit doorzien konde. Men schoot ’er -nog al geduurig in; ondertusschen verliep de nacht en de dag begon aan -te breken, dat yder een moed gaf om hem alsdan regt te konnen treffen, -wyl hy ’er niet van daan konde of moest zich geheel bloot geven, alzoo -het boschje regt tegen een style kloof aanstont. Zeven mannen op de -buitenste wagen zittende, pasten op om hem, uitkomende, waar te nemen. - - -Eindelyk ging hy, eer het nog ter degen licht was, met de man in zijn -bek, den berg op kuyeren, krijgende wel 40 schoten na zijn huit, zonder -dat hem eene trof, schoon hem veele zeer na quamen, gelyk wy naderhand -bevonden hebben. Als hem een kogel wat digt by quam, keerde hy hem al -grynzende na de tent en knorrende na ons toe en ik ben van gedagten, -had hem yemant getroffen, dat hij met een volle vaart op tent en volk -aangekomen zoude hebben. - - -Wy besloten dan dat hy gequetst en niet verre van daar was; hier op -verzogt mij het volk ’t lichaam te mogen gaan opzoeken, om hem te -begraven wyl sy geloofden dat de leeuw door het gestaadig schieten, -niet veel tijd zoude gehad hebben, om daarvan te eeten. Ik stont -eenigen van hen zulks toe, mits een goede party gewaapende Hottentots -mede nemende, en onder belofte datze zich niet in gevaar zouden -begeven, maar gestaadig wel toezien en voorzichtig zijn. - -Daar op volgden zy met hun zevenen, geadsisteert van 43 Hottentots, het -spoor, en vonden hem ontrent een halve myl van daar, by het lichaam, -agter een klein boschje, leggen. Hy sprong door het geschreeuw van de -Hottentots daadelyk op en nam de vlugt, waar op zy hem alle naliepen; -ten laatsten keerde het beest zich om en quam vreezelyk brullende onder -den hoop; het volk, ’t welk door ’t loopen vermoeit was, schoot mis, op -welke hy dadelyk aanquam. - -Den Baas, of opperste Capitein van de kraal, deed hier een trouwe daad -aan 2 van ’t volk, daar de leeuw het op toezette. Des eenen roer -weigerde en de ander schoot mis; daar op sprong hy tusschen den leeuw -en ’t volk zoo na by, dat de leeuw hem met de eene klauw in de karos -sloeg en met den bek daar in beet, meenende den Hottentot te hebben, -maar die was hem te gaauw, liet zyn karos glippen en duuwde hem een -assegaai in de ribben. Aanstonts sprongen de andere Hottentots ook toe -en verçierden hem met hunne werpspiessen dat het wel een yzerverken -geleek; evenwel hield hy nog niet op met springen en brullen, maar beet -eenige der assegaaistokken af, tot dat hem de wildschut, Jan -Harmanszoon, een schoot in ’t oog gaf, die hem deed kenteren, waar op -de anderen hem verder doodschoten. - -Het was een vreezelijk groot beest, en hij had kort te vooren nog een -Hottentot uit deze kraal gehaalt en opgepeuzelt. Ik ben hier dus -langwijlig geweest, om dat my niet voorstaat oit diergelijke assurantie -van een beest gehoort te hebben en de kloekmoedigheid van dien -Hottentot is mede aanmerkelyk. - -Des mans lichaam was door hem van agteren met de linkerpoot aan de -linkerzijde van het hoofd geslagen, met den bek in de schouder gevat, -en dus voort gedragen; beide de billen en linker schouder waren -opgegeten. Wy bragtenze alle beide aan de tent, en begroeven den man -daar hy gegrepen was, gelijck wij den leeuw mede onder de aarde staken -op dat hem het vee niet ruiken zoude. - -Het was dien ganschen dag brandent weer en de Hottentots waarschouwden -ons dat ’er nog 2 wijfjes hier ontrent waren, waarom ik des -agtermiddags een kraal van doorn liet maaken en op drie plaatzen of -passagies volk met geweer stellen, maar vernamen dien nacht geen -onraad. - -Woensdag den 4 dito. - -Maakten wy voortgang met de ruiling, daar wy de voorige 2 dagen over -getalmt hadden.... De zonneschijn was hier by na onverdragelyk, en in -de tent was het als in een oven. - -Des avonts brulde het langs dit riviertje of alle de leeuwen van Africa -by malkanderen waren. Ik presumeer dat het de 2 wyfies waren omme het -gedoode mannetje te zoeken, dies verwagten wy niet anders dan hun -bezoek dien nagt, hier tegens hadden wy ons door ’t verhoogen onzer -Doorne-Kraal, en ’t stellen van roers, op de passagien, langs welken zy -hunne coers moesten nemen, mitsgaders het stoken van vuuren rondom ons -en ’t houden van dubbele wagt, wel voorzien; maar zy quamen niet. - -En wyl hier ontrent geen meer kralen leggen, en voor ons niet te doen -viel, rezolveerde ik weder te rug te keeren om de Gonnemasche Kraalen -op te zoeken. - - - - - - - - -NOTAS - - -[1] Op die terugvaart uit Indië het die Portugese die kus van Natal tot -aan die Kaap, en veral die laaste stuk daarvan, as die -allergevaarlikste deel van die hele reis beskou; en eers as hulle die -Atlantiese Oseaan bereik het, het hulle hul veilig geag. Vgl. die -Itinerario van Jan Huygen van Linschoten aangehaal op bls. 54. - -[2] Die teenswoordige Tafelbaai het sy eerste naam Aguada de Saldanha -(die waterhaalplek van Saldanha) in 1503 gekry, toe ’n groot Portugese -vloot onder Antonio de Saldanha daar water ingeneem het. Die -Nederlandse skeepsvoog, Joris van Spilbergen, het dit in 1601 herdoop -met die naam wat dit vandag nog dra. - -[3] Arsilla en Asamor is twee hawestadjies op die weskus van Morokko. -Die Portugese het in dié streke gesag uitgeoefen. Hulle verowering van -Morokkaanse gebied, wat in 1415 by Ceuta begin het, het aanleiding -gegee tot die ontdekkingstogte; en die verval van hulle mag het ook -hier begin, toe in 1579 koning Sebastiaan deur die More by Alkasar -verslaan is en self in die slag gebly het. - -[4] Koning Manuel het Francisco d’Almeida van sy bevel in die Ooste -onthef en dit aan Alfonso d’ Albuquerque oorgedra. D’ Almeida het egter -nog eers die groot oorwinning voor Diu op die gekombineerde -Mohamedaanse vloot in 1509 behaal voor hy die terugreis na Portugal -onderneem het. Tot kort voor sy vertrek het hy vir d’ Albuquerque as ’n -prisonier behandel en in die faktory by Kananor opgesluit gehou. - -[5] Lourenço d’Almeida, die seun van die onderkoning, het in 1508 in ’n -seeslag teen die Mohamedaanse vloot naby die teenswoordige Bombaai -gesneuwel. - -[6] Die skipbreuk wat miskien die meeste lig op die etnografiese -toestande gewerp het, was dié van die Sint Albertus in 1593. Die leser -word verwys na die besonder interessante en belangrike berig -daaromtrent in die Records of S.E. Africa, II, blss. 288 vv.; en sy -aandag word oor die algemeen by hierdie groot uitgawe van Theal bepaal. -Die romantiese sy van ons eerste historiese periode tree daarin sterk -op die voorgrond. - -[7] Uittreksels uit ’n anonieme Portugese pamflet in die Britse Museum -deur Theal afgedruk en vertaal in Records of South Eastern Africa, I, -blss. 108 vv. - -[8] Sien Inleiding. - -[9] Manuel de Sousa was die kaptein van die Sint Johannes. - -[10] Sien Inleiding. - -[11] Die krusado, ’n Portugese muntstuk, het destyds die waarde van -ongeveer 5s. 4d. verteenwoordig. Sien Theal, Hist. and Ethnog. of S.A., -I, blss. 253, 390. In die middel van die agtiende eeu het die krusado -’n waarde van 2s. 3d. Sien Records of S.E. Africa, II, bls. 453. - -[12] Ek vertaal die Portugese woord legua (Eng. league) met uur. Die -afstand wat daarmee aangedui word, is iets meer as drie myl. - -[13] Die rede wat hiervoor aangegee word, sal wel nie korrek wees nie. -Die mededeling is egter interessant. Uit die Portugese berigte is -duidelik dat die Kaffers van die sestiende eeu in gebruike, ens., -weinig van dié van die neentiende eeu verskil het. Piet Retief en sy -mense het ook onder ’n boom afgesaal en gewag totdat Dingaan gereed was -om hulle te ontvang. - -[14] Vgl. Theal, 1, bls. 227. - -[15] Sien bls. 44. - -[16] Vgl. bls. 59. - -[17] Sien Records of S.E. Africa, VI, blss. 1 vv., veral 264 vv. De -Barros