summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/65703-0.txt
blob: 3e78653c6b788e805a3905e81f099abc708df49c (plain)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 65703 ***

NOTA DE TRANSCRIPCIÓN

  * Las cursivas se muestran entre _subrayados_, y las versalitas se
    han convertido a MAYÚSCULAS.

  * Los errores de imprenta han sido corregidos.

  * La ortografía del original ha sido retocada, buscando una mayor
    facilidad de lectura. Teniendo en cuenta que la lengua gallega,
    en la época de esta edición, pecaba de falta de normalización,
    se ha uniformado la ortografía de los artículos y pronombres
    homónimos, y de sus contracciones con la preposición «a».

  * Se ha completado el emparejamiento de los signos de interrogación y
    exclamación.

  * Las páginas en blanco han sido eliminadas.

  * Las correcciones enumeradas en la «Fe de erratas», al final del
    libro, han sido incorporadas al texto.




FOLLAS NOVAS




  Biblioteca de «La Propaganda Literaria»

  FOLLAS NOVAS

  VERSOS EN GALLEGO
  DE
  ROSALÍA CASTRO DE MURGUÍA

  PRECEDIDOS DE UN PRÓLOGO
  POR
  EMILIO CASTELAR


  [Ilustración]


  DE VENTA

  MADRID
  La Ilustración Gallega y Asturiana
  León, 12, principal

  HABANA
  La Propaganda Literaria
  O’Reilly, núm. 54

  1880




Esta obra es propiedad de _La Propaganda Literaria_, casa editorial de
la Habana, quien ha cumplido con las condiciones que marca la ley para
los derechos de propiedad literaria.


Aurelio J. Alaria, impresor, Estrella, 15, Madrid




ÔS SEÑORES DA XUNTA DIRECTIVA

E MAIS INDIVIDUOS QUE COMPOÑEN A

SOCIEDADE DE BENEFICENCIA D’OS NATURALES DE GALICIA

N’HABANA


_Un sentimento de gratitude faime oxe dedicarlles este meu libro. O
dia en qu’os fillos de Galicia levaban á cabo n’Habana un d’os seus
mais groriosos feitos (permitaseme chamarlle así, porque tal o creio);
o dia en qu’entr’o aplauso de todos, fundouse en tan lexana rexion a_
Sociedade de beneficencia d’os naturales de Galicia, _houbo quen quixo
santifical’ô seu modo volvendo pr’a sua patria os ollos y o corazon,
unindo n’aquela obra de patriotismo o recordo d’un libro que foi tamen
o esaltado fruto d’amor ô noso país._

_O xuntar ôs nomes d’os fundadores d’a_ Sociedade, _o d’autora d’os_
CANTARES GALLEGOS (_cousa que lles agradecin por que me via así
unida â obra de caridade mais grata ô meu corazon_) _xa sey que non
foy mais que como un-ha espresion d’amor pr’a patria ausente, qu’eu
cantara xa que non en bós versos, ô menos en versos afertunados. Séino
ben; mais non por eso deixo de ter n’o que val aquel recordo, e de
crêrme obrigada á dar á esa_ Sociedade _un-ha púbrica moestra d’o meu
agradecemento, xa que púbrica foy tamen a proba d’estimacion que â sua
vez me deron n’aquel dia os meus paisanos n’Habana._

_Reciban pois a dedicatoria d’este meu novo libro: trata d’as cousas
d’a terra, e vay escrita n’a nosa lengoa. Recíbana, non pó-lo que val,
sinon pó-lo que significa._

  ROSALÍA CASTRO DE MURGUÍA

  Socia honoraria da _Sociedade de beneficencia
  d’os naturales de Galicia n’Habana_

Santiago 23 Febreiro 1880.




PRÓLOGO


Nada me complace tanto en la vida como recorrer las regiones que
componen el territorio de nuestra España y contemplar los monumentos
que despiertan la memoria de nuestros padres. Los tiempos pasados se
avivan y resucitan en el escenario donde sus tragedias sucedieron. El
alma de los muertos vuelve, á los conjuros y evocaciones del recuerdo,
como para buscar el orígen de venturas ó desventuras trascendentes á su
nombre en el mundo y á su reposo en la eternidad. Enseña más sobre el
destino de Roma un paseo por la Vía Apia, bordada de sepulcros, que un
estudio de los libros de Tito Livio y de Tácito. Cuentan más historia
de España las piedras mudas de la catedral de Toledo, que las páginas
grandilocuentes de Mariana y de Mendoza. Los campos de Montiel llevan
aún la maldicion del fratricidio de los Trastamaras; las ruinas de
Poblet, cubiertas de ortigas, guardan aún las sombras augustas de los
reyes de Aragon; las alturas del puerto de Muradiel revelan á los ojos
mas vulgares las glorias á ellas unidas como la luz á los soles; el
pico de Monserrat refleja las retinas de los navegantes catalanes del
Mediterráneo, que lo saludaban arrobados en sus fabulosas expediciones
al Oriente de Europa; las rejas de Granada parecen el poema de la
guerra santa y de la reconquista nacional, y apénas hay un rincon de la
Península donde los espectáculos de la naturaleza no estén realzados
por las grandiosas escenas de la historia.

En mi calidad de historiador he contemplado mil veces los escenarios
principales de los hechos históricos, y no he visto, sin embargo,
aquellos donde nuestras crónicas modernas comienzan, y la fuente de
nuestra vida nacional brota, y el poema de la reconquista se inicia,
y el habla española balbucea sus primeras palabras, y el grito de
Dios y libertad resuena, y la capilla de Covadonga señala como la
letra inicial de nuestras victorias, y el astur y el galáico hacen
retroceder al árabe abortado por los desiertos hácia el Mediodía y al
normando abortado por los mares hácia el Norte; y por do quier, así en
los primitivos dialectos de incomparable dulzura como en las iglesias
románicas de indecible severidad, se sienten aún los vagidos de nuestro
espíritu y se tocan las tablas de nuestra cuna; ¡ah! no he visto,
decia, ni Astúrias ni Galicia.

¡Y cuántas veces héme fingido estas tierras en mi imaginacion y
he tratado de resucitarlas y de describirlas tales como las veia
interiormente! Sobre todo, esa extraña y desconocida Galicia me llamaba
con sus innumerables atractivos y aparecia verde y húmeda, ceñida de
espumas oceánicas, tapizada de inacabables prados, llena de colinas
en cuyas alturas sombrea el bosque y á cuyos piés brilla la floresta,
esmaltada por sus rias y por sus puertos semejantes á tranquilos
lagos, cubierta de castañares y de naranjales, con sus mares verdes y
sus horizontes recamados de arreboladas neblinas, como una especie de
Escocia meridional española, muy apropiada, cual la Escocia británica
del Norte, á la poesía, y al cántico, y al sentimiento de la naturaleza.

¡Y será de ver aquella catedral, á la que volvian sus ojos los
moribundos en toda la Edad Media, é iban, hasta del seno de la Bulgaria
y de Rusia, los peregrinos en gran muchedumbre á ganar el perdon de sus
culpas con poner los labios en las losas de su pavimento! ¡Y el alma se
quedará extática en su puerta de la Gloria pintada de tantos colores y
entre cuyos iris, semejantes á los matices de la oracion, y entre cuyos
dorados, semejantes á los resplandores de inmaculado éther, revolotean
las innumerables figuras como místicas mariposas venidas de las
flores del cielo, y surgen las estatuillas como mensajeras encargadas
de elevar á las alturas celestiales las constantes aspiraciones que
á lo infinito siente en su eternal carrera nuestro pobre y oscuro
planeta! ¡Cómo caerán las sombras por aquellas recatadas capillas,
antiguo albergue de las peregrinaciones y término santo de largo y
proceloso viaje! ¡Cómo resonará por aquellas bóvedas el grito que los
guerreros han proferido en Clavijo, en Calatañazor, en las Navas,
en Tarifa; el grito que invocaba al Apóstol y lo traia al frente de
nuestros ejércitos en su blanca cabalgadura apocalíptica! Jerusalem,
Roma, Compostela, eran por aquellos tiempos de fé como las tres gradas
espirituales por donde la pobre humanidad podia subir hasta ver frente
á frente las tres personas de la Trinidad Santísima.

Y después de haberse confortado el ánimo con estos santos recuerdos,
¡cómo se comunicará con la naturaleza! Ya sé por experiencia que no
puede pedírsele al Norte el color de nuestras tierras meridionales
y la línea inflamada que rodea como de una aureola esplendente las
aristas de la Giralda y las estrías del Parthenon. Ya sé que nuestro
paganismo clásico, nuestra forma plástica, nuestro relieve escultórico,
los secos torrentes en que la adelfa se corona de rosadas flores y la
palma se cimbrea al soplo abrasador del simoun, jamás se encuentran en
los campos eternamente verdes que el Océano riega con sus evaporaciones
contínuas y con sus lluvias benéficas, y que la niebla envuelve en sus
velos de gasa. Pero será de ver el campo tranquilo, como los idilios
de Teócrito; el prado á la contínua reverdecido por una primavera
perpétua; los bosques de frutales, cargados con las abrillantadas
frutas; las colinas, donde en libertad crecen toda clase de arbustos;
entre los altos robles y castaños el antiguo campanario de la aldea;
por los hondos valles la cabaña con su establo y el establo con sus
vacas á la puerta; serpenteando en varias direcciones la ria serena y
trasparente, llena de barcas ligeras que contrastan con las pesadas
carretas, y trabajando sin descanso los campesinos de ambos sexos,
seguidos de sus innumerables chicuelos que entonan á una en coro esas
sonatas y cantares, cuyos aires se han elevado en las composiciones de
los primeros maestros europeos, lo mismo en la sinfonía pastoral de
Beethoven que en la tierna _Sonámbula_ de Bellini, á expresion clásica
de la felicidad campestre. Galicia tiene pintores, que excuso nombrar,
capaces de darnos idea tan clara de su tierra como los pintores
malagueños nos la han dado de una merienda en la Caleta ó los pintores
sevillanos de un baile en Triana.

Inútil buscar en las composiciones gallegas una sombra como de
azabache junto á una pared cuya cal semeja al alabastro; la luz llega,
cernida por tantos vapores como hay en el aire y amortiguada por tanta
vegetacion como hay en el suelo, dulce, á guisa de caricia gallega, sin
rebotes hiperbólicos, sin reverberaciones metálicas á los ojos, que
pueden recibirla y gozarla en una placidez inefable. Bajo los seculares
árboles de ramas bastantes á cubrir una plaza; en cercados floridos
y olientes á madre-selva; sobre alfombra natural, y aunque natural
mullida y blanda, el gallego, cubierto con su montera y ataviado con
sus calzones y su chaqueta de paño oscuro que chapillas de plata
abotonan y adornan, baila en compañía de la hermosísima gallega, en
cuya cabeza flamea el pañuelo de colores realzado sobre el primoroso
dengue y el oscuro zagalejo de estameña, y en cuyo cuello relucen sobre
la blanca camisa los varios collares; y así, trenzan, al son de su
gaita, una de esas danzas iguales á su música, por tristes, por amantes
y por voluptuosas.

Lo cierto es que esta tierra, falta de calor, inspira á sus hijos una
pasion tan encendida que raya en fanatismo. Ni el catalan, que se cree
ciudadano de perfecta nacionalidad; ni el andaluz, que habita la region
más privilegiada y más poética de España; ni el valenciano, bienhadado
en sus asiáticos jardines; ni el vigoroso aragonés aman á su patria
como la ama el gallego. La sombra de sus árboles, el dejo de su agua
natal, los mendrugos de su pan de maíz y de centeno, las maderas de su
establo, el olor de sus vacas, el espacio de su Municipio, el tañido de
la campana que toca la oracion al anochecer, la melodía de su zampoña,
el cantar de su alborada en tales términos se imponen á sus sentidos,
á sus sentimientos, á su conciencia, á toda su alma, á todo su sér,
que al arrancarle de allí le desarraigan, como si fuera un árbol, y
dobla el cuello, y pierde la gana, y apaga la mirada, y desmaya de
fuerzas, y decae de color, y olvida el habla, y siente una tristeza
tal en todos sus afectos y un dolor tan agudo en todo su cuerpo, que
concluye el infeliz por la muerte. Hay razas de tal suerte unidas con
su tierra, que al separarlas separais los dos términos de una entidad,
el alma y el cuerpo, y concluís con su existencia. La mayor parte de
aquellos suicidios de pueblos, como los de Numancia y de Sagunto, que
tanto nos maravillan, se explican por el apego al suelo natal, fuera
de cuyo aire no pueden respirar ni vivir. Existen razas nómadas como
las razas invasoras del Norte, llamadas por una vocacion interior al
movimiento, desasidas del suelo, juntas con su caballo y con su carro
que las trasportan de uno á otro territorio, las cuales se engendran en
una region, nacen en otra, viven de contínuo viaje, mueren sin saber
el pueblo donde han nacido, y cambiando de creencias cual cambian de
patria, tienen la vocacion de las emigraciones y de las conquistas,
por cuyo terrible poder suelen renovarse las sociedades humanas, de
igual suerte que se renuevan los aires por las tempestades y por las
inundaciones los campos. Pero en cambio hay otras razas á quienes
jamás separaríais del territorio donde nacen y que se pegan á él como
la carne al hueso. Estas son las razas que padecen el mal del país,
llamado en griego nostalgia, mal horrible que termina casi siempre
por la muerte. Y parece que la fatalidad lo quiere. El gallego se
vé obligado, por la densidad de la poblacion y por la tristeza del
suelo, á las emigraciones constantes. Imaginaos cuál será su pena
cuando trasponga la línea del horizonte sensible y deje tras sí el
campanario de la iglesia parroquial en cuyo regazo ha crecido su alma;
el cementerio donde yacen sus mayores, con cuyos huesos se mezclan
las raíces de la vida; los hogares que han cobijado los afectos y
las pasiones, á cuyo impulso se ha reunido la sangre y ha amasado la
carne del corazon. En ningun punto del mundo donde vaya volverá á
ver la zagaleja que, con la mano puesta al oido, la cabeza movida á
un lado y otro, los ojos fuera casi de las órbitas cual si buscara y
no encontrara el sér amado, entona la triste cancion correspondiente
á la serenata andaluza, cancion parecida, en su larga y triste
cadencia, bien á un arrullo de amor, ó bien á un suspiro de muerte. Y
se comprende, se comprende perfectamente que al abandonar todos estos
lugares, indisolublemente unidos á todas sus pasiones, desfallezca
y muera. Y esta tristeza del alma se refleja en su poesía, que es
verdaderamente una poesía melancólica del corazon.

Así tiene los caractéres de la poesía del Norte, la vaguedad y la
profundidad. La naturaleza se refleja en la conciencia de sus bardos
como se reflejan los objetos en los poemas osiánicos. La estrella que
luce entre las primeras sombras de la tarde; el vapor que asciende del
oleaje de los mares á formar las nubes; los vientos huracanados que
se estrellan al pié de la roca vestida de pinares; las yerbas de las
colinas que ondean y se pliegan al beso de los céfiros; el torrente que
se despeña espumoso entre los riscos; la luna coronada de nieblas, que
dan mayor palidez y mayor misterio á su faz; la caverna llena de aves
nocturnas, cuyos gritos se confunden con el toque de las ánimas, dan á
la poesía gallega mucho del sabor que tienen los cánticos de aquellos
pueblos obligados por su latitud y por su clima á encerrarse dentro de
sí mismos, y relacionar los fenómenos del universo con los afectos y
las ideas del alma.

Su lengua, sin embargo, por la riqueza de combinaciones vocales, por
la dulzura de las consonancias, por la copia de rimas, por la variedad
de metrificacion, por la onomatopeya de sus palabras, relaciónase
con todas las lenguas meridionales, pues al oirla diríais que estais
oyendo el italiano, el provenzal, el lemosin, cualquiera de las lenguas
habladas á orillas del Mediterráneo y compuestas por las relaciones
y el comercio de aquellos pueblos, que sobre un fondo heleno-latino
ostentan esmaltes y relieves por el movimiento natural de la sociedad
sobrepuestos y realzados. Á estas calidades reune un candor, una
sencillez, un sabor arcáico que muestran cómo se ha cultivado
principalmente en la Edad Media, y luégo, cuando la nacion se formó
en el siglo generador de los grandes Estados, ha tenido que ceder la
palma á la gran lengua del centro, á la lengua castellana. Galicia,
ménos abierta naturalmente á las irrupciones de extranjeros pueblos
que el Mediodía de España; ménos helena y ménos árabe, pues ni una ni
otra raza han ejercido en las orillas del Atlántico el poder que en
las orillas del Mediterráneo; romana, muy romana durante el Imperio,
y después de la irrupcion germánica esencialmente sueva, tiene una
complexion más determinada y una tradicion más seguida que el resto de
las provincias españolas. Su habla, pues, debe ser el latin romanceado
por los suevos, como el habla castellana el latin romanceado por los
habitantes del centro. Sea de esto lo que quiera, existe una hermosa
literatura en Galicia. El mayor de nuestros escritores y de nuestros
sabios en la Edad Media, el Rey D. Alfonso X, escogió el gallego para
cantar loores á la Vírgen Madre, y el gallego ha inmortalizado los
amores y los duelos del popular Macías. Y si examinais el conjunto de
esa literatura, encontrareis que tienen sus poetas algo de la escuela
de Suabia, tan encarecida y alabada en Alemania por la fluidez de sus
rimas, unida á la profundidad del sentimiento y de la idea.

Si la literatura gallega no tuviese ningun otro libro más que las
_Follas Novas_ de Rosalía Castro, bastábale para su lucimiento y para
su gloria. Puesto que la poesía es, como todo arte, la idea sentida
con profundidad y expresada con hermosura, digo que no conozco quien
sienta más y exprese mejor. La ternura se mezcla con la tristeza, la
luz con el misterio, la inspiracion y el estro con la verdad, formando
un conjunto de tal suerte nuevo y original y suyo, que no se cansa de
admirarlo el entendimiento, fatigado por lo convencional y arbitrario
de artificiosas escuelas que se empeñan en resucitar lo pasado, muerto
para siempre, ó ya en repetir pasiva y fotográficamente la impura
realidad. Rosalía siente y sabe expresar lo sentido. Su alma no liba la
poesía en lo grande, en lo inmenso, en lo infinito; como la violeta,
gusta de las sombras y exhala su aroma con tal humildad que excusa como
grave falta el propio mérito. Pocas veces he visto expresar como en
la composicion titulada _Vaguedás_ esas visitas de las inspiraciones
varias, nubes sin formas evaporadas del corazon á la mente, y que
suelen unas veces arrebolarse en las tintas de la idea, y otras veces
enrojecerse en el relámpago de la pasion. Así pregunta por qué escribe
y no sabe cómo responder á esta pregunta. Pues en tal ignorancia se
encuentra el secreto de la verdadera vocacion poética. Quien canta sin
voluntad, obedeciendo á movimientos del sér como obedece el arpa á la
mano que la tañe, y expresando ideas instintivas presentadas de súbito
á la mente, más por sobrenaturales revelaciones que por la interior
reflexion; quien hace eso ha recibido del cielo el don de la poesía
para traerlo y depositarlo entre los abrojos de la tierra.

Teniendo este don, no podia ménos de tener con él profunda melancolía.
Redentores y no llevar corona de espinas; profetas y no sentir las
epilepsias de la admiracion; sabios y no consumirse en el calor de
la retorta donde surgen nuevos elementos; héroes y no desposarse
con la muerte; poetas y no padecer con todos los que padecen, y no
llorar con todos los que lloran, y no sentir la nostalgia de cielos
misteriosos, ¡ah! es completamente imposible. Rosalía está triste,
y la tristeza rodea de aureola mística sus sienes, y la tristeza se
plañe en todos los acordes de su lira. Así no podeis ménos de llorar
cuando se despide de sus prados, del cláustro donde tantas veces ha
gemido; de los montes negros, plateados por la alborada que brilla en
el Sar y en el Sarela; de las pardas torres metropolitanas destacándose
en las inciertas lontananzas; y al decirles adios, considera que esto
permanecerá perenne, inmóvil, perdurable, miéntras los que se creen
inmortales superiores á todos los mencionados objetos, eternos como
las almas, cada dia darán hácia la muerte un paso y dejarán en las
tortuosidades del camino alguna ilusion ó alguna esperanza. Conozco
pocas emociones más magistralmente dichas que la despertada en su
corazon por el interior de la catedral de Santiago. Se oye rezar
á los viejos y á las viejas los padre-nuestros; se ven los rayos
últimos del sol en su ocaso penetrando por las vidrieras de colores y
descomponiéndose en las brillantes sartas de las arañas; se siente el
terror que la sobrecoge cuando al plañido de los campanarios vé las
almas en pena pintadas por los altares, y las cabezas de los santos
moviéndose como para contarse algun misterio unas á otras; se pregunta,
por fin, al poder de la evocacion, si aquellos rostros de las estatuas
tienen alma, y los labios de piedra palabras, y los Arzobispos y los
Obispos, tendidos sobre las losas, fuerza para levantarse de sus lechos
frios como el mármol y pedir perdon á los crucifijos, iluminados por
las dudosas lámparas, y la Soledad lágrimas para llorar los dolores
de su divino Hijo y la eternidad de nuestros pecados. No acierto á
expresar cuánto me conmueven los pensamientos poéticos por Rosalía
consagrados al cementerio, á la ermita, al enterramiento, á la mezcla
de la religion con la muerte. Creeríais sus ideas florecillas brotadas
en los sepulcros. Caen sobre el alma con la lánguida tristeza de las
ramas del sáuce y huelen á ciprés. Hace bien la poetisa cantando esos
abismos insondables donde concluye el frenesí de nuestra vida y pára
el movimiento vertiginoso de nuestra desatentada carrera. Yo nunca
he visto sin conmoverme una iglesia en los valles de mi tierra. Una
iglesia, único ideal del pobre pueblo, á quien el arte se aparece bajo
la forma religiosa; nave mística, poblada de santos que interceden
por nosotros y circuida de muertos que esperan su resurreccion; faro
luminoso, encendido sobre los escollos del mundo y que proyecta su luz
en las profundidades del alma, luz solitaria, la cual se nos aparece
como estrella misteriosa en el dia de los tormentos; arca que flota
en el diluvio de nuestras lágrimas; punto de interseccion entre los
caminos de la tierra y los caminos de la eternidad; influencia de toda
aspiracion ascendente á lo infinito y de toda inspiracion descendente
de lo infinito; una iglesia conmueve siempre por las lágrimas que se
han evaporado en sus aires aguardando consuelo y por los cadáveres que
han caido sobre su pavimento, aguardando perdon por las oraciones que
aletean bajo sus bóvedas y los ex-votos que penden de sus paredes,
por las lenguas de fuego que manda el espíritu divino á todo lo
contingente, y las nubes de incienso que manda el espíritu humano á
todo lo absoluto; por el esfuerzo que sus arcos, sus aras, sus altares,
sus cúpulas representan para romper el misterio divino que envuelve la
inmensidad de los espacios y que agita y hace extremecer desde el fondo
de nuestro corazon hasta la cima de nuestra inteligencia.

No conozco en las diversas lenguas literarias de la Península
composicion alguna más tierna y más sentida que la titulada: _¡Padron!
¡Padron!_ Dentro de poco, así que el libro se divulgue, alcanzará
renombre tan ruidoso como la inmortal composicion de Bécquer: «¡Dios
mio, qué solos se quedan los muertos!» Delante de un cementerio, lo
primero que se le ocurre es la idea de todo cuanto acaba en nosotros al
pasar de la juventud á la madurez en la existencia: las risas sin fin,
los bailes sin término, los cantares dulces, los coloquios amorosos,
las noches serenas, la guitarra melancólica, los acordes de la
serenata, cuanto ha pasado en la vida. Sigue á esta triste reflexion
sobre todo lo que llevamos muerto en nosotros mismos, una pintura del
cementerio de Adina, tal como se aparecia á sus ojos en la niñez, con
sus olivos viejos y oscuros; con sus clérigos que toman el sol en las
tapias como los viejos cipreses, y los niños que juegan entre las
tumbas como las mariposas entre las flores; con las piedras tumularias
que resaltan entre los montones oscuros de la tierra removida; con
el blanco osario, que á lo mejor, en la callada noche, despide la
fosfórica luz de sus fuegos fátuos; con las yerbas verdes, las malvas,
las cicutas, las ortigas, que crecen alimentadas por los muertos y
exhalan desde la superficie de las sepulturas, mezcladas sus raíces
con los huesos, el oxígeno de la vida. Naturalmente, la emocion que el
cementerio despierta en el alma de una niña es emocion de alegría. Y en
esta alegría se encuentra lo filosófico y lo profundo del pensamiento,
alcanzado por la intuicion soberana del poeta. En la edad en que no
hemos visto los muertos, no creemos en la muerte. Pues qué, ¿no jugamos
á la puerta del cementerio como á la puerta de la escuela? ¿Habeis
visto algun contraste mayor y más terrible que los divertimientos, y
las risas, y los gritos de los huérfanos de dos ó tres años miéntras
los clérigos salmodian, á la puerta de la casa en duelo y ante un ataud
lleno, los cánticos de la eternidad?

La niña vé en el cementerio de Adina la yerba sobre las sepulturas, las
flores sobre las yerbas, las mariposas sobre las flores, los pájaros
sobre las mariposas, el cielo sobre los pájaros, la vida que rebosa en
el templo de la muerte. Pero se ha ido léjos de allí, se ha separado
por mucho tiempo, y al cabo ha vuelto la infeliz. Pregunta por todos
los que ha amado, y nadie le responde. El tiempo se los ha ido llevando
poco á poco en sus giros, y ha despoblado de los séres predilectos á
Padron y ha poblado con sus despojos el cementerio. Así corre á él,
y mira por la cerradura, y en vez de ver y oir lo que veia y oia de
niña, vé la tierra removida sobre la cual vagan las almas y oye la
campana plañidera que llora por los muertos.

Consolémonos. Nada en la realidad tan repugnante ni nada en el ideal
tan hermoso como la muerte. El cadáver á los ojos del cuerpo está lleno
de gusanos, y á los ojos del alma circuido de ángeles. Hiede cuando
nos acercamos á él con nuestro cuerpo, y embalsama el aire cuando nos
acercamos con nuestra alma. ¡Qué sería de nosotros si no muriéramos
nunca! Estas dudas que taladran las sienes, y estos desengaños que
desgarran el corazon; el amor sin esperanza, la ilusion sin realidad,
la separacion de los séres queridos, la pena de la ausencia, todos
estos dolores habrian de ser eternos. Sólo allende la tumba el ideal
será verdad, la ilusion certidumbre, la poesía pensamiento, el
pensamiento vida, la vida eternidad, la eternidad amores sin celos,
satisfacciones sin desencantos, creencias sin sombras, espíritus
sin cuerpos, arte sin formas, felicidad sin zozobras, la plenitud
del sér, el dia imperecedero de la justicia, la vision perfecta del
Eterno. ¡Dios mio, que no vengan dos veces los cálices ya apurados;
que no se aparten de nosotros jamás los séres tan queridos; que no
suceda al ideal soñado con tanto amor el parto abortivo de la grosera
realidad; que el cierzo de un nuevo desengaño no hiele, nó, la última
florescencia de ilusiones y la última cosecha de esperanzas; y como
todo esto sea imposible en el mundo, mátanos pronto en tu divina
misericordia para que pronto nuestros mismos calumniadores nos hagan
justicia y nos durmamos para siempre creyéndonos bendecidos y amados, y
aguardando muchas lágrimas sobre nuestras cenizas!

Una de las cualidades más sobresalientes en Rosalía Castro es la
cualidad poética por excelencia, la vista intuitiva de la relacion
misteriosa que existe entre el mundo interior y el mundo exterior,
entre el universo que compone la humanidad y el universo que compone
la naturaleza. La esfera del horizonte y la esfera del cerebro, la
luz de los ojos y la luz de los astros, las lluvias y las lágrimas,
las tormentas y los dolores, la electricidad que culebrea por las
nubes, y las simpatías que despedimos de nuestro sér, forman, como los
asonantes un romance, como los consonantes una oda, como los tonos
graves y agudos una sinfonía. La luna llena, mirando al Océano, lo
aviva en mareas; la mujer hermosa mirando nuestros ojos los enciende
en fuego, que á su vez aviva y enciende el deseo. Las corrientes
magnéticas, en cuya virtud se pliegan las hojas de la sensitiva, tienen
algo de esa otra corriente en cuya virtud se agitan unos nervios
como las cuerdas de un arpa. Hay entre la palabra y la idea, entre
la forma y el fondo, entre el alma y el cuerpo la misma relacion que
entre la electricidad y el magnetismo, que entre la luz y el calor.
La serpiente fascina al pajarillo como la meditacion al místico. En
el yermo encontrais muchas almas y muchas alondras extáticas. El
entusiasmo de los corazones contribuye al movimiento de los cuerpos
como el esfuerzo de los músculos. El bacante caeria rendido en su
carrera si no creyese que un Dios lo impulsa, y la pitonisa muerta
en su trípode si no creyese que un Dios habla por su boca. Los séres
humanos se sostienen unos pendientes de otros en la sociedad como los
mundos sidereos se sostienen unos á otros en la atraccion universal. La
mirada del tigre os dá terror como la mirada de vuestro mayor enemigo,
y la mirada del cordero compasion como la mirada de un niño. Existe
una relacion misteriosa entre los matices del prisma y las notas del
músico. Pitágoras explicaba más á sus discípulos con la vista que
con la palabra. Alejandro, que sólo tenía 50.000 hombres en Arbelas,
miéntras Darío tenía un millon, no quiso pelear en las tinieblas como
le aconsejaba Parmenión, porque creia más en los prodigios de sus
ojos que en los prodigios de su táctica. Magnetismo, electricidad,
amor, voluntad, calor, pasion, luz, idea, todas estas virtudes varias
se confunden, perteneciendo unas á la esfera espiritual y otras á la
esfera material, como unas fuerzas se confunden con otras fuerzas
en la inmensidad del universo. Pues pocos pensadores y pocos poetas
expresan mejor estas relaciones que Rosalía Castro en sus bellísimos
versos.