is die mees gesaghebbende Portugese geskiedskrywer. Gebore in -1496 het hy jonk in die Indiese diens getree en belangrike betrekkinge -daarin beklee. Hy het insage gehad in die joernale, briewe en rapporte -van die Portugese ontdekkers en hulle opvolgers. Sy Asia het in vier -dele tussen 1552 en 1613 verskyn. - -[18] Vgl. bls. 59, aant. 15. - -[19] Die Kongorivier. - -[20] Vgl. bls. 59, aant. 15. - -[21] Ek vertaal ook hier legua met „uur”, d.w.s. „uur te voet”. Vgl. -bls. 26. - -[22] Hall (Prehistoric Rhodesia, bls. 116) sê: „The ‚plains’ would be -the great stretch of open country lying between Victoria and -Enkeldoorn, which constitutes a very noticeable topographical feature -in Mashonaland.” - -[23] Sien vir al die genoemde plekke die kaart in Hall, Prehistoric -Rhodesia, bls. 29. - -[24] Toro of toróa = Bantoe oud. Hall (bls. 151) bring dit in verband -met die ou geboue daar. - -[25] Butua of Abutua = Bantoe Klein mensies. Die Kaffers het hiermee -die Boesmans aangedui, en Hall (bls. 84) lei hiervan af dat die -bedoelde gebied nie lank tevore me die grens van die Bantoe-opmars teen -die Boesmans was. Ons kry so miskien ’n bietjie lig omtrent die -uitbreiding van die Kaffers in die binneland. Vgl. Inleiding „Die -Skipbreuk van die Sint Johannes,” bls 17. - -[26] Hierdie beskrywing van Simbabwe en sy omgeving is natuurlik nie -juis nie. Die leser word verwys na Hall, Prehistoric Rhodesia en Great -Zimbabwe; Hall en Neal, The Ancient Ruins of Rhodesia; Bent, The Ruined -Cities of Mashonaland, ens. Voorbeelde van skrif is nie by die ruïenes -ontdek nie, en Hall veronderstel dat die opskrif waarvan hier sprake -is, slegs die nog bestaande randversiering bo aan die groot muur was. - -[27] ’n Taamlik juiste aanduiding. - -[28] Sien Records of S.E. Africa, VII, blss. 1 vv., en veral blss. 275 -vv. Dos Santos het teen die end van die sestiende eeu as sendeling in -Sofala en die omstreke gelewe. Sy mededelinge berus dus grotendeels op -eie waarneming en bevat veel oor die geaardheid en lewenswyse van die -Kaffers. Sy Ethiopia Oriental het in 1609 verskyn. - -[29] Mount Darwin (?), omtrent sewentig myl noordoos van Salisbury. - -[30] Die geheim van die eerste goudgrawers en fortbouers van ons -noordelike binneland is nog nie ontsluier nie. Soos hieruit blyk, was -die Portugese oorspronklik verantwoordelik vir die teorie dat daar -tussen hulle en die Bybelse goudland ’n verband bestaan. Hall is van -oordeel dat die geboue deur Semiete, uit Asië en waarskynlik uit -Suid-Arabië afkomstig, opgerig is. Dit is ongetwyfeld waar dat hulle -nie van Bantoe-oorsprong is nie en dat die Kaffers geen oorleweringe -omtrent hulle oprigting het nie. - -[31] Port. babock = lomperd, domoor. - -[32] Gepubliseer in die uitgawes van die Linschoten-Vereniging, Deel -II, blss. 146 vv. - -[33] 28⅔ graden, d.w.s. suiderbreedte. - -[34] 400. mylen, d.w.s. Duitse myle. Nie te verwar met die Engelse myl -nie. Die lengte blyk uit die Itinerario self. Die skip waarmee Van -Linschoten geseil het, het die „nuwe koers” gekies. (Vgl. Itinerario, -2, bls. 141.) Van Cochin, wat op 10 graad noorderbreedte lê, het die -reis eers gegaan „zuyd zuydoost” tot aan die ekwator, „dat zijn 150. -mylen, ende van daer tot 7. graden die selfde cours, ende alsdan -zuydtwest ten westen, ons cours nae die Cabo de bona Esperança toe.” -Daar was dus ongeveer 15 „myle” op ’n graad, d.w.s. die „myl” waarvan -hier sprake is, was ’n afstand van tussen 4½ en 5 Engelse myle. Die -reis het ver oos van Madagaskar gegaan, en die hoogte van Natal is -bereik toe die skip nog suidoos van die eiland was. - -[35] Natuurlik nie die juiste verklaring nie. - -[36] Die vloot van Cabral in 1500. Hy het egter in die Atlantiese -Oseaan die storm teëgekom. Bartholomeus Dias was die kaptein van een -van die vier skepe wat na die kelder gegaan het. Vgl. Theal, Hist. and -Ethnog. of S.A., 1, bls. 92; Danvers, The Portuguese in India, 1, blss. -65 vv. - -[37] Port. Payraer = afwag, stil lê, of ongeveer op dieselfde plek bly -deur teen die wind te laveer. Volgens ’n mededeling van mnr. J. du P. -Scholtz is hierdie woord, in diezelfde betekenis en in die vorm parra, -nog in gebruik by die vissers om die Kaap. - -[38] Fock-mast = voormas. - -[39] Ra = lang houtpaal kruisgewys aan ’n mas of ’n dwarsbalk vasgemaak -en wat dien om die seile op te hou. Die groot ra is die ra aan die -groot mas of middel-mas. - -[40] Herstel, weer in orde bring. Vgl. Port. concertar. - -[41] Grootliks. - -[42] Slaan. Vgl. Port. ferir. - -[43] Iets. - -[44] Voëls wat dié naam gekry het omdat hulle op die antennaes (Port.), -ra’s of dwarshoute aan die maste, gaan sit. - -[45] Die wind teen ons. - -[46] Strookseil, wat aan die seile kan vasgerye word om hulle te -verleng of te verbreed. So ’n stukkie doek aan die hoë voorkasteel -vasgemaak, was al wat die skip in die storm kon dra. - -[47] Dek. - -[48] Hierdie uitdrukking is moeilik te verklaar en kom nie in aan ons -bekende woordeboeke voor nie. Waarskynlik moet ons dit in verband bring -met een van die betekenisse wat Du Cange (Glossarium mediae et infimae -latinitatis) gee aan die woord elymosina of aalmoes, nl. geld wat -betaal word om ’n mis te laat hou, ’n offerande. Die skrywer sou hier -dan bedoel geld „trek” of versamel, met die belofte om later daarmee ’n -spesiale mis te bekostig ter ere van een of ander Heilige. - -[49] Skeurbuik. - -[50] Ten was altoos .... gheen. Ten = ’t En, waar en met gheen die -dubbele ontkenning vorm. - -[51] Ons bekende groot meeue met swartgepunte vlerke. - -[52] Na die ooste toe. - -[53] Baya de Lagoa. Die breedtegraad toon aan dat hier bedoel word die -teenswoordige Algoabaai en nie, soos Kern meen, Delagoabaai nie. -Algoabaai het oorspronklik Bahia da Lagoa geheet. Op kaarte van die -16de en 17de eeu word dit so aangegee. Vgl. die kaart van Perestrello -(1576) (Theal, 1, bls. 318) en die Platen-Atlas van Godée-Molsbergen en -Visscher, bls. 20. Waar Kern kortweg beweer dat Port. lagoa met lagune -(Eng. lagoon) en nie met meer (Eng. lake) moet vertaal word, hou hy -miskien nie genoeg rekening met die opvatting dat ’n uitdrukking soos -Rio da Lagoa en die daaruit ontstane benaming Bahia da Lagoa (vandag -Delagoabaai) moontlik in verband staan met die geloof van die Portugese -dat die genoemde rivier sy oorsprong in ’n groot binnelandse meer gehad -het. Vgl. Theal, 1, bls. 34. In Michaelis se New Dictionary of the -Port. and Eng. Languages word lagoa ook met lake vertaal. Vgl. ook Rio -da Lagoa op bls. 39. - -[54] Sien bls. 57, aant. 1 en 2. - -[55] Tauseren. Dit moet wees: t’aviseren = waarsku. - -[56] Die skip word dus met die seil gestuur. - -[57] By beurte. - -[58] Versacht = versach ’t. - -[59] Keuvel = kap. - -[60] Bootsghesel = matroos; Putger, van puts-emmer, dus = skoonmaker. - -[61] Cayro = vesels om die kokosnoot. - -[62] Kennip (verstaan hennep) = Eng. „hemp.” - -[63] Af = van. - -[64] Sien inleiding. - -[65] In die margo van die Itinerario word in kanttekeninge ’n -voortlopende résumé van die werk gegee. Soms word ook ander opmerkinge -ingelas, en by hierdie sin vind ons die stigtelike waarskuwing: „Leest -met na dencken.” Die goeie Kalvinis praat hier. - -[66] Planke. - -[67] ’n Beskrywing van die vergaan van hierdie skip deur Diogo do -Conto, een van die skipbreukelinge, is afgedruk deur Theal in Records, -II, blss. 153 vv. Die slegte toestand van die Portugese skeepvaart word -ook hier aan die lig gebring. Die storme wat Van Linschoten in die -Santa Cruz deurstaan het, word ook deur Do Couto beskrywe. Hy skilder -die toestand van die bemanning van die Sint Thomas o.a. as volg: „Kort -gesê, alles was teen hulle ..... Die hele nag het hulle in groot -moeilikheid en smart deurgebring; want waar hulle ook kyk, was die -dood. Onder hulle was ’n skip vol water, en oor hulle ’n donker en -onheilspellende hemel. Die wind huil om hulle, asof dit dood! dood! -skree; en asof die water wat van onder af instroom, nog nie genoeg was -nie, dreig die reent wat op hulle neerstort, om hulle onder ’n twede -sondvloed te begrawe. In die skip kon alleen gehoor word sugte en -jammerklagte en smeekgebede aan God om barmhartigheid; want na dit -skyn, het die sonde van sommige Sy gramskap oor almal gebring.” - -[68] Die graadgetal moes kleiner geword het, omdat hulle in ’n -noordelike rigting, d.w.s. na die ekwator toe, geseil het. - -[69] Vgl. Port. acommeter = om aan te pak. - -[70] Bedevaarte. - -[71] Sien inleiding. - -[72] Blykbaar word albatrosse bedoel. - -[73] Vgl. bls. 65. - -[74] Bona viagem (Port.) = goeie reis, deur die Portugese matrose -gebruik as ’n uitroep = hoerê! - -[75] See-bamboese. - -[76] Die vloot het bestaan uit drie skepe, Mauritius, Hollandia en -Amsterdam, en ’n jag Duyfke—altesaam skaars 250 koppe. Die gesag oor -die vloot het by die skeepsraad, waarvan De Houtman voorsitter was, -bestaande uit offisiere en bevelhebbers, berus. Cornelis de Houtman was -senior kommies op die Mauritius, en Jan Jansz Moelenaer was die skipper -daarvan. Een kommies van die Hollandia, nl. Gerrit van Beuningen, het -gedurig met Houtman in vyandskap verkeer. Hy is in Indië deur die -skeepsraad veroordeel en as ’n gevangene teruggebring na Nederland. Die -bekwame en getroue skipper van die Hollandia, Jan Dignumsz, is op die -kus van Madagaskar oorlede, en die bevordering van Pieter Dircksz -Keyser, opperste piloot, tot skipper in sy plek het veel stryd -veroorsaak. Nieteenstaande al die verdeeldheid en wanordelikheid was -die reis ’n gebeurtenis van die allergrootste betekenis. De Jonge sê -daarvan: „De scheepstogt, waarvan de gevolgen in later dagen zoo groot -werden, was zonder beleid, zonder eendragt en eigenlijk zonder begrip -van de grootsche taak welke volvoerd moest worden, ten einde gebragt; -maar de reis was volbragt, hoe dan ook, en dat was het groote, het -sprekende feit; want nu was de baan gebroken en aan Spanje’s Koning, -aan geheel Europa was bewezen, dat het kleine volk van Noord-Nederland -zijne vlag kon en durfde vertoonen tot aan het uiteinde der aarde en -dat het, voor zijnen kolonialen handel, Lissabon kon ontberen.” Sien De -Jonge, Ndl. Gezag In O. Indië, 2, blss. 187 vv. - -[77] Afgedruk in De Jonge, 2, blss. 287 vv. Sien De Jonge, blss. 285 -vv. oor ander berigte van hierdie reis en veral D’ Eerste Boeck van -Willem Lodewycksz uitgegee vir die Linschoten-Vereniging deur Rouffaer -en Yzerman. Lodewycksz was onderkommies op die Amsterdam. In die Kaapse -argief is ook uittreksels en afskrifte deur Theal van joernale van die -reis, ook ’n uittreksel uit die joernaal van Van der Does. Die teks van -De Jonge is vollediger en beter. - -[78] Vgl. bls. 54, aant. 3. - -[79] Lang en smal seilskip, wat baie vinnig kon vaar. - -[80] Wind uit die see uit. Theal (Kaapse arg.) het hier zeeuwlijcken. - -[81] Swak, stil. Kom ook in Itinerario voor. - -[82] Die latere Mosselbaai, deur Vasco da Gama in 1497 die baai van San -Braz, of die Heilige Blasius, genoem. - -[83] D.w.s. Beuningen. - -[84] Branders. - -[85] Jan Dignumsz. - -[86] Lodewycksz sê egter: „eenige draghen berderkens onder de voeten, -in plaets van schoenen.” Berderkens = plankies. - -[87] Lodewycksz was nie so onnodig skrikkerig nie en het beter opgelet. -Hy sê o.m.: „Wy hebben geene van haer wooningen connen vinden, veel min -eenigh vrouwen persoon, ende meest haer sien vier (vuur) stoken onder -eenighe hegghen, welck zy seer haest ende practijckich, midts twee -houtgiens d’ een teghen d’ ander vryvende, connen becomen, aldaer haren -nacht over brenghende, ende dit vier saghen wy alle nachten op vele -plaetsen. Als wy eenighe Ossen ghedoot hadden, baden zy ons om d’ -inghewant, dwelck zy aten al rauw, de meeste vuylicheit daer uyt -schuddende, oft een stuck vande huijt over tvier met vier stocxkens -ghespannen, ende een luttel vande pensen warm gemaeckt, in voeghen als -men speck ende warmoes doet.” - -[88] Ook hier lyk dit of Lodewycksz noukeuriger waargeneem het. Die -listigheid van die Hottentotte, wat so behendig hulle verblyf kon -wegsteek, het hom nie ontgaan nie.—„Den 6 Augusti voeren wy met dry -Sloepen aen landt, alwaer ick ghesonden worde om tlandt te ontdecken, -dwelck seker een schone landauwe is, met welrieckende bosschagien ende -bloemen verciert. Een half myl int lant ghegaen zijnde, hebben ons van -eenen bergh laten sien aende ghene die inde Sloepen gebleven waren. Wy -vonden diversche stappen van Menschen, Vee ende Honden, oock Patrysen, -ende wyder de Spiegeltiens ende Bellekens ghebroken, diemen haer daeghs -te voren ghegheven hadde, ende tstuck Lijnwaet op de Heyde ligghen. Ter -wylen waren eenighe Inwoonderen by de schuyte gheweest, daer wy na toe -ginghen: maer waren neffens ons weder ghekeert sonder haer ghewaer te -worden; so behandich connen zy haer door de bosschagie voegen; doch -quamen haest weder. Wy gaven haer te verstaan, soo ons best moghelijck -was, dat zy ons Vee souden brenghen, wy souden haer Yser (dwelck zy -Cori noemen) geven, dwelck zy ook seyden te doen. Desen naemiddagh -sonden wy noch 20 man te lande in, met de Inwoonderen om te besien oft -zy eenighe huysinghe souden connen vinden, meer was te vergheefs: want -de Inwoonderen gingen met de onse, houdende gheenen wech, ende ginghen -ons volck, so ginghen zy mede, ende stille staende, saten zy neder -achter op haer hielen huckende. Derhalve als oock dat de nacht over -quam, zyn de onse, ende wy met haer weder tscheeps ghevaren.” - -[89] In extenso, volgens die oorspronklike teks, maar nie volledig nie -(April 1652 tot end 1658) in die Zuid-Afrikaansch Tijdschrift, -jaargange 1824 tot 1840; in extenso, volgens die oorspronklike teks en -volledig van Desember 1651 tot Mei 1662, deur wyle prof. W. G. Brill in -Werken van het Historisch Genootschap van Utrecht, Nieuwe Serie, Nos. -39 (1884), 58 (1892), 59 (1893); ook ’n deels saamgevatte, deels -vertaalde uitgawe in die Engelse taal deur wyle ds. H. C. V. -Leibbrandt, onder die tietel van Van Riebeeck’s Journal, in die Precis -of the Archives-serie, 3 dele, Kaapstad, 1897. - -[90] ’n Verkorte uitgawe in Engels van party daarvan vind ons in die -reeds genoemde Precis of the Archives van ds. Leibbrandt, waar benewens -Van Riebeeck se dagverhaal ook die joernaal van 1662–70 (1901), dié van -1671, 1674 en 1676 (1902) en dié van 1699–1732 in voorkom. - -[91] Van Riebeeck was toe al byna drie weke aan die Kaap, maar het tot -dan toe met sy famielie aan boord van die Drommedaris gebly. Die -timmerhout was by vergissing onder in die skip gelaai, sodat dit ’n -hele tyd geduur het voor ’n voorlopige houtloods kon opgetrek word vir -die kommandeur en huisgesin om in te woon. (Sien dr. E. C. -Godée-Molsbergen, Jan van Riebeeck, Amsterdam, 1912, bls. 82.) - -[92] Johan Nieuhof in sy Zee- en lantreize door Oost-Indien (Amsterdam, -1682) verhaal ook hierdie anekdote en voeg daarby: „De Horen wort noch -aen de Kaep in het fort bewaert en daer uit bijwijle de gesontheit -gedronken.” (bls. 7). - -[93] Luipaard, of tier. - -[94] Rijckloff van Goens, die ouere, Ekstra-ordinaris Raad en later -(1678) goewerneur-generaal van Indië. - -[95] Die sieketrooster Willem Barentz. Wijlant. - -[96] Die gewig van die ou-Hollandse pond was 494 gram as teenoor 453.6 -gram vir ’n moderne Engelse pond. - -[97] Iets groter as die Engelse voet; die Rynlandse of Suid-Hollandse -voet = 0.314 meter, die Engelse voet = 0.305 meter. - -[98] Reaal = ’n Spaanse silwermunt wat ook koers gehad het in die -gebied van die O.I.K.; die waarde van hierdie reaal is gereken op 8 -skellings of 48 stuiwers. - -[99] Die Hoornwerk was ’n buitewerk by die ingang van die fort, wat uit -twee halwe bastions of bolwerke bestaan het. Sien planne van Van -Riebeeck se fort, blss. 90 en 122 van Godée-Molsbergen, Jan van -Riebeeck. - -[100] Hierdie slawe (166 in getal) was ’n maand tevore aan die Kaap aan -land gesit deur die Kompanjieskip Amersfoort. Die bemanning het hulle -buit gemaak op ’n Portugese slaweskip wat hulle op die kus van Angola -ingeruil het. Dit was die eerste aansienlike klomp slawe wat aan die -Kaan ingevoer is. - -[101] Swaer van Van Riebeeck en opvolger van Wijlant, wat in 1656 na -Batawië oorgeplaas is. - -[102] Die Gorachouquas, of Tabakdiewe, soos die Hollanders hulle genoem -het, (onder kaptein Choro) was saam met die Goringhaiquas, of -Saldanhars, of Kaapmans (onder kaptein Gogosoa, „de vette kaptein”) die -vernaamste Hottentot-stamme wat hulle in die onmiddellike omgewing van -die Fort en in die Kaapse Skiereiland opgehou het. Daar was ook nog die -Goringhaikonas, of Strandlopers, of Watermans, (onder „kaptein” -Autohoemao, of Herry), maar hulle was maar ’n armoedige, onaansienlike -klompie van omtrent vyftig siele.—Die besoek van Choro, hoof van die -Gorachouquas, en van Soesoa, hoof van die Chainouquas, wat toe nog ten -noorde van die Bergrivier rondgeswerf het, vind plaas ná die -beëindiging van die eerste Hottentot-oorlog (1659–60) en die -vredesluiting in April 1660. - -[103] Lokje, of mokje = ’n bekertjie. Dapper (Naukeurige Beschryvinge -der Afrikaensche Gewesten, Amsterdam, 1660, bls. 630) spreek in verband -met hierdie episode van „een gansche Baly vol brandewijn met een houte -kopje daar in.” - -[104] Dapper (op. cit., t.a.p.) gee die volgende aanvullende -besonderhede, wat aan skilderagtigheid vir dié van Van Riebeeck seker -nie moet onderdoen nie: „Wanneer den mannen het hooft begon te draien -en de benen te waggelen, dikwils met vallen ter neder op d’ aerde, -wierden ’er omtrent twee of drie-hondert stukjes tabaks, elk van een -duim breet, bij handen vol te grabbel gesmeten, waer op onder hen zulk -een groot getier en geschreeu ontstont, datze het gehoor bijna -verdoofden en het geluit den ooren naulix verdraghelijk was; desgelijx -bedreven zij geen minder gewelt wanneer daer na het zelffte met broot -gedaen wiert. Na het eindigen van al deze grabbelingen, ging het bij -hen, wanneer zij gansch vol gedronken, en de hersenen met den wijn -bestoven waeren, geduurigh op een danzen en springen, met zonderlinge -grepen en op een vreemde wijze, bijna even eens gelijk de bakkers hier -te lande hun deegh met de voeten in den troch bewerken, te weten al -stampend nu met d’ een en dan met d’ andere voet, met uitstekende -billen en het hooft al hangende geduurigh na d’ aerde, op een zelve -zijde. Geen minder vrolyckheit bedreven de vrouwen geduurende het -dansen der mannen, met klappen in de handen en geduurigh een zang van -ha, ho, ho, ho, wel twee uuren aen den anderen te zingen.” - -[105] Soesoa was toe al baie oud, en sy seun Goeboe het feitlik in sy -plaas regeer. - -[106] Die Chobona, of Choboqua, of Cabuners, ’n „swaerte natie” -(Kaffers), wat veronderstel is die inwoners te wees van die fabelagtige -ryk van Monomotapa „van waar de Portugeesen in Mosambicque al haer gout -crijgen” (Van Riebeeck se Dagverhaal, Deel 3, Uitg. Historisch -Genootschap van Utrecht, No. 59, bls. 447). Ses weke later sal Van -Riebeeck ’n landtog uitstuur onder adelbors Jan Danckaert (12 November -1660–20 Januarie 1661) met die spesiale opdrag om die pad na die -goudland te verken en handelsbetrekkinge met die „Monomotapers” aan te -knoop en also o.a. die Portugese die voet dwars te sit: „Ende is oocq -’t gevoelen vastelijcq, dat de natie vermits der Portugeese heerse -regeringe, tot onsen vredigen ommegangh wel genegen gevonden sullen -worden” (Van Riebeeck se Dagverhaal, t.a.p.). Die tog het op ’n totale -mislukking uitgeloop; veel verder as die Olinfantsrivier het die -reisigers nie gekom nie. - -[107] Die Cochoquas, of die Rechte Saldanhars, soos die Dagverhaal -hulle dikwels noem, het toe hulle krale gehad in die buurt van -Saldanhabaai. Hulle was verdeel in twee groepe—die een onder die byna -honderdjarige Oedasoa, aan die benedeloop van die Bergrivier, en die -ander onder Gonnema aan die Klein-Bergrivier. Oedasoa was kaptein oor -die talrykste trop en is beskou as die „opperheer” oor al die -Cochoquas. - -[108] Hoepen = gladde ringe. - -[109] ’n Mingel, of mengel, ’n ou-Hollandse inhoudsmaet = 1.21 lieter. - -[110] Vergaderplek. - -[111] Die volledige tietel is: Lust-Hof der Huwelyken, behelsende -verscheyde seldsame Ceremonien en plechtigheden, die voor desen bij -verscheyde Natien en Volckeren soo in Asia, Europa, Africa als America -in gebruik zijn geweest, als wel die voor meerendeel noch hedendaags -gebruykt ende onderhouden, naeuwkeurigh, soo uyt oude als nieuwe -schrijvers bij een vergadert door P. de Neyn Rechtsgeleerde, voor desen -gewesene Fiscael in dienst der E. E. Oost-Indische Compagnie aen Cabo -de Boa Esperance, mitsgaders desselfs Vrolycke Uyren, uyt verscheyde -soorten van mengel-dichten bestaande. Amsterdam, 1697. - -[112] Kopie-Dagregister, 1674–76 (Kaapse argief, No. 270), bls. 56. - -[113] Die skrywer bedoel seker Tielman Hendriks, wat in die -monsterrolle (Kaapse argief, No. 945) voorkom as meesterkneg en sedert -1661 as „vrijlandbouwer.” - -[114] Hans Ras, vroeër soldaat in diens van die Kompanjie en sedert -1658 vryburger aan die Kaap. - -[115] Dit was Wouter Cornelisz. Mostaert, uitgekom as -Kompanjie-soldaat, en een van die allereerste vryburgers aan die Kaap -(1657); as een van die invloedrykste lede van die jong samelewing het -hy die ampte van burgerraad, burgerluitenant en ouderling aan die Kaap -beklee. - -[116] Hierdie jagtog is onderneem deur die burgers „om eenige groff -wildt ten behoeve haerer familien te schieten,” en hulle was „met ons -(die regering syne) consent int lant vertrocken.” Leibbrandt (Precis of -the Archives, Journal, 1671–74 and 1676, bls. 140) vertaal dus verkeerd -waar hy spreek van „eight of our burghers, who, without permission, had -gone up to shoot some large game for the needs of their families.” - -[117] Die skrywer bedoel seker die Goringhaiquas, wat soms ook die naam -van Gonjemans gekry het. Die eintlike Gonjemans was ’n tak van die -Cochoquas en is deur die Hollanders so genoem na hulle hoof Gonnema, of -die Swart Kaptein. Gonnema se krale was toe in die buurt van -Riebeekskasteel en Vier-en-twintig-Riviere. - -[118] Hierdie verhaal word bevestig deur die Dagregister, Ao. 1672–73, -(Kaapse argief, No. 269), onder datum 29 Junie 1673, 10 Julie 1673 en -volg. Die Dagregister gee egter geen besonderhede nie, o.a. geen enkele -van die name van die burgers wat in die hinderlaag van die Gonjemans -geval het nie. Die regering het onmiddellik ’n strafekspediesie teen -die Gonjemans uitgestuur onder vaandrig Jer. Cruse en burgerluitenent -Elbert Diemer. (Sien Dagregister, 11 Julie 1673). Kort ná hulle vertrek -kom die tyding dat die vyandelike Hottentotte ’n nuwe moord gepleeg het -en gedurende ’n aanval op die Kompanjiepos aan die Saldanhabaai hulle -korporaal Dirk van der Heerengraaf, ’n soldaat en twee koloniste om die -lewe gebring het. Versterkinge word nou gestuur, maar die kommando het -daar nie in geslaag nie om, soos die opdrag gelui het, die -„geweldinaers” met wortel en tak uit te roei, „sonder ijets dat -mannelick is te verschoonen.” (Resolutie van die Politieke Raad, Kaapse -Argief, 14 Julie 1673). Die vyand het ontsnap in die