Si hubiéramos de calificarla con una sola palabra, calificaríamosla de
poeta lírico por excelencia. Cuando se eleva en alas de robusto estilo
á la poesía impersonal, objetiva, rayana con la epopeya, carece de la
originalidad que la distingue en tanto grado cuando canta sus propias
emociones; y si presenta el mundo externo, lo presenta en relacion con
su alma, celeste, luminosa, trasparente, y en cuya superficie el menor
soplo de las auras levanta rizos y ondulaciones, el menor reflejo de
la luz extiende esmaltes, y matices el menor objeto de las orillas; el
árbol frondoso y la yerba humilde, la colina que permanece inmóvil en
los bordes y el ave que pasa por los horizontes, encuentran espejos y
dejan de sí copias y retratos. Y siendo poeta lírico por excelencia,
es por necesidad poeta elegiaco. Desde el principio al fin de sus
versos dos sentimientos la poseen; sentimiento de tristeza melancólica
por las desgracias universales de la vida humana, y sentimiento de
tristeza exaltada por las desgracias particulares á la vida gallega.
El hombre es una síntesis de la creacion. El universo sideral recoge
su más bello éther para producir la luz de los humanos ojos; los
fluidos electro-magnéticos condensan sus más poderosas corrientes para
derramarse por las cuerdas de nuestros nervios; los átomos, que acaso
vienen de los confines del espacio, se acumulan en nuestro cuerpo
para componer el más perfecto organismo; y sobre todas estas varias
determinaciones y modos de la materia universal, se eleva en nosotros
el misterio indecible, inenarrable, sublime: ese misterio del alma que
llega por grados á ver lo infinito y á desembocar en la eternidad.
Todas las cosas piensan en nosotros y todas las cosas en nosotros
padecen. Nuestra voz repite el quejido universal de los séres que se
duelen del esfuerzo empleado por traspasar el límite y de la fatalidad
que al límite los sujeta como á su cadena, como á su prision, como á
su eterno suplicio. Este quejido, más agudo á medida que el sér crece
y progresa, encuentra un eco en todas las estancias de las _Follas
Novas_, y un eco poético. Pero el dolor más bellamente expresado es
el dolor de su madre Galicia. Se vé el aislamiento en que la patria
comun ha dejado á tan hermosas provincias. Se oye el resuello de una
raza forzada por su triste condicion social á todos los trabajos más
materiales y penosos. Se ven las marcas de las heridas seculares
abiertas en los pobres campesinos por la antigua tiranía señorial. Se
notan las cualidades de aquella familia de pueblos, la inteligencia
aguda, la astucia fina, la tristeza perpétua. Sobre todo, el dolor de
los dolores gallegos se halla repetido á cada verso: el dolor de la
separacion, el dolor de la ausencia, el dolor de la nostalgia, el dolor
de las emigraciones, la patria apareciéndose húmeda, fresca, verde,
sencilla como un idilio, grata como una mañana de primavera, con su
aroma de frutas y flores, con sus cadencias campestres repetidas por
la zampoña y por la gaita, con sus rias trasparentes y tranquilas, en
medio de los ardores del implacable trópico y de las tristezas del
forzado destierro. Toda obra poética, por subjetiva, por particular,
por personalista que á primera vista parezca es una obra social. Los
dolores de Galicia hablan por boca de Rosalía, y los hombres de Estado,
los que han tenido el Gobierno en sus manos, que hoy lo tienen, los
que mañana pueden volver á tenerlo, necesitan, heridos por voces tan
dulces como ésta, averiguar la cantidad de satisfacciones que deben
darse á las justas exigencias de esas provincias y el remedio que
puede colegirse entre todos para sus antiguos é inveterados males. No
olvidemos que hace poco un escritor insigne del vecino reino trazaba
una especie de nacionalidad literaria compuesta de portugueses,
brasileños y gallegos. Estas cosas podian pasar por juegos de la
imaginacion cuando no habian trascurrido horribles crísis, y no se
habian visto ciertas tendencias que podrian reaparecer mañana, ora
bajo la bandera del absolutismo, ora bajo la bandera de la demagogia
que tantos desastres han derramado en nuestros territorios y tantas
amarguras en nuestros corazones. Para matar el provincialismo exagerado
no hay medio como satisfacer las justas exigencias provinciales. No
olvidemos que muchas de nuestras regiones, como Galicia por ejemplo,
tienen brillantísima literatura propia, la cual, respondiendo á una
ley de la vida, á la ley de variedad, debe coexistir con la literatura
nacional, sin daño de la patria, mayor á medida que crecen sus hijos,
y se fortifican los órganos que componen su cuerpo y se abrillantan
las estrellas que pueblan su cielo. Rosalía, por sus libros de versos
gallegos, es un astro de primera magnitud en los vastos horizontes del
arte español.


EMILIO CASTELAR.




DUAS PALABRAS D’A AUTORA


Gardados estaban, ben podo decir que para sempre, estes versos, e
xustamente condenados po-la sua propia índole á eterna olvidanza,
cando, non sin verdadeira pena, vellos compromisos obrigáronme á
xuntalos de presa e correndo, ordenalos e dalos á estampa. N’era esto,
en verdade, o qu’eu queria, mais n’houbo outro remedio; tuben que
conformarme c’o duro d’as circunstancias que así o fixeron.--¡Vayan
en boa hora, lles dixen estonces, estes probes enxendros d’a miña
tristura; vaya antr’os vivos o que xa é po-la sua propia natureza,
cousa d’un-ha morta ben morta!--E fóronse, sin qu’eu sepa pra que, nin
me faga falla o sabelo.

Mais de dez anos pasaron--tempo casi-que fabuloso á xusgar po-la
presa con que hoxe se vive--desque á mayor parte d’estos versos foron
escritos, sin que as contrariedades d’a miña vida desasosegada, e un-ha
saude decote endebre, me permitise apousar n’eles os meus cansados
ollos y o meu fatigado esprito. Ô leelos de novo, vin ben craro, como
era incompreto e probe este meu traballo poetico, canto lle faltaba
pra ser algo que valla, e non un libro mais, sin outro merito que á
perene melancolía que o envolve, e que alguns terán, non sin razon,
como fatigosa e monotona. Mais as cousas teñen de ser com’as fan as
circunstancias, e s’eu non puden nunca fuxir âs miñas tristezas, os
meus versos menos. Escritos n’o deserto de Castilla, pensados e
sentidos n’as soidades d’a natureza e d’o meu corazon, fillos cativos
d’as horas de enfermedade e d’ausencias, refrexan quisais con demasiada
sinceridade, o estado d’o meu esprito un-has veces, outras á miña
natural disposicion (que n’en valde son muller) á sentir como propias
as penas alleas. ¡Ay! a tristeza, musa d’os nosos tempos, conoceme
ben, e de moitos anos atrás; mirame como sua, é outra como eu, non me
deixa un momento, n’inda cando quero falar de tantas cousas com’andan
oxe n’o aire e n’o noso corazon. ¡Tola de min! ¿N’o aire, dixen? n’o
meu corazon inda, mais ¿fora d’el? Aunqu’en verdade, ¿qué lle pasará á
un que non sea como se pasas’en todo-l-os demais? ¡En min y en todos!
¡n’a miña alma e n’as alleas!... ¿Mais dirase por eso que me teño por
un-ha inspirada, nin que penso haber feito, ô que se di, un libro
trascendental? Non, nin eu o quixen, nin me creo con forzas pra tanto.
N’o aire andan d’abondo as cousas graves, é certo; facil é conocelas,
e hastra falar d’elas; mais son muller, e âs mulleres, apenas s’â
propia femenina fraqueza ll’é permitido adiviñalas, sentilas pasar.
Nòs somos arpa de soyo duas cordas, a imaxinacion y o sentimiento: n’o
eterno panal que traballamos alá n’o intimo, solasmente se dá mel,
mais ou menos doce, de mais ou menos puro olido, pero mel sempre, e
nada mais que mel. Que s’os problemas que tên ocupados os mais grandes
entendementos, teñen algo que ver connosco, é n’entramentras que os
que comparten e levan á un-ha con nosoutras os traballos d’a vida, non
poden ocultarnos de todo, as suas tristezas e os seus desfalecementos.
É d’eles ver as chagas e sondalas e buscarlles procuro, é noso
axudarlles a soportalas, mais con feitos iñorados que con palabras e
romores. O pensamento d’a muller é lixeiro, góstanos com’âs borboletas,
voar de rosa en rosa, sobr’as cousas tamen lixeiras: n’é feito
para nos o duro traballo d’a meditacion. Cand’á el n’os entregamos,
imprenámolo, sin sabelo siquera, d’a innata debilidade, e se n’os é
facil engañar os espiritus frívolos ou pouco acostumados, non soced’o
mesmo c’os homes d’estudio e reflecsion, que logo conocen que baixo d’a
crara corrente d’a forma non s’atopa mais que o limo insustancial d’as
vulgaridades. E n’os dominios d’a especulacion como n’os d’o arte, nada
mais inútil nin cruel d’o que o vulgar. D’él fuxo sempre con tod’as
miñas forzas, e por non caer en tan gran pecado nunca tentey pasar
os límites d’a simple poesía, qu’encontr’âs veces n’un-ha espresion
feliz, n’un-ha idea afertunada, aquela cousa sin nome que vay direita
como frecha, traspasa as nosas carnes, fainos estremecer, e resoa n’a
alma dorida coma un outro ¡ay! que responde ô largo xemido que decote
levantan en nos, os dôres d’a terra.

Despois d’o xa dito, ¿tendrey que añadire qu’este meu libro n’é en
certa maneira, fillo d’a mesma inspiracion que dou de si os _Cantares
gallegos_? Paréceme que non. Cousa este último d’os meus dias
d’esperanza e xuventude, ben se ve que ten algo d’a frescura propia
d’a vida que comenza. Mais o meu libro d’hoxe, escrito coma quen dí,
en medio de todo-l-os desterros, non pode ter anque quixera o encanto
que soye emprestarlles a inocencia d’as primeiras impresiós: que o sol
d’a vida, o mesmo que o que aluma o mundo que habitamos, non loce n’os
seus albores d’a mesma sorte que cando vay poñerse tristemente, envolto
antr’as nubes d’o postreiro outono.

Por outra parte, Galicia era n’os _Cantares_ o obxeto, a alma enteira,
mentras que n’este meu libro d’hoxe, âs veces, tan soyo a ocasion,
anque sempre o fondo d’o cuadro: que si non pode se non c’a morte,
despirse o esprito d’as envolturas, d’a carne, menos pode o poeta
prescindir d’o medio en que vive, e d’a natureza que o rodea; ser
alleo á seu tempo e deixar de reproducir hastra sin pensalo, a eterna
e layada queixa que hoxe eisalan todo-l-os labios. Por eso iñoro o que
haxa n’o meu libro d’os propios pesares, ou d’os alleos, anque ben
podo telos todos por meus, pois os acostumados â desgracia, chegan á
contar por suas as que afrixen os demais. Tanto é así, que n’este meu
novo libro, preferin, âs composicions que puderan decirse personales,
aquelas outras que, con mais ou menos acerto, espresan as tribulaciós
d’os que, uns tras outros, e de distintos modos, vin durante largo
tempo, sofrir ô meu arredore. E ¡sófrese tanto n’esta querida terra
gallega! Libros enteiros poideran escribirse falando d’o eterno
infortunio que afrixe os nosos aldeans e mariñeiros, soya e verdadeira
xente d’o traballo n’o noso pais. Vin e sentin as suas penas como si
fosen miñas, mais o que me conmoveu sempre, e po-lo tanto non podia
deixar de ter un eco n’a miña poesía, foron as innumerables coitas d’as
nosas mulleres: criaturas amantes para os seus y os estraños, cheas de
sentimento, tan esforzadas de corpo, como brandas de corazon e tamen
tan desdichadas que se dixeran nadas solasmentes para rexer cantas
fatigas poidan afrixir, a parte mais froxa e inxel d’a humanidade.
N’o campo compartindo mitade por mitade c’os seus homes as rudas
faenas, n’a casa soportando valerosamente as ansias d’a maternidade,
os traballos domesticos e as arideces d’a probeza. Soyas o mais d’o
tempo, tendo que traballar de sol á sol, e sin axuda pra mal manterse,
pra manter os seus fillos, e quisais o pai valetudinario, parecen
condenadas á non atoparen nunca reposo se non n’a tomba.

A emigrazon y o Rey arrebatanlles de contino, o amante, o hirman, o
seu home, sosten d’a familia de cote numerosa, e así, abandonadas,
chorando o seu desamparo, pasan a amarga vida antr’as incertidumbres
d’a esperanza, a negrura d’a soidade y as angustias d’un-ha perene
miseria. Y o mais, desconsolador par’elas, é, que os seus homes,
vans’indo todos, uns por que ll’os levan, y outros por que o exempro,
as necesidades, âs veces un-ha cobiza, anque disculpabre, cega, fannos
fuxir, d’o lar querido, d’aquela á quen amaron, d’a esposa xa nay, e
d’os numerosos fillos, tan pequeniños qu’inda n’acertan á adiviñar, os
desdichados, a orfandade á que os condenan.

Cando n’as suas confianzas, estas probes mártires s’astreven á decirnos
os seus sacretos, á chorar os seus amores sempre vivos, á doerse
d’as suas penas, descrobese n’elas, tal delicadeza de sentimentos,
tan grandes tesouros de ternura (que a inteireza d’o seu carácter
n’é bastante á mermar) un-ha abnegacion tan grande, que sin querer,
sentímonos inferiores á aquelas oscuras e valerosas heroinas, que viven
e morren levando á cabo feitos maravillosos por sempre iñorados, pero
cheos de milagres d’amor e d’abismos de perdon. Historias dinas de ser
cantadas por mellores poetas d’o qu’eu son, e cuyas santas armonías
deberan ser espresadas c’un-ha soya nota e n’un-ha soya corda, n’a
corda d’o subrime, e n’a nota d’a delor. Anque sin forzas pra tanto,
tentey algo d’eso, sobre todo n’o libro titulado _As viudas d’os vivos
e as viudas d’os mortos_, mais eu mesma conoso que non acertei á decir
as cousas qu’era menester. As miñas forzas son cativas, quéreas mayores
de quen haya de cantarnos con toda a sua verdade e poesía, tan sencilla
como dolorosa epopeya.

  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Creerán algús, que, porque como digo tentey falar d’as cousas que se
poden chamar homildes, é por que m’esprico n’a nosa lengoa. N’é por
eso. As multitudes d’os nosos campos tardarán en lêr estos versos,
escritos á causa d’eles, pero sô en certo modo pra eles. O que quixen
foy falar un-ha vez mais d’as cousas d’a nosa terra, n’a nosa lengoa,
e pagar en certo modo o aprecio e cariño que os _Cantares gallegos_
despertaron en alguns entusiastas. Un libro de trescentas paxinas
escrito n’o doce dialecto d’o pais, era n’aquel estonces cousa nova,
e pasaba po-lo mesmo todo atrevemento. Aceptárono y, o qu’é mais,
aceptárono contentos, e yeu comprendin que desd’ese momento quedaba
obrigada á que non fose o primeiro y o ultimo. N’era cousa de chamar as
xentes â guerra, e desertar d’a bandeira qu’eu mesma habia levantado.

Alá van pois, as _Follas novas_, que mellor se dirian vellas por que o
son, e ultimas, por que pagada xa a deuda en que me parecia estar c’o
a miña terra, difícil é que volva á escribir mais versos n’a lengua
materna. Alá van, en busca, non de triunfos, senon de perdós, non de
alabanzas, senon d’olvidos, non d’as predilecciós d’outros tempos, se
non d’a beninidade que di d’os maos libros--¡Deixalos pasar!--Ey o
qu’eu deseyo--Que o deixen pasar, como un romor mais, como un perfume
agreste que nos trai consigo algo d’aquela poesía, que nacendo n’as
vastas soidades, n’as campías sempre verdes d’a nosa terra, e n’as
prayas sempre hermosas d’os nosos mares, ven direitamente á buscar o
natural agarimo n’os corazós que sufren e aman esta querida terra de
Galicia.


Santiago, 30 de Marzo de 1880.




I

VAGUEDÁS




I


    D’aquelas que cantan as pombas y as frores
  Todos din que teñen alma de muller,
  Pois eu que n’as canto, Virxe d’a Paloma,
          ¡Ay! ¿de qué’a terei?




II


    Ben sei que non hay nada
  Novo en baixo d’o ceo,
  Qu’antes outros pensaron
  As cousas qu’ora eu penso.

    E ben, ¿para qu’escribo?
  E ben, por qu’así semos,
  Relox que repetimos
  Eternamente o mesmo.




III


          Tal com’as nubes
          Qu’impele o vento,
  Y agora asombran, y agora alegran
  Os espaços inmensos d’o ceo,
          Así as ideas
          Loucas qu’eu teño
  As imaxes de multiples formas
  D’estranas feituras, de cores incertos,
          Agora asombran,
          Agora acraran,
  O fondo sin fondo d’o meu pensamento.




IV


  Diredes d’estos versos, y é verdade,
  Que tên estrana insólita armonía,
  Que n’eles as ideas brilan pálidas
        Cal errantes muxícas
        Qu’estalan por instantes
        Que desparecen xiña,
  Que s’asomellan â parruma incerta
  Que voltexa n’o fondo d’as curtiñas,
  Y ó susurro monótono d’os pinos
        D’a veira-mar bravía.

  Eu direivos tan sô, qu’os meus cantares
  Así sân en confuso d’alma miña,
  Como sai d’as profundas carballeiras
        Ô comezar d’o dia,
        Romor que non se sabe
        S’é rebuldar d’as brisas,
        Si son beixos d’as frores,
  S’agrestes, misteirosas armonías
        Que n’este mundo triste
  O camiño d’o ceu buscan perdidas.




V


    ¡_Follas novas_!, risa dame
  Ese nome que levás,
  Cal s’á un-ha moura ben moura,
  Branca ll’oise chamar.

    Non _Follas novas_, ramallo
  De toxos e silvas sôs,
  Hirtas, com’as miñas penas,
  Feras, com’a miña dor.

    Sin olido nin frescura,
  Bravas magoás e ferís...
  ¡Se n’a gándara brotades,
  Como non serés así!




VI


    ¿Qué pasa ô redor de min?
    ¿Qué me pasa qu’eu non sei?
    Teño medo d’un-ha cousa
    Que vive e que non se vé.
  Teño medo â desgracia traidora
  Que ven, e que nunca se sabe onde ven.




VII


  Alguns din, ¡miña terra!
  Din outros, ¡meu cariño!
  Y este, ¡miñas lembranzas!
  Y aquel, ¡ou meus amigos!
  Todos sospiran, todos,
  Por algun ben perdido.
  Eu sô non digo nada,
  Eu sô nunca sospiro,
  Qu’o meu corpo de terra
  Y o meu cansado esprito,
  Á donde quer qu’eu vaya
      Van conmigo.




VIII


      Alá, po-la alta noite,
  Â luz d’a triste e moribunda lámpara,
  Ou antr’a negra oscuridad medosa,
      O vello ve pantasmas.

  Uns son árbores muchos, e sin follas,
      Outros, fontes sin auguas,
  Montes qu’a neve eternamente crube,
      Ermos que nunca acaban.

      Y o amañecer d’o dia
  Cando c’a ultima estrela aqueles marchan
  Outros veñen mais tristes e sañudos,
      Pois a verdade amarga,
  Escrita trân n’os apagados ollos
        E n’as asienes calvas.

  Non digás nunca, os mozos, que perdeches
        A risoña esperanza,
  D’o qu’a vivir começa sempr’é amiga:
  ¡Sô enemiga mortal de quen acaba!...




IX


    Paz, paz deseada
  Pra min, ¿onde está?
  Quixais n’hey de tela...
  ¡N’a tiben xamais!

    Sosego, descanso,
  ¿Ond’hey d’o atopar?
  N’os mals que me matan,
  N’a dor que me dan.

    ¡Paz! ¡paz ti és mentira!
  ¡Pra min non’a hay!




X


      Un-ha vez tiven un cravo
      Cravado no corazon,
  Y eu non m’acordo xa s’era aquel cravo,
      D’ouro, de ferro, ou d’amor.
  Soyo sei que me fixo un mal tan fondo,
      Que tanto m’atormentou,
  Qu’eu dia e noite sin cesar choraba
  Cal chorou Madanela n’a pasion.
      --Señor, que todo o podedes,
      Pedinlle un-ha vez á Dios,
  Daime valor par’arrincar d’un golpe
      Cravo de tal condicion.
      E doumo Dios e arrinqueino,
      Mais... ¿quen pensara?... Despois
      Xa non sentin mais tormentos
      Nin soupen qu’era delor;
  Soupen sô, que non sei que me faltaba
      En donde o cravo faltou,
  E seica, seica tiven soidades
      D’aquela pena... ¡Bon Dios!
  Este barro mortal qu’envolve o esprito
      ¡Quen-o entenderá, Señor!...




XI


  Cand’un é moi dichoso, moi dichoso,
        ¡Incomprensibre arcano!
  Casi-que, n’é mentira anqu’a pareza,
        Ll’a un pesa d’o ser tanto.

  ¡Que n’o fondo ben fondo d’as entrañas
        Hay un deserto páramo!
  Que non s’ enche con risas nin contentos,
  Senon con froitos d’o delor amargos.

        Pero cand’un ten penas
        Y é en verdá desdichado,
  Oco n’atopa no ferido peito,
        Por qu’a dor, ¡enche tanto!

  Tan abonda é a desgracia nos seus dones;
  Qu’os verte ¡Dios llo pague! ôs regazados.
        Hastra qu’o qu’os recibe
        ¡Ay! reventa de farto.




XII


  Oxe ou mañan, ¿quen pode decir cando?
        Pero quisais moy logo,
  Viranme á despertar, y en vez d’ un vivo,
        Atoparán un morto.

  Ô rededor de min, levantaranse
        Xemidos dolorosos,
  Ayes d’angustia, choros d’os meus fillos,
        D’os meus filliños orfos.

  Y eu sin calor, sin movemento, fria,
        Muda, insensibre á todo,
  Así estarei cal me deixare a morte
        Ô helarme c’o seu sopro.

  E para sempre ¡Adios, cant’eu queria!
        ¡Que terrible abandono!
        Antre cantos sarcasmos,
        Hay, ha d’haber, e houbo,
  Non vin ningun qu’abata mais os vivos,
  Qu’o d’a humilde quietú d’un corpo morto.




XIII


    Xa nin rencor nin desprezo,
  Xa nin temor de mudanzas,
  Tan só un-ha sede... un-ha sede,
  D’un non sei qué, que me mata.
  Rios d’a vida ¿onde estades?
  ¡Aire! qu’o aire me falta.

    --¿Que ves n’ese fondo escuro?
  ¿Que ves que tembras e calas?
  ¡Non vexo! Miro, cal mira,
  Un cego a luz d’o sol crara.
  E vou caer alí en donde
  Nunca o que cai se levanta.




XIV


    Aquel romor de cántigas e risas
  Ir, vir, algarear,
  Aquel falar de cousas que pasaron
  Y outras que pasarán:
  Aquela, en fin, vitalidade inquieta
  Xuvenil, tanto mal
  Me fixo, que lles dixen:
  Ivos e non volvás.

    Un á un desfilaron silenciosos
  Por aquí, por alá,
  Tal como cando as contas d’un rosario
  S’espallan po-lo chan:
  Y o romor d’os seus pasos, mentres s’iñan
  De tal modo hastra min veu resoar,
  Que non mais tristemente
  Resoará quisais
  N’o fondo d’os sepulcros
  O último adios qu’un vivo ôs mortos dá.

    Y ô fin soya quedei, pero tan soya
  Qu’hoxe, d’a mosca o inquieto revoar,
  D’o ratiño o roer terco e constante,
  E d’o lume o _chis chas_,
  Cando d’a verde pónla
  O fresco sugo devorando vay,
  Parece que me falan, qu’os entendo,
  Que compaña me fan;
  Y este meu coraçon lles di tembrando
  ¡Por Dios!... ¡non vos vayás!

    ¡Que doce, mais que triste
  Tamen é a soledad!




XV


    Á un batido, outro batido,
  Á un-ha dor, outro delor,
  Tras d’un olvido, outro olvido,
  Tras d’un amor, outro amor.

    Y ô fin de fatiga tanta
  E de tan diversa sorte,
  A vellés que nos espanta,
  Ou o repousar d’a morte.




XVI


    Cand’era tempo d’inverno
  Pensaba en dond’estarias,
  Cand’era tempo de sol,
  Pensaba en dond’andarias.
  ¡Agora... tan soyo penso,
  Meu ben, si m’olvidarias!




XVII


    Mais vé qu’o meu corazon
  É un-ha rosa de cen follas,
  Y é cada folla un-ha pena
  Que vive apegada n’outra.

  Quitas un-ha, quitas duas,
  Penas me quedan de sobra,
  Oxe dez, mañan corenta,
  Desfolla que te desfolla...

  ¡O corazon m’arrincaras
  Des qu’as arrincares todas!




XVIII


    Co seu xordo e costante mormorio
  Atraim’o oleaxen d’ese mar bravio,
  Cal atrai d’as serenas o cantar.
  --N’este meu leito misterioso e frio,
  Dîme, ven brandamente á descansar.

  El namorado está de min... o deño,
        Y eu namorada d’el.
  Pois saldremos c’o empeño,
  Que s’el me chama sin parar, eu teño
  Un-has ansias mortais d’apousar n’el.




XIX


  Ando buscando meles e frescura
      Para os meus labios secos,
  Y eu non sei com’atopo, nin por onde,
      Queimores e amarguexos.

  Ando buscand’almibres qu’almibaren
      Estos meus agres versos,
  Y eu non sei como, nin por onde, sempre
      Se lles atopa un fero.

      Y o ceo e Dios ben saben
      Non teño a culpa d’eso;
      ¡Ay! sin querelo, têna,
  O lastimado corazon enfermo.




XX

¡SILENCIO!


    A man nerviosa e palpitante o seo,
  As niebras n’os meus ollos condensadas,
  Con un mundo de dudas n’os sentidos
  Y-un mundo de tormentos n’as entrañas;
        Sentindo como loitan,
        En sin igual batalla,
  Inmortales deseios que atormentan,
        E rencores que matan.
  Mollo n’a propia sangre a dura pruma
        Rompendo a vena inchada,
  Y escribo... escribo ¿para qué? ¡Volvede
        Ô mais fondo da yalma
        Tempestosas imaxes!
  Ide á morar c’as mortas relembranzas;
  Qu’ a man tembrosa n’o papel sô escriba
  ¡_Palabras_, e _palabras_, e _palabras_!
  ¿Da idea a forma inmaculada e pura
        Donde quedou velada?




II

¡DO ÍNTIMO!




¡ADIOS!


    ¡Adios! montes e prados, igrexas e campanas,
  ¡Adios! Sar e Sarela, cubertos d’enramada,
  ¡Adios! Vidán alegre, moiños e hondanadas,
  Conxo o d’o craustro triste y as soedades prácidas,
  San Lourenzo o escondido, cal un niño antr’as ramas,
  Balvis, para min sempre o d’as fondas lembranzas,
  Santo Domingo, en donde cant’eu quixen descansa,
  Vidas d’a miña vida, anacos d’as entrañas.
  E vos tamen sombrisas paredes solitarias
  Que me vichëis chorare soya e desventurada,
  ¡Adios! sombras queridas, ¡adios! sombras odiadas,
          Outra vez os vaivens d’a fertuna
            Pra lonxe m’arrastran.

    Cando volver, se volvo, tod’estará ond’estaba,
  Os mesmos montes negros y as mesmas alboradas
  D’o Sar e d’o Sarela, mirandose n’as auguas.
  Os mesmos verdes campos, as mesmas torres pardas,
  D’a catredal severa, olland’as lontananzas:
  Mais os qu’agora deixo, tal com’a fonte mansa
  Ou n’o verdor d’a vida, sin tempestás nin vagoas,
  ¡Canto, cand’eu tornare vitimas d’a mudanza
  Terán de presa andado, n’a senda d’a desgracia!
          Y eu... mais eu nada temo n’o mundo
            ¡Qu’ á morte me tarda!




* * *


    Grilos e ralos, rans albariñas,
  Sapos e bichos de todas crás,
  Mentras ô lonxe cantan os carros,
  ¡Que serenatas tan amorosas,
  N’os nosos campos sempre nos dan!

      Tan sô acordarme d’elas,
      Non sey o que me fai,
        Nin sey s’é ben,
        Nin sey s’é mal.




* * *


  ¡Cal as nubes n’o espaço sin limites
    Errantes voltexan!
    Un-has son brancas,
    Outras son negras,
  Un-has pombas sin fel, me parecen,
    Despiden outras
    Luz de centela...

  Sopran ventos contrarios n’altura
    Y â desbandada,
  Van levándoas sin orden nin tino
    Nin eu sey pra onde,
    Nin sey por que causa:

  Van levándoas, cal levan os anos
    Os nosos ensoños
    Y a nosa esperanza.