berge, en Jer. -Cruse moes vir hom tevrede stel met die buitmaak van ’n taamlike klomp -vee: 800 beeste en 900 skape. (Sien Dagregister, 25 Julie 1673). - -[119] Op 20 Augustus 1673. - -[120] Die Dagregister, onder datum 20 Augustus 1673, beskryf as volg -die blydskap van die Hottentotte oor die toelating om self die -strafgereg uit te voer: „Niet so haast was dese permissie uytgesproken, -off alle de Hottentots tot een getal van meer als 100 personen bij een -gecomen en van verwoedtheijt niet langer haere bittere vijantschap -connende beteugelen, begonnen over luyd te schreuwen: Sla doot, die -honden, slaa doot, vervolgende dese thoon met sulcken gejuich en -vreesselijc getier als off bereits alle haere vijanden in’t voetsant -gebragt wesende, daer over quamen zeegepraalen, yeder van hun sig onder -des met een braave kneppel versiende en de traditie der -gecondemneerdens met ongeduld affwachtende.” - -[121] Hoorn-werk, sien voetnoot (1) bls. 93. - -[122] Nie korrek nie. Luitenant Jan Coon was aan die hoof van die klein -leërmag wat op 12 Januarie 1673 onder opperbevel van kommandeur De Geus -Sint-Helena van die Engelse geneem het en met 100 soldate in besit van -die eiland agtergelaat is. Theal verhaal dat hy ’n paar weke daarna -oorlede is. Hy kon dus in Augustus 1673 nie in die Kasteel aan die Kaap -gewoon het nie. - -[123] Die Dagregister, 20 Aug. 1673, spreek van „meer als 100 -personen.” - -[124] Die burgers was ook vyftig in getal. (Kopie-Dagregister, Ao. -1674–76, Kaapse argief, No. 270, bls. 69.) - -[125] Die skrywer spreek hier van die twede veldtog „teen die -rebellerende Gonnema’s Africanen,” maar hy verwar klaarblyklik sekere -besonderhede van die eerste een (Julie 1673) met dié van die twede (end -Maart en begin April 1674). Beide ekspediesies het onder die opperbevel -van vaandrig Jeronymus Cruse gestaan; maar terwyl in 1673 die burgers -aangevoer was deur Elbert Diemer, is dit in 1674 Wouter Mostaert wat as -burgerluitenant saamgegaan het. (Sien Dagregister, 14 Julie en 25 Julie -1673 en 26 Maart 1674.) - -[126] Volgens die Dagregister is geen enkel vryman gekwes nie; wel ’n -Hottentot, wat gesterf het aan die gevolge van ’n asgaaisteek wat ’n -neef van hom vir hom per ongeluk toegebring het. (Kopie-Dagregister, -1674–76, No. 270, bls 78.) - -[127] ’n Bietjie oordrewe; die rapport van Jer. Cruse spreek van 800 -beeste en 4,000 skape. (Kopie-Dagregister, 1674–76, bls. 79.) - -[128] Klaas, of Dorha, hoof van die Soeswas, ’n stam van die -Chainouqua-Hottentotte. (Sien hierbo, blss. 94 en 96.) Sy aartsvyand -was Koopman, die hoof van ’n ander tak van die Soeswas. - -[129] Kuiper, of Dack’key, ’n kaptein van die Goringhaiquas, of -Kaapmans. Dit is hy wat in Mei 1672 die gebied van Hottentots-Holland -aan die Kompanjie verkoop het, en ’n verbond van vriendskap met die -goewerneur gesluit het. - -[130] Schacher, of Osinghkamma, of Manckhagou, ’n ander kaptein van die -Kaapmans en seun van Gogosoa. In April 1672 het hy van sy kant die -Kaapse distrik en Saldanhabaai aan die Kompanjie verkoop en ’n -soortgelyke verbond as dié van Kuiper met die regering aangegaan. Die -krale van Schacher en Kuiper was toe geleë tussen die Tygerberge en die -Stink-Rivier. - -[131] Houtebeen se kraal was in 1669 naby Schacher syne. (Sien -Kopie-Dagregister, 1667–70, Kaapse argief, No. 267, bls. 473.) - -[132] Die Dagregister maak alleen melding van Kuiper en Schacher. - -[133] Van tijen, tijde, getijd = begin, aan die werk gaan. - -[134] Die hakke. - -[135] Palingvelle. - -[136] Die Dagregister, 20 Aug. 1673, voeg hier nog aan toe: „Dese -tragedie, g’eyndigt en middelerwijl de son van d’ aerdkloot verhuijst -wesende, wierde aen de Hottentots die dit schouwspel hadden helpen -volvoeren een soopje aracq en wat tabacq vereert en daermede -gedimitteert.” In die joernaal van kommissaris-generaal Hendrik Adriaan -van Rheede (Kaapse argief, No. 703, blss. 58–59) word onder datum 27 -April 1685 ’n beskrywing gegee van ’n soortgelyke teregstelling. Vier -Hottentotte wat ’n Hollandse kneg van ’n vryburger vermoor het, word, -ná veroordeling deur die Raad van Justiesie, aan hul stamgenote -oorgelewer om die vonnis te voltrek: „Vrijdach den 27en de gevangene -Hottentots door den Raed van Justitie ter plaetse gebragt zijnde daer -men gewoon is, de sententie eerst gelesen zijnde, waren aldaer d’ -inlandsche opperhoofden en veel volck dewelcken uyt den hoop eenige -commandeerden, die met geen ander geweer als die stocken, daer -gemenelyck mede gaen, niet dicker als een grooten duym en omtrent drie -voet lang, dese misdadigers om hals bragten daer mede slaende in den -neck, dat eenige van de eerste slag dood vielen, doch andere wierden -meer gemartelt, na welck de lichamen boven op de Sandduynen wierden -opgehangen, tot afschrick van anderen; men remarqueerden aen die -gansche natie een melancolie buyvten haer gewoonten desen geheelen -dagh.” - -[137] In Beschrijving van Oud en Nieuw Oost-Indien. Deel V, 2de stuk. - -[138] Die Goede Hoop was oorspronklik ’n Franse skip met die naam van -Normande, wat in Maart 1689 saam met die Coche op die Franse buitgemaak -is in Tafelbaai, ná ontvangs van die nuus dat oorlog uitgebreek het -tussen die Verenigde Nederlande en Frankryk. Die Coche is toe omgedoop -in Afrika, en die Normande in die Goede Hoop. - -[139] In die betekenis van „moed”. - -[140] Offisier van laagste rang aan boord ’n skip van die O.I.K. - -[141] Sorde of sjorde. - -[142] Sterk tou wat gewoonlik gebruik geword is om die seile na die -wind te sit. - -[143] Die Dagverhaal vertel hoe die goewerneur Simon van der Stel -persoonlik die leiding geneem het van die reddings- en die -noodlenigingswerk. Hy het ’n tent laat opslaan aan die strand, en hy -het daar vyf dae lank gebly sonder om na die kasteel terug te keer (5 -tot 9 Junie). Daarna het hy alles laat doen wat moontlik was, om die -skepe van die Kompanjie te red, maar sonder om in sy pogings te slaag. -Ook die Engelse skip Orange is deur die branders spoedig aan stukke -geslaan (sien Kopie-Dagregister, 1689–1692, Kaapse argief, No. 280, -blss. 819, 848, 988, 1079). - -[144] Hierdie officiële erkenning van die heldhaftige daad van Jochem -Willemszoon is te vind in die Uitgaande Brieven, 1691–92 (Kaapse -argief, No. 756), blss. 358–9. - -[145] Die kamer van Hoorn en Enkhuizen, of van die Noorder-kwartier, -een van die ses kamers waaruit die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie -bestaan het. - -[146] De Vlieter, ’n vaarwater in die Suidersee, tussen die twee -sandplate Lutjeswaard en Het Breezand. - -[147] Beide is hawens aan die Noordwestelike punt van Noord-Holland, -reg teenoor die eiland Texel. - -[148] Gajoot, of galjoot = ’n ondiepe seeskip met plat bodem, deels -oorlogskip en deels vragskip. - -[149] D.i. skepe wat gevaar het op die kus van Guinea (waar die -Hollandse Wes-Indiese Kompanjie toe verskeie handelsposte besit het), -op die kus van Suriname, ’n deel van die Guyana-gebied (wat eweneens -behoor het aan die Wes-Indiese Kompanjie, sedert 1667) en op Lissabon. - -[150] D.i. hulle vaar as een vloot. - -[151] ’n Lang tou wat dien om die uitwerp of ophaal van die anker te -reguleer. - -[152] Die twede seil van onder aan gereken. - -[153] Die see-engte tussen die noordkus van Noord-Holland en die eiland -Texel. - -[154] Die vlote van die O.I.K. het altyd rondom die noordkus van -Skotland geseil. - -[155] Met saamgevoude of opgerolde seile en skuinsgesitte dwarsmaste -vaar, met die doel om aan die wind nie so veel vat op die tuig te gee -nie. - -[156] ’n Windjie wat die bakstag, d.i. die dik toue aan die voorkant -van die skip, styf doen staan. - -[157] Fair Isle, tussen die Orkney- en die Shetland-eilande. - -[158] Rockall-eiland, noordwes van die Hebriede. - -[159] Santiago, een van die Kaap-Verdiese eilande. - -[160] Abrolhos, rots- en sandbanke op die kus van Brasilië tussen Bahia -en Rio de Janeiro. Portugees abrolhos beteken „dorings,” „voetangels,” -„gevaarlike plek.” Die riwwe het groot gevaar vir die seevaart -opgelewer, en die volksetimologie het in die Portugese woord die -betekenis gelê van „maak oop die oë” (abre olhos), „pas op.” - -[161] Travaat = plotselinge windvlaag met swaar reent, uit Port. -travado. - -[162] Dwarsbalk aan die agterste mas. - -[163] Dwarsbalk aan die middelmas. - -[164] Sien hierbo, bls. 125. - -[165] Reen = meervoud van „ree” of „ra” (sien bls. 57). Volgens ’n -mededeling van dr. J. M. L. Franken was dit ’n gewoonte om, as daar ’n -seegeveg op bande was, die ra’s of seilhoute met kettings aan die maste -te laat vasmaak, daar anders die toue miskien kon weggeskiet word en -die seile daardeur op die dek val. Die Ordre voor de Schepen van -Oorlogh wat ons vind in Nic. Witsen, Aloude en hedendaegsche -Scheepsbouw en Bestier (Commelijn, Amsterdam, 1671), bls. 386, noem ook -op, onder die voorbereidende maatreëls wat moet geneem word in geval -van ’n seeslag: „Alle de raes met kettings te vangen.” - -[166] Holland was toe in oorlog met Frankryk (die oorlog van die -Augburgse Liega, 1688–97), en ’n aanval deur ’n Franse kaper was dus -gedurig te vrees. - -[167] Sien hierbo, bls. 134, aant. 4. - -[168] Dat julle die rigting van die see neem, van die kus af. - -[169] Die groot ra = die ra aan die groot mas of middelmas. Die fokkera -= die ra van die onderste seil aan die voormas. - -[170] Die twede seil aan die voormas. - -[171] Oprol en met sogenaamde beslaglyne aan die ra vasbind. - -[172] ’n Seil aan die voorstewe, wat meestal onder aan die boegspriet -(skuinsliggende kort voormas) vasgemaak was. - -[173] In die Uitgaande Brieven, 14 April 1694 (Kaapse argief, No. 757), -word hy „Jacobs Lope” genoem. - -[174] Schieman, ’n onder-offisier wat die toesig het op die seil- en -touwerk van die voorskip. - -[175] Die assistent van die prowiandmeester. - -[176] Vermoedelik dieselfde persoon as die „varsebalie,” ’n matroos wat -daarvoor moes sôre dat die kos en veral die soetwater vars bly of weer -vars gemaak word. - -[177] Twee en ’n half uur. - -[178] In die verklaring van L. Thijsz. wat voorkom in die Uitgaande -Brieven (Kaapse argief, No. 757, 14 April 1694) word vermeld dat hulle -vir Philip Warlo agtergelaat het „kruijpende hem de wormen uijt sijn -benen.” - -[179] Afskorting agter in die skuit, waar een en ander kan gebêre word. - -[180] Klein ankertjies met vier of vyf arms en sonder ankerstok. - -[181] Kersbosbessies? - -[182] Let op die vorm „vogel-struyssen” en nie „struys-vogels” nie. -Sien ook hierbo (bls. 141) „bottel” in plaas van „fles”. - -[183] Hollands, Hollander. - -[184] Dit was ’n klein kraaltjie van ag hutte (sien Uitgaande Brieven, -14 April 1694). - -[185] Finkelwortels? - -[186] Namakwas? Hulle het baarde gehad, maar nie lang baarde nie. - -[187] Daar is nie ’n rivier nie, maar vermoedelik het L. Thijsz. die -nou geul van die Saldanhabaai teenoor die Kompanjie-pos vir die mond -van ’n rivier geneem. - -[188] Die Dageraet. - -[189] Hanebolten, of lisdodden, ’n soort van Typha—ons Afrikaanse -papkuil. - -[190] Wapens. - -[191] Kralen—van Port. corrál of currál. - -[192] Dun, droë takkies. - -[193] Die Dageraet was toentertyd die slaweskip van die Kaap. Die Amy -was ’n klein Engelse rowerskippie wat die Kaapse regering ’n tyd gelede -(Mei 1693) buitgemaak het in die Saldanha-baai. - -[194] Waarskynlik die anker los kap. Ons tref hierdie uitdrukking in -geen enkele woordeboek of vakkundige werk aan nie. Ons meen, egter, -lins of luns (Afr. luns of steker, vgl. ook lunsriem) te moet -vereenselwig met die sogenaamde „karveelnagel”, houtpen in die -dwarsbalk van die beting (d.w.s. die toestel wat dien om die anker aan -vas te lê). Die tou word om die „karveelnagel” geslaan, sodat hy nie -kan afglip nie. Vgl. in hierdie selfde betekenis die Eng. seemansterm -„linch-pin”. - -[195] Eén mutsje = 1⁄10 van ’n pint. - -[196] Wag van middernag tot vieruur. - -[197] Die onderste ra-seil van die voorste mas, of fokmas. - -[198] Geien = die seile met toue inkort om die windvang te verminder. - -[199] Ses glase, of ses sandlopers, waarvan die uitloop ’n halfuur elk -geduur het. Dit beteken dus om drie-uur snags. - -[200] Vieren = die tou laat uitloop. - -[201] Ree vir ra. - -[202] Beetingh = sterk yster- of houttoestel in die vorm van ’n galg, -waaraan die kettings of kabels vasgelê word ná die uitwerp van die -anker. - -[203] ’n Samestel van toue en katrolle wat gebruik word om groot -gewigte op te tel. - -[204] Half-deck = die een helfte van die s.g. koebrugsdek, d.i. die -onderste dek van die skip. - -[205] Die verblyfplaas van stuurmanne en laer offisiere. - -[206] ’n Sterk seildoek wat oor die dek gespan word („awning”). - -[207] Houtblokke, of weerhake, waarin ’n mas of ’n skuit vasgesit word. - -[208] Twede kanonnier of assistent van die konstabel, die opsigter van -die geskut. - -[209] Die bandiete van Robbeneiland. Die skipbreuk het inderdaad -plaasgevind op die westelike hoek van daardie eiland (sien Uitgaande -brieven, Kaapse argief, No. 757, 9 Febr. 1694). - -[210] Afgesien van die Kompanjie-slawe was daar in 1708 reeds 1,147 -manlike en vroulike meerderjarige slawe in die besit van die burgers, -teenoor 798 manlike en vroulike meerderjarige koloniste. - -[211] Ons reproduceer die teks van die eerste Hollandse uitgawe van -1727, gedruk in Amsterdam in twee groot foliante, ’n vertaling van die -oorspronklike Duitse werk wat onder die tietel van Caput Bonae Spei -Hodiernum in Neurenberg verskyn het in die jaar 1719. - -[212] End September of begin Oktober 1707 volgens Dagregister, Ao. -1707–1708 (verbatim afskrif, Kaapse argief, No. 293), bls. 391. - -[213] Hulle voorneme was „om na Madagascar te reijsen” (Dagregister, -Ao. 1707–1708, t.a.p.). - -[214] Die drosters was: Augustijn van Batavia, oud 21 of 22; Titus en -Aron van Coutchin, oud 35 of 36 en 10 of 11 („Klein Aron”); Marie van -Bengalen („Klein Marie”), 20 of 21, slavin van burger Hendrik Meyboom; -Anthony van Bengalen, 30 jaar, slaaf van burger Frederick van der Lind; -Aron van Coutchin, („Groot Aron”), slaaf van Matthijs Wigmann; Jannetje -van de Caab, oud 16 of 17, slavin van Elias Kina, assistent in die -Soldykantoor van die Kompanjie. Die „koning” was Augustijn, die -„koningin” was Groot Marie (Dagregister, Ao. 1707–8, blss. 388 en 399). - -[215] Dit is onjuis: die skaapwagter was ’n slaaf van ’n sekere -Johannes Heuffke. (Sien Dagregister, Ao. 1707–8, bls. 391). - -[216] Valentijn, op. cit., bls. 42, spreek van keldermeester Jacobus de -Wit. - -[217] Net soos die slaaf van Heuffke is hom ’n prop in die mond gesteek -en daarna die keel afgesny. (Dagverhaal, Ao. 1707–8, bls. 394). - -[218] Hulle het hom ook die linkerhand en die vlees rondom die heup -afgesny; toe het hulle hom met die kolf van sy geweer pap en stukkend -geslaan en die parte uit mekaar in die veld gegooi, met die doel om die -identiteit van die slagoffer te verberg en dit te doen voorkom asof hy -deur ’n wilde dier versleur geword is. (Sien Dagregister, Ao. 1707–8, -bls. 395.) - -[219] Die verhaal van hierdie kordaatstuk is ’n tiepiese voorbeeld van -Kolbe se liggelowigheid. Dit is waarskynlik somar ’n opgesmukte storie -wat in daardie tyd die rondte gedoen het en wat die skrywer sonder -enige verder ondersoek aangeneem het. Dit was nie een man allenig wat -die klomp gearresteer het nie, maar „’s Compagnies posthouders en -eenige Hottentots,” soos die Dagregister vir