* * *


    Rico ou probe algun dia
  ¡Con qué contento e pracidez folgaba!
  Y agora probe ou rico, ô desdichado,
        ¡Todo, todo lle falta!

    En valde veñen dias, pasan anos,
        E inda sigros pasáran,
  S’hay abondosas fontes que se secan,
  Tamen as hay que eternamente manan;
  Mais as fontes perenes n’esta vida
        Son sempre envenenadas.

    N’elas o esprito qu’ofendido pena,
  N’a humidá enferma d’o rencor se baña
        Sin que dado lle sea
  Beber do olvido n’as saudosas auguas.

    ¡Odio! fillo d’o inferno,
  Pode acaba-lo amor, mais ti n’acabas
  Mamoria que recorda-las ofensas.
        Si, si ¡de ti mal haya!




N’A CATREDAL


    Com’algun dia po-los corrunchos
        D’o vasto tempro
  Vellos e vellas, mentras monean
  Silvan as salves y os padre nuestros,
  Y os arcebispos n’os seus sepulcros
  Reises e reinas con gran sosego
  N’a paz d’os mármores tranquilos dormen
  Mentras n’o coro cantan os cregos.
  O organo lanza tristes cramores
  Os d’as campanas responden lexos,
  Y a santa imaxen d’o Redentore
  Parés que suda sangre n’o Huerto.

    ¡Señor Santísimo, ôs teus pés canto
  Tamen d’angustia sudado teño!
  Mais s’o pecado castigas sempre,
  Ô qu’afrixido vay á pedircho
        Dáille remedio.

    O sol poniente po-las vidreiras
  D’a Soledade, lanza serenos
  Rayos, que firen descoloridos
  D’a Groria os ánxeles y-o Padre Eterno.
  Santos e apostoles ¡védeos! parecen
  Qu’os labios moven, que falan quedo
  Os uns c’os outros, e aló n’altura
  D’o ceu a música vay dar començo,
  Pois os groriosos concertadores
  Tempran risoños os instrumentos.

    ¿Estarán vivos? ¿serán de pedra
  Aqués sembrantes tan verdadeiros,
  Aquelas túnicas maravillosas,
  Aqueles ollos de vida cheos?
  Vos qu’os fixeches de Dios c’axuda
  D’inmortal nome, Mestre Mateo,
  Xa q’ahi quedaches homildemente
  Arrodillado, falaime d’eso;
  Mais c’o eses vosos cabelos rizos
  _Santo d’os croques_, calás... y eu rezo.

    Aquí está a Groria, mais n’aquel lado,
  N’aquela arcada, negrexa o inferno
  C’as almas tristes d’os condanados,
  Ond’as devoran todo-los demos.
  D’alí non podo, quitá-los ollos
  Mitá asombrada, mitá con medo,
  Qu’aqueles todos se me figuran
  Os d’un delirio, mortaes espeutros.

    ¡Cómo me miran eses calabres
        Y aqueles deños!
  ¡Cómo me miran facendo moecas
  Dend’as colunas ond’os puxeron!
  ¡Será mentira, será verdade!
        ¡Santos d’o ceo,
  Saberán eles que son a mesma
        D’aqueles tempos!...
  Pero xa orfa, pero enloitada,
  Pero insensibre cal eles mesmos...
  ¡Como me firen!... Voume, sí voume,
        ¡Que teño medo!

    Mais xa n’os vidros d’a grand’araña
        Cai o postreiro
  Rayo tranquilo qu’o sol d’a tarde
        Pousa sereno;
  E en cada prancha d’a araña hermosa
        Vivos refrexos,
  Cintileando com’as estrelas,
  Pintan mil cores no chan caendo,
  E fan qu’a tola d’a fantesía,
  Soñe milagres, finxa portentos.
    Mais de repente veñen as sombras
  Todo é negrura, tod’é misterio,
  Adios alxofres, e maravillas...
  Tras d’o Pedroso, puxose Febo.

    Coma pantasmas cruzan as naves
  Silvando salves e padre nuestros,
  Vellos e vellas qu’á Dios lle piden,
  El tan só sabe, cales remedios;
  Que cand’o mundo nos deixa, é soyo
  Cando buscamos con ansia o ceo.

    Ôs pés d’a Virxen d’a Soledade
  ¡De moitos anos nos conocemos!...
  A oracion dixen qu’antes dicia,
  Fixen mamoria d’os meus sacretos,
  Para mi madre deixei cariños,
  Par’os meus fillos miles de beixos,
  Po-los verdugos d’o meu esprito
  Recey... e funme pois tiña medo.




* * *


    ¡Corré serenas ondas cristaiñas,
  Pasad’en calma e maxestosas, como
  As sombras pasan d’os groriosos feitos!
  ¡Rodade sin descanso como rodan
  A eternidá xeneraciós sin número
  Que cal eu vos contempro, contempráronvos!
  Daime vosos perfumes lindas rosas,
  D’a sede que m’abrasa, craras fontes
  Apagad’o queimor... nubes de gasa
  Cubri cal velo de lixeiro encaixe
  D’o ardente sol os briladores rayos.
  E ti temprada e cariñosa brisa,
  Dá encomeço ôs concertos misteriosos
  Antr’os carballos d’a devesa escura
  Por ond’o Sar vay marmurando leve.

    O tempo pasou rápido, a centela
  Tal vez mais lentamente o espaço inmenso
  Atravesa ô caer, qu’eles, os anos,
  Pra min correron en batallas rudas...
  ¡Mais correron por fin... y o dia chega!...
  Dame os teus bicos y os teus brazos ábreme
  Aquí onde o rio, n’a espesura fresca...
  A ninguen digas ond’estou... con frores
  D’as qu’eu queria a delatora mancha
  Crube... e que nunca c’o meu corpo acerten
  Profanas mans para levarme lexos...
  ¡Quero quedar ond’os meus dores foron!




* * *


      Cada noite eu chorando pensaba...
  Qu’esta noite tan grande non fora
  Que durase... e durase antre tanto
      Que’a noite d’as penas
      M’envolve loitosa.

    Mais a luz insolente d’o dia,
      Costante e traidora,
      Cad’amañecida,
  Penetraba radiante de groria
  Hastr’ô leito dond’eu me tendera
      Co-as miñas congoxas.

    Desde estonces busquei as tiniebras
      Mais negras e fondas,
  E busqueinas en vano, que sempre
  Tras d’a noite topaba c’a aurora...
  So en min mesma buscando n’oscuro
      Y entrando n’a sombra,
  Vin a noite que nunca s’acaba
      N’a miña alma soya.




TI ONTE MAÑAN EU


    Cain tan baixo, tan baixo,
  Qu’a luz onda min non vay;
  Perdin de vista as estrelas
  E vivo n’a escuridá.

    Mais, agarda... ¡o que te riches
  Insensibre ô meu afan!
  Inda estou vivo... inda podo
  Subir para me vingar.

    Tirá pedras ô caido,
  Tiraille anque sea un cento;
  Tirá... que cando cayades
  Han-vos de facé-l-o mesmo.




* * *


    Deixa que n’esa copa en onde bebes
        As dozuras d’a vida
  Un-ha gota de fel, un-ha tan soyo
  O meu dorido corazon esprima.
        Comprenderás estonces
  Como abranda a delor as pedras frias,
        Anq’abrandar non poida
  Almas de ferro e peitos homicidas.




BÓS AMORES


    Cal olido de rosas que sai d’antr’o ramaxen
  Nun-ha mañan de Mayo, hay amores soaves
  Que n’inda vir se sinten, nin se ve cand’entraren
  Po-la mimosa porta qu’o corazon lles abre
        De seu, cal s’abre n’o agosto
        A frol ô orballo d’a tarde.
    E sin romor nin queixa, nin choros, nin cantares,
  Brandos así e saudosos, cal alentar d’os ánxeles,
  En nós encarnan puros, corren co’a nosa sangre
  Y os hermos reverdecen, d’o esprito onde moraren.
        Busca estes amores... búscaos,
        Si tes quen ch’os poida dare;
        Qu’estes son soyo os que duran
        N’esta vida de pasaxen.




AMORES CATIVOS


              Era delor y era cólera,
            Era medo y aversion,
            Era un amor sin medida,
            ¡Era un castigo de Dios!
    Qu’hay uns negros amores, d’indole pezoñenta
  Que privan os espritos, que turban as concencias,
  Que morden s’acariñan, que cando miran queiman,
  Que dan dores de rabia, que manchan e qu’afrentan.
            Mais val morrer de friaxen
            Que quentarse â sua fogueira.




* * *


      Abrid’as frescas rosas,
      Brilad’os carabeles
  D’o seu xardin, os árbores, vestivos
      C’as lindas follas verdes.
  Parra qu’un tempo sombra nos prestaches
      Á cubrirvos de pámpanos volvede.
      Natureza fermosa,
      A mesma eternamente,
  Dill’ôs mortais, de novo ôs loucos dille
      ¡Qu’eles no mais perecen!




DE VALDE...


  Cando me poñan o habito,
      S’é qu’o levo;
  Cando me metan na caixa,
      S’é qu’a teño;
  Cand’o responso me canten,
  S’hay con que pagarll’ôs cregos,
  E cando dentro d’a coba...
  ¡Qu’inda me leve San Pedro
  Se sô ô pensalo non rio
  Con un-ha risa d’os deños!
  ¡Qu’enterrar han d’enterrarme
  Anque non lles den diñeiro!...




¿QUEN NON XIME?


    Luz e progreso en todas partes... pero
        As dudas n’os corazós,
  E vagoas qu’un non sabe por que corren,
  E dores qu’un non sabe por que son.

    _Outro cantar_ din cansados
  D’este estribilo os que chegando van,
  Nun-ha nova fornada, e qu’andan cegos
        Buscando o qu’inda non hay.

    ¡Réprobos!... sempre ô oculto perguntando
        Que mudo nada vos di.
  Buscade a fé, que se perdeu n’a duda
        E deixade de xemir.

    Mais eles tamen perdidos
  Por un-ha y outra senda van e vên
  Sin que sepan ¡coitados! por ond’andan,
        Sin paz, sin rumbo e sin fé.

  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
        Trist’é o cantar que cantamos
  ¿Mais que facer s’outro mellor non hay?
        Moita luz deslumbra os ollos,
  Causa inquietude o moito desear.
        Cand’un-ha peste arrebata
        Homes tras homes, n’hay mais
        Qu’enterrar de presa os mortos,
        Baixá-la frente, e esperar
  Que pasen as correntes apestadas...
        ¡Que pasen!... qu’outras vendrán.




* * *


    Ladraban contra min que camiñaba
        Casi-que sin alento,
  Sin poder c’o meu fondo pensamento
  Y a pezoña mortal qu’en min levaba.
        Y a xente que topaba
        Ollandome a mantenta
  D’o meu dor sin igual y a miña afrenta
        Traidora se mofaba.
  Y eso que nada mais qu’a adiviñaba.
        Si a souperan ¡Dios mio!
  Pensei tembrando, contra min volvera
        A corrente d’o rio.

    Buscand’o abrigo d’os mais altos muros,
        N’os camiños desertos,
  Ensangrentando os pés nos seixos duros,
  Fun chegando ô lugar d’os meus cariños
  Maxinando espantada:--os meus meniños
        ¿Estarán xa despertos?
  ¡Ay qu’ô verme chegar tan maltratada,
  Chorosa, sin alento e ensangrentada,
  Darán en s’afrixir... mal pocadiños,
        Por sua nay mal fadada!

        Pouco á pouco fun indo
  Y as escaleiras con temor subindo,
  C’o triste corazon sobresaltado:
  ¡Escoitei!... nin as moscas rebullian
  No berce ind’os meus ánxeles dormian
        C’a virxen ô seu lado.




* * *


  ¿Por qué, miña almiña,
  Porqu’ora non queres
  O qu’antes querias?

  ¿Por qué, pensamento,
  Porqu’ora non vives
  D’amantes deseyos?

  ¿Por qué, meu esprito,
  Porqu’ora te humildas,
  Cand’eras altivo?

  ¿Por qué, corazon,
  Porqu’ora non falas
  Falares d’amor?

  ¿Por qué xa non bates
  Co doce batido
  Que calma os pesares?

  ¿Por qué, en fin, Dios meu
  Á un tempo me faltan
  A terra y o ceu?

  ¡Ou ti! roxa estrela
  Que din que comigo
  Naciche, poideras

    Por sempre apagarte,
  Xa que non pudeche
  Por sempre alumarme...




O TOQUE D’ALBA


        D’a Catredal campana
      Grave, triste e sonora,
      Cand’ô rayar d’o dia
      O toque d’alba tocas,
      N’o espazo silencioso
      Soando malencónica;
      As tuas bataladas
  Non sei que despertares me recordan.

        Foron alguns tan puros
      Coma o fulgor d’aurora,
      Outros cal a esperanza
      Qu’o namorado soña,
      Y â derradeira inquietos,
      Mitá luz, mitá sombras,
      Mitá un pracer sin nome,
  E mitá un-ha sorpresa aterradora.

        ¡Ay! qu’os anos correron
      E pasaron auroras
      E menguaron as dichas
      E medràno as congoxas.
      E cand’ora campana,
      O toque d’alba tocas,
      Sinto que se desprenden
  D’os meus ollos bagullas silenciosas.

        ¡Que xorda e tristemente,
      Que pavorosa sóas
      No meu esperto oido,
      Mensaxeira d’a aurora,
      Cand’ô romper d’o dia
      Pausadamente tocas!...
      ¿En donde van aqueles
  Despertares de dichas e de groria?

        Pasaron para sempre:
      Mais tí, grave e sonora,
      ¡Ay! ô romper d’o dia
      C’a tua voz malencónica
      Vés de cote á lembrarnos
      Cada nacente aurora;
      E parece qu’a morto
  Por eles e por min á un tempo dobras.

        D’a catredal campana
      Tan grave e tan sonora.
      ¿Por qué á tocar volveches
      A yalba candorosa
      des qu’eu ouben d’oirte
      En bagullas envolta?
  Mais ben pronto... ben pronto, os meus oidos
  Nin t’oirán n’a tarde nin n’a aurora.




* * *


    ¡Mar! c’as tuas auguas sin fondo
  ¡Ceo! c’a tua imensidá,
  O fantasma que m’aterra
  Axudádeme á enterrar.

    É mais grande que vos todos
  E que todos pode mais...
  C’un pé posto onde brilan os astros,
  E outro ond’a coba me fan.

    Impracabre, bulron e sañudo,
  Diante de min sempre vay,
  Y amenaza perseguirme
  Hastr’a mesma eternidá.




* * *


        Caba lixeiro, caba,
        Xigante pensamento,
  Caba un fondo burato ond’a memoria
        D’o pasado enterremos.
        ¡Â terra c’os difuntos!
        ¡Caba, caba lixeiro!
  E por lousa daráslle o negro olvido,
  Y-a nada lle darás por simiterio.




* * *


    Cando penso que te fuches,
  Negra sombra que m’asombras,
  Ô pe d’os meus cabezales
  Tornas facéndome mofa.

    Cando maxino qu’ês ida
  N’o mesmo sol te m’amostras,
  Y eres a estrela que brila,
  Y eres o vento que zóa.

    Si cantan, ês ti que cantas,
  Si choran, ês ti que choras,
  Y-ês o marmurio d’o rio
  Y-ês a noite y ês a aurora.

    En todo estás e ti ês todo,
  Pra min y en min mesma moras,
  Nin m’abandonarás nunca,
  Sombra que sempre m’asombras.




A VENTURA É TRAIDORA


    Tembra á qu’unha inmensa dicha
    Neste mundo te sorprenda;
    Grorias, aquí, sobrehumanas
    Trân desventuras supremas.
  Nin maxines que pasan os dôres
  Como pasan os gustos n’a terra;
    ¡Hay infernos n’a memoria,
    Cando n’os hay n’a concencia!

  Cal arraigan as edras n’os muros,
  N’alguns peitos arraigan as penas,
    E un-has van minando a vida
    Cal minan outra-l-as pedras.
    Si; tembra, cando n’o mundo
    Sintas un-ha dicha imensa;
    Val mais qu’a tua vida corra
    Cal corre a yaugua serena.




* * *


    Lévame á aquela fonte cristaiña
        Onde xuntos bebemos
  As purisimas auguas qu’apagaban
  Sede d’amor e llama de deseyos.
  Lévame po-la man cal n’outros dias...
        Mais non, que teño medo
        De ver n’o cristal liquido
        A sombra d’aquel negro
  Desengano sin cura nin consolo,
        Qu’antr’os dous puxo o tempo.




Ô PAZO D’A...


      Era ô caer d’a tarde,
  Encomenzaba o cántico d’os grilos,
      Xorda a presa ruxia,
  Brilaban lonxe os lumes fuxitivos.
    Ô pe d’o monte, maxestuoso erguíase
  N’aldea escura o caseron querido,
      C’a oliva centenaria
  De cortinax ô ventanil servindo.
      Deserta a escalinata,
      Soyo o paterno niño,
  E enriba d’el caendo misteriosas
  C’o as sombras d’o crepúsculo, as d’o olvido.

      ¿Quen ô pasado volve
      Os ollos compasivos?
      ¿Quen se lembra d’os mortos,
  S’inda non poden recordarse os vivos?




* * *


    N’o ceo, azul crarísimo;
  N’o chan, verdor intenso;
  N’o fondo d’a alma miña,
  Todo sombriso e negro.

    ¡Qu’alegre romaría!
  ¡Qué risas e contentos!...
  Y os meus ollos en tanto
  De vagoas están cheos.

    Cubertos de verdura,
  Brilan os campos frescos,
  Mentras qu’a fél amarga
  Rebosa n’o meu peito.




A XUSTICIA PO-LA MAN


    Aquês que tên fama d’honrados n’a vila
  Roubaronme tanta brancura qu’eu tiña,
  Botáronme estrume n’as galas d’un dia,
  A roupa de cote puñeronma en tiras.
    Nin pedra deixaron, en dond’eu vivira;
  Sin lar, sin abrigo, morey n’as curtiñas,
  Ô raso c’as lebres dormin n’as campías;
  Meus fillos... ¡meus anxos!... que tant’eu queria
  ¡Morreron, morreron, c’a fame que tiñan!
    Quedey deshonrada, mucharonm’a vida,
  Fixeronm’un leito de toxos e silvas,
  Y-en tanto os raposos de sangre maldita,
  Tranquilos n’un leito de rosas dormian.

    --_Salvademe ¡ou, xueces!_ berrey... ¡tolería!
  De min se mofaron, vendeum’a xusticia.
  --_Bon Dios, axudaime_, berrey, berrey inda...
  Tan alto qu’estaba, bon Dios non m’oira,
    Estonces cal loba doente ou ferida,
  D’un salto con rabia pilley a fouciña,
  Rondei paseniño... ¡Ne-as erbas sentian!
  Y-a lua escondíase, y a fera dormia
  Cos seus compañeiros en cama mullida.

    Mireinos con calma, y as mans estendidas
  D’un golpe, ¡d’un soyo! deixeinos sin vida.
  Y-ô lado contenta, senteime d’as vítimas,
  Tranquila, esperando po-la alba d’o dia.

    Y-estonces... estonces, cumpreuse a xusticia,
  Eu, n’eles; y as leises, n’a man qu’os ferira.




* * *


    Dios puxo un velo enriva
  D’os nosos corazons,
  Velo qu’oculta abismos
  Qu’él pode ollar tan sô.
    Cand’eu penso o que viran
  N’o qu’adorand’estou
  Homilde e de rodillas
  Cal s’adora al Señor,
  S’este velo caise
  De repente antr’os dous,
  Tembro... e incrinand’a frente
  Digo,--¡que sabio é Dios!




* * *


    ¡Tas-tis! ¡tas-tis! n’a silenciosa noite
  Con siniestro compás repite a péndola,
        Mentras a frecha aguda,
  Marcand’ un y outro instante antr’as tiniebras,
        D’o relox sempre imovil
  Recorre lentamente a limpa esfera.
        Todo é negrura en baixo,
        E só n’altura inmensa,
  Só n’anchura sin limites d’o ceo
  Con inquietú relumbra algunha estrela,
  Cal n’a cinza d’as grandes estivadas
  Brilan as charamuscas derradeiras.
    Y-a péndola no-mais xorda batendo
  Cal bate un corazon qu’hinchan as penas,
        Resóa pavorosa
        N’a escuridade espesa.
  En vano a vista con temor n’o escuro
        Sin parada vaguea.
  Uns tras d’outros instantes silenciosos
  Pasando van, e silenciosos chegan
  Outros detras, n’a eternidá caendo
  Cal cai o grau n’a moedora pedra,
  Sin qu’ o porvir velado ôs mortais ollos
        Rompa as pesadas brétemas.

  ¡Que triste é a noite, y-o relox qué triste,
  S’inquieto o corpo y-a concencia velan!




AMIGOS VELLOS


    Cand’antr’as naves tristes e frias
          D’alto mural,
  Cal elas fria, cal elas triste,
  Ô ser d’a tarde vou á rezar,
  Que pensamentos loucos e estraños
  Â miña mente, veñen e van.

    Xordo silencio qu’eu xa conoço
  Qu’é meu amigo d’anos atrás
  Pero qu’é cheo d’outras lembranzas,
  Per’ond’o esprito parez que escoita
          Eco mortal,
  Reina n’os ámbitos d’a gran basílica,
  Con misteriosa serenidad.

    Incertas sombras, rayos tembrosos,
          Cabo d’o altar,
  Pousan, vaguean, foxen y agrándanse
          D’adiante atrás.
  Y o Santo Apóstol sempre sentado
        No seu sitial
  De prata e ouro, contempra inmóvil
  Con ollos fixos, canto alí está.

    Quen fora pedra, quen fora santo
        D’os qu’alí hai,
  Coma San Pedro, n’as mans as chaves,
  C’o dedo en alto como San Xoan,
  Un-has tras outras xeneracioes
        Vira pasar,
  Sin medo â vida que dá tormentos,
  Sin medo â morte qu’espanto dá.

    Logo s’acaba d’a vida a triste
        Pelerinax.
  Os homes pasan, tal como pasa
        Nube de bran.
  Y as pedras quedan... e cand’eu morra
        Ti, catredal,
  Ti, parda mole, pesada e triste,
  Cand’eu non sea, t’inda serás.




* * *


    Mayo longo... Mayo longo,
  Todo cuberto de rosas,
  Para algús telas de morte,
  Para outros telas de bodas.
    Mayo longo, Mayo longo,
  Fuches curto para min,
  Veu contigo a miña dicha,
  Volveu contigo á fuxir.




LUA DESCOLORIDA


        Lua descolorida
      Como cor d’ouro pálido,
      Vésme y eu non quixera
      Me vises de tan alto,
      Ô espaço que recorres
  Lévame caladiña n’un teu rayo.

        Astro d’as almas orfas,
      Lua descolorida,
      Eu ben sei que n’alumas
      Tristeza cal a miña.
      Vay contallo ô teu dono
  E dille que me leve á dond’habita.

        Mais non lle contes nada,
      Descolorida lua,
      Pois nin n’este nin n’outros
      Mundos, terey fertuna.
      Se sabes ond’a morte
      Ten a morada escura
  Dille que corpo e alma xuntamente
  Me leve á donde non recorden nunca,
  Nin n’o mundo en que estou nin n’as alturas.




* * *


    Qué pracidamente brilan
  O rio, a fonte y o sol,
  Canto brilan... mais non brilan
      Para min, non.

    Cal medran erbas e arbustos,
  Cal brota n’a arbor a frol,
  Mais non medran, nin frorecen
      Para min, non.

    Cal cantan os paxariños
  Enamoradas canciós,
  Mais anque cantan, non cantan
      Para min, non.

    Cal a natureza hermosa
  Sorri á Mayo qu’a mimou,
  Mais para min non sorri,
      Para min, non.

    Si... para todos un pouco
  D’aire, de luz, de calor...
  Mais si para todos hay,
      Para min, non.

    ¡E ben!... xa qu’aquí n’atopo
  Aire, luz, terra, nin sol,
  ¿Para min n’habra un-ha tomba?
      Para min, non.




ESTRANXEIRA N’A SUA PATRIA


      N’a xa vella baranda
  Entapizada d’edras e de lirios
  Foise á sentar calada e tristemente
      Frente d’o tempro antigo.

      Interminable precesion de mortos
  Uns en corpo no-mais, outros n’o esprito,
  Veu pouco á pouco aparecer n’altura
      D’o direito camiño,
  Que monotono e branco relumbraba
  Tal com’un lenzo n’un herbal tendido.

  Contemprou cal pasaban e pasaban
      Collendo hacia o infinito,
      Sin que ô fixaren n’ela
  Os ollos apagados e afundidos
      Deran siñal nin moestra
  D’habela n’algun tempo conocido.

    Y uns eran seus amantes n’outros dias,
  Deudos eran os mais y outros amigos,
      Compañeiros d’a infancia,
      Sirventes e veciños.
  Mais pasando e pasando diante d’ela
  Fono os mortos aqueles prosiguindo,
      A indiferente marcha
      Camiño d’o infinito,
  Mentras cerraba a noite silenciosa
      Os seus loitos tristísimos
  Entorno d’a estranxeira n’a sua patria
      Que sin lar nin arrimo,
  Sentada n’a baranda contempraba
  Cal brilaban os lumes fuxitivos.




* * *


    _¡Padron!... ¡Padron!_
  _Santa María... Lestrove..._
    _¡Adios! ¡Adios!_


I

  Aquelas risas sin fin,
  Aquel brincar sin dolor,
  Aquela louca alegría,
      ¿Por que acabou?
  Aqueles doces cantares,
  Aquelas falas d’amor,
  Aquelas noites serenas,
      ¿Por que non son?
  Aquel vibrar sonoroso
  D’as cordas d’a arpa y-os sons
  D’a guitarra malencónica,
      ¿Quen os levou?
  Todo é silensio mudo,
      Soidá, delor,
  Ond’outro tempo a dicha
      Sola reinou...

    _¡Padron! ¡Padron!_
  _Santa María, Lestrove..._
    _¡Adios! ¡Adios!_


II

    O simiterio d’a Adina
  N’hay duda qu’é encantador,
  C’os seus olivos escuros
  De vella recordazon;
  Co seu chan d’erbas e frores
  Lindas, cal n’outras dou Dios;
  C’os seus canónegos vellos
  Que n’el se sentan ô sol;
  C’os meniños qu’alí xogan
  Contentos e rebuldós;
  C’as lousas brancas qu’o cruben,
  E c’os humedos montons
  De terra, ond’algun-ha probe
  Ô amañecer s’enterrou.
    Moito te quixen un tempo,
  Simiterio encantador,
  C’os teus olivos escuros,
  Mais vellos qu’os meus abós,
  C’os teus cregos venerables,
  Que s’iban sentar ô sol,
  Mentras cantaban os páxaros
  As matutinas cancións,
  E c’o teu osario humilde
  Que tanto respeto impon
  Cando d’a luz que n’el arde
  Vé un de noite o resprandor.
  Moito te quixen e quérote,
  Eso ben o sabe Dios;
  Mas hoxe, ô pensar en tí
  Núbrasem’o corazon,
  Qu’a terra está removida,
      Negra e sin frols.

      _¡Padron!... ¡Padron!..._
    _Santa María... Lestrove..._
      _¡Adios! ¡Adios!_


III

    Fun un dia en busca d’eles,
  Palpitante o corazon,
  Funos chamando un a un
  E ningun me contestou.
    Petey n’un-ha y-outra porta,
  Non sentin fala nin voz,
  Cal n’un-ha tomba valdeira
  O meu petar resonou.
    Mirey po-la pechadura,
  ¡Qué silensio!... ¡qué pavor!...
  Vin no mais sombras errantes
  Qu’iban e viñan sin son,
  Cal voan os lixos leves
  N’un rayo d’o craro sol.
    Erguéronsem’os cabelos
  D’estrañeza e de delor,
  ¡Nin un soyo!... ¡nin un soyo!...
  ¿Dond’están? ¿que d’eles foy?
    O triste son d’a campana,
  Vagoroso á min chegou...
  ¡Tocaba a morto por eles!...

      _¡Padron!... ¡Padron!..._
    _Santa María... Lestrove..._
      _¡Adios! ¡Adios!_




PASADE


        Brila’rayo d’aurora,
  Cal un sono de paz branco e purisimo,
  ¿Á aquel que naceu cego que ll’importa
        O teu fulgor divino?

        Xemí serenas ondas
        C’o romor d’os pinares,
  Músicas ¡ay! e cantos y armonías
        Par’un xordo ¿que valen?

        ¡Pasá!... pasade hermosas,
  Feitizo d’os qu’esperan e d’os qu’aman;
  Amores e praceres son mentira
        Pra quen ten seca a yalma.




* * *


        ¿Por qué, Dios piadoso,
        Por qué chaman crime
  Ir en busca d’a morte que tarda
        Cando á un esta vida
        Lle cansa e lle afrixe?

        Cargado de penas,
        ¿Qué peito resiste?
  ¿Cal rendido viaxeiro non quere
        Buscá-lo descanso
        Qu’o corpo lle pide?

        ¿Por qué s’un non rexe
        As dores qu’o oprimen?
  ¿Por qué din que t’amostras airado
        De qu’un antr’as tombas
        A frente recrine?

        Inferno n’o mundo,
        E inferno sin límites
  Mais alá d’esa coba sin fondo
        Qu’a yalma cobiza
        Qu’os ollos non miden.

        S’é qu’esto é verdade,
        ¡Verdade terrible!
  Ou deixad’un inferno tan soyo
        De tantos qu’eisisten
  Ou si non, Dios santo, piedade d’os tristes.




¡SOYA!


    Eran craro-los dias
  Risoña-l’as mañâns,
  Y era a tristeza sua
  Negra com’a orfandá.
    Iñase a amañecida
  Tornaba c’o a serán...
  Mais que fora ou viñera
  Ninguen ll’o iña á esculcar.
    Tomou un dia leve
  Camiño d’o areal...
  Como naide a esperaba,
  Ela non tornou mais.
    Ô cabo d’os tres dias
  Botouna fora o mar,
  Y alí ond’o corvo pousa,
  Soya enterrad’está.




III

VARIA




N’HAY PEOR MEIGA QUE UN-HA GRAN PENA


I

    --Marianiña, vait’ô rio;
  --Deixa ña nay qu’aquí estea,
  Qu’eu non vexa a luz do dia,
  Que a luz á min non me vexa.
  --¿Qu’estás dicindo rapaza?...
  --Que onte â mañan n’a debesa
  A yaugua se tornou roxa
  Cando me fun lavar n’ela;
  Qu’en baixo dos meus peíños
  Iñanse muchand’as erbas,
  Que ô ferirme o sol n’a cara
  Tornouma color d’a cera;
  Que os ourizos d’os castaños
  N’os meus cabelos s’enredan,
  Qu’as espiñas d’os espiños
  Contra min se volven feras;
  Qu’ô pasà-l-as corredoiras
  Prenden en min as silveiras;
  Que me pican as ortigas;
  Que me mágoan as areas,
  Y os paxariños ô verme
  Din cantand’en son de queixa:
  _¡Vay á morrer Marianiña!..._
  _¡Rezade todos por ela!_

    --¡Ay, miña virxe d’o Carme,
  Que a miña filla está enferma!
  ¡Ay Dios! que m’a enfeitizaron...
  ¡Ay, qu’a abafou un-ha meiga!
  Non foras ti tan bonita,
  Naide envidia che tivera.
  Prenda d’as miñas entrañas,
  Ven á min, non tomes pena,
  Que has d’ir á San Pedro Martir,
  Mais que boys e vacas venda...
  --Mi madriña, mi madriña,
  Levaime á donde quixeras,
  Mas para min n’hay remedio
  En todo o redor d’a terra,
  Sinon é n’un corazon
  Que m’oprime antre cadeas,
  Si n’é n’un-ha mala boca
  Que me pragueou maldicenta...

    --¿Quen te pragueou, ña filla?
  ¿Que males, meu ben, fixeras?
  --Non mo preguntés, mi madre,
  Vale mais que nunca o sepas.
  Secretos d’esta feitura
  Deben dormir antr’as pedras.
  --Fala, rapaza, que sinto
  Ferverme o sangre n’as venas.
  --Qu’eu non vexa a luz d’o dia,
  Que a luz á min non me vexa...
  Mi madriña, mi madriña,
  Non me maldizás cal ela.
  Deixám’ir co meu sacreto
  Dormir n’o fondo d’a terra.
  --Non irás co teu sacreto.
  Non irás, anque ben queiras;
  Qu’alí á preguntarcho fora
  Tu madre, e alí responderas.
  --¡Ay, mi madre! era bonito
  Coma os anxos d’as igresias,
  Era en falas amoroso,
  Muito, muito, mais que as sedas,
  Era doce... muito, muito,
  Mas que a mel que say d’a cera.
  Olía á rosas de Mayo,
  Seus ollos eran estrelas,
  E tiña cal ouro puro
  A enrisada cabeleira...
  --Acaba, Mariana, acaba,
  Que o corazon se m’aperta...
  ¿De quen falas? dimo, dimo...
  ¿Ou quizais soñaches, nena?
  --Non soñei, mi má, non soño,
  Anque soñar ben quixera.
  Folguey c’o conde, señora,
  Prometido d’a condesa.
  Falábam’antr’os carballos
  Cand’iba ô monte por leña,
  Falábame ô pé do rio,
  N’as tardes do vran serenas,
  Faley con él... ¡ay, falára,
  Mi madriña a vida inteira!
  --¡Ay! miña Virxe querida,
  Qu’a miña filla está enferma,
  Enferma de mal d’amores
  Qu’enfermaron a honra d’ela.
  Ben fan en cantarch’os páxaros,
  Marianiña, miña prenda:
  «¡_Vay á morrer Marianiña_!
  ¡_Que rezen todos por ela_!»

    Marianiña vay secando,
  A probe sin sangre queda,
  N’hay alimento que tome,
  N’hay augua que ll’apeteza.
  Amigas n’hay qu’a consolen,
  Músicas n’hay que a entreteñan,
  Y â vista do sol acora,
  Y â vista das frores tembra.
  A sua nay anda tola
  En busca de santas erbas,
  Que n’o leito de Mariana
  Pon de noite â cabeceira,
  E vay d’hermida en hermida,
  Leva ofrenda tras ofrenda
  Á cada bendita virxe,
  Á todo-l-os santos reza
  Y âs ánimas lles pon luces
  Para que pidan por ela.
  Pero non sanda Mariana,
  Mariana sin sangre queda...
  Todos dîn qu’un-ha _chuchona_
  Ven de noite a chuchar n’ela,
  E hay algun que veu de noite,
  A _compaña_ po-l-aldea.


II

    --¿Conque morre a namorada?
  ¿Por min morre a linda nena?...
  ¡Nunca! porqu’eso non fora
  Dino d’a miña nobreza.
  Enxugad’esas bagullas,
  Non chores mais, probe vella,
  Que a nena d’as trenzas longas
  Ben pronto será condesa.
  Vamos á darlle’esta nova,
  Vámonos á cabo d’ela.
    E a trote largo camiñan
  Po-l-o medio d’a debesa.

    --Meu señor... ¿n’oís os corvos?
  Veñen camiño d’a aldea...
  Mirá cal baten as alas...
  Cal baten as alas negras.
  --Deixá que as batan, qu’é cousa
  D’os corvos facer tal moestra.
  --Señor, señor... ¡como chilan!
  ¡Que agoreiramente berran!
  É porque adiviñan a morte,
  É que mortandade hay cerca.
  --¡Habráya! que Dios acolla
  Á aquel que deixa esta terra.
  --Meu señor, tocan á morto...
  ¡Ay! tocan n’a nosa igrexa...
  ¡Ña virxe! ¿Quen morreria?
  --Non pensés en quen morrera,
  Pensá, ña vella, tan soyo
  Na vosa filla que pena.
  --Señor, señor... pouco andamos,
  Picáde, por Dios, espuela,
  Qu’ô salir â mañanciña,
  N’habia enfermos n’a aldea
  Sinon era miña filla,
  Que tiña o color d’a terra
  Y os pés com’a neve frios,
  Y as manciñas coma cera,
  Y ô redor d’os tristes ollos
  Un-has coma manchas negras.
  --Afrixísme co eses ditos,
  E aguillóame a impacencia...
  Medio condado daría
  Por salvar a vida d’ela;
  D’a mais fermosa villana
  Qu’hay en toda a redondeza.
  Mas s’é qu’atopase morta,
  Si tal nos acontecera...
  Xa qu’a matase, hastr’a morte
  Hey de facer penitencia.

    Morreu, morreu Mariana,
  O conde víun’antr’as velas,
  Mais ela no veu á el
  Qu’antes de chegar morrera.
  Morreu como un paxariño,
  Y antr’os lenzos qu’a rodean
  Parés un anxel qu’agarda
  Que veñan d’o ceu por ela.
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
    Ninguen soupo que d’amores
  E que d’olvido morrera.
  Uns dixeron qu’un-ha praga
  Con ela n’a tomba dera;
  Outros contaban que fora
  D’abafada d’un-ha meiga...
  Mais por ela o conde fixo
  Hastra ô seu fin penitencia.




VAMOS BEBENDO


  --Teño tres pitas brancas
    E un galo negro,
  Que han de poñer bós ovos,
    Andand’o tempo.
  Y hei de vende-los caros
    Po-lo Xaneiro.
  Y hei de xuntá-los cartos
    Para un mantelo,
  Y heino de levar posto
    No casamento,
  Y hei...
          --Pois mira, Marica,
    Vay por un neto
  Qu’antramentas non quitas
    Eses cerellos,
  Y as pitas van medrando
    C’o galo negro,
  Para poñé-los ovos,
    E todo aquelo
  Do xaneiro, d’os cartos,
    Y o casamento,
  Miña prenda da yalma
    ¡Vamos bebendo!




* * *


  --Un verdadeiro amor é grande e santo,
    D’os encantos encanto,
  Y é doce... doce antr’as dozuras todas.
    --Seica por eso tanto
  Tras d’un’has y outras modas,
  Dalle por empachar, anque ben sabe.
    --¿Por mais qu’acabe en bodas?...
    --Anqu’en bodas acabe;
  Pois coma todo doce, miña vida,
    Y esta é cousa sabida
    Coma que queima o fogo,
  Canto mais com’un d’el, repuna logo.




* * *


    --Non cantes, non chores, non rias, non fales,
  Nin entres, nin sallas sin m’o perguntare.
  ¡Válate San Pedro, con tanto gardarme!
    --Pois de qu’así sea, nena, non t’asañes,
  Que cantes, que chores, que rias, que fales...
  ¡Can pasa! n’un tempo, meniña, diranche.




¡ADIANTE!


    N’o escuro pavoroso
  Y antr’o xordo romor d’os pinos bravos
  Qu’a tempestá azoutaba com’a escravos,
  Oyeuse, como queixa de raposo
  Un asubio medoso.

    E un layo de temor que daba frio,
  Ô medoso asubio,
  Respondeu dend’o fondo d’a espesura
  Aumentando n’o espiritu a tristura
  Que daba o ronco marmurar d’o rio.

    Antr’as negras ribeiras manso e lento,
  Como corre o abatido pensamento
  Antr’os tristes remorsos y a esperanza,
  Iña á compás do vento
  Correndo tras d’a estensa lontananza.

    Mais cabe d’ancha orela,
  Misterioso e agachado un centinela,
  N’un-ha lancha d’o Miño apousentaba;
  Y a arma n’a man y en vela
  Á través d’a ramaxen axexaba.




¡NIN ÂS ESCURAS!...


I

  --Tod’está negro, as sombras envolven a vereda,
  E nin o ceu ten ollos, nin o pinar ten lengua.

  ¡Vamos! D’o que hay oculto, ¿quen midéu as fonduras?
  ¡Alma n’habrá que sepa!... ¡ven!... a noit’está escura.

  --¿Escura?... mais relumbra non sei que luz traidora...
  --É un-ha estrela que brila, n’as auguas bulidoras.

  --¿E non oyes que runxe algo ond’aquel herbal?
  --É o vento que anda tolo, corrend’antr’a follax.

  --Escoita, sinto pasos, e asoma seica un bulto...
  --¡S’é un vivo, matarémolo! non fala s’é difunto.

  --Mais aquí ond’este cómaro, hay un-ha cova fonda,
  Ven, e santos ou deños, que nos atopen ora.


II

  ¿Á donde irei conmigo? ¿Donde m’esconderei,
  Que xa ninguen me vexa y eu non vexa á ninguen?

  A luz d’o dia asómbrame, pásmame a d’as estrelas.
  Y as olladas d’os homes, n’a yalma me penetran.

  Y é que o que dentro levo de min, penso que ô rostro
  Me sai cal sai d’o mare, ô cabo un corpo morto.

  ¡Houbera, e que saira!... mais non, dentro te levo:
  ¡Fantasma pavoroso d’os meus remordementos!




* * *


    Xigantescos olmos, mirtos
  Que brancas frores ostentan
  Un-has con cogollos inda,
  Outras que o vento esfollea.
  Buxos que xa contan sigros
  E que xuntos verdeguean
  Formando de rama e troncos
  Valos que naide atravesa;
  E n’os que moy descansadas
  Fan o seu niño as culebras.
  Loureiros irmans d’os buxos
  Po-la altura y a nacenza,
  Pois arraigaron á un tempo
  N’o mais profundo d’a terra.
  Limoeiros e laranxos
  Qu’o verde musgo sombrean
  Y olido esparcen d’azare
  Con que a xente se recrea.
  Eternos bosques en donde
  Sombrio misterio reina,
  Onde sô os paxaros cruzan
  Po-las tristes alamedas
  Onde ô marmular as fontes
  Un coidara que se queixan,
  Y ond’o mesmo sol d’o estio
  Melancónico penetra.
  Y en medio d’esta espesura
  E d’esta hermosa tristeza
  Nun-ha casa inda mais triste,
  Sí de fachada soberba,
  Alí din que ten o niño
  A nai de toda-las meigas:
  Casa con portas de cedro,
  En cada ventana reixa,
  Cociña coma de monxes,
  Silencio coma d’igrexa,
  Criados que non dan fala,
  Cans que morden como feras,
  Alí a viron negra e fraca
  Com’un-ha gata famenta
  N’o mais san e mais frorido
  D’a hermosa terra gallega.
  Y estes mals que nos afrixen
  Din que todos veñen d’ela...
  ¡Mais socede n’esta vida
  Que os que tên culpa n’a levan!




CADA COUSA N’O SEU TEMPO


    D’o alegre Mayo, un-ha alborada fresca
  Foit’á sorrir n’o outono malencónico,
  E por nadal os membros ateridos
  Quentache ben contente, á un sol d’agosto;
  Despois trembaches espantado, e fuches
  Buscand’a sombra inquieto e pesaroso,
  Mais a mamoria preguizosa, tarde,
        Trouxera ô teu recordo
        Que aqueses cambios bruscos
        Raros e intempestosos
  De loitos e pesares, n’esta vida,
  Sinal segura eternamente fonon.
  E tras d’aquel calor que ch’emprestara
        N’o inverno un sol d’agosto
  So sentiche d’a frebe o mortal frio
        Qu’ helou hastr’os teus osos.
        _As cousas n’o seu tempo_
        _Y as feras n’o seu tobo._




* * *


          Cabe d’as froles a nena
        Cant’alegre o seu cantar,
        Y é branca com’azucena
        Pálida como o luar.
        E ond’a boquiña un lunar,
  Gracioso lle dou Dios, tan feito, tanto,
        Qu’é de todos o encanto.

          ¡Cor de luar... que cor lindo!
        Uns ollos cal noit’escura,
        Labios que falan sorrindo
        Y aquel sinal... fermosura
        Mais, non cabe en criatura
  Qu’a que Dios quixo darche, linda rosa,
        Doce, casta e preciosa.

          Ser amada, ese é o teu sino,
        Amada cal n’outra houber,
        E ¡que dichoso destino!
        Ser querida e ben querer.
        Hey a ambicion d’a muller
  E o soyo ben que buscan sin medida
        N’esta mísera vida.

          Pero nena alunarada,
        ¿Sabes o qu’o refran di?
        Qu’é en amores desdichada
        A que un lunar ten así.
        E tamen din qu’o eres ti,
  Á pesar d’as risadas d’os teus labios
        Que non saben d’agravios.

          En bon hora, ó en mal hora
        Que n’esto d’enamorar,
        Tamen se mete a traidora
        Mala sorte á traballar.
        E métese á enfeitizar
  Corazons inocentes e almas puras
        N’afeitas á amarguras.

  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
          ¡Ay d’a nena alunarada
        Pálida como o luar!
        Como canta o seu cantar
        Tan serena e sin pensar
  Que a que lunares ten, fertuna esquiva
        Lle ha de ser mentras viva.

          Alegre e dichosa canta
        Aquela linda canzon,
        Que trai a sua mente tanta
        Querida recordazon,
        Que asin é, coma oracion
  Que a yalma, triste, con amor marmura
        Pedind’a Dios ventura.

          Y ela non pensa toliña
        E non maxina a coitada
        Que mal tras d’o amor camiña
        E ten fertuna menguada.
        A que nase alunarada:
  Que a que ten un lunar tan primoroso
        Nunca terá reposo.

          Tan soyo t’agardan penas
        Linda rosa a d’o lunar,
        As grandes tras d’as pequenas,
        Un-ha tras outra á chamar
        Â tua porta han de chegar,
  Que naide, tal é a forza d’o destino,
        Naide torce o seu sino.




PELOURO QUE RODA


    Dou encomezo pensando,
  Despois, gustoulle pensar,
  E d’este gusto o deseyo
  Á toda presa se vay.

    E decote descendendo
  Descendendo sin parar,
  Desd’o deseyo ô pecado
  Á toda presa se vay.




A DISGRACIA


    ¿Por qu’existe? ¿quen é? ¿dond’a soberba
  Morada ten? ¿arteira en donde habita?
  Sono lixeiro ou pasaxeira nube
  Pra moitos é, qu’apenas deixa rastro.
  Outros os golpes alevosos sinten
  Que ll’asesta con negra traidoría
  Dend’o comenzo ô fin d’a vida escrava.
  Pero n’a ven, anque a mirada tendan
  Arrededor, para evitaren, cantos
  O seu bafo pestífero, n’atopan
  N’o espazo, nin n’a terra, nin n’o mare,
  Anqu’ela en todo está sempre dañina.
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

    O mal d’o inferno é fillo, o ben d’o ceo;
  A disgracia ¿de quen? Loba que nunca
  Farta se vé, que o seu furor redobra
  D’a fonda frida, â vista ensangrentada,
  ¿De donde ven? ¿que quer? ¿porque a consintes,
  Potente Dios, que os nosos males miras?
  ¿Non ves, Señor, que o seu poder afoga
  A fé y o amor, no esprito qu’en ti fia?
  ¡Como endurece o corazon que un tempo
  Era todo brandura! ¡como mata
  D’a espranza a luz, que un resprandor tranquilo
  N’os astros, derramaba d’a esistencia,
  Nova forza prestando ô pé cansado
  E mais valor a yalma temerosa!
  Tod’o mucha ô seu paso, a pranta sua
  Maldita, todo para sempr’estraga.
  Todo a sua lama pegaxosa entrubia.
  ¡E que oco tan profundo fay en torno
  D’aquel a quen persigue! ¡como fuxen
  As xentes d’él pra non oir os layos
  Que o seu penar ll’arrinca, ou a espantosa
  Brasfemia que con labio balbucente
  Á sí mesmo mordendose prenuncia!
  Que apestado n’ecsiste n’esta vida
  Que tanto horror a humanidade cause
  Como o que d’a desgracia vay tocado.

    ¡E como non, s’o ben contr’el se volve,
  S’o mesmo sol non loce ond’él habita,
  S’a fonte onde beber, envenenada
  De cot’está: s’o pan se volve asentes
  Para seu paladar, y o mar sin fondo
  Enxoito n’un instante se quedara
  S’él n’a onda amarga s’afogar quixera;
  E n’os brazos d’a morte que aborrece,
  A mesma morte, o deixa abandonado!

    ¡Ah, piedade, Señor! ¡Barre esa sombra
  Qu’en noit’eterna para sempr’envolve
  A luz d’a fé, d’o amor e d’a esperanza!
  Sombra d’horror que os astros briladores
  Escurece d’os ceos, que un novo inferno
  N’este mundo formou, e un mundo novo,
  Donde todo valor perd’os seus brios
  E toda forza sin loitar s’estrela,
  Ond’as tinebras d’a impiedá, estendidas,
  Borran todo camiño que á tí guie.

    ¡Dios de bondá, c’o teu potente sopro,
  De n’os aparta ese fantasma horribre
  Que a desesperazon dá por remate;
  Pois xa abasta c’as dores, c’a miseria
  D’a carne fraca, e c’o a infalibre morte,
  Pra tormento e castigo d’os que tristes
  Porque pecaron, viven desterrados
  D’a patria celestial por que suspiran!




* * *


      ¡E ben! cando comprido
  Teñás ese ardentísimo deseo,
  O meu rir sin descanso será estonces,
      Anqu’un rir triste e negro.

    Dendes d’o meu corruncho solitario
  Estarey axexandovos sereno,
  E tras da primadera e tras do estío,
  Verey cal chega para vos o inverno.
      ¡E qu’inverno tan triste,
      Tan áspero e tan fero...!

    Como n’outono as follas cân d’os árbores,
  D’os vosos corazos irán caendo
  As brancas ilusions con que crubiades
      O chan do simeterio
  En donde os nosos mortos dormen xuntos
      Do olvido n’o silencio.

    E n’as negras mortaxas qu’os envolven,
  Diante de vos aparecer verédelos,
  Decindo:--«N’era aquelo o que buscabades,
  Cando engañados insultâst’os ceos...
  ¡N’era aquelo sin duda, desdichados,
      Mais... tampouco era _esto_!...»
  Y eu desd’o meu corruncho sorrireime
      C’un sorrir triste e negro.




SIN NIÑO


    Por montes e campías,
  Camiños e espranadas,
  Ven un-ha pomba soya,
  Soya de rama en rama.

    Síguena as probes crias,
  Sedentas e cansadas,
  Sin qu’alimento atope,
  Pra darlles a bicada.

    Tray manchada-l-as prumas,
  Qu’eran un tempo brancas,
  Tray muchas e rastreiras
  Y abatida-l-as alas.

    ¡Ay! probe pomba, un tempo
  Tan querida e tan branca,
  ¿Ônde vay o teu brilo...?
  ¿O teu amor ônd’anda?




EU POR VOS, E VOS POR OUTRO


    --A linda, a grande señora,
  De non vista fermosura,
  ¿Ônd’irá tan á deshora,
  N’un-ha noite tan escura?
  ¿Ônde irá con tal premura?

    Vay enfouzando n’a lama
  O zapatiño de seda...
  ¡Po-lo toxal vay a dama,
  Y-o dôno antr’holandas queda!...
  Bon sôno Dios lle conceda.

    Qu’él durma, q’eu velarey
  Po-la dona mais fermosa
  Que vin n’o mundo e verey;
  Xardiñeiro, coido a rosa
  De cuyo olido outro gosa.

    Coido d’ela noite e dia,
  Sin descanso nin sosego,
  Qu’atopálo non podria;
  Corpo e yalma, no-n-o nego,
  Á esa tareya m’entrego.

    E anque d’esto nada sabe,
  Eu sey canto poido d’ela,
  Mais, que tal saber m’acabe...
  Say, pombiña, say, estrela,
  Qu’un valente por ti vela.
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
    ¿Á donde vay? a escondida
  Porta s’abre paseniño...
  Romor de seda comprida
  Runxe alá po-lo camiño
  Que vay d’a fonte ô muiño...

    N’a vexo, mais ela é,
  Chégame o seu doce olido,
  Sento o pisar d’o seu pé,
  Y-o meu corazon ferido
  De pracer dou un batido.

    Nobre dama, linda dona
  D’os corazós que prendás,
  Perdóname si, perdona
  Si che sigo á donde vas,
  ¿Non vés qu’en perigro estás?

    En noite tan tempestosa
  ¿Quen vos meteu tal deseyo?
  ¡Enlamugarse así a rosa...!
  E n’o meu corazon leo
  Que non levás pan no seo.

    ¿E si atopás a _compaña_?
  ¿E si vos say a _estadea_?
  ¿Si con falas vos engaña
  E vos pon mantel e cea,
  Mentras tróa e lostreguea?...

    N’irés soya, pesi a vos,
  N’irés mentras qu’eu alente,
  Pois fora atentar á Dios.
  Señora, Dios non consente
  Qu’o perigro busque a xente.

    Sin que sepás que vos sigo,
  Irey tras de vos agora,
  Por si vos tenta o enemigo.
  Y-entanto non say a aurora
  Non vos deixarey, señora.

    --¡Adios... adios, dama hermosa!
  ¡Darvos á tan malos modos!...
  Non vos levou a compaña,
  Mais o enemigo levóuvos.

    Embargam’o asombro a yalma...
  ¡Ay, amor tolo... amor tolo!...
  Ben dí aquel refran sabido:
  _Eu por vos, e vos por outro._




* * *


  --¡Valor! qu’anqu’eres como branda cera,
      Aquí en perigro estamos,
  E n’outro lado a libertá che espera,
      Qu’aquí ninguen che dera.
  --Vamos, señor, á donde queiras... ¡Vamos!

  --Tan nobre eres, meu ben, com’ esforzada,
  Mais, ¡tembras coma a cerva acorralada,
  Ora que xuntos por ventura estamos
  Para fuxir, ña prenda namorada!...
      --¡Pois, fuxamos... fuxamos!...

      --¿Tès medo, miña vida,
  A sères nos meus brazos sorprendida
  E a que xuntos, amándonos morramos?
  --¡Ay, non, qu’a dicha así fora cumprida...!
      Mas, partamos... partamos...
  ¡E adios, paz e virtù, sempre querida!




DULCE SONO


    Baixaron os ánxeles
  Adond’ela estaba,
  Fixeronlle un leito
  C’as pracidas alas,
  E lonxe a levano
  N’a noite calada.
    Cando a alba d’o dia
  Tocou a campana,
  E n’o alto d’a torre
  Cantou a calandria;
  Os ánxeles mesmos,
  Pregada-l-as alas
  --«¿Por qué, marmurano,
  Por qué despertála?...»




* * *


    --Espantada, o abismo vexo
  Á onde camiñando vou...
  ¡Corazon... canto és tirano,
  Y és profundo, meu amor!
  Pois eu, sin poder conterme,
  N’escoito mais qu’unha voz,
  E adond’ela quer que vaya
  Sin poder conterme, vou...

    --Hoxe, â noite, des que durman,
  Sairey po-lo ventanil;
  Daránm’as sombras alento...
  ¡E adios, casa onde nacin!
    Honra que tanto estimey,
  Santidade do meu lar...
  ¡Po-lo meu amor vos deixo
  Para toda a eternidá!
    ¡Señor!... darésme castigo,
  Qu’o merezo ben o sey;
  Mais... condenáme Señor,
  Á sufrilo cabo d’él.




* * *


    --Para a vida, para a morte,
  E para sempre en jamás,
  Pedint’á Dios, e Dios dóuteme
  Por toda unha eternidá.
    Para a vida, para a morte,
  E para sempre en jamás,
  Quero ser vosa, e que séades
  O meu Señor natural.
    --Mais a que así querer sabe
  Non debe ter pai n’irman,
  Nin home, s’é qu’é casada,
  Nin fillos, s’acaso é nay.
    --Espanta o qu’estás decindo...
  Mais eu sinto qu’é verdá;
  Lévame, señor, qu’irey
  Ônde me queiras levar...
    --Pois vente... ¿Qu’importa o mundo
  Á quen ten a eternidá?
  Xuntos hemos de vivir,
  Xuntos nos han d’enterrar.
  E os nosos corpos aquí,
  E as nosas almas alá,
  Quer Dios qu’en union eterna
  Estén pra sempre jamás...

    Cal ô paxaro a serpente,
  Cal â pomba o gavilan,
  Arrincouna d’o seu niño
  E xa nunca á él volverá.




N’A TOMBA D’O XENERAL INGLÉS

SIR JOHN MOORE

MORTO N’A BATALLA D’ELVIÑA (CORUÑA)

O 16 DE XANEIRO DE 1809

      Á miñ’amiga Maria Bertorini, nativa
    d’o pais de Gales.

      Coruña, 1871.


    ¡Cuan lonxe, canto, d’as escuras niebras,
  D’os verdes pinos, d’as ferventes olas
  Qu’o nacer viron!... d’os paternos lares,
  D’o ceo d’a patria, qu’o alumou mimoso,
  D’os sitios, ¡ay! d’o seu querer, ¡que lexos!...
  Viu á caer, baix’enemigo golpe
  Pra nunca mais se levantar, ¡coitado!
  ¡Morrer asin en estranxeiras playas,
  Morrer tan mozo, abandoná-la vida
  Non fart’ainda de vivir e ansiando
  Gustar d’a froita que coidad’houbera!
  ¡Y en vez d’as pónlas d’o loureir’altivo
  Que d’o heroe a testa varonil coroan
  Baixar â tomba silenciosa e muda!...

    ¡Ou brancos cisnes d’as britanas islas,
  Ou arboredos que bordás galanos,
  D’os mansos rios as ribeiras verdes,
  Y os frescos campos donde John correra!...
  S’a vos amargo xemidor sospiro
  Chegou d’aquel que n’o postreir’alento
  Vos dixo ¡adios! con amorosas ansias
  Á vos volvend’o pensamento último,
  Que d’a sua mente s’escapaba inxele,
  ¡Con qué pesar, con qué dolor sin nome
  Con qu’estrañeza sin igual diríades
  Tamen ¡adios! ô que tan lonxe, tanto,
  D’a patria, soyo, a eternidás baixaba!

    Y o gran sillon, a colgadura inmóvil
  D’o para sempre abandonado leito;
  A cinza fria d’o fogar sin lume
  A brand’alfombra que leal conserva
  D’o pé d’o morto un-ha sinal visibre,
  O can qu’agarda po-lo dono ausente
  Y o busca errante por camiños hermos,
  As altas herbas d’alameda escura
  Por ond’él antes con solás paseaba,
  O sempr’igual mormoruxar d’a fonte
  Dond’él n’as tardes a sentarse iña...
  ¡Cal falarian sin parar de Moore,
  C’o seu calado afrixidor lenguaxe,
  Ôs ollos ¡ay! d’os que por él choraban!
  ¡Xa nunca mais... xa nunca mais ¡ou! triste
  Ha de volver, onde por él esperan!
  Parteu valente, á combatir con groria.
  Parteu, parteu... e non tornou, qu’a morte
  Segoun’alí n’os estranxeiros campos,
  ¡Cal frol que cae ond’a semilla sua
  Terra n’atopa en qu’arraigar poidera!

    Lonxe caiche, pobre John, d’a tomba
  Onde c’os teus en descansar pensaras.
  En terr’ allea ind’os teus restos dormen
  Y os que t’amaron e recordan inda,
  Mirand’as ondas d’o velad’Oceano,
  Doridos din, desd’as nativas prayas...
  «¡Aló esta él, tras d’ese mar bravio
  Aló quedou, quisais, quisais por sempre;
  Tomb’onde naide vay chorar, cobexa
  Amadas cinzas d’o que nós perdemos!...»
  Y os tristes ventos y as caladas brisas,
  Qu’os mortos aman si lexanos dormen
  D’o patrio chan, á refrescarte veñen,
  D’o bran n’a noite calorosa, e traen
  Pra ti n’as alas cariñosas queixas,
  Brandos suspiros, amorosos ecos,
  Algun-ha vagoa sin secar, que molla
  A seca pedra d’o mausoleo frio,
  D’o teu país algun perfum’agreste.

    ¡Mais que fermosa e sin igual morada,
  Lle coup’en sort’ôs teus mortales restos!...
  ¡Quixera Dios que para ti non fora
  Nobr’estranxeiro habitacion allea!...
  Que n’hai poeta, ensoñador esprito
  Non pod’haber, qu’ô contemprar n’outono
  O mar de sec’amarillenta folla
  Qu’o teu mausoleo con amor cobexa;
  Qu’ô contemprar n’as alboradas frescas
  D’o mes de Mayo as sonrosadas luces
  Qu’alegres sempre á visitarche veñen
  Non diga «Asin cand’eu morrer, poidera
  Dormir en paz, n’este xardin frorido,
  Preto d’o mar... d’o cimeterio lonxe...»
  Que ti n’escoitas en jamás ¡ou, Moore!
  Choros amargos, queixumbrosos rezos,
  Ni-os outros mortos á chamarte veñen,
  Pra que con eles n’a calada noite
  A incerta danza d’os sepulcros bailes.
  Sô doçe alento d’o cogollo qu’abre,
  D’a frol que mucha o postrimeiro adiose,
  Loucos rebuldos, infantiles risas,
  De lindos nenos qu’á esconderse veñen,
  Sin med’á tí tras d’o sepulcro branco.
  Y algun-ha vez ¡moitas quizais! sospiros
  D’ardent’amor, qu’o vento leva donde
  Dios sabe sô... por sin igual compaña
  Dichoso tês n’habitacion postreira.
  ¡Y o mar, o mar, o bravo mar que ruxe
  Cal rux’aquel que t’arrolou n’a cuna,
  Mora onda tí, ven á bicar as pedras
  D’un chan d’amor que con amor te garda,
  Y arredor teu deixa crecé-las rosas!...
  Descans’en paz, descans’en paz, ¡ou, Moore!
  E vos qu’o amás, d’o vos’honor celosos
  Fillos d’Albion, permanecei tranquilos.
  Terra fidalga é nosa terra,--tanto,
  Cal linda Dios a quixo dar--ben sabe
  Honra façer á quen merece honra
  Y honrado así, cal mereceu, foi Moore.
  Soyo n’está, n’o seu sepulcro; un puebro
  C’o seu respeto compasivo vela
  Po-lo estranxeiro á quen traidora morte
  Fixo fincar lonxe d’os seus y á alleos
  Vir á pedir o derradeir’asilo.

    Cando d’o mar atravesés as ondas,
  Y o voso hirman á visitar vayades,
  Poñé n’a tomba o cariñoso oido,
  E si sentis rebuligar as cinzas
  E s’escoitás indefinibres voces
  E s’entendés o qu’esas voces digan,
  A yalma vosa sentirá consolo.
  ¡El vos dirá qu’arrededor d’o mundo
  Tomba mellor qu’a qu’atopou n’achara
  Sinon d’os seus antr’o amoroso abrigo!




* * *


I

    Cal grasiosa brandeas
  O teu corpo lixeiro,
  Si bailas nos estrados
  C’aquel galan soberbo,
  Brandea o norte as ponlas
  Xentís d’os ameneiros;
  Y un-ha tras outra folla
  De cor amarillento
  Vay deixando, enredada
  N’os teus rizos cabelos,
  Triste coróa póndoche,
  Tan mucha, Dios d’o ceo,
  Com’a que n’a alma tua
  Pon o teu pensamento...
  ¡É que se vay o outono!
  ¡É que se ven o inverno!

    Mas inda n’as fonduras
  D’o ameno vál, serenos
  Sopran ventos soaves,
  Qu’aromas trân d’o ceo.
  Inda n’a farta veira
  Cuberta de xilmendros
  Por onde corre o Miño,
  Maxestüoso e lento.
  Do bran s’oye o mais doce
  Sospiro derradeiro
  Qu’alí quedou durmindo
  Antr’o romeu y o espriego,
  Como quedou un rayo
  D’espranza n’o teu peito.


II

    Mas ô que ten mal sino,
  Mal sino o seguirá,
  Qu’as rápidas correntes
  Non volven nunca atrás.
  ¿Qu’aspéras, s’a esperanza
  Caso de ti non fay?...

    Adiante, pelegrina,
  Da fin ô teu romax,
  Qu’anqu’acabar non queiras
  Aló t’han de levar
  D’o teu mal fado as ondas
  E os fortes huracans.

    ¡Qu’inda tés fé...! Terála,
  Ña probe, n’o teu mal,
  Terála n’as espiñas,
  Que t’han d’atormentar,
  N’a fel que pezoñosa
  Sin sede beberás,
  N’o pan amargo e duro
  Que t’alimentará.

    Nunca d’o mar as ondas
  Doces se tornarán,
  Nunca tua sorte terca
  C’a dicha amainará,
  Nin c’a ilusion t’alentes
  D’un brando descansar;
  Que só o sono d’a morte
  O triste dorme en paz.

    Acaba logo, acaba,
  O teu triste romax,
  Qu’ô qu’en mal sino nace
  Mal sino o seguirá.
  N’as alas d’a disgracia
  O teu destino vay,
  E as rápidas correntes
  Non volven nunca atrás.




SIN TERRA


    --¡Calade ou ventos nouturnos,
  Calá fonte d’a Serena,
  Qu’alá por cabo d’as Trompas
      Quer’oir quen chega!

    Calaron os ventos todos
  Xurrou a fonte mais queda,
  E vin qu’iban á enterrar
      O corazon d’ela.

    Vina despois inda viva
  Por campos e por devesas,
  Mais iña par’un-ha tomba
      Pedindo terra.

    Nón-n’atopou, e por eso,
  Amostra âs vistas alleas
  Inda aquel corazon morto
      A sua cangrena.




* * *


    _Para uns negro,_
  _Para outros branco;_
  _E para todos,_
  _Traspoleirado._


I

        --Sé astuto s’é que sabes,
  Víngate d’as ofensas s’é que podes,
        Ô que che sirva, págalle,
  Mais a quen non che de, nunca lle dones;
        Porque a moral d’os santos
  Non reza sempre c’a moral d’os homes.

    Esto un gallego montañés e rudo
  Farto d’humillaciós, e de rencores,
  Ô agonizar ll’aconsellaba á un fillo,
  Herdeiro d’os seus mals e de seu nome.


II

        --Sé inxenuo e leal sempre,
        Perdoa a quen t’ofenda
  Fay ben de cote á amigos y enemigos
  Y â porta franca, sin temor, espera,
  N’hay mais que un Dios y un-ha moral que salve
        Os tristes fillos d’Eva.

    Esto a probe viuda
  D’o montañés, morrendo antr’a miseria
  Resinada ô seu fillo lle dicia...
  Y á Dios o esprito ll’entregou serena.


III

    E fixolle él as honras,
  Mais tan só con xemidos e con vagoas;
  Crego non houbo ô rededor, que â probe
  O enterro de limosna lle cantara.
    N’un corruncho d’o adro
  Ond’as ortigas ásperas medraban,
  Sin cruz, señal, nin lousa
  Alí quedou perdida e sepultada;
  E triste o fillo e soyo,
  Tornou sañudo a solitaria casa.

    --Meu pai doum’un consello, iña pensando,
  E miña nay doum’outro;
  E s’ela tiña santidá e concencia,
  Esprencia el tiña e sabidá d’abondo.
    Son fillo d’el e d’ela...
  Partirey pois a hirencia de dous modos;
  Ña nay, fareille ben á quen cho fixo...
  Meu pay, vinganza piden os teus osos.




TRISTES RECORDOS


    Un-ha tarde alá en Castilla
  Brilaba o sol cal decote
  N’aqueles desertos brila.

    Craro, ardoroso e insolente,
  Con perdon d’él, pois n’é modo
  Aquel de queima-l-a xente,

    E secar con tales brios
  A probe inxeliña pranta,
  A fonte, os sedentos rios.

    Un-ha tarde, ¡ou que tristeza
  M’acometeu tan traidora,
  Vendom’en tal aspereza!

    ¡Á donde vin a parar!
  Pensaba mirand’o ceo
  Par’a terra non mirar.

    Por qu’o ceo era, eso si,
  Un mais ou menos azul,
  Com’o que temos aquí.

    Mentras que’a terra ¡bon Dios!...
  Señor, ¿posibre será
  Que aquela a fixeses vos?

    Mais ¿por qu’estrañarme tal
  S’as cousas que vos facés
  Jamás as facedes mal?

    Fixestes tan tristes llanos,
  Mais fixecheos, Dios cremente,
  Soyo para os castellanos.

    ¡Ay! cada pomba ô seu niño,
  Cada conexo ô seu tobo,
  Cada yalma ô seu cariño.

    Aquesto m’eu repetia
  N’aquela tarde, recordo
  De negra malencolía.

    E namentras, contempraba
  D’a igual, extensa llanura
  A terra que branqueaba.

    D’o largo pinar cansado
  A negra mancha sin término,
  D’o puebro o color queimado.

    Y antr’o chan y o firmamento
  As nubes de denso polvo,
  Qu’iba levantand’o vento.

    ¡D’o deserto fiel imaxe,
  C’o mesmo alento de brasa,
  C’o mesmo ardente coraxe!

    Ô lonxe o mular pasaba,
  Viña a tourada mais preto,
  A ovella enferma balaba.

    E n’o xa queimado espiño
  Fuxindo d’o sol ardente
  Pousabase o paxariño.

    ¡Dios mio, que ansia cativa!
  Pesaba en min a tristeza
  Cal se m’enterrasen viva.

    Lembranzas d’a terra hermosa,
  Calmá c’a vosa frescura
  As penas d’alma chorosa.

    Por qu’ese sedento rio
  Envolto en malinas brétemas,
  Dá callentura, dá frio.

    De pronto oin un cantar,
  Cantar que me conmoveu
  Hastra facerme acorar.

    Era a gallega canzon,
  Era o ¡_alalá_!... que fixo
  Bater o meu corazon.

    Con un estraño bater,
  Doce, com’o ben amar,
  Fero, com’o padecer.

    De polvo e sudor cubertos
  C’a fouce ô lombo, corrian
  Por aquês campos desertos,

    Un fato de segadores...
  ¡Y eran eles, eran eles,
  Os meigos d’os cantadores!

    ¡Adios, pinares queimados!
  ¡Adios, abrasadas terras
  E cómaros desolados!

    Pechei os ollos e vin...
  Vin fontes, prados e veigas
  Tendidos ô pé de min.

    Mais cand’á abrilos tornei,
  Morrendo de soidades,
  Toda á chorar me matei.

    E non parei de chorar
  Nunc’hastra que de Castela
  Ouveronme de levar.

    Levaronme para n’ela
  Non me teren qu’enterrar.




* * *


    Meses d’o inverno frios
  Qu’eu amo a todo amar,
  Meses d’os fartos rios
  Y o doce amor d’o lar.
    Meses d’as tempestades,
  Imaxen d’a delor,
  Que afrixe as mocedades
  Y as vidas corta en frol.
    Chegade, e tras d’outono
  Que as follas fai caer,
  N’elas deixá que o sono
  Eu durma d’o non ser.
    E cando o sol fermoso
  D’abril torne á sorrir,
  Que alume o meu reposo,
  Xa non o meu sofrir.




* * *


I

    Era n’o mes de Mayo,
  N’o mes d’o amor, d’as prantas e d’as frores,
  Mes d’os soaves prefumes
  Y os trasparentes cores.
  D’os trinos matinais d’os paxariños,
  D’as cándidas e frescas alboradas,
  D’as pasaxeiras nubes,
  E d’as tardes sorrintes e douradas.
  Cand’o mar está azul, o ceo sereno
  Com’o dormir d’un neno,
  Manso-l-os rios, alta-l-as estrelas,
  Mais desvaida a lua
  Si tamen mais fermosa,
  C’o aquela gracia sin igual que é sua,
  Y era en fin cando todo n’esta vida
  Sorrí ôs mortais c’a alegre, esplendorosa
  Sorrisa virxinal d’a primadera
  Que amar y á ser dichoso-l-os convida.

    Á todos... ¡ay! quixera
  Que así a sorte o fixera,
  Mais algun hay qu’envolto n’a negrura
  D’a sua propia tristura,
  Tan soyo vé, d’a primadera hermosa,
  N’o sol morno e n’a rosa
  C’o fresc’orballo d’a mañan cuberta,
  Un trist’e mal agoiro que desperta
  Pensamentos de loito e desventura.


II

    Era n’un-ha mañan d’o mes de mayo
  En que parés que os ánxeles cantaban,
  Mentras mansa-l-as brisas se queixaban
  Con amoroso layo:
  En que o rego ô pasar po-las curtiñas
  Non sey que cousas mormuraba leve,
  Y o voar d’as inquietas anduriñas
  Que n’os aires chiaban,
  Â vista d’os nubeiros sabidores
  Venturas e contentos agoiraba:
  Mañan d’encantos cheya
  Cal o esprito as deseya,
  Cando espera e confia:
  Mañan que chama á toda crás de seres
  Ô pracer y â alegría,
  Menos â triste yalma,
  Que dendes qu’ é, non sabe
  Qu’ é ter sosego ou calma,
  Dond’a dozura d’o gozar comence
  Dond’a crudeza d’a delor acabe.


III

    D’a Garda, anxel bondoso,
  Qu’as brancas alas paseniño bates
  Ô rededor d’o acongoxado esprito,
  Pra derramar en él santos consolos
  Que nos trâs d’o infinito,
  ¿En donde, en dond’estabas
  Qu’antre negros querbantos
  Soya, un alma tristisima deixabas?
  Fé, esperanza, virtudes,
  Orixen d’as eternas beatitudes,
  E que dendes rexiós mais venturosas
  Vindes calmar as amarguras nosas...
  ¿Dond’estades, en donde?
  ¿Cand’o qu’en vos confia,
  Soyo, en loita c’o as ansias d’a agonia,
  Orfo vos chama, e naide lle responde?


IV

    Por aqueles que odiaba perseguido,
  Po-los que amaba odiado,
  Un triste á dura sorte condenado
  Contempraba d’o cántabro a bravura
  Con un ollar profundo,
  Cal si tras de tan fonda sepultura
  Entrevise as anchuras d’o outro mundo.
  E con ánimo forte,
  D’o liquido cristal hastra tocalo,
  En carreira chegou vertixinosa
  Cal s’atraison d’o abismo misterioso,
  Con forza estraña o conduxese â morte.

    E dixo:--¡Vida, adios! ¡adios, tormento
  Que con martirio lento,
  M’arrancache astr’os soños d’a esperanza,
  D’a desventura miña
  Vou á crebar o brazo poderoso,
  Alí donde n’hay dor, nin hay mudanza,
  E s’enterra a inquietude n’o reposo!
  ¡E ti, mala pasion qu’en min te cebas
  E foches o meu Dios y o meu castigo,
  Xa que me quês matar, morre conmigo!

    Calou o triste, e inmensas, pavorosas
  C’as suas crins espumosas,
  Retorcerons’as ondas po-la area
  Incitand’ô coitado
  Á dar fin â pelea
  Que houbera n’o seu peito encomenzado.

    Mais un brando sonido
  Fireu de pronto o contrubado oido
  D’aquel ser desdichado...
  E escoitou asombrado
  D’un invisible ser a fala hermosa
  Que con branda e celeste melodía,
  Soave e mainamente lle decia:

    --«¡Detente ô pé d’a orela
  D’a tua vida, cobarde centinela,
  Non queiras por fuxires d’o presente
  D’a eternidade descorré-l-os velos!
  Agarda á que a medida
  Con rosas ou con fel, henchas d’a vida,
  Nin fagas que n’a tomba se derrame
  Antes que Dios ch’a pida.
  Que ningun fillo d’Eva
  Ô fin s’ha de librar d’o seu penare
  Anque â morte s’astreva.
  Despois d’atravesare
  Os desertos inmensos d’o infinito,
  Ô mundo volverias en esprito
  Á sofrir, y o teu crimen á pagare.
  As noites tras d’os dias
  Sin descanso nin tregua
  Apegado á aquel seo te verias,
  D’o ingrato corazon vend’os batidos
  Non por ti, mais por outros repetidos.
  En’aquel pensamento
  Con impracable craridá leerias
  A traizon alevosa, o olvido amargo
  Sin velo qu’os crubir, nin finximento.»

    --«¡Ou Dios, Dios poderoso!...
  ¡Que tormento espantoso!...»

    --«Ninguen torce o poder d’os seus destinos,
  Infaustos ou beninos:
  Nin á ninguen ll’é dado
  Renegar d’o seu fado.
  Sô vence quen espera...
  Volve á vivir e espera resinado.»

    E tornou á vivir, arrepentido
  Anque trist’e dorido,
  Aquel probe coitado:
  Pideull’á Dios perdon d’o seu pecado,
  E Dios compadecido
  Mandoulle santa paz e doce olvido.




¿QUÉ TEN?


    Sempre un ¡ay! prañideiro, un-ha duda,
  Un deseyo, un-ha angustia, un delor...
  É un-has veces a estrela que brila,
  E outras tantas un rayo d’o sol;
  É que as follas d’os árbores caen,
  É que abrochan n’os campos as frols,
          Y é o vento que zoa,
          Y é o frio, é a calor...
  E n’é o vento, n’é sol, nin é o frio,
          Non é... qu’é tan só
  A alma enferma, poeta e sensibre
          Que todo a lastima,
          Que todo lle doy.




* * *


  Tí, a feiticeira e branca coma’as neves,
          Y a linda, antr’as millores,
  Tí, arrededor de quen, cal as abellas
  A redor d’un-ha rosa, andan os homes,
  (Xente qu’o mesmo acaso qu’as mulleres
  É dada á toda crase de traizoes);
  Non queiras en jamás, s’és queridora,
  Non dones en jamás mas que che donen,
  S’é que te firen, miña prenda rîte,
  S’é que t’engañan, meu amor, non chores.
  Vé que pasou o tempo d’as Corinas
          Y o mais qu’ora se sofre,
          Só porque non se diga,
          É rabiar cant’un pode.
  --¡Rabiar no mais... dixera que mentides!
          --Sí, sí, rabear ben forte;
  Mas c’a rabia picante e aguilloeira
  Qu’é salsa apetitosa d’as pasioes.
  ¿Que fora ¡ou Dios! sin os asentes feros
          D’os estómagos probes?
          D’os corazós d’o dia,
  ¿Que fora sin as rabias, meu amore?




RUINAS

(ARMONÍAS D’A TARDE)

_Traduccion de Ruiz de Aguilera_


    Xa Novembr’espiraba
  Cando cansado e sóo, tomei asento
  Ô pé d’o endebre muro,
  Vella defensa e límite d’un puebro.
    Po-las abertas fendas,
  Casa qu’âs sabandixas abr’o tempo,
  Hoxe o lagarto mira
  Con fria ollada o estrago en torno feito.
    Sin còre a trepadora,
  Ortiga vil e xaramago enfermo,
  Cuyos muchos ramallos
  Moven os aires ô pasar xemendo;
    Coroan capiteles
  Ô destrozado pórtico d’o tempro,
  Que tende n’a campía
  Antre polvo d’altares o esqueleto.
    Xa n’o lare sagrado
  Lume n’encende a nay ô son d’un rezo,
  E d’a tisnada pedra
  A borralliña os ventos xa barreron;
    E xa d’os vellos arcos
  E colunas, as pedras van caendo,
  Cal un-ha e outra vagoa
  Cai d’os ollos d’un triste sin achego.
    ¡Como as muchadas follas
  Se desprenden d’a ponla onde naceron,
  Restos d’aquela vida
  Con qu’a vista encantaba o souto ameno!
    ¡E cal amostra o rio,
  Casi-qu’enxoite o empedregado leito,
  Regueiro miserable
  D’outro farto raudal, limpo e sereno!
    ¡Cal os outeiros arden
  D’o sol d’outono ô làmpo derradeiro,
  Mentras sombrisa a noite
  Vay caladiña os valles sorprendendo!
    Bataladas ô lonxe
  Dá un-ha campana sospirando resos;
  Y-a tarde qu’agonisa
  Mandalle â relixion o adios mais tenro.
    Y-o moucho revoando
  Berra tamen con chilos agoreiros,
  Coma morto sin tomba
  Qu’anda soyo ô redor d’un simeterio.
    Cand’as alas sacude
  A voz desperta de dormidos ecos;
  E parés que resoa
  Tras d’o que pasa pensatible, austero,
    O ruxir misteiroso
  De visiós qu’en tropel forman os medos,
  Po-lo chan arrastrando
  Pardo sayal, os brancos esqueletos.
    Ou ben que resucita
  A pobracion d’o seu reposo eterno
  Rendido pelegrino
  Que cobra, descansando, novo alento,
    Y-a camiñata emprende
  Ô doçe amañecer d’un dia sereno,
  Que crube os seus albores
  Baix’un de nubes pudoroso velo.
    Mais acabase o encanto
  Un momento despois; así os xa restos
  D’as ilusiós mortiñas
  Enchen d’a yalma o dolorido seo.
    Y ora outra ves d’o muro
  Os cantos sin parar rodan desfeitos,
  Y-ô seu compá-las-follas
  D’as amarelas ponlas van caendo,
    Cal unha e outra vagoa
  Cay d’os ollos d’un triste sin achego,
  Ou anacos d’a vida
  Con qu’a vista encantaba o souto ameno.
    Todo así pasa; a sombra
  Sigue decote a lus d’o craro ceo;
  E ¡ay! a vellés caduca
  D’a mocedà é recordo pasaxeiro.
    Ti soyo non acabas
  ¡Ou esprito que ximes n’un encerro!
  Mais con man compasiva
  A morte, ô fin, quebrantará os teus ferros.
    Quedará o fráxil vaso
  D’a tua esencia inmortal anacos feito,
  E po-los aires, ela
  En busca irá d’o seu amor eterno.
    Â terra que perdeche,
  Voarás lixeira d’o manchado suelo,
  Qu’as tuas alas tocaron
  Ô pousarte d’o mundo n’o deserto.
    N’el ¡ay! triste a recordas,
  Como d’a sua os azulados ceos,
  O probe desterrado
  N’a veiriña d’os rios estranxeiros.




* * *


    Chirrar d’os carros d’a Ponte,
  Tristes campanas d’Herbon,
  Cando vos oyo partídesme
  As cordas d’o corazon.

    Ceboleiras qu’is e vindes
  D’Adina po-los camiños,
  Á veira d’o camposanto
  Pasá leve e paseniño.

    Qu’anque din que os mortos n’oyen,
  Cand’os meus lle vou falar,
  Penso, que anqu’estén calados
  Ben oyen o meu penar.




A BANDOLINATA


    C’a espada asesina
  N’o peito encrabada,
  O esprito n’a sombra
  Y o corpo n’a lama,
  Mais negra que a morte,
  Que a terra mas baixa,
  Bagullas de sangre
  Chorando eu estaba.

    De pronto antre o espeso
  D’a brétema parda
  Con rara armonía
  Saliu un-ha cántiga...
  ¡Que fresca e que doce,
  Que leve e qu’estraña
  Soou n’as recónditas
  Cavernas d’a praya!

    Calmouse o meu dore
  Cal sede c’a yaugua,
  D’o probe sedento
  N’a fonte se calma.
  N’os ollos detidas
  Quedaron-s’as vagoas,
  Namentras inmoble
  Suspensa escoitaba.

    De tempos remotos
  D’edades leixanas,
  De noites sereas,
  Pra sempre acabadas,
  Aquel cantar tróuxome
  Non sey que lembranzas,
  Non mortas... dormentes,
  ¡Quen sab’en que campas!

    Coidara que a oira
  N’os campos d’Italia,
  Send’eu quizais reina,
  Quizais send’escrava,
  N’a orela do Bósforo
  D’o pazo â ventana...
  Mais sempre amor fondo
  Sentindo n’a yalma.

    ¡Qu’estraños soñares
  S’en min despertaran
  D’o músico incónito
  C’a sonora cántiga!
  ¿D’anteriores vidas,
  Cales recordanzas
  Calmaron a dore
  D’as presentes ansias?

    ¿Quen pode decilo?
  Misterios d’a humana
  Fraxil natureza
  Naid’os espricara;
  So sey que sintindo
  Consolo n’a yalma
  Amey desd’estonces
  A bandolinata.




* * *


    Brancas virxes de cándidos rostros,
  Varons santos de frente serea,
          Nobres matronas,
          Monxas austeras,
  Y aind’aquelas que parés que nunca
          Tocaron c’as prantas
          Os lodos d’a terra,
  N’a concencia ¿quen sabe á escondidas,
          As manchas que levan?

          Mais s’hay anchos rios,
          E mares imensos,
          E lagos sin fondo,
  E torrentes que arrancan as penas,
  D’este mundo n’os ámbitos todos
          N’hay auguas que laven
          Manchadas concencias;
          Y aqués que se manchan,
          Manchados se quedan.
  ¡Soyo as lavan as vagoas abondas
          D’a penitencia!




VANIDADE


    Alguns ricos enterrans’ô probe,
  E alguns probes ô grande s’enterran,
      Todos para distinguirse,
      E hastr’ô morrer ter fachenda.
  ¡Vanidá! ¡canto vals antr’os homes
  Qu’hastr’as portas d’a morte penetras!
      Mas des que cân n’o burato,
      Todos iguales se quedan
      Y o polvo, ô polvo se torna
      E ond’os vivo-la soberbia.




* * *


    --Para á vida e para á morte
  E para sempre en jamas
  Pedinte a Dios, e Dios dóuteme
  Por toda un-ha eternidad.
    --Para á vida e para á morte
  E para sempre en jamas,
  Quero ser vosa, e que séades
  O meu señor natural.
    --Mais a que así querer sabe
  Non debe ter pay, n’hirmans,
  Nin home, s’é qu’é casada,
  Nin fillos si acaso é nay.
    --Espanta o qu’estás decindo...
  Mais eu sinto qu’é verdá,
  Lévame señor qu’ irey
  Ônda me queiras levar.
    --Pois vente ¿qu’importa o mundo
  A quen ten á eternidá?
  Xuntos hemos de vivir,
  Xuntos nos han d’enterrar,
  Y os nosos corpos aquí,
  Y as nosas almas alá,
  Quer Dios qu’en union eterna
  Esten pra sempre en jamás.
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
    Cal ô páxaro á serpente,
  Cal â pomba ó gabilan,
  Arrincouna d’o seu niño
  E xa nunca á el volverá.




* * *


    Apresa Alvaro d’Anido,
  Vive moito en pouco tempo,
  Espolea o teu cabalo,
  E espoleandoo revéntao.
  ¿Qu’importa un nobre cabalo?
  ¿Qu’importan dous nin trecentos?
  O qu’importa Alvaro Anido
        É chegar cedo.

    Vay d’un polo á outro polo,
  Rexistra os antros terreos,
  Monta n’a locomotora,
  Sube n’os grobos aereos,
  E c’o a centela recorre
  D’o vacío o espazo inmenso:
  És home, e cansarás, Alvaro,
        Correndo e correndo.




* * *


    Decides qu’o matrimonio
  É santo e bueno, serayo,
  Mais non casou San Antonio,
  Por mais qu’o mesmo demonio
  Tentouno á facé-l’o ensayo.

    Celicios, cantos poder,
  Penitencias á Dios dar,
  Mais santo n’oubo á meu ver,
  Que d’os casados quixer
  C’a pesada cruz cargar.

    Nin os santos padres todos,
  De quen tès tantos escritos
  E alabas de varios modos,
  Quixeron n’aqueses lodos
  Meter os seus pés benditos.

    D’o direito, d’o rivés,
  Matrimonio, un dogal és,
  Eres tentazon d’o inferno,
  Mais casarei... pois no inverno
  ¡Non ter quen ll’a un quente os pés!...




* * *


    Agora cabelos negros,
  Mais tarde cabelos brancos;
  Agora dentes de prata,
  Mañan chavellos querbados,
  Oxe fazulas de rosas,
  Mañan de coiro enrugado.
    Morte negra, morte negra,
  Cura de dores e engaños,
  ¿Porque non mata-l’as mozas
  Antes que as maten os anos?




* * *


    --Premita Dios que te vexas
  Cal as cóbregas arrastro,
  Qu’a yaugua que á beber vayas
  Che se volva xaramagos.
  Que pidas e non atopes
  Pousada, acougo, n’amparo,
  E qu’inda morto de fame,
  Quedes ô pé d’un valado.
    --Praguea boca, praguea
  Mentras qu’eu me vou marchando,
  Pragas de malas mulleres,
  Nunca lle cân ôs soldados.




* * *


    Teño un mal que non ten cura,
  Un mal que naceu comigo,
  Y ese mal tan enemigo
  Levarám’â sepultura.

    Curandeiros, ceruxanos,
  Dotores en medeciña,
  Pr’a esta infirmidade miña
  N’ hay remedio antr’os humanos.

    Deixá pois de remexer
  Con concencia ou sin concencia,
  Os libros d’a vosa cencia,
  Pois para min n’a han de ter.

    ¿Qu’o dudás? duda non cabe
  N’esto que digo, doutores,
  Anque pese, hay amargores
  Que non pasan con xarabe.

    ¿Asañásvos porque digo
  Verdás que sabés de sobra?
  --Pois á probar... mans â obra...
  Vede de curarme, amigo.

    O meu mal y o meu sofrir,
  E o meu propio corazon,
  ¡Quitaimo sin compasion!
  Despois ¡facème vivir!




* * *


    Sarna con gusto, non pica;
  O conto é sarna sin él,
  Y o verdadeiro castigo
  N’o mais fondo ha de doer.
  Non é sufrir chorar sangre,
  Ôs pés de quen un quer ben,
  D’él vivir lonxe, e olvidado...
  ¡Este sí que penar é!




* * *


    «É verdade qu’un pode
  Ser pior ou millor,
  Pero vir de bon tronco
  Eso sempre foy bo.
    Teus pais eran xitanos,
  E ti oxe eres marques,
  Mas que... que ô fin y ô cabo
  Un ven de donde ven.
    Can fillo d’un raposo
  Que o teñan por leal,
  Que si non come os pitos
  É que non poderá.»

    Esto cantaba un cego
  N’a feira d’Asuncion,
  E d’o seu cantar ríanse
  Todos, qu’era un primor.
    Y uns ôs outros mirábanse
  Cal querendo decir:
  --Rasquese á quen lle proya
  Qu’esto non vay pra min.




* * *


    Fas uns versos... ¡ay qué versos!
  Pois cal eles non vin outros,
  Todos empedregullados
  E de cotomelos todos,
  Parecen feitos adrede
  Para lerse á sopramocos.




* * *


    Tembra un neno no húmido pórtico...
  D’a fame e d’o frio
  Ten o sello, o seu rostro de anxel,
  Ind’hermoso mais mucho, e sin brilo.

    Farrapento e descalzo, n’as pedras
  Os probes peiños,
  Que as xiadas d’o inverno lañaron,
  Apousa indeciso.
  Pois parés que ll’os cortan coitelos
  D’aceirados fios.

    Coma can sin palleiro nin dono,
  Que todos desprezan,
  N’un corruncho s’esconde tembrando
  D’a dura escaleira.
  E cal lirio se dobra ô secárese,
  O inocente a dourada cabesa
  Tamen dobra, esbaesido c’a fame,
  E descansa c’o rostro n’as pedras.

    E mentras qu’el dorme
  Trist’imaxen d’a dor y a miseria,
  Van e vên ¡_á adoraren o Altísimo_!
  Fariseyos, os grandes d’a terra,
  Sin que ô ver d’o inocente orfandade
  Se calme d’os ricos
  A sede avarienta.
  O meu peito c’angustia s’oprime
  ¡Señor! ¡Dios d’o ceo!
  ¿Por qué hay almas tan negras e duras?
  ¿Por qué hay orfos n’a terra Dios boeno?

    Mais n’en vano sellado está o libro
  D’os grandes misterios...
  Pasa a groria, o poder y a alegría...
  Todo pasa n’a terra. ¡Esperemos!




IV

D’A TERRA




¡CALADE!


    Hay n’as ribeiras verdes, hay n’as risoñas prayas
  E n’os penedos ásperos, d’o noso inmenso mar,
  Fadas d’estraño nome, d’encantos non sabidos
  Que sô con nos comparten seu prácido folgar.

    Hay antr’a sombr’amante d’as nosas carballeiras,
  E d’as curtiñas frescas, no vívid’esprendor,
  E n’o romor d’as fontes, espritos cariñosos
  Que só ôs qu’aquí naceron, lles dan falas d’amor.

    Y hay n’as montañas nosas, e n’estes nosos ceos
  En canto aquí ten vida, en canto aquí ten ser,
  Cores de brilo soave, de trasparencia húmida,
  De vaguedad’incerta, qu’á nos só dá pracer.

    Vos pois, os que naceches, n’a orela d’outros mares,
  Que vos quentás â llama de vivos lumiares,
  E só vivir vos compre, baix’un ardente sol;
  Calá se n’entendedes encantos d’estos lares,
  Cal n’entendend’os vosos, tamen calamos nos.




* * *


    _Miña casiña, meu lar,_
  _Cantas onciñas_
  _D’ouro me vals._


    Vin de Santiago á Padron
  C’un chover qu’era arroyar
  Descalciña de pé e perna,
  Sin comer nin almorzar.
  Po-lo camiño atopaba
  Ricas cousas que mercar,
  Y anque ganas tiña d’elas
  Non tiña par’as pagar.
  N’os mesons arrecendía
  Á cousas de bon gustar,
  Mais o que non ten diñeiro
  Sin elas ten que pasar.
  Fun chegand’â miña casa
  Toda rendida d’andar,
  Non tiña nela frangulla
  Con que poidera cear.
  A vista se me barria
  Qu’era aquel moito aunar.
  Fun â porta d’un veciño
  Que tiña todo á fartar,
  Pedinlle un-ha pouca broa,
  E non ma quixo emprestar.
  As bagullas me caian
  Que me for’á avergonzar,
  Volvinm’â miña casiña
  Alumada d’o luar,
  Rexistrei cada burato
  Para ver d’algo atopar:
  Atopei fariña munda,
  Un puñiño á todo dar.
  Vino n’o fondo d’artesa
  Puxenm’á Dios alabar;
  Quixen alcendé-l’o lume,
  Non tiña pau que queimar.
  Funll’á pedir á un-ha vella.
  Tampouco m’o quixo dar
  Si non era un toxo verde
  Para me facer rabiar.
  Volvin triste com’a noite
  Á chorar que te chorar,
  Collin un feixe de palla,
  D’o meu leito o fun pillar,
  Rexistrei po-lo cortello
  Mentras me puña á rezar
  E vin uns garabulliños,
  E fieitos á Dios dar.
  ¡Meu San Anton milagroso,
  Xa tiven fogo no lar!
  Arrimei o pote ô lume
  Con augua para quentar.
  Mentras escarabellaba
  Na cinza, vin relumbrar
  Un ichavo d’a fertuna...
  ¡Miña Virxe d’o Pilar!
  Correndiño, correndiño
  O fun en sal á empregar,
  Mais contenta qu’un-has pascoas
  Volvin a port’á pechar,
  E n’a miña horta pequena
  Un-has coles fun catar.
  Con un pouco d’unto vello
  Qu’o ben soupen aforrar,
  E c’a fariñiña munda,
  Xa tiña para cear.
  Fixen un caldo de groria
  Que me soupo, que la mar,
  Fixen un bolo d’o pote
  Qu’era cousa d’envidiar;
  Despois qu’o tiven comido,
  Volvin de novo á rezar;
  E despois qu’houven rezado
  Puxen a roupa á secar,
  Que non tiña fio enxoito
  D’haber tanto me mollar,
  N’antramentras me secaba
  Puxenme logo á cantar
      Para que m’oiran
      En tod’o lugar:

        _Meu lar, meu fogar,_
      _Cantas onciñas_
      _D’ouro me vals._




SOBERBA


    Cor de promo amontonans’as nubes
  Rodan lentas as ondas d’o mar,
  E zoando con son pavoroso
        Ven o huracan.

    ¡Que cargado está o ceo e que triste,
  Qu’escuro, que negro, tornandose vay!
  Encendámo-l-a vela bendita
        Qu’hay tempestá.

    Cabalgando n’as alas d’os ánxeles,
  Por mandado de Dios correrán,
  As centelas qu’asombran os malos
        C’o seu lostregar.

    Nove follas d’olivo queimemos
  Por que alexen de nos todo mal,
  Que nos libren de rayo e centela
        Que nos matar.

    O trisaxio cantemos en coro...
  Incrinaivos y á Dios adorai
  Pois si trona é que quer recordarnos
        Qu’é grand’e inmortal.

    ¡Santo, santo! din todos á un-ha
        Fillos e nay...
  Todos non, qu’un soberbo e sañudo
        Calado está.

    Mais os tronos afunden os ceos
  E cega d’os lóstregos o brilo fatal
  ¡Ou, que noite!... que noite terrible
        De tempestás.

    El Señor est’airado... ¡incrinemonos!
  ¡Ey! malvados d’a terra tembrai,
  O que salvo esta noite saire,
        Que contar ha.

    --Ña nay, a vaca marela
  Tembra coma vos n’a corte.
  ¿Fixo algun pecado ela?
  ¿Virá un rayo á darlle morte?

    --S’ela non fixo pecado,
  Mal cristiano, ti o fixeche,
  Qu’és pecador rematado
  Mesmo dendes que naceche.

    --¿Y a probe vaca marela
  Paga, decí, o qu’eu pequei?
  --Pagas ti, morrend’ela,
  Di ¿con que te manterei?




¡A PROBIÑA, QU’ESTÁ XORDA!...


    «Alá enriba d’a montaña,
  Sai fume d’as chamineas...
  Valor, meu corpiño vello,
  Levaim’aló miñas pernas.
  Paseniño, paseniño,
  Aquí para, alí te sentas,
  Irás chegando Xuana,
  Á dond’as casas fomegan.
  ¡Dios diante! a virxe te valla,
  Qu’hoxe, seica... seica... seica...
  Has de comer sete cuncas
  De bon caldo, c’o a da cea,
  E mais compango de porco
  Ou de sardiñas salpresas,
  Qu’os montañeses son homes
  Que cando dan, dan de veras.
  Dempois, quentaráste á un lume
  Grande com’un-ha fogueira,
  E cando xa estés ben quente
  ¡Á dormir!... ¡e qu’amañeza!»

    Y a vella vay, sube, sube
  _A costa d’o mar d’ovellas_
  C’un ollo posto n’o chan
  Y outro ond’as casas fomegan.

    Mentras tanto o sol d’a tarde
  Tras d’os pinares se deita
  Y aluma con tristes rayos
  As sombrisas arboredas.
  D’os _Anxos_ o val hermoso,
  Saban de verdor ostenta
  Alá n’o fondo tranquilo
  Que soaves brisas ourean.
  Aquí fonte, alí regato,
  A yaugua brila antr’as herbas,
  Color d’ouro, qu’o postreiro
  Rayo de sol fire n’elas.
  Quieta, docisima calma
  Arriba y en baixo reina,
  A noite ven silensiosa,
  Maina, pero sin estrelas.
  Nin siquera un-ha relumbra
  N’o firmamento, qu’espesa
  Brétema tamen se corre
  Po-las llanuras etereas.
  Comenza á orballar, escuro
  Tod’arrededor, apenas
  S’acerta, o que o mais conoça,
  Con camiño nin carreira.
  Mas non importa por eso
  Qu’o qu’é valente é de veras;
  Y a vella vay sube, sube,
  _A costa d’o mar d’ovellas_
  C’un ollo posto no chan
  Y outro ond’as casas fomegan,
  Qu’alí relumbra un-ha luz
  E vay direitiña á ela
  Marmurando:--Arriba, Xuana,
  Qu’ou m’engaño ou terás festa.

    A esperencia insina á todos,
  E ten a vella esperencia,
  Por eso non pensa mal
  Pensando que arriba hay festa.

    Un carballo arde n’o lume,
  Y arredor d’o lar se sentan
  Rapazas d’alegres ollos,
  Abós de brancas gadellas,
  Vellas qu’inda rompen mangas
  E tocan as castañetas,
  Os afillados qu’a dona
  Y o dono tên po-la aldea,
  Y os amigos y os cuñados,
  Os curmans y a parentela
  Toda xunta, e mai-lo crego
  Y o zuruxano d’as bestas.
  Un cego c’a sua zanfona
  En compaña d’outra cega,
  Que si ben lle dá ô pandeiro
  Fay falar as castañetas;
  Un manco, un coxo, un-ha tola,
  Y outros probes que se sentan
  N’un tallo para déz posto
  N’un curruncho d’a lareira,
  E abofellas mais non caben
  Anqu’algun mais vir quixera.
  Foran chegando, chegando,
  Mais de nove ulind’a festa,
  Y á ningun botou d’a porta
  A rica d’a montañesa;
  Qu’hay para todos, o dia
  Qu’alí cocen carne fresca
  Por arrobas, e se fan
  Papas d’arroz en caldeiras.
  Matouse un carneiro, grande
  Como un boy, e un-ha tenreira
  Como un-ha vaca, e gordiña
  Como un-ha cocha pequena.
  Hay viño á Dios dar, un viño
  D’o Riveiro, qu’é canela,
  E par’a xente de _menos_
  Hayno tamen d’o d’a terra,
  Un pouco agriño, mais fresco
  E sabroso como fresas.
  Coceuse un-ha gran fornada
  De millo branco qu’albea,
  Con mixtura de centeo
  Y un-ha pouca de manteiga.
  Parece biscoito a broa,
  Y un non se ve farto d’ela,
  Qu’inda é muito mais sabrosa
  Qu’os moletes qu’en tres cestas,
  Escollidos, de Santiago
  Trouxeron as panadeiras.
  En fin, a comida roda
  Po-los pés, y o viño alegra
  As xentes tanto, que rabia
  D’envidia a negra tristeza.
  Os probes qu’alí viñeron
  Y atoparon lume e mesa,
  Contan contos que dan risa
  Así âs mozas com’âs vellas;
  Uns en verso, outros en prosa,
  Pois falan en todas lengoas
  Y apostan entr’eles todos
  Á quen fay copras mais feitas.
  Ma-l-o d’a zanfona gana,
  Quell’apunta a compañeira,
  E axudalle o viño branco
  Con qu’a gorxa lle refrescan.

    «¡Viv’a cega! ¡viv’o cego!...»
  De cand’en cando lle berran,
  Y-el di, berrando mais forte:
  «¡Vivan eles!... ¡vivan elas!...
  Y a mais bonita de todas
  Que veña á darm’un-ha prenda.»
  ¡_Ju-ju-ru-ju_! Y aturuta
  Hastra enxordecé-las pedras,
  Y a cega dall’ô pandeiro
  Y o cego toca n’as tecras
  Y ô compás d’o _zongue_, _zongue_,
  De novo bailan as nenas,
  E din os probes, botando
  Leña n’o lar: «¡Esta é festa!
  ¡Quen ch’hoxe andivera fora
  C’a tripa toda valdeira!...»
  Y un ollo botan sorrindo
  Ôs feixes de palla fresca
  Ond’han de dormir quentiños,
  Coma rixons en caldeira,
  Mentras fora zoa o vento
  E ladran os cans n’as eiras.

    Xa preto d’a media noite,
  Dan encomenzo as peleas,
  Os mozos loitan c’as mozas,
  Medindo as forzas que teñan,
  E n’andan en comprimentos
  Para botarse por terra.
  ¡Si as vírades que valentes
  S’amostran n’a loita as nenas!...
  ¡Fanlle ôs mozos cada magoa
  C’as suas mans pequeneiras!...

    --Un xa caiu... foy un home...
  ¡Ela venceu... venceu ela!
  ¡Ben po-la nena bonita!...
  ¡Que vivan as montañesas!
  Que vivan, pois loitar saben...
  --¡Si fixo trampa!...--él contesta
  Avergonzado...--foy trampa,
  Que sinon, nin cén com’ela.
  --Que trampa nin que morcegos...
  Vencinte...
             --Non.
                   --Sí.
                        --¡Me venzas!...
  E mentres que n’esto están
  ¡Plum! ¡plum! ¡plum! dan c’un-ha pedra
  N’a porta.
            --¿Quen é? perguntan.
  --Son un-ha probiña vella
  Que me perdin n’este monte...
  Respond’un-ha voz que tembra.
  ¿Non me darán pousadiña,
  Qu’está chovendo e lostrega?
  --Vaya con Dios, xa ven tarde,
  Non hay sitio;--lle contestan.
  --¿Que dí, señora? Son xorda
  Com’un canto... miña prenda.
  Abram’a porta que Dios
  Llo pagará...
               --Probe vella...
  Un pouco adiante, pretiño
  Hay mais portas, chame n’elas.
  --¿Que dí, señoriña? Mire
  Qu’está un-ha noite moy fera,
  E teño medo qu’os lobos
  Me coman...
             --¡Dios diante! ¡seica!
  N’hay lobos aquí, ande, ande,
  Vaya con Dios, qu’outra aldea
  Hay preto.
            --¿Que dí, señora?
  --Vaya con Dios, non sea terca,
  Qu’aquí xa non caben mais
  Nin probes nin ricos, ¡eya!
  --¿Que dí ña filla?... son xorda,
  E non oyo anque me fendan.
  ¡Brrr... que frio, señoriña!...
  Vosté qu’é tan limosneira
  Deixem’entrar, e estarey
  N’o cortelliño ond’as bestas.
  ¡Brrr... que morro c’a friaxe!
  ¡Quenja! ¡quenja! ¡quenja! ¡quenja!...
  Que tos... Dios me valla... brrr...
  ¡Xa non podo mais!...
                       --Pois veña,
  E si non ten onde pôrse
  Brinque á cabalo d’a artesa.
  Falou a dona, que tiña
  O corazon de manteiga.
  --¡Dios llo pague, queridiña!
  Xa topará a recompensa
  N’o ceu... abra, miña xoya...
  Excramou de pronto a vella.
  --¿Logo n’é xorda, qu’oyeu?
  Dixeron dentro, antramentras
  Que quitaban o tranqueiro
  D’a porta.
            --¿Que dí, ña-prenda?
  Non ll’oyo nada, mas teño
  Moito sentido...
                  --¡Abofellas
  Que non mente!... vaya, vaya,
  Adentro...
            --Santas y buenas
  Noites teñan mis señores...
  ¡Xesús! seica están de festa,
  Qu’hay moita xentiña xunta.
  D’hoxe n’un ano aquí os vexa.
  Dió-los bendiga... el Señor
  Lles dé fertuna âs mancheas
  E saudiña...
              --¡Amen, amen!
  --Busqu’un sitio n’a lareira
  E quéntese...
               --¿Que me dixo?
  Son xorda coma un-ha pedra,
  E a mais non probey frangulla
  Desd’onte â noite, e n’as venas
  Xa teño o sangre callado
  Po-lo frio...
               Y antramentras
  Qu’esto dí, vais’arrimando
  Ô lume moy compangueira
  C’os outros probes, e fura
  Por antr’eles, por antr’elas.
  Brinca por riba d’o cego,
  E que queiras, que non queiras,
  Sempre tembrando de frio
  E xorda como un-ha pedra,
  Segun di, n’o mellor sitio
  Con moita homildá se senta
  E arrima un mando de lume
  Pr’ond’ela está.
                  --¡Ey, miña vella!
  Mire qu’hay mais que vostede
  Aquí: ¡que comenenceira
  Parece!...--lle di outro probe
  C’un-ha cara de desteta
  Nenos.
        --¿Cómo di, meu fillo?
  (Sorrindo reprica ela
  Sentándose mais a gusto)
  Eu de calquera maneira
  M’amaño; qu’así n’o ceo
  M’amañe el Señor...
                     --¡Bah! seica
  Quer facer mofa d’a xente...
  ¡Poche, c’o xuncras d’a vella!
  Mesmo parece un espeto.
  --¿Si quero un neto ña prenda?
  Si m’o desen inda pode
  Que pouco a pouco o bebera,
  Pois teño moita sediña,
  E fame, e frio...
                   --¡Rabéa!
  ¡Can! que non vin un-ha xorda
  Mais fraca nin lagarteira,
  ¿É filla d’algun raposo?
  --¿Que pille un òso?... d’a vella
  Quérense rir... ¡ay Dios mio!
  Pero a fam’elle moy negra:
  Tráyamo s’é qu’inda ten
  Apegada algunha freba,
  E ireino raspando á modo
  C’un canteiro que me queda.

    Todos riron c’a resposta
  E...--¡Inda nunca Dios me dera,
  Dixo o cego, que esa xorda
  Sabe mais qu’eu, abofellas!
  --Merece comer compango.
  E voullo dar, miña vella,
  Porqu’onde queira qu’a atopo
  Gustame sempre a sabencia.
  ¡Coma e fártese!... aquí ten
  Talladas e viño... beba,
  Beba po-la miña conta
  Â salú d’as montañesas--
  Dixo a dona, e doulle un prato
  De callos, como un-ha cesta,
  Â probe, e viño, e pan branco.
  Canto quixo; fartous’ela
  Mesmo hastra que tuvo a tripa
  Coma un pandeiro. Raventa
  Por pouco..., mais o pelexo
  Tiña duro, e nin siquera,
  Ll’arregañou, y ô outro dia
  Xa estaba tan peneireira.

    Coidado,--lle dixo a dona
  Cando se foy.--Conta teña
  De non volver por aquí
  Mentras lle dure a xordeira.
  --¿Que dí, miña queridiña?
  Respondeu rindose a vella.
  Son mesmo com’un-ha tapia,
  E non ll’oyo, anque me fendan.




XAN


    Xan vay coller leña ô monte,
  Xan vay á compoñer cestos,
  Xan vay á podá-las viñas,
  Xan vay á apañá-lo esterco,
  E leva o fol ô muiño,
  E tray o estrume ô cortello,
  E vay â fonte por augua,
  E vay á misa c’os nenos,
  E fay o leito y o caldo...
  Xan, en fin, é un Xan compreto,
  D’esos qu’a cada muller
  Lle conviña un po-lo menos.
  Pero cand’un busca un _Xan_,
  Casi sempre atopa un _Pedro_.

    Pepa, a fertunada Pepa,
  Muller d’o Xan que sabemos,
  Mentras seu home traballa
  Ela lava os pés n’o rego,
  Cátall-as pulgas ô gato,
  Peitea os longos cabelos,
  Bótalles millo âs galiñas
  Marmura c’o hirman d’o crego,
  Mira s’hay ovos n’o niño,
  Bota un ollo ôs mazanceiros,
  E lambe a nata d’o leite
  E si pode bota un neto
  C’a comadre, qu’agachado
  Traillo en baixo d’o mantelo,
  E cando Xan po-la noite
  Chega cansado e famento,
  Ela x’o espera antr’as mantas,
  E ô vêlo entrar dille quedo:

    --Por Dios non barulles moito...
  Que m’estou mesmo morrendo.
  --¿Pois que tés, ña-mulleriña?
  --¿Qu’hei de ter? deita eses nenos
  Qu’esta _madre_ roe en min
  Cal roe un can n’un codelo,
  Y ô cabo ha de dar comigo
  N’os terrós d’o simiterio...
  --Pois, ña-Pepa, toma un trago
  De resólio qu’aquí teño,
  E durme, ña-mulleriña
  Mentras os meniños deito.

    De vagoas s’enchen os ollos,
  De Xan ô ver tales feitos,
  Mas non temás, qu’antre mil,
  N’hay mais q’un anxo antr’os demos,
  N’hay mais qu’un atormentado
  Antre mil que dan tormentos.




O ENCANTO D’A PEDRA CHAN


        C’o sono d’a inocencia
  Que non turban remorsos d’a concencia,
        Y a virxen ô seu lado
  Dormian os meus ánxeles n’a cuna,
  Cand’âs furtadas n’un sereno dia
  C’o peito palpitante d’alegría
  Soya sain en busca d’a fertuna.

    Iña tras d’un tesouro cobisado,
        De todos iñorado,
  Mais d’o que solasmentes eu sabia:
  E n’era só de prata, nin só d’ouro,
        Aquel sin par tesouro,
  Qu’era d’un canto deseyar podia.

    Nunca eu fora nin rica nin dichosa,
        Y ô ver que para selo
  Só me faltaba o gordo d’un cabelo,
  De seca espiña me tornara en rosa.
        E como virxen pura
  Que por primeira vez sinte a dozura
  D’as inquietús d’o amor, así eu sentia
        Que algo qu’en min dormia
  Despertaba, chamandom’â ventura.

        Por eso dand’ô olvido
  As penas que m’ouberan consumido
        Dendes de que nacera,
  Via a terra y o ceo, cor d’esperanza
  Y ô meu redor, perene primadera.

        ¡Cal o sol relumbraba!
  ¡Que mansamente marmuraba o rio!
  Y o paxariño voador cantaba,
        Mentras qu’eu camiñaba
        Lixeira ô meu avio.

        Tal como a neve, albeas,
        As roupas y as marañas
  Tendidas n’as silveiras e as montañas
        Xa en raro, xa âs moreas,
  Cal pint’a branca nube o ceo sereno
  Briland’ô sol, pintaban o paisaxe
        Coma ningun ameno.

    Cabo d’a ria n’a ribeira verde,
        Á cal gana, á cal perde,
  Xogaban os rapaces c’a onda escrava,
        Á anxeliño tocaba
        En un lugar veciño,
        E anque os pais d’o meniño
  Ô enterralo, choraban que partian.
        Compasivo-l-os vellos,
  ¡De cantas penas se librou! decian.

    En tant’os carros sin parar chirraban,
  Mentras ô seu compás os carreteiros
        Despaciosos cantaban;
        E aquí a fonte corria,
  Alá n’un-ha canteira resoaban,
  Metalicos, os picos d’os pedreiros.
  Mais preto os cans ladraban
  Y antr’a follax o vento rebulia
  Indo d’as encanadas ôs outeiros...
  ¡Canta paz! ¡canto sol!... ¡canta alegría!...

        «¡Ô fin sorte cansache!
  Y o quiñon que famenta me negache
        N’a hirencia d’os praceres,
  Dándome só o d’as ansias e as peleas,
        Cal á aqués que ben queres,
  Ora darasmo en gustos âs mancheas.»

        Esto eu iba dicindo,
  De dichosa cal n’outra presumindo,
        Mentras que camiñaba
        Tan contenta e segura
  D’atopar a fortuna en qu’esperaba,
  Cal sei que atopa á Dios quen o precura.

      Antre buxos e silvas agachado
        O encanto deseado
  Estaba como merlo n’o seu niño,
  Po-lo romor d’as auguas arrolado
        D’o apartado mohiño...
        Eu din volt’â devesa
  Pasey a corredoira d’a Codesa,
  ¡Y ô fin cheguei!... y enriba d’un-ha lousa,
  En ond’â amañecida o corbo pousa,
        Un nobre cabaleiro
  C’o a sua pruma enrisada n’o sombreiro,
  E vestido de seda e pedrería
  Á estilo d’a treidora mourería,
        Dou en chamarm’arteiro,
        C’un modo loumiñeiro
  Que d’o ceo non d’a terra parecia.

      ¡El é! dixen ô punto temerosa...
        Mais o d’o encanto, afeito
  Seica á tratar con damas dend’antano
  Sin que de verme s’atopas’estrano
  Dende lonxe chamándome sorria.

    Y o ceo póndose foi de cor de rosas,
  Mentras n’as carballeiras e encanadas,
  Sopraban un-has brisas repousadas,
        Soaves e saudosas,
  Cal promesas compridas, s’esperadas.

      Eu non sei que sentia,
  Vendo qu’él en chamarme proseguia,
      Pois antr’ansiosa y-adusta
      C’un-ha valor que asusta
  Fumm’indo cabo d’él de gozo chea,
  Cal palomiña vay tras d’a candea.

    Tiña n’as mans un cetro adiamantado,
  Bateu con el n’a laxe misteriosa
  Que s’abreu, como s’abre d’o granado
      O froito sazonado,
      E con voz armoniosa
      E garrido sembrante,
  ¡Vamos!--me dixo gasalleiro,--¡adiante!

    E fun cal folla inxel vay c’a encalmada
  Corrente, que primeiro asosegada,
  A arrastra n’as suas auguas cristaiñas
  Pra darlle sepultura cariñosa
      N’as orelas veciñas,
  E que dempois a leva, arrebatada
      Po-la negra enxurrada
  Ôs abismos d’a mare tormentosa.

    ¡E entrey pensando penetrar n’o ceo!...
  ¿Por que ten a maldade forza tanta?
      Pois canto â vista encanta
  E nos finxe o ardentísimo deseo
      Nunca farto nin cheo,
  Alí os meus ollos viron, e prendados
  Quedaron como nunca e namorados.

        D’o tesour’escondido
        O brilo e fermosura
  ¿Á quen que fose de muller nacido,
        Á que mortal criatura
  N’a houbera contrubado e seducido?

    E n’a lumieira y antr’aberta porta
  Sin astreverme, de primeiro ausorta,
  Á vixiar d’a espréndida morada
  Un-ha tras d’outra estensa galería,
  Cal si quedase para todo morta
        Menos para o que via,
  Escramey no supremo d’a alegría.

    --Aquí Dios, aquí as dichas d’o universo
  Sin voltas nin reverso,
  Aquí o que á maxiñar nunca chegara,
        A comprida ventura.
        ¡Que nunca outra topara
  Mais grande, nin mais santa, nin mais pura!

    Tal brasfemey, sin medo nin coidado,
  ¡Tola de min, cegabam’o pecado!
        Y aquel brilo que via
  Ô par que m’alentaba a fantesía
  Daba comprida fé d’o ben buscado.

    Pensando que por sorte
  Ô paraiso terreal chegara
  Y era verdade a dicha que soñara,
  Sin m’acordar d’a vida, nin d’a morte,
  Olvidando o pasado y o presente
        C’o porvir xuntamente,
  Soyo pensey en abarcar n’un punto
        Aquel tanto ben xunto,
        Iñorado d’a xente.

  C’o poder d’o que pode, erguinme altiva
  Sin coidar canto a humana natureza
        É falibre e cativa,
  E maxinando eterna fonte viva,
        Tanta e tanta riqueza,
  Com’ante min soberba s’ostentaba,
  Dixen seguindo ô hermoso cabaleiro,
  --Xa que vos atopey tan lisonxeiro
  Pra gozar logo d’o qu’é meu, decime,
  Por onde debo encomenzar primeiro.

  --Por onde vos querás, reina e señora,
        Contestou gasalloso
        C’o seu falar gracioso,
  Qu’é voso canto aquí vos enamora,
  Pero vos e mais eu, antes bebamos
        N’esta copa dourada,
  Po-los mals que nos deixan e deixamos,
  Y os bês que nos sorrin dend’alborada
  D’un-ha mañan d’abril nunca acabada.

    --¡Pois bebamos! ¡bebamos!
  Repetin eu, trubada e non de viño,
  Sin que a sinal d’a cruz antes fixese
  Pra que ben m’emprestase o que bebese...
  Y hastra o líquido fresco e cristaiño
        Os dous nos abaixamos
        E ambas bocas mollamos...

    Nunca m’olvidarei d’aquel momento
  D’inmensa dicha e d’infernal tormento,
        Pois de dentro d’a copa
        Saindo de repente
  Un-ha e outra cabeza de sarpente
  Contra min se volveno desatadas,
        E todas xuntamente
        Á un tempo asubiaron,
        E n’as entrañas mesmas
  O aguillon pezoñoso m’encrabaron.

        Cain, cain ferida
        E casi-que sin vida,
  E inda enriba de min, feras volveno
        C’o seu mortal veneno
  Un-ha y outra sarpente maldecida.

        Cal brétema espallada
        Po-lo Sur, n’a encanada,
  Dispareceu o lindo cabaleiro,
  Y espesa nube de trebons preñada,
  Partindo d’a sombrisa Compostela,
  Que n’o confin lexano se trasvia
  Cal se trasvé n’a tarde morimunda
  A raya sin fulgor d’a noite fria,
  Veu contrubar a miña mente inxela.

    Y alí enriba d’a lousa
  En dond’â mañecida o corbo pousa,
  Atopeime de pronto, sin ventura,
  D’as miñas doces ilusiós despida,
  Soya e probe, cal n’outra criatura
  Envenenada, triste e malferida.

    E non sey que voz ronca marmuraba,
        C’o vento que soaba,
        «Coma ti, mal tesouro,
        Que aquí deixou o mouro
        E que a cubiza alaba,
  Son os encantos todos terreales,
  Á tan grandes pracers, tan grandes males.»




* * *


    --«Tanto e tanto nos odiamos,
  Tanto e tan mal nos quixemos
  Que por non verme morriche,
  E desque morrich’alento.
  Mas ora tócame á min
  Tamen, marchar, e di o crego
  Que che perdone, pois logo
  Á axuntarnos volveremos.
  ¡O crego volveuse tolo!
  ¡Xuntarnos!... nunca mais, penso;
  Que si ti estas ond’a Dios
  Eu penso d’ir xunt’o demo.»

    Esto un-ha vella viuda,
  E terca como un carneiro,
  Falaba do seu difunto
  Xa d’os bichocos comesto.
  Y en tanto qu’así falaba,
  Tamen ela iba morrendo.
  Mas din qu’o difunto y ela
  S’atoparon n’os infernos
  Man á man, e codo á codo
  Como dous bós compañeiros.

    --¿Conqu’estás aquí? lle dixo
  Estonces a vella ô vello,
  Pois voume a dond’está Dios
  Xa que ti estás ond’o demo.--
  E sin saberse por onde
  Colleu direitiña ô ceo;
  Mais topou fechada a porta,
  Que lla fechàra San Pedro.

    --¡Prum! ¡prum! ¡abrí, que son eu!
  Falou a vella moy recio.
  --Non hay, respondeu o Apóstol
  Apertando o tarabelo.
  --Coidá que xurey n’estar
  Ond’él esté, meu San Pedro...
  --Non hay, repiteull’o Santo,
  Indose inda mais adentro.
  --¡Por vida d’as vosas chaves,
  Que facés un bon porteiro,
  E que roncás!... xa se ve...
  ¡Como estades satisfeito!...

    Mais eu xurey, e Dios manda
  Qu’un cumpra seus xuramentos;
  ¡Â terceira vez!... ¿abrides?
  --Nin âs tres nin ôs trescentos,
  A muller vaya onda o home,
  ¡_Al infierno, anda al infierno_
  Con él, por sempr’en jamás!
  --¡Poche, meu Santo San Pedro,
  Que ben deixás conocer
  Qu’andiveches sempre ceibo,
  Que nunca foches casado
  Nin n’a terra nin n’o ceo!
  Todiña-las comenencias
  Para vos quixeches ¡deño!
  ¿Y á min non me dás ningun-ha?...
  Pois vé qu’eu tamen as quero.
  S’aló con cadea andiven
  En têla agora non penso,
  Que todo c’a morte acaba
  Segun pedrican os cregos.
  Un-ha ves nos separamos,
  Eu y o meu home, e por certo
  Que foi pra sempre... e esta dito,
  Pois son terca, si sòs terco.
  ¿Que non me querés n’a groria?
  Pois xurei non ir ô inferno
  Dond’él está, y acabouse,
  E n’hay que falar mais d’esto.
  ¿Que habés de facer de min?
  ¿Irei ô limbo d’os nenos?
  ¡Me vayas! que xa estou d’eles
  Hasta a punta d’os cabelos.--
  --¡Caramba, c’o a muller esta!
  Dixo enfadado San Pedro,
  Que si non fora por Dios...
  --Bah, señor, deixavos d’eso
  E permitíme que pase...
  --Non, non e non. ¡Caramelos!
  Fora d’aquí... e ¡pum! botouna
  Direitiño cara ô inferno.
  --¡Qu’o xurei! Xa o teño dito...
  Berraba a vella... non entro.
  Señor, Señor... _Sursum corda_,
  Aquí estou, e aquí me quedo.

    E quedouse, sí, quedouse:
  ¿Onde? non se sabe certo,
  Nin si foi porqu’a oise Dios
  Ou porque n’a quixo o deño.
  Só se sabe, ben sabido,
  Qu’anda n’as alas d’o vento,
  Metendo medo ôs rapaces
  N’as negras noites d’inverno;
  Encelando namorados,
  Desfacendo casamentos,
  Malquistando matrimonios...
  ¿Porque n’a levou San Pedro?
  Qu’ora anda ceiba e ben ceiba
  Para meternos n’o inferno.
  Poñélle a figa, mociñas,
  Si querés ter casamento,
  Qu’ond’ela esté, nin un home
  Toparés para un remedio.




EN CORNES


I

    Formoso campo de Cornes,
  Cando te crobes de lirios
  Tamen se me crobe a yalma
  De pensamentos sombrisos.
  De Cornes lindo lugare
  Que cruzan tantos camiños,
  Anque cuberto de rosas,
  As rosas, tamén fan guizos.

    Antr’as pedras, alelises,
  Antr’os toxos, campanillas,
  Por antr’os musgos, vïolas,
  Regos, por antr’as curtiñas.
  Rio abaixo está o moiño,
  Compostela, rio arriba...
  Rio arriba, ou rio abaixo,
  Todo é calma n’a campía.

    Convidando á meditare,
  Soan de Conxo as campanas,
  Beben os bois n’o teu rio
  Y o sol alegra a escampada.
  D’as tuas casas terreñas
  Say fume y os galos cantan...
  ¡Quen en tan fresco retiro
  Dirá que as dores fan lama!

    Donde hay homes hay pesares,
  Mais n’os teus campos, ña terra
  Maxino que os hay mais fondos,
  Cando t’amostras mais leda.
  ¡Por qu’ eses trios d’os páxaros,
  Eses ecos y esas brétemas
  Vaporosas, y esas frores,
  N’alma triste, canto pesan!

    Po-las silveiras errante
  Vexo un-ha meniña orfa
  Que triste vay marmurando,
  --¡Ña Virxe, quen rosa fora!
  --¿Porque quês ser rosa, nena?
  Lle preguntei cariñosa,
  Y ela contesta sorrindo,
  --Porque non tên fame as rosas.

    Cost’arriba, cost’arriba,
  Desandemo-l-o camiño,
  Fuxamos d’este sosego
  D’os pesares enemigo.
  ¡Que negro contraste forman,
  D’a natureza o tranquilo
  Reposo, co as ansias feras
  Que abaten o inxel esprito!


II

    Cruceiro de Ramirez que t’ergues solitario
  D’os Agros n’a espranada, antr’as rosas d’os campos,
  O sol d’a tarde pousa en tí o postreiro rayo
  Coma n’un alma triste, pousa un soño dourado.

    Algun-ha vez n’o estio, eu ô teu pé sentada
  Escoito silenciosa, mentras a tarde acaba:
  Baixo d’as pedras mudas, que teu sacreto gardan
  Maxino que resoa o brando son d’un arpa,
  ¡Música incomprensible que d’outros mundos fala!

    ¡Tal de Memnon s’oian ô amañecer n’a estatua,
  Aqueles sons divinos que as almas encantaban!


III

    Ódiote campo fresco,
  C’os teus verdes valados,
  C’os teus altos loureiros
  Y os teus camiños brancos
  Sembrados de violetas,
  Cubertos d’emparrados.
    Ódiovos montes soaves
  Que o sol poniente aluma,
  Qu’en noites mais sereas
  Vin ô fulgor d’a lua,
  Y ond’en mellores dias
  Vaguey po-las alturas.
    E tí tamén, pequeno
  Rio, cal n’outro hermoso
  Tamén aborrecido,
  És antr’os meus recordos...
  ¡Porque vos amey tanto,
  E porque así vos odio!




SAN LOURENZO


I

  Ô mirar cal de novo n’os campos
      Iban á abrochá-l-as rosas,
      Dixen--¡En onde, Dios mio,
      Irey á esconderm’agora!
      E pensei de San Lourenzo
      N’a robreda silenciosa.

  N’algun tempo aquês vellos carballos
      Amostrando as suas raices,
      Cálva-l-as redondas copas
      Que xa de musgo se visten,
      Âs tristes almas falábanlles
      Tan soyo de cousas tristes.

  O alciprés que direito s’asoma
      D’o convento tras d’o muro,
      Y o lixeiro campanario
      Cuberto d’herbas e musgo,
      D’a devesa, c’o cruceiro
      Eran cintinelas mudos.

  Y aquel Cristo que n’o arco de pedra
      Abatido a frent’incrina,
      Soyo, cal s’inda n’o Gólgota
      Loitase c’o as agonias,
      Ôs corazós oprimidos
      Resignacion ll’infundia.

  E si dentro d’o craustro deserto
      E ruinoso penetraba,
      Nunca d’o olvido un-ha imaxen
      Vira n’o mundo mais crara,
      Nin de mais grande silencio
      N’a terra vos rodeara.

  N’o profundo d’a font’escondida
      Medraban con libertade,
      Antr’as silva-l-as violas
      Antr’o buxo, as dixitales,
      Y a morte ¡cal fora grata
      N’aquel deserto lugare!

  E por eso ô mirar cal n’os campos
      De novo abrochan as rosas
      Dixen--¡En onde, Dios mio,
      Irey á esconderm’agora!
      Y ô bosque de San Lourenzo
      M’encamiñey silenciosa.


II

  ¿Ond’estaba o sagrado retiro?...
      Percibin ruidos estraños,
      Pedreiros iñan e viñan
      Por aquel bosque apartado.
      ¡Era que un-ha man piadosa
      Coidaba os desamparados!

  D’un-ha ollada medin o interiore...
      Todo relumbraba branco,
      Cada pedra era un espello
      Y o vello convento, un pazo
      Coberto de lindas frores.
      ¡Que terrible desencanto!

  ¡Negra nube cubreu de repente
      Os meus ollos asombrados,
      E mais que nunca abatida
      Fuxin!... que o retiro amado
  Pareceume a alma limpa d’un monxe
  Sumerxida n’os lodos mundanos.

  Marzo de 1880.




V

  AS VIUDAS D’OS VIVOS
  E
  AS VIUDAS D’OS MORTOS




¡PRA A HABANA!


I

    Venderonll’os bois,
  Venderonll’as vacas,
  O pote d’o caldo
  Y a manta d’a cama.
    Venderonll’o carro
  Y as leiras que tiña,
  Deixarono soyo
  C’o a roupa vestida.
    --María, eu son mozo,
  Pedir non m’é dado,
  Eu vou po-lo mundo
  Pra ver de ganalo.
    Galicia está probe,
  Y â Habana me vou...
  ¡Adios, adios, prendas
  D’o meu corazon!


II

    Cando ninguen os mira
  Vénse rostros nubrados e sombrisos,
  Homes qu’erran cal sombras voltexantes
  Por veigas e campíos.
    Un, enriva d’un cómaro,
  Séntase caviloso e pensativo,
  Outro, o pé d’un carballo, queda imóvil
  C’o a vista levantada hácia o infinito.
    Algun cabo d’a fonte resinado
  Parés qu’escoita atento o murmurio
  D’augua que cai, e eisala xordamente
  Tristísimos sospiros.
    ¡Van á deixá-l-a patria!...
  Forzoso, mais supremo sacrificio.
  A miseria está negra en torno d’eles
  ¡Ay! ¡y adiant’está o abismo!...


III

    O mar castiga bravamente as penas,
  E contr’as bandas d’o vapor se rompen
  As irritadas ondas
  D’o cántabro salobre.
    Chilan as gaviotas
  ¡Alá lonxe!... ¡moy lonxe!
  N’a prácida riveira solitaria
  Que convida ô descanso y ôs amores.
    De humanos séres a compauta linea
  Que brila ô sol, adiántase e retórcese,
  Mais preto, e lentamente as curvas sigue
  D’o murallon antigo d’o Parrote.
    O corazon apertase d’angustia,
  Óyense risas, xuramentos s’oyen,
  Y as brasfemias s’axuntan c’os sospiros...
  ¿Onde van eses homes?
    Dentro d’un mes n’o simiterio imenso
  D’a Habana, ou n’os seus bosques,
  Ide á ver que foy d’eles...
  ¡N’o etern’olvido para sempre dormen!...
  ¡Probes nais que os criaron,
  Y as que os agardan amorosas, probes!


IV

    --Animo, compañeiros,
  Tod’a terra é d’os homes.
  Aquel que non veu nunca mais que a propria
  A iñorancia o consome.
  ¡Animo, á quen se muda Dio-l-o axuda!
  ¡E anque ora vamos de Galicia lonxe,
  Verés des que tornemos
  O que medrano os robres!
  Mañan é o dia grande ¡â mar amigos!
  ¡Mañan, Dios nos acoche!
    ¡N’o sembrante a alegría,
  N’o corazon o esforzo
  Y a campana armoniosa d’a esperanza,
  Lonxe, tocando á morto!


V

    Este vaise y aquel vaise
  E todos, todos se van,
  Galicia, sin homes quedas
  Que te poidan traballar.
  Tes en cambio orfos e orfas
  E campos de soledad,
  E nais que non teñen fillos
  E fillos que non tên pais.
  E tês corazons que sufren
  Longas ausencias mortás,
  Viudas de vivos e mortos
  Que ninguen consolará.




¡OLVIDEMO-L-OS MORTOS!


I

  ¡Profanemos d’o bosque as umbrías!...
    E ante estes mudos testigos,
    O rio, a fonte y os ceos,
    Qu’eu rompa os xa vellos vinculos.
  D’o pasado correron as horas,
    Só Dios sabe antre que abismos,
    ¡Non tornarán... olvidemos!
    Que a recordanza é un martirio.


II

  Hay un niño de rosas silvestres
    Cabo d’a fonte escondido,
    E un prado de herba trebiña
    Alfombra o arredor sombriso.
  Cal un tempo, rebuldan as brisas,
    N’a fronda cantan os xilgaros,
    As margaridas sorrinme,
    Y oyo o marmurar d’o rio.


III

  Sin amar cal é negra esta vida
    E perde o sol o seu brilo,
    Deixa que o sorbo postreiro
    Beba d’o celeste viño.
  Din que dorme o privado n’o leito
    Ancho d’os fondos olvidos,
    Ambos pois, xuntos bebamos,
    D’este bosque antr’os espiños.


IV

  ¡Que armonioso n’altura resoa
    O zoar ronco d’os pinos!
    Mais maxino que nos miran
    Sereos dend’o monte arisco.
  E parés que trasvexo antr’a brétema
    N’as vaguedás d’o infinito
    O perfil trist’e emborrado
    D’os meus ensoños perdidos.
  E que adustas m’axexan as sombras
    Tras d’esos coutos e riscos,
    D’os meus mortos adorados
    E d’os meus delores vivos.
  ¡Mais n’importa! Da antigua devesa
    Profanemos os retiros...
    Séntate ô meu lado e dime,
    Dime... o que tantas oiron.


V

  És garrido e lanzal y os teus ollos
    N’os meus coma estrelas fixos,
    Dormentes, din qu’o amor n’eles
    Pousa o seu dedo divino.
  Eu contémprot’en tanto serea,
    Dura coma os seixos frios
    E d’o teu corazon conto
    Os turbulentos latidos.
  ¡Faise a asmosfera densa ô redore...
    Decote o mesmo camiño!
    Coma o seu cantar os páxaros
    Tés, corazon, o teu ritmo.
  Mais de vagoas s’inunda o meu rostro
    E d’a yalma n’o mais intimo
    O hastio lento penetra
    Com’espada de dous fios.
  ¡Ea! apártate lonxe... non quero
    Profanar este retiro,
    Nin pode o corazon tolo
    Ser de sí mesmo asesino.
  Sosegavos, ñas sombras airadas
    Qu’estou morta para os vivos.
    ¡Sagrado quedaches, bosque!
    ¡Sin mancha ti, meu esprito!




¡TERRA A NOSA!


I

  Baixo a prácida sombra d’os castaños
        D’o noso bon pais,
  Baixo aquelas frondosas carballeiras
        Que fan doçe o vivir,
  Cabe a figueira d’a paterna casa
        Que anos conta sin fin,
  ¡Que contos pracenteiros... que amorosas
        Falas se din alí,
  Risas que s’oyen n’as serans tranquilas
        D’o cariñoso Abril!
  E tamén ¡que tristísimos adioses
        S’acostuman oir!


II

  --Quen casa ten de seu, ten media vida.
  Un-has telliñas para nos crubir,
  Catro paus que ardan n’a lareira nosa
      ¡E á traballar sin fin!
  ¡Valor, valor! y espera desdichado
      Mentras teñas aquí
  Un-has paredes tristes e desnudas
      Mais qu’herdache infeliz,
  E d’as que naide despoxarte pode:
      ¿Naide?... a miseria, sí.


III

  O forno está sin pan, o lar sin leña,
      Non canta o grilo alí.
  E se non é c’o a pena que o consome
  O probe soyo está c’o seu sofrir
  Sin que comer e sin abrigo tremba,
      Por que os ventos sutils
  Húmedos inda, silvan antr’as pedras
      Y as portas fan xemir.
  ¡Que ha de facer, Señor, s’o desamparo
      Ten ô redor de si!...
  ¿Deixar a terra en que naceu y a casa,
      En qu’espera ter fin?
  ¡Non, non! que o inverno xa pasou y hermosa
      Primadera vay vir.
  ¡Xa os árbores abrochan n’a horta sua!
      ¡Xa chega o mes d’abril!
  Y anque á torrentes chove en horas tristes
      En outras o sol ri,
  Xa a terra pode traballarse, a fame
        D’os probes vay fuxir.
  ¡Ay! o qu’en tí naceu, Galicia hermosa,
        Quere morrer en tí.


IV

  ¡Ou miña parra d’albariñas uvas,
        Que a tua sombra me dás!
  ¡Ou ti sabugo de froriñas brancas
        Que curas todo mal!
  ¡Ou ti, en fin, miña horta tan querida
        E meus verdes nabals,
  Xa non vos deixo que as angustias negras
        Lonxe de min s’irán!
  O bran chega crubindovos de fruto
        Todos son ricos xa,
  Os paxariños tên gran n’as campías,
        Abrigo n’a follax.
  As noites son tranquilas e serenas
        Craro é sempre o luar,
  Por antr’as tellas entran os seus rayos
        Y hastra o meu leito van,
  Y así durmo alumado po-la lámpara
        Que ôs probes lle luz dá.
  Lámpara hermosa, eternamente hermosa,
        Consolo d’os mortals.


V

  Esos varios sendeiros d’as montañas
        Ôs fondos vales cân...
  Aló enriva o _sun sun_ d’os pinos bravos,
        En baixo a doçe paz.
  N’a cima crara luz, aires purísimos,
        Salvaxen soledá,
  Romores misteriosos que despertan
  Pensamentos de brava libertás.
  Perfumes penetrantes, que deseyos
        Loucos e estraños dan,
  En baixo, amante calma, cariñosas
        Brisas que ô rebuldar
  Por antr’as follas, n’as sus alas traen
        Romores da siudád,
  Eco d’algun-ha voz fresca e sonora
        De timbre virxinal.
  D’a campana d’aldea o cramoroso,
        Prolongado soar,
  D’a presa d’o mohiño o ronco estrondo,
        Y o batidor compás,
  D’a lavandeira que c’os brancos liños
        Contra un-ha pedra dá.


VI

  ¡Si, si! Dios fixo esta encantada terra
        Pra vivir e gozar,
  Pequeno paraiso, est’é un remedo
        D’o que perdeu Adan.
  Este prácido sol que nos aluma,
        Estes aires d’o mar,
  Este tempo soave, estas campías
        Que non teñen igual,
  Esta fala mimosa que nós temos
        De tan doçe solás
  Que non sabe decir si non cariños
        Que hastr’os corazós van,
  Esta terra, n’hay duda... Dió-l-a fixo
        Pra ser amada e amar.
  ¡Ey, Galicia a que dorme soños d’anxel,
        E chora ô despertar,
  Vagoas que si consolan as suas penas,
        Non curan os seus mals!


VII

  ¡Que t’aman os teus fillos!... ¡Que os consome,
        D’o teu chan s’apartar!...
  Que ximen sin consolo, s’á outras terras
        De lonxe, á morar van.
  Que aló está o corpo n’as rexiós alleas
        Y o esprito sempre acá,
  Que só viven, só alentan c’as lembranzas
        D’o seu pais natal.
  E c’o a esperanza, c’o a esperanza ardente
        D’á Galicia tornar...
  E ¡como n’adorarte d’este modo
        Santa e querida nay,
  Como non morrer lonxe d’aquel seyo
        Que mel de meles dá,
  Y é groria y é contento e paraiso
        N’o mundo terreal!


VIII

  ¡Que hermosa te dou Dios, terra querida,
        Desdichada beldá!
  ¡Que brando e melancolico sosego
        Sinto ô te contemprar!
  ¿Porque, porque antr’as frores as espiñas
        Entretexidas van,
  N’esa coroa que a tua testa ciñe
        De verdor eternal?
  ¡Ou Galicia, Galicia! a arpa sonora
        Pronto descolga xa
  D’a seca pónla ond’olvidada dorme,
        Dorme, á sigros contar.
  Os bardos fillos teus a voz levanten
        D’as cordas ô compás,
  Y enchan ô mundo armónicas y altivas
        Tan só pra t’alabar.




* * *


    Tecin soya a miña tea,
  Sembrey soya o meu nabal,
  Soya vou por leña ô monte,
  Soya a vexo arder n’o lar.
  Nin n’a fonte nin n’o prado
  Así morra c’o a carráx
  El non ha de virm’ á erguer,
  El xa non me pousará.
  ¡Que tristeza! o vento soa,
  Canta o grilo ô seu compás...
  Ferve o pote... mais, meu caldo,
  Soiña t’hey de cear.
  Cala rula, os teus arrulos
  Ganas de morrer me dan,
  Cala, grilo, que si cantas
  Sinto negras soïdás.
  O meu homiño perdeuse,
  Ninguen sabe en onde vay...
  Anduriña que pasache
  Con él as ondas d’o mar,
  Anduriña, voa, voa,
  Ven e dime en ond’está.




* * *


      Os manantiales sécanse,
      Ôs robres cáenll’as follas,
  Pero a tua yalma é plena primadera,
      Non veu mais que un-ha aurora.

      E en vano oyes d’o mundo,
      En vano oyes d’a vida...
  N’apagará a tua sede o que outros beben
      N’as auguas maldecidas.

  Mais cando chegue a tarde d’o teu dia
      E chegue o teu outono,
  Ven hastr’a miña tomba paseniño,
  E deposita n’ela os teus remorsos.




DOR ALLEO N’É MEU DOR


    Uns magoan querendo consolare,
  Outros o dedo afincannos n’a llaga,
  Mais o peor de todos é o traidore
  Que repite ô ferirnos.--¡Todo pasa!

    Y a concencia tranquila,
  Déixanos tan dichoso e tan sereno,
  Entregados á un dor que se non mata
  Fay d’a vida un inferno.

    Mais s’o trance lle chega
  D’o mesmo que magoa, ser magoado,
  Di qu’eterno cal Dios é seu penare
  E pon n’o ceo, o lastimeiro layo.




* * *


  --¡Como venden a carne n’o mercado
      Vendeut’o xurafás!
  --¡Pero que importa ô fin que me vendese;
      S’eu n’o podo olvidar!
  --Matoute á penas, sin piedá, e deixoute,
      Deixoute o desleal.
  --Pois olvidada morrerey e triste
      Que olvidalo... ¡non xa!
  --Cal se pisan as herbas él pisoute...
      ¡Odiate!... ¿e n’o odiarás?
  --Anque m’odie, e me pise, e me maldiza,
      Eyllo de perdoar.
  --¡Mal haya a tua constancia, probe tola,
      Y a tua lealtad!
  Mais anque tí o perdones, Dios qu’é xusto
      N’o pode perdoar.

      (_Un incredulo aparte,_
  _Sorrindo c’un sorrir de Satanas_)
  --Fiádevos en Dios e non corrades
      ¡Dios! ¿quen sabe s’o hay?
  (_Un-ha vella que pasa_)--Aquel que as fixo
  Eu sey que tarde ou cedo as pagará.
      (_Outro_)--Âs escuras vamos,
  Sen que sepa ninguen pra donde vay.
  Pero, cobre n’a man o que poidere
  Mais val ter en seguro qu’esperar.
      (_Un bon_)--Hay tantos homes
  Como intenciós e pensamentos hay.
  Pero dichos’ aquel que inda morrendo
  Ô que o matou lle pode perdoar.




* * *


    Foy a Pascoa enxoita,
  Choveu en San Xoan,
  Á Galicia a fame
  Logo chegará.
    Con malenconía,
  Miran para o mar,
  Os que n’outras terras
  Tên que buscar pan.




* * *


    Non coidarey xa os rosales
  Que teño seus, nin os pombos,
  Que sequen, com’eu me seco,
  Que morran, com’eu me morro.




* * *


    Eu levo un-ha pena
  Gardada n’o peito,
  Eu levoa, e non sabe
  Ninguen por que a levo.
  Orelas vizosas
  D’o Miño sereno,
  Onde o paxariño
  Ten o seu espello,
  Y antr’as margaridas
  Pacen os cordeiros,
  Vos soyas sabedes
  O meu sentimiento.
    Cabo d’un-ha pena
  Onde mana un rego
  Â sombra d’un pino
  Manso e xigantesco
  Que soberbo brama
  Cand’o move o vento,
  Coma n’un sepulcro
  Dorme o meu sacreto.
  Mais, anque alí dorme
  Viv’en min desperto.
    Eu levo un-ha pena
  Gardada n’o peito
  Tamaña, tamaña,
  Bon Dios que n’a rexo.
  ¡Quen me dera, orelas
  D’o Miño sereno,
  Ser un d’aqués cómaros
  Qu’en vos tên asento!
  Sin medo e sin penas,
  De bran e d’inverno
  Un sigro tras d’outro
  Morara ond’eu quero...
  C’a veiga por paço
  C’o espazo por teito.




* * *


  Meus pensamentos cal voás tolos...
      ¿Á donde vâs?
  ¿Á donde? á donde, s’eu no-no digo,
      Naid’o sabrá.

  D’a fonte ô rio, d’o rio â veiga,
      D’a veiga ô mar,
  ¿Que buscás tolos?... s’eu no-no digo,
      Naid’o sabrá.

  Meus pensamentos... ¿porque perenes
      M’atormentás?
  ¿Por qu’îs decote ¡ay! s’á donde ides
      Naid’o sabrá?

  Cal palomiña buscás a llama
      Que vos queimar...
  Y a triste morte que vos teredes
      Naid’a sabrá.




VIVIR PARA VER


    Marcháchet’un dia
  Ti, aquel qu’eu queria,
  Fuxiste d’a terra
  Que tant’alegría
  Y encantos encerra.
  Dixeches--María,
  Mais doçe que as meles,
  Mais linda que as frores,
  Paloma sin feles,
  Non chores, non chores,
  Que ausencia envivece,
  Non mata, n’esquece,
  Os doçes amores,
  Que a dicha axuntou.
  ¡Eu voume!... mais s’ora
  Delor nos ofrece
  Fertuna treidora,
  Jamás t’olvidara
  Quen tanto t’adora
  Quen tanto t’amara.
  ¡Adios miña vida!
  N’o peito escondida
  Te levo, antre tanto
  Non torno á te ver.
  ¡Ti espera! pois xuro
  Por Dios sacrosanto,
  Que si non morrer,
  Aquí ey de volver.
    Morrer, non morreche...
  Y anqu’eu esperara...
  ¡Que ben que compriche,
  Palabra que diche!
  ¡Amor que tibeche!
  Que os anos pasaron,
  As frores mucharon,
  Os negros cabelos
  En brancos tornaron,
  E nunca mais, nunca
  ¡Poder d’un querer!
  Quixeches volver...
  _Vivir para ver._




N’É DE MORTE


    --¿Xa estás de volta, Rosa d’Anido?
  ¡Eu non coidara verte tan cedo!
  Y as meigas todas contigo, Rosa,
  Aló n’a vila seica andiveron,
  Que de difunto tès a colore
  Y a vista brava, y o falar seco.
    --É que de pena, d’a terra lonxe
  Pouquiño á pouco m’iba morrendo,
  Mais... colorosa, me verás logo
  Que agora vivo, porque te vexo.
    --¡Tola de Rosa, c’o qu’ela saye!...
  ¿Inda t’acordas d’aqueles tempos?
    --¡S’inda m’acordo!... ¿com’olvidalos
  Cando tan soyo sey pensar n’eso?
  Bebemos xuntos, n’aquela fonte,
  Xuntos pousamos n’aquel portelo,
  Herba collemos xuntos n’o prado
  E íbamos xuntos tomá-l-o fresco
  N’o mes d’agosto dendes que a lua
  Branca saia tras d’os outeiros.
  Estas lembranzas me consumian,
  De tí apartada, d’a terra lexos...
  Pero e tí, dime, ¿non t’acordaches
  E non t’acordas de todo aquelo?
    --¡Ti que me pides, rapaza, cando
  Desmemoriado son com’un deño!
  Y ademais, Rosa, direicho todo,
  Pra que non volvas á pensar n’esto.
  Bebin con outras n’aquela fonte,
  Pousey con outras n’aquel portelo,
  ¡Ay, e con tantas â luz d’a lua,
  N’o mes d’agosto tomey o fresco!...
  Dime meniña s’un home pode
  Cargar con tantos recordos d’estos,
  E si non debe votalos fora
  Por que n’estorben n’o pensamento.
  Quíxente un dia, quíxente Rosa,
  Mais di un-ha copra, que o amor y o vento
  Des que fixeron o seu facido,
  Vánse rapaza como viñeron.
  ¡E que lle vamos á facer, Rosa,
  S’aquestas cousas non tên remedio!
  Adios, pr’ Habana domingo embarco,
  Y anqu’ora chores, non teñas medo,
  Que mal d’amores n’é mal de morte,
  Y ô fin y ô cabo pasa c’o tempo.




* * *


    ¡Querom’ire, querom’ire!
  Para donde no-no sey.
  Cégam’os ollos a brétema
  ¿Para dond’ey de coller?
    N’acougo c’un-ha inquietude
  Que non me deixa vivir,
  Quero e non sey o que quero
  Qu’é todo igual para min.
    Querom’ire, querom’ire,
  Din alguns que á morrer van;
  ¡Ay! queren fuxir d’a morte,
  ¡Y a morte con eles vay!




* * *


    O meu olido mais puro
  Dérache s’eu fora rosa,
  O meu marmurio mais brando
  S’é que d’o mar fora onda.
  O bico mais amoroso
  Se fose rayo d’aurora,
  Si Dios... mais ben sey que tí
  Non qués de min, nin a groria.




* * *


    --Medico, doill’a cabeza...
  Zuruxan, doill’un-ha man,
  Mais s’é c’o esprito lle doy
  ¿Que menciña lle darás?
    --Para infirmidás d’as almas
  N’a terra cura non hay,
  Pídelle á Dios que cha leve;
  Quizas n’o ceu sandará.




* * *


    --Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia,
  Todo-l-os almibres, e toda-l-as viandas,
  D’as que os reises comen e no mundo haxa,
  Ña madre querida, non sey que me falta.
    Anque me trayades com’un santo en palmas,
  E que me poñades de toda-l-as galas,
  E que me levedes â corte de España,
  Ña madre querida, non sey que me falta.
    E anque me des ouro, e anque me des prata
  Diamantes e alxofres, pelras e esmeraldas
  E canto hay n’o mundo, non me dades nada,
  Por que, ña madriña, non sey que me falta.
  D’a esperanza hermosa cortaronm’as alas
  E n’hay alegría si n’hay esperanza.




* * *


    Dend’aquí vexo un camiño
  Que non sey á donde vay,
  Po-lo mismo que n’o sey
  Quixera o poder andar.
  Istreitiño sarpentea
  Antre prados e nabals
  Y and’o feito, aquí escondido,
  Relumbrando mais alá.
  Mais sempre, sempre tentándome
  C’o seu lindo crarear,
  Qu’eu penso, non sey por que,
  N’as vilas que correrá,
  N’os carballos que o sombrean,
  N’as fontes que o regarán.
  Camiño, camiño branco
  Non sey para dónde vas,
  Mais cada vez que te vexo
  Quixera podert’andar.
  Xa collas para Santiago,
  Xa collas para o Portal,
  Xa en San Andrés te deteñas,
  Xa chegues á San Cidrán,
  Xa, en fin, te perdas... ¿quén sabe
  En dónde? ¡qué mais me dá!
  Que ojallá en tí me perdera
  Pra nunca mais m’atopar...
  Mais ti vas indo, vas indo,
  Sempre para donde vas,
  Y eu quedo encravada en onde
  Arraigo ten o meu mal.
  Nin fuxo, non, que aunque fuxa,
  D’un lugar á outro lugar,
  De min mesma, naide, naide,
  Naide me libertará.




N’O CRAUSTRO


    Dábanse bico-l-as pombas,
  Voaban as anduriñas,
  Xogaba o vento c’o as herbas
  Pobradas de margaridas,
  Y as lavandeiras cantaban
  Mentra-l-a fonte corria.
    Fórons’indo un-ha tras d’outra,
  Y alí se quedou soiña,
  C’a triste frente incrinada
  Cabe un-ha arcada sombrisa...
    Estonces non sey qué sombras
  Quizais de memorias vivas,
  Quizais d’os frades difuntos,
  Pasar en procesion mística
  Veu, n’aquelas soledades,
  Que amaba canto temia.
    Tembrou d’angustia e de pena
  E con amarga sorrisa,
  Mirando o xasmín sin follas
  Qu’iban á brotar axiña,
  Marmurou mentras d’os ollos
  As bagullas lle caian:
    «Todo volve, todo torna,
  Menos o ben qu’eu queria:
  Todo, todo aquí se queda
  Eu soya vou de fuxida.
  Non ey de vervos mais, frores,
  Adorno d’esas cornisas,
  Nin á oir os teus marmurios
  Fonte que á gozar convidas,
  Nin á contemprarvos, pedras,
  Testigos d’a pena miña;
  Outros virán profanarvos,
  Mentras eu morro esquencida.»
    Sonaron pasos n’as bóvedas,
  Soprou un-ha forte brisa,
  Oyeuse un-ha carcaxada
  Cal si d’o inferno saira:
  Era o trasno d’o convento,
  Que recordand’outros dias,
  Ríase d’as ansias negras
  E d’a orfandá d’a meniña.




* * *


    ¡Cómo lle doy a yalma,
  Pero, canto lle doy!
  De dia nin de noite
  Non para c’a delor.
  ¡Señor, vó-la fixeche,
  Señor, curaina vos!
    Y o corazon ferido,
  Tamen ¡canto lle doy!
  Y eu ben sey que non pode
  Sandar d’o corazon.
  ¡Señor, daille descanso
  N’a terra que a criou,
  Que o polvo torne ô polvo,
  Y o esprito, ô ceu, bon Dios!




* * *


    Ô sol fun quentarme
  Doum’escallofrios,
  Cal s’o Norte bravo
  M’arrastrase arisco.
  Sentin un-ha gaita
  D’alegre sonido,
  Y os cabelos todos
  Puñéronsem’hirtos;
  E tembrey cal tembra
  N’a beira d’o rio,
  Herba que a corrente
  Toca c’os seus limos.
    Miñ’alma dorida,
  Meu corpo inxeliño,
  Faivos mal a gaita,
  Davos o sol frio.
  Miñ’alma, meu corpo,
  Se non é feitizo,
  É que a morte querme
  Para o seu enxido.




* * *


    Sempre po-la mort’esperas,
  Mais a morte nunca ven;
  ¡Coitado! ¿pensas que as penas
  Poden matar d’un-ha vez?
  Nunca que son coma o ético,
  Tras de roer e roer,
  Só deixan un corpo cando
  Xa non tên que comer n’el.
    Cando a yaugua d’as penas
  Se reverte n’a copa sin medida,
    Soyo é remedio a morte
    Para curar d’a vida.




¿QUÉ LLE DIGO?


    --Eu volvo par’a terra,
  Á tua muller Antona, ¿qué lle digo?
    --Pois, pra non meter guerra,
  Por que non veñan á petar conmigo,
  Olvidarás que foches meu testigo.
  Ô demais... boy â libertade adoito...
  Xa sabes o refran, meu compañeiro,
  A libertá primeiro,
  E mellor que alá bróa, é aquí bizcoito.
    --Mais val aquí, coma quen di solteiro,
  Que casado e con fillos
  Andar alá, sudando aqueles millos...
  ¡Entendo, compañeiro!
   --Que como poida se goberne Antona,
  E anque d’ela me doyo,
  Como de lonxe nada sey nin oyo...
  Quen non sabe, nin ve... sempre perdona.
  Cando xa vello sea,
  Tornarey c’os meus ósos para a aldea,
  Que algo ll’ey de levar â terra nosa:
  Mais mentras mozo son, non pode sere
  Por que s’é por mullere,
  S’é que Antona está alá, teño aquí á Rosa.
    --Esa ch’é a nay d’o año
  Bon Anton de Riaño,
  Pero en verdad che digo
  Que as mulleres son toda-l-o enemigo,
  E xa qu’esto así o sea,
  Antr’a nosa y a allea
  Mais ou menos graciosa,
  Pois... muller por muller, val mais a nosa.
    --A nosa é a que nos quer e nós queremos
  Que si falta o cariño
  Coidando que un-ha pomba tés n’o niño
  Un-ha cróbega tés, filla d’os demos.
    --Â cróbega a cabeza se ll’esmaga
  E c’o a sua vida paga.
  ¿Mais d’Antona a pacencia,
  Con que lle paga, dime, a tua concencia?
  ¿Que cura d’o seu dor á fonda llaga?
    --Deixate de concencias e delores
  Que non teñen lugare
  Tratando de mulleres e d’amores.
  Qu’ela vexa, se quer, de se curare:
  E cóntalle que cando eu o tibere
  Xa lle darey con que se precurare,
  Y agora, ¡adios! ¡hastra que Dios quixere!




* * *


    Teño un niño de tolos pensamentos,
  Ond’o lar escondidos,
  E des que ven a noite
  Y o lume esta alcendido
  E arrimo o pote y á fiar me sento,
  N’aquel meu corrunchiño,
  Mentras que quence o caldo, estonces dígolles
  --¡Vinde, meus queridiños!
    E corren e rebuldan
  Tan contentos d’estar soyos conmigo,
  C’a sua nay, sua dona,
  Seu unico agarimo.
  E ¡canto alí falamos en secreto,
  E sempre d’él Dios mio!
  D’él que por irse alá... soya deixoume
  C’o corazon ferido.
    ¡Cantas tristezas, cantos
  Queixumbrosos sospiros,
  M’atormentaron, cantos
  D’o meu peito sairon!
  Pero todo en sacreto
  Qu’esto á ninguen llo digo,
  Non foran á pensar que marmuraba
  D’os feitos qu’él me fixo.
    ¡Eu, marmurar de tí con xent’allea!...
  Nunca, meu queridiño,
  Que ti és meu home eu tua muller e debo
  Calar a miña dor y os teus desvios.
  Sô c’os meus loucos pensamentos falo
  Por que son meus amigos
  E tan discretos... tanto,
  Que só din o qu’eu quero e lles premito.
    Sin eles, meu Xaquin, ¿que de min fora?
  ¿Soya aquí, dond’un tempo houben contigo
  Estalar de dor, tal com’estalan
  N’o lume eses espiños?
    Moitas veces, sí, moitas...
  Pra nou deixarme descansar, ¡rabisos!
  Antr’o meu leito veñen
  E donde ti dormiche fan o niño,
  Mais eu, tal com’agora
  Pra non chorar á fio
  E non ter que levar mañan de cedo
  Os ollos coma brasas alcendidos
  Cando vaya ô mercado,
  Seilles decir ¡endinos!
  Non m’atormentés mais, ide á escondervos
  N’o voso buratiño.
  E despídoos de paso
  Con un amante bico...
  Mais si llo dou á eles, ese beixo
  É para tí tan só, Xaquin querido.
    ¡Volve, volve onda min, porque anque diga
  Que consolada vivo
  Con estos loucos pensamentos, seica,
  Seica m’axudan á morrer, Dios mio!
    Xaquin, Xaquin, que de muller naciche,
  E que d’outra muller tiveches fillos,
  ¡Ay, cal teu pay sin tua nay morrera,
  Ve que morro sin tí, Xaquin querido!




BASTA UN-HA MORTE


    Cala can negro, n’oubees,
  Â porta de quen ben quero,
  Corvos, non voés por riba
  D’o sobrado ond’está enfermo.
  C’o teu resprandor _compaña_,
  Baite, non lle poñas medo.
  S’é que queres que alguen morra,
  Eu sey d’un san que contento,
  Por él déravo-l-a vida
  E irá con vosco ôs infernos.




AS TORRES D’OESTE


    A yaugua corria
  Po-lo seu camiño,
  Y eu iba ô pé d’ela
  Preto d’os Laiños,
  Sin poder c’as penas
  Que moran conmigo.

    Con tamaña carga,
  ¿Para dond’eu iba?
  A Virxe sabrayo,
  Qu’eu no-no sabia;
  Mais seica fuxindo
  De min mesma iña.

    Por antr’os herbales,
  Profunda e sombrisa,
  Cal un-ha sarpente
  D’escamas bruñidas,
  Brilaba ôs meus ollos
  Dándome cobiza.

    ¡Estaba tan soya!
  Nin bote, nin lancha,
  Nin velas, nin remos,
  A vista alegraban,
  E soya-l-as veigas
  Tamén se quedaran.

    ¡Qué bonitas eran
  N’outro tempo as rosas,
  Que n’aqueles campos
  Medran e s’esfollan!
  Mais muchas estonces
  S’amostraban todas.

    Y o sol, cal a lua
  En noite de brétema,
  Brilaba tembrando
  Por antr’as vimbieiras,
  Tan descolorido
  Com’a mesma cera.

    Y ô ferir as ondas
  Revoltas e oscuras,
  Víanse n’espeso
  D’a negra fondura
  As herbas marinas
  E longas que a surcan.

    De pronto un-ha y outra
  Poñéndome medo,
  As loitosas cruces
  Se m’apareceron,
  Que s’erguen n’orela
  Cal n’un cimiterio.

    Meu ben, ¿onde moras?
  Perguntey chorando:
  Xa que tí morreche,
  N’o mundo, ¿qué fago
  Coma vos, ¡ou torres!
  Soya e sin amparo?

    Soidás me consomen,
  Vagoas m’alimentan,
  Sombras m’acompañan,
  Cómem’a tristeza.
  ¡Quen pode con tanta
  Fartura de penas!

    Y eu non sey que negra
  Tentazon maldita
  M’afrixeu o esprito,
  M’anubrou a vista,
  E sorreume como
  M’o demo sorrira.

    Dend’a fond’orela
  Mirey arredore...
  A marea viva
  Petaba n’as torres,
  Orfas antr’a líquida
  Saban que as embolve.

    --¡Alá vou!--lles dixen
  --Daime morte doçe,
  Auguas ond’as penas
  Para sempre dormen...
  Saltey... y a corrente
  Calada levoume.
  . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  . . . . . . . . . . . . . . . . . .
    ¡Ou Torres d’Oeste!
  Malas tentadoras
  Auguas apromadas,
  De calma treidora,
  Cómaros pelados
  Onde o corbo pousa;

    ¡Ou Torres d’Oeste!
  Tan soyas e mudas
  C’a vos’ atentaches
  A miña tristura.
  Ningun triste vaya
  Cabo de vos nunca.

    D’os desamparados
  Tendes o menaxen,
  Y ainda ô redor voso
  Non rexorde o aire
  Coma si temese
  De vos despertare.

    É d’as que s’apegan
  A tristeza vosa,
  D’as que o peito oprimen,
  D’as abrumadoras,
  Que ô inferno encamiñan
  As almas loitosas.

    Que s’inda estou viva
  Foy que un mariñeiro
  Medio morimunda,
  Por estes cabelos
  Trouxome d’as ondas,
  Ô mundo en que peno.

    Non vayades nunca
  Eu vo-l-o aconsello,
  Âs Torres d’Oeste
  C’o corazon negro.




¿POR QUÉ?


        --¡Escoita! os algoasiles
        Andan correndo a aldea,
  Mais, ¿como pagar, como, s’un non pode,
        Inda pagá-l-a renda?

  Embargarannos todo, que non teñen
  Esas xentes concencia, nin tên alma.
        ¡Quedaremos por portas!
        ¡Meus fillos d’as entrañas!

        ¡Mala morte vos mate
        Antes de que aquí entredes!...
        ¡D’os probes, ô sentirvos,
  Os corazos, cal baten tristemente!

          María, se non fora
  Porque hay un Dios que premia e que castiga,
          Eu matara eses homes
  Como mata un raposo á un-ha galiña.

      ¡Silencio! ¡Non brasfemes,
      Qu’este é un valle de lágrimas!...
  ¿Mais porque á alguns lles toca sufrir tanto
  Y outros a vida antre contentos pasan?




* * *


    De soidás morriase,
  N’a vila sospirando po-la aldea,
  Asombrábana as casas c’os seus muros
  E asombrábana as torres e as igrexas.

    As ruas enlousadas, somellábanlle,
  Sin verdor nin frescura,
  Cimeterio ond’os mortos
  Fora andaban d’as tristes sepulturas.

    Y as comidas sabíanlle
  Á fariña sin sal y á xaramagos,
  Y as poucas que tocaba
  En vez de dárll’alento a iñan matando.

    Algun-ha vez chegaban hastra ela,
  Non sey s’en ilusion se de verdade,
  Uns agrestes olidos
  De leixanas ribeiras e pinares.

    Iñas’estonces a sentar n’un alto
  Contempraba os estensos horizontes,
  E rompendo en sospiros que a afogaban,
  Ronca escramaba saloucando:--¡Eu voume!

    ¡E íñase á presa e sin remedio!... ¡Íñase
  C’a tristeza mortal que a consumía!
  Íñase a probe Rosa,
  Pero... ¡par’a outra vida!




* * *


    Pois consolate, Rosa,
  Que moito ten que padecer n’a vida,
  Quen moito d’ela goza,
  E olvidada ha de ser quen foy querida,
  O que á tí che pasou, pasalle á todos
  D’esa maneira ou de distintos modos.
    ¿Non t’acordas d’aquela?
  Todo n’ela era encanto e fermosura
  Todo inocencia pura;
  E con fonda ternura
  E c’un amor que as pedras abrandaba,
  Eu decote, a chamaba
  Pomba sin fel, e fonte de cariño.
  Bebia n’o seu peito o paxariño,
  ¡Tan branco, relumbraba!
  Y olor, color, sabor, qu’eu ben sabia
  Ô que sabia Anxela,
  Anque n’inda á cheirala m’astrevia...
  ¡Todo ôs meus ollos era santo n’ela!
    Esto n’un tempo foy, tempo dichoso,
  Que inda o corazon lembra cariñoso,
  Por que despois d’aquelo
  E que un d’outro vivimos apartados
  Ela indose á Ferrol y eu á Cambados,
  Topámonos n’a feira d’o Campelo,
  Y eu busca que te busca n’a sua cara,
  E no seu xeito todo,
  O encanto que n’un tempo m’encantara,
  E n’o poiden topar de ningun modo.
    Y ela era a mesma, tan lanzal e hermosa,
  Tan fresca e colorosa
  E doçe coma a mel d’os seus cortiços,
  Mais á tantos feitiços,
  Eu estaba insensibre
  E d’o pasado en vano perseguia
  Un volubre fantasma que fuxía
  Libre d’amor e de cadeas libre.
    Meditey un momento
  E con certo remorso e sentimento
  Ô cabo comprendin, ña Rosa cara,
  Que tanto ben y encanto que namora,
  Nada para min fora
  S’aló cand’eu a amara
  Outros o meu amor non ll’emprestara.
    Porque, non val sabencia,
  Bondade, fermosura, n’inocencia,
  Pureza, nin virtude,
  Para ser ben querido e ben querere
  Por que o basta c’o sere.
    Mentras o amor non mude
  S’és fea, coma tí, n’habrá mullere
  De mayor xentileza e mellor pranta;
  S’és infame e perdida, serás santa
  D’as que o son sin querelo parecere;
  E s’és boba e sin sal, é qu’escondida
  Tès a esencia y a gracia bendecida
  Dentro d’un misterioso relicario
  Donde sô, o amante cego e visionario
  A esencia atopa y o elisir d’a vida.
    Mais des que o amor quere voar, ña prenda,
  E que lle cay a venda,
  Forza é deixalo ire,
  Que n’hay virtude nin poder que o prenda,
  Y o que antes nos mirou tras d’un-ha nube,
  Ou trasparente gasa,
  Des que a gasa se rompe e a nube pasa,
  Rosa, val moito mais que no-nos mire.




C’A PENA Ô LOMBO


    ¡Cantas frores silvestres n’os valados,
  Que festós e qu’encaixes
  Primorosos de musgos e verdura,
  Que colorido, que folláx n’os árbores,
  Mentra-l’as brisas mansamente corren,
  Com’alento d’os ánxeles!
    Reina n’a veiga un prácido sosego
  Cay a luz n’os regueiros en cambiantes,
  Y o cómaro, e encañada soavemente
  Van querband’o paisaxen
  Lixeiramente envolto n’os vapores
  D’a misteriosa tarde.
    Só se sinte o piar d’o paxariño
  O marmurar d’as auguas
  E n’a cima d’o monte o cantar triste
  D’un-ha muller que pasa.
  Mentras c’o seu marmurio o manso rego
  N’aquel ritmo monotono a acompaña.
  ¡Que tristeza tan doçe!
  ¡Que soidá tan prácida!
  ¡Mais para un alma en horfandá sumida
  Que soidá tan deserta e tan amarga!

      Sin mirar, fixa os ollos
      N’as brétemas leixanas
      Vaporosas e leves
      Que o sol pinta de grana,
      Y as mans en cruz, y os ollos
      Arrasados en vagoas
  Marmura saloucando:--¡Querom’ire!
  Porque agonizo aquí desconsolada...
      Millor que acá antre rosas
  ¡Ay! ¡quero ir á morrer á dond’el vaya!
      E no fondo d’o barco
      Soiña abandonada
  Tras seu amor y a morte, para América,
  Para morrer de dor, ô mar se lanza.




TAN SOYO


    Os dous d’a terra lonxe
  Andamos e sufrimos ¡ay de min!
  Mais ti tan soyo te recordas d’ela,
  Y eu, d’ela e mais de ti.
    Ambos errantes po-lo mundo andamos
  Y as nosas forzas acabando van,
  Mas ¡ay! tí n’ela atoparás descanso
  Y eu tan soyo n’a morte o ey d’atopar.




ÍNDICE


                                              Páginas

  Dedicatoria.                                      V

  Prólogo de D. Emilio Castelar.                  VII

  Duas palabras d’a autora.                     XXIII


  LIBRO I
  VAGUEDÁS

  D’aquelas que cantan as pombas y as frores.       3

  Ben sei que non hay nada.                         3

  Tal com’as nubes.                                 4

  Diredes d’estes versos, y é verdade.              5

  ¡_Follas novas_!, risa dame.                      6

  ¿Que pasa ô redor de min?                         7

  Alguns din, ¡miña terra!                          7

  Alá, po-la alta noite.                            8

  Paz, paz deseada.                                 9

  Un-ha vez tiven un cravo.                        10

  Cand’un é moi dichoso, moi dichoso.              11

  Oxe ou mañan, ¿quen pode decir cando?            12

  Xa nin rencor nin desprezo.                      13

  Aquel romor de cántigas e risas.                 14

  Á un batido, outro batido.                       16

  Cand’era tempo d’inverno.                        16

  Mais vé qu’o meu corazon.                        17

  Co seu xordo e costante mormorio.                18

  Ando buscando meles e frescura.                  19

  ¡Silencio!                                       20


  LIBRO II
  ¡DO INTIMO!

  ¡Adios!                                          23

  Grilos e ralos, rans albariñas.                  25

  ¡Cal as nubes n’o espaço sin limites!            26

  Rico ou probe algun dia.                         27

  N’a catredal.                                    28

  Corré serenas ondas cristaiñas.                  32

  Cada noite eu chorando pensaba.                  34

  Ti onte mañan eu.                                35

  Deixa que n’esa copa en onde bebes.              36

  Bós amores.                                      37

  Amores cativos.                                  38

  Abrid’as frescas rosas.                          39

  De valde...                                      40

  ¿Quen non xime?                                  41

  Ladraban contra min que camiñaba.                43

  Por qué, miña almiña.                            45

  O toque d’alba.                                  47

  ¡Mar! c’as tuas auguas sin fondo.                50

  Caba lixeiro, caba.                              51

  Cando penso que te fuches.                       52

  A ventura é traidora.                            53

  Lévame á aquela fonte cristaiña.                 54

  Ô pazo d’A...                                    55

  N’o ceo, azul crarísimo.                         56

  A xusticia po-la man.                            57

  Dios puxo un velo enriva.                        59

  ¡Tas-tis! ¡tas-tis! n’a silenciosa noite.        60

  Amigos vellos.                                   62

  Mayo longo... mayo longo.                        64

  Lua descolorida.                                 65

  Qué pracidamente brilan.                         66

  Estranxeira n’a sua patria.                      68

  ¡Padron!... ¡Padron!                             70

  Pasade.                                          74

  Por qué, Dios piadoso.                           75

  ¡Soya!                                           77


  LIBRO III
  VARIA

  N’hay peor meiga que un-ha gran pena.            81

  Vamos bebendo.                                   88

  Un verdadeiro amor é grande e santo.             89

  Non cantes, non chores, non rias, non fales.     89

  ¡Adiante!                                        90

  ¡Nin âs escuras!...                              91

  Xigantescos olmos, mirtos.                       93

  Cada cousa n’o seu tempo.                        95

  Cabe d’as froles a nena.                         96

  Pelouro que roda.                                99

  A disgracia.                                    100

  ¡E ben! cando comprido.                         103

  Sin niño.                                       105

  Eu por vos, e vos por outro.                    106

  ¡Valor! qu’anqu’eres como branda cera.          109

  Dulce sono.                                     110

  Espantada, o abismo vexo.                       111

  Para a vida, para a morte.                      112

  N’a tomba d’o xeneral inglés Sir John Moore.    114

  Cal graciosa brandeas.                          119

  Sin terra.                                      122

  Para uns negro.                                 123

  Tristes recordos.                               126

  Meses d’o inverno frios.                        131

  Era n’o mes de Mayo.                            132

  ¿Qué ten?                                       138

  Tí, a feiticeira e branca com’as neves.         139

  Ruinas.                                         140

  Chirrar d’os carros d’a Ponte.                  144

  A Bandolinata.                                  145

  Brancas virxes de cándidos rostros.             148

  Vanidade.                                       149

  Para á vida e para á morte.                     150

  Apresa Alvaro d’Anido.                          152

  Decides qu’o matrimonio.                        153

  Agora cabelos negros.                           155

  Premita Dios que te vexas.                      156

  Teño un mal que non ten cura.                   157

  Sarna con gusto, non pica.                      159

  É verdade qu’un pode.                           160

  Fas uns versos... ¡ay qué versos!               161

  Tembra un neno no húmido pórtico.               162


  LIBRO IV
  D’A TERRA

  ¡Calade!                                        167

  Miña casiña, meu lar.                           168

  Soberba.                                        171

  ¡A probiña, qu’está xorda!...                   174

  Xan.                                            186

  O encanto d’a pedra chan.                       189

  Tanto e tanto nos odiamos.                      198

  En Cornes.                                      202

  San Lourenzo.                                   206


  LIBRO V
  AS VIUDAS D’OS VIVOS
  E AS VIUDAS D’OS MORTOS

  ¡Pra a Habana!                                  211

  ¡Olvidemo-l-os mortos!                          215

  ¡Terra a nosa!                                  218

  Tecin soya a miña tea.                          224

  Os manantiales sécanse.                         225

  Dor alleo n’é meu dor.                          226

  Como venden a carne n’o mercado.                227

  Foy a Pascoa enxoita.                           229

  Non coidarey xa os rosales.                     229

  Eu levo un-ha pena.                             230

  Meus pensamentos cal voás tolos.                232

  Vivir para ver.                                 233

  N’é de morte.                                   235

  ¡Querom’ire, querom’ire!                        237

  O meu olido mais puro.                          238

  Medico, doill’a cabeza.                         238

  Anque me des viño d’o Riveiro d’Avia.           239

  Dend’aquí vexo un camiño.                       240

  N’o craustro.                                   242

  Cómo lle doy a yalma.                           244

  Ô sol fun quentarme.                            245

  Sempre po-la mort’esperas.                      246

  ¿Qué lle digo?                                  247

  Teño un niño de tolos pensamentos.              249

  Basta un-ha morte.                              252

  As Torres d’Oeste.                              253

  ¿Por qué?                                       258

  De soidás morriase.                             259

  Pois consolate, Rosa.                           261

  C’a pena ô lombo.                               264

  Tan soyo.                                       266




FÉ DE ERRATAS


  Página     Dice      Léase

      20  ¡Silencio! ¡SILENCIO!
      38     unus       uns
     138     Qu’e       Que
     162   n’humedo  no húmedo
     162    brillo     brilo
     173     Qu’es     Qu’és
     212   reisnado  resinado

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 65703 ***