ons meedeel. (Sien Ao. -1707–8, bls. 396.) - -[220] Dit moet vier wees (sien Dagregister, Ao. 1707–8, bls. 399.) - -[221] Bedoel word „Klein Aron,” toe 10 of 11 jaar oud. - -[222] Dit was Moses van Bengalen, ’n slaaf wat vroeër aan die sekunde -Samuel Elsevier behoor het, maar toe in diens was van vryburger Hendrik -Eksteen. Sien originele Dagregister, Ao. 1712 (Kaapse argief, No. 296), -bls. 90. - -[223] Hy wou wraak geneem het op twee slawe, Pieter en Rantong, wat -vroeër saam met hom op Elsenburg gewerk het en aan wie hy die skuld -gegee het dat hy verkoop geword is aan Hendrik Eksteen—’n verkoop -waarby hy sy klein besittings moes agterlaat. Hy het dan ook nie die -woonhuis aan brand gesteek nie, maar die wynkelder en die wamakershuis, -waar hy vermoed het dat Pieter en Rantong respektieflik geslaap het. -(Dagregister, Ao. 1712, blss. 90 en volg.) - -[224] Die Ed. Agtb. Raad van Justiesie het vir hom op 2 Junie 1712 -veroordeel om „gebragt te werden ter plaatse daar men alhier gewoon is -crimineele sententien te executeeren, aldaar de scherpregter -overgelevert zijnde, over eind staande met een ketting aan een paal -gebonden, alsoo levendig verbrand te worden, zullende het restant van -’t doode gebrande lighaam, naar ’t buiten geregt werden gebragt, aldaar -met een ijsere pot boven ’t hooft denoteerende de brandstigter, op een -rat gestelt, en zoo lange te blijven sitten, totdat door de lugt en -vogelen des hemels zal zyn verteert cum expensis.” Sien Dagregister, -Ao. 1711–14 (Kaapse argief, No. 297), bls. 97. - -[225] Johann Wilhelm Vogel, Zehen Jährige Ost-Indianische Reise -Beschreibung, waarvan die eerste uitgawe verskyn is in Frankfort in -1690, die twede in Altenburg in 1716. - -[226] Raak-hom-stok? - -[227] Hier in die algemene betekenis van verdedigingswapen. - -[228] Liste, streke. - -[229] Interessant is dit om met hierdie beskrywing dié te vergelyk van -kommissaris-generaal H. A. van Rheede, wat voorkom in sy joernaal -opgestel gedurend sy verblyf aan die Kaap in 1685, onder datum 24 -April: „Nae den middagh quamen de Capitijnen oft overstens der -inlanders in het Casteel met veel volck, oud, jongh, vrouwen en -kinderen; uyt dien hoop wierden ontrent dartigh jongelingen uytgesogt -die haer in tween verdelende ontrent 50 roeden van en tegen malkanderen -aanstelden, hebbende ider een stuck van een brandhout of tack van een -boom sonder onderscheyt regt, krom of met tacken, met de welcke ter -weder zijden, soo fel en gewis op malkanderen wierpen, men sich over de -vaerdigheyt, grote force en sekerheyt als over de behendigheyt en -raddigheyt om die te ontwijken en af te keeren most verwonderen, doende -blijken alsoo grooten konst in wel te offenceren als defenderen, -makende soo evenmatige bewegingh met alle de ledematen van het lighaem, -zulcx niet en geschiede in het wilde en na iders sinnelijckheyt, maer -nae een vasten regul, nae welck zij dese oefeningh als op een -schermschool in orde hebben geleert; en dewijle dese soo fel vliegende -houten, soo niet en konden werden gemyd en daar een stock, die een ider -van haer in de linckerhandt hadt, afgekeert, of daer wiert te met -imandt van d’ een of andere parthye geraeckt, en dat zij te saemen -bevorens een weynigh brandewijn hadden gedroncken, soo wierden dese -strijdende partijen soo tegen den anderen verhit, het yok ernst -wordende, niet meer malkanderen mijdende, soo vinnigh wierpen om te -raeken, dat haere overstens en oudste, die tot daer en toe stil hadden -sitten toesien, dien strydenden hoop met gewelt en authoriteyt van een -mosten scheyden.” (Joernaal van Van Rheede, Kaapse argief, No. 703, -blss. 49 en 50.) - -[230] Sien ’n vergelyking van die twee tekste in Leo Fouché se uitgawe -van die Dagboek van Adam Tas, blss. 336–340. - -[231] Die teks wat ons hier gee, is dié van Valentijn in sy -Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope (Oud- en Nieuw Oost-Indiën, -5de deel, 2de stuk). Die origineel berus op die Ryksargief in Den Haag. -Soos ons hierbo aangedui het, is daar belangrike verskille tussen die -oorspronklike teks en dié van Valentijn, wat sy afskrif seker van -Willem Adriaen verkry het; maar die afwykinge en leemtes wat in die -lesing van Valentijn voorkom, het alleen betrekking op die veeruil met -die Hottentotte. Dit affekteer nie die ander dele nie, waaronder die -uittreksel wat ons laat volg, wat trou met die origineel ooreenstem. - -[232] bors. - -[233] Jan Harmanszoon Potgieter, vryburger en wagmeester van die -burgerkawallerie van Stellenbosch. - - - - - -*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK UIT OU REISBESKRYWINGE *** - -Updated editions will replace the previous one--the old editions will -be renamed. - -Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright -law means that no one owns a United States copyright in these works, -so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the -United States without permission and without paying copyright -royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part -of this license, apply to copying and distributing Project -Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm -concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, -and may not be used if you charge for an eBook, except by following -the terms of the trademark license, including paying royalties for use -of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for -copies of this eBook, complying with the trademark license is very -easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation -of derivative works, reports, performances and research. Project -Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away--you may -do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected -by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark -license, especially commercial redistribution. - -START: FULL LICENSE - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full -Project Gutenberg-tm License available with this file or online at -www.gutenberg.org/license. - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project -Gutenberg-tm electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or -destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your -possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a -Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound -by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the -person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph -1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this -agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm -electronic works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the -Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection -of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual -works in the collection are in the public domain in the United -States. If an individual work is unprotected by copyright law in the -United States and you are located in the United States, we do not -claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, -displaying or creating derivative works based on the work as long as -all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope -that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting -free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm -works in compliance with the terms of this agreement for keeping the -Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily -comply with the terms of this agreement by keeping this work in the -same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when -you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are -in a constant state of change. If you are outside the United States, -check the laws of your country in addition to the terms of this -agreement before downloading, copying, displaying, performing, -distributing or creating derivative works based on this work or any -other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no -representations concerning the copyright status of any work in any -country other than the United States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other -immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear -prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work -on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the -phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, -performed, viewed, copied or distributed: - - This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and - most other parts of the world at no cost and with almost no - restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it - under the terms of the Project Gutenberg License included with this - eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the - United States, you will have to check the laws of the country where - you are located before using this eBook. - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is -derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not -contain a notice indicating that it is posted with permission of the -copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in -the United States without paying any fees or charges. If you are -redistributing or providing access to a work with the phrase "Project -Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply -either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or -obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm -trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any -additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms -will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works -posted with the permission of the copyright holder found at the -beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including -any word processing or hypertext form. However, if you provide access -to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format -other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official -version posted on the official Project Gutenberg-tm website -(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense -to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means -of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain -Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the -full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works -provided that: - -* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed - to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has - agreed to donate royalties under this paragraph to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid - within 60 days following each date on which you prepare (or are - legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty - payments should be clearly marked as such and sent to the Project - Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in - Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg - Literary Archive Foundation." - -* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or destroy all - copies of the works possessed in a physical medium and discontinue - all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm - works. - -* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of - any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days of - receipt of the work. - -* You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project -Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than -are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing -from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of -the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the Foundation as set -forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -works not protected by U.S. copyright law in creating the Project -Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm -electronic works, and the medium on which they may be stored, may -contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate -or corrupt data, transcription errors, a copyright or other -intellectual property infringement, a defective or damaged disk or -other medium, a computer virus, or computer codes that damage or -cannot be read by your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium -with your written explanation. The person or entity that provided you -with the defective work may elect to provide a replacement copy in -lieu of a refund. If you received the work electronically, the person -or entity providing it to you may choose to give you a second -opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If -the second copy is also defective, you may demand a refund in writing -without further opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO -OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT -LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of -damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement -violates the law of the state applicable to this agreement, the -agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or -limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or -unenforceability of any provision of this agreement shall not void the -remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in -accordance with this agreement, and any volunteers associated with the -production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm -electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, -including legal fees, that arise directly or indirectly from any of -the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this -or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or -additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any -Defect you cause. - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of -computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It -exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations -from people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future -generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see -Sections 3 and 4 and the Foundation information page at -www.gutenberg.org - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by -U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's business office is located at 809 North 1500 West, -Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up -to date contact information can be found at the Foundation's website -and official page at www.gutenberg.org/contact - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without -widespread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine-readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To SEND -DONATIONS or determine the status of compliance for any particular -state visit www.gutenberg.org/donate - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. To -donate, please visit: www.gutenberg.org/donate - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works - -Professor Michael S. Hart was the originator of the Project -Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be -freely shared with anyone. For forty years, he produced and -distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of -volunteer support. - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in -the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not -necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper -edition. - -Most people start at our website which has the main PG search -facility: www.gutenberg.org - -This website includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |