NormalizeHEADmain

30 files changed, 17 insertions, 7542 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..d7b82bc
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,4 @@
+*.txt text eol=lf
+*.htm text eol=lf
+*.html text eol=lf
+*.md text eol=lf
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..16448ad
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #63998 (https://www.gutenberg.org/ebooks/63998)
diff --git a/old/63998-8.txt b/old/63998-8.txt
deleted file mode 100644
index 9bea98c..0000000
--- a/old/63998-8.txt
+++ /dev/null
@@ -1,3423 +0,0 @@
-The Project Gutenberg EBook of Boesman-Stories, by G. R. von Wielligh
-
-This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
-other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
-whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
-the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
-www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
-to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
-
-Title: Boesman-Stories
-       Deel III. Die boesman self, sy sedes, gewoontes en bekwaamhede
-
-Author: G. R. von Wielligh
-
-Illustrator: H. Anthon Aschenborn
-
-Release Date: December 10, 2020 [EBook #63998]
-
-Language: Afrikaans
-
-Character set encoding: ISO-8859-1
-
-*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOESMAN-STORIES ***
-
-
-
-
-Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
-Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
-Gutenberg (This file was produced from images generously
-made available by The Internet Archive)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-                            BOESMAN-STORIES.
-
-                               Deel III.
-
-                      DIE BOESMAN SELF, SY SEDES,
-                       GEWOONTES EN BEKWAAMHEDE.
-
-
-                                  DEUR
-                          G. R. VON WIELLIGH.
-         Geillustreer deur H. ANTHON ASCHENBORN, Stellenbosch.
-
-
-                         ALLE REGTE VOORBEHOU.
-
-
-           DE NATIONALE PERS. BEPERKT. Drukkers en Uitgewers.
-       Kaapstad, Stellenbosch, Bloemfontein en Pietermaritzburg.
-                                 1921.
-
-
-
-
-
-
-
-
-INHOUD.
-
-
-    No.                                                     Bladsy.
-
-    'n Paar Woorde vooraf                                       1
-
-    51. Klipgereedskappe                                        3
-    52. Uit die Geskiedenis                                     9
-    53. Die Boesman self                                       15
-    54. Die Boesman-taal                                       23
-    55. Huislike Lewe en Gewoontes                             29
-    56. Godsdienstige Begrippe                                 41
-    57. Bygeloof aangaande seker Diere                         49
-    58. Nog meer oor Bygeloof                                  59
-    59. Die Boesman as Kunstenaar                              65
-    60. Die Boesman as Jagter                                  71
-    61. Die Boesman as Krygsman                                81
-    62. Die Boesman as Bediende                                89
-    63. Voortekens en Voorgevoel                               95
-    64. Nog meer uit die Geskiedenis                          101
-    65. Pyl en Boog                                           109
-    66. Hoe Boesmans Vry en Trou                              117
-    67. Is Boesmans werklik so dom?                           125
-    68. 'n Boesman is waarlik dapper                          133
-    69. Hoe Boesmans verf maak                                141
-    70. Kinders van die Natuur                                147
-    71. Fyn Diefstalle                                        155
-    72. As Nood die Boesmans druk                             161
-    73. Wat 'n Boesman alles kan doen                         167
-    74. Wat 'n Boesman nie kan doen nie                       175
-    75. Wat alles in voordeel van Boesmans is                 183
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-'N PAAR WOORDE VOORAF.
-
-
-Hierdie slag het ons die eer om Deel III van "Boesman-Stories" in
-die hande van die Publiek te lê. Deel I het ons 'n insig gegee hoe
-flou die godsdienstige begrippe van die Boesman is; in Deel II is ons
-vergas geword op Stories wat enigsins die diepte van sy denkvermoë
-peil. Dus, tot sover het ons hom met ons verstand gevolg.
-
-Maar nou in hierdie Deel III en ook in Deel IV stel ons hom in sy
-eie natuur kaal en bloot voor die oë van die leser. Ons sal hom in
-sy tuiste en in die veld, as versorger van sy gesin en kunstenaar,
-as jagter en krygsman, stap vir stap op die hakke volg. Dus, ons wil
-nou met sy persoonlikheid en geaardheid kennis maak.
-
-Die eerste twee Dele is dus Stories deur Boesmans vertel; die volgende
-twee is Verhale omtrent Boesmans meegedeel. In die eerste geval was
-die outa as Storie-verteller aan die woord: in die laaste geval is die
-skrywer die verteller. Dus kan dit moontlik van ons verwag word dat
-ons 'n meer verhewe skryfstyl moet aanpas. Dog na ons beskeie mening
-sal ons afbreuk aan die egtheid van die materiaal doen om dit met 'n
-vergulde nerfie oor te blaas. Ons het nou eenmaal met 'n eenvoudige
-skryftrant begin: vergun ons dan ook om dit also te eindig.
-
-In die eerste twee Dele het ons volkome vertroue op ons eie
-aantekeninge gestel, en het dus vermy om gebruik te maak van
-mededelings in druk, geskrif of mondeling: dog in die laaste twee Dele
-moes ons in seker Hoofstukke (Deel III, om die skakels saam te knoop)
-gebruik maak van geskiedenis en boeke wat ons by die geleentheid
-sal aanhaal. Verder is ons baie dank verskuldig aan mnr. Emanuel
-de Roubaix, van Roggeland, Nieuwoudtville, mnr. A. W. van Zijl, van
-Klein-Breipaal, Kenhardt, en ds. W. S. Rörich, van Kroonstad (vroeër
-van Namakwaland), vir hulle welwillendheid om ons bydraes te stuur,
-waardeur hierdie werk sy oorspronklike karakter handhaaf. Ons reik
-hul die hand van dankerkenning uit en gee hul 'n warme handdruk as
-'n blyk dat ons hulle onselfsugtige medewerking baie hoog op prys
-stel. Ieder se bydrae sal ons waar dit ingevleg is, spesiaal aanhaal.
-
-In Jakob Platjie het ons reeds baie feite oor Boesmans meegedeel;
-om daardie gegewens hier uit te sluit, sal ons die volledigheid van
-hierdie werk nie reg laat wedervaar nie; daarom vul ons die nodige
-besonderhede ook hier in.
-
-Hierdie Deel is miskien meer van 'n wetenskaplike aard, so eenvoudig
-voorgestel as dit in ons vermoë geleë is; dog die volgende Deel IV
-is avontuurlik en minder so. Daarin kry ons te doen met gevegte met
-en deur Boesmans, dan sal ons regtig leer wat in 'n Boesman sit.
-
-
-    Die Skrywer.
-
-    Kafferstat, P. K. Hendrina,
-    Transvaal, Julie 1919.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 51.
-
-KLIPGEREEDSKAPPE.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal wil ons iets vertel hoe die oudste
-    volke hulle gereedskappe van klip gemaak het. Ons vertel dit hier,
-    omdat Boesmans vandag nog dieselfde ding doen.
-
-
-In die verre oudheid, toe die mensdom taamlik wyd oor die aarde
-versprei was, het hy in die begin nie die kuns verstaan om metale
-uit erts te smelt en te bewerk nie. Om tog 'n soort gereedskap te
-hê om wild mee af te slag, of om hulle mee dood te maak, of waarmee
-die mens self hom moet verdedig--so het hy vereers vuursteen geneem
-en dit reggekap om dit 'n soort gerieflike vorm te gee. Om dit mooi
-te bewerk en glad te slyp, het hy die kuns nog nie verstaan nie. So
-word daardie tydvak die Ou Steentydperk genoem.
-
-Maar as 'n oplettende mens iets herhaaldelik doen en goed na sy werk
-oplet, dan leer hy homself aldag om die werk beter te maak. So het
-na verloop van tyd sommige van daardie oumense net knap geword om
-'n beter klas gereedskap te maak. Hulle gee daaraan 'n beter vorm,
-sit handvatsels daaraan en slyp dit glad en blink. Hierdie tydvak
-word die Nuwe Steentydperk genoem.
-
-Dit alles het gebeur voor die mensdom kon lees of skrywe. Maar daardie
-ou gereedskappe van klip is onverganklik en is vandag nog te vinde,
-en wel in gruis, ou vullishope of werkplekke wat in ons teenswoordige
-tyd ontdek is. In die museums in Europa is daar baie van sulke ou
-gereedskappe te sien, soos kliphamers, klipmesse, asgaaipunte van klip,
-ja, selfs sae van klip. Die soort vuursteen wat hulle gebruik het,
-is dieselfde as wat ons oupa's en grootjies vir hulle tonteldose en
-vuurslae en vir hul ou haan-en-pan-roers gebruik het. Want hierdie
-soort steen is gelukkig wyd oor die aardbodem versprei.
-
-Later ontdek die oumense die kuns om koper en tin uit erts te
-smelt. Maar koper en tin is nie so danig hard nie en word met gebruik
-gou stomp. Toe vind hul weer uit as hul die twee saamsmelt, dat hul
-dan 'n harder metaal, brons, verkry. A, dit was 'n geluk! Hulle giet
-toe meteens die stuk gereedskap in kleivorms na die patroon wat hulle
-verlang, die punte en kante van daardie gereedskappe word weer warm
-gemaak en met hamers skerp geslaan en verder geslyp. Dit was toe al
-'n groot vordering in die rigting van beskawing. Hierdie tydvak word
-die Bronstydperk genoem.
-
-Dog, met die gedurig smelt van brons leer die oumense die kuns
-om yster uit erts te smelt. Hulle leer nie alleen hoe om yster te
-bewerk nie, maar ook om dit hard tot staal te maak. Hierdie tydvak
-word die Ystertydperk genoem; en ons teenswoordige geslag leef nog
-in die Ystertydperk, wat ontsaglik tot die beskawing van die mensdom
-bygedra het. Wat beteken 'n wêreld vir ons vandag sonder yster?
-
-Maar moenie glo dat die beskawing oor die hele wêreld op gelyke voet
-voortgegaan het nie! Die Egiptenare het reeds 4400 jaar voor Kristus
-'n Farao, Mena, gehad wat huise en tempels van groot gekapte en
-bewerkte klippe gebou het, terwyl ou steengereedskappe in Egipte
-versprei lê. Babilon het daarna sy toppunt bereik, toe Persië, toe
-Griekeland, toe Rome. En met die geboorte van Kristus het genoemde
-nasies hoog teen die leer van beskawing opgeklim. Maar Julius Caesar,
-toe hy met Engeland in 52 v.K. oorlog maak, vind dat die Britte nes
-Kaffers en Boesmans nog kaal loop. Dit was dieselfde geval met die
-Duitsers en ander westelike Europese nasies. Die Roomse en Griekse
-kerke het daardie barbare in hande geneem om hulle te beskawe.
-
-Die Kafferstamme verstaan om yster ru te bewerk--dit blyk uit die
-maak van hulle eie asgaaie, terwyl die Boesman tot vandag toe nog
-daarvan niks af weet nie. Hy is dus in die trap van ontwikkeling en
-beskawing geen steek verder as die mensdom in die voorgeskiedenis-tyd
-nie, toe hul ruwe gereedskappe van vuursteen vervaardig het.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 52.
-
-UIT DIE GESKIEDENIS.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal kom seker feite voor wat ons
-    ontleen het aan die Inleiding deur dr. G. McGall Theal vir
-    dr. W. H. I. Bleek se boek "Bushmen Folklore."
-
-
-Daar is seker eienaardighede verbonde aan die gereedskappe en tekeninge
-van elke nasie. Bestudeerde mense kan vertel van watter nasie sulke
-kunsstukke afkomstig is. Gereedskappe en tekeninge wat net soos dié
-van Boesmans lyk, word min of meer oor die hele Afrika aangetref--ja,
-selfs tot die suidelike dele van Europa. In die suide van Frankryk
-is spelonke waar sulke gereedskappe en tekeninge gevind is, wat
-baie ooreenkoms het met dié van Boesmans. In elk geval skyn dit daar
-gemaak te wees deur 'n ander nasie as wat die Franse van afstam. Daar
-is voldoende aanwysing egter dat Boesmans amper oor die hele Afrika
-agter wild rondgeswerf het.
-
-Die ou Egiptenare het die gewoonte gehad om al hulle groot
-gebeurtenisse in hulle tempels af te skilder of dié op hulle monumente
-uit te kap. Hulle is daarvoor bekend dat hul die portret van iemand
-se gesig baie duidelik kon afbeeld. Dog die Boesmans verstaan weer
-beter as die Egiptenare om 'n ding ver of na op 'n tekening te laat
-lyk. Omtrent 3,000 jaar voor die geboorte van Kristus was daar 'n
-kind, Pepi II, die Farao van Egipte. Sy moeder het 'n handelstog
-na die midde van Afrika uitgerus om kosbaarhede vandaar te gaan
-inhandel. Kerkuf was die voorman daarvan. Toe hy terugkom, bring hy
-'n dwergie mee wat so goed kon dans, om die jong seun Farao daarmee
-te vermaak. Die Faraootjie was so in sy skik met die present dat hy
-die brief van bedanking aan Kerkuf op sy eie graf laat uitbeitel het;
-en dis vandag nog te sien. Elkeen wat na die dwerg se afbeelding kyk,
-moet verklaar dat dit 'n ware Boesman is.
-
-Baie lank voor Salomo regeer het, het die Egiptenare al handel met
-die binnelande van Afrika gedrywe. In 1552 v.K. het die vrou Hatasu
-(Hatshepsu) oor Egipte regeer. Sy het toe 'n groot handelsgeselskap na
-die Land van Punt (Skeba?) uitgerus. Na drie jaar kom hulle terug. Die
-Koningin van daardie Land het met kamele oor land na Hatasu gekom. Sy
-het baie presente met haar gebring. So bly was Hatasu daaroor dat
-sy die hele optog in die tempel wat sy op Deir-el-Bahri gebou het,
-teen die muur laat afskilder het. Die Koningin van Punt, natuurlik,
-is ook in die optog, waarvan die skildering vandag nog teen die muur
-te sien is. Al wie na die tekening kyk, moet verklaar dat dit 'n
-ware Boesmanmeid voorstel. Kyk maar na die kroes hare, die plat neus,
-die klein handjies en voetjies, die klere en die fatsoen van die lyf.
-
-Die Hottentotte en Kafferstamme dring toe in later jare suidwaarts,
-hulle kom in aanraking met die verspreide Boesmanras. Die Boesmans
-begin toe die vee te steel en op roekelose wyse te slag, wat tot
-gevolg gelei het dat albei Kaffers en Hottentotte die Boesmans voor
-die voet begin uit te roei. Die jongmeide is tot vroue geneem geword,
-wat weer 'n ander gevolg gehad het, naamlik die Boesman-taal oefen toe
-invloed uit op albei sprake--dié van die Hottentotte en die Kaffers.
-
-Toe die blanke bevolking aan die Kaap 'n volkplanting kom aanlê,
-het die Kaffers reeds aan die ooskus van Suid-Afrika deurgedring tot
-Visrivier toe, en die Hottentotte van Damaraland tot die suidelike punt
-van Afrika. Die Boesmans bewoon toentertyd die Kalaharie, Transvaal,
-Vrystaat en die binnelande van die ou Kolonie.
-
-Maar algar brei hulle grense meer en meer binneland-toe uit, sodat
-die grond waarop die Boesman hom bevind, kleiner en kleiner word, tot
-hy vandag geen duim grond meer besit wat hy as sy onbetwiste eiendom
-kan noem nie. Die waters wat sy vaders en voorvaders by gedrink het,
-is van hom afgeneem geword, die wild waarvan hy gelewe het, is op
-'n roekelose wyse vernietig geword, sodat hy dit toe swaar kry om
-'n stukkie wild in hande te kry, want sy boog en pyle skiet nie te
-ver nie.
-
-Hy begin weerwraak te neem en begin onder die blanke hulle vee te
-vang en te slag. Kommando's is teen hom uitgerus geword; en daar hy
-'n man is wat veg tot sy laaste pyl weggeskiet is, is dit nie algar se
-werk om die Boesman gevange te neem nie. So is hy ook deur Engelsman
-en Boer by sulke geleenthede doodgeskiet geword.
-
-Maar die uitroeiing van die Boesmans het nie op so 'n voet voortgegaan
-sonder dat vir hulle herhaalde kanse gegee is nie. Die grensboere wou
-die Boesmans vir diensbodes huur en het hul vee gegee om 'n boerdery
-mee te begin, hulle het die Boesmans saadgraan gegee om te saai. Dog
-albei vee en graan is opgeëet geword in plaas van daarmee te boer, en
-toe was hul weer so naak en arm as Job op die ashoop. Sendelinge het
-probeer om hul na die sendingstasies te lok; maar sodra hul nie meer
-volop kos sonder daarvoor te werk, kry nie, verlaat hul die stasies
-en gaan weer die woestyn in. Die Vrystaatse Regering het twee stukke
-grond vir Boesman-lokasies beskikbaar gestel, dog hul maak die fout om
-Korannas daartussen te plaas, met die gevolg dat dit op 'n mislukking
-uitgeloop het. Onderwyl hou die Boesman nie op om vee te steel nie,
-en vermoor selfs die veewagters op wrede manier.
-
-As wilde mens het hy geen rus of duur om te lank op een plek te woon
-nie--die vrye natuur is sy lewe. Hy gee dan nie om aan watter gevare
-deur ongediertes, honger of dors hy hom blootstel nie.
-
-Op die Hoëveld van Transvaal het ons vir dertig jaar gelede nog
-Boesman-kraaltjies aangetref, dog hulle het sedert weggetrek; en baie
-van die meide het met Kaffers getrou, sodat hul op hierdie manier
-ook tot niet geraak het, deurdat hul nie meer hulle huislike lewe
-bevorder het nie.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 53.
-
-DIE BOESMAN SELF.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal vertel ons van die persoon self
-    wat ons as Boesman ken.
-
-
-Die Boesman noem hom in sy eie taal, Cham, of liewers gesê,
-'Cham-ka-'kui (ka is se of sy, en 'kui man). Boesmanland noem hy
-'Cham-ka-'au, en sy taal is 'Cham-ka-'kakken.
-
-In gewone gesprekke praat ons van verskillende rasse van Boesmans,
-naamlik van:--
-
-Die Dwergies. Hulle is die kleinste mensras; een met die ander het
-hul 'n lengte van 4 voet 6 duim; en bewoon die donker houtbosse van
-Middel-Afrika, wes van die Albert-Nyansa-meer. Hulle is geel van kleur,
-met groot, wakker oë, wat miskien te wyte is aan die skemering van die
-digte woude. Dog in ander opsigte verskil hul min van die Boesmans van
-Suid-Afrika: hulle praat 'n taal wat deur die gewone Boesman verstaan
-word, hulle gebruik dieselfde wapens, hulle lewenswyse is dieselfde,
-en hulle liggaamsbou en geaardheid kom perfek ooreen met dié van die
-gewone Boesman. In 1884 het 'n reisende sendeling ons meegedeel dat
-die Dwergies baie sku is om die houtbosse te verlaat. Eendag sien hy 'n
-paar na 'n groot kremetartboom hardloop, alwaar hul in die boom opklim
-en kort daarop hol hul weer terug na die houtbos toe. Hy het daarheen
-gestap en het een van die kleintjies gevang. In die kremetartboom,
-waar die takke van die stam wegdraai, het water in die holte gestaan;
-en dit kan altyd as vaste teken van aanwesigheid van water beskou word
-as 'n mens die Dwergies na 'n boom van hierdie soort sien hol. Wel,
-hy het die kleintjie kos en water gegee; maar net verniet dat hy sy
-mond daaraan wou sit. Die sendeling het allerhande soorte kos probeer;
-maar altyd verniet dat die Dwergie wou eet of drink. Hy was naderhand
-verplig om die Dwerg te los liewers as om hom van honger en dors te
-laat sterwe.
-
-Die Vaalpens-Boesmans, of Vaalpens-Kaffers. Hierdie nasie is 'n
-baster-ras tussen Kaffers wat deur een of ander rede die woesteny
-ingevlug het, en die gewone Boesmans. Op die oog gesien, is sy
-liggaamsbou lank en swart nes dié van 'n Kaffer, dog in maniere,
-geaardheid en taal is hy 'n ware Boesman; maar lank nie so skrander
-en gesleep as 'n ware Boesman nie. Hy lei die lewe van 'n swerfling
-en gebruik ook pyl en boog. Hy is voorwaar 'n treurige menssoort en
-lyk soos 'n hond wat nie 'n baas het nie--ja, hy sal selfs 'n volle
-jaar werk om 'n hond te verdien. Hulle word aangetref op die grense
-van die Kalaharie tot in Masjonnaland. Hulle voeg hul graag by jagters.
-
-Die gewone Boesmans. Hulle is eintlik die onderwerp van hierdie
-boekdele; dis van hulle wat ons al die Stories vertel het, en wat
-verder ons aandag in beslag sal neem. Hulle het 'n vuil, geel kleur
-en het 'n gemiddelde lengte van 4 voet 9 duim--dus 3 duim langer as
-die Dwergies van Middel-Afrika. Die Boesman se hare is wollerig en in
-klossies op sy kop vasgedraai; sy gesig is plat met breë wangbene onder
-die oë, terwyl hy 'n baardlose, spits ken het. Sy neus is plat en sy
-oë is half toegeknyp, sodat hy deur 'n skrefie onder sy oorhangende
-ooglid uitkyk--miskien is dit daaraan te wyte dat hy altyd sonder hoed
-in die skerp, oop lug na wild jag. Baie Europese meisies sal seker sy
-klein handjies en voetjies beny. Sy liggaam is maar tingerig, en tog
-sal baie hom dit nie nadoen om 'n boogsnaar so ver na agter te trek
-nie. In daardie liggaampie sit baie uithou-krag. Hy kan lang afstande
-afdraf of hardloop sonder in te gee. Daar is glo geen ander soort
-mense wat so lank honger en dors kan uithou nie. Sy voorkop is laag,
-maar sy agterkop is sterk ontwikkel. Die nate van sy dik kopbeen is
-so vas aan mekaar gegroei dat baie mense onder die indruk verkeer dat
-'n Boesman nie nate in sy kopbeen het nie--wat egter nie die geval
-is nie: hy het deeglik onsigbare nate.
-
-Sy oë is klein en bruin en besit 'n siensvermoë wat menige mens laat
-verstom. As hy sy hand bokant sy oë hou om dié teen die skerp sonlig
-te beskerm, dan kan hy heuningbye onder die son verby sien trek. Hy
-is baie oplettend wat die spore van wild en uitwerpsels van heuningbye
-betref. Op hierdie aanduidings spoor hy hulle gou uit.
-
-Die Boesman is by uitnemendheid 'n swerfling en 'n ontembare liefhebber
-van vryheid. Hy swerf in die woesterny rond so lank hy daartoe nog
-geleentheid vind. Hy word vandag nog aangetref van die noordgrense van
-die Kaapprovinsie, dwars deur die Kalaharie tot aan die Ovamborivier,
-aan die noorde van Damaraland.
-
-In verstand is hy maar swak ontwikkel--lees en skrywe val swaar. Dit
-skyn of hy maar net tot drie kan tel, want in sy taal het hy net
-woorde vir een, twee, drie--verder noem hy dinge met die woord baie
-(of soos hy sê: "nie min nie"). Soos meeste barbare, loop hulle
-nakend: die mans slaan 'n smal vel onder sy bene deur en bind dit
-agter en voor aan 'n gordband vas, terwyl die meide 'n soort kort
-velrok dra nes die voorskoot van die Skotte, of hul dra 'n karos of
-velle om hulle lyf. Hulle wonings is soms 'n slaapplek agter 'n bos,
-dog hulle woon in hutte van gras en bossies of van matjiesgoedmatte
-gemaak. Waar hul spelonke naby water en waar wild volop is, kan bereik,
-daar woon hul graag in. En dis gewoonlik in sulke kliphuise waar hul
-hulle tekeninge teen die rotswande maak. Die huismeubels is velle van
-wild om op te slaap, die borsbeen van volstruise om as skottel te
-dien en kleipotte om kos in te kook. Vir lepels om sop mee te eet,
-gebruik hul 'n kwas nes dié wat skilders gebruik, of bedien hul met
-ribbebene wat hol geslyp is. Water word aangedra en bewaar in leë
-doppe van volstruiseiers of in die pens van 'n geskiete springbok
-of ander wild. Verder maak hul knapsakke om Boesman-rys (jong miere)
-aan te dra en daarin te laat tot dit op die vuur gaargemaak word.
-
-Die vernaamste en vertroubaarste wapen is sy pyl en boog. Daar is
-verskillende soorte pyle: daar is met gif agter die harpoen gepleister,
-en daar is sonder gif; dan is daar weer wat harpoene het en wat net
-skerp beenpunte het. Dog met jag gebruik hul ook kort knopkieries
-om klein wild mee dood te gooi, en sommige het 'n asgaai op een
-of ander wyse in hande gekry. Hulle verstaan ook om klippe met 'n
-slinger te werp--soos David teen Goliath gebruik het. Waarom hy die
-boog en pyle bo alles verkies, is dat met die hanteer daarvan kan
-hy sy lyf wegsteek, en soiets as mis-skiet ken 'n Boesman glad nie;
-terwyl weer met die gebruik van die knopkierie, asgaai of slinger,
-moet hy sy liggaam vertoon, en dit doen hy nie graag as hy 'n mens
-of wild aanval nie. Nee, sy naam is Oompie Raakskiet. In sterk wind
-is hy minder gelukkig.
-
-Sy voedsel bestaan byna uit enige ding--al wat hy nie eet nie, is wat
-hy nie in hande kan kry nie. Onder sy lekkernye bevind hulle slange,
-akkedisse, goggas, paddas, bloed, en hy sal vir dors selfs die vog uit
-die ingewande van wild gebruik. Maar sy vernaamste voedsel is vleis,
-veldvrugte, wortels, uintjies en heuning.
-
-As jagter is hy vernuftig en fyn om planne te maak en dié op die
-bekwaamste wyse uit te voer. Met jag sal ons sien dat ons in hierdie
-opsig by hom ver kort skiet; en dan sal ons verstaan dat 'n Boesman
-nie so onnosel is as hy lyk nie. Hy weet hoe om die verskeurende
-diere te vermy, of aan te val om hulle te dood.
-
-Hy verstaan net niks van enige vorm van Regering nie; daarom het hy
-geen wette nie--elkeen moet maar sy eie reg op sy eie manier soek. Sy
-wet is: "Kry ek jou, dan sterf jy, en kry jy my, dan krul ek." Van
-'n opperhoof, of kaptein, weet hy niks af nie. Dit mag wel gebeur
-dat die inwoners van 'n kraal die sterkste en dapperste man as leier
-beskou of dat 'n dapper vader deur sy famielie hoog in tel gehou
-word. Maar al hierdie ontsag hou dadelik op as die leier oud of swak
-word, of as die klomp uit mekaar koers vat.
-
-Omtrent hulle godsdiens sal ons in 'n ander verhaal vertel en sien hoe
-flou dit is. Net soos alle barbare, is hul opgegroeide kinders tot
-hulle dood toe. Maar as kinders van beskaafde ouers in 'n woesterny
-alleen by hulleselwe opgroei en daar niks as lug, berge, bosse en
-diere sien nie, sal hul dan baie anders van verstand wees?
-
-Sommige persone wil beweer dat 'n Boesman nie 'n mens is nie; ons sal
-net 'n paar vrae aan hulle stel: Het 'n Boesman 'n taal en kan hy
-'n ander taal leer? Kan 'n Boesman vuur maak en die vuur aan lewe
-hou? Kan 'n Boesman gereedskappe maak en dié gebruik? Hou Boesmans
-honde aan en bly die honde vir hulle getrou?
-
-So kan ons nog meer vrae stel, maar sal nog net een vraag doen:
-"Watter dier nog kan dit alles doen?" En dan voeg Jakob Platjie daarby:
-"Hoekom spook 'n Boesman as hy dood is?"
-
-Die enigste huisdier wat 'n Boesman aanhou, is 'n hond.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 54.
-
-DIE BOESMAN-TAAL.
-
-
-    OPMERKINGS:--Ons sal maar hieroor 'n kort Verhaal skrywe;
-    want jeugdige lesers kan dit maar oorslaan, terwyl gevorderde
-    lesers tog iets van ons daaromtrent wil hoor. Ons is vir sommige
-    informasie dank verskuldig aan "Bushmen Folklore" deur dr. Bleek
-    en mej. Lucy Lloyd, wat die taal geleer en bestudeer het. Verder
-    deel ons mee wat ons van oorlamse Boesmans daaromtrent verneem het.
-
-
-As ons 'n klompie Boesmans hoor gesels, dan laat dit ons amper dink
-aan 'n geselskap paddas wat langs 'n watervoor sit koert en tong
-klap. Die eerste vraag wat by ons dan oprys, is: "Is dit nou werklik
-'n taal in die regte sin van die woord?"
-
-By noukeurige studie sal ons uitvind dat dit wel deeglik 'n taal is,
-waarvan die selfstandige naamwoorde vyf naamvalle besit, en dat die
-werkwoorde volledig vervoeg word. Ons sal verder bemerk dat daar 'n
-enkelvoud, tweevoud en 'n meervoud van selfstandige naamwoorde is. 'n
-Ryk woordeskat is ons nog nie in hande geval nie: armoede openbaar hom
-op baie plekke. Verder is die woorde vir die merendeel eenlettergrepig
-en behoort met die grootste noukeurigheid uitgespreek te word deur die
-behoorlike tongklap, of klik, te gebruik, om die korrekte klemtoon
-op die woord te plaas en om noulettend die uitspraak op die regte
-plek van die mond te gee, anders kry dit glad 'n ander betekenis.
-
-Daar is nie minder as vyf verskillende tongklappe, of klikke, nie. Ons
-gee hul hier so goed en kwalik as ons kan:--
-
-
-    1.  Die gesmak-klik. Dit is die sagste van algar en word gemaak deur
-        die twee lippe op mekaar te plaas en met 'n gesuig skielik te
-        verwyder--nes met 'n soen.
-    2.  Die sagte tandklik. Dit word gemaak deur die punt van die tong
-        teen die boonste voortande saggies vas te druk en met 'n suig
-        skielik weg te trek--nes ons maak as ons oor iets spyt of
-        jammer het.
-    3.  Die sylingse klik word gemaak deur die tong een kant toe teen
-        die kieste te druk en dit met 'n suig skielik weg te ruk--net
-        soos ons maak om perde te laat trek.
-    4.  Die keelklik word gemaak deur die tong bo teen die gehemelte op
-        te krul, met 'n trek skielik na agter--amper nes ons vir 'n
-        klein kindjie bang maak.
-    5.  Die harde klik word gemaak deur die punt van die tong teen die
-        voortandvleis vas te druk en dan skielik weg te ruk--nes ons
-        vir 'n hen met kuikens roep.
-
-
-Dan kom nog klanke wat vir ons vreemd is, soos:--
-
-
-    (a) Die keelklank, wat amper soos die Hollandse ch klink.
-    (b) Die sterk knorklank word laag in die keel gemaak en gaan nes
-        'n padda wat kwaak.
-    (c) Die swak knorklank word vorentoe in die keel gemaak--amper nes
-        ons saggies keel skoon maak.
-    (d) Die neusklank word deur die neus gemaak--nes in baie Franse
-        woorde.
-    (e) Musikale klank, wat 'n luidende toon aan die woord gee--nes ing
-        in Engelse woorde.
-    (f) Klemtoonklank, wat die regte klemtoon gee.
-
-
-So is daar nog sommige waarop ons nou nie die aandag sal vestig nie.
-
-Hieruit is dit duidelik dat ons 26 letters van die a, b, c nie
-genoeg is om al die klanke in die Boesman-taal in geskrif weer te gee
-nie--dus volg dit dat meer letters en tekens vereis word om hierdie
-taal behoorlik te skrywe.
-
-Persone wat die taal nie wetenskaplik ondersoek het nie, verklaar
-somar uit die staanspoor dat dit onmoontlik is om die Boesman-taal
-in geskrif te bring.
-
-Hier gee ons 'n voorbeeld hoe Boesmans 'n selfstandige naamwoord
-verbuig (volgens dr. Bleek):--
-
-
-        Enkelv.:                  Meerv.:
-
-        N.   'Kuiten (man).       N.   ''Eiten (manne).
-        G.   'Kuita (man se).     G.   ''Eita (manne se).
-        Vok. 'Kuwe (o man).       Vok. ''Auwe (o manne).
-        Ak.  'Kui (man).          Ak.  ''Ei (manne).
-        Alt. 'Kuko (ander man).   Alt. ''Ekuiten (ander manne).
-
-
-Daar is baie van ons Afrikaners wat die Boesmantaal pront ken, omdat
-hul dit van die lippe van Boesmans geleer het; maar ongelukkig het hul
-nie die opleiding op skool gehad om die taal wetenskaplik te kan skrywe
-nie--so besit hul 'n waarde waarvan hul tot nut van die wetenskap nie
-gebruik kan maak nie. So min blanke ken die Boesman-taal pront--want
-dit moet van kinderjare af geleer word: 'n volwasse raak die taal nooit
-grondig baas nie. Daar bestaan tans nog geleentheid--wie weet hoe lank
-dit nog kan duur?--vir wetenskaplike genootskappe om blank kinders
-wat die taal van die Boesman ken, 'n goeie akademiese opleiding te gee
-om daardie taal grondig te ondersoek en met taalgeleerdes te bestudeer.
-
-Maar nou kom die vraag: Praat die Boesmans nou nog die ou oorspronklike
-taal? Ons verwag soiets nie; maar tog, die teenswoordige Grieks en
-Italiaans is voorwaar die kind van ou Grieks en van Latyn. Dan moet
-ons daarby in herinnering hou dat die Boesmans in gedurige aanraking
-met vreemde stamme gekom het, en dat 'n Boesman in verbasende goeie
-aanleg besit om 'n vreemde taal gou aan te leer; maar wat weer aan die
-ander kant vir sy oorspronklikheid pleit, is dat hy baie behoudend is
-in sy maniere, en dis daarom dat ons onder al sy verdrukking vandag
-nog opregte Boesmans vind.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 55.
-
-HUISLIKE LEWE EN GEWOONTES.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal slaan ons ag op die gedrag van die
-    Boesman as vader of moeder, as kind en as persoon in sy samelewing.
-
-
-Die Boesman is in geheel nie onverskillig omtrent sy huisgesin
-nie. Sou dit anders gewees het en as hy sy famielie verwaarloos het,
-hoe kan hy nog as wilde mens in die onbarmhartige woesterny sy bestaan
-handhaaf? Die vader is die jagter en verdediger, die moeder die
-versorgster van veldkos, Boesman-rys en van haar kinders. So gevoel
-die kinders hul veilig onder die beskerming van hulle ouers--al groei
-hulle op omsingel deur en onder verskeurende ongediertes.
-
-Een dag leef hul in oordaad, dae daarna vergaan hul onder die gevreet
-van ondraaglike honger en dors. Hulle ken net 'n dag van vandag en
-bekommer hul glad nie oor die dag van môre deur voedsel en deksel
-daarvoor opsy te sit nie. Hulle reken: Besit ek vandag iets, dan sal
-ek dit môre ook wel weer hê; en kry ek dit nie, dan moet ek sonder
-murmureer daaroor doodtevrede wees--en hy is ook tevrede!
-
-Skiet die vader 'n stuk grootwild, en hy en sy gesin kan dit nie
-meteens vervoer nie, dan bly die gesin daar en gaan aan braai, hul eet
-tot hulle middellyf op 'n ongelooflike wyse uitswel; dan begin hul te
-dans, of gaan slaap, om die braaiery oor 'n ruk weer te hervat en eet
-dan weer tot die kos hul in die keel sit. So hou hul aan tot alles op
-is. Raak hulle water intussen op, dan drink hul van die maagsoppe van
-die wild waarvan hulle braai. Die vleis moet al baie sleg geword het
-eer 'n Boesman dit as ongeskik vir voedsel verklaar. Hul bly daar,
-slaap daar en vertrek eers na daar niks meer te aas is nie. Intussen
-maak die wolf in die nag ook daar sy verskyning. Kry die vader 'n
-kans vir 'n skot, dan waag hy dit. Is dit 'n raak skot, dan is daar
-meer kos vir die volgende dag.
-
-Maar so rojaal gaan dit nie aldag nie. Dit gebeur dae agtereen dat
-hy niks te skiet kry nie. Namate die honger hom laat gevoel, na dié
-mate gord hy sy lende nouer en nouer met sy hongerband, of gordband,
-aan. Sy oë sink dan nog dieper in sy kop, hy lyk vaal en uitgeput. Nou
-eet hy net wat voorkom, om sy kragte weer te herstel. Ons kan begryp
-hoe die jong kindertjies om kos huil as daar nie is nie.
-
-Net so is dit met water gesteld. Op jag gebeur dit dat hul baie lank
-geen water kry nie. En kom hul dan by water, dan is dit 'n kleinigheid
-vir 'n volwasse Boesman om die helfte van 'n groot emmer water uit te
-drink, en 'n klein kindjie sal 'n paar bottel water soos niks uitdrink
-nie. Hulle wag 'n rukkie en drink weer 'n goeie hoeveelheid water.
-
-As 'n man wild na huis bring, dan word die afgekoude bene 'n entjie
-van die deur van sy hut op 'n hopie gegooi. So het elke man in die
-kraaltjie sy eie beenhopie. Die afgeëte bene, so lank geëet word,
-word in die hol bak van die borsbeen van 'n volstruis geplaas. Is
-daardie beenskottel vol bene, dan word dit na die beenhopie gedra en
-daar neergegooi. Dit word by ieder geleentheid gedoen.
-
-Maar het net een man van daardie kraaltjie 'n groot stuk wild geskiet
-en hy deel daarvan aan sy ander kraalmaats uit, dan kry die skut die
-nekstuk, en hulle gee die boonste dik murgbene aan die kinders van die
-man wat die wild geskiet het, en die ander afgekoude bene gooi hul ook
-op die beenhopie van die man wat die wildstuk geskiet het. Op hierdie
-manier kan elke man die bene van die wild wat hy geskiet het, wys.
-
-Die boonste bladbeen van 'n springbok word nie op die beenhopie gegooi
-nie, uit vrees dat die honde dit mag opkou; daarom word dit tussen
-die latte van die hut weggesteek--en wel in die hut van die man wat
-die bok geskiet het.
-
-As 'n Boesman 'n ongeluk kry en nie verder kan loop nie, dan gooi hy
-stof in die lug om te laat sien waar hy is en dat hy nog leef. Oor
-'n ruk hervat hy die opgooi van stof weer; en so hou hy aan tot hul
-hom gewaar, of tot hy nie meer kan nie. Word een vermis, dan is die
-uitkyk na stof die eerste ding.
-
-As Boesmans enige tyd op 'n plek gewoon het en trek dan weg om wild
-of water skaars geword het, of om een of ander rede, dan trek hul
-bossies uit, plant dié met wortels na bo en pak dit met grond vas, en
-wel in 'n lyn wat aantoon in watter rigting hulle getrek het. By die
-ou kraaltjie trek hul diep grippies met hulle voete om die aandag te
-vestig in watter koers die bossies geplant is. Die eerste omgekeerde
-bossie word naby die ou plek geplant, die twede 'n bietjie verder,
-die derde nog verder, en so voort; by ieder van sulke bossies word
-'n streep getrek. Dit is om hulle vrinde wat na hulle kom soek, in
-geleentheid te stel om hulle nuwe verblyfplek uit te vind en sodoende
-ook by hulle aan te sluit.
-
-Omtrent hulle drinkwater is hul baie geheimsinnig. Hulle grawe 'n diep
-gat waar water is; dan steek hul 'n uitgeholde riet in die gat regop
-in, vul die gat met klippe op en bo-oor word grond gegooi, sodat net
-die bopunt van die riet kort bokant die grond uitsteek. Deur hierdie
-riet word die water opgesuig en gedrink. Wil hul water meeneem, dan
-suig hul water met hul mond op en ledig dit in 'n leë volstruiseierdop
-of in 'n leë springbokpens. Dus, as iemand water van 'n Boesman kry
-om te drink, moet hy nie altyd vra: "Hoe het jy die water geskep?" nie.
-
-Om die drinkplek nog meer geheim te hou, trap hul nie 'n voetpad
-daarheen nie; maar die een met die kleinste voet loop voor, en dié
-met die grootste spoor loop agter. Algar trap in dieselfde spore,
-sodat 'n mens nooit seker kan wees hoeveel Boesmans daar geloop het
-nie. Ook word op hierdie manier nie 'n voetpad veroorsaak nie. Die
-volgende dag neem hul weer 'n ander koers.
-
-As iemand hom vra om vir hom water te gaan haal--vir 'n stukkie tabak
-of vuurhoutjies is hy altyd gewillig--, dan stap hy nie direk in die
-rigting van die water nie, maar slaan soms net die teenoorgestelde
-rigting in, loop dan tot hy uit die gesig is en loop dan met 'n ompad
-na die water toe. Met sy terugkoms doen hy net dieselfde, om nie
-te laat uitvind waar hy die water gekry het nie. Om vir hom te vra
-om die waterfontein of watergat te gaan wys, is net so goed as om
-'n gierigaard te vra waar hy sy geld bêre. Dit doen hy om jagters
-uit sy jagveld weg te hou.
-
-Sommige reisigers en jagters het putte in die dor streke gegrawe;
-maar sodra hul daar wegtrek, stop die Boesmans daardie drinkplekke
-met klippe weer toe en maak die holte weer effen met die oppervlakte
-van die grond--so gelyk asof daar nooit 'n put gewees het nie.
-
-Boesmans noem die regterarm die manlike en die linkerarm die
-vroulike. So word in sommige gevalle die eerste lid van die regterhand
-se pinkie van 'n jongetjie afgesny en die linkerhand se pinkie van
-'n meidjie. Dog met die deurboor van die ore geld hierdie reël nie
-juis altyd nie; want gaatjies word in albei ore gesteek. Dan gebeur
-dit ook dat 'n mooi meidjie--'n lelike na hulle beskouing nie--'n
-gat deur haar neus kry; want dit sou haar met 'n ringetjie daardeur
-nog mooier laat lyk.
-
-Boesmans hou baie van musiek en dans. Die ramkie, gorra en 'n heel
-eenvoudige soort viool word vir musiek-maak gebruik. Die meide slag
-die vel van springbokore af en neem die binneste sagte, wit, beenagtige
-gedeelte. Dit vul hul met sand en laat dit so droog word. Daarop neem
-hul die gedroogde oor, gooi daarin harde saadjies, naai dit toe en
-snoer die hele spul in. As dit geskud word, maak dit 'n geraas nes 'n
-droë blaas met klippies daarin. Die snoere word onder om die enkels
-van die mans vasgebind, sodat dit 'n geritsel kan maak as hulle hul
-voete teen die grond stamp.
-
-Ook maak die meide 'n tamboer van 'n pot en afgehaarde
-springbokvel. Hulle bombardeer onder handgeklap daarop om die tyd en
-dansmaat aan te gee--vernaamlik as heuning oorvloedig is, of wanneer
-'n uitstekend goeie jag gemaak is.
-
-Om die vuur is drie kringe:--In die binneste brand die vuur, en daar
-word gebraai en geëet; in die twede kring word gedans en musiek gemaak;
-en die derde kring is die buitewêreld. Die feestelikheid word nooit
-die hele nag onderbreek nie: eet en dans, musiek-maak en sing hou nie
-op nie. Maar as die son hulle vang, dan voel hul poot-uit. Maar moenie
-praat hoe vuil en met stof hulle bedek is nie. By hierdie tyd het hul
-al die water droog gedrink en hulle woel die kinders uit om water te
-gaan haal. As die kinders terug is, en die ouers genoeg gedrink het,
-gooi hul hulle plat en slaap die hele dag deur. As daar nog iets
-oorgebly het om verder fees op te vier, dan word dieselfde ding van
-die vorige nag herhaal. Uit dit alles kan ons sien hoe gemaklik en
-plesierig die Boesman die wereld opneem: daar is geen bekommernis
-oor die dag van môre en die toekoms nie.
-
-Hoeveel 'n Boesman kan opeet, is ons bang om te vertel; want ons is
-seker die lesers sal ons nie glo nie. Ons sal maar sy geliefkoosde
-uitdrukking vir baie gebruik: nie min nie. Op die plaas Lemoenkop,
-langs Sakrivier, Calviniase distrik, het ons gesien dat 'n Boesman
-met sy huisgesin opgeëet het van voor sononder tot 'n ruk na sonop
-'n springbok en 'n skaap wat hy as veewagter van sy baas, mnr. David
-Straus, ontvang het. Daardie ou Boesman se kraaltjie was maar 'n kort
-entjie van ons wa af, sodat nuuskierigheid ons af en toe daarheen
-gedrywe het. Ons kon toe ons eie oë haas nie glo nie.
-
-Hulle maak net goeie velbreiers uit, en sommige kan net mooi velkarosse
-maak; vir gare gebruik hul die senings van diere.
-
-Hulle het ook die gewoonte om hulle lyf soms met vet en rooi klei--as
-hul dit kan bekom--te smeer. In die spoelings van waterlope word
-'n blink, metaalagtige sand aangetref; dit, met vet vermeng, smeer
-hul op hulle hare om dit in die son te laat glinster.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 56.
-
-GODSDIENSTIGE BEGRIPPE.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal deel ons mee hoeveel die Boesmans
-    van godsdiens verstaan, en ons sal bemerk dat hul bedroef-weinig
-    daarvan af weet.
-
-
-Van 'n Opperwese, van 'n plek van Geluk of Straf het die Boesman
-totaal geen begrip nie. Sy uitgaande gedagte skyn te wees dat in die
-begin 'n ougeslag van Boesmans bestaan het--ander mense neem hy in
-hierdie opsig nie in aanmerking nie. Algar het maar hulle bestaan aan
-daardie ougeslag te danke. Hy ken die ougeslag as 'Chwe-'na-ssho-'ke,
-wat hul in enige dier, boom of mens kon verander.
-
-In die begin was daar 'n skemering oor die hele aarde. Die son, maan
-en sterre het maar later eers ontstaan. In Deel I het ons gelees dat
-die son een van die ougeslag was, met 'n blink aangesig, dat die ander
-manne hom vermoor het, en dat die kinders, op las van hulle moeders,
-die kop van die son-man in die lug gegooi het, alwaar dit vandag nog
-is. Toe kom daar lig en warmte. Soggens kom die kop aan die oostekant
-op en soek na sy lyf, wat in 'n krap verander het, tot die aand toe,
-en gaan in die weste slaap, om weer die volgende môre--dag na dag--te
-ontwaak. Die son-man was in sy dae 'n groot jagter, towenaar en man
-van gesag en krag, vir wie die ougeslag altyd groot ontsag gehad het.
-
-Ook het ons verneem dat die maan die skoen van die Hotnotsgot is wat
-deur die Dwarrelwind ('n soort voël) die lug ingewaai het. Die son
-wou die maan daar nie hê nie--so skiet hy stukke van die maan af,
-tot die maan die fatsoen van 'n opgekrulde skoensool het. Die maan
-het water, wat die nagdou veroorsaak. Die holte van die gehoringde
-maan is die ontvangplek van die pasgesterwe mense. Namate die maan
-weer aangroei tot Vol Maan, word die lyke weer lewendig deur die
-krag van die maanwater; en soos die maan vol is en dan nie meer
-plek het vir die lewendig-geworde persone nie, dan daal daardie
-lewendig-geworde persone op die aarde neer en word lewendig keer
-op keer as hul sterwe--net soos die maan maand na maand lewendig
-word. Dus was die Dood in die begin maar 'n tydelike slaap.
-
-Dog die Dood--om nie weer lewendig te word nie--is deur die Haas in die
-wêreld gekom. Die Haas was eers een van die ougeslag; hy sit oor die
-dood van sy moeder te huil. Toe die Maan vertel dat die Haas se moeder
-weer lewendig sou word, wou die Haas nie glo nie; toe gee die Maan hom
-'n vuisslag op die lip, waardeur sy lip in twee bars, en verder sê
-die Maan: "Van nou af sal niemand weer lewendig word nie--net soos
-ek--, maar algar sal baie lank doodbly." So het die Dood deur die
-Haas in die wêreld gekom. Hieruit het die bygeloof ontstaan dat daar
-'n stukkie seningvleis in die bout van die Haas gebly het wat nog
-altyd mensvleis gebly het; en daar Boesmans nie mensvreters is nie,
-eet hul daardie stukkie vleis nie.
-
-Verder het ons gehoor van die Jongmeid van die ougeslag wat gloeiende
-as en kole in die lug opgegooi het, hoe die Wind dié hoog na bo
-opgewaai het waar daardie gloeiende as en brandende vuurkole die
-Melkweg (of Hemelstraat) en Sterre geword het en vandag nog daar
-is. Die Môrester is die hart van die Daeraad en die Aandster is die
-hart van die Aandskemering. Verder is die ander groot sterre lewendige
-wesens; ook die klein sterretjies lewe. Een groot ster het in 'n lied,
-of gesang, al die sterre name gegee. Die Boesmans het opgelet dat
-die sterre wat saans in die somer skyn, nie in die winteraande skyn
-nie; daarom is hul bly as die somersterre weer hulle verskyning maak;
-dan word gedans, gesing en stompe brandende vuur na die sterre gehou,
-sodat die sterre kan sien dat die Boesmans bly is as hul weer terugkom,
-naamlik dat hul nes die maan weer lewendig geword het. Ons het ook
-gelees hoe die Boesmans die sterre aanspreek of vereer met woorde van
-prys deur hulle as gelukkig en volop van kos en water te beskou. Die
-hou van vuur na die sterre is om hulle warm te maak, sodat hul ook
-met hul die somerwarmte kan meebring.
-
-Daar die Boesmans van die beginsel uitgaan dat die ougeslag hulle in
-ander dinge kan verander, so is daar bepaald geen ewige dood nie. Alles
-leef en slaap maar vir 'n gesette tyd; hulle sal algar weer opstaan
-en weer lewe. Hieruit ontstaan die geloof in geeste en spoke, wat òf
-goed òf kwaad kan doen.
-
-Bepaalde afgode ken die Boesman nie--daarvoor is sy begrip van
-'n godheid te deinsig. Dog hy voel die ingeskape hulpeloosheid van
-die mens: is hy swak, dan soek hy hoër krag, al is dit in towery;
-is hy sterk, dan voel hy om sy mag te behou, dat een sport hoër hom
-die hoogste op die leer of nog sterker as hy reeds is, sal maak. Hy
-voel hom magteloos teen 'n donderstorm of verskeurende ongedierte wat
-plotseling op hom aanval. Dus, hy soek na bo-natuurlike hulp. Die
-Boesman soek wel, maar stel geen bepaalde godheid in plaas van die
-gesogte iets nie. Nietemin, hy gevoel hom afhanklik van iets.
-
-As 'n vername man onder hulle sterf, word oor die graf van daardie een
-'n groot hoop klippe gepak, en daardie steenhoop word vereer terwille
-van die gees wat daarin woon.
-
-'n Ou Boesman het ons vertel as hul iemand begrawe, dan word eers die
-"wegleggingsgebed" uitgespreek eer die lykstoet die graf verlaat;
-maar wat daardie "wegleggingsgebed" eintlik is, kon hy my nie te veel
-van vertel nie.
-
-Die Boesman, as swerfling, het geen leidsliede of selfs geen
-priesters om eredienste waar te neem nie; publieke vergaderings en
-goed bygewoonde byeenkomste ken hy glad nie; hoe in die wêreld kan
-hul 'n grondige en verenigde opienie oor 'n seker leer of instelling
-hê? Iedereen se opienie verskil van sy naaste nes sy duimafdruk. Hulle
-het geen inboorlingskole soos die Kaffers nie, hulle het geen kerke
-van hulle eie nie--dus ook geen vaste godsdiens-stelsel nie. Maar tog,
-daar bestaan 'n seker nasionale begrip oor godsdiens, wat in geheel
-nie ontwikkel is nie. In hierdie opsig is hul amper 'n siertjie vir
-die Kaffers voor, wat glad nie eens 'n woord vir God in hulle taal het
-nie--in Kaffer-Bybels word die Hottentot-woord Tixo vir God gebruik.
-
-As ons van die Boesman se geloof praat, is dit amper beter om van sy
-bygeloof te spreek--hieraan is hy skatryk, soos ons verderaan kennis
-sal maak.
-
-Daarom slaan hy so sterk geloof aan towery, wat hy beskou as die krag
-van 'n groot gees wat afstam uit die ougeslag, wat so alles kon doen.
-
-Wie sal ons beter kan vertel as sendelinge watter moeite hulle het om
-'n suiwer godsdiensbegrip aan die Boesman voor te stel? Dit, natuurlik,
-het ook iets te doen met die onverstaanbaarheid van die nasie. Al wat
-buite die jagveld geleë is, lê vir hom in 'n donker, mistige weer,
-en dit val hom swaar om dit meteens te vat.
-
-Maar op die jagveld kan ons algar lesse by 'n Boesman gaan neem. Daar
-is hy vis in die water en stuurman aan die roer van sy verstand.
-
-As 'n Boesman hom by die stene van 'n graf van 'n vriend of famielielid
-buig, aanbid hy nie juis die blote klippe en die graf aan nie, maar
-hy spreek met die gees van die afgestorwene. En hy is oortuig dat
-die gees in die graf hom hoor.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 57.
-
-BYGELOOF AANGAANDE SEKER DIERE.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal vertel ons oor die baie bygelowe
-    wat onder Boesmans bestaan. Dis so sterk by hulle ingewortel dat
-    dit amper net soos 'n soort godsdiens kan beskou word.
-
-
-In die Boesman se gedagte bestaan baie denkbeeldige diere wat
-bo-natuurlike bekwaamhede en eienskappe besit. Ons sal met die Groot
-Waterslang begin:
-
-Die Groot Waterslang het 'n skitterende en fonkelende steen op sy kop
-en besit die mag om fonteine te laat vol word of te laat opdroog. Hy
-luister baie mooi na die Boesman-towenaars en volg die jagters onder
-die grond orals in die waterlose streke. Waar hy is, borrel die
-fonteine oor, of hy bring die water tot ná onder die oppervlakte van
-die grond, sodat die jagters net nodig het om 'n vlak gaatjie te grawe
-om volop water te hê. Dit is dan die gaatjies wat toegestop moet word,
-waaruit die water met 'n hol riet gesuig moet word.
-
-Sodra blank jagters die woesterny agter wild intrek, dan, al wat die
-Boesmans te doen het, is om met die Groot Waterslang te praat, en hy
-laat die sterkste fontein vlak voor die oë van die blankes opdroë,
-waardeur hulle verplig word om om te draai en nie verder wild meer
-te skiet nie. Ons het in Deel I reeds baie van hierdie Slang vertel
-en van alles wat hy kan doen.
-
-Ons het 'n paar blank mense ontmoet wat voorgee dat hul sodanige Slang
-gesien het. Op 'n plaas in die Piketbergse distrik het 'n man ons
-'n vaalgroen steen gewys wat hy beweer die Slangsteen te wees. Hy het
-nog verder gegaan en ons vertel dat persone deur slange gebyt daarmee
-deurgehaal is. Want dit word beweer dat as iemand deur 'n giftige slang
-gebyt is, en 'n mens plaas die steen in melk en daarna op die bytplek,
-dat die slanggif by die wond uitkook. Dit moet herhaal word deur die
-steen elke maal in die melk terug te plaas, dan weer op die wond te sit
-tot die gekook ophou. Ons het dit self nie gesien nie--dus laat ons
-die saak hier. Alleen kan ons beskrywe die steen wat aan ons in 1882
-deur die heer Gert Visser, van Tierkloof, distrik Piketberg, getoon is.
-
-
-
-Die steen is vaalgroen, ongeveer so groot as die voorlit van 'n vinger,
-en skyn van dierlike oorsprong te wees; maar dit kan ook iets anders
-wees. Dit voel nie swaar nie en vertoon amper nes die haarklip
-(asbestos) en besit die eienaardige glans van daardie gesteente,
-maar is glad nie 'n skitterende steen nie--soos die Boesmans beweer--,
-wat in die dag blink nes 'n ster en in die nag nes 'n kool vuur. Wel,
-dis soveel as ons van die affêre af weet.
-
-Van die Reënbees het ons ook reeds baie vertel. Hy is die reënmaker
-van die Boesmans. Dog, sover ons van hom weet, bestaan hy net in die
-gedagte van die Boesman. Stories word vertel dat hy hom kan verander in
-'n Boesman en verlief word op die Boesmans. Soms verander hy hom in
-'n koei en laat haar ewe geduldig melk. Sy woonplek is in seekoegate,
-en, net soos die seekoei, kom hy uit om op die lang gras onder die
-bome te wei. Waarskynlik is dié gedagte aan die seekoei self ontleen,
-dog in hulle tekeninge skilder hul hom af nes 'n os met horings.
-
-Leeu, Tier, Wolf en Jakkals word ook voorgestel as afstammelinge van
-die ougeslag Boesmans. Vra 'n mens aan Boesmans hoe hul dit weet,
-dan antwoord hul met 'n weervraag: "Waar kom daardie goed se sterkte
-en krag dan vandaan?"
-
-Die hart van die jakkals word nooit aan kinders gegee om te eet
-nie. Want 'n jakkals is baie bang en hol op die hoor van die geringste
-geritsel weg. As kinders die hart eet, word hul net sulke bangbroeke
-en hol dan weg as daar nog geen gevaar is nie.
-
-Die Boesmans vind die gebrom van 'n volstruis mooier as die gebrul van
-'n leeu. Daarom, as hul 'n volstruis skiet, dan moet hulle kinders
-die longe van die volstruis rou eet; want as hul die longe gaarmaak,
-dan verloor dié hulle eienskap om die kinders 'n harde stem te gee. Dit
-word by seker geleenthede gedoen.
-
-Boesmans glo dat hul 'n uil kan betower en hom dan na die hutte kan
-stuur om daar te hoe-ho en die dood van die ongewenste persoon aan
-te kondig. Gaan so een uit die hut om die uil weg te ja, dan val hy
-daarbuite op die plek morsdood. Die uil self word as 'n groot towenaar
-beskou en kan enigeen laat sterwe as hy daartoe lus het. Daarom, reken
-hul, is dit die beste om maar in die hut te bly as 'n uil buite in
-'n boom skree.
-
-As iemand 'n slang beseer, of selfs net die kop met 'n entjie lyf
-afbreek, dan kom daardie slang op die stuk (waar die kop nog lewendig
-aan sit) na die huis van die persoon wat die slang seergemaak het,
-hy steek hom daar êrens in 'n hoekie of in sy kooigoed of in sy
-velskoen weg, en lê daar klaar om die persoon dood te byt. Dit is ook
-'n Hottentot-bygeloof.
-
-Boesmans laat nie hulle kinders op vars springbokvelle speel nie, of
-hul mag nie die vars bloed of vleis aan 'n boog, pyl of pylkoker laat
-kom nie. Want dan trek die gees van die springbok in die kinders of
-in die eienaar van die pyl en boog, waar deur die springbokke in die
-veld vir sulke persone wild word en gee hul dan verder geen kans om
-naby te kom nie--hulle bly dan vir altyd ongelukkige springbokjagters;
-ook met skiet skeur die vleis van hulle duim en voorvinger af.
-
-Uit eerbied vir die man se pyle, eet die meide nie die boblad van
-'n springbok nie: ander parte kan sy maar eet.
-
-Om reën te maak, slaan net meide met klippe op die grond, die Reënbees
-hoor die gestamp en laat dan reën deur donderweer op te roep.
-
-Paddas is die kinders van die Watergees. Hulle was vroeër jongmeide
-gewees wat deur die donderweer doodgeslaan is, of, liewers gesê, wat
-die weer met swaarweerstene doodgegooi het. Die Boesmans glo dat seker
-stene wat op die veld te vinde is, niks anders is as swaarweerstene
-wat van tyd tot tyd daar geval het.
-
-Boesmans glo ook dat springbokke onsigbare pyle het, waarmee hul
-'n mens onopgemerk kan skiet. Die pyle gaan binne in die lyf van
-'n mens en maak hom siek; en as hy siek is, dan skiet hy altyd mis.
-
-Persone wat hul op die jag toelê om altyd raak te skiet, moet by
-voorkeur die vleis eet van diere wat mak is en wat stadig hol. Want
-as hy altyd springbokvleis eet, dan gebruik hy vleis van 'n dier wat
-baie vinnig hol. Die springbokke is vir so een baie wild. Maar eet hy
-die vleis van 'n dier wat langsaam hardloop, dan word die springbokke
-vir hom ook mak en laat hom naby hulle kom. Die springbok is 'n dier
-wat snags nie slaap nie--dus as die jagter net sy vleis alleen eet, dan
-gaan die gensbokke en hartbeeste ook nie snags slaap nie en bly dan vir
-daardie jagter net so wild as springbokke, deur net so rond te vlug.
-
-Wanneer 'n slang by 'n graf gesien word, dan moet hy gerespekteer en
-nie doodgemaak word nie; want hy bring goeie tyding van die een wat
-daar begrawe lê, of hy bring goeie tyding aan die gees van daardie
-afgestorwe persoon.
-
-Ons het reeds tevore genoeg van die Hamerkop (-voël) vertel en sal
-dus hier nie herhaal wat ons reeds meegedeel het nie.
-
-Sulke diere as hierbo genoem, word hoog deur die Boesmans
-gerespekteer, naamlik by die geleenthede soos ons vertel het; dog
-as die gevaar daar is, moet hul maar net so goed verbydraf as die
-swakste goggatjie. Honger en dors sal nooit vir 'n Boesman wette kan
-voorskrywe nie; hy volg die natuurwet na: Eers ek, en dan 'n ander.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 58.
-
-NOG MEER OOR BYGELOOF.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal sal ons nog meer vertel oor die
-    bygelofies van Boesmans.
-
-
-Die Boesman het groot ontsag vir onweer, wind en storms, selfs vir
-enige ding wat daarmee in verband staan. Hy gevoel hom dan, nes enige
-skepsel in sulke tye, bepaald hulpeloos. Iemand wat die weer, wind of
-storms uitskel of met minagting behandel, bedryf 'n groot kwaad. Hy
-glo dat die donderweer 'n mens met klippe kan doodgooi. As die blitse
-straf is, dan moet iemand na die weerlig kyk, en sy oë blink nes die
-weerlig self, en dan sal die ligstraal eerbied kry vir die oë van
-die persoon wat na die lig kyk en hom dan nie doodslaan nie.
-
-Die wind word deur 'n voël, Windvoël, met sy vlerke en geblaas
-gemaak. As iemand na die Windvoël met klippe, kieries of sand gooi,
-of met pyle na hom skiet, dan maak hy daardie voël kwaad, en die
-maker van die wind laat 'n windstorm opkom om alles te verwoes en
-uitmekaar te pluk.
-
-Paddastoele en ander swamgewasse is kinders van die reën. As iemand
-hul uittrek, moet hy hul nie rondsmyt nie, maar saggies neersit,
-anders word die reën kwaad en roep 'n geweldige storm op, wat alles
-laat verspoel en verwoes. Sulke dinge moet gerespekteer word om die
-veiligheid te bewaar.
-
-As iemand onverskillig musiek maak as dit donderweer is, word hy
-bestraf; hou hy dan nog aan met speel, dan gooi die weer hom met die
-weerlig of 'n swaarweersteen dood.
-
-As Boesmans ontslae wil raak van die slegte gevolge van drome, dan soek
-hul 'n klip so groot as hulle vuis, hul hou dit in hulle hand, praat
-daarmee en vertel die slegte drome wat hul in die nag gehad het, aan
-die klip. Hulle blaas dan hulle asem op die klip en steek dit gou onder
-die warm as en kole in, sodat die drome moet verbrand. Doen hul dit
-nie, dan gaan die slegte drome mee na die veld en gaan alles aan die
-wild, Boesman-rys en veldkos vertel, sodat die dromer dit maar sleg in
-die veld moet aantref, en die persoon kom teleurgesteld huis-toe. Maar
-is die drome verbrand, dan is die jag maar net soos ander dae.
-
-Boesmans hou nie daarvan om met kos te speel nie--daarom maak hy die
-kleintjies van wild dood, sodat die kinders daarmee nie kan speel
-nie. Hy glo as sy kinders met die kleintjies van diere speel--nes die
-kinders van katte doen--, dan verander hul ook in wilde-katte--dus,
-sodra hy sy kind met 'n voëltjie of klein diertjie sien speel, gelas
-hy sy kind om die dingetjie op die daad dood te maak.
-
-Vir spoke is hy baie bang. Naby 'n begraafplaas kry 'n mens hom
-nie in die donker nie. As hy meen dat hy 'n spook sien, trek hy
-'n bossie uit, laat dit met die wortels na bo staan en hol dan weg
-so hard as hy kan. Hy vertel as die spook 'n bossie onderstebo sien
-staan, dan verbeel hy hom dat die bossie so gegroei het. Hy bly dan
-daar staan en verwonder hom hoe die bossie so kan groei. As daar
-'n windjie kom en die bossie omstoot, woerts! spring die spook weg
-en is weer by die een wat die bossie onderstebo geplant het; want hy
-sien dis maar alles foppery.
-
-As 'n ster verskiet--vernaamlik as dit 'n lang ligtrein agterlaat--,
-dan meen die Boesmans dat 'n bekende of 'n vriend sterf; die ster
-wys aan waar die persoon woon, en gewoonlik is dit iemand van wie hul
-lank nie tyding gekry het nie. Met verneem kry hul die slegte tyding
-'n paar dae daarna.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 59.
-
-DIE BOESMAN AS KUNSTENAAR.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal sal ons die Boesman in sy
-    verskillende kunsbedrywe volg.
-
-
-Onder die ander inboorlinge van Suid-Afrika hoef die Boesman as
-kunstenaar glad nie 'n duim agteruit te staan nie. Vereers is hy 'n
-skilder en tekenaar na sy eie kultuur, wat die ander nie is nie. Hierin
-het hy 'n beter begrip as baie ou nasies van deursigkunde--dit wil sê,
-om voorwerpe op 'n tekening op verskillende afstande voor te stel. Sy
-aftekeninge bestaan uit skilderstukke en inkrapsels op rotse en word
-deur die kunswêreld baie bewonder. Gewoonlik skilder hy die Boesmans
-met rooi of bruin klei af, blank mense met wit klei en Kaffers
-met swart verf van roet gemaak. Sy inkrap-, of graveerwerk, word
-op harde rotse met vuursteen uitgevoer. Hy gee hierin die voorkeur
-aan die groot vaste rotse wat inwendig grys is en wat buite-op met
-'n swart, blink nerf verglans is. Deur die nerf deur te krap met
-'n skerp vuursteen word die grys gedeelte van die rots sigbaar en
-bly so vir honderde jare in goeie staat van bewaring.
-
-Iets wat ons tref in die afbeeldinge van Boesmans, is dat hul die
-fatsoen van die liggaam van 'n dier taamlik getrou kan afteken, sodat
-daaromtrent geen twyfel kan bestaan nie; maar die bene en horings
-is altyd na verhouding te dun; ook skyn hy hom nie te baie oor die
-oë en die mond te bekommer nie. Hy verstaan die kuns taamlik goed om
-'n mens of dier in staat van rus of beweging voor te stel; dit vereis
-natuurlik 'n seker mate van noukeurige oplettendheid om waar te neem
-hoedanig so een sy ledemate hou of buig. Sommige van sy afbeeldings
-duie duidelik aan dat die tekenaar of skilder 'n regte besef besit
-van lig en skaduwee om die deel verhewe of ingeduik voor te stel;
-hierdie kennis kom duideliker in sy inkrapwerk uit. Op die plaas
-Middel-Hoek-van-Spruit, aan Visrivier, distrik Calvinia, het ons
-mooi graveerwerk op die blink rotse aangetref; die heer Schalk van
-der Merwe, eienaar van die plaas, was so vriendelik om in 1882 ons
-aandag op daardie inkrapwerk te vestig.
-
-Die Boesmans is baie gek na dans; en vir dans moet daar musiek gemaak
-word, anders verloor so 'n verrigting baie van sy aantreklikheid. Ook
-as 'n danser of danseres neem die Boesman die voorrang onder die
-Afrikaanse inboorlingrasse in. Op die Europese toneel is daar min
-toneeldansers wat 'n Boesman in 'n riel sal uitstof--hy is met sy
-voete net so rats as met sy hande, en met die kronkelinge van sy
-liggaam is hy amper so knap as 'n slang.
-
-Vir die dans is musiek nodig; ook hierin vat die Boesman die voortou
-by die ander inboorlinge. Sy musiek is glad nie van die beste nie
-en is maar bra eentonig, dog altyd van 'n vrolike aard en bestaan
-meestal uit riele, waarvan nogal 'n taamlike verskeidenheid bestaan.
-
-Dan tref ons digters onder hulle aan wat die natuurklanke getrou
-kan naboots. Daar 'n Boesman dit haas onmoontlik vind om iets uit sy
-kop te leer, is dit maklik om te begryp dat hy nie in staat is om 'n
-lang rym of digstuk uit te dink en agtermekaar te rangskik nie. Sy
-beryminge strek hul nie veel verder uit as die klanke wat hulle
-naboots nie. Hulle rek dit egter uit om reëls oor en oor te herhaal. Op
-hierdie manier kan hul samevallende gedagtes taamlik uitrek. Dit op
-sigself is ook 'n middel om die gedig of rym te onthou. Dis jammer
-dat sulke voortbrengsels al hulle krag by vertaling verloor, anders
-kan ons enige daarvan weergee; maar die stukkies sal soos kaf lees.
-
-As klugspeler is die Boesman nogal heel vermaaklik. Ofskoon hy glad
-nie so gevat is as die Hottentot nie, tog kan die Hottentot nie die
-hansworsstreke so knap uitvoer as die Boesman nie. Die naboots en
-namaak van diere of persone voer hy onverbeterlik uit--so moet ons hom
-hier ook as die vernaamste gebarespeler onder die inboorlinge beskou.
-
-Om die spore van mens of dier oor die hardste en steenagtigste grond
-of veld te vind, is hy bepaald 'n kunstenaar of 'n deskundige: die
-geringste verskuiwinkie ontglip sy oplettendheid nie. Hy sal selfs kan
-vertel hoe lank gelede dit is dat die wandelaar of dier daar gewees
-het. Dis wonderlik om te bedink hoe dom Boesmans in een opsig is en
-hoe skrander in ander gevalle.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 60.
-
-DIE BOESMAN AS JAGTER.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal ontmoet ons die Boesman op
-    sy regte plek. Ons kan nie glo dat enige nasie hom op hierdie
-    gebied kan verslaan nie. Sy planne by die jag is onbegryplik fyn
-    en skrander. Iemand wat 'n Boesman nog nie in die veld sien jag
-    het nie, kan hom daarvan geen denkbeeld vorm nie.
-
-
-Een voordeel besit die Boesman as jagter: hy is klein van persoon en
-besit 'n paar oë om ver en raak te sien soos nog geen ander menseras
-hom op kan beroem nie. Ook sy geelbruin kleur is tot sy voordeel;
-want dit verskil min met die omgewing van die veld waarin hy sy
-lewensbestaan moet soek. Van natuur is hy deur al die eeue heen so
-gehard dat dit baie vermoeienis vereis om sy kragte uit te put--hierin
-kom sy ligte liggaamsbou hom ook tot hulp. Sy uithoudingsvermoë
-teen honger en dors, hitte en koue en die grootste ongeriewe oortref
-ons verstand.
-
-Sy ingeskape oplettendheid is sy onfeilbare gids. Sy soekende oog is
-wakkerder as dié van die wakkerste jaghond. Hy het lankal opgelet dat
-wild teen die wind op wei en dat wanneer hul verskrik word, hul teen
-die windkoers trag te ontvlug. Wel, dit weet die ander jagters ook;
-maar wat hy verder ag op geslaan het, is dat as wild twee stompe hout
-gekruis oor mekaar sien lê, of 'n bos met sy wortels na bo sien staan,
-of volstruisvere aan 'n stok gebind in die grond geplant, bemerk,
-of soiets gewaar, dat hul dan nie so na aan daardie plekke wei nie,
-maar sulke tekens op 'n afstand vermy. Ds. Rorich vertel:
-
-"Gewaar die Boesman dat wild op 'n ver afstand wei, dan berei hy sy
-jagveld deur twee rye van sulke tekens te maak. Die twee rye is so ver
-van mekaar dat die wild tussen hul kan opwei. Is alles in gereedheid
-gebring, dan gaan die jagters tussen die twee rye van tekens gate
-in die grond grawe, waarin hul plat gaan lê, sodat die wild hul nie
-kan gewaar nie. Ander Boesmans, ook sommige van die meide, stap in
-'n bepaalde rigting om die wild, sonder hul skrik te maak, na die
-jagters aan te keer. Hierdie verrigting vereis baie oefening en
-oplettendheid. Die aandrywers vertoon hul op 'n afstand, sodat die
-wild genoodsaak word om in die rigting te wei waar die jagters vir
-hulle klaarlê. As 'n mens sien hoe knap dit uitgevoer word, staan sy
-verstand amper stil.
-
-Wei-wei kom die wild nader tot hul tussen die twee rye tekens
-is. Die jagters wag tot algar 'n kans het of 'n kans kan kry. Uit
-hulle wegkruipplekke vlie een pyl na die ander sonder gedruis deur
-die lug en tref sy mikpunt. Die wild sien hoe van hulle maats spring
-en spartel--so neem hul die vlug, dog verskeie van hulle het in die
-slag gebly en val in die hande van die skrander jagters. Ieder man
-se pyle is gemerk--dus weet hy watter bok hy vir hom moet toeëien.
-
-Hierdie plan van aanval is nie die enigste kunsgreep waarmee Boesmans
-hul bedien nie. Dr. Bleek vertel ons van ander planne, wat in sy boek
-te vinde is.
-
-Die springbok is die moeilikste wild om onder pylskot te kry--so moet
-vir hom baie fyn planne gemaak word. So is die jagter verplig om hom op
-een of ander manier te vermom en op 'n baie skelm manier weg te kruip.
-
-Boesmans maak wat bekruipmusse genoem word; verder vermom hy sy
-liggaam met vasbind van bossies om sy liggaamsdele, sodat hy presies
-nes 'n bossie lyk. Daar wild fyn van ruik is, moet hy die windkoers
-waarneem om altyd onderkant of dwars teen die wind te bly; want kry
-die wild die ruik van sy vyand, dan neem hy die vlug.
-
-Verder bedien hy hom van die velle van wild om dié om sy liggaam te
-trek. So neem hy die afgeslagte vel van 'n volstruis en gord dit om
-sy lyf; in die nek steek hy 'n stok, met sy hand kan hy die nek na
-die grond toe laat sak of oplig--net soos 'n volstruis doen as hy
-wei. In dié houding kom hy nader en nader tot hy die voëls of wild
-onder pylskot het. Dog dit alles moet op 'n handige manier uitgevoer
-word, daar wild ewe oplettend as sy vyande is; word die plan onhandig
-uitgevoer, dan ontdek die wild die bedrogspel en neem die vlug. So kan
-ons goed verstaan hoe die kinders in die ledige ure geoefen word om
-sulke bedrywe knaphandig uit te voer. Dit leer hul as hul nog jonk is.
-
-Daar die Boesman so gehard is en so baie vermoeienis kan trotseer,
-so weet hy om hiervan gebruik te maak om sy uithoudingsvermoë te meet
-teen diere wat nie water drink nie. Die springbok en die haas behoort
-tot sulke diere. In tyd van droogte besit die plante nie baie sappe
-nie--dus as sulke diere op die warmste van die dag vermoei word,
-kry hul gou dors en raak dus kapot en gee in as die druk te sterk op
-hulle kom. Dit alles verstaan die Boesman; hy sorg dat hy water by
-hom het en begin sy agtervolgingshardloop na hy 'n seker bok vir hom
-uitgekies het. Hy agtervolg die bok op die warmste van die dag. Hy
-het die voordeel om soms 'n korter pad te hol as die bok met 'n draai
-loop. Sodra die bok mislik word en tekens daarvan gee, weet die Boesman
-dat die dier nou ingee. Spoedig oormeester hy sy stuk wild--maar
-praat nie van sy eie vermoeienis nie. Watter mens sal dit nog vir 'n
-Boesman nadoen? 'n Haas is makliker om op hierdie manier baas te raak,
-dog ons, witmense, kan hierdie plan vir uitvoer maar uit ons kop laat.
-
-Vir voëls word wippe en strikke van allerlei soorte gestel, ook
-bedien hul vir hulle van die maak van vanggate deur 'n diep gat in
-die grond te grawe, dit met latte, gras en grond te oordek; dus, as
-'n dier daarop trap, val hy binne-in.
-
-Meerkatte word gevang deur 'n ent van die gate af te gaan lê; sodra
-die meerkatte gaan wei en op 'n afstand in die veld is, bestorm die
-Boesmans die gate, stop algar behalwe een toe, dan gee hul effe pad;
-die meerkatte bestorm die gate en wil by die een gat in, alwaar hul
-gevang word.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 61.
-
-DIE BOESMAN AS KRYGSMAN.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal maak ons kennis met 'n gevaarlike
-    vyand, wat geen genade vra nòg genade verleen nie.
-
-
-Een van die oorsake dat die Boesman-nasies so uitgedun is, is omdat
-hy die lewe van sy vyande nie spaar nie; hyself, as hy in die hande
-van sy teëparty val, smeek ook nie om genade nie en verwag om maar
-die dood te sterwe.
-
-Wat hom so 'n gevaarlike teëstander maak, is sy gevaarlike gifpyle:
-'n skrapie aan die liggaam deur een daarvan veroorsaak, beteken
-gewisse dood, tensy 'n teëmiddel vir die gif by die hand is. Dan
-kom nog daarby dat 'n Boesman nooit sy teëstander op die oop vlakte
-uit die vry vuis ontmoet nie, en dat hy so kan wegkruip en hom so
-kan versteek dat hy totaal onsigbaar is vanwaar die gifpyle sy boog
-verlaat, en misskiet is amper onmoontlik vir hom. Want hy waag nooit
-'n skot nie of hy moet seker wees dat dit raak sal wees.
-
-Ook 'n Boesman sal nooit weerstand bied as hy nie tevore 'n veilige
-plek vir hom uitgekies het nie. Daarvoor sorg hy altoos. Reeds ver het
-sy skerp oog sy teëparty sien nader; en as daardie een sy aanval begin,
-dan het die Boesman lankal sy posiesie ingeneem. Nou kan iemand hom
-voorstel watter kanse daar bestaan om Boesmans in berg- of rantveld op
-die lyf te loop; want hy kan wegkruip beter as enige dier dit kan doen.
-
-Ofskoon die Boesman die witman met jagplanne ver uitstof, is die
-witman tog sy moses om krygsplanne te maak--dis te sê, as die Boesman
-nie meer agteruit of vooruit kan nie. Maar solank dit nog nie die
-geval is nie, dan is dit makliker om 'n voël in die lug te vang as
-'n Boesman in die berge of tussen skurwe rantjies.
-
-Die eerste wat die teëstander aan dink, is om hom teen die gifpyle te
-beskerm. Hiervoor word verskeie planne by die hand geneem. Een is om
-harde, rou beesvelle vir skilde te gebruik: stokke word aan die vel
-gebind om dit stewig te maak en daarmee te dra. In die vel word smal
-skietgate gesny--net dat die tromp van die roer daardeur kan en dat bo
-nog 'n smal skrefie is om deur te loer om korrel te hou. Selfs hierdie
-skietgat is gevaarlik. 'n Ander persoon of ander persone as die skut is
-die skilddraer om die skild versigtig voorwaarts te dra. Dan, 'n vel
-moet dik en sterk wees as hy bestand is teen die skerppuntbeenpyle:
-so 'n pyl kan 'n dun vel gemaklik deurboor, en die Boesman weet waar
-te mik, daar die een wat hom bespied, noodwendig voor die skietgat
-moet staan om te loer. In sulke gevalle word dubbele velle gebruik.
-
-Het die skuts geen velle meegebring nie, dan word groot bosse latte of
-gras styf vasgebind, en die skut rol dit voor hom uit; maar dit is maar
-'n gevaarlike onderneming; want die skut moet sy kop oor die bondel en
-daarlangs uitsteek om korrel te vat, en dan het die Boesman al lankal
-sy korrel geneem. Om te beproef of dit gewaag is om die kop agter die
-bondel uit te steek, probeer die skut eers om sy hoed op 'n stokkie uit
-te lig; sodra die hoed sigbaar word, vlie daar pyle deur; dit herhaal
-hy om die Boesmans hulle pyle te laat vermors. Dog as die Boesmans
-sien dat die hoed steeds sy verskyning maak, weet hulle somar dat dit
-'n foppery is; want sy skerp oog het die pyl deur die hoed sien gaan
-en sy fyn gehoor het die pyl hoor klap. So spaar hy verder sy pyle,
-en al hou hy net een pyl oor, dan nog is hy net so gevaarlik asof hy
-met 'n koker vol pyle sit. En glo daardie een pyl gaan hy nie somar
-vermors nie: hy hou dit as dit 'n kwessie van lewe of dood word.
-
-Soms gebruik die geweerskuts 'n ander krygslis deur 'n klomp beeste
-tussen hul en die Boesmans vas te keer. Op hierdie manier kan hul
-vir hulle agter die beeste wegsteek en rondskuif, sodat dit vir die
-Boesmans moeilik word om presies te weet agter watter beeste die
-geweerskuts is. Op so 'n wyse kry die aanvallers beter kanse om op
-die plekke te skiet vanwaar die pyle kom. As die son laag sit, kan
-'n mens die pyle teen die son verby sien trek, dog as die son hoog
-in die lug is, dan is soiets haas onmoontlik; dus is die kuns ook om
-uit te vind van watter plekke die pyle kom.
-
-Dit gebeur soms dat Boesmans hulle veediefstalle op die oop veld
-voortsit, en dat hul op die kaal vlakte ingehaal word. In sulke
-gevalle het hul hulle agtervolgers ver sien aankom en maak dan gate
-in die grond om 'n verdedigende houding aan te neem. En daar is hul
-net so gevaarlik om uit te haal as in die kliprantjies. Want solank
-hulle agtervolgers nie onder pylskot is nie, sal die Boesmans geen
-geleentheid aanbied om een roerskot op hulle af te vuur nie. En kom
-die agtervolgers onder pylskot, dan weet ons wat dit beteken.
-
-Met Kaffers is die geval anders. Hulle kry orders om die verskansings
-van die Boesmans lewendig of gewond te bestorm. Wie val, val--maar
-vir die Boesmans moet hul gaan doodsteek. Kafferhoofde gee geen rep
-om omtrent die lewe van hulle krygsvolk nie; so het by voorbeeld die
-Soeloekoning Tjaka orders aan sy krygsvolk gegee om ongewapend 'n leeu
-te gaan vang en dit lewendig by hom in die kraal te bring. Hoeveel
-Kaffers so 'n leeu eers doodbyt voor hul hom in hande het, is hom
-onverskillig. Dog hul moet hom lewendig bring.
-
-Wat die Hottentotte betref, is hul amper net so gevaarlik om teen
-te veg--dus is dit te begryp dat die twee partye--Boesmans teen
-Hottentotte--taamlik onder mekaar gemaai het. Hierdie voordeel het
-die Hottentotte aan hulle kant: hulle is beter georganiseer en kan
-dus met groter mag gesamentlik optree.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 62.
-
-DIE BOESMAN AS BEDIENDE.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal sal ons bemerk dat die Boesman
-    vir seker eise deur die beskawing gevorder gebruik kan word en
-    nie so onbekwaam is nie.
-
-
-Die Boesman na alles is nie die onnut waarvoor sommige mense hom
-uitmaak nie. Eendag sê 'n man aan ons: "Arrie, 'n Boesman kan 'n
-mens baie ergernis aandoen, maar die dag as jy hom nie het nie,
-dan mis jy hom darem."
-
-Boesmans wat in die wildernis onder 'n vrye lug en in 'n vrye natuur
-gebore en opgegroei is, laat hul nie so gemaklik deur die koorde van
-beskawing bind nie. Dog daar is baie gevalle waar die oues op boerplase
-vir lang tye gewoon het. Op hierdie manier het hulle kinders nie aan 'n
-uitsluitende jaglewe gewend geraak nie; hulle was meer tembaar en het
-vrywillig in huur by die grensboere gegaan. Hulle geldelike loon was
-nie om van te praat nie, solank hul volop kos en die nodige kry. Twee
-tot drie skape en twee skepels meel met nog tabak, velskoensool,
-ou klere en velle daarby, is sy maandelikse rantsoen. As skaapwagter
-het hy genoeg geleentheid om wild te skiet en veldkos te versamel;
-want dit laat hy tog nie agterbly nie, al ontvang hy oorgenoeg.
-
-Onder hulle word nogal getroue skepsels aangetref--maar dan moet die
-baas van hulle nie meteens beskaafde mense wil maak nie.
-
-Mnr. Jan Gey (van Pitius) het ons vertel dat hy met vee op die grense
-van die Kalaharie geboer het. Hy laat sy skape onder die sorg van
-sy Boesmans. As hy terugkom, het hul altyd getrou rekenskap van
-die verlore vee kon verskaf. Hy het ons die versekering gegee dat
-die skepsels hom volkome voldoening gegee het. Hy het gesorg dat as
-'n Boesman 'n seker leeftyd--nog maar jonk--bereik het, dat hy 'n
-vrou kry, met wie hy ewe gelukkig saamwoon deur vir haar goed te
-sorg. Hy beskou dat as huislike verantwoording op 'n Boesman rus,
-hy langer bly, daar sy vrou liewers 'n stiller lewe wil voer as om
-in die woeste met haar kinders rond te swerf.
-
-Dis wonderlik hoe verdol gek hul na die gebruik van tabak en sterk
-drank word. Vir 'n pruimpie tabak sal 'n Boesman ver uit sy pad
-gaan. Ons weet van gevalle in wyndistrikte waarheen hul getrek het
-en waar hul vry vir hulle geld drank by die kantiene kan koop, dat
-daar amper geen maand omgaan nie of hulle staan voor die magistraat
-vir dronkenskap tereg--dis te sê as hul daardie maand nie reeds
-in die tronk opgesluit was nie. Hoe sterker tabak, hoe beter vir 'n
-Boesman. Die baas koop gewoonlik die sterkste kwaliteit wat hy kan kry,
-en dan is dit nog te flou vir jong of meid. Want in die huurkontrak
-is geen hoeveelheid tabak bepaal nie--net soos dit op is, dan kom jong
-of meid weer meer vra. Met sterk tabak kom hul natuurlik langer uit.
-
-Winkelklere hou vir 'n Boesman nie te lank nie. Hy dink nie altyd
-daaraan om vir doringbossies pad te gee nie. Daarom sien sy klere
-meestal daar uit of hy onder die honde deurgedraf het--regmaak of
-lap is net verniet.
-
-As veewagter is hy baie oplettend. Onder die grootste klomp skape sal
-nie 'n vreemde een kom nie, of hy merk dit dadelik op. As een van die
-trop siekerig voel, dadelik kan hy dit sien. Hy is baie gek na honde
-om vir hom te jag--so neem hy altyd 'n hond met hom veld-toe--dis te
-sê as hy een het of kan kry.
-
-Maar ook vir plaaswerk van 'n ligte aard is hy ook handig. Hy is
-'n voortreflike perderuiter, en met ploeë is hy ook handig--sowel
-leier as ploegsterthouer.
-
-Dog een ding moet die baas goed na oplet, en dit is om 'n Boesman sy
-volle rantsoen te gee en niks meer nie; want as sy baas hom soveel
-kos wil gee as hy kan opeet, dan het hy daardie dag geen diens van
-hom nie--hy wil dan niks anders doen as net slaap nie. Kry hy weer
-te min kos, dan steel hy. Daarom, gee hom net 'n seker taks; want by
-eet en drink het dié nasie geen maat nie.
-
-Deur hulle van kleins af te oefen, kan 'n mens hul leer om sindelik
-en skoon te wees. Ons het Boesman-aias gesien wat so netjies op hulle
-klere is as 'n meid kan dink om te wees.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 63.
-
-VOORTEKENS EN VOORGEVOEL.
-
-
-    OPMERKINGS:--Die inhoud van hierdie Verhaal ontleen ons grotendeels
-    aan dr. Bleek se boek "Bushmen Folklore."
-
-
-As iets gaan gebeur, dan kan Boesmans dit aan die trek van hulle vleis
-of 'n gekriewel op hulle vel voel en voorspel wat hy te wagte kan
-wees--ten minste so vertel die Boesmans. Hulle sê dat die getrek of
-kloppens in hulle vleis hulle briewe is wat die tyding kom bring. As
-sulke tekens in sy liggaam begin te roer, dan maak die persoon die
-ander geselskap stil en hyself praat verder geen woord nie. 'n Droom
-is iets wat onwaarheid vertel; maar die geklop van die liggaam nie:
-op hierdie manier kom hy aan sy vleis van wild. Ook kan hy voel as
-daar mense en besoekers vir hom aankom.
-
-As die eeld van 'n ou wond klop, dan is dit die teken dat daardie een
-se vader aan kom is. Dan roep hy sy kinders en sê: "Loop kyk of oupa
-nie aankom nie."
-
-Die kinders gaan kyk en kom terug met die boodskap: "Daar kom iemand
-aan."
-
-Waarop hulle pa sê: "Loop kyk of dit nie julle oupa is nie; want dis
-die merk van 'n ou wond wat klop, en julle wil my mos nooit glo as
-ek julle dinge vooruitvertel nie."
-
-As die een weer 'n geklop aan sy ribbe voel, dan roep hy die kinders en
-sê: "Ek voel dat springbokke aan kom is; want hulle bruin harestrepe op
-hulle ribbe laat die vleis van my ribbe trek. Toe, klim op die Brinkkop
-uit, kyk rond of julle nie springbokke tussen die bome sien nie; want
-hulle steek hul graag tussen hoë bome en in hol rivierbeddings weg."
-
-'n Ander man roep uit: "Ja, toe, kinders, loop kyk!"
-
-As 'n Boesman 'n gekriewel in die waai van sy bene of aan sy kuit
-voel, dan is dit 'n teken van bloed van wild wat langs sy bene sal
-afstroom. So weet hy dat hy vandag gaan springbokke skiet en dat
-hulle bloed met huis-toe dra langs sy bene sal aftap.
-
-As hy 'n gekriewel agter sy rug voel, dan is dit die hare van die
-springbok wat hy op sy rug huis-toe sal dra en ook die bloed van die
-bok wat hy dra.
-
-Die ander Boesmans stem in en sê: "Ja, broer, jy praat reg."
-
-As hul 'n gevoel in hulle voete kry, dan sê die een: "Hier kom
-springbokke aan: ek kan voel hoe hul met hulle voete trap en die
-bossies laat kraak."
-
-As hul 'n gevoel op hulle kop kry, dan sê een: "Ek voel hoe ons die
-horings van die springbok gaan afkap."
-
-Voel hul 'n gekriewel op hulle wang, dan beteken dit die swart strepe
-wat op die gesig van 'n springbok is.
-
-As hul 'n gevoel in die oë kry, dan beteken dit die swart kolle wat
-bo die oë van 'n springbok is.
-
-Vir 'n volstruis is die gevoel 'n gekriewel op die kop; dit beteken
-die goggas wat op 'n volstruis se lyf rondkruip.
-
-In die middel van die dag gaan die Boesmans gewoonlik hulle middagrus
-neem. Hulle lê in die koelte. Dis daarom dat die wild dink: "Nou
-slaap die Boesmans--daarom sal ons maar naby gaan."
-
-Maar as iemand die gekriewel of kloppens of getrek in sy liggaam voel,
-dan vertel hy dit aan die ander volk wat daar by hom lê; dan slaap hul
-nie en stuur die kinders om daar ver in die skaduwee van ander bome te
-lê om te kyk of hul nie wild sien aankom nie. Sodra die kinders wild
-gewaar, dan wink hul met hulle hande en wys na die plek waar hul die
-wild sien. Want al die tyd het die oues die kinders in die oog gehou om
-te kyk of hul nie met die hande sal wys nie: roep en skree mag hul nie.
-
-Op die daad spring die jagters op, gryp hulle boë en pylkokers en
-gaan skuil-skuil veld-in om die wild te gaan voorlê. Wanneer die
-bokke onder skot is, dan fluit die pyle op hul. En algar bedank die
-een wat die voorgevoel gehad het.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 64.
-
-NOG MEER UIT DIE GESKIEDENIS.
-
-
-    OPMERKINGS:--Om van die Boesman te vertel so veel as belangrik
-    is, deel ons mee wat ander in die Geskiedenis opgeteken het;
-    en ons is aan dr. Theal baie van hierdie informasie verskuldig.
-
-
-Die Denkvermoë van 'n Boesman, in die algemeen, gaan nie baie verder as
-dié van 'n blank kind van ses of sewe jaar oud nie. Maar om fyn jag-
-en diefstal-planne te maak, kan die slimste witman by 'n Boesman gaan
-les neem. Hy het nie 'n naam in sy taal vir 'n getal hoër as twee nie:
-as hy drie beduie, sê hy daar is een en twee; vir vier sê hy daar is
-twee en twee; en so sukkel hy aan. Om die getal van wild aan te gee,
-sê hy twee en een wei met hulle kop soontoe, twee staan met hul kop
-sonop-toe, twee lê en een staan onder 'n boom.
-
-Maar met dit alles is hy tog 'n tekenaar wat kunstige prentjies op
-die rotse kan afskilder, of met 'n harde klip daarop inkrap. Nou,
-ou Ruiter, 'n geslepe ou Boesman, het ons verseker dat die meeste van
-die prentjies en inkrappings briewe is--ander is somar tekeninge. Nou,
-as daardie prentjies briewe is, dan is hul van 'n soort soos kinders
-aan mekaar in die begin van hulle skooljare skrywe.
-
-Nou, die ou Egiptenare het ook 'n manier gehad om in tekenskrif te
-skrywe. Maar die ou Egiptenaar was 'n hoog ontwikkelde man, en dus kan
-ons van sy verhale meer as dié van Boesmans verwag en notiesie neem.
-
-Al vertel die Boesman se tekeninge nie hulle ou geskiedenis nie, dan
-het dié vir ons tog groot waarde om aan te toon waar die ou dwergnasie
-orals rondgeswerf en gewoon het; ook kan ons daaruit leer of hulle
-ooit in beskawing gevorder het.
-
-Dan kom nog hierby dat die Boesmans steengereedskappe vervaardig
-het--van 'n seker soort wat maklik uit dié van ander ou volke te ken
-is--, en dit bring ons ook op die spoor om die ou verblyfplekke van
-die Boesman uit te ken en te ondersoek.
-
-Nou laat ons luister na wat die ou geskiedenis ons verder oor ou
-nasies vertel.
-
-Ons het reeds geluister na hoe die Farao's van Egipte 'n dwergnasie
-geken het wat so lekker kon dans, en dat die Boesmans in daardie
-tyd uit die middel van Afrika moes gehaal word, terwyl baie honderde
-jare voor die Farao's die dwergnasie oor die noorde van Afrika en in
-Egipte te vinde was. Want hulle steengereedskappe en skilderye is op
-verskeie plekke te vinde en te sien.
-
-Nou vra ons: Wat is hier in Suid-Afrika te sien om aan te toon dat vir
-honderde jare voor die blankes hier gekom het, hier 'n menssoort gewoon
-het wat die gewoontes en lewensaard gehad het wat die teenswoordiges
-besit? In die eerste plaas, oor Suid-Afrika is vandag te vinde
-Boesmangereedskap. En wat die wonderlikste daarvan is, is dat hierdie
-gereedskap net soos dié lyk wat tot in Suid-Europa te vinde is. Die
-gelykenis is so sterk dat as ons van hierdie gereedskappe neem en
-dié deurmekaarmaak met die steengereedskappe van Suid-Europa, dit
-net 'n bekwame deskundige vereis om te sê watter is watter. Ook die
-tekeninge is so te sê een en dieselfde wat hier en oor Noordelike en
-Middel-Afrika aangetref word. Watter ander gevolg moet ons hieroor vel
-as dat die Boesman die oorspronklike bewoner en baas van heel Afrika
-was? Want van ander ou nasies is hier geen spoor of klou te vinde nie.
-
-Nie alleen word die gereedskappe hier aangetref nie, maar selfs die
-ou werkplekke waar die toestelle gemaak is. Dit blyk dat die vuursteen
-waaruit die dinge vervaardig is, van baie ver aangedra is.
-
-In die jaar 1884 ontmoet ons 'n baie ou Boesman wat naby Chrissiesmeer,
-Transvaal, gewoon het. Hy het by hom 'n ouderwetse stuk klipgereedskap
-gehad. Na ons dit bekyk het en sien dat dit die sogenaamde spieslem
-(of asgaailem) is, vra ons hom wat die Boesmans met so 'n tamaai
-asgaaipunt maak, terwyl dit tog te stomp en te ongeskik is om iets
-daarmee dood te gooi.
-
-Sy antwoord was: "Baas, dis die Boesman se graaf en pik om vanggate
-vir wild te grawe." En na 'n rukkie vervolg hy: "Ons, Boesmans, het
-nie soveel krag in ons arms om 'n ding met 'n stomp klipasgaai dood
-te gooi nie. Maar laat hy hom voor ons pyl en boog kom presenteer,
-dan sit hy gou op sy hurke."
-
-Van daardie tyd af het die naam van spieslem (of asgaailem) deur
-die geleerdes vir dié soort steengereedskap gebruik, vir ons altyd
-vreemd geklink. Want dit blyk dat al die Boesmans nie gif gebruik het
-nie--soos b.v. die skepsels wat op die Hoëveld van Transvaal en ander
-plekke gewoon het, waar die regte soort gif nie te vinde is nie. Daarom
-het die Hoëveld-Boesmans die wild met strikke, wippe en vanggate in
-hande moes kry--en vir die gate het hul graafgereedskappe nodig gehad.
-
-Langs ons seekus word baie ou skulphope aangetref, waarvan sommige
-seker honderde jare oud is--dis te sê as ons oordeel na die dik lae
-stof wat daarop gewaai het, die plantegroei wat daarop van tyd tot
-tyd gegroei en vergaan het--vernaamlik te oordeel na die dik bome
-wat bo-oor gegroei het.
-
-So is--jare gelede--op Mosselbaai in 'n spelonk 'n groot hoop
-skulpdoppe ontdek geword. Deur noukeurige ondersoek en studie het
-dit geblyk dat dit deur menshande jare terug daar byeengebring is.
-
-Maar die interesantste skulphoop wat totnogtoe in ons land ontdek is,
-is te vinde op die linkerwal van 'n spruit wat in die Buffelsrivier,
-Oos-Londen, loop. Die hoop het soos 'n klein heuweltjie gelyk, wat
-bedek was met 'n dik laag grond daaroor, waarin bosse en bome gegroei
-het; dit was 50 tree lank en 40 voet dik en het omtrent 33,000 kubieke
-jaarts skulpe van verskeie soorte bevat. Daar die puin weggevoer was
-om 'n moeras mee op te vul, is die grond deeglik ondersoek geword,
-en toe kry hul daarin as, stukke van kleipotte, bene en klippe wat
-swart brandplekke aantoon; maar steengereedskappe is daarin nie ontdek
-geword nie.
-
-Nou, as ons 'n bietjie oor hierdie puinhoop nadink, dan kom daar
-baie vrae in ons gedagte op--soos, hoeveel jare het dit geneem om
-soveel skulpe te vergader, hoeveel tyd het dit daarna geneem om die
-dik laag grond daaroor te waai en hoelank het dit die bome geneem om
-daarop te ontwikkel?
-
-In Boesmanland het ons groot sand- en grondheuweltjies aangetref
-waarin doppe van volstruiseiers, bene en verteerde horings van wild
-en potstukke te vinde is.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 65.
-
-PYL EN BOOG.
-
-
-    OPMERKINGS:--In die laaste gedeelte van hierdie Storie deel ons
-    mee informasie deur mnr. E. de Roubaix, Roggeland, Nieuwoudtville,
-    verskaf en wat hy van ou oom Jan Visser ingewin het--wat toe al
-    83 jaar oud was.
-
-
-Die wapen waarop 'n Boesman staatmaak, is sy pyl en boog. Die boog
-word van 'n taai, buigsame hout gemaak wat nie maklik breek as dit
-gebuig word nie. Kareehout is daarvoor ook geskik. Die Boesman neem
-'n lat van omtrent drie en 'n half of vier voet lank. Die stuk hout
-moet sonder kwaste wees. Hy sny dan die lat effe spits--met verdrag--na
-die punte toe, dog in die middel bly dit oor 'n duim dik. Na hy dit
-mooi en glad afgewerk het, smeer hy dit met vet en hou dit oor die
-vuur dat die vet kan intrek. Dit doen hy as die hout nog nat en klam
-is. Op hierdie manier bly die boog se hout sterk en buigbaar. Die
-boog word gedurig met vet ingesmeer, sodat die hout nie kan uitdor nie.
-
-Hy neem van die senings van groot wild en draai daarvan--solank as
-dit nat is--'n sterk snaar of string. Hy knoop die een ent aan die
-een punt van die booghout, dan buig hy die hout in die fatsoen van
-'n halfmaan en knoop die ander ent aan die ander punt van die booghout
-vas, en dan is die boog klaar.
-
-Die skag, of steel van die pyl, word van sterk fluitjiesriet gemaak;
-want die pyl moet lig wees. Vir harpoene gebruik hy harde been
-of geslypte vuursteen; maar ons het ook gesien dat hul glas van 'n
-bottel of 'n stuk hoepel gebruik het--dis te sê, waar hul dit op die
-lyf geloop het; want glas- en yster-smelt verstaan hulle nie. Daar is
-soveel soorte harpoene dat ons nie algar kan beskryf nie. Een soort
-het 'n lang punt agter, dit druk hul in die voorpunt van die pylsteel
-en woel dit styf met nat sening van wild vas. Die ander--soos glas
-en vuurklip--word met harde gom of soiets aan die voorpunt van die
-pylsteel kunstig vasgeplak. Aan die agterkant van die pyl--om dit
-reguit te laat trek--bind hul 'n veer met senings vas, sodat die
-pyl daardeur 'n swawelstert kry. Dan is daar pyle met gif agter die
-harpoen en pyle sonder gif; en dié het meestal 'n skerp beenpunt.
-
-Nou ontbreek die gif nog.
-
-Soos ons gesien het, het die Boesman oor 'n baie groot oppervlakte
-gewoon. Bossies en bome wat op een plek groei, is glad nie te vinde op
-'n ander plek nie. Dus, die gif wat op een plek te kry is, is nie op
-'n ander plek verkrygbaar nie. So spreek dit vanself dat die gif wat
-b.v. aan die Sambesie verkrygbaar is, glad nie langs Grootrivier te
-kry is nie. Daarom is die Boesman se gif vir pyle van verskillende
-soorte vergif saamgestel. In al die verskillende samestellings lyk
-dit of die melkboom of noorsdoringsoorte die vernaamste rol speel.
-
-Daar is 'n gifbos wat die plantkundiges die Acocanthera venenata
-noem. Mnr. Smith vertel ons dat die Boesmans die hout van hierdie bos
-neem, dit stukkend stamp, in 'n kleipot plaas om met water gekook
-te word. Solank dit kook, moet 'n deksel op die pot bly, want die
-wasem is baie nadelig. Maar tog word die inhoud van die pot af en
-toe omgeroer. As dit goed gekook is, dan word die water afgegooi en
-gekook tot net 'n klewerige vloeistof oorbly. Dan stap die Boesman
-daarmee na 'n soort melkboom, tap die vars melk in die pot en meng
-die boel deurmekaar. As dit afgekoel is, dan is dit 'n taai, bruin
-mengsel wat die kleur van bywerk het.
-
-Oom Jan Visser, van Boesmanland, vertel weer hoe 'n ou Boesman,
-Rondelyf, wat jare agtereen by sy vader gewoon het, gif vir sy pyle
-bewerk het. Ons gee dit weer in dieselfde woorde soos mnr. E. de
-Roubaix dit uit die mond van die ou oom gehoor het:--
-
-"Rondelyf het ook gif vir sy harpoene gemaak; en die gif was
-sterk--want ek het met my eie oë gesien dat 'n springbok, net deur
-die dikvleis van die linkerbout geskiet, tog doodval; en dit sou nie
-gebeur het nie as 'n koeël daardeur gegaan het. Hierdie gif het hy
-eenvoudig gekook van die gifbos se melk.
-
-"Die gifbos groei maar op 'n paar plekke, nl. soos kort bokant
-Upington. Maar aan die suidelike kant van Grootrivier is 'n plekkie
-tussen Vaalkoppies en Matjiesrivier waar die gifbos aangetref word;
-die naam van die plek is Gifkloof, alwaar dit tot vervuiling groei. Die
-gifbos het geen blare nie, net vierkantige arms, wat van vyf tot ag
-voet hoog word. Die arms is vol kort, skerp dorinkies en is daarby
-vol senings net soos die blaaie van turksvye.
-
-"Ek het ook gesien dat ander Boesmans hulle harpoene met die melk
-van hierdie gifbos smeer.
-
-"Die oumense was erg bang vir die gifbos--daarom het hul die kinders
-ten strengste verbied om nie in die nabyheid van die gifbos te
-kom nie."
-
-Oom Karel van der Merwe, wat baie met Boesmans omgegaan het en dus
-hulle goed ken, het ons lankal vertel dat Boesmans ook die gif van
-seker soort slange--nie alle soorte nie--gebruik om hulle pyle mee te
-vergif. By soiets is daar altyd 'n seker mate van geheim by sonder om
-eens van al die bygelofies daarby te praat. By voorbeeld, die slang
-moet só gelyk het, só gelê het en nie dit of dat gedoen het nie. Ook
-sou al die fluitjiesriet wat só of só gegroei het, nie geskik wees
-nie. Verder moet die veer aan die agterpunt van die pyl van dié of
-dié voël geneem word en dan moet die veer op verskeie maniere behandel
-en gedokter word. Dis nou eintlik soos die ou gryskop-spreekwoord sê:
-'n Goeie geloof maak salig; want die Boesman glo sterk in towery.
-
-As die wildding dood is, dan is die eerste wat 'n Boesman doen as hy
-daarby kom, om die stuk vleis rondom die harpoen uit te sny en dit weg
-te gooi as ongeskik om te eet. Witmense wat van die vleis geëet het
-wat met gifpyle geskiet is, verklaar dat die vleis 'n lawwe smaak het.
-
-Wat die slanggif betref wat die Boesmans vir hulle pyle gebruik, is dit
-wel giftig as dit in die bloed van 'n wildding of mens kom; maar hulle
-verstaan die kuns om dit skadeloos te maak as dit in die maag kom.
-
-Dit is ook 'n bekende feit dat 'n hond wat deur 'n giftige slang
-gebyt is, as hy met teëgifmiddels deurgehaal word, en as hy later
-gebyt word, nie aan die gevolge doodgaan nie. By ons op die plaas
-was verskeie sulke honde wat niks oorkom nie as 'n slang hulle byt.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 66.
-
-HOE BOESMANS VRY EN TROU.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Storie vertel ons wat mnr. W. A. van Zijl,
-    van Klein-Breipaal, Kakamas, ons meegedeel het, verder wat ons
-    van Boesmans self verneem het.
-
-
-Daar die Boesmans ver uit mekaar woon en hulle nie bepaalde wette
-het nie, is dit maklik te verstaan dat b.v. die Boesmans van die
-Kalaharie ander gebruike het as die Boesmans van Transvaal, die Karoo
-of Boesmanland.
-
-So vertel mnr. W. A. van Zijl ons dat in Boesmanland, as 'n jong
-Boesman op 'n jongmeid verlief is, dan moet hy 'n vet springbok gaan
-skiet; hy bring dit na die plek waar die jongmeid woon en plaas dit op
-'n klein afstand van die pondokkie.
-
-Die volgende dag moet hy weer 'n ander bok gaan skiet; hy bring dit
-dan weer na dieselfde plek waar hy die bok van die vorige dag gesit
-het. Lê die eerste bok nog daar (omdat die ouers van die meid dit nie
-kom haal het nie), dan is dit die vaste teken dat die meid hom nie
-wil hê nie, en hy kan maar die twee bokke vir homself hou en wegneem.
-
-Maar as die eerste bok weggehaal is en hulle kom die twede een ook
-haal, dan kan sy hart maar gerus wees en hy kan die meid kry. Want
-hiermee het hy getoon dat hy 'n man honderd is, wat 'n vrou kan kos
-gee. Die grootste plegtigheid by die bruilof is dans en vleis-braai,
-eet en musiek-maak.
-
-Die seremonies van trou is heel eenvoudig. Die bruidegom gaan met een
-aan ieder sy in 'n ry staan. Die bruid insgelyks staan met 'n meid
-aan ieder sy regoor, dan dans hul 'n paar slae heen en weer, en die
-hele plegtigheid is oor; dan kan die braaiery en dansery maar begin.
-
-By ons het 'n ou Boesman met die naam van Ruiter gewerk. Weens sy
-swakker liggaamsbou kon hy met die ander volk nie saamwerk nie en wou
-nieteenstaande dieselfde huur ontvang. Ons het hom naderhand laat
-loop. Dog in dié tyd het ons hom gevra om saans vir 'n span tabak
-aan ons stories te kom vertel. En dit kon hy net goed doen.
-
-Soos hy ons beduie het, is hy aan die kant of grense van die Kalaharie
-gebore. Met strooptogte op vee van die trekboere uitgevoer, is hy
-op jonge leeftyd in hande van Boere geval en het van een baas na die
-ander getrek, en so het hy min of meer half-beskaaf geraak; maar sy
-Boesman-nukke kon hy maar nie laat staan nie--so was hy al baiemaal
-in die tronk. Wel, sy storie oor hulle manier van vry is soos volg:--
-
-'n Boesman neem maar een vrou en nie so baie as 'n Kaffer nie. Hy
-gaan tot 'n huwelik oor as hy twintig jaar is of soms jonger. As hy sy
-hart op 'n jongmeid gesit het, dan gaan hy daar kuier. Met sy aankoms
-daar groet hy almal vriendelik en gaan naas die jongmeid sit en begin
-somar 'n lewendige gesprek. As die jonkman vir die meid aanstaan,
-dan staan sy op en bring vir hom iets om te eet of te drink. Na hy
-hom uitgesels het, staan hy op, stel hom ewe kwaad aan en stap weg
-sonder om iemand te groet. Hieruit moet die jongmeid en die geselskap
-opmaak dat hy van nou af 'n vaste vryer is.
-
-Hy bly dan vir 'n lang tyd weg en maak eindelik sy verskyning
-weer. Almal is bly om hom te sien, en hy neem dan sy sitplek naas die
-jongmeid, en die ander klomp bedien die twee. Hy bly dan die aand daar;
-en al wat die jongmeid doen, is om sy bed op te maak en stap dan weg.
-
-Maar wee die jonkman as hy binne die ses maande nie kom nie; dan
-betower die ouvolk 'n uil, wolf of jakkals om daar by die jonkman se
-huis in die aand allerhande nare geluide te maak. Het die jongkêrel
-'n suspiesie, dan bly hy binne in sy pondok of strooihuis en gaan
-dan die ander dag teen-toorgoed haal wat sterker is as dié van die
-ouvolk en vernietig dan die krag daarvan. Maar staan die jongkêrel
-onbedag op om te gaan kyk watter goeters sulke nare geluide maak,
-dan val hy op die plek dood as hy buitekant kom.
-
-As die jongmeid van die begin af van die jonkman nie gehou het nie,
-dan bly sy nie naas hom sit nie: sy staan op, stap weg en gaan op
-'n ander plek sit; dan moet hy weet dat sy kanse maar sleg staan.
-
-Mnr. Jan Gey het aan ons vertel toe hy aan die grens van die Kalaharie
-sy veepos gehad het en sy vee daar aan die sorg van getroue Boesmans
-oorgelaat het, het hy altyd gesorg dat die jong Boesmans jonk trou;
-dan bly hul daar, sorg vir hulle vrouens, en is dan glad nie so
-rondloperig nie.
-
-Die Boesman is baie aan sy vrou en kinders geheg. Hy sal die grootste
-ongeriewe deurstaan om kos en water aan hulle te verskaf. Die vrou
-daarenteen help ook kliphard om veldkos vir haar gesin te verskaf. Was
-dit nie dat hul mekaar so getrou bystaan nie, dan kon so 'n swerwende
-nasie in die woestyn nie vir duisende jare bestaan het nie; hy is
-wreed teenoor ander, maar teen sy gesin is hy die opoffering self en
-stel sy lewe vir hulle in gevaar.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 67.
-
-IS BOESMANS WERKLIK SO DOM?
-
-
-    OPMERKINGS:--Hoe meer ons die Boesman bestudeer, hoe groter
-    raaisel word hy vir ons.
-
-
-Ons is almal daarmee eens dat 'n Boesman baie fyn jagplanne kan
-maak--meer so as enig ander nasie van die wêreld; maar dan weet ons
-ook dat niemand daarin geslaag het om 'n Boesman goed te leer lees
-en skrywe nie. Sy taal is eenvoudig, tog vervoeg hy sy werkwoord net
-so goed as 'n Hollander of Engelsman kan dink om sy eie werkwoorde
-te vervoeg. 'n Jong Boesman leer 'n ander taal praat met verbasende
-snelheid. Sy tekeninge is so duidelik dat daar geen twyfel kan ontstaan
-watter dier of mens daarmee bedoel is nie. Van klei kan hy enige dier
-of mens namaak en tog kan hy nie tel nie, terwyl aan die mens tien
-vingers gegee is, wat ook kan gebruik word--en wat al die nasies van
-die wêreld gebruik het--om te leer tel.
-
-Omdat hy nie diep oor iets kan redeneer nie en omdat hy hom nie in
-ernstige gedagtes kan verdiep nie, is sy begrip van godsdiens baie
-oppervlakkig--so het dit by ons al 'n vaste uitdrukking geword: Hy
-is so dom as 'n Boesman; sy verstand is so kort as dié van 'n Boesman.
-
-Maar is hy nou so dom in alles?
-
-Sonder gereedskap kan die beste ambagsman nie werk nie. En hoeveel
-ambagsmanne--ja, hoeveel van ons--is daar wat ons eie gereedskappe kan
-maak? Die kuns is om sonder gereedskap te werk. Ons het kraalsnoere
-van volstruiseierdoppe gemaak gesien en het enkele in ons besit wat
-'n Boesman sonder gereedskap gemaak het. Ons vertel wat oom Jan Visser
-aan mnr. E. de Roubaix meegedeel het hoe die krale gemaak word:--
-
-"Rondebout (die Boesman) en van sy maats het ek sien krale maak van
-die doppe van volstruiseiers. Die dopstukkies word geslyp tot hulle
-rond is en die grootte van 'n hempsknopie het; dan word 'n gaatjie in
-die middel geboor en is dan gereed om ingery te word. Die Boesmans dra
-soms lang stringe van hierdie soort krale om hulle arms en bene--net
-soos Kaffers glaskrale dra."
-
-Dan, weer, het ons kieries met 'n knop gesien wat Boesmans sonder
-die hulp van 'n staalmes bewerk het en het daarop met 'n draadjie
-en kooltjies vuur diere uitgebrand wat baie duidelik en natuurlik
-was--vernaamlik 'n bont tier en slange met hulle skobbe en dubbele
-tonge. Ons is seker dat baie van ons wat ons so slim hou, die Boesman
-dit nie sou nagedoen het nie. En wie het hom dit geleer?
-
-Mevr. Jacob de Clercq het ons vertel dat haar vader 'n Boesman gehad
-het wat by hulle groot geword het. Hy het al sy eie musiekinstrumente
-ewe kunstig gemaak. Daar het dit nie by gebly nie, maar hy kon daarop
-gesangetjies en liedjies speel; maar om te leer lees of spel of iets
-uit die hoof leer--so ver kon hul hom nie bekwaam nie: Sy vertel,
-toe die eerste kettingsteek-naaimasiene uitkom, het hy op sy eie
-manier so 'n speelgoed-masien nagemaak. Hy het te danig 'n begeerte
-gehad om smidswerk te leer, en het toe by 'n smid in Natal gaan werk;
-hy was daarin net knap; en toe hy die ambag enigsins goed verstaan het,
-loop hy weg, sodat niemand weet waarheen hy gedros het nie.
-
-Selfs met 'n eenvoudige sikspens-knipmes kan 'n Boesman kunstige
-werkies verrig. Ons het gesien 'n nek en kop van 'n viool wat 'n
-Boesman van kareehout uitgekerf het wat glad nie in vertoning vir
-'n ingevoerde een hoef agteruit te staan nie.
-
-'n Ou vrind van ons het ons vertel dat sy buurman, mnr. Prinsloo,
-in die ou dae 'n watermeultjie gehad het om koring mee te maal. Sy
-meulenaar was 'n Boesman wat hy klein gevang het en van sy ouers
-ontvang het, daar kos toe skaars was. Die Boesman het alles van malery
-geleer. Hy was ook met 'n makgemaakte Boesmanmeid getroud. Albei het
-'n goeie en sindelike opvoeding gekry en het in 'n kliphuis met deur
-en venster daar by die meul gewoon. Dit het soms gebeur dat die malery
-langer ophou as verwag is, dan het die ou Boesman die witmense na sy
-huis genooi om koffie te drink of 'n stukkie te kom eet. Sy oumeid
-was skoontjies aangetrek; die tafellaken was so wit as sneeu; wat
-daarop staan, blink; en die borde, messe, vurke, lepels en kommetjies
-is wat hul spesiaal vir witmense gehou het.
-
-Dus sien ons hieruit dat as 'n Boesman van kindsgebeente reinheid
-geleer word, hy ook sindelik kan wees en dat hy vir hom in muurhuise
-goed tuisvoel.
-
-Dis verder 'n bekende feit dat die Boesmans nooit geploeë of gesaai het
-nie. Wel, meneer Louw Prinsloo het in die vroeë dae naby Chrissies-meer
-op die Hoëveld van Transvaal gewoon. Hy vertel dat hul wilde Boesmans
-wat vee gesteel het, agternagesit het. Aan die bopunt van Soetoerivier
-kry hul die woonplek van die Boesmans; en daar het klein tuintjies met
-mielies gestaan, terwyl in die hele omgewing geen blankes of Kaffers
-gewoon het nie. Wild het toe al skaars geword, en die ou spreekwoord
-sê: "Nood leer bid,"--so het die Boesman hom verplig gevoel om ook
-mielies te saai--miskien meer met die doel om dit groen te kook of
-te braai.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 68.
-
-'N BOESMAN IS WAARLIK DAPPER.
-
-
-    OPMERKINGS:--Hierdie Verhaal is afgeskrywe deur mnr. E. de Roubaix
-    soos deur oom Jan Visser aan hom vertel.
-
-
-Ou Oom Jan Visser--nou 83 jaar oud--vertel die volgende ware
-gebeurtenis:--
-
-"Sestig jare gelede was ek 'n jongeling van drie-en-twintig jaar
-oud en weet vandag nog baie goed wat ek op hierdie leeftyd gesien,
-gehoor en ondervind het. Dit was in die jaar 1859. Die ou wêreld
-tussen Calvinia en Grootrivier was toe nog woes, maar bedek met gras
-en blomme; wild en ongedierte het ook nie makeer nie. My vader se
-veelêplek, of staning, was in die hartjie van ou Boesmanland en wel by
-'n groot vlei of pan. [Die Boesmanlanders noem die opgedroogde vloer
-van 'n groot meer water 'n pan.--Die Skrywer.]
-
-"As 'n mens aan een kant van die pan staan en kyk oorkant-toe, dan
-lyk die ander kant somar hier naby. Maar moenie glo nie! Jou gesig
-word bedrieg en dis nie so nie. Soms sien 'n mens êrens in die pan
-'n groot wit ding wat so groot vertoon as 'n boerbok; maar loop hy
-daarheen, dan vind hy niks meer as 'n murgbeen van 'n bees nie.
-
-"Op 'n warm dag--as die warm lug oor die grond flikker--, dan
-vertoon orals in die pan of daar plasse helder water staan wat
-groot kabbelings maak. Maar dit alles is 'n lugverskynsel, wat ons
-opgeefsels noem. Daarom het die pan die naam van Verneukpan gekry;
-en dis vandag nog sy naam, en almal noem die plek nou nog so.
-
-"Nou, wat ek eintlik wil vertel het, is dit: dat in daardie tyd by ons
-'n ou rou Boesman gebly het. Sy naam was Rondelyf. Hy was al bejaard;
-want sy ou gesiggie was al vol rimpels en wat van sy twee nou ogies
-te sien was, was net twee skrefies--hoewel hy baie beter kon sien as
-ons algar saam. Hy was die wagter van my vader se lammerooie.
-
-"'n Geslepener skelm, 'n fyner leuenaar en 'n deurtrapter dief ken ek
-nie. Hy het altyd die tabak, bierklei, timablikkies (ghriesblikkies),
-vleis, kougoed, seninggare, en ander dinge van die volk uit hulle
-pondokke gesteel sonder dat iemand hom ooit betrap het. As iemand
-hom vertel dat daar groot suspiesie teen hom bestaan dat hy op een of
-ander tyd 'n ding gesteel het, dan trek hy sy gesig in die onnoselste
-en onskuldigste plooie, wat sy onskuld moet aantoon. Op die oomblik
-is hy bereid om te sweer en te bewys dat hy op daardie dag glad op
-'n ander plek was as dié waar die goed gesteel is--alles om te staaf
-dat hy somar niks anders as die pure waarheid praat nie.
-
-"Hy het nog op die Boesman-manier pyl en boog gedra en het baie hase
-so op die lêplek platgetrek, of doodgeskiet. Met sy glinsterende
-en half-toegeknipte ogies het hy reeds van ver af 'n hasie agter
-'n bossie sien lê, of 'n koraan in die laagte sien staan, of 'n pou
-daar teen die duintjie sien wei. Dan begin hy te fluit, en begin in
-'n sirkel al om die wildding te loop; maar hy kom tog al die tyd nader
-en nader, sodat hy die sirkel naderhand baie kleiner het. Al die
-tyd hou hy die pyl op die snaar van die boog gereed. En bewaar die
-arme dier as Rondelyf hom onder skot kry, dan is dit klaar met hom;
-want mis-skiet ken die ou Boesman nie!
-
-"Hy het nooit springbokke vervolg as dit koel is nie; maar op die
-warmste van die dag is sy tyd; want dit gebeur dan dat die muggies
-die bokke pla, en hulle gaan dan skuiling in die koelte onder die
-bome of bosse soek. Terwyl hulle daar perdgerus in die skaduwee staan,
-begin die ou Boesman hulle te bekruip. Hy kon letterlik soos 'n slang
-op die grond seil en gaan dan tot 'n vyftien tree of so van hulle af,
-kies sy buit, en dood is daardie bok se naam! Dit het nooit gebeur dat
-'n dier wat hy bekruip het, hom gewaar het nie.
-
-"Omtrent twee uur te perd van Verneukpan is 'n plek met die naam van
-Omdraaivlei; daar was 'n ander staning. Op 'n seker dag het daar op
-Omdraaivlei 'n smous met negosiegoed en tabak kom staan. Hy het daar
-'n goeie ruk gebly; en my vader het daar ook goed gaan handel en koop.
-
-"Gou het Rondelyf van daardie negosiewa gehoor, en dit het hom nie
-lank geneem om uit outa Koring se gordband twee sielings te steel
-nie. En weg spring hy met daardie geld, dwarsdeur die veld, reguit
-na die smous toe om tabak te gaan koop.
-
-"Omtrent halfpad staan 'n leeu kort voor Rondelyf op en staan hom
-ewe bedaard en kalm aan te kyk; al die tyd swaai hy sy stert van die
-een kant na die ander kant in die lug. Ongelukkig het Rondelyf nie
-sy pyl en boog by hom gehad nie, nog minder vuur of 'n ander wapen
-as net sy twee-voet-lank kierietjie.
-
-"Hy sak stadig op sy hurke en hou die leeu dop; die leeu kom 'n entjie
-nader. Hy staan toe weer regop en staan die leeu aan te kyk; die leeu
-bly weer staan; daarop gaan hy weer op sy hurke sit, en weer kom die
-leeu 'n bietjie nader. Hy staan nogmaals regop, wat die leeu weer tot
-staan bring. So het hy 'n paar maal aangegaan. En toe hy weer opstaan,
-spring hy regop in die lug, gee 'n geweldige skreeu en klop hard en
-geesdriftig op sy karos, wat hy onderwyl van sy lyf afgehaal het en
-wat hy toe in sy hand hou, en hy storm die leeu. Dit was te veel vir
-die leeu: hy neem die spat; en so is Rondelyf van hom bevry geword. En
-na hy dit veilig geag het, spring hy terug na Verneukpan toe en kom
-my vader roep om die leeu te skiet.
-
-"Ons het dan ook nie versuim om die leeu te gaan opsoek nie. Ek het
-meegegaan. Toe ons op die plek kom waar die ontmoeting afgespeel
-was, het ons die spore van albei goed beskou en kon dadelik sien dat
-Rondelyf nie met stories aangekom het nie, en dat hy waarlik 'n baie
-nou ontkoming gehad het; was dit nie dat hy geen lafaard was nie,
-dan was daardie dag voorseker die laaste dag van sy lewe."
-
-Tot so ver het oom Jan Visser vertel; maar hy het nog meer
-vertel, en ons sal in die volgende boekdeel nog meer van Rondelyf
-hoor. Ongetwyfeld was hy 'n ou karnallie; maar net so ongetwyfeld
-was hy 'n held.
-
-In die volgende boekdeel sal ons geleentheid vind om nog meer van
-sulke dapper verrigtinge melding te maak, waaruit duidelik sal blyk
-dat die dwergnasie heldhaftig is en glad nie lafaards is nie.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 69.
-
-HOE BOESMANS VERF MAAK.
-
-
-    OPMERKINGS:--Ons vertel hier hoe Boesmans hulle verf meng om hulle
-    skilderinge op rotse uit te voer, en ook hoe hul vir sieraad soms
-    hulle lyf skilder.
-
-
-Hoeveel persone het al die vraag gestel: Ek verwonder my dat die
-skilderinge van Boesmans soveel honderde van jare kan bestaan sonder
-te verbleek of af te reën--hoe maak hul die verf? Nou, as iemand 'n
-bietjie oplettend is en sy oë rondom hom heen werp, dan sal dit hom
-dadelik tref dat sulke skilderinge baie voorkom waar die melkboom
-of noorsdoring-soort bosse en bome groei, of anders in streke waar
-pitvrugte aangetref word. In kaal streke waar soiets nie aangetref
-word nie, daar vind ons meer grafeer- of inkraptekeninge. Dan
-word 'n harde skerp klip gebruik om figure in sagter klip in te
-krap. Hiervoor gee hul die voorkeur aan die swart blink rotse wat
-net 'n dun nerfie buiteom het; as dit deurgekrap word, dan maak dit
-'n vaalgrou streep wat net so lyk as die binneste van die rots. So
-'n grafeer-, of uitkrapwerk, is so te sê onverganklik.
-
-Ons sal oom Jan Visser weer aan die woord bring soos goedwillig deur
-mnr. E. de Roubaix vir ons opgeteken.
-
-Oom Jan gaan voort om te vertel:--
-
-"Rondelyf het ook die kuns verstaan om verf te maak. In T'korgas se
-Laagte het baie van die plat leiklippies gelê, wat blou, vaal, geel,
-swart en bruin gekleurd is. Hy kies dan onder die klippies uit net
-watter kleure hy wil hê; hy maal dit tot poeier, sif dit dan tot
-tienmaal deur ou lappe of doeke, ja, hy pers dit met sy vingers
-daardeur; nou is dit stof.
-
-"Hy maak daardie stof aan, of meng dit met die t'kouboom se olie,
-net soos skilders verf meng, en begin daarna met sy kwassie te skilder.
-
-"Die t'kouboom tref 'n mens vandag nog in groot menigte aan in die
-sandlaagtes van Brabees, Renosterkop, Noudonsies en ander plekke
-langs Grootrivier. Die boom self is baie taai, dit het 'n dik stam
-en behou sy blare somer en winter. Die blare is so breed as dié van
-'n perskeboom, dog korter, baie gekrul, of kroeserig, en besit 'n
-frankbitter smaak.
-
-"Die olie word verkry uit die bessies van hierdie boom deur dit fyn te
-stamp en dan te kook; die bessie is net so groot as die kasterolieboom
-se pitte, dog is baie harder. Hierdie bessie braai Rondelyf uit saam
-met die melk van die gifbos. As dit afgekoel en koud is, dan is dit
-gereed om as olie vir verf te dien. Waar die soort gekookte olie op
-'n klip val, maak dit 'n bruin vlek wat nie vandag, nòg môre, nòg
-oor jare daarna somar sal uitgaan nie.
-
-"My oorlede moeder het ons ou trektafeltjie met daardie soort verf
-geskilder. Op sagte voorwerpe, soos sagte hout, word die verf dof, maar
-op harde klip behou dit sy helder kleur. Maar met al ons rondtrekkery
-het dit moeilik gegaan om 'n skaafplekkie aan die tafel te kry--dis
-ongetwyfeld, dié soort olie is goed.
-
-"Rondelyf het nog 'n ander soort verf gemaak, naamlik van ajoos, vet
-en harpuis. Die Boesmanlandse harpuis is baie skaars--so vat hy soms
-in plaas daarvan kors, of gom, van die t'kooibos. Met hierdie soort
-verf het hy soms sy hele liggaam besmeer--tot selfs sy bakkies. Dit
-het 'n mooi donkerbruin kleur.
-
-"Die ajoos is 'n soort plant nes die duiwelsbrood. [In Boesmanland
-word 'n paddastoel duiwelsbrood genoem.--Die Skrywer.] Maar waar die
-duiwelsbrood die vorm van 'n hoed of sambreel het, het die ajoos die
-vorm van 'n ronde bal. As dit ryp word, dan droog die vel uit, word
-hard; en as die vel dan oopgebreek word, dan is die hele bal van binne
-vol van 'n bruin, swart of geel poeier. Hiervan word die verf gemaak."
-
-Tot so ver het oom Jan vertel.
-
-Die ajoos word in die Karoo en binnelande van die ou Kolonie oeltjie,
-of nambossie, genoem; en word sowel deur die Hottentotte as Boesmans
-gebruik om hulle wange mee bruin te skilder--soms word hulle gesigte
-nogal taamlik bont daarmee geverf.
-
-Ons het in ons kinderdae gesien dat blank meisies ook hulle gesigte
-tydelik daarmee geskilder het. Toe ons die rede daarvoor verneem, was
-die antwoord: "Dit hou die vel koel en as ons dit na 'n tyd afwas,
-dan is ons gelaatskleur weer lelieblank; want hier in die ope veld
-brand die son ons heeltemal bruin." Dit was natuurlik die geval waar
-die trekboere ver uit mekaar staan en besoekers nie aldag daar kom
-nie. Die meisies hou hul by sulke geleenthede eenkant.
-
-Wel, om tot die verfkleure van die Boesmans terug te keer. Boesmans
-teken die Kaffers altyd swart af--daarvoor gebruik hul potswartsel;
-vir Boesmans gebruik hul meestal bruin--daarvoor gebruik hul bruin
-potklei, bruin klip wat ysterroes bevat; vir wit mense gebruik
-hul wit of liggeel klei, of skilferklip van dié kleur. Ook het ons
-skilderinge in groen en blou gesien, wat vermoedelik aan kopererts
-ontleen is. Soms vind 'n mens tekeninge wat amper rooi is; die verf
-hiervan word op seker plekke gegrawe.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 70.
-
-KINDERS VAN DIE NATUUR.
-
-
-    OPMERKINGS:--In hierdie Verhaal deel ons 'n paar gevalle mee
-    hoe onverskillig 'n Boesmans die erns van die lewe kan opneem:
-    plesier is sy grootste ideaal.
-
-
-Baie mense eet om te lewe; ander, weer, lewe om te eet en om die
-plesier van die wêreld tot hoofdoel te stel. Dit lyk of die Boesman hom
-beskou as net in die wêreld te gekom het om te eet en plesier te maak.
-
-Sy grootste genot is dan maar eet en dans. Hy kan nie lekker dans as hy
-honger het nie; en as hy sy bekoms aan 'n maal het, dan wil hy dans;
-en dit doen hy so goed dat almal wat hom sien dans, moet verwonderd
-staan. Dit het baiekeer gebeur dat as die baas van die plaas kuiergaste
-van ver kry, dat hy sy Boesmans roep om tot vermaak van die kuiergaste
-te kom dans--net soos die ou Farao's van Egipte gedoen het om hulle
-dwergdansers tot vermaak van ander en hulleself te laat dans.
-
-Sê die oubaas: "Toe, ou Hans, kom dans vir die kuiermense die
-aasvoëldans,"--dan lyk 'n aasvoël 'n mooi bog om beter rond te spring
-en met sy vlerke rond te klap as ou Hans Boesman dit kan doen. Dan
-kom weer die bobiaandans, wanneer ou Hans Boesman se litte so los is
-as dié van 'n lamlendige houtpop. Daarna moet hy die springbokdans
-uitvoer, en dan by hierdie geleentheid wip Hans soos 'n gomlastiekbal
-in die lug, skynbaar sonder 'n been, arm of spier te beweeg--want
-springbokke hou mos hulle bene en nek styf as hulle pronk.
-
-En as 'n klugspeler en nabootser het 'n Boesman nog nie sy gelyke
-gekry nie.
-
-Hy is ook glad nie punteneurig omtrent die soort kos wat hy kry
-nie. Dit kan maar goeie of slegte vleis wees, slange of skilpaaie,
-veldvrugte of uintjies--alles is welkom, as dit maar net nie doodmaak
-nie.
-
-Maar dan gebeur dit met groot droogtes dat kos skaars word en hulle
-hard moet stry om elkeen vir homself aan lewe te hou; dan maak hulle
-wonderlike planne om kos in die hande te kry. Loop hul dan kos op
-die lyf wat vir 'n week of meer kan dien, dan is daar geen voorsorg
-om matig aan te gaan en 'n stukkie vir die dag van môre opsy te sit
-nie. Nee, hulle eet gulsig tot hul nie meer kan nie, gaan slaap as dit
-dag is, of dans as dit nag is. Is alles op, dan bly die gedagte oor:
-"Ons het dit die dag of wat lekker en plesierig gehad."
-
-As honger en droogte diere teister, dan gooi hul hulle kleintjies weg;
-en wat doen die Boesmans?
-
-Mevr. Jacob de Clercq vertel aan ons dat toe sy nog 'n kind was, kom
-daar na haar vader, Gert van Niekerk, se plaas (waar nou Uitkyk-stasie,
-Middelburg, Tvl., is) 'n ou Boesman en sy meid; hulle plaas 'n klein
-meidjie wat nog nie kan loop nie, voor haar moeder en vader en soebat
-om tog maar die meidjie vir 'n jong os te ruil, daar hulle baie honger
-ly. Ou mnr. Van Niekerk en sy vrou wou so 'n jong kind nie ontvang nie;
-dog die Boesmans bly aan soebat, hulle verlaat die werf stilletjies,
-gaan 'n bees vat en gaan daarmee voort. Mnr. Van Niekerk het die kind
-met 'n oorlamse Kaffer agternagestuur, maar hy kon die Boesmans nie
-vind nie--so het mevr. Van Niekerk maar die meidjie grootgemaak. Sy
-het haar ounooi getrou gedien en het tot haar oudag by die famielie
-Van Niekerk gewoon, en het naderhand sleg van gesig geword.
-
-Maar dit moet al baie droog wees as Boesmans nie meer iets te eet
-in die veld kry nie. Laat ons weer hoor wat oom Jan Visser ons
-vertel. Mnr. De Roubaix stuur die volgende mededeling aan ons:--
-
-Oom Jan Visser vertel: "Ek was eenmaal as kind met my vader mee in die
-Kalaharie-woestyn. Daar het ons eendag--kort voor sononder--'n klomp
-Boesmans teen 'n duin sien koes en opstaan. Hulle was druk besig om
-iets te soek en uit te grawe en steur hul nie aan ons nie. Rondelyf
-weet dadelik te vertel dat die Boesmans honger het en dat hul besig
-is om uintjies te grawe. Toe sien ons dat kort-kort een op sy hurke
-gaan sit en druk besig met grawe is. Dit het waarlik gelyk nes 'n
-klomp bobiane wat kos teen die rant soek.
-
-"Toe dit begin skemer word, het die Boesmans teen die duine gaan
-rus. Rondelyf vra toe somar verlof om daarheen te gaan, daar hy vermoed
-dat die hele nag fees sou gevier word. Hy was reg; want so was dit
-ook. Die Boesmans het hulle ramkies meegebring en het daarop die hele
-nag gespeel. Die gedans was net lewendig en geesdriftig. Ons kon die
-musiek duidelik hoor, en daar is een riel wat hul toe gespeel het,
-wat ek self op Rondelyf se ramkie kon speel. Die naam van die riel is
-Die Bontperd. Dit het net twee of drie draaitjies en gaan min of meer
-so: Hor-tiek-tiek, hor-tek-tek, hor-tak!--dit word oor en oor herhaal.
-
-Toe Rondelyf terugkom, vertel hy dat van hierdie Boesmans het die
-poliesie van Upington en Kenhardt vroeër gaan haal en met die grootste
-gesoebat op Upington gekry. Daar is hul toe gehuur geword om êrens
-anderkant Kenhardt aan 'n dam te gaan werk. Maar voor hulle die
-werkplek bereik het, het die laaste een weggeloop en die Kalaharie
-ingevlug.
-
-"Toe ek 'n kind was, het Rondelyf vir my meer as een ramkie gemaak. Hy
-het gewoonlik die hoepel van 'n vat geneem en rond gebuig dat dit
-so groot as 'n hoed se bol is. Aan die hoepel bind hy 'n stok wat
-as nek van die ramkie dien; bo-aan maak hy drie gaatjies waarin die
-pennetjies moet kom wat die snare moet aandraai. Hy neem dan 'n nat
-haarafgemaakte vel van 'n lam en trek dit oor die rondgebuigde hoepel
-en oor die stok so ver dit aan die hoepel vas is. Dan maak hy die drie
-snare aan die onderpunt van die stok vas, trek dié oor die romp van
-die ramkie en bind dit een vir een aan sy pennetjie vas. Dan maak hy
-'n kam en plaas dit op die romp van die ramkie; dan lyk die affêre nes
-'n drie-snarige ghitaar.
-
-Nou is ou Rondelyf my musiekonderwyser--ja, wat vang kinders nie aan
-nie! Ek het geleer om Die Bontperd te speel, dan dans ou Rondelyf
-voor my en skoffel dat die stof so trek."
-
-Tot so ver die verhaal van oom Jan.
-
-'n Boesman sal hom die hele dag vreeslik vermoei om in die aand--al
-was dit maar vir 'n oomblikkie--'n plesier-plek by te kom. Ons weet van
-'n geval waar 'n smous 'n mak springbok wat met die vee meeloop, geruil
-het. Die springbok kry dit in sy kop om terug te hol om sy pleegmoeder,
-die bokooi, te gaan opsoek. 'n Boesman bied sy dienste aan om die jong
-springbokkie vir 'n sopie brandewyn te gaan haal. Die smous beloof hom
-dit, en kort na sonop spring die Boesman weg en kom moeg die aand na
-sononder met die bokkie op sy skouer terug. Toe iemand hom vra of hy
-sy lyf dan oor 'n sopie so moet pla, antwoord hy: "Baas, 'n dag se
-swaarkry is niks, as ek net in die aand effe my lyf kan plesierig
-maak." Die smous het egter 'n span roltabak by die sopie gevoeg;
-en meer voldaan en opgeruimd--toe die sopie begin te trek--het ons
-'n skepsel nie gesien nie. Met so 'n beloning sal hy nooit staak nie.
-
-Oom Piet Smit het 'n Boesman en sy seun gehad wat snags na die skape
-in die bosveld moes kyk. Hulle weet as hul durf die veewerf in die nag
-verlaat, dan kry hul die volgende dag 'n afgedankste afranseling. Maar
-daarom gee hul nie as hul net in die nag die bierpotte van die Kaffers
-wat op 'n afstand woon, kan bykom. Hul steel enigiets om vir bier te
-gaan verruil.
-
-Jagters in die Kalaharie kry baie dienste uit die swerwende Boesmans
-net deur hul met 'n stukkie tabak te vergoed. Doen hul dit nie, dan
-moet hul van dors omkom. Dis wonderlik dat die wildste Boesman van
-tabak gehoor het en baie uit sy pad sal gaan om dit in hande te kry.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 71.
-
-FYN DIEFSTALLE.
-
-
-    OPMERKINGS:--Nou sal ons enige staaltjies gee hoe fyn 'n Boesman
-    kan steel sonder uitgevind te word--maar baiekeer loop hy hom
-    tog vas, daar die witmense te goed met sy planne bekend is.
-
-
-Daar is baie mense wat volhou en nie van die punt af te kry is nie,
-nl. dat 'n Boesman 'n gebore dief is. En tog sit in so 'n algemene
-verklaring nie altyd waarheid nie. Hoeveel mense vertrou hulle goed
-aan die sorg van Boesmans toe en vind hulle vertroue nie misplaas
-nie? Ons was in 'n huis waar die Boesmanmeid aan die nooi sê: "Nooi,
-ek sal my hande nie aan jou goed sit nie; maar ek beloof nie om nie te
-steel as ek by jou drank uitkom nie." En die huisvrou het ons verseker
-dat nie 'n speld verlore geraak het nie, maar die drank kon sy nooit
-te veilig onder slot gehou het nie.
-
-Andermaal gaan ons vertel wat oom Jan Visser verhaal het en aan ons
-deur mnr. E. de Roubaix toegestuur is:--
-
-"Eenmaal het 'n veekoper met sy vee by ons staanplek gelê. Die vee
-kom gewoonlik oor 'n kaal vlakte met klein bossies begroei na hulle
-lêplek toe. As 'n haas oor die veld loop, kan 'n mens hom sien. Wel,
-soos gewoonlik kom die vee weer een agtermiddag oor dieselfde vlakte
-wei-wei veewerf-toe; en die veekoper se twee wagters was by.
-
-"Die volgende oggend, na ou gewoonte, word die skape getel, en toe
-word bevind dat een aan die getal kort kom.
-
-"My oorlede vader merk toe teen die veekoper op: 'Dis baie snaaks dat
-net een skaap aan die getal ontbreek--een skaap sal mos nie afdwaal
-nie! Ons het seker sleg getel, of anders is die skaap gesteel of aan
-die geilsiekte dood.'
-
-"Hulle tel weer die skape; maar nog word een vermis. Toe besluit hul
-om met die honde effe in die veld rond te soek. Hulle was nog geen
-paar honderd tree van die tent af nie of hul was op daardie kort
-blomkool-vlakte. Hulle sien dat die honde so gretig in 'n droë bos
-snuffel. Na nader te gestap het, bevind hul dat dit 'n droë kraalbos is
-wat iemand in 'n erdvarkgat se bek geprop het. Hulle trek die bos uit,
-loer in die gat--en daar vind hul die skaap afgeslag, en die vleis,
-behalwe die stert en rugstring, was in die vel toegedraai en aldus
-in die gat sorgvuldig versteek.
-
-"'Dis niemand anders se werk hierdie nie as dié van Rondelyf,' roep
-my vader uit. 'Ek sal die hele ding gou-gou vir jou uitvind,' sê hy
-toe hulle huis-toe stap.
-
-"Toe hul daar aankom, pak hul Rondelyf aan sy arm en bind sy hande
-agter sy rug vas en lei hom na die klein handskroefie om sy oor daarin
-vas te draai. Want 'n Boesman moet 'n mens gou op die lyf loop om
-hom bang te maak en nie kans gee om te dink nie.
-
-"'Kom, Rondelyf, vertel die hele waarheid; hoe het jy die skaap daar
-op die kaal vlakte gevang sonder dat 'n mens of die twee wagters jou
-gesien het?' vra my vader toe hy maak asof hy die skroef met geweld
-gaan aandraai. 'Toe, kom uit met die waarheid, of ek draai jou ore
-en vingers in die skroef af!'
-
-"Toe kom hy sonder te versuim met die hele waarheid uit, en vertel
-dat hy in die agtermiddag al in die erdvarkgat met 'n bossie op sy
-kop gebind, gaan lê het; want hy weet dis die huistoekom-pad van
-die skape. Toe die skape om die erdvarkgat wei, het hul hom nie daar
-binne-in gewaar nie. Hy het sy vet hamel uitgesoek, wat geen tree van
-die gat af was nie, het sy hand uitgesteek, hom gegryp en in die gat
-gesleep. Die skape om die gat het wel 'n bietjie geskrik; maar dit doen
-hul heeldag as hul op 'n hasie, slang of skilpad afkom. Dadelik was
-alles oor; die skape trek die gat verby sonder dat die twee wagters
-geweet het dat daar iemand en 'n skaap binne in die gat gewees het.
-
-"Na hierdie verklaring was Rondelyf gou uit die skroef verlos; dog my
-vader het hom 'n afgedankste loesing afgetel omdat hy durf die goed van
-'n ander steel. Dit het vir Rondelyf en sy maats skaars 'n week gehelp,
-dan het hul die taaiste pak slae vergeet en steel weer van vooraf."
-
-Mnr. Piet Venter het ons vertel dat sy vader, toe hy nog in die
-binnelande van die ou Kolonie gewoon het, twee getroue honde gehad
-het. Hulle het baie jakkalse en ongediertes doodgebyt; en 'n Boesman
-het nie gedurf om naby te kom nie. Hulle het ook 'n getroue ou Boesman,
-ou Ertman, gehad, wat na die koeie met jong kalwers kyk.
-
-Eendag slag my vader, mnr. Piet Venter, 'n vet koei; die vleis moet in
-die nag in 'n boom hang, en die twee honde pas dit op. Dog die ander
-dag makeer 'n voorkwart; en hul kon nie uitvind hoe dit onder die
-oë van die honde uit gesteel is nie. Later, op 'n wonderlike manier,
-vind hul uit.
-
-Ou Ertman het aan sy maats in die veld vertel dat sy baas 'n koei gaan
-slag. In die nag het een in 'n boom ver van die huis geklim en nes 'n
-jakkals geskree; solank die een trag die honde na hom, die sogenaamde
-jakkals, te lok, het die ander êrens naby verskuil gelê. Die honde hol
-na die sogenaamde jakkals toe en blaf daar; onderwyl steel die ander
-Boesmans die vleis en hol daarmee veld-in en vlug ver die berge in;
-dog hulle het nie vergeet om stilletjies in die weiveld aan Ertman
-sy beskeie deel van die vet vleis te bring nie.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 72.
-
-AS NOOD DIE BOESMANS DRUK.
-
-
-    OPMERKINGS:--Hier gee ons 'n paar voorbeelde hoe ver nood iemand
-    kan drywe.
-
-
-Die boesman, as kind van die woestyn, het 'n harde stryd teen wilde
-diere, vyande, honger en dors. Selfverdediging is die eerste wet van
-bestaan. En daar is so baie maniere van selfverdediging.
-
-Ons het al vertel hoe Boesmans soms hulle kinders vir kos verruil. Dit
-is nie alleen om hulle lewe te red nie, maar ook dié van hulle kinders.
-
-Maar hoe maak hul met hulle swak ou volk wat nie meer met jag kan
-meedoen nie as die nood hul dryf om te trek--ja, na 'n veraf geleë
-streek te trek?
-
-Hieromtrent het ons informasie ingewin van mnr. W. A. van Zyl,
-Klein-Breipaal, Boesmanland. Dit deel hy ons mee: "Die wilde Boesmans
-het drie maniere om van hulle ou volk ontslae te raak as die nood
-hul erg druk, sodat hul verplig word om die streek te verlaat.
-
-"Die eerste manier is om 'n kliphok om die swakke en oue van dae
-te pak. Daarin plaas hul dan kos en water om vir 'n geruime tyd te
-dien. Dan trek hul weg en laat die ou persoon verder aan sy eie lot
-oor. Die kliphok, wat hoog en sterk gepak is, is natuurlik bedoel om
-die ou skepsel teen verskeur van wilde gedierte te beskerm. As hy
-binne-in veilig is, dan word hy van die vrees en angste gespaar om
-deur wilde diere wreed gedood en opgevreet te word.
-
-"Die twede manier is: Hulle grawe 'n diep ronde gat regaf--natuurlik
-waar geen klippe te vinde is nie--, plaas die ou daarin, en ook kos
-en water, maar dan vir 'n kort tyd. As hul dan nie weer terugkom
-voor hy dood is nie, dan smeer die meide hulle hare vol verf met
-vet gemeng. Hulle neem dan klein klippies en gooi dié rondom sy lyf
-in die gat totdat hy hom nie meer kan roer nie en daar vassit; dan
-verlaat hul die plek, om nie na die graf terug te kom nie. Die ou
-kan hom dus nie roer nie en moet so van ellende sterwe.
-
-"Die derde manier is: As hul op trek is en een van die oues beswyk van
-ouderdom of dors, dan maak hul 'n langwerpige hol plek in die grond,
-lê gras daarin en plaas die ou daarop: daar moet hy lê tot hy dood
-is--nou is daar geen kos of water om aan hom agter te laat nie."
-
-Tot so ver het mnr. Van Zyl ons vertel.
-
-In ieder geval waar hul hulle oues agterlaat, is ons deur Boesmans
-verseker geword dat hul altyd 'n kliphok, waar klippe te vinde is,
-en 'n doring-heining, waar doring-bosse te vinde is, pak, om die
-agtergeblewene teen verskeuring deur roofdiere te beskerm.
-
-Dit alles lyk wreed; maar 'n Boesman het ons die vraag self gestel:
-"Sal baas die hart hê om jou eie pa of ma koelbloedig te vermoor as
-daar net liefde en nie rusie is nie? Wat help dit om agter by hulle
-te bly? Dan sterf ons met vrou en kinders almal tesame--en wat word
-dan van die Boesman-nasie?"
-
-Omtrent wat rein en onrein is, bestaan by volkere groot verskil. Ons
-eet b.v. skaap- of beesboutvleis, snoek, hase, vark, ens., terwyl
-'n Jood dit as onrein ag. Ons eet mossels, klipkous, maar nie seekat
-nie, terwyl die suidelike nasies van Europa seekat eet omdat dit aan
-die skulpsoort behoort. Ons eet ystervark, wat 'n knaagdier is, maar
-verfoei muise, wat ook knaagdiere is. Ons eet nie perde en haaie nie,
-terwyl dit in Europa wel geëet word. Ons eet nie kruipende diere nie,
-maar wel skilpaaie. Ons eet nie paddas nie, en in Frankryk is dit
-'n lekkerny. En so kan ons nog baie goed opnoem, b.v. dat Kaffers
-vis as onrein beskou, maar hulle sal 'n jakkals eet. Baie mense wil
-nie wild eet nie of dit moet 'n luggie hê.
-
-Nou, die Boesman steur hom aan niemand nie--hy eet wat voorkom,
-soos vleis, vis, muise, paddas, slange, akkedisse, skilpaaie, wurms
-en vleis, of dit vars of oud is, miere en alles--as dit net nie
-doodmaak nie. Hy gaan dus met almal saam. Want die honger en dors van
-die woestyn het hom daartoe gedwing--net soos ons in die geskiedenis
-lees dat as 'n bemuurde stad beleg is om die bevolking uit te honger,
-dan het die mense net alles geëet en gedrink wat 'n Boesman eet en
-drink. Maar as hy goeie kos kry, bepaal hy hom meer daarby as tot
-die ander, en beskou dan b.v. slakke en paddas in dieselfde lig as
-die Franse.
-
-Deurdat 'n stomp pyl--soos dié van 'n Boesman--nie deur die dik vel
-van groot wil kan boor nie, is die Boesman verplig om met gifpyle te
-skiet. Maar hoeveel lewens van hulle het dit gekos voor hul die kuns
-goed verstaan het om te weet watter gif te gebruik en hoe om dit te
-gebruik? Die nood het hom dus tot gif gedrywe.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 73.
-
-WAT 'N BOESMAN ALLES KAN DOEN.
-
-
-    OPMERKINGS:--Ons noem hier enige feite wat 'n ander nasie moeilik
-    'n Boesman sal nadoen.
-
-
-Vra aan iemand wat so te sê aldag met Boesmans omgaan, of hy ooit
-'n Boesman ontmoet het wat verdwaal het; en hy sal ronduit verklaar
-dat hy van so 'n geval nie weet nie. As 'n Boesman eenmaal op 'n plek
-gewees het en weet waar dié plek geleë is, dan sal hy van enig ander
-oord reguit met 'n onbekende pad na die plek toe loop--al was dit
-in die donker. In hierdie opsig is hy net soos 'n posduif wat oor
-honderde myle deur mistige weer huis-toe vlie.
-
-So vertel mnr. H. Visagie ons dat toe hy 'n jongeling was, het by
-sy vader 'n ou Boesman en sy gesin gewoon. Die ou het maar lus gehad
-om noordwaarts na die Kalaharie te trek. Na hy vir maande en maande
-weg was, kom op 'n goeie dag een van die ou se kinders aangestap--hy
-het na sy oubaas toe weggeloop. Volgens die twaalf-jarige Boesmantjie
-beduie, het hy met sy ouers eers noord-wes getrek, toe weer reg sonop;
-en nadat hy maande met hulle rondgeswerf het, het hy weggeloop en
-reguit deur die veld koers na sy oubaas gevat. Hy was vir dae op pad,
-het baie honger en dors gely, en is deur 'n streek gegaan waar leeus en
-wolwe ronddool. Toe hom gevra was hoe hy die pad reggekry het, was sy
-enigste antwoord: "Ek weet mos waar oubaas woon." Wel, sou 'n kind van
-twaalf jaar van 'n ander nasie dit reggekry het om die so onbekende
-weg te vind, om honger en dors so te trotseer en om die vermoeienis
-deur te staan, sonder eens van die gevaar van ongediertes te praat?
-
-Ons het self gesien hoe hul die warmste van die dag uitkies om wild te
-agtervolg--wat beteken dat hul 'n harder natuur besit as 'n dier. So
-skryf mnr. E. de Roubaix ons verder wat hy uit die mond van oom Jan
-Visser aangeteken het:--
-
-"My vader het vir Rondelyf meestal gebruik om verlore vee op te
-spoor--en hiermee het hy sy weerga nie kon vind nie. Hy kon spoorsny
-beter as 'n gewone hond en kon beter sien as 'n aasvoël uit die lug;
-want die geringste verskuiwinkie ontsnap sy blink ogies nie. Daarby
-het hy 'n groot stuk wêreld in 'n omsientjies kon afdraf sonder enige
-tekens van vermoeienis te toon. Meer as een middag, as dit regtig warm
-is, het hy wilde volstruise van agteraf ingehardloop en gevang. By
-hom het ek as kind dikwels volstruisbiltong geëet.
-
-"Hy was 'n opregte Boesman; maagseer, koppyn, jig, of tandpyn het hy
-in sy hele lewe nie gekry nie. En soos hy is, so is al die Boesmans."
-
-Ofskoon die Boesman se gesig goed is, is sy ruik enigsins in seker
-opsig gebrekkig; daarom kan hy die stank van aas of sleggeworde vleis
-goed verdra. Selfs die spelonk waarin hy woon, het 'n walglike walm
-wat enig witmens sou terugdrywe. En wat nog meer is, is dat hy in so
-'n omgewing nie die pes kry nie; sou witmense onder sulke omstandighede
-die lewe moet voortsit, dan lê almal binne 'n week of so plat aan
-die koors.
-
-Wat hy nog meer kan doen, is om kaal op nat grond te slaap. Soms is
-sy skuilplekkie in 'n renerige nag of dag net om te troos, maar nie
-om die instromende water uit te hou nie--en tog weet hy van geen jig
-of inflammasie nie.
-
-Ons het reeds vermeld watter fyn planne hy met jag kan
-maak. Mnr. W. A. van Zyl, van Klein-Breipaal, deel aan ons mee:--
-
-"Boesmans bekruip wild seer fyn. Solank die wild nog op 'n afstand is,
-kruip hy hande-vier-voet; dog kom hy nader, dan seil hy op sy buik. Al
-wat hy moet doen, is om 'n bossie op sy kop vas te maak om sy swart
-hare te bedek; want dit is al wat die wild kan beken, daar sy lyf
-dieselfde kleur as die grond het. Hy is dan in staat om so na aan die
-bok te kom as hy verkies--net, hy moet onderkant die windkoers bly,
-sodat die bok die bekruiper se ruik nie kry nie. Dieselfde plan volg
-hy as hy wild voorlê. Hy kruip dan gewoonlik tot op 'n afstand tussen
-vyftien en vyf-en-twintig tree, hy kan deur sy fynheid nog nader kom,
-maar die pyl moet 'n seker distansie trek om sy snelheid te kry."
-
-Iets wat 'n Boesman ook beter as 'n ander kan doen, is om weg
-te kruip. Eens het ons 'n plaas gemeet waar twee Boesmantjies
-kalwerwagters was. In 'n grasvlei het ons 'n vlag gesteek en het die
-Boesmantjies belet om met die kalwers naby die vlag te wei. Hulle
-het hul egter daaraan min gesteur, en die vlag is verskeie male deur
-die kalwers uit die grond gepluk geword. Die baas se twee seuns en
-ons persoonlik sien die Boesmans in die grasvlei rondspeel; ons al
-drie stap daarheen--maar daardie Boesmantjies kry, was net so goed om
-kwarteltjies daar te soek, en tog, die gras was nie hoër as twee voet
-nie. Ons het vir die pret lank gesoek, maar moes so onverrigtersake
-omdraai. Toe ons omtrent aghonderd tree weg was, sien ons hul daar
-weer rondspeel.
-
-Hierdie eienskap help die Boesman om as jagter uit te blink, en om
-in 'n minderheid teen 'n oormag te veg. Hierdeur was hy in staat
-om sy grond vir so 'n lang tyd teen Hottentot, Kaffer en witmense
-te verdedig. Eenmaal het 'n ou Kaffer op die westelike grense van
-Transvaal hom aldus op sy eienaardige manier aan ons uitgedruk:--
-
-"My baas, die Boesman is somar die ding. Jy sien, baas, jy en ek maak
-die baklei: jy kyke my oog, ek kyke jou oog. Maar die Boesman!--nee,
-my baas. Jy pla net verniet jou oog om vir hom te soek. Soos jy soeke
-die wind, jy kry vir hom; soos jy soeke die bobbejaan, jy kry vir hom;
-maar die Boesman! hoe jy sal weet hy is daar? Ja, al wat jy sal wete
-is: hy is daar, en hy stuur die dood na jou toe."
-
-Die Boesman het die jagveld en die waters as sy eiendom beskou. Die
-wild is sy vee en dit word hom afgeneem; so moor hy ook onder die vee
-van ander. Hy weet vir hom is daar geen genade nie; waarom moet hy
-die lewe van ander in 'n geveg spaar? Hy of sy vyand moet dood. As
-daar maar 'n dosyn vegmanne in 'n bergstreek woon, dan is dit nie
-elkeen se werk om hulle daaruit te verdrywe nie; en wie sal hom in
-die woestyn gaan agtervolg?
-
-Sy geheue is baie goed om plekke te onthou waar hy die doppe van
-volstruiseiers vol water begrawe het. Dit bly daar lank verberg;
-want mnr. W. A. van Zyl skryf aan ons:--
-
-"Hulle woon gewoonlik ver van water. Die water word in
-volstruiseierdoppe aangedra na hulle werf. Ook begrawe hul orals op
-sagte plekke sulke doppe vol water om in tyd as hul vlug of trek te
-gebruik. Ek het self in my kinderdae op sulke gevulde doppe afgekom
-as die wind hul in die duine oopwaai."
-
-Ja, en ons wonder hoe water wat solank in 'n eierdop gestaan het,
-moet smaak!
-
-Ons sal in die volgende boekdeel ander ware gebeurtenisse meedeel wat
-haas ongelooflik is, en sal aantoon wat 'n Boesman nog meer kan doen.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 74.
-
-WAT 'N BOESMAN NIE KAN DOEN NIE.
-
-
-    OPMERKINGS:--Uit hierdie Verhaal blyk dit dat die Boesman steeds 'n
-    raadsel vir die ontwikkelde mens bly; hoe meer ons hom bestudeer,
-    hoe raadselagtiger is hy.
-
-
-As nasie van jagters wat net leef van wat hul gedurende die dag
-versamel het en wat hul meen die volgende dag weer in te samel, en
-ook dat hul geen vee van hulle eie aanhou nie, so het die Boesman
-hom nie erg bekommer oor getalle nie. En daar hy van getalle min
-verstand het, kan hy ook nie syfer of reken nie. En tog, daar sal
-geen pyl van hom wegraak nie, of hy weet dit. As hy bokwagter is, sal
-daar geen bok vermis raak nie, of hy weet dit. Al lyk lammertjies hoe
-eenders, tog weet hy om aan iedere ooi haar regte lam te besorg. Van
-die geldwaarde van iets het hy hoegenaamd geen begrip nie; en as
-'n mens hom geldstukke wys en die name en waarde daarvan opnoem,
-sal hy dit wel leer; maar meng 'n spul silwergeld, soos trippense,
-sikspense, sielings, tweesielingstukke en halfkrone deurmekaar en
-vra hom hoeveel dit alles tesame uitmaak, dan is hy nie in staat om
-die waarde daarvan op te gee nie.
-
-Daarom word Boesmans vir kos, tabak en ou klere gehuur--hulle verkies
-dit bo geld, waarvan hul niks verstaan nie.
-
-Ek het eenmaal 'n Boesman gehuur wat 'n hele ruk op Kimberley gewerk
-het. Hy kon daar met die wette maar nie regkom nie, en was daar
-tweemaal in die tronk; so is hy daar weg. Ek sê aan hom dat ek hom
-kos en tabak sal gee en vyf halfkrone in die maand--ek wys hom op my
-vingers hoeveel vyf is. Hy skud sy kop en sê: "Nee, baas, ek het nog
-altyd op Kim'ley meer verdien; die base daar het elke maand by elke
-vinger 'n sieling neergesit; en as baas dit ook wil gee, sal ek by
-baas mooi werk; so nie, dan gaan ek 'n ander baas soek." So het ek hom
-vir tien sielings in plaas van twaalf sielings en sikspens per maand
-gehuur. En hy het my baie trou gedien; maar dat ek aan sy verstand
-kon bring dat vyf halfkrone meer as tien sielings is, was net verniet.
-
-Wie die Goewerment is, kon hy maar nie verstaan nie. Hoe ek hom ook
-al die vorm van goewerment uitlê, hy kon daar geen begrip van kry
-nie--hy meen dit moet 'n ryk man wees wat alles besit en oor algar
-baas is. Hy vertel toe:--
-
-"Met ons Boesmans daar in die veld is dit só gesteld: Niemand is oor
-ons baas nie. Net ons pa en ma as ons nog kinders is; maar hul sal
-vergeet om aan ons te vat as ons self 'n mannetjie is wat met 'n kierie
-'n breekskoot kan slaan. As iemand oor ons wil kaptein speel, nes by
-die Hottentots en Kaffers, pak ons vir ons eenvoudig in en laat hom
-waar hy is. Hy sal dit vir eenkeer en tweekeer probeer, maar vir die
-derde keer sal hy gou leer dat hy nie met kinders te doen het nie. Is
-dit dan nie reg nie, baas? Kyk, al die wild is mos ons algar syne
-saam, die veldkos is ons syne saam, die water is ons syne saam; en
-wie het hom daaroor baas gemaak? Al wat ons ons eie noem, is ons vrou
-en kinders, ons hond en gereedskap--daar moet 'n ander die pote van
-afhou: dis ons eiendom--nie waar nie baas? Dis mos reg so, nè baas?"
-
-Hieruit is dit duidelik dat 'n Boesman nie kan regeer nie en is self
-moeilik om te regeer--mits 'n mens sy maniere goed bestudeer en hom
-daarna behandel; dan is hy getrou aan sy baas en nooi.
-
-Om 'n Boesman te leer lees en skrywe, is net tydverkwisting. Toe ons
-persoonlik veewagtertjie was, het ons smiddags onder die bome in die
-somer baie tyd gehad om na Hans Boesman se stories en vertellings te
-luister. Ons het letters in die sand gemaak om hom 'n begrip te gee hoe
-die witmense lees en skrywe. Hy wou ook probeer om die letters te leer,
-en het nogal behae daarin geskep; maar hy moes dit opgee: "dis tog te
-swaar om te leer," het hy gesê, en so was die skoolganery op 'n end;
-terwyl ons Basoetoe-skaapwagter binne 'n paar maande uit sy boek kon
-lees. Dit het ons van persoonlike ondervinding; want ons kinders het
-vir Hans as 'n interesante speelmaat beskou en wou hom aanhelp.
-
-In die jaar 1799 het eerw. J. J. Kicherer van die Londense
-Sendinggenootskap aan Sakrivier, Boesmanland, 'n sendingstasie aangelê,
-met die spesiale doel om die geestelike belange van die Boesmans te
-bevorder. Aan hulp het dit nie ontbreek nie. Die boere het beeste,
-skape en tabak aan die sendeling gegee om daarmee die Boesmans
-na Blyde Vooruitzigt--soos die naam van die sendingstasie was--te
-lok. Die Boesmans het by hope gekom en daar gebly tot daar nie meer
-beeste, skape en tabak gekom het nie; toe het hul weer na die wilde
-lewe die toevlug geneem; want werk--soos Hottentots en Kaffers by
-sendingstasies--wou hul nie.
-
-Nou, dis gewoonlik dié Boesmans wat 'n tyd onder die witmense gewoon
-het en wat weer die wilde natuur aanneem, wat die groot kwaaddoeners
-is. Mnr. W. A. van Zyl, Klein-Breipaal, noem hul wildehonde. Dit
-skryf hy aan ons omtrent die verwoesting deur hulle aangerig:--
-
-"Die Boesman se geaardheid is nes dié van 'n wildehond. As hulle vee
-gesteel het, dryf hul dit op 'n draf vinnig weg tot by 'n ruie plek
-of klipkoppe, en dan maak hul almal, grootvee sowel as klein vee,
-voor die voet op 'n hoop dood. So het hul troppe en troppe vee van
-ons doodgemaak--so maak wildehonde ook. Die wilde Boesman sorg nooit
-vir die dag van môre nie: wat hy nie kan opeet nie, kan maar bederwe
-en vergaan; môre doen hy weer dieselfde."
-
-Dit het wel gebeur as vee te moeg word en nie vinnig genoeg na die sin
-van die Boesmans voortgaan nie, dat hul dan sulke diere die haksenings
-afsny of hul doodmaak; maar gesond wil hul die dier nie laat agterbly
-nie. Dit het ook gebeur dat hul van die dooie vee vleisskanse maak
-om agter te lê en hulle so te verdedig. Wanneer daar so 'n oorvloed
-van kos is, dan gun hul die leeu ook daarvan, wat ook vleis vir hulle
-uit sy oordaad laat bly--die wolwe en jakkalse kan ook maar snags kom
-bysit. Wat dan nog oorskiet, is die volgende dag die Boesman syne--hy
-is nie inhalig nie, en gun aan die ongedierte ook iets.
-
-Wel, as ons al sulke dinge in oëskou neem, dan laat dit ons ver dink;
-want ons sien dat ons hier met die voorgeskiedenis-mensdom te doen
-het. Dit het duisende jare geneem om die barbare uit die mensdom te
-beskawe. En hoe sal ons dit regkry om meteens van 'n lae, gesonke
-mensheid in een geslag 'n beskaafde mens te maak? Beskawing klim van
-een geslag op na die volgende.
-
-En tog, met dit al is die Boesman op seker punte van vooruitgang
-vir die Kaffers en Hottentots voor, soos bv. hulle begrawe altyd
-hulle dooies (met gesig sonop), terwyl Hottentots hulle dooies in
-erdvarkgate stop, en sommige Kaffers die lyke êrens plaas sonder om
-dié te bedek. In tekenkuns het hul ook verder gevorder.
-
-
-
-
-
-
-
-
-NO. 75.
-
-WAT ALLES IN VOORDEEL VAN BOESMANS IS.
-
-
-    OPMERKINGS:--Ons gee nou seker punte aan wat steeds gedien het om
-    die bestaan van Boesmans vir soveel eeue--nee, duisende jare--te
-    waarborg.
-
-
-Daar bestaan geen nasie op aarde nie, of hulle voorouers was vir
-duisende jare terug barbare wat sonder klere rondgeloop het, wat
-geen ander werktuie kon maak nie as van klip, hout en horings; hoe
-om metale te bewerk, het hul niks van afgeweet nie. Sommige nasies
-het eerder as andere tot beskawing gekom, soos die ou Egiptenare,
-Babiloniërs, Feniesiërs, Grieke en Sinese; dog die Engelse, Franse,
-Duitsers, Hollanders, Russe en Skandinawiërs het later gevolg, en
-het toe voordeel van die Griekse en Romeinse beskawing getrek.
-
-Wat ook al mag gegis word deur geleerdes omtrent die oorspronklike
-geboorteland van die Boesman, dit weet ons as 'n onbetwiste feit dat
-Afrika hulle land was en is. En Afrika, met sy groot inlandse woestyn,
-het die noordelike beskaafde volke teruggehou; so het die Boesman
-die voordeel gehad dat hy sy rol eenkant kan vry uitspeel.
-
-'n Ander voordeel vir hom is dat Afrika die rykste wêrelddeel vir wild
-is. Hy het dus nie nodig gehad om met mak diere opgeskeep te wees
-nie. Ook die veld het genoeg wilde vrugte en veldkos vir 'n jagter
-opgelewer, sodat hy nie nodig gehad het om self te plant en te saai
-nie. Het hy lus vir vis, dan maak hy eenvoudig fuike van latte en lê
-dié in die riviere, en hy kry oorgenoeg.
-
-Op hierdie manier het hy verkies om in 'n lui-lekker-land te woon. Daar
-is niks verédelends in jag nie--dit beteken die vermoor van onskuldige
-lewens; en om 'n naam te maak, word soms meer wild gedood as wat vir
-die behoefte nodig is. So het die Boesman hom nie uit sy barbaarsheid
-verhef nie en het stil bly staan sonder verstandelik te ontwikkel;
-want 'n redelose dier, soos 'n leeu, kan ook jag en genoeg vind om
-van te lewe.
-
-Dan is dit 'n natuurwet wat die Skepper daar gestel het, dat die
-geskikste altyd sy pad en bestaan beter vind as 'n minder geskikte. Die
-geskikste ontwikkel kragtiger en laat meer nakomelinge na as die minder
-geskikte, wat nie behoorlik vir sy nakomelinge kan sorg nie. Dit op
-die Boesman toegepas, is dit duidelik dat die vader wat die beste kan
-hardloop, beste kan sien en die gepaste kleur van vel het om hom net
-soos die veld te laat lyk--dié vader bring 'n kragtiger famielie op;
-terwyl die swakker en siekliker man miskien nie eens 'n vrou kan
-kry nie; en kry hy een, dan is sy swakker kinders nie bestand teen
-die harde eise van die woestyn nie: hulle sterf en laat ook nie 'n
-swak geslag na nie. So het net bly voortlewe wat vir die lewensstryd
-geskik is.
-
-Laat ons die Boesman nou beskou soos hy vandag is, en let op wat tot
-sy voordeel is.
-
-Sy kleur is net soos die veld waarop hy jag. Mense het reeds daarop
-gelet dat daar 'n klein verskil in kleur is tussen die Boesmans wat in
-die Kalaharie woon en die Boesmans wat suid van Grootrivier gebore en
-opgegroei is. Daarom het mnr. W. A. van Zyl in die vorige verhaal gesê
-dat al wat 'n Boesman nodig het om te vermom, is sy swart hare, wat
-deur die wild kan beken word; sy kleur is net soos dié van die grond.
-
-Aldag is jagdag, maar nie vangdag nie. So gee dit eienskap dat daar dae
-van oorvloed is, en dae van gebrek, wanneer honger en dors die jagter
-en sy famielie kwel. Hieraan het die Boesman se maag gewend geraak
-en sy liggaam het in dié rigting ontwikkel om in tyd van oorvloed
-voedingskrag op 'n seker deel op te gaar. Wie 'n Boesman ken, weet
-dat 'n seker deel van sy lyf besonder fris ontwikkel is. Dus moet
-ons die tekenaar nie blameer nie as hy 'n Boesman net so afteken as
-hy in die natuur is.
-
-Mense wat in stede en dorpe van kindsdae af woon, kan gewoonlik nie
-so ver sien nie as mense wat op die platteland woon, omdat hul meestal
-in strate loop wat met geboue begrens is; dus het hul geen ver uitsig
-nie, en die oog word geoefen om naby te kyk. Die Boesman, as jagter,
-moet ver en naby oor die vlaktes en teen rantjies sy oë laat dwaal;
-dus is hulle oë van geslagte tot geslagte geoefen om ver en naby te
-kyk. Dis daarom dat sy gesig so goed as 'n vèrkyker is. Hy het dus
-die voordeel van 'n vèrsiende oog. Sy ooglede vorm twee skrefies,
-omdat hy oor vlaktes in skerp lig kyk.
-
-Iemand groot en swaar van gewig kan nie so vinnig hardloop en is
-ook nie so rats nie. Slaan maar ag op wat 'n kind in 'n dag afmaak,
-probeer dit alles na te doen, en voel of jy in die aand nie doodmoeg
-gaan slaap nie. Vergelyk jou krag met dié van 'n kind, en staan dan
-verbaas. Net so met die Boesman: deur hy klein is, weeg hy nie swaar
-nie; die spiere van sy bene is goed ontwikkel. Die beste hardlopers
-onder hulle is ook die beste jagters--dus: die beste versorgers van
-hulle famielies; en so is hierdie eienskap van geslag tot geslag
-onder hulle voortgeplant, net soos dit die geval is met windhonde
-en resiesperde.
-
-Die hardste en vertroubaarste werkers en arbeiders van die wêreld is
-persone met 'n vaste liggaamsbou en 'n gemiddelde grootte van ongeveer
-ses-voet-hoogte. Op hierdie eienskap kan die Boesman nie aanspraak maak
-nie. Dit is dus wreed om van hom swaar liggaamsarbeid te eis. Maar
-gee hom vee om mee te werk, of werk van 'n minder vermoeiende aard,
-dan is hy daar tuis net soos enige ander.
-
-Wat die Boesman deur al die eeue van uitroei of uitsterwe bewaar het,
-is dat daar selde of nooit 'n getroude meid gevind word wat nie 'n
-aantal kinders het nie. Ons oumense het reeds in vroeër dae opgemerk
-dat die Boesmans so snel vermeerder. Maar nou in ons dae is hul aan die
-verminder. Die rede hiervoor is dat die Hottentots en Kaffers, wat van
-die noorde die land oorstroom het, die mans vermoor en die meide vir
-hulle tot vroue geneem het. En in ons dae wil 'n Boesmanmeid liewers 'n
-Hottentot of Kaffer tot man hê. Dit is dus die meide wat geen nasionale
-gevoel vir hulle eie nasie besit nie; sy is die groot oorsaak van
-dit alles; haar verval is die ondergang van haar volk. Haar volk is
-in die minderheid en word deur die ander verag, waaroor sy 'n seker
-mate van skaamte gevoel; en dit maak dit vir haar so gemaklik om haar
-eie nasie te verstoot en haar met 'n vreemde nasie te vereenselwig.
-
-Maar sou die Boesmanmeid soveel respek hê om trou by haar volk
-te staan, saam met hulle die lief en leed te deel. dan sal sy die
-redmiddel wees om die bestaan van die Boesman voort te plant. Maar
-noudat die Boesmanjong nie trou nie, sal dit nie meer baie geslagte
-duur nie of die Boesman sal tot die verlede behoort.
-
-
-
-
-
-
-
-
-End of the Project Gutenberg EBook of Boesman-Stories, by G. R. von Wielligh
-
-*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOESMAN-STORIES ***
-
-***** This file should be named 63998-8.txt or 63998-8.zip *****
-This and all associated files of various formats will be found in:
-        http://www.gutenberg.org/6/3/9/9/63998/
-
-Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
-Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
-Gutenberg (This file was produced from images generously
-made available by The Internet Archive)
-
-Updated editions will replace the previous one--the old editions will
-be renamed.
-
-Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
-law means that no one owns a United States copyright in these works,
-so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
-States without permission and without paying copyright
-royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
-of this license, apply to copying and distributing Project
-Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
-concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
-and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
-specific permission. If you do not charge anything for copies of this
-eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
-for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
-performances and research. They may be modified and printed and given
-away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
-not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
-trademark license, especially commercial redistribution.
-
-START: FULL LICENSE
-
-THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
-PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
-
-To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
-distribution of electronic works, by using or distributing this work
-(or any other work associated in any way with the phrase "Project
-Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
-Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
-www.gutenberg.org/license.
-
-Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
-Gutenberg-tm electronic works
-
-1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
-electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
-and accept all the terms of this license and intellectual property
-(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
-the terms of this agreement, you must cease using and return or
-destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
-possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
-Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
-by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
-person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
-1.E.8.
-
-1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
-used on or associated in any way with an electronic work by people who
-agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
-things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
-even without complying with the full terms of this agreement. See
-paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
-Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
-agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
-electronic works. See paragraph 1.E below.
-
-1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
-Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
-of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
-works in the collection are in the public domain in the United
-States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
-United States and you are located in the United States, we do not
-claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
-displaying or creating derivative works based on the work as long as
-all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
-that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
-free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
-works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
-Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
-comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
-same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
-you share it without charge with others.
-
-1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
-what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
-in a constant state of change. If you are outside the United States,
-check the laws of your country in addition to the terms of this
-agreement before downloading, copying, displaying, performing,
-distributing or creating derivative works based on this work or any
-other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
-representations concerning the copyright status of any work in any
-country outside the United States.
-
-1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
-
-1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
-immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
-prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
-on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
-phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
-performed, viewed, copied or distributed:
-
-  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
-  most other parts of the world at no cost and with almost no
-  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
-  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
-  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
-  United States, you'll have to check the laws of the country where you
-  are located before using this ebook.
-
-1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
-derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
-contain a notice indicating that it is posted with permission of the
-copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
-the United States without paying any fees or charges. If you are
-redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
-Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
-either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
-obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
-trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
-with the permission of the copyright holder, your use and distribution
-must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
-additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
-will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
-posted with the permission of the copyright holder found at the
-beginning of this work.
-
-1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
-License terms from this work, or any files containing a part of this
-work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
-
-1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
-electronic work, or any part of this electronic work, without
-prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
-active links or immediate access to the full terms of the Project
-Gutenberg-tm License.
-
-1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
-compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
-any word processing or hypertext form. However, if you provide access
-to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
-other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
-version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
-(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
-to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
-of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
-Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
-full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
-
-1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
-performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
-unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
-access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
-provided that
-
-* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
-  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
-  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
-  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
-  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
-  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
-  within 60 days following each date on which you prepare (or are
-  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
-  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
-  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
-  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
-  Literary Archive Foundation."
-
-* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
-  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
-  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
-  License. You must require such a user to return or destroy all
-  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
-  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
-  works.
-
-* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
-  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
-  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
-  receipt of the work.
-
-* You comply with all other terms of this agreement for free
-  distribution of Project Gutenberg-tm works.
-
-1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
-Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
-are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
-from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
-Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
-trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
-
-1.F.
-
-1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
-effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
-works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
-Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
-electronic works, and the medium on which they may be stored, may
-contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
-or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
-intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
-other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
-cannot be read by your equipment.
-
-1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
-of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
-Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
-Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
-liability to you for damages, costs and expenses, including legal
-fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
-LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
-PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
-TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
-LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
-INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
-DAMAGE.
-
-1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
-defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
-receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
-written explanation to the person you received the work from. If you
-received the work on a physical medium, you must return the medium
-with your written explanation. The person or entity that provided you
-with the defective work may elect to provide a replacement copy in
-lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
-or entity providing it to you may choose to give you a second
-opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
-the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
-without further opportunities to fix the problem.
-
-1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
-in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
-OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
-LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
-
-1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
-warranties or the exclusion or limitation of certain types of
-damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
-violates the law of the state applicable to this agreement, the
-agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
-limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
-unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
-remaining provisions.
-
-1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
-trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
-providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
-accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
-production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
-electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
-including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
-the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
-or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
-additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
-Defect you cause.
-
-Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
-
-Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
-electronic works in formats readable by the widest variety of
-computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
-exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
-from people in all walks of life.
-
-Volunteers and financial support to provide volunteers with the
-assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
-goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
-remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
-and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
-generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
-Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
-www.gutenberg.org
-
-
-
-Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-
-The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
-501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
-state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
-Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
-number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
-U.S. federal laws and your state's laws.
-
-The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
-mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
-volunteers and employees are scattered throughout numerous
-locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
-Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
-date contact information can be found at the Foundation's web site and
-official page at www.gutenberg.org/contact
-
-For additional contact information:
-
-    Dr. Gregory B. Newby
-    Chief Executive and Director
-    gbnewby@pglaf.org
-
-Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
-Literary Archive Foundation
-
-Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
-spread public support and donations to carry out its mission of
-increasing the number of public domain and licensed works that can be
-freely distributed in machine readable form accessible by the widest
-array of equipment including outdated equipment. Many small donations
-($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
-status with the IRS.
-
-The Foundation is committed to complying with the laws regulating
-charities and charitable donations in all 50 states of the United
-States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
-considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
-with these requirements. We do not solicit donations in locations
-where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
-DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
-state visit www.gutenberg.org/donate
-
-While we cannot and do not solicit contributions from states where we
-have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
-against accepting unsolicited donations from donors in such states who
-approach us with offers to donate.
-
-International donations are gratefully accepted, but we cannot make
-any statements concerning tax treatment of donations received from
-outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
-
-Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
-methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
-ways including checks, online payments and credit card donations. To
-donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
-
-Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
-
-Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
-Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
-freely shared with anyone. For forty years, he produced and
-distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
-volunteer support.
-
-Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
-editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
-the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
-necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
-edition.
-
-Most people start at our Web site which has the main PG search
-facility: www.gutenberg.org
-
-This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
-including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
-subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
-
diff --git a/old/63998-8.zip b/old/63998-8.zip
deleted file mode 100644
index 48b8e7d..0000000
--- a/old/63998-8.zip
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h.zip b/old/63998-h.zip
deleted file mode 100644
index f3ea0e9..0000000
--- a/old/63998-h.zip
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/63998-h.htm b/old/63998-h/63998-h.htm
deleted file mode 100644
index bb9f687..0000000
--- a/old/63998-h/63998-h.htm
+++ /dev/null
@@ -1,4119 +0,0 @@
-<!DOCTYPE html
-PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
-<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source on 2020-12-09T22:11:18Z using SAXON HE 9.9.1.6 . -->
-<html lang="af">
-<head>
-<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=iso-8859-1">
-<title>Boesman-Stories: Deel III. Die Boesman self, sy sedes, gewoontes en bekwaamhede</title>
-<meta name="generator" content="tei2html.xsl, see https://github.com/jhellingman/tei2html">
-<meta name="author" content="Gideon Retief von Wielligh (1859&#x2013;1932)">
-<link rel="coverpage" href="images/d3cover.jpg">
-<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
-<meta name="DC.Creator" content="Gideon Retief von Wielligh (1859&#x2013;1932)">
-<meta name="DC.Title" content="Boesman-Stories: Deel III. Die Boesman self, sy sedes, gewoontes en bekwaamhede">
-<meta name="DC.Language" content="af">
-<meta name="DC.Format" content="text/html">
-<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
-<meta name="DC:Subject" content="San (African people) -- Folklore">
-<meta name="DC:Subject" content="Tales -- Africa, Southern">
-<style type="text/css">
-html {
-line-height: 1.3;
-}
-body {
-margin: 0;
-}
-main {
-display: block;
-}
-h1 {
-font-size: 2em;
-margin: 0.67em 0;
-}
-hr {
-height: 0;
-overflow: visible;
-}
-pre {
-font-family: monospace, monospace;
-font-size: 1em;
-}
-a {
-background-color: transparent;
-}
-abbr[title] {
-border-bottom: none;
-text-decoration: underline;
-text-decoration: underline dotted;
-}
-b, strong {
-font-weight: bolder;
-}
-code, kbd, samp {
-font-family: monospace, monospace;
-font-size: 1em;
-}
-small {
-font-size: 80%;
-}
-sub, sup {
-font-size: 67%;
-line-height: 0;
-position: relative;
-vertical-align: baseline;
-}
-sub {
-bottom: -0.25em;
-}
-sup {
-top: -0.5em;
-}
-img {
-border-style: none;
-}
-body {
-font-family: serif;
-font-size: 100%;
-text-align: left;
-margin-top: 2.4em;
-}
-div.front, div.body {
-margin-bottom: 7.2em;
-}
-div.back {
-margin-bottom: 2.4em;
-}
-.div0 {
-margin-top: 7.2em;
-margin-bottom: 7.2em;
-}
-.div1 {
-margin-top: 5.6em;
-margin-bottom: 5.6em;
-}
-.div2 {
-margin-top: 4.8em;
-margin-bottom: 4.8em;
-}
-.div3 {
-margin-top: 3.6em;
-margin-bottom: 3.6em;
-}
-.div4 {
-margin-top: 2.4em;
-margin-bottom: 2.4em;
-}
-.div5, .div6, .div7 {
-margin-top: 1.44em;
-margin-bottom: 1.44em;
-}
-.div0:last-child, .div1:last-child, .div2:last-child, .div3:last-child,
-.div4:last-child, .div5:last-child, .div6:last-child, .div7:last-child {
-margin-bottom: 0;
-}
-blockquote div.front, blockquote div.body, blockquote div.back {
-margin-top: 0;
-margin-bottom: 0;
-}
-.divBody .div1:first-child, .divBody .div2:first-child, .divBody .div3:first-child, .divBody .div4:first-child,
-.divBody .div5:first-child, .divBody .div6:first-child, .divBody .div7:first-child {
-margin-top: 0;
-}
-h1, h2, h3, h4, h5, h6, .h1, .h2, .h3, .h4, .h5, .h6 {
-clear: both;
-font-style: normal;
-text-transform: none;
-}
-h3, .h3 {
-font-size: 1.2em;
-}
-h3.label {
-font-size: 1em;
-margin-bottom: 0;
-}
-h4, .h4 {
-font-size: 1em;
-}
-.alignleft {
-text-align: left;
-}
-.alignright {
-text-align: right;
-}
-.alignblock {
-text-align: justify;
-}
-p.tb, hr.tb, .par.tb {
-margin: 1.6em auto;
-text-align: center;
-}
-p.argument, p.note, p.tocArgument, .par.argument, .par.note, .par.tocArgument {
-font-size: 0.9em;
-text-indent: 0;
-}
-p.argument, p.tocArgument, .par.argument, .par.tocArgument {
-margin: 1.58em 10%;
-}
-td.tocDivNum {
-vertical-align: top;
-}
-td.tocPageNum {
-vertical-align: bottom;
-}
-.opener, .address {
-margin-top: 1.6em;
-margin-bottom: 1.6em;
-}
-.addrline {
-margin-top: 0;
-margin-bottom: 0;
-}
-.dateline {
-margin-top: 1.6em;
-margin-bottom: 1.6em;
-text-align: right;
-}
-.salute {
-margin-top: 1.6em;
-margin-left: 3.58em;
-text-indent: -2em;
-}
-.signed {
-margin-top: 1.6em;
-margin-left: 3.58em;
-text-indent: -2em;
-}
-.epigraph {
-font-size: 0.9em;
-width: 60%;
-margin-left: auto;
-}
-.epigraph span.bibl {
-display: block;
-text-align: right;
-}
-.trailer {
-clear: both;
-margin-top: 3.6em;
-}
-span.abbr, abbr {
-white-space: nowrap;
-}
-span.parnum {
-font-weight: bold;
-}
-span.corr, span.gap {
-border-bottom: 1px dotted red;
-}
-span.num, span.trans, span.trans {
-border-bottom: 1px dotted gray;
-}
-span.measure {
-border-bottom: 1px dotted green;
-}
-.ex {
-letter-spacing: 0.2em;
-}
-.sc {
-font-variant: small-caps;
-}
-.asc {
-font-variant: small-caps;
-text-transform: lowercase;
-}
-.uc {
-text-transform: uppercase;
-}
-.tt {
-font-family: monospace;
-}
-.underline {
-text-decoration: underline;
-}
-.overline, .overtilde {
-text-decoration: overline;
-}
-.rm {
-font-style: normal;
-}
-.red {
-color: red;
-}
-hr {
-clear: both;
-border: none;
-border-bottom: 1px solid black;
-width: 45%;
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-margin-top: 1em;
-text-align: center;
-}
-hr.dotted {
-border-bottom: 2px dotted black;
-}
-hr.dashed {
-border-bottom: 2px dashed black;
-}
-.aligncenter {
-text-align: center;
-}
-h1, h2, .h1, .h2 {
-font-size: 1.44em;
-line-height: 1.5;
-}
-h1.label, h2.label {
-font-size: 1.2em;
-margin-bottom: 0;
-}
-h5, h6 {
-font-size: 1em;
-font-style: italic;
-}
-p, .par {
-text-indent: 0;
-}
-p.firstlinecaps:first-line, .par.firstlinecaps:first-line {
-text-transform: uppercase;
-}
-.hangq {
-text-indent: -0.32em;
-}
-.hangqq {
-text-indent: -0.42em;
-}
-.hangqqq {
-text-indent: -0.84em;
-}
-p.dropcap:first-letter, .par.dropcap:first-letter {
-float: left;
-clear: left;
-margin: 0 0.05em 0 0;
-padding: 0;
-line-height: 0.8;
-font-size: 420%;
-vertical-align: super;
-}
-blockquote, p.quote, div.blockquote, div.argument, .par.quote {
-font-size: 0.9em;
-margin: 1.58em 5%;
-}
-.pageNum a, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover, a.hidden:hover, a.hidden {
-text-decoration: none;
-}
-.advertisement, .advertisements {
-background-color: #FFFEE0;
-border: black 1px dotted;
-color: #000;
-margin: 2em 5%;
-padding: 1em;
-}
-.footnotes .body, .footnotes .div1 {
-padding: 0;
-}
-.fnarrow {
-color: #AAAAAA;
-font-weight: bold;
-text-decoration: none;
-}
-.fnarrow:hover, .fnreturn:hover {
-color: #660000;
-}
-.fnreturn {
-color: #AAAAAA;
-font-size: 80%;
-font-weight: bold;
-text-decoration: none;
-vertical-align: 0.25em;
-}
-a {
-text-decoration: none;
-}
-a:hover {
-text-decoration: underline;
-background-color: #e9f5ff;
-}
-a.noteRef, a.pseudoNoteRef {
-font-size: 67%;
-line-height: 0;
-position: relative;
-vertical-align: baseline;
-top: -0.5em;
-text-decoration: none;
-margin-left: 0.1em;
-}
-.displayfootnote {
-display: none;
-}
-div.footnotes {
-font-size: 80%;
-margin-top: 1em;
-padding: 0;
-}
-hr.fnsep {
-margin-left: 0;
-margin-right: 0;
-text-align: left;
-width: 25%;
-}
-p.footnote, .par.footnote {
-margin-bottom: 0.5em;
-margin-top: 0.5em;
-}
-p.footnote .fnlabel, .par.footnote .fnlabel {
-float: left;
-min-width: 1.0em;
-margin-left: -0.1em;
-padding-top: 0.9em;
-padding-right: 0.4em;
-}
-.apparatusnote {
-text-decoration: none;
-}
-table.tocList {
-width: 100%;
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-border-width: 0;
-border-collapse: collapse;
-}
-td.tocPageNum, td.tocDivNum {
-text-align: right;
-min-width: 10%;
-border-width: 0;
-white-space: nowrap;
-}
-td.tocDivNum {
-padding-left: 0;
-padding-right: 0.5em;
-}
-td.tocPageNum {
-padding-left: 0.5em;
-padding-right: 0;
-}
-td.tocDivTitle {
-width: auto;
-}
-p.tocPart, .par.tocPart {
-margin: 1.58em 0;
-font-variant: small-caps;
-}
-p.tocChapter, .par.tocChapter {
-margin: 1.58em 0;
-}
-p.tocSection, .par.tocSection {
-margin: 0.7em 5%;
-}
-table.tocList td {
-vertical-align: top;
-}
-table.tocList td.tocPageNum {
-vertical-align: bottom;
-}
-table.inner {
-display: inline-table;
-border-collapse: collapse;
-width: 100%;
-}
-td.itemNum {
-text-align: right;
-min-width: 5%;
-padding-right: 0.8em;
-}
-td.innerContainer {
-padding: 0;
-margin: 0;
-}
-.index {
-font-size: 80%;
-}
-.indexToc {
-text-align: center;
-}
-.transcriberNote {
-background-color: #DDE;
-border: black 1px dotted;
-color: #000;
-font-family: sans-serif;
-font-size: 80%;
-margin: 2em 5%;
-padding: 1em;
-}
-.missingTarget {
-text-decoration: line-through;
-color: red;
-}
-.correctionTable {
-width: 75%;
-}
-.width20 {
-width: 20%;
-}
-.width40 {
-width: 40%;
-}
-p.smallprint, li.smallprint, .par.smallprint {
-color: #666666;
-font-size: 80%;
-}
-span.musictime {
-vertical-align: middle;
-display: inline-block;
-text-align: center;
-}
-span.musictime, span.musictime span.top, span.musictime span.bottom {
-padding: 1px 0.5px;
-font-size: xx-small;
-font-weight: bold;
-line-height: 0.7em;
-}
-span.musictime span.bottom {
-display: block;
-}
-ul {
-list-style-type: none;
-}
-.splitListTable {
-margin-left: 0;
-}
-.numberedItem {
-text-indent: -3em;
-margin-left: 3em;
-}
-.numberedItem .itemNumber {
-float: left;
-position: relative;
-left: -3.5em;
-width: 3em;
-display: inline-block;
-text-align: right;
-}
-.itemGroupTable {
-border-collapse: collapse;
-margin-left: 0;
-}
-.itemGroupTable td {
-padding: 0;
-margin: 0;
-vertical-align: middle;
-}
-.itemGroupBrace {
-padding: 0 0.5em !important;
-}
-.titlePage {
-border: #DDDDDD 2px solid;
-margin: 3em 0 7em 0;
-padding: 5em 10% 6em 10%;
-text-align: center;
-}
-.titlePage .docTitle {
-line-height: 1.7;
-margin: 2em 0 2em 0;
-font-weight: bold;
-}
-.titlePage .docTitle .mainTitle {
-font-size: 1.8em;
-}
-.titlePage .docTitle .subTitle, .titlePage .docTitle .seriesTitle,
-.titlePage .docTitle .volumeTitle {
-font-size: 1.44em;
-}
-.titlePage .byline {
-margin: 2em 0 2em 0;
-font-size: 1.2em;
-line-height: 1.5;
-}
-.titlePage .byline .docAuthor {
-font-size: 1.2em;
-font-weight: bold;
-}
-.titlePage .figure {
-margin: 2em auto;
-}
-.titlePage .docImprint {
-margin: 4em 0 0 0;
-font-size: 1.2em;
-line-height: 1.5;
-}
-.titlePage .docImprint .docDate {
-font-size: 1.2em;
-font-weight: bold;
-}
-div.figure {
-text-align: center;
-}
-.figure {
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-}
-.floatLeft {
-float: left;
-margin: 10px 10px 10px 0;
-}
-.floatRight {
-float: right;
-margin: 10px 0 10px 10px;
-}
-p.figureHead, .par.figureHead {
-font-size: 100%;
-text-align: center;
-}
-.figAnnotation {
-font-size: 80%;
-position: relative;
-margin: 0 auto;
-}
-.figTopLeft, .figBottomLeft {
-float: left;
-}
-.figTopRight, .figBottomRight {
-float: right;
-}
-.figure p, .figure .par {
-font-size: 80%;
-margin-top: 0;
-text-align: center;
-}
-img {
-border-width: 0;
-}
-td.galleryFigure {
-text-align: center;
-vertical-align: middle;
-}
-td.galleryCaption {
-text-align: center;
-vertical-align: top;
-}
-tr, td, th {
-vertical-align: top;
-}
-tr.bottom, td.bottom, th.bottom {
-vertical-align: bottom;
-}
-td.label, tr.label td {
-font-weight: bold;
-}
-td.unit, tr.unit td {
-font-style: italic;
-}
-td.leftbrace, td.rightbrace {
-vertical-align: middle;
-}
-span.sum {
-padding-top: 2px;
-border-top: solid black 1px;
-}
-table.inlinetable {
-display: inline-table;
-}
-table.borderOutside {
-border-collapse: collapse;
-}
-table.borderOutside td {
-padding-left: 4px;
-padding-right: 4px;
-}
-table.borderOutside .cellHeadTop, table.borderOutside .cellTop {
-border-top: 2px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellHeadBottom {
-border-bottom: 1px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellBottom {
-border-bottom: 2px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellLeft, table.borderOutside .cellHeadLeft {
-border-left: 2px solid black;
-}
-table.borderOutside .cellRight, table.borderOutside .cellHeadRight {
-border-right: 2px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside {
-border-collapse: collapse;
-}
-table.verticalBorderInside td {
-padding-left: 4px;
-padding-right: 4px;
-border-left: 1px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellHeadTop, table.verticalBorderInside .cellTop {
-border-top: 2px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellHeadBottom {
-border-bottom: 1px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellBottom {
-border-bottom: 2px solid black;
-}
-table.verticalBorderInside .cellLeft, table.verticalBorderInside .cellHeadLeft {
-border-left: 0 solid black;
-}
-table.borderAll {
-border-collapse: collapse;
-}
-table.borderAll td {
-padding-left: 4px;
-padding-right: 4px;
-border: 1px solid black;
-}
-table.borderAll .cellHeadTop, table.borderAll .cellTop {
-border-top: 2px solid black;
-}
-table.borderAll .cellHeadBottom {
-border-bottom: 1px solid black;
-}
-table.borderAll .cellBottom {
-border-bottom: 2px solid black;
-}
-table.borderAll .cellLeft, table.borderAll .cellHeadLeft {
-border-left: 2px solid black;
-}
-table.borderAll .cellRight, table.borderAll .cellHeadRight {
-border-right: 2px solid black;
-}
-tr.borderTop td, tr.borderTop th, th.borderTop, td.borderTop {
-border-top: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderRight td, tr.borderRight th, th.borderRight, td.borderRight {
-border-right: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderLeft td, tr.borderLeft th, th.borderLeft, td.borderLeft {
-border-left: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderBottom td, tr.borderBottom th, th.borderBottom, td.borderBottom {
-border-bottom: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderHorizontal td, tr.borderHorizontal th, th.borderHorizontal, td.borderHorizontal {
-border-top: 1px solid black !important;
-border-bottom: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderVertical td, tr.borderVertical th, th.borderVertical, td.borderVertical {
-border-right: 1px solid black !important;
-border-left: 1px solid black !important;
-}
-tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.borderAll {
-border: 1px solid black !important;
-}
-tr.noBorderTop td, tr.noBorderTop th, th.noBorderTop, td.noBorderTop {
-border-top: none !important;
-}
-tr.noBorderRight td, tr.noBorderRight th, th.noBorderRight, td.noBorderRight {
-border-right: none !important;
-}
-tr.noBorderLeft td, tr.noBorderLeft th, th.noBorderLeft, td.noBorderLeft {
-border-left: none !important;
-}
-tr.noBorderBottom td, tr.noBorderBottom th, th.noBorderBottom, td.noBorderBottom {
-border-bottom: none !important;
-}
-tr.noBorderHorizontal td, tr.noBorderHorizontal th, th.noBorderHorizontal, td.noBorderHorizontal {
-border-top: none !important;
-border-bottom: none !important;
-}
-tr.noBorderVertical td, tr.noBorderVertical th, th.noBorderVertical, td.noBorderVertical {
-border-right: none !important;
-border-left: none !important;
-}
-tr.borderAll td, tr.borderAll th, th.borderAll, td.noBorderAll {
-border: none !important;
-}
-.cellDoubleUp {
-border: 0 solid black !important;
-width: 1em;
-}
-td.alignDecimalIntegerPart {
-text-align: right;
-border-right: none !important;
-padding-right: 0 !important;
-margin-right: 0 !important;
-}
-td.alignDecimalFractionPart {
-text-align: left;
-border-left: none !important;
-padding-left: 0 !important;
-margin-left: 0 !important;
-}
-td.alignDecimalNotNumber {
-text-align: center;
-}
-body {
-padding: 1.58em 16%;
-}
-.pageNum {
-display: inline;
-font-size: 70%;
-font-style: normal;
-margin: 0;
-padding: 0;
-position: absolute;
-right: 1%;
-text-align: right;
-}
-.marginnote {
-font-size: 0.8em;
-height: 0;
-left: 1%;
-position: absolute;
-text-indent: 0;
-width: 14%;
-text-align: left;
-}
-.right-marginnote {
-font-size: 0.8em;
-height: 0;
-right: 7%;
-position: absolute;
-text-indent: 0;
-text-align: right;
-}
-.cut-in-left-note {
-font-size: 0.8em;
-left: 1%;
-float: left;
-text-indent: 0;
-width: 14%;
-text-align: left;
-padding: 0.8em 0.8em 0.8em 0;
-}
-.cut-in-right-note {
-font-size: 0.8em;
-left: 1%;
-float: right;
-text-indent: 0;
-width: 14%;
-text-align: right;
-padding: 0.8em 0 0.8em 0.8em;
-}
-span.tocPageNum, span.flushright {
-position: absolute;
-right: 16%;
-top: auto;
-text-indent: 0;
-}
-.pglink, .catlink, .exlink, .wplink, .biblink, .qurlink, .seclink {
-background-repeat: no-repeat;
-background-position: right center;
-}
-.pglink {
-background-image: url(images/book.png);
-padding-right: 18px;
-}
-.catlink {
-background-image: url(images/card.png);
-padding-right: 17px;
-}
-.exlink, .wplink, .biblink, .qurlink, .seclink {
-background-image: url(images/external.png);
-padding-right: 13px;
-}
-.pglink:hover {
-background-color: #DCFFDC;
-}
-.catlink:hover {
-background-color: #FFFFDC;
-}
-.exlink:hover, .wplink:hover, .biblink:hover, .qurlink:hover {
-background-color: #FFDCDC;
-}
-body {
-background: #FFFFFF;
-font-family: serif;
-}
-body, a.hidden {
-color: black;
-}
-h1, h2, .h1, .h2 {
-text-align: center;
-font-variant: small-caps;
-font-weight: normal;
-}
-p.byline {
-text-align: center;
-font-style: italic;
-margin-bottom: 2em;
-}
-.div2 p.byline, .div3 p.byline, .div4 p.byline, .div5 p.byline, .div6 p.byline, .div7 p.byline {
-text-align: left;
-}
-.figureHead, .noteRef, .pseudoNoteRef, .marginnote, .right-marginnote, p.legend, .verseNum {
-color: #660000;
-}
-.rightnote, .pageNum, .lineNum, .pageNum a {
-color: #AAAAAA;
-}
-a.hidden:hover, a.noteRef:hover, a.pseudoNoteRef:hover {
-color: red;
-}
-h1, h2, h3, h4, h5, h6 {
-font-weight: normal;
-}
-table {
-margin-left: auto;
-margin-right: auto;
-}
-.tablecaption {
-text-align: center;
-}
-.arab { font-family: Scheherazade, serif; }
-.aran { font-family: 'Awami Nastaliq', serif; }
-.grek { font-family: 'Charis SIL', serif; }
-.hebr { font-family: Shlomo, 'Ezra SIL', serif; }
-.syrc { font-family: 'Serto Jerusalem', serif; }
-</style>
-<style type="text/css">
-/* CSS rules generated from rendition elements in TEI file */
-.notice {
-font-size: smaller; margin-left: 10%; margin-right: 10%;
-}
-/* CSS rules generated from @rend attributes in TEI file */
-.cover-imagewidth {
-width:555px;
-}
-.xd30e92 {
-text-align:center; font-size:large;
-}
-.frontispiecewidth {
-width:467px;
-}
-.titlepage-imagewidth {
-width:482px;
-}
-.d3p033width {
-width:720px;
-}
-.d3p053width {
-width:720px;
-}
-.d3p069width {
-width:579px;
-}
-.d3p075width {
-width:720px;
-}
-.d3p078width {
-width:282px;
-}
-.d3p079width {
-width:574px;
-}
-.d3p085width {
-width:720px;
-}
-.d3p120width {
-width:577px;
-}
-.d3p121width {
-width:720px;
-}
-.d3p128width {
-width:558px;
-}
-.d3p137width {
-width:575px;
-}
-.d3p146width {
-width:550px;
-}
-.d3p190width {
-width:524px;
-}
-@media handheld {
-}
-/* CSS rules copied from @style attributes in TEI file */
-</style>
-</head>
-<body>
-
-
-<pre>
-
-The Project Gutenberg EBook of Boesman-Stories, by G. R. von Wielligh
-
-This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
-other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
-whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
-the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
-www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
-to check the laws of the country where you are located before using this ebook.
-
-Title: Boesman-Stories
-       Deel III. Die boesman self, sy sedes, gewoontes en bekwaamhede
-
-Author: G. R. von Wielligh
-
-Illustrator: H. Anthon Aschenborn
-
-Release Date: December 10, 2020 [EBook #63998]
-
-Language: Afrikaans
-
-Character set encoding: ISO-8859-1
-
-*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOESMAN-STORIES ***
-
-
-
-
-Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
-Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
-Gutenberg (This file was produced from images generously
-made available by The Internet Archive)
-
-
-
-
-
-
-</pre>
-
-<div class="front">
-<div class="div1 cover"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first"></p>
-<div class="figure cover-imagewidth"><img src="images/d3cover.jpg" alt="Oorspronklike voorblad." width="555" height="720"></div><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="div1 frenchtitle"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first xd30e92">Boesman-Stories.
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="div1 frontispiece"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first"></p>
-<div class="figure frontispiecewidth"><img src="images/d3frontis.jpg" alt="" width="467" height="500"></div><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="div1 titlepage"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divBody">
-<p class="first"></p>
-<div class="figure titlepage-imagewidth"><img src="images/d3titlepage.png" alt="Oorspronklike titelblad." width="482" height="720"></div><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-<div class="titlePage">
-<div class="docTitle">
-<div class="mainTitle">Boesman-Stories.</div>
-<div class="mainTitle">Deel III.</div>
-<div class="mainTitle">Die Boesman self, sy sedes, gewoontes en bekwaamhede.</div>
-</div>
-<div class="byline">DEUR<br>
-<span class="docAuthor">G. R. VON WIELLIGH.</span><br>
-Geillustreer deur H. ANTHON ASCHENBORN, Stellenbosch.</div>
-<div class="docImprint"><i>ALLE REGTE VOORBEHOU.</i>
-<br>
-DE NATIONALE PERS. BEPERKT. Drukkers en Uitgewers. <span class="sc">Kaapstad</span>, <span class="sc">Stellenbosch</span>, <span class="sc">Bloemfontein</span> en <span class="sc">Pietermaritzburg</span>.<br>
-<span class="docDate">1921.</span></div>
-</div>
-<p></p>
-<div id="toc" class="div1 contents"><span class="pageNum">[<a href="#toc">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">INHOUD.</h2>
-<table class="tocList">
-<tr>
-<td class="tocDivNum">No.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7">
-</td>
-<td class="tocPageNum">Bladsy.</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum"></td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"><a href="#intro" id="xd30e153">&#x2019;n Paar Woorde vooraf</a>
-</td>
-<td class="tocPageNum">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">51.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch51" id="xd30e163">Klipgereedskappe</a> </td>
-<td class="tocPageNum">3</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">52.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch52" id="xd30e172">Uit die Geskiedenis</a> </td>
-<td class="tocPageNum">9</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">53.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch53" id="xd30e181">Die Boesman self</a> </td>
-<td class="tocPageNum">15</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">54.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch54" id="xd30e190">Die Boesman-taal</a> </td>
-<td class="tocPageNum">23</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">55.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch55" id="xd30e199">Huislike Lewe en Gewoontes</a> </td>
-<td class="tocPageNum">29</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">56.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch56" id="xd30e208">Godsdienstige Begrippe</a> </td>
-<td class="tocPageNum">41</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">57.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch57" id="xd30e217">Bygeloof aangaande seker Diere</a> </td>
-<td class="tocPageNum">49</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">58.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch58" id="xd30e226">Nog meer oor Bygeloof</a> </td>
-<td class="tocPageNum">59</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">59.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch59" id="xd30e235">Die Boesman as Kunstenaar</a> </td>
-<td class="tocPageNum">65</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">60.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch60" id="xd30e245">Die Boesman as Jagter</a> </td>
-<td class="tocPageNum">71</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">61.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch61" id="xd30e254">Die Boesman as Krygsman</a> </td>
-<td class="tocPageNum">81</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">62.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch62" id="xd30e263">Die Boesman as Bediende</a> </td>
-<td class="tocPageNum">89</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">63.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch63" id="xd30e272">Voortekens en Voorgevoel</a> </td>
-<td class="tocPageNum">95</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">64.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch64" id="xd30e281">Nog meer uit die Geskiedenis</a> </td>
-<td class="tocPageNum">101</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">65.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch65" id="xd30e290">Pyl en Boog</a> </td>
-<td class="tocPageNum">109</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">66.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch66" id="xd30e299">Hoe Boesmans Vry en Trou</a> </td>
-<td class="tocPageNum">117</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">67.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch67" id="xd30e308">Is Boesmans werklik so dom?</a> </td>
-<td class="tocPageNum">125</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">68.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch68" id="xd30e317">&#x2019;n Boesman is waarlik dapper</a> </td>
-<td class="tocPageNum">133</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">69.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch69" id="xd30e326">Hoe Boesmans verf maak</a> </td>
-<td class="tocPageNum">141</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">70.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch70" id="xd30e335">Kinders van die Natuur</a> </td>
-<td class="tocPageNum">147</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">71.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch71" id="xd30e345">Fyn Diefstalle</a> </td>
-<td class="tocPageNum">155</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">72.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch72" id="xd30e354">As Nood die Boesmans druk</a> </td>
-<td class="tocPageNum">161</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">73.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch73" id="xd30e363">Wat &#x2019;n Boesman alles kan doen</a> </td>
-<td class="tocPageNum">167</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">74.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch74" id="xd30e372">Wat &#x2019;n Boesman nie kan doen nie</a> </td>
-<td class="tocPageNum">175</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="tocDivNum">75.</td>
-<td class="tocDivTitle" colspan="7"> <a href="#ch75" id="xd30e381">Wat alles in voordeel van Boesmans is</a> </td>
-<td class="tocPageNum">183</td>
-</tr>
-</table>
-<p><span class="pageNum" id="pb1">[<a href="#pb1">1</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="intro" class="div1 preface"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e153">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="main">&#x2019;n Paar Woorde Vooraf.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first">Hierdie slag het ons die eer om Deel III van &#x201c;Boesman-Stories&#x201d; in die hande van die
-Publiek te lê. Deel I het ons &#x2019;n insig gegee hoe flou die godsdienstige begrippe van
-die Boesman is; in Deel II is ons vergas geword op Stories wat enigsins die diepte
-van sy denkvermoë peil. Dus, tot sover het ons hom met ons verstand gevolg.
-</p>
-<p>Maar nou in hierdie Deel III en ook in Deel IV stel ons hom in sy eie natuur kaal
-en bloot voor die oë van die leser. Ons sal hom in sy tuiste en in die veld, as versorger
-van sy gesin en kunstenaar, as jagter en krygsman, stap vir stap op die hakke volg.
-Dus, ons wil nou met sy persoonlikheid en geaardheid kennis maak.
-</p>
-<p>Die eerste twee Dele is dus Stories <i>deur</i> Boesmans vertel; die volgende twee is Verhale <i>omtrent</i> Boesmans meegedeel. In die eerste geval was die outa as Storie-verteller aan die
-woord: in die laaste geval is die skrywer die verteller. Dus kan dit moontlik van
-ons verwag word dat ons &#x2019;n meer verhewe skryfstyl moet aanpas. Dog na ons beskeie
-mening sal ons afbreuk aan die egtheid van die materiaal doen om dit met &#x2019;n vergulde
-nerfie oor te blaas. Ons het nou eenmaal met &#x2019;n eenvoudige skryftrant begin: vergun
-ons dan ook om dit also te eindig.
-</p>
-<p>In die eerste twee Dele het ons volkome vertroue op ons eie aantekeninge gestel, en
-het dus vermy om gebruik <span class="pageNum" id="pb2">[<a href="#pb2">2</a>]</span>te maak van mededelings in druk, geskrif of mondeling: dog in die laaste twee Dele
-moes ons in seker Hoofstukke (Deel III, om die skakels saam te knoop) gebruik maak
-van geskiedenis en boeke wat ons by die geleentheid sal aanhaal. Verder is ons baie
-dank verskuldig aan mnr. Emanuel de Roubaix, van Roggeland, Nieuwoudtville, mnr. A.&nbsp;W.
-van Zijl, van Klein-Breipaal, Kenhardt, en ds. W.&nbsp;S. Rörich, van Kroonstad (vroeër
-van Namakwaland), vir hulle welwillendheid om ons bydraes te stuur, waardeur hierdie
-werk sy oorspronklike karakter handhaaf. Ons reik hul die hand van dankerkenning uit
-en gee hul &#x2019;n warme handdruk as &#x2019;n blyk dat ons hulle onselfsugtige medewerking baie
-hoog op prys stel. Ieder se bydrae sal ons waar dit ingevleg is, spesiaal aanhaal.
-</p>
-<p>In <i>Jakob Platjie</i> het ons reeds baie feite oor Boesmans meegedeel; om daardie gegewens hier uit te
-sluit, sal ons die volledigheid van hierdie werk nie reg laat wedervaar nie; daarom
-vul ons die nodige besonderhede ook hier in.
-</p>
-<p>Hierdie Deel is miskien meer van &#x2019;n wetenskaplike aard, so eenvoudig voorgestel as
-dit in ons vermoë geleë is; dog die volgende Deel IV is avontuurlik en minder so.
-Daarin kry ons te doen met gevegte met en deur Boesmans, dan sal ons regtig leer wat
-in &#x2019;n Boesman sit.
-</p>
-<p class="signed"><i>Die Skrywer.</i>
-</p>
-<p class="dateline">Kafferstat, P.&nbsp;K. Hendrina,<br>
-Transvaal, Julie 1919.
-<span class="pageNum" id="pb5">[<a href="#pb5">5</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="body">
-<div id="ch51" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e163">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 51.</h2>
-<h2 class="main">Klipgereedskappe.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal wil ons iets vertel hoe die oudste volke hulle gereedskappe
-van klip gemaak het. Ons vertel dit hier, omdat Boesmans vandag nog dieselfde ding
-doen.</i>
-</p>
-<p>In die verre oudheid, toe die mensdom taamlik wyd oor die aarde versprei was, het
-hy in die begin nie die kuns verstaan om metale uit erts te smelt en te bewerk nie.
-Om tog &#x2019;n soort gereedskap te hê om wild mee af te slag, of om hulle mee dood te maak,
-of waarmee die mens self hom moet verdedig&#x2014;so het hy vereers vuursteen geneem en dit
-reggekap om dit &#x2019;n soort gerieflike vorm te gee. Om dit mooi te bewerk en glad te
-slyp, het hy die kuns nog nie verstaan nie. So word daardie tydvak die Ou Steentydperk
-genoem.
-</p>
-<p>Maar as &#x2019;n oplettende mens iets herhaaldelik doen en goed na sy werk oplet, dan leer
-hy homself aldag om die werk beter te maak. So het na verloop van tyd sommige van
-daardie oumense net knap geword om &#x2019;n beter klas gereedskap te maak. Hulle gee daaraan
-&#x2019;n beter vorm, sit handvatsels daaraan en slyp dit glad en blink. Hierdie tydvak word
-die Nuwe Steentydperk genoem.
-</p>
-<p>Dit alles het gebeur voor die mensdom kon lees of skrywe. Maar daardie ou gereedskappe
-van klip is onverganklik <span class="pageNum" id="pb6">[<a href="#pb6">6</a>]</span>en is vandag nog te vinde, en wel in gruis, ou vullishope of werkplekke wat in ons
-teenswoordige tyd ontdek is. In die museums in Europa is daar baie van sulke ou gereedskappe
-te sien, soos kliphamers, klipmesse, asgaaipunte van klip, ja, selfs sae van klip.
-Die soort vuursteen wat hulle gebruik het, is dieselfde as wat ons oupa&#x2019;s en grootjies
-vir hulle tonteldose en vuurslae en vir hul ou haan-en-pan-roers gebruik het. Want
-hierdie soort steen is gelukkig wyd oor die aardbodem versprei.
-</p>
-<p>Later ontdek die oumense die kuns om koper en tin uit erts te smelt. Maar koper en
-tin is nie so danig hard nie en word met gebruik gou stomp. Toe vind hul weer uit
-as hul die twee saamsmelt, dat hul dan &#x2019;n harder metaal, brons, verkry. A, dit was
-&#x2019;n geluk! Hulle giet toe meteens die stuk gereedskap in kleivorms na die patroon wat
-hulle verlang, die punte en kante van daardie gereedskappe word weer warm gemaak en
-met hamers skerp geslaan en verder geslyp. Dit was toe al &#x2019;n groot vordering in die
-rigting van beskawing. Hierdie tydvak word die Bronstydperk genoem.
-</p>
-<p>Dog, met die gedurig smelt van brons leer die oumense die kuns om yster uit erts te
-smelt. Hulle leer nie alleen hoe om yster te bewerk nie, maar ook om dit hard tot
-staal te maak. Hierdie tydvak word die Ystertydperk genoem; en ons teenswoordige geslag
-leef nog in die Ystertydperk, wat ontsaglik tot die beskawing van die mensdom bygedra
-het. Wat beteken &#x2019;n wêreld vir ons vandag sonder yster?
-</p>
-<p>Maar moenie glo dat die beskawing oor die hele wêreld op gelyke voet voortgegaan het
-nie! Die Egiptenare <span class="pageNum" id="pb7">[<a href="#pb7">7</a>]</span>het reeds 4400 jaar voor Kristus &#x2019;n Farao, Mena, gehad wat huise en tempels van groot
-gekapte en bewerkte klippe gebou het, terwyl ou steengereedskappe in Egipte versprei
-lê. Babilon het daarna sy toppunt bereik, toe Persië, toe Griekeland, toe Rome. En
-met die geboorte van Kristus het genoemde nasies hoog teen die leer van beskawing
-opgeklim. Maar Julius Caesar, toe hy met Engeland in 52 <abbr title="voor Kristus">v.K.</abbr> oorlog maak, vind dat die Britte nes Kaffers en Boesmans nog kaal loop. Dit was dieselfde
-geval met die Duitsers en ander westelike Europese nasies. Die Roomse en Griekse kerke
-het daardie barbare in hande geneem om hulle te beskawe.
-</p>
-<p>Die Kafferstamme verstaan om yster ru te bewerk&#x2014;dit blyk uit die maak van hulle eie
-asgaaie, terwyl die Boesman tot vandag toe nog daarvan niks af weet nie. Hy is dus
-in die trap van ontwikkeling en beskawing geen steek verder as die mensdom in die
-voorgeskiedenis-tyd nie, toe hul ruwe gereedskappe van vuursteen vervaardig het.
-<span class="pageNum" id="pb11">[<a href="#pb11">11</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch52" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e172">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 52.</h2>
-<h2 class="main">Uit die Geskiedenis.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal kom seker feite voor wat ons ontleen het aan die Inleiding
-deur dr. G. McGall Theal vir dr. W.&nbsp;H.&nbsp;I. Bleek se boek &#x201c;Bushmen Folklore.&#x201d;</i>
-</p>
-<p>Daar is seker eienaardighede verbonde aan die gereedskappe en tekeninge van elke nasie.
-Bestudeerde mense kan vertel van watter nasie sulke kunsstukke afkomstig is. Gereedskappe
-en tekeninge wat net soos dié van Boesmans lyk, word min of meer oor die hele Afrika
-aangetref&#x2014;ja, selfs tot die suidelike dele van Europa. In die suide van Frankryk is
-spelonke waar sulke gereedskappe en tekeninge gevind is, wat baie ooreenkoms het met
-dié van Boesmans. In elk geval skyn dit daar gemaak te wees deur &#x2019;n ander nasie as
-wat die Franse van afstam. Daar is voldoende aanwysing egter dat Boesmans amper oor
-die hele Afrika agter wild rondgeswerf het.
-</p>
-<p>Die ou Egiptenare het die gewoonte gehad om al hulle groot gebeurtenisse in hulle
-tempels af te skilder of dié op hulle monumente uit te kap. Hulle is daarvoor bekend
-dat hul die portret van iemand se gesig baie duidelik kon <span class="corr" id="xd30e450" title="Bron: afbeel">afbeeld</span>. Dog die Boesmans verstaan weer beter as die Egiptenare om &#x2019;n ding ver of na op &#x2019;n
-tekening te laat lyk. <span class="pageNum" id="pb12">[<a href="#pb12">12</a>]</span>Omtrent 3,000 jaar voor die geboorte van Kristus was daar &#x2019;n kind, Pepi II, die Farao
-van Egipte. Sy moeder het &#x2019;n handelstog na die midde van Afrika uitgerus om kosbaarhede
-vandaar te gaan inhandel. Kerkuf was die voorman daarvan. Toe hy terugkom, bring hy
-&#x2019;n dwergie mee wat so goed kon dans, om die jong seun Farao daarmee te vermaak. Die
-Faraootjie was so in sy skik met die present dat hy die brief van bedanking aan Kerkuf
-op sy eie graf laat uitbeitel het; en dis vandag nog te sien. Elkeen wat na die dwerg
-se afbeelding kyk, moet verklaar dat dit &#x2019;n ware Boesman is.
-</p>
-<p>Baie lank voor Salomo regeer het, het die Egiptenare al handel met die binnelande
-van Afrika gedrywe. In 1552 v.K. het die vrou Hatasu (Hatshepsu) oor Egipte regeer.
-Sy het toe &#x2019;n groot handelsgeselskap na die Land van Punt (Skeba?) uitgerus. Na drie
-jaar kom hulle terug. Die Koningin van daardie Land het met kamele oor land na Hatasu
-gekom. Sy het baie presente met haar gebring. So bly was Hatasu daaroor dat sy die
-hele optog in die tempel wat sy op Deir-el-Bahri gebou het, teen die muur laat afskilder
-het. Die Koningin van Punt, natuurlik, is ook in die optog, waarvan die skildering
-vandag nog teen die muur te sien is. Al wie na die tekening kyk, moet verklaar dat
-dit &#x2019;n ware Boesmanmeid voorstel. Kyk maar na die kroes hare, die plat neus, die klein
-handjies en voetjies, die klere en die fatsoen van die lyf.
-</p>
-<p>Die Hottentotte en Kafferstamme dring toe in later jare suidwaarts, hulle kom in aanraking
-met die verspreide Boesmanras. Die Boesmans begin toe die vee te steel en <span class="pageNum" id="pb13">[<a href="#pb13">13</a>]</span>op roekelose wyse te slag, wat tot gevolg gelei het dat albei Kaffers en Hottentotte
-die Boesmans voor die voet begin uit te roei. Die jongmeide is tot vroue geneem geword,
-wat weer &#x2019;n ander gevolg gehad het, naamlik die Boesman-taal oefen toe invloed uit
-op albei sprake&#x2014;dié van die Hottentotte en die Kaffers.
-</p>
-<p>Toe die blanke bevolking aan die Kaap &#x2019;n volkplanting kom aanlê, het die Kaffers reeds
-aan die ooskus van Suid-Afrika deurgedring tot Visrivier toe, en die Hottentotte van
-Damaraland tot die suidelike punt van Afrika. Die Boesmans bewoon toentertyd die Kalaharie,
-Transvaal, Vrystaat en die binnelande van die ou Kolonie.
-</p>
-<p>Maar algar brei hulle grense meer en meer binneland-toe uit, sodat die grond waarop
-die Boesman hom bevind, kleiner en kleiner word, tot hy vandag geen duim grond meer
-besit wat hy as sy onbetwiste eiendom kan noem nie. Die waters wat sy vaders en voorvaders
-by gedrink het, is van hom afgeneem geword, die wild waarvan hy gelewe het, is op
-&#x2019;n roekelose wyse vernietig geword, sodat hy dit toe swaar kry om &#x2019;n stukkie wild
-in hande te kry, want sy boog en pyle skiet nie te ver nie.
-</p>
-<p>Hy begin weerwraak te neem en begin onder die blanke hulle vee te vang en te slag.
-Kommando&#x2019;s is teen hom uitgerus geword; en daar hy &#x2019;n man is wat veg tot sy laaste
-pyl weggeskiet is, is dit nie algar se werk om die Boesman gevange te neem nie. So
-is hy ook deur Engelsman en Boer by sulke geleenthede doodgeskiet geword.
-<span class="pageNum" id="pb14">[<a href="#pb14">14</a>]</span></p>
-<p>Maar die uitroeiing van die Boesmans het nie op so &#x2019;n voet voortgegaan sonder dat
-vir hulle herhaalde kanse gegee is nie. Die grensboere wou die Boesmans vir diensbodes
-huur en het hul vee gegee om &#x2019;n boerdery mee te begin, hulle het die Boesmans saadgraan
-gegee om te saai. Dog albei vee en graan is opgeëet geword in plaas van daarmee te
-boer, en toe was hul weer so naak en arm as Job op die ashoop. Sendelinge het probeer
-om hul na die sendingstasies te lok; maar sodra hul nie meer volop kos sonder daarvoor
-te werk, kry nie, verlaat hul die stasies en gaan weer die woestyn in. Die Vrystaatse
-Regering het twee stukke grond vir Boesman-lokasies beskikbaar gestel, dog hul maak
-die fout om Korannas daartussen te plaas, met die gevolg dat dit op &#x2019;n mislukking
-uitgeloop het. Onderwyl hou die Boesman nie op om vee te steel nie, en vermoor selfs
-die veewagters op wrede manier.
-</p>
-<p>As wilde mens het hy geen rus of duur om te lank op een plek te woon nie&#x2014;die vrye
-natuur is sy lewe. Hy gee dan nie om aan watter gevare deur ongediertes, honger of
-dors hy hom blootstel nie.
-</p>
-<p>Op die Hoëveld van Transvaal het ons vir dertig jaar gelede nog Boesman-kraaltjies
-aangetref, dog hulle het sedert weggetrek; en baie van die meide het met Kaffers getrou,
-sodat hul op hierdie manier ook tot niet geraak het, deurdat hul nie meer hulle huislike
-lewe bevorder het nie.
-<span class="pageNum" id="pb17">[<a href="#pb17">17</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch53" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e181">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<div class="figure"><img src="images/d3p017.png" alt="No. 53." width="561" height="371"></div>
-<h2 class="label">No. 53.</h2>
-<h2 class="main">Die Boesman Self.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal vertel ons van die persoon self wat ons as Boesman
-ken.</i>
-</p>
-<p>Die Boesman noem hom in sy eie taal, <i>Cham</i>, of liewers gesê, <i>&#x2019;Cham-ka-&#x2019;kui</i> (<i>ka</i> is <i>se</i> of <i>sy</i>, en <i>&#x2019;kui man</i>). Boesmanland noem hy <i>&#x2019;Cham-ka-&#x2019;au</i>, en sy taal is <i>&#x2019;Cham-ka-&#x2019;kakken</i>.
-</p>
-<hr class="tb"><p>
-</p>
-<p>In gewone gesprekke praat ons van verskillende rasse van Boesmans, naamlik van:&#x2014;
-</p>
-<p><span class="sc">Die Dwergies.</span> Hulle is die kleinste mensras; een met die ander het hul &#x2019;n lengte van 4 voet 6 duim;
-en bewoon die donker houtbosse van Middel-Afrika, wes van die Albert-Nyansa-meer.
-Hulle is geel van kleur, met groot, wakker oë, wat miskien te wyte is aan die skemering
-van die digte woude. Dog in ander opsigte verskil hul min van <span class="pageNum" id="pb18">[<a href="#pb18">18</a>]</span>die Boesmans van Suid-Afrika: hulle praat &#x2019;n taal wat deur die gewone Boesman verstaan
-word, hulle gebruik dieselfde wapens, hulle lewenswyse is dieselfde, en hulle liggaamsbou
-en geaardheid kom perfek ooreen met dié van die gewone Boesman. In 1884 het &#x2019;n reisende
-sendeling ons meegedeel dat die Dwergies baie sku is om die houtbosse te verlaat.
-Eendag sien hy &#x2019;n paar na &#x2019;n groot kremetartboom hardloop, alwaar hul in die boom
-opklim en kort daarop hol hul weer terug na die houtbos toe. Hy het daarheen gestap
-en het een van die kleintjies gevang. In die kremetartboom, waar die takke van die
-stam wegdraai, het water in die holte gestaan; en dit kan altyd as vaste teken van
-aanwesigheid van water beskou word as &#x2019;n mens die Dwergies na &#x2019;n boom van hierdie
-soort sien hol. Wel, hy het die kleintjie kos en water gegee; maar net verniet dat
-hy sy mond daaraan wou sit. Die sendeling het allerhande soorte kos probeer; maar
-altyd verniet dat die Dwergie wou eet of drink. Hy was naderhand verplig om die Dwerg
-te los liewers as om hom van honger en dors te laat sterwe.
-</p>
-<p><span class="sc">Die Vaalpens-Boesmans</span>, of <span class="sc">Vaalpens-Kaffers</span>. Hierdie nasie is &#x2019;n baster-ras tussen Kaffers wat deur een of ander rede die woesteny
-ingevlug het, en die gewone Boesmans. Op die oog gesien, is sy liggaamsbou lank en
-swart nes dié van &#x2019;n Kaffer, dog in maniere, geaardheid en taal is hy &#x2019;n ware Boesman;
-maar lank nie so skrander en gesleep as &#x2019;n ware Boesman nie. Hy lei die lewe van &#x2019;n
-swerfling en gebruik ook pyl en boog. Hy is voorwaar &#x2019;n treurige menssoort en lyk
-soos &#x2019;n hond wat nie &#x2019;n baas het <span class="pageNum" id="pb19">[<a href="#pb19">19</a>]</span>nie&#x2014;ja, hy sal selfs &#x2019;n volle jaar werk om &#x2019;n hond te verdien. Hulle word aangetref
-op die grense van die Kalaharie tot in Masjonnaland. Hulle voeg hul graag by jagters.
-</p>
-<p><span class="sc">Die gewone Boesmans.</span> Hulle is eintlik die onderwerp van hierdie boekdele; dis van hulle wat ons al die
-Stories vertel het, en wat verder ons aandag in beslag sal neem. Hulle het &#x2019;n vuil,
-geel kleur en het &#x2019;n gemiddelde lengte van 4 voet 9 duim&#x2014;dus 3 duim langer as die
-Dwergies van Middel-Afrika. Die Boesman se hare is wollerig en in klossies op sy kop
-vasgedraai; sy gesig is plat met breë wangbene onder die oë, terwyl hy &#x2019;n baardlose,
-spits ken het. Sy neus is plat en sy oë is half toegeknyp, sodat hy deur &#x2019;n skrefie
-onder sy oorhangende ooglid uitkyk&#x2014;miskien is dit daaraan te wyte dat hy altyd sonder
-hoed in die skerp, oop lug na wild jag. Baie Europese meisies sal seker sy klein handjies
-en voetjies beny. Sy liggaam is maar tingerig, en tog sal baie hom dit nie nadoen
-om &#x2019;n boogsnaar so ver na agter te trek nie. In daardie liggaampie sit baie uithou-krag.
-Hy kan lang afstande afdraf of hardloop sonder in te gee. Daar is glo geen ander soort
-mense wat so lank honger en dors kan uithou nie. Sy voorkop is laag, maar sy agterkop
-is sterk ontwikkel. Die nate van sy dik kopbeen is so vas aan mekaar gegroei dat baie
-mense onder die indruk verkeer dat &#x2019;n Boesman nie nate in sy kopbeen het nie&#x2014;wat egter
-nie die geval is nie: hy het deeglik onsigbare nate.
-</p>
-<p>Sy oë is klein en bruin en besit &#x2019;n siensvermoë wat menige mens laat verstom. As hy
-sy hand bokant sy oë <span class="pageNum" id="pb20">[<a href="#pb20">20</a>]</span>hou om dié teen die skerp sonlig te beskerm, dan kan hy heuningbye onder die son verby
-sien trek. Hy is baie oplettend wat die spore van wild en uitwerpsels van heuningbye
-betref. Op hierdie aanduidings spoor hy hulle gou uit.
-</p>
-<p>Die Boesman is by uitnemendheid &#x2019;n swerfling en &#x2019;n ontembare liefhebber van vryheid.
-Hy swerf in die woesterny rond so lank hy daartoe nog geleentheid vind. Hy word vandag
-nog aangetref van die noordgrense van die Kaapprovinsie, dwars deur die Kalaharie
-tot aan die Ovamborivier, aan die noorde van Damaraland.
-</p>
-<p>In verstand is hy maar swak ontwikkel&#x2014;lees en skrywe val swaar. Dit skyn of hy maar
-net tot drie kan tel, want in sy taal het hy net woorde vir <i>een</i>, <i>twee</i>, <i>drie</i>&#x2014;verder noem hy dinge met die woord <i>baie</i> (of soos hy sê: &#x201c;nie min nie&#x201d;). Soos meeste barbare, loop hulle nakend: die mans
-slaan &#x2019;n smal vel onder sy bene deur en bind dit agter en voor aan &#x2019;n gordband vas,
-terwyl die meide &#x2019;n soort kort velrok dra nes die voorskoot van die Skotte, of hul
-dra &#x2019;n karos of velle om hulle lyf. Hulle wonings is soms &#x2019;n slaapplek agter &#x2019;n bos,
-dog hulle woon in hutte van gras en bossies of van matjiesgoedmatte gemaak. Waar hul
-spelonke naby water en waar wild volop is, kan bereik, daar woon hul graag in. En
-dis gewoonlik in sulke kliphuise waar hul hulle tekeninge teen die rotswande maak.
-Die huismeubels is velle van wild om op te slaap, die borsbeen van volstruise om as
-skottel te dien en kleipotte om kos in te kook. Vir lepels om sop mee te eet, gebruik
-hul &#x2019;n kwas nes dié wat skilders gebruik, of bedien hul met <span class="pageNum" id="pb21">[<a href="#pb21">21</a>]</span>ribbebene wat hol geslyp is. Water word aangedra en bewaar in leë doppe van volstruiseiers
-of in die pens van &#x2019;n geskiete springbok of ander wild. Verder maak hul knapsakke
-om Boesman-rys (jong miere) aan te dra en daarin te laat tot dit op die vuur gaargemaak
-word.
-</p>
-<p>Die vernaamste en vertroubaarste wapen is sy pyl en boog. Daar is verskillende soorte
-pyle: daar is met gif agter die harpoen gepleister, en daar is sonder gif; dan is
-daar weer wat harpoene het en wat net skerp beenpunte het. Dog met jag gebruik hul
-ook kort knopkieries om klein wild mee dood te gooi, en sommige het &#x2019;n asgaai op een
-of ander wyse in hande gekry. Hulle verstaan ook om klippe met &#x2019;n slinger te werp&#x2014;soos
-David teen Goliath gebruik het. Waarom hy die boog en pyle bo alles verkies, is dat
-met die hanteer daarvan kan hy sy lyf wegsteek, en soiets as mis-skiet ken &#x2019;n Boesman
-glad nie; terwyl weer met die gebruik van die knopkierie, asgaai of slinger, moet
-hy sy liggaam vertoon, en dit doen hy nie graag as hy &#x2019;n mens of wild aanval nie.
-Nee, sy naam is Oompie Raakskiet. In sterk wind is hy minder gelukkig.
-</p>
-<p>Sy voedsel bestaan byna uit enige ding&#x2014;al wat hy nie eet nie, is wat hy nie in hande
-kan kry nie. Onder sy lekkernye bevind hulle slange, akkedisse, goggas, paddas, bloed,
-en hy sal vir dors selfs die vog uit die ingewande van wild gebruik. Maar sy vernaamste
-voedsel is vleis, veldvrugte, wortels, uintjies en heuning.
-</p>
-<p>As jagter is hy vernuftig en fyn om planne te maak en dié op die bekwaamste wyse uit
-te voer. Met jag sal ons sien dat ons in hierdie opsig by hom ver kort skiet; <span class="pageNum" id="pb22">[<a href="#pb22">22</a>]</span>en dan sal ons verstaan dat &#x2019;n Boesman nie so onnosel is as hy lyk nie. Hy weet hoe
-om die verskeurende diere te vermy, of aan te val om hulle te dood.
-</p>
-<p>Hy verstaan net niks van enige vorm van Regering nie; daarom het hy geen wette nie&#x2014;elkeen
-moet maar sy eie reg op sy eie manier soek. Sy wet is: &#x201c;Kry ek jou, dan sterf jy,
-en kry jy my, dan krul ek.&#x201d; Van &#x2019;n opperhoof, of kaptein, weet hy niks af nie. Dit
-mag wel gebeur dat die inwoners van &#x2019;n kraal die sterkste en dapperste man as leier
-beskou of dat &#x2019;n dapper vader deur sy famielie hoog in tel gehou word. Maar al hierdie
-ontsag hou dadelik op as die leier oud of swak word, of as die klomp uit mekaar koers
-vat.
-</p>
-<p>Omtrent hulle godsdiens sal ons in &#x2019;n ander verhaal vertel en sien hoe flou dit is.
-Net soos alle barbare, is hul opgegroeide kinders tot hulle dood toe. Maar as kinders
-van beskaafde ouers in &#x2019;n woesterny alleen by hulleselwe opgroei en daar niks as lug,
-berge, bosse en diere sien nie, sal hul dan baie anders van verstand wees?
-</p>
-<p>Sommige persone wil beweer dat &#x2019;n Boesman nie &#x2019;n mens is nie; ons sal net &#x2019;n paar
-vrae aan hulle stel: Het &#x2019;n Boesman &#x2019;n taal en kan hy &#x2019;n ander taal leer? Kan &#x2019;n Boesman
-vuur maak en die vuur aan lewe hou? Kan &#x2019;n Boesman gereedskappe maak en dié gebruik?
-Hou Boesmans honde aan en bly die honde vir hulle getrou?
-</p>
-<p>So kan ons nog meer vrae stel, maar sal nog net een vraag doen: &#x201c;Watter dier nog kan
-dit alles doen?&#x201d; En dan voeg Jakob Platjie daarby: &#x201c;Hoekom spook &#x2019;n Boesman as hy
-dood is?&#x201d;
-</p>
-<p>Die enigste huisdier wat &#x2019;n Boesman aanhou, is &#x2019;n hond.
-<span class="pageNum" id="pb25">[<a href="#pb25">25</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch54" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e190">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 54.</h2>
-<h2 class="main">Die Boesman-taal.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Ons sal maar hieroor &#x2019;n kort Verhaal skrywe; want jeugdige lesers kan
-dit maar oorslaan, terwyl gevorderde lesers tog iets van ons daaromtrent wil hoor.
-Ons is vir sommige informasie dank verskuldig aan &#x201c;Bushmen Folklore&#x201d; deur dr. Bleek
-en mej. Lucy Lloyd, wat die taal geleer en bestudeer het. Verder deel ons mee wat
-ons van oorlamse Boesmans daaromtrent verneem het</i>.
-</p>
-<p>As ons &#x2019;n klompie Boesmans hoor gesels, dan laat dit ons amper dink aan &#x2019;n geselskap
-paddas wat langs &#x2019;n watervoor sit koert en tong klap. Die eerste vraag wat by ons
-dan oprys, is: &#x201c;Is dit nou werklik &#x2019;n taal in die regte sin van die woord?&#x201d;
-</p>
-<p>By noukeurige studie sal ons uitvind dat dit wel deeglik &#x2019;n taal is, waarvan die selfstandige
-naamwoorde vyf naamvalle besit, en dat die werkwoorde volledig vervoeg word. Ons sal
-verder bemerk dat daar &#x2019;n enkelvoud, tweevoud en &#x2019;n meervoud van selfstandige naamwoorde
-is. &#x2019;n Ryk woordeskat is ons nog nie in hande geval nie: armoede openbaar hom op baie
-plekke. Verder is die woorde vir die merendeel eenlettergrepig en behoort met die
-grootste noukeurigheid uitgespreek te word deur die behoorlike tongklap, of klik,
-te gebruik, om die korrekte <span class="pageNum" id="pb26">[<a href="#pb26">26</a>]</span>klemtoon op die woord te plaas en om noulettend die uitspraak op die regte plek van
-die mond te gee, anders kry dit glad &#x2019;n ander betekenis.
-</p>
-<p>Daar is nie minder as vyf verskillende tongklappe, of klikke, nie. Ons gee hul hier
-so goed en kwalik as ons kan:&#x2014;
-</p>
-<ul>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">1.</span> Die gesmak-klik. Dit is die sagste van algar en word gemaak deur die twee lippe op
-mekaar te plaas en met &#x2019;n gesuig skielik te verwyder&#x2014;nes met &#x2019;n soen.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">2.</span> Die sagte tandklik. Dit word gemaak deur die punt van die tong teen die boonste voortande
-saggies vas te druk en met &#x2019;n suig skielik weg te trek&#x2014;nes ons maak as ons oor iets
-spyt of jammer het.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">3.</span> Die sylingse klik word gemaak deur die tong een kant toe teen die kieste te druk
-en dit met &#x2019;n suig skielik weg te ruk&#x2014;net soos ons maak om perde te laat trek.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">4.</span> Die keelklik word gemaak deur die tong bo teen die gehemelte op te krul, met &#x2019;n trek
-skielik na agter&#x2014;amper nes ons vir &#x2019;n klein kindjie bang maak.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">5.</span> Die harde klik word gemaak deur die punt van die tong teen die voortandvleis vas
-te druk en dan skielik weg te ruk&#x2014;nes ons vir &#x2019;n hen met kuikens roep.</li>
-</ul><p>
-</p>
-<p>Dan kom nog klanke wat vir ons vreemd is, soos:&#x2014;
-</p>
-<ul>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">(<i>a</i>)</span> Die keelklank, wat amper soos die Hollandse <i>ch</i> klink.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">(<i>b</i>)</span> Die sterk knorklank word laag in die keel gemaak en gaan nes &#x2019;n padda wat kwaak.<span class="pageNum" id="pb27">[<a href="#pb27">27</a>]</span></li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">(<i>c</i>)</span> Die swak knorklank word vorentoe in die keel gemaak&#x2014;amper nes ons saggies keel skoon
-maak.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">(<i>d</i>)</span> Die neusklank word deur die neus gemaak&#x2014;nes in baie Franse woorde.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">(<i>e</i>)</span> Musikale klank, wat &#x2019;n luidende toon aan die woord gee&#x2014;nes <i>ing</i> in Engelse woorde.</li>
-<li class="numberedItem"><span class="itemNumber">(<i>f</i>)</span> Klemtoonklank, wat die regte klemtoon gee.</li>
-</ul><p>
-</p>
-<p>So is daar nog sommige waarop ons nou nie die aandag sal vestig nie.
-</p>
-<p>Hieruit is dit duidelik dat ons 26 letters van die a, b, c nie genoeg is om al die
-klanke in die Boesman-taal in geskrif weer te gee nie&#x2014;dus volg dit dat meer letters
-en tekens vereis word om hierdie taal behoorlik te skrywe.
-</p>
-<p>Persone wat die taal nie wetenskaplik ondersoek het nie, verklaar somar uit die staanspoor
-dat dit onmoontlik is om die Boesman-taal in geskrif te bring.
-</p>
-<p>Hier gee ons &#x2019;n voorbeeld hoe Boesmans &#x2019;n selfstandige naamwoord verbuig (volgens
-dr. Bleek):&#x2014;
-</p>
-<div class="table">
-<table>
-<thead>
-<tr class="label">
-<td colspan="2" class="colspan cellHeadLeft cellHeadTop cellHeadBottom"><span class="sc">Enkelv</span>.: </td>
-<td colspan="2" class="colspan cellHeadRight cellHeadTop cellHeadBottom"><span class="sc">Meerv.</span>:
-</td>
-</tr>
-</thead>
-<tbody>
-<tr>
-<td class="cellLeft">N. </td>
-<td>&#x2019;Kuiten (man). </td>
-<td>N. </td>
-<td class="cellRight">&#x2019;&#x2019;Eiten (manne).</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft">G. </td>
-<td>&#x2019;Kuita (man se). </td>
-<td>G. </td>
-<td class="cellRight">&#x2019;&#x2019;Eita (manne se).</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft">Vok. </td>
-<td>&#x2019;Kuwe (o man). </td>
-<td>Vok. </td>
-<td class="cellRight">&#x2019;&#x2019;Auwe (o manne).</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft">Ak. </td>
-<td>&#x2019;Kui (man). </td>
-<td>Ak. </td>
-<td class="cellRight">&#x2019;&#x2019;Ei (manne).</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="cellLeft cellBottom">Alt. </td>
-<td class="cellBottom">&#x2019;Kuko (ander man). </td>
-<td class="cellBottom">Alt. </td>
-<td class="cellRight cellBottom">&#x2019;&#x2019;Ekuiten (ander manne).</td>
-</tr>
-</tbody>
-</table>
-</div><p>
-</p>
-<p>Daar is baie van ons Afrikaners wat die Boesmantaal pront ken, omdat hul dit van die
-lippe van Boesmans geleer het; maar ongelukkig het hul nie die opleiding op skool
-gehad om die taal wetenskaplik te kan skrywe nie&#x2014;<span class="pageNum" id="pb28">[<a href="#pb28">28</a>]</span>so besit hul &#x2019;n waarde waarvan hul tot nut van die wetenskap nie gebruik kan maak
-nie. So min blanke ken die Boesman-taal pront&#x2014;want dit moet van kinderjare af geleer
-word: &#x2019;n volwasse raak die taal nooit grondig baas nie. Daar bestaan tans nog geleentheid&#x2014;wie
-weet hoe lank dit nog kan duur?&#x2014;vir wetenskaplike genootskappe om blank kinders wat
-die taal van die Boesman ken, &#x2019;n goeie akademiese opleiding te gee om daardie taal
-grondig te ondersoek en met taalgeleerdes te bestudeer.
-</p>
-<p>Maar nou kom die vraag: Praat die Boesmans nou nog die ou oorspronklike taal? Ons
-verwag soiets nie; maar tog, die teenswoordige Grieks en Italiaans is voorwaar die
-kind van ou Grieks en van Latyn. Dan moet ons daarby in herinnering hou dat die Boesmans
-in gedurige aanraking met vreemde stamme gekom het, en dat &#x2019;n Boesman in verbasende
-goeie aanleg besit om &#x2019;n vreemde taal gou aan te leer; maar wat weer aan die ander
-kant vir sy oorspronklikheid pleit, is dat hy baie behoudend is in sy maniere, en
-dis daarom dat ons onder al sy verdrukking vandag nog opregte Boesmans vind.
-<span class="pageNum" id="pb31">[<a href="#pb31">31</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch55" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e199">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 55.</h2>
-<h2 class="main">Huislike Lewe en Gewoontes.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal slaan ons ag op die gedrag van die Boesman as vader
-of moeder, as kind en as persoon in sy samelewing.</i>
-</p>
-<p>Die Boesman is in geheel nie onverskillig omtrent sy huisgesin nie. Sou dit anders
-gewees het en as hy sy famielie verwaarloos het, hoe kan hy nog as wilde mens in die
-onbarmhartige woesterny sy bestaan handhaaf? Die vader is die jagter en verdediger,
-die moeder die versorgster van veldkos, Boesman-rys en van haar kinders. So gevoel
-die kinders hul veilig onder die beskerming van hulle ouers&#x2014;al groei hulle op omsingel
-deur en onder verskeurende ongediertes.
-</p>
-<p>Een dag leef hul in oordaad, dae daarna vergaan hul onder die gevreet van ondraaglike
-honger en dors. Hulle ken net &#x2019;n dag van vandag en bekommer hul glad nie oor die dag
-van môre deur voedsel en deksel daarvoor opsy te sit nie. Hulle reken: Besit ek vandag
-iets, dan sal ek dit môre ook wel weer hê; en kry ek dit nie, dan moet ek sonder murmureer
-daaroor doodtevrede wees&#x2014;en hy is ook tevrede!
-</p>
-<p>Skiet die vader &#x2019;n stuk grootwild, en hy en sy gesin kan dit nie meteens vervoer nie,
-dan bly die gesin daar en gaan <span class="pageNum" id="pb32">[<a href="#pb32">32</a>]</span>aan braai, hul eet tot hulle middellyf op &#x2019;n ongelooflike wyse uitswel; dan begin
-hul te dans, of gaan slaap, om die braaiery oor &#x2019;n ruk weer te hervat en eet dan weer
-tot die kos hul in die keel sit. So hou hul aan tot alles op is. Raak hulle water
-intussen op, dan drink hul van die maagsoppe van die wild waarvan hulle braai. Die
-vleis moet al baie sleg geword het eer &#x2019;n Boesman dit as ongeskik vir voedsel verklaar.
-Hul bly daar, slaap daar en vertrek eers na daar niks meer te aas is nie. Intussen
-maak die wolf in die nag ook daar sy verskyning. Kry die vader &#x2019;n kans vir &#x2019;n skot,
-dan waag hy dit. Is dit &#x2019;n raak skot, dan is daar meer kos vir die volgende dag.
-</p>
-<p>Maar so rojaal gaan dit nie aldag nie. Dit gebeur dae agtereen dat hy niks te skiet
-kry nie. Namate die honger hom laat gevoel, na dié mate gord hy sy lende nouer en
-nouer met sy hongerband, of gordband, aan. Sy oë sink dan nog dieper in sy kop, hy
-lyk vaal en uitgeput. Nou eet hy net wat voorkom, om sy kragte weer te herstel. Ons
-kan begryp hoe die jong kindertjies om kos huil as daar nie is nie.
-</p>
-<p>Net so is dit met water gesteld. Op jag gebeur dit dat hul baie lank geen water kry
-nie. En kom hul dan by water, dan is dit &#x2019;n kleinigheid vir &#x2019;n volwasse Boesman om
-die helfte van &#x2019;n groot emmer water uit te drink, en &#x2019;n klein kindjie sal &#x2019;n paar
-bottel water soos niks uitdrink nie. Hulle wag &#x2019;n rukkie en drink weer &#x2019;n goeie hoeveelheid
-water.
-</p>
-<div class="figure d3p033width"><img src="images/d3p033.jpg" alt="BOESMANS AAN VLEIS-BRAAI." width="720" height="581"><p class="figureHead">BOESMANS AAN VLEIS-BRAAI.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>As &#x2019;n man wild na huis bring, dan word die afgekoude bene &#x2019;n entjie van die deur van
-sy hut op &#x2019;n hopie gegooi. <span class="pageNum" id="pb35">[<a href="#pb35">35</a>]</span>So het elke man in die kraaltjie sy eie beenhopie. Die afgeëte bene, so lank geëet
-word, word in die hol bak van die borsbeen van &#x2019;n volstruis geplaas. Is daardie beenskottel
-vol bene, dan word dit na die beenhopie gedra en daar neergegooi. Dit word by ieder
-geleentheid gedoen.
-</p>
-<p>Maar het net een man van daardie kraaltjie &#x2019;n groot stuk wild geskiet en hy deel daarvan
-aan sy ander kraalmaats uit, dan kry die skut die nekstuk, en hulle gee die boonste
-dik murgbene aan die kinders van die man wat die wild geskiet het, en die ander afgekoude
-bene gooi hul ook op die beenhopie van die man wat die wildstuk geskiet het. Op hierdie
-manier kan elke man die bene van die wild wat hy geskiet het, wys.
-</p>
-<p>Die boonste bladbeen van &#x2019;n springbok word nie op die beenhopie gegooi nie, uit vrees
-dat die honde dit mag opkou; daarom word dit tussen die latte van die hut weggesteek&#x2014;en
-wel in die hut van die man wat die bok geskiet het.
-</p>
-<p>As &#x2019;n Boesman &#x2019;n ongeluk kry en nie verder kan loop nie, dan gooi hy stof in die lug
-om te laat sien waar hy is en dat hy nog leef. Oor &#x2019;n ruk hervat hy die opgooi van
-stof weer; en so hou hy aan tot hul hom gewaar, of tot hy nie meer kan nie. Word een
-vermis, dan is die uitkyk na stof die eerste ding.
-</p>
-<p>As Boesmans enige tyd op &#x2019;n plek gewoon het en trek dan weg om wild of water skaars
-geword het, of om een of ander rede, dan trek hul bossies uit, plant dié met wortels
-na bo en pak dit met grond vas, en wel in &#x2019;n lyn <span class="pageNum" id="pb36">[<a href="#pb36">36</a>]</span>wat aantoon in watter rigting hulle getrek het. By die ou kraaltjie trek hul diep
-grippies met hulle voete om die aandag te vestig in watter koers die bossies geplant
-is. Die eerste omgekeerde bossie word naby die ou plek geplant, die twede &#x2019;n bietjie
-verder, die derde nog verder, en so voort; by ieder van sulke bossies word &#x2019;n streep
-getrek. Dit is om hulle vrinde wat na hulle kom soek, in geleentheid te stel om hulle
-nuwe verblyfplek uit te vind en sodoende ook by hulle aan te sluit.
-</p>
-<p>Omtrent hulle drinkwater is hul baie geheimsinnig. Hulle grawe &#x2019;n diep gat waar water
-is; dan steek hul &#x2019;n uitgeholde riet in die gat regop in, vul die gat met klippe op
-en bo-oor word grond gegooi, sodat net die bopunt van die riet kort bokant die grond
-uitsteek. Deur hierdie riet word die water opgesuig en gedrink. Wil hul water meeneem,
-dan suig hul water met hul mond op en ledig dit in &#x2019;n leë volstruiseierdop of in &#x2019;n
-leë springbokpens. Dus, as iemand water van &#x2019;n Boesman kry om te drink, moet hy nie
-altyd vra: &#x201c;Hoe het jy die water geskep?&#x201d; nie.
-</p>
-<p>Om die drinkplek nog meer geheim te hou, trap hul nie &#x2019;n voetpad daarheen nie; maar
-die een met die kleinste voet loop voor, en dié met die grootste spoor loop agter.
-Algar trap in dieselfde spore, sodat &#x2019;n mens nooit seker kan wees hoeveel Boesmans
-daar geloop het nie. Ook word op hierdie manier nie &#x2019;n voetpad veroorsaak nie. Die
-volgende dag neem hul weer &#x2019;n ander koers.
-</p>
-<p>As iemand hom vra om vir hom water te gaan haal&#x2014;vir &#x2019;n stukkie tabak of vuurhoutjies
-is hy altyd gewillig&#x2014;, <span class="pageNum" id="pb37">[<a href="#pb37">37</a>]</span>dan stap hy nie direk in die rigting van die water nie, maar slaan soms net die teenoorgestelde
-rigting in, loop dan tot hy uit die gesig is en loop dan met &#x2019;n ompad na die water
-toe. Met sy terugkoms doen hy net dieselfde, om nie te laat uitvind waar hy die water
-gekry het nie. Om vir hom te vra om die waterfontein of watergat te gaan wys, is net
-so goed as om &#x2019;n gierigaard te vra waar hy sy geld bêre. Dit doen hy om jagters uit
-sy jagveld weg te hou.
-</p>
-<p>Sommige reisigers en jagters het putte in die dor streke gegrawe; maar sodra hul daar
-wegtrek, stop die Boesmans daardie drinkplekke met klippe weer toe en maak die holte
-weer effen met die oppervlakte van die grond&#x2014;so gelyk asof daar nooit &#x2019;n put gewees
-het nie.
-</p>
-<p>Boesmans noem die regterarm die manlike en die linkerarm die vroulike. So word in
-sommige gevalle die eerste lid van die regterhand se pinkie van &#x2019;n jongetjie afgesny
-en die linkerhand se pinkie van &#x2019;n meidjie. Dog met die deurboor van die ore geld
-hierdie reël nie juis altyd nie; want gaatjies word in albei ore gesteek. Dan gebeur
-dit ook dat &#x2019;n mooi meidjie&#x2014;&#x2019;n lelike na hulle beskouing nie&#x2014;&#x2019;n gat deur haar neus
-kry; want dit sou haar met &#x2019;n ringetjie daardeur nog mooier laat lyk.
-</p>
-<p>Boesmans hou baie van musiek en dans. Die ramkie, gorra en &#x2019;n heel eenvoudige soort
-viool word vir musiek-maak gebruik. Die meide slag die vel van springbokore af en
-neem die binneste sagte, wit, beenagtige gedeelte. Dit vul hul met sand en laat dit
-so droog word. Daarop neem <span class="pageNum" id="pb38">[<a href="#pb38">38</a>]</span>hul die gedroogde oor, gooi daarin harde saadjies, naai dit toe en snoer die hele
-spul in. As dit geskud word, maak dit &#x2019;n geraas nes &#x2019;n droë blaas met klippies daarin.
-Die snoere word onder om die enkels van die mans vasgebind, sodat dit &#x2019;n geritsel
-kan maak as hulle hul voete teen die grond stamp.
-</p>
-<p>Ook maak die meide &#x2019;n tamboer van &#x2019;n pot en afgehaarde springbokvel. Hulle bombardeer
-onder handgeklap daarop om die tyd en dansmaat aan te gee&#x2014;vernaamlik as heuning oorvloedig
-is, of wanneer &#x2019;n uitstekend goeie jag gemaak is.
-</p>
-<p>Om die vuur is drie kringe:&#x2014;In die binneste brand die vuur, en daar word gebraai en
-geëet; in die twede kring word gedans en musiek gemaak; en die derde kring is die
-buitewêreld. Die feestelikheid word nooit die hele nag onderbreek nie: eet en dans,
-musiek-maak en sing hou nie op nie. Maar as die son hulle vang, dan voel hul poot-uit.
-Maar moenie praat hoe vuil en met stof hulle bedek is nie. By hierdie tyd het hul
-al die water droog gedrink en hulle woel die kinders uit om water te gaan haal. As
-die kinders terug is, en die ouers genoeg gedrink het, gooi hul hulle plat en slaap
-die hele dag deur. As daar nog iets oorgebly het om verder fees op te vier, dan word
-dieselfde ding van die vorige nag herhaal. Uit dit alles kan ons sien hoe gemaklik
-en plesierig die Boesman die wereld opneem: daar is geen bekommernis oor die dag van
-môre en die toekoms nie.
-</p>
-<p>Hoeveel &#x2019;n Boesman kan opeet, is ons bang om te vertel; want ons is seker die lesers
-sal ons nie glo nie. Ons <span class="pageNum" id="pb39">[<a href="#pb39">39</a>]</span>sal maar sy geliefkoosde uitdrukking vir <i>baie</i> gebruik: <i>nie min nie</i>. Op die plaas Lemoenkop, langs Sakrivier, Calviniase distrik, het ons gesien dat
-&#x2019;n Boesman met sy huisgesin opgeëet het van voor sononder tot &#x2019;n ruk na sonop &#x2019;n springbok
-en &#x2019;n skaap wat hy as veewagter van sy baas, mnr. David Straus, ontvang het. Daardie
-ou Boesman se kraaltjie was maar &#x2019;n kort entjie van ons wa af, sodat nuuskierigheid
-ons af en toe daarheen gedrywe het. Ons kon toe ons eie oë haas nie glo nie.
-</p>
-<p>Hulle maak net goeie velbreiers uit, en sommige kan net mooi velkarosse maak; vir
-gare gebruik hul die senings van diere.
-</p>
-<p>Hulle het ook die gewoonte om hulle lyf soms met vet en rooi klei&#x2014;as hul dit kan bekom&#x2014;te
-smeer. In die spoelings van waterlope word &#x2019;n blink, metaalagtige sand aangetref;
-dit, met vet vermeng, smeer hul op hulle hare om dit in die son te laat glinster.
-<span class="pageNum" id="pb43">[<a href="#pb43">43</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch56" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e208">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 56.</h2>
-<h2 class="main">Godsdienstige Begrippe.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal deel ons mee hoeveel die Boesmans van godsdiens verstaan,
-en ons sal bemerk dat hul bedroef-weinig daarvan af weet.</i>
-</p>
-<p>Van &#x2019;n Opperwese, van &#x2019;n plek van Geluk of Straf het die Boesman totaal geen begrip
-nie. Sy uitgaande gedagte skyn te wees dat in die begin &#x2019;n ougeslag van Boesmans bestaan
-het&#x2014;ander mense neem hy in hierdie opsig nie in aanmerking nie. Algar het maar hulle
-bestaan aan daardie ougeslag te danke. Hy ken die ougeslag as <i>&#x2019;Chwe-&#x2019;na-ssho-&#x2019;ke</i>, wat hul in enige dier, boom of mens kon verander.
-</p>
-<p>In die begin was daar &#x2019;n skemering oor die hele aarde. Die son, maan en sterre het
-maar later eers ontstaan. In Deel I het ons gelees dat die son een van die ougeslag
-was, met &#x2019;n blink aangesig, dat die ander manne hom vermoor het, en dat die kinders,
-op las van hulle moeders, die kop van die son-man in die lug gegooi het, alwaar dit
-vandag nog is. Toe kom daar lig en warmte. Soggens kom die kop aan die oostekant op
-en soek na sy lyf, wat in &#x2019;n krap verander het, tot die aand toe, en gaan in die weste
-slaap, om weer die volgende môre&#x2014;dag na dag&#x2014;te ontwaak. Die son-man was in sy dae
-&#x2019;n groot jagter, towenaar en <span class="pageNum" id="pb44">[<a href="#pb44">44</a>]</span>man van gesag en krag, vir wie die ougeslag altyd groot ontsag gehad het.
-</p>
-<p>Ook het ons verneem dat die maan die skoen van die Hotnotsgot is wat deur die Dwarrelwind
-(&#x2019;n soort voël) die lug ingewaai het. Die son wou die maan daar nie hê nie&#x2014;so skiet
-hy stukke van die maan af, tot die maan die fatsoen van &#x2019;n opgekrulde skoensool het.
-Die maan het water, wat die nagdou veroorsaak. Die holte van die gehoringde maan is
-die ontvangplek van die pasgesterwe mense. Namate die maan weer aangroei tot Vol Maan,
-word die lyke weer lewendig deur die krag van die maanwater; en soos die maan vol
-is en dan nie meer plek het vir die lewendig-geworde persone nie, dan daal daardie
-lewendig-geworde persone op die aarde neer en word lewendig keer op keer as hul sterwe&#x2014;net
-soos die maan maand na maand lewendig word. Dus was die Dood in die begin maar &#x2019;n
-tydelike slaap.
-</p>
-<p>Dog die Dood&#x2014;om nie weer lewendig te word nie&#x2014;is deur die Haas in die wêreld gekom.
-Die Haas was eers een van die ougeslag; hy sit oor die dood van sy moeder te huil.
-Toe die Maan vertel dat die Haas se moeder weer lewendig sou word, wou die Haas nie
-glo nie; toe gee die Maan hom &#x2019;n vuisslag op die lip, waardeur sy lip in twee bars,
-en verder sê die Maan: &#x201c;Van nou af sal niemand weer lewendig word nie&#x2014;net soos ek&#x2014;,
-maar algar sal baie lank doodbly.&#x201d; So het die Dood deur die Haas in die wêreld gekom.
-Hieruit het die bygeloof ontstaan dat daar &#x2019;n stukkie seningvleis in die bout van
-die Haas gebly het <span class="pageNum" id="pb45">[<a href="#pb45">45</a>]</span>wat nog altyd mensvleis gebly het; en daar Boesmans nie mensvreters is nie, eet hul
-daardie stukkie vleis nie.
-</p>
-<p>Verder het ons gehoor van die Jongmeid van die ougeslag wat gloeiende as en kole in
-die lug opgegooi het, hoe die Wind dié hoog na bo opgewaai het waar daardie gloeiende
-as en brandende vuurkole die Melkweg (of Hemelstraat) en Sterre geword het en vandag
-nog daar is. Die Môrester is die hart van die Daeraad en die Aandster is die hart
-van die Aandskemering. Verder is die ander groot sterre lewendige wesens; ook die
-klein sterretjies lewe. Een groot ster het in &#x2019;n lied, of gesang, al die sterre name
-gegee. Die Boesmans het opgelet dat die sterre wat saans in die somer skyn, nie in
-die winteraande skyn nie; daarom is hul bly as die somersterre weer hulle verskyning
-maak; dan word gedans, gesing en stompe brandende vuur na die sterre gehou, sodat
-die sterre kan sien dat die Boesmans bly is as hul weer terugkom, naamlik dat hul
-nes die maan weer lewendig geword het. Ons het ook gelees hoe die Boesmans die sterre
-aanspreek of vereer met woorde van prys deur hulle as gelukkig en volop van kos en
-water te beskou. Die hou van vuur na die sterre is om hulle warm te maak, sodat hul
-ook met hul die somerwarmte kan meebring.
-</p>
-<p>Daar die Boesmans van die beginsel uitgaan dat die ougeslag hulle in ander dinge kan
-verander, so is daar bepaald geen ewige dood nie. Alles leef en slaap maar vir &#x2019;n
-gesette tyd; hulle sal algar weer opstaan en weer lewe. Hieruit ontstaan die geloof
-in geeste en spoke, wat òf goed òf kwaad kan doen.
-<span class="pageNum" id="pb46">[<a href="#pb46">46</a>]</span></p>
-<p>Bepaalde afgode ken die Boesman nie&#x2014;daarvoor is sy begrip van &#x2019;n godheid te deinsig.
-Dog hy voel die ingeskape hulpeloosheid van die mens: is hy swak, dan soek hy hoër
-krag, al is dit in towery; is hy sterk, dan voel hy om sy mag te behou, dat een sport
-hoër hom die hoogste op die leer of nog sterker as hy reeds is, sal maak. Hy voel
-hom magteloos teen &#x2019;n donderstorm of verskeurende ongedierte wat plotseling op hom
-aanval. Dus, hy soek na bo-natuurlike hulp. Die Boesman soek wel, maar stel geen bepaalde
-godheid in plaas van die gesogte iets nie. Nietemin, hy gevoel hom afhanklik van iets.
-</p>
-<p>As &#x2019;n vername man onder hulle sterf, word oor die graf van daardie een &#x2019;n groot hoop
-klippe gepak, en daardie steenhoop word vereer terwille van die gees wat daarin woon.
-</p>
-<p>&#x2019;n Ou Boesman het ons vertel as hul iemand begrawe, dan word eers die &#x201c;wegleggingsgebed&#x201d;
-uitgespreek eer die lykstoet die graf verlaat; maar wat daardie &#x201c;wegleggingsgebed&#x201d;
-eintlik is, kon hy my nie te veel van vertel nie.
-</p>
-<p>Die Boesman, as swerfling, het geen leidsliede of selfs geen priesters om eredienste
-waar te neem nie; publieke vergaderings en goed bygewoonde byeenkomste ken hy glad
-nie; hoe in die wêreld kan hul &#x2019;n grondige en verenigde opienie oor &#x2019;n seker leer
-of instelling hê? Iedereen se opienie verskil van sy naaste nes sy duimafdruk. Hulle
-het geen inboorlingskole soos die Kaffers nie, hulle het geen kerke van hulle eie
-nie&#x2014;dus ook geen vaste godsdiens-stelsel nie. Maar tog, daar bestaan &#x2019;n seker nasionale
-begrip oor godsdiens, wat in geheel nie ontwikkel is nie. <span class="pageNum" id="pb47">[<a href="#pb47">47</a>]</span>In hierdie opsig is hul amper &#x2019;n siertjie vir die Kaffers voor, wat glad nie eens
-&#x2019;n woord vir God in hulle taal het nie&#x2014;in Kaffer-Bybels word die Hottentot-woord <i>Tixo</i> vir God gebruik.
-</p>
-<p>As ons van die Boesman se <i>geloof</i> praat, is dit amper beter om van sy <i>bygeloof</i> te spreek&#x2014;hieraan is hy skatryk, soos ons verderaan kennis sal maak.
-</p>
-<p>Daarom slaan hy so sterk geloof aan towery, wat hy beskou as die krag van &#x2019;n groot
-gees wat afstam uit die ougeslag, wat so alles kon doen.
-</p>
-<p>Wie sal ons beter kan vertel as sendelinge watter moeite hulle het om &#x2019;n suiwer godsdiensbegrip
-aan die Boesman voor te stel? Dit, natuurlik, het ook iets te doen met die onverstaanbaarheid
-van die nasie. Al wat buite die jagveld geleë is, lê vir hom in &#x2019;n donker, mistige
-weer, en dit val hom swaar om dit meteens te vat.
-</p>
-<p>Maar op die jagveld kan ons algar lesse by &#x2019;n Boesman gaan neem. Daar is hy vis in
-die water en stuurman aan die roer van sy verstand.
-</p>
-<p>As &#x2019;n Boesman hom by die stene van &#x2019;n graf van &#x2019;n vriend of famielielid buig, aanbid
-hy nie juis die blote klippe en die graf aan nie, maar hy spreek met die gees van
-die afgestorwene. En hy is oortuig dat die gees in die graf hom hoor.
-<span class="pageNum" id="pb51">[<a href="#pb51">51</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch57" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e217">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<div class="figure"><img src="images/d3p051.jpg" alt="No. 57." width="565" height="180"></div>
-<h2 class="label">No. 57.</h2>
-<h2 class="main">Bygeloof aangaande seker Diere.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal vertel ons oor die baie bygelowe wat onder Boesmans
-bestaan. Dis so sterk by hulle ingewortel dat dit amper net soos &#x2019;n soort godsdiens
-kan beskou word.</i>
-</p>
-<p>In die Boesman se gedagte bestaan baie denkbeeldige diere wat bo-natuurlike bekwaamhede
-en eienskappe besit. Ons sal met die Groot Waterslang begin:
-</p>
-<p>Die Groot Waterslang het &#x2019;n skitterende en fonkelende steen op sy kop en besit die
-mag om fonteine te laat vol word of te laat opdroog. Hy luister baie mooi na die Boesman-towenaars
-en volg die jagters onder die grond orals in die waterlose streke. Waar hy is, borrel
-die fonteine oor, of hy bring die water tot ná onder die oppervlakte van die grond,
-sodat die jagters net nodig het om &#x2019;n vlak gaatjie te grawe om volop water te hê.
-Dit is dan die gaatjies wat toegestop moet word, waaruit die water met &#x2019;n hol riet
-gesuig moet word.
-<span class="pageNum" id="pb52">[<a href="#pb52">52</a>]</span></p>
-<p>Sodra blank jagters die woesterny agter wild intrek, dan, al wat die Boesmans te doen
-het, is om met die Groot Waterslang te praat, en hy laat die sterkste fontein vlak
-voor die oë van die blankes opdroë, waardeur hulle verplig word om om te draai en
-nie verder wild meer te skiet nie. Ons het in Deel I reeds baie van hierdie Slang
-vertel en van alles wat hy kan doen.
-</p>
-<p>Ons het &#x2019;n paar blank mense ontmoet wat voorgee dat hul sodanige Slang gesien het.
-Op &#x2019;n plaas in die Piketbergse distrik het &#x2019;n man ons &#x2019;n vaalgroen steen gewys wat
-hy beweer die Slangsteen te wees. Hy het nog verder gegaan en ons vertel dat persone
-deur slange gebyt daarmee deurgehaal is. Want dit word beweer dat as iemand deur &#x2019;n
-giftige slang gebyt is, en &#x2019;n mens plaas die steen in melk en daarna op die bytplek,
-dat die slanggif by die wond uitkook. Dit moet herhaal word deur die steen elke maal
-in die melk terug te plaas, dan weer op die wond te sit tot die gekook ophou. Ons
-het dit self nie gesien nie&#x2014;dus laat ons die saak hier. Alleen kan ons beskrywe die
-steen wat aan ons in 1882 deur die heer Gert Visser, van Tierkloof, distrik Piketberg,
-getoon is.
-</p>
-<p>Die steen is vaalgroen, ongeveer so groot as die voorlit van &#x2019;n vinger, en skyn van
-dierlike oorsprong te wees; maar dit kan ook iets anders wees. Dit voel nie swaar
-nie en vertoon amper nes die haarklip (asbestos) en besit die eienaardige glans van
-daardie gesteente, maar is glad nie &#x2019;n skitterende steen nie&#x2014;soos die Boesmans beweer&#x2014;,
-wat in die dag blink nes &#x2019;n ster en in die nag nes &#x2019;n kool vuur. Wel, dis soveel as
-ons van die affêre af weet.
-<span class="pageNum" id="pb53">[<a href="#pb53">53</a>]</span></p>
-<p></p>
-<div class="figure d3p053width"><img src="images/d3p053.jpg" alt="DIE GROOT WATERSLANG." width="720" height="593"><p class="figureHead">DIE GROOT WATERSLANG.</p>
-</div><p>
-<span class="pageNum" id="pb55">[<a href="#pb55">55</a>]</span></p>
-<p>Van die Reënbees het ons ook reeds baie vertel. Hy is die reënmaker van die Boesmans.
-Dog, sover ons van hom weet, bestaan hy net in die gedagte van die Boesman. Stories
-word vertel dat hy hom kan verander in &#x2019;n Boesman en verlief word op die Boesmans.
-Soms verander hy hom in &#x2019;n koei en laat haar ewe geduldig melk. Sy woonplek is in
-seekoegate, en, net soos die seekoei, kom hy uit om op die lang gras onder die bome
-te wei. Waarskynlik is dié gedagte aan die seekoei self ontleen, dog in hulle tekeninge
-skilder hul hom af nes &#x2019;n os met horings.
-</p>
-<p>Leeu, Tier, Wolf en Jakkals word ook voorgestel as afstammelinge van die ougeslag
-Boesmans. Vra &#x2019;n mens aan Boesmans hoe hul dit weet, dan antwoord hul met &#x2019;n weervraag:
-&#x201c;Waar kom daardie goed se sterkte en krag dan vandaan?&#x201d;
-</p>
-<p>Die hart van die jakkals word nooit aan kinders gegee om te eet nie. Want &#x2019;n jakkals
-is baie bang en hol op die hoor van die geringste geritsel weg. As kinders die hart
-eet, word hul net sulke bangbroeke en hol dan weg as daar nog geen gevaar is nie.
-</p>
-<p>Die Boesmans vind die gebrom van &#x2019;n volstruis mooier as die gebrul van &#x2019;n leeu. Daarom,
-as hul &#x2019;n volstruis skiet, dan moet hulle kinders die longe van die volstruis rou
-eet; want as hul die longe gaarmaak, dan verloor dié hulle eienskap om die kinders
-&#x2019;n harde stem te gee. Dit word by seker geleenthede gedoen.
-</p>
-<p>Boesmans glo dat hul &#x2019;n uil kan betower en hom dan na die hutte kan stuur om daar
-te hoe-ho en die dood van <span class="pageNum" id="pb56">[<a href="#pb56">56</a>]</span>die ongewenste persoon aan te kondig. Gaan so een uit die hut om die uil weg te ja,
-dan val hy daarbuite op die plek morsdood. Die uil self word as &#x2019;n groot towenaar
-beskou en kan enigeen laat sterwe as hy daartoe lus het. Daarom, reken hul, is dit
-die beste om maar in die hut te bly as &#x2019;n uil buite in &#x2019;n boom skree.
-</p>
-<p>As iemand &#x2019;n slang beseer, of selfs net die kop met &#x2019;n entjie lyf afbreek, dan kom
-daardie slang op die stuk (waar die kop nog lewendig aan sit) na die huis van die
-persoon wat die slang seergemaak het, hy steek hom daar êrens in &#x2019;n hoekie of in sy
-kooigoed of in sy velskoen weg, en lê daar klaar om die persoon dood te byt. Dit is
-ook &#x2019;n Hottentot-bygeloof.
-</p>
-<p>Boesmans laat nie hulle kinders op vars springbokvelle speel nie, of hul mag nie die
-vars bloed of vleis aan &#x2019;n boog, pyl of pylkoker laat kom nie. Want dan trek die gees
-van die springbok in die kinders of in die eienaar van die pyl en boog, waar deur
-die springbokke in die veld vir sulke persone wild word en gee hul dan verder geen
-kans om naby te kom nie&#x2014;hulle bly dan vir altyd ongelukkige springbokjagters; ook
-met skiet skeur die vleis van hulle duim en voorvinger af.
-</p>
-<p>Uit eerbied vir die man se pyle, eet die meide nie die boblad van &#x2019;n springbok nie:
-ander parte kan sy maar eet.
-</p>
-<p>Om reën te maak, slaan net meide met klippe op die grond, die Reënbees hoor die gestamp
-en laat dan reën deur donderweer op te roep.
-<span class="pageNum" id="pb57">[<a href="#pb57">57</a>]</span></p>
-<p>Paddas is die kinders van die Watergees. Hulle was vroeër jongmeide gewees wat deur
-die donderweer doodgeslaan is, of, liewers gesê, wat die weer met swaarweerstene doodgegooi
-het. Die Boesmans glo dat seker stene wat op die veld te vinde is, niks anders is
-as swaarweerstene wat van tyd tot tyd daar geval het.
-</p>
-<p>Boesmans glo ook dat springbokke onsigbare pyle het, waarmee hul &#x2019;n mens onopgemerk
-kan skiet. Die pyle gaan binne in die lyf van &#x2019;n mens en maak hom siek; en as hy siek
-is, dan skiet hy altyd mis.
-</p>
-<p>Persone wat hul op die jag toelê om altyd raak te skiet, moet by voorkeur die vleis
-eet van diere wat mak is en wat stadig hol. Want as hy altyd springbokvleis eet, dan
-gebruik hy vleis van &#x2019;n dier wat baie vinnig hol. Die springbokke is vir so een baie
-wild. Maar eet hy die vleis van &#x2019;n dier wat langsaam hardloop, dan word die springbokke
-vir hom ook mak en laat hom naby hulle kom. Die springbok is &#x2019;n dier wat snags nie
-slaap nie&#x2014;dus as die jagter net sy vleis alleen eet, dan gaan die gensbokke en hartbeeste
-ook nie snags slaap nie en bly dan vir daardie jagter net so wild as springbokke,
-deur net so rond te vlug.
-</p>
-<p>Wanneer &#x2019;n slang by &#x2019;n graf gesien word, dan moet hy gerespekteer en nie doodgemaak
-word nie; want hy bring goeie tyding van die een wat daar begrawe lê, of hy bring
-goeie tyding aan die gees van daardie afgestorwe persoon.
-</p>
-<p>Ons het reeds tevore genoeg van die Hamerkop (-voël) vertel en sal dus hier nie herhaal
-wat ons reeds meegedeel het nie.
-<span class="pageNum" id="pb58">[<a href="#pb58">58</a>]</span></p>
-<p>Sulke diere as hierbo genoem, word hoog deur die Boesmans gerespekteer, naamlik by
-die geleenthede soos ons vertel het; dog as die gevaar daar is, moet hul maar net
-so goed verbydraf as die swakste goggatjie. Honger en dors sal nooit vir &#x2019;n Boesman
-wette kan voorskrywe nie; hy volg die natuurwet na: Eers ek, en dan &#x2019;n ander.
-<span class="pageNum" id="pb61">[<a href="#pb61">61</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch58" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e226">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 58.</h2>
-<h2 class="main">Nog meer oor Bygeloof.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal sal ons nog meer vertel oor die bygelofies van Boesmans.</i>
-</p>
-<p>Die Boesman het groot ontsag vir onweer, wind en storms, selfs vir enige ding wat
-daarmee in verband staan. Hy gevoel hom dan, nes enige skepsel in sulke tye, bepaald
-hulpeloos. Iemand wat die weer, wind of storms uitskel of met minagting behandel,
-bedryf &#x2019;n groot kwaad. Hy glo dat die donderweer &#x2019;n mens met klippe kan doodgooi.
-As die blitse straf is, dan moet iemand na die weerlig kyk, en sy oë blink nes die
-weerlig self, en dan sal die ligstraal eerbied kry vir die oë van die persoon wat
-na die lig kyk en hom dan nie doodslaan nie.
-</p>
-<p>Die wind word deur &#x2019;n voël, Windvoël, met sy vlerke en geblaas gemaak. As iemand na
-die Windvoël met klippe, kieries of sand gooi, of met pyle na hom skiet, dan maak
-hy daardie voël kwaad, en die maker van die wind laat &#x2019;n windstorm opkom om alles
-te verwoes en uitmekaar te pluk.
-</p>
-<p>Paddastoele en ander swamgewasse is kinders van die reën. As iemand hul uittrek, moet
-hy hul nie rondsmyt nie, maar saggies neersit, anders word die reën kwaad <span class="pageNum" id="pb62">[<a href="#pb62">62</a>]</span>en roep &#x2019;n geweldige storm op, wat alles laat verspoel en verwoes. Sulke dinge moet
-gerespekteer word om die veiligheid te bewaar.
-</p>
-<p>As iemand onverskillig musiek maak as dit donderweer is, word hy bestraf; hou hy dan
-nog aan met speel, dan gooi die weer hom met die weerlig of &#x2019;n swaarweersteen dood.
-</p>
-<p>As Boesmans ontslae wil raak van die slegte gevolge van drome, dan soek hul &#x2019;n klip
-so groot as hulle vuis, hul hou dit in hulle hand, praat daarmee en vertel die slegte
-drome wat hul in die nag gehad het, aan die klip. Hulle blaas dan hulle asem op die
-klip en steek dit gou onder die warm as en kole in, sodat die drome moet verbrand.
-Doen hul dit nie, dan gaan die slegte drome mee na die veld en gaan alles aan die
-wild, Boesman-rys en veldkos vertel, sodat die dromer dit maar sleg in die veld moet
-aantref, en die persoon kom teleurgesteld huis-toe. Maar is die drome verbrand, dan
-is die jag maar net soos ander dae.
-</p>
-<p>Boesmans hou nie daarvan om met kos te speel nie&#x2014;daarom maak hy die kleintjies van
-wild dood, sodat die kinders daarmee nie kan speel nie. Hy glo as sy kinders met die
-kleintjies van diere speel&#x2014;nes die kinders van katte doen&#x2014;, dan verander hul ook in
-wilde-katte&#x2014;dus, sodra hy sy kind met &#x2019;n voëltjie of klein diertjie sien speel, gelas
-hy sy kind om die dingetjie op die daad dood te maak.
-</p>
-<p>Vir spoke is hy baie bang. Naby &#x2019;n begraafplaas kry &#x2019;n mens hom nie in die donker
-nie. As hy meen dat hy <span class="pageNum" id="pb63">[<a href="#pb63">63</a>]</span>&#x2019;n spook sien, trek hy &#x2019;n bossie uit, laat dit met die wortels na bo staan en hol
-dan weg so hard as hy kan. Hy vertel as die spook &#x2019;n bossie onderstebo sien staan,
-dan verbeel hy hom dat die bossie so gegroei het. Hy bly dan daar staan en verwonder
-hom hoe die bossie so kan groei. As daar &#x2019;n windjie kom en die bossie omstoot, woerts!
-spring die spook weg en is weer by die een wat die bossie onderstebo geplant het;
-want hy sien dis maar alles foppery.
-</p>
-<p>As &#x2019;n ster verskiet&#x2014;vernaamlik as dit &#x2019;n lang ligtrein agterlaat&#x2014;, dan meen die Boesmans
-dat &#x2019;n bekende of &#x2019;n vriend sterf; die ster wys aan waar die persoon woon, en gewoonlik
-is dit iemand van wie hul lank nie tyding gekry het nie. Met verneem kry hul die slegte
-tyding &#x2019;n paar dae daarna.
-<span class="pageNum" id="pb67">[<a href="#pb67">67</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch59" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e235">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 59.</h2>
-<h2 class="main">Die Boesman as Kunstenaar.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal sal ons die Boesman in sy verskillende kunsbedrywe
-volg.</i>
-</p>
-<p>Onder die ander inboorlinge van Suid-Afrika hoef die Boesman as kunstenaar glad nie
-&#x2019;n duim agteruit te staan nie. Vereers is hy &#x2019;n skilder en tekenaar na sy eie kultuur,
-wat die ander nie is nie. Hierin het hy &#x2019;n beter begrip as baie ou nasies van deursigkunde&#x2014;dit
-wil sê, om voorwerpe op &#x2019;n tekening op verskillende afstande voor te stel. Sy aftekeninge
-bestaan uit skilderstukke en inkrapsels op rotse en word deur die kunswêreld baie
-bewonder. Gewoonlik skilder hy die Boesmans met rooi of bruin klei af, blank mense
-met wit klei en Kaffers met swart verf van roet gemaak. Sy inkrap-, of graveerwerk,
-word op harde rotse met vuursteen uitgevoer. Hy gee hierin die voorkeur aan die groot
-vaste rotse wat inwendig grys is en wat buite-op met &#x2019;n swart, blink nerf verglans
-is. Deur die nerf deur te krap met &#x2019;n skerp vuursteen word die grys gedeelte van die
-rots sigbaar en bly so vir honderde jare in goeie staat van bewaring.
-</p>
-<p>Iets wat ons tref in die afbeeldinge van Boesmans, is dat hul die fatsoen van die
-liggaam van &#x2019;n dier taamlik getrou kan afteken, sodat daaromtrent geen twyfel kan
-<span class="pageNum" id="pb68">[<a href="#pb68">68</a>]</span>bestaan nie; maar die bene en horings is altyd na verhouding te dun; ook skyn hy hom
-nie te baie oor die oë en die mond te bekommer nie. Hy verstaan die kuns taamlik goed
-om &#x2019;n mens of dier in staat van rus of beweging voor te stel; dit vereis natuurlik
-&#x2019;n seker mate van noukeurige oplettendheid om waar te neem hoedanig so een sy ledemate
-hou of buig. Sommige van sy afbeeldings duie duidelik aan dat die tekenaar of skilder
-&#x2019;n regte besef besit van lig en skaduwee om die deel verhewe of ingeduik voor te stel;
-hierdie kennis kom duideliker in sy inkrapwerk uit. Op die plaas Middel-Hoek-van-Spruit,
-aan Visrivier, distrik Calvinia, het ons mooi graveerwerk op die blink rotse aangetref;
-die heer Schalk van der Merwe, eienaar van die plaas, was so vriendelik om in 1882
-ons aandag op daardie inkrapwerk te vestig.
-</p>
-<p>Die Boesmans is baie gek na dans; en vir dans moet daar musiek gemaak word, anders
-verloor so &#x2019;n verrigting baie van sy aantreklikheid. Ook as &#x2019;n danser of danseres
-neem die Boesman die voorrang onder die Afrikaanse inboorlingrasse in. Op die Europese
-toneel is daar min toneeldansers wat &#x2019;n Boesman in &#x2019;n riel sal uitstof&#x2014;hy is met sy
-voete net so rats as met sy hande, en met die kronkelinge van sy liggaam is hy amper
-so knap as &#x2019;n slang.
-</p>
-<p>Vir die dans is musiek nodig; ook hierin vat die Boesman die voortou by die ander
-inboorlinge. Sy musiek is glad nie van die beste nie en is maar bra eentonig, dog
-altyd van &#x2019;n vrolike aard en bestaan meestal uit riele, waarvan nogal &#x2019;n taamlike
-verskeidenheid bestaan.
-<span class="pageNum" id="pb69">[<a href="#pb69">69</a>]</span></p>
-<p></p>
-<div class="figure d3p069width"><img src="images/d3p069.jpg" alt="BOESMAN-KUNSTENAAR AAN SKILDER." width="579" height="439"><p class="figureHead">BOESMAN-KUNSTENAAR AAN SKILDER.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>Dan tref ons digters onder hulle aan wat die natuurklanke getrou kan naboots. Daar
-&#x2019;n Boesman dit haas onmoontlik vind om iets uit sy kop te leer, is dit maklik om te
-begryp dat hy nie in staat is om &#x2019;n lang rym of digstuk uit te dink en agtermekaar
-te rangskik nie. Sy beryminge strek hul nie veel verder uit as die klanke wat hulle
-naboots nie. Hulle rek dit egter uit om reëls oor en oor te herhaal. Op hierdie manier
-kan hul samevallende gedagtes taamlik uitrek. Dit op sigself is ook &#x2019;n middel om die
-gedig of rym te onthou. Dis jammer dat sulke voortbrengsels al hulle <span class="pageNum" id="pb70">[<a href="#pb70">70</a>]</span>krag by vertaling verloor, anders kan ons enige daarvan weergee; maar die stukkies
-sal soos kaf lees.
-</p>
-<p>As klugspeler is die Boesman nogal heel vermaaklik. Ofskoon hy glad nie so gevat is
-as die Hottentot nie, tog kan die Hottentot nie die hansworsstreke so knap uitvoer
-as die Boesman nie. Die naboots en namaak van diere of persone voer hy onverbeterlik
-uit&#x2014;so moet ons hom hier ook as die vernaamste gebarespeler onder die inboorlinge
-beskou.
-</p>
-<p>Om die spore van mens of dier oor die hardste en steenagtigste grond of veld te vind,
-is hy bepaald &#x2019;n kunstenaar of &#x2019;n deskundige: die geringste verskuiwinkie ontglip
-sy oplettendheid nie. Hy sal selfs kan vertel hoe lank gelede dit is dat die wandelaar
-of dier daar gewees het. Dis wonderlik om te bedink hoe dom Boesmans in een opsig
-is en hoe skrander in ander gevalle.
-<span class="pageNum" id="pb73">[<a href="#pb73">73</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch60" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e245">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 60.</h2>
-<h2 class="main">Die Boesman as Jagter.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal ontmoet ons die Boesman op sy regte plek. Ons kan nie
-glo dat enige nasie hom op hierdie gebied kan verslaan nie. Sy planne by die jag is
-onbegryplik fyn en skrander. Iemand wat &#x2019;n Boesman nog nie in die veld sien jag het
-nie, kan hom daarvan geen denkbeeld vorm nie.</i>
-</p>
-<p>Een voordeel besit die Boesman as jagter: hy is klein van persoon en besit &#x2019;n paar
-oë om ver en raak te sien soos nog geen ander menseras hom op kan beroem nie. Ook
-sy geelbruin kleur is tot sy voordeel; want dit verskil min met die omgewing van die
-veld waarin hy sy lewensbestaan moet soek. Van natuur is hy deur al die eeue heen
-so gehard dat dit baie vermoeienis vereis om sy kragte uit te put&#x2014;hierin kom sy ligte
-liggaamsbou hom ook tot hulp. Sy uithoudingsvermoë teen honger en dors, hitte en koue
-en die grootste ongeriewe oortref ons verstand.
-</p>
-<p>Sy ingeskape oplettendheid is sy onfeilbare gids. Sy soekende oog is wakkerder as
-dié van die wakkerste jaghond. Hy het lankal opgelet dat wild teen die wind op wei
-en dat wanneer hul verskrik word, hul teen die windkoers trag te ontvlug. Wel, dit
-weet die ander jagters <span class="pageNum" id="pb74">[<a href="#pb74">74</a>]</span>ook; maar wat hy verder ag op geslaan het, is dat as wild twee stompe hout gekruis
-oor mekaar sien lê, of &#x2019;n bos met sy wortels na bo sien staan, of volstruisvere aan
-&#x2019;n stok gebind in die grond geplant, bemerk, of soiets gewaar, dat hul dan nie so
-na aan daardie plekke wei nie, maar sulke tekens op &#x2019;n afstand vermy. Ds. Rorich vertel:
-</p>
-<p>&#x201c;Gewaar die Boesman dat wild op &#x2019;n ver afstand wei, dan berei hy sy jagveld deur twee
-rye van sulke tekens te maak. Die twee rye is so ver van mekaar dat die wild tussen
-hul kan opwei. Is alles in gereedheid gebring, dan gaan die jagters tussen die twee
-rye van tekens gate in die grond grawe, waarin hul plat gaan lê, sodat die wild hul
-nie kan gewaar nie. Ander Boesmans, ook sommige van die meide, stap in &#x2019;n bepaalde
-rigting om die wild, sonder hul skrik te maak, na die jagters aan te keer. Hierdie
-verrigting vereis baie oefening en oplettendheid. Die aandrywers vertoon hul op &#x2019;n
-afstand, sodat die wild genoodsaak word om in die rigting te wei waar die jagters
-vir hulle klaarlê. As &#x2019;n mens sien hoe knap dit uitgevoer word, staan sy verstand
-amper stil.
-</p>
-<p>Wei-wei kom die wild nader tot hul tussen die twee rye tekens is. Die jagters wag
-tot algar &#x2019;n kans het of &#x2019;n kans kan kry. Uit hulle wegkruipplekke vlie een pyl na
-die ander sonder gedruis deur die lug en tref sy mikpunt. Die wild sien hoe van hulle
-maats spring en spartel&#x2014;so neem hul die vlug, dog verskeie van hulle het in die slag
-gebly en val in die hande van die skrander jagters. Ieder man se pyle is gemerk&#x2014;dus
-weet hy watter bok hy vir hom moet toeëien.
-<span class="pageNum" id="pb75">[<a href="#pb75">75</a>]</span></p>
-<p></p>
-<div class="figure d3p075width"><img src="images/d3p075.png" alt="BOESMANS BEKRUIP SPRINGBOKKE." width="720" height="493"><p class="figureHead">BOESMANS BEKRUIP SPRINGBOKKE.</p>
-</div><p>
-<span class="pageNum" id="pb77">[<a href="#pb77">77</a>]</span></p>
-<p>Hierdie plan van aanval is nie die enigste kunsgreep waarmee Boesmans hul bedien nie.
-Dr. Bleek vertel ons van ander planne, wat in sy boek te vinde is.
-</p>
-<p>Die springbok is die moeilikste wild om onder pylskot te kry&#x2014;so moet vir hom baie
-fyn planne gemaak word. So is die jagter verplig om hom op een of ander manier te
-vermom en op &#x2019;n baie skelm manier weg te kruip.
-</p>
-<p>Boesmans maak wat <i>bekruipmusse</i> genoem word; verder vermom hy sy liggaam met vasbind van bossies om sy liggaamsdele,
-sodat hy presies nes &#x2019;n bossie lyk. Daar wild fyn van ruik is, moet hy die windkoers
-waarneem om altyd onderkant of dwars teen die wind te bly; want kry die wild die ruik
-van sy vyand, dan neem hy die vlug.
-</p>
-<p>Verder bedien hy hom van die velle van wild om dié om sy liggaam te trek. So neem
-hy die afgeslagte vel van &#x2019;n volstruis en gord dit om sy lyf; in die nek steek hy
-&#x2019;n stok, met sy hand kan hy die nek na die grond toe laat sak of oplig&#x2014;net soos &#x2019;n
-volstruis doen as hy wei. In dié houding kom hy nader en nader tot hy die voëls of
-wild onder pylskot het. Dog dit alles moet op &#x2019;n handige manier uitgevoer word, daar
-wild ewe oplettend as sy vyande is; word die plan onhandig uitgevoer, dan ontdek die
-wild die bedrogspel en neem die vlug. So kan ons goed verstaan hoe die kinders in
-die ledige ure geoefen word om sulke bedrywe knaphandig uit te voer. Dit leer hul
-as hul nog jonk is.
-</p>
-<p>Daar die Boesman so gehard is en so baie vermoeienis kan trotseer, so weet hy om hiervan
-gebruik te maak om <span class="pageNum" id="pb78">[<a href="#pb78">78</a>]</span>sy uithoudingsvermoë te meet teen diere wat nie water drink nie. Die springbok en
-die haas behoort tot sulke diere. In tyd van droogte besit die plante nie baie sappe
-nie&#x2014;dus as sulke diere op die warmste van die dag vermoei word, kry hul gou dors en
-raak dus kapot en gee in as die druk te sterk op hulle kom. Dit alles verstaan die
-Boesman; hy sorg dat hy water by hom het en begin sy agtervolgingshardloop na hy &#x2019;n
-seker bok vir hom uitgekies het. Hy agtervolg die bok op die warmste van die dag.
-Hy het die voordeel om soms &#x2019;n korter pad te hol as die bok met &#x2019;n draai loop. Sodra
-die bok mislik word en tekens daarvan gee, weet die Boesman dat die dier nou ingee.
-Spoedig oormeester hy sy stuk wild&#x2014;maar praat nie van sy eie vermoeienis nie. Watter
-mens sal dit nog vir &#x2019;n Boesman nadoen? &#x2019;n Haas is makliker om op hierdie manier baas
-te raak, dog ons, witmense, kan hierdie plan vir uitvoer maar uit ons kop laat.
-</p>
-<div class="figure floatLeft d3p078width"><img src="images/d3p078.png" alt="Vangstrik vir Voëls." width="282" height="260"><p class="figureHead">Vangstrik vir Voëls.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>Vir voëls word wippe en strikke van allerlei soorte gestel, ook bedien hul vir hulle
-van die maak van vanggate deur &#x2019;n diep gat in die grond te grawe, dit met latte, gras
-en grond te oordek; dus, as &#x2019;n dier daarop trap, val hy binne-in.
-<span class="pageNum" id="pb79">[<a href="#pb79">79</a>]</span></p>
-<p>Meerkatte word gevang deur &#x2019;n ent van die gate af te gaan lê; sodra die meerkatte
-gaan wei en op &#x2019;n afstand in die veld is, bestorm die Boesmans die gate, stop algar
-behalwe een toe, dan gee hul effe pad; die meerkatte bestorm die gate en wil by die
-een gat in, alwaar hul gevang word.
-</p>
-<div class="figure d3p079width"><img src="images/d3p079.jpg" alt="JAG OP MEERKATTE." width="574" height="203"><p class="figureHead">JAG OP MEERKATTE.</p>
-</div><p>
-<span class="pageNum" id="pb83">[<a href="#pb83">83</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch61" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e254">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 61.</h2>
-<h2 class="main">Die Boesman as Krygsman.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal maak ons kennis met &#x2019;n gevaarlike vyand, wat geen genade
-vra nòg genade verleen nie.</i>
-</p>
-<p>Een van die oorsake dat die Boesman-nasies so uitgedun is, is omdat hy die lewe van
-sy vyande nie spaar nie; hyself, as hy in die hande van sy teëparty val, smeek ook
-nie om genade nie en verwag om maar die dood te sterwe.
-</p>
-<p>Wat hom so &#x2019;n gevaarlike teëstander maak, is sy gevaarlike gifpyle: &#x2019;n skrapie aan
-die liggaam deur een daarvan veroorsaak, beteken gewisse dood, tensy &#x2019;n teëmiddel
-vir die gif by die hand is. Dan kom nog daarby dat &#x2019;n Boesman nooit sy teëstander
-op die oop vlakte uit die vry vuis ontmoet nie, en dat hy so kan wegkruip en hom so
-kan versteek dat hy totaal onsigbaar is vanwaar die gifpyle sy boog verlaat, en misskiet
-is amper onmoontlik vir hom. Want hy waag nooit &#x2019;n skot nie of hy moet seker wees
-dat dit raak sal wees.
-</p>
-<p>Ook &#x2019;n Boesman sal nooit weerstand bied as hy nie tevore &#x2019;n veilige plek vir hom uitgekies
-het nie. Daarvoor sorg hy altoos. Reeds ver het sy skerp oog sy teëparty sien nader;
-en as daardie een sy aanval begin, dan het die <span class="pageNum" id="pb84">[<a href="#pb84">84</a>]</span>Boesman lankal sy posiesie ingeneem. Nou kan iemand hom voorstel watter kanse daar
-bestaan om Boesmans in berg- of rantveld op die lyf te loop; want hy kan wegkruip
-beter as enige dier dit kan doen.
-</p>
-<p>Ofskoon die Boesman die witman met jagplanne ver uitstof, is die witman tog sy moses
-om krygsplanne te maak&#x2014;dis te sê, as die Boesman nie meer agteruit of vooruit kan
-nie. Maar solank dit nog nie die geval is nie, dan is dit makliker om &#x2019;n voël in die
-lug te vang as &#x2019;n Boesman in die berge of tussen skurwe rantjies.
-</p>
-<p>Die eerste wat die teëstander aan dink, is om hom teen die gifpyle te beskerm. Hiervoor
-word verskeie planne by die hand geneem. Een is om harde, rou beesvelle vir skilde
-te gebruik: stokke word aan die vel gebind om dit stewig te maak en daarmee te dra.
-In die vel word smal skietgate gesny&#x2014;net dat die tromp van die roer daardeur kan en
-dat bo nog &#x2019;n smal skrefie is om deur te loer om korrel te hou. Selfs hierdie skietgat
-is gevaarlik. &#x2019;n Ander persoon of ander persone as die skut is die skilddraer om die
-skild versigtig voorwaarts te dra. Dan, &#x2019;n vel moet dik en sterk wees as hy bestand
-is teen die <span class="corr" id="xd30e963" title="Bron: skerppuntbeenbyle">skerppuntbeenpyle</span>: so &#x2019;n pyl kan &#x2019;n dun vel gemaklik deurboor, en die Boesman weet waar te mik, daar
-die een wat hom bespied, noodwendig voor die skietgat moet staan om te loer. In sulke
-gevalle word dubbele velle gebruik.
-</p>
-<div class="figure d3p085width"><img src="images/d3p085.png" alt="Beeste word tussen Boesmans en hulle aanvallers geja om hulle onder skot te kry." width="720" height="546"><p class="figureHead">Beeste word tussen Boesmans en hulle aanvallers geja om hulle onder skot te kry.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>Het die skuts geen velle meegebring nie, dan word groot bosse latte of gras styf vasgebind,
-en die skut rol dit voor hom uit; maar dit is maar &#x2019;n gevaarlike onderneming; <span class="pageNum" id="pb87">[<a href="#pb87">87</a>]</span>want die skut moet sy kop oor die bondel en daarlangs uitsteek om korrel te vat, en
-dan het die Boesman al lankal sy korrel geneem. Om te beproef of dit gewaag is om
-die kop agter die bondel uit te steek, probeer die skut eers om sy hoed op &#x2019;n stokkie
-uit te lig; sodra die hoed sigbaar word, vlie daar pyle deur; dit herhaal hy om die
-Boesmans hulle pyle te laat vermors. Dog as die Boesmans sien dat die hoed steeds
-sy verskyning maak, weet hulle somar dat dit &#x2019;n foppery is; want sy skerp oog het
-die pyl deur die hoed sien gaan en sy fyn gehoor het die pyl hoor klap. So spaar hy
-verder sy pyle, en al hou hy net een pyl oor, dan nog is hy net so gevaarlik asof
-hy met &#x2019;n koker vol pyle sit. En glo daardie een pyl gaan hy nie somar vermors nie:
-hy hou dit as dit &#x2019;n kwessie van lewe of dood word.
-</p>
-<p>Soms gebruik die geweerskuts &#x2019;n ander krygslis deur &#x2019;n klomp beeste tussen hul en
-die Boesmans vas te keer. Op hierdie manier kan hul vir hulle agter die beeste wegsteek
-en rondskuif, sodat dit vir die Boesmans moeilik word om presies te weet agter watter
-beeste die geweerskuts is. Op so &#x2019;n wyse kry die aanvallers beter kanse om op die
-plekke te skiet vanwaar die pyle kom. As die son laag sit, kan &#x2019;n mens die pyle teen
-die son verby sien trek, dog as die son hoog in die lug is, dan is soiets haas onmoontlik;
-dus is die kuns ook om uit te vind van watter plekke die pyle kom.
-</p>
-<p>Dit gebeur soms dat Boesmans hulle veediefstalle op die oop veld voortsit, en dat
-hul op die kaal vlakte ingehaal <span class="pageNum" id="pb88">[<a href="#pb88">88</a>]</span>word. In sulke gevalle het hul hulle agtervolgers ver sien aankom en maak dan gate
-in die grond om &#x2019;n verdedigende houding aan te neem. En daar is hul net so gevaarlik
-om uit te haal as in die kliprantjies. Want solank hulle agtervolgers nie onder pylskot
-is nie, sal die Boesmans geen geleentheid aanbied om een roerskot op hulle af te vuur
-nie. En kom die agtervolgers onder pylskot, dan weet ons wat dit beteken.
-</p>
-<p>Met Kaffers is die geval anders. Hulle kry orders om die verskansings van die Boesmans
-lewendig of gewond te bestorm. Wie val, val&#x2014;maar vir die Boesmans moet hul gaan doodsteek.
-Kafferhoofde gee geen rep om omtrent die lewe van hulle krygsvolk nie; so het by voorbeeld
-die Soeloekoning Tjaka orders aan sy krygsvolk gegee om ongewapend &#x2019;n leeu te gaan
-vang en dit lewendig by hom in die kraal te bring. Hoeveel Kaffers so &#x2019;n leeu eers
-doodbyt voor hul hom in hande het, is hom onverskillig. Dog hul moet hom lewendig
-bring.
-</p>
-<p>Wat die Hottentotte betref, is hul amper net so gevaarlik om teen te veg&#x2014;dus is dit
-te begryp dat die twee partye&#x2014;Boesmans teen Hottentotte&#x2014;taamlik onder mekaar gemaai
-het. Hierdie voordeel het die Hottentotte aan hulle kant: hulle is beter georganiseer
-en kan dus met groter mag gesamentlik optree.
-<span class="pageNum" id="pb91">[<a href="#pb91">91</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch62" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e263">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 62.</h2>
-<h2 class="main">Die Boesman as Bediende.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal sal ons bemerk dat die Boesman vir seker eise deur
-die beskawing gevorder gebruik kan word en nie so onbekwaam is nie.</i>
-</p>
-<p>Die Boesman na alles is nie die onnut waarvoor sommige mense hom uitmaak nie. Eendag
-sê &#x2019;n man aan ons: &#x201c;Arrie, &#x2019;n Boesman kan &#x2019;n mens baie ergernis aandoen, maar die
-dag as jy hom nie het nie, dan mis jy hom darem.&#x201d;
-</p>
-<p>Boesmans wat in die wildernis onder &#x2019;n vrye lug en in &#x2019;n vrye natuur gebore en opgegroei
-is, laat hul nie so gemaklik deur die koorde van beskawing bind nie. Dog daar is baie
-gevalle waar die oues op boerplase vir lang tye gewoon het. Op hierdie manier het
-hulle kinders nie aan &#x2019;n uitsluitende jaglewe gewend geraak nie; hulle was meer tembaar
-en het vrywillig in huur by die grensboere gegaan. Hulle geldelike loon was nie om
-van te praat nie, solank hul volop kos en die nodige kry. Twee tot drie skape en twee
-skepels meel met nog tabak, velskoensool, ou klere en velle daarby, is sy maandelikse
-rantsoen. As skaapwagter het hy genoeg geleentheid om wild te skiet en veldkos te
-versamel; want dit laat hy tog nie agterbly nie, al ontvang hy oorgenoeg.
-<span class="pageNum" id="pb92">[<a href="#pb92">92</a>]</span></p>
-<p>Onder hulle word nogal getroue skepsels aangetref&#x2014;maar dan moet die baas van hulle
-nie meteens beskaafde mense wil maak nie.
-</p>
-<p>Mnr. Jan Gey (van Pitius) het ons vertel dat hy met vee op die grense van die Kalaharie
-geboer het. Hy laat sy skape onder die sorg van sy Boesmans. As hy terugkom, het hul
-altyd getrou rekenskap van die verlore vee kon verskaf. Hy het ons die versekering
-gegee dat die skepsels hom volkome voldoening gegee het. Hy het gesorg dat as &#x2019;n Boesman
-&#x2019;n seker leeftyd&#x2014;nog maar jonk&#x2014;bereik het, dat hy &#x2019;n vrou kry, met wie hy ewe gelukkig
-saamwoon deur vir haar goed te sorg. Hy beskou dat as huislike verantwoording op &#x2019;n
-Boesman rus, hy langer bly, daar sy vrou liewers &#x2019;n stiller lewe wil voer as om in
-die woeste met haar kinders rond te swerf.
-</p>
-<p>Dis wonderlik hoe verdol gek hul na die gebruik van tabak en sterk drank word. Vir
-&#x2019;n pruimpie tabak sal &#x2019;n Boesman ver uit sy pad gaan. Ons weet van gevalle in wyndistrikte
-waarheen hul getrek het en waar hul vry vir hulle geld drank by die kantiene kan koop,
-dat daar amper geen maand omgaan nie of hulle staan voor die magistraat vir dronkenskap
-tereg&#x2014;dis te sê as hul daardie maand nie reeds in die tronk opgesluit was nie. Hoe
-sterker tabak, hoe beter vir &#x2019;n Boesman. Die baas koop gewoonlik die sterkste kwaliteit
-wat hy kan kry, en dan is dit nog te flou vir jong of meid. Want in die huurkontrak
-is geen hoeveelheid tabak bepaal nie&#x2014;net soos dit op is, dan kom jong of meid weer
-meer vra. Met sterk tabak kom hul natuurlik langer uit.
-<span class="pageNum" id="pb93">[<a href="#pb93">93</a>]</span></p>
-<p>Winkelklere hou vir &#x2019;n Boesman nie te lank nie. Hy dink nie altyd daaraan om vir doringbossies
-pad te gee nie. Daarom sien sy klere meestal daar uit of hy onder die honde deurgedraf
-het&#x2014;regmaak of lap is net verniet.
-</p>
-<p>As veewagter is hy baie oplettend. Onder die grootste klomp skape sal nie &#x2019;n vreemde
-een kom nie, of hy merk dit dadelik op. As een van die trop siekerig voel, dadelik
-kan hy dit sien. Hy is baie gek na honde om vir hom te jag&#x2014;so neem hy altyd &#x2019;n hond
-met hom veld-toe&#x2014;dis te sê as hy een het of kan kry.
-</p>
-<p>Maar ook vir plaaswerk van &#x2019;n ligte aard is hy ook handig. Hy is &#x2019;n voortreflike perderuiter,
-en met ploeë is hy ook handig&#x2014;sowel leier as ploegsterthouer.
-</p>
-<p>Dog een ding moet die baas goed na oplet, en dit is om &#x2019;n Boesman sy volle rantsoen
-te gee en niks meer nie; want as sy baas hom soveel kos wil gee as hy kan opeet, dan
-het hy daardie dag geen diens van hom nie&#x2014;hy wil dan niks anders doen as net slaap
-nie. Kry hy weer te min kos, dan steel hy. Daarom, gee hom net &#x2019;n seker taks; want
-by eet en drink het dié nasie geen maat nie.
-</p>
-<p>Deur hulle van kleins af te oefen, kan &#x2019;n mens hul leer om sindelik en skoon te wees.
-Ons het Boesman-aias gesien wat so netjies op hulle klere is as &#x2019;n meid kan dink om
-te wees.
-<span class="pageNum" id="pb97">[<a href="#pb97">97</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch63" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e272">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 63.</h2>
-<h2 class="main">Voortekens en Voorgevoel.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Die inhoud van hierdie Verhaal ontleen ons grotendeels aan dr. Bleek se
-boek &#x201c;Bushmen Folklore.&#x201d;</i>
-</p>
-<p>As iets gaan gebeur, dan kan Boesmans dit aan die trek van hulle vleis of &#x2019;n gekriewel
-op hulle vel voel en voorspel wat hy te wagte kan wees&#x2014;ten minste so vertel die Boesmans.
-Hulle sê dat die getrek of kloppens in hulle vleis hulle briewe is wat die tyding
-kom bring. As sulke tekens in sy liggaam begin te roer, dan maak die persoon die ander
-geselskap stil en hyself praat verder geen woord nie. &#x2019;n Droom is iets wat onwaarheid
-vertel; maar die geklop van die liggaam nie: op hierdie manier kom hy aan sy vleis
-van wild. Ook kan hy voel as daar mense en besoekers vir hom aankom.
-</p>
-<p>As die eeld van &#x2019;n ou wond klop, dan is dit die teken dat daardie een se vader aan
-kom is. Dan roep hy sy kinders en sê: &#x201c;Loop kyk of oupa nie aankom nie.&#x201d;
-</p>
-<p>Die kinders gaan kyk en kom terug met die boodskap: &#x201c;Daar kom iemand aan.&#x201d;
-</p>
-<p>Waarop hulle pa sê: &#x201c;Loop kyk of dit nie julle oupa is nie; want dis die merk van
-&#x2019;n ou wond wat klop, en julle wil my mos nooit glo as ek julle dinge vooruitvertel
-nie.&#x201d;
-<span class="pageNum" id="pb98">[<a href="#pb98">98</a>]</span></p>
-<p>As die een weer &#x2019;n geklop aan sy ribbe voel, dan roep hy die kinders en sê: &#x201c;Ek voel
-dat springbokke aan kom is; want hulle bruin harestrepe op hulle ribbe laat die vleis
-van my ribbe trek. Toe, klim op die Brinkkop uit, kyk rond of julle nie springbokke
-tussen die bome sien nie; want hulle steek hul graag tussen hoë bome en in hol rivierbeddings
-weg.&#x201d;
-</p>
-<p>&#x2019;n Ander man roep uit: &#x201c;Ja, toe, kinders, loop kyk!&#x201d;
-</p>
-<p>As &#x2019;n Boesman &#x2019;n gekriewel in die waai van sy bene of aan sy kuit voel, dan is dit
-&#x2019;n teken van bloed van wild wat langs sy bene sal afstroom. So weet hy dat hy vandag
-gaan springbokke skiet en dat hulle bloed met huis-toe dra langs sy bene sal aftap.
-</p>
-<p>As hy &#x2019;n gekriewel agter sy rug voel, dan is dit die hare van die springbok wat hy
-op sy rug huis-toe sal dra en ook die bloed van die bok wat hy dra.
-</p>
-<p>Die ander Boesmans stem in en sê: &#x201c;Ja, broer, jy praat reg.&#x201d;
-</p>
-<p>As hul &#x2019;n gevoel in hulle voete kry, dan sê die een: &#x201c;Hier kom springbokke aan: ek
-kan voel hoe hul met hulle voete trap en die bossies laat kraak.&#x201d;
-</p>
-<p>As hul &#x2019;n gevoel op hulle kop kry, dan sê een: &#x201c;Ek voel hoe ons die horings van die
-springbok gaan afkap.&#x201d;
-</p>
-<p>Voel hul &#x2019;n gekriewel op hulle wang, dan beteken dit die swart strepe wat op die gesig
-van &#x2019;n springbok is.
-</p>
-<p>As hul &#x2019;n gevoel in die oë kry, dan beteken dit die swart kolle wat bo die oë van
-&#x2019;n springbok is.
-<span class="pageNum" id="pb99">[<a href="#pb99">99</a>]</span></p>
-<p>Vir &#x2019;n volstruis is die gevoel &#x2019;n gekriewel op die kop; dit beteken die goggas wat
-op &#x2019;n volstruis se lyf rondkruip.
-</p>
-<p>In die middel van die dag gaan die Boesmans gewoonlik hulle middagrus neem. Hulle
-lê in die koelte. Dis daarom dat die wild dink: &#x201c;Nou slaap die Boesmans&#x2014;daarom sal
-ons maar naby gaan.&#x201d;
-</p>
-<p>Maar as iemand die gekriewel of kloppens of getrek in sy liggaam voel, dan vertel
-hy dit aan die ander volk wat daar by hom lê; dan slaap hul nie en stuur die kinders
-om daar ver in die skaduwee van ander bome te lê om te kyk of hul nie wild sien aankom
-nie. Sodra die kinders wild gewaar, dan wink hul met hulle hande en wys na die plek
-waar hul die wild sien. Want al die tyd het die oues die kinders in die oog gehou
-om te kyk of hul nie met die hande sal wys nie: roep en skree mag hul nie.
-</p>
-<p>Op die daad spring die jagters op, gryp hulle boë en pylkokers en gaan skuil-skuil
-veld-in om die wild te gaan voorlê. Wanneer die bokke onder skot is, dan fluit die
-pyle op hul. En algar bedank die een wat die voorgevoel gehad het.
-<span class="pageNum" id="pb103">[<a href="#pb103">103</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch64" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e281">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<div class="figure"><img src="images/d3p103.jpg" alt="No. 64." width="564" height="189"></div>
-<h2 class="label">No. 64.</h2>
-<h2 class="main">Nog meer uit die <span class="corr" id="xd30e1044" title="Bron: Geskeidenis">Geskiedenis</span>.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Om van die Boesman te vertel so veel as belangrik is, deel ons mee wat
-ander in die Geskiedenis opgeteken het; en ons is aan dr. Theal baie van hierdie informasie
-verskuldig.</i>
-</p>
-<p>Die Denkvermoë van &#x2019;n Boesman, in die algemeen, gaan nie baie verder as dié van &#x2019;n
-blank kind van ses of sewe jaar oud nie. Maar om fyn jag- en diefstal-planne te maak,
-kan die slimste witman by &#x2019;n Boesman gaan les neem. Hy het nie &#x2019;n naam in sy taal
-vir &#x2019;n getal hoër as twee nie: as hy drie beduie, sê hy daar is een en twee; vir vier
-sê hy daar is twee en twee; en so sukkel hy aan. Om die getal van wild aan te gee,
-sê hy twee en een wei met hulle kop soontoe, twee staan met hul kop sonop-toe, twee
-lê en een staan onder &#x2019;n boom.
-</p>
-<p>Maar met dit alles is hy tog &#x2019;n tekenaar wat kunstige prentjies op die rotse kan afskilder,
-of met &#x2019;n harde klip <span class="pageNum" id="pb104">[<a href="#pb104">104</a>]</span>daarop inkrap. Nou, ou Ruiter, &#x2019;n geslepe ou Boesman, het ons verseker dat die meeste
-van die prentjies en inkrappings briewe is&#x2014;ander is somar tekeninge. Nou, as daardie
-prentjies briewe is, dan is hul van &#x2019;n soort soos kinders aan mekaar in die begin
-van hulle skooljare skrywe.
-</p>
-<p>Nou, die ou Egiptenare het ook &#x2019;n manier gehad om in tekenskrif te skrywe. Maar die
-ou Egiptenaar was &#x2019;n hoog ontwikkelde man, en dus kan ons van sy verhale meer as dié
-van Boesmans verwag en notiesie neem.
-</p>
-<p>Al vertel die Boesman se tekeninge nie hulle ou geskiedenis nie, dan het dié vir ons
-tog groot waarde om aan te toon waar die ou dwergnasie orals rondgeswerf en gewoon
-het; ook kan ons daaruit leer of hulle ooit in beskawing gevorder het.
-</p>
-<p>Dan kom nog hierby dat die Boesmans steengereedskappe vervaardig het&#x2014;van &#x2019;n seker
-soort wat maklik uit dié van ander ou volke te ken is&#x2014;, en dit bring ons ook op die
-spoor om die ou verblyfplekke van die Boesman uit te ken en te ondersoek.
-</p>
-<p>Nou laat ons luister na wat die ou geskiedenis ons verder oor ou nasies vertel.
-</p>
-<p>Ons het reeds geluister na hoe die Farao&#x2019;s van Egipte &#x2019;n dwergnasie geken het wat
-so lekker kon dans, en dat die Boesmans in daardie tyd uit die middel van Afrika moes
-gehaal word, terwyl baie honderde jare voor die Farao&#x2019;s die dwergnasie oor die noorde
-van Afrika en in <span class="pageNum" id="pb105">[<a href="#pb105">105</a>]</span>Egipte te vinde was. Want hulle steengereedskappe en skilderye is op verskeie plekke
-te vinde en te sien.
-</p>
-<p>Nou vra ons: Wat is hier in Suid-Afrika te sien om aan te toon dat vir honderde jare
-voor die blankes hier gekom het, hier &#x2019;n menssoort gewoon het wat die gewoontes en
-lewensaard gehad het wat die teenswoordiges besit? In die eerste plaas, oor Suid-Afrika
-is vandag te vinde Boesmangereedskap. En wat die wonderlikste daarvan is, is dat hierdie
-gereedskap net soos dié lyk wat tot in Suid-Europa te vinde is. Die gelykenis is so
-sterk dat as ons van hierdie gereedskappe neem en dié deurmekaarmaak met die steengereedskappe
-van Suid-Europa, dit net &#x2019;n bekwame deskundige vereis om te sê watter is watter. Ook
-die tekeninge is so te sê een en dieselfde wat hier en oor Noordelike en Middel-Afrika
-aangetref word. Watter ander gevolg moet ons hieroor vel as dat die Boesman die oorspronklike
-bewoner en baas van heel Afrika was? Want van ander ou nasies is hier geen spoor of
-klou te vinde nie.
-</p>
-<p>Nie alleen word die gereedskappe hier aangetref nie, maar selfs die ou werkplekke
-waar die toestelle gemaak is. Dit blyk dat die vuursteen waaruit die dinge vervaardig
-is, van baie ver aangedra is.
-</p>
-<p>In die jaar 1884 ontmoet ons &#x2019;n baie ou Boesman wat naby Chrissiesmeer, Transvaal,
-gewoon het. Hy het by hom &#x2019;n ouderwetse stuk klipgereedskap gehad. Na ons dit bekyk
-het en sien dat dit die sogenaamde spieslem (of asgaailem) is, vra ons hom wat die
-Boesmans met so &#x2019;n <span class="pageNum" id="pb106">[<a href="#pb106">106</a>]</span>tamaai asgaaipunt maak, terwyl dit tog te stomp en te ongeskik is om iets daarmee
-dood te gooi.
-</p>
-<p>Sy antwoord was: &#x201c;Baas, dis die Boesman se graaf en pik om vanggate vir wild te grawe.&#x201d;
-En na &#x2019;n rukkie vervolg hy: &#x201c;Ons, Boesmans, het nie soveel krag in ons arms om &#x2019;n
-ding met &#x2019;n stomp klipasgaai dood te gooi nie. Maar laat hy hom voor ons pyl en boog
-kom presenteer, dan sit hy gou op sy hurke.&#x201d;
-</p>
-<p>Van daardie tyd af het die naam van spieslem (of asgaailem) deur die geleerdes vir
-dié soort steengereedskap gebruik, vir ons altyd vreemd geklink. Want dit blyk dat
-al die Boesmans nie gif gebruik het nie&#x2014;soos <abbr title="byvoorbeeld">b.v.</abbr> die skepsels wat op die Hoëveld van Transvaal en ander plekke gewoon het, waar die
-regte soort gif nie te vinde is nie. Daarom het die Hoëveld-Boesmans die wild met
-strikke, wippe en vanggate in hande moes kry&#x2014;en vir die gate het hul graafgereedskappe
-nodig gehad.
-</p>
-<p>Langs ons seekus word baie ou skulphope aangetref, waarvan sommige seker honderde
-jare oud is&#x2014;dis te sê as ons oordeel na die dik lae stof wat daarop gewaai het, die
-plantegroei wat daarop van tyd tot tyd gegroei en vergaan het&#x2014;vernaamlik te oordeel
-na die dik bome wat bo-oor gegroei het.
-</p>
-<p>So is&#x2014;jare gelede&#x2014;op Mosselbaai in &#x2019;n spelonk &#x2019;n groot hoop skulpdoppe ontdek geword.
-Deur noukeurige ondersoek en studie het dit geblyk dat dit deur menshande jare terug
-daar byeengebring is.
-<span class="pageNum" id="pb107">[<a href="#pb107">107</a>]</span></p>
-<p>Maar die interesantste skulphoop wat totnogtoe in ons land ontdek is, is te vinde
-op die linkerwal van &#x2019;n spruit wat in die Buffelsrivier, Oos-Londen, loop. Die hoop
-het soos &#x2019;n klein heuweltjie gelyk, wat bedek was met &#x2019;n dik laag grond daaroor, waarin
-bosse en bome gegroei het; dit was 50 tree lank en 40 voet dik en het omtrent 33,000
-kubieke jaarts skulpe van verskeie soorte bevat. Daar die puin weggevoer was om &#x2019;n
-moeras mee op te vul, is die grond deeglik ondersoek geword, en toe kry hul daarin
-as, stukke van kleipotte, bene en klippe wat swart brandplekke aantoon; maar steengereedskappe
-is daarin nie ontdek geword nie.
-</p>
-<p>Nou, as ons &#x2019;n bietjie oor hierdie puinhoop nadink, dan kom daar baie vrae in ons
-gedagte op&#x2014;soos, hoeveel jare het dit geneem om soveel skulpe te vergader, hoeveel
-tyd het dit daarna geneem om die dik laag grond daaroor te waai en hoelank het dit
-die bome geneem om daarop te ontwikkel?
-</p>
-<p>In Boesmanland het ons groot sand- en grondheuweltjies aangetref waarin doppe van
-volstruiseiers, bene en verteerde horings van wild en potstukke te vinde is.
-<span class="pageNum" id="pb111">[<a href="#pb111">111</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch65" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e290">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 65.</h2>
-<h2 class="main">Pyl en Boog.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In die laaste gedeelte van hierdie Storie deel ons mee informasie deur
-mnr. E. de Roubaix, Roggeland, Nieuwoudtville, verskaf en wat hy van ou oom Jan Visser
-ingewin het&#x2014;wat toe al 83 jaar oud was.</i>
-</p>
-<p>Die wapen waarop &#x2019;n Boesman staatmaak, is sy pyl en boog. Die boog word van &#x2019;n taai,
-buigsame hout gemaak wat nie maklik breek as dit gebuig word nie. Kareehout is daarvoor
-ook geskik. Die Boesman neem &#x2019;n lat van omtrent drie en &#x2019;n half of vier voet lank.
-Die stuk hout moet sonder kwaste wees. Hy sny dan die lat effe spits&#x2014;met verdrag&#x2014;na
-die punte toe, dog in die middel bly dit oor &#x2019;n duim dik. Na hy dit mooi en glad afgewerk
-het, smeer hy dit met vet en hou dit oor die vuur dat die vet kan intrek. Dit doen
-hy as die hout nog nat en klam is. Op hierdie manier bly die boog se hout sterk en
-buigbaar. Die boog word gedurig met vet ingesmeer, sodat die hout nie kan uitdor nie.
-</p>
-<p>Hy neem van die senings van groot wild en draai daarvan&#x2014;solank as dit nat is&#x2014;&#x2019;n sterk
-snaar of string. Hy knoop die een ent aan die een punt van die booghout, dan buig
-hy die hout in die fatsoen van &#x2019;n halfmaan en knoop die ander ent aan die ander punt
-van die booghout vas, en dan is die boog klaar.
-<span class="pageNum" id="pb112">[<a href="#pb112">112</a>]</span></p>
-<p>Die skag, of steel van die pyl, word van sterk fluitjiesriet gemaak; want die pyl
-moet lig wees. Vir harpoene gebruik hy harde been of geslypte vuursteen; maar ons
-het ook gesien dat hul glas van &#x2019;n bottel of &#x2019;n stuk hoepel gebruik het&#x2014;dis te sê,
-waar hul dit op die lyf geloop het; want glas- en yster-smelt verstaan hulle nie.
-Daar is soveel soorte harpoene dat ons nie algar kan beskryf nie. Een soort het &#x2019;n
-lang punt agter, dit druk hul in die voorpunt van die pylsteel en woel dit styf met
-nat sening van wild vas. Die ander&#x2014;soos glas en vuurklip&#x2014;word met harde gom of soiets
-aan die voorpunt van die pylsteel kunstig vasgeplak. Aan die agterkant van die pyl&#x2014;om
-dit reguit te laat trek&#x2014;bind hul &#x2019;n veer met senings vas, sodat die pyl daardeur &#x2019;n
-swawelstert kry. Dan is daar pyle met gif agter die harpoen en pyle sonder gif; en
-dié het meestal &#x2019;n skerp beenpunt.
-</p>
-<p>Nou ontbreek die gif nog.
-</p>
-<p>Soos ons gesien het, het die Boesman oor &#x2019;n baie groot oppervlakte gewoon. Bossies
-en bome wat op een plek groei, is glad nie te vinde op &#x2019;n ander plek nie. Dus, die
-gif wat op een plek te kry is, is nie op &#x2019;n ander plek verkrygbaar nie. So spreek
-dit vanself dat die gif wat b.v. aan die Sambesie verkrygbaar is, glad nie langs Grootrivier
-te kry is nie. Daarom is die Boesman se gif vir pyle van verskillende soorte vergif
-saamgestel. In al die verskillende samestellings lyk dit of die melkboom of noorsdoringsoorte
-die vernaamste rol speel.
-</p>
-<p>Daar is &#x2019;n gifbos wat die plantkundiges die <i>Acocanthera venenata</i> noem. Mnr. Smith vertel ons dat <span class="pageNum" id="pb113">[<a href="#pb113">113</a>]</span>die Boesmans die hout van hierdie bos neem, dit stukkend stamp, in &#x2019;n kleipot plaas
-om met water gekook te word. Solank dit kook, moet &#x2019;n deksel op die pot bly, want
-die wasem is baie nadelig. Maar tog word die inhoud van die pot af en toe omgeroer.
-As dit goed gekook is, dan word die water afgegooi en gekook tot net &#x2019;n klewerige
-vloeistof oorbly. Dan stap die Boesman daarmee na &#x2019;n soort melkboom, tap die vars
-melk in die pot en meng die boel deurmekaar. As dit afgekoel is, dan is dit &#x2019;n taai,
-bruin mengsel wat die kleur van bywerk het.
-</p>
-<p>Oom Jan Visser, van Boesmanland, vertel weer hoe &#x2019;n ou Boesman, Rondelyf, wat jare
-agtereen by sy vader gewoon het, gif vir sy pyle bewerk het. Ons gee dit weer in dieselfde
-woorde soos mnr. E. de Roubaix dit uit die mond van die ou oom gehoor het:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Rondelyf het ook gif vir sy harpoene gemaak; en die gif was sterk&#x2014;want ek het met
-<span class="corr" id="xd30e1108" title="Bron: sy">my</span> eie oë gesien dat &#x2019;n springbok, net deur die dikvleis van die linkerbout geskiet,
-tog doodval; en dit sou nie gebeur het nie as &#x2019;n koeël daardeur gegaan het. Hierdie
-gif het hy eenvoudig gekook van die gifbos se melk.
-</p>
-<p>&#x201c;Die gifbos groei maar op &#x2019;n paar plekke, nl. soos kort bokant Upington. Maar aan
-die suidelike kant van Grootrivier is &#x2019;n plekkie tussen Vaalkoppies en Matjiesrivier
-waar die gifbos aangetref word; die naam van die plek is Gifkloof, alwaar dit tot
-vervuiling groei. Die gifbos het geen blare nie, net vierkantige arms, wat van vyf
-tot ag voet hoog word. Die arms is vol kort, skerp <span class="pageNum" id="pb114">[<a href="#pb114">114</a>]</span>dorinkies en is daarby vol senings net soos die blaaie van turksvye.
-</p>
-<p>&#x201c;Ek het ook gesien dat ander Boesmans hulle harpoene met die melk van hierdie gifbos
-smeer.
-</p>
-<p>&#x201c;Die oumense was erg bang vir die gifbos&#x2014;daarom het hul die kinders ten strengste
-verbied om nie in die nabyheid van die gifbos te kom nie.&#x201d;
-</p>
-<p>Oom Karel van der Merwe, wat baie met Boesmans omgegaan het en dus hulle goed ken,
-het ons lankal vertel dat Boesmans ook die gif van seker soort slange&#x2014;nie alle soorte
-nie&#x2014;gebruik om hulle pyle mee te vergif. By soiets is daar altyd &#x2019;n seker mate van
-geheim by sonder om eens van al die bygelofies daarby te praat. By voorbeeld, die
-slang moet só gelyk het, só gelê het en nie dit of dat gedoen het nie. Ook sou al
-die fluitjiesriet wat só of só gegroei het, nie geskik wees nie. Verder moet die veer
-aan die agterpunt van die pyl van dié of dié voël geneem word en dan moet die veer
-op verskeie maniere behandel en gedokter word. Dis nou eintlik soos die ou gryskop-spreekwoord
-sê: &#x2019;n Goeie geloof maak salig; want die Boesman glo sterk in towery.
-</p>
-<p>As die wildding dood is, dan is die eerste wat &#x2019;n Boesman doen as hy daarby kom, om
-die stuk vleis rondom die harpoen uit te sny en dit weg te gooi as ongeskik om te
-eet. Witmense wat van die vleis geëet het wat met gifpyle geskiet is, verklaar dat
-die vleis &#x2019;n lawwe smaak het.
-<span class="pageNum" id="pb115">[<a href="#pb115">115</a>]</span></p>
-<p>Wat die slanggif betref wat die Boesmans vir hulle pyle gebruik, is dit wel giftig
-as dit in die bloed van &#x2019;n wildding of mens kom; maar hulle verstaan die kuns om dit
-skadeloos te maak as dit in die maag kom.
-</p>
-<p>Dit is ook &#x2019;n bekende feit dat &#x2019;n hond wat deur &#x2019;n giftige slang gebyt is, as hy met
-teëgifmiddels deurgehaal word, en as hy later gebyt word, nie aan die gevolge doodgaan
-nie. By ons op die plaas was verskeie sulke honde wat niks oorkom nie as &#x2019;n slang
-hulle byt.
-<span class="pageNum" id="pb119">[<a href="#pb119">119</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch66" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e299">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 66.</h2>
-<h2 class="main">Hoe Boesmans Vry en Trou.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Storie vertel ons wat mnr. W.&nbsp;A. van Zijl, van Klein-Breipaal,
-Kakamas, ons meegedeel het, verder wat ons van Boesmans self verneem het.</i>
-</p>
-<p>Daar die Boesmans ver uit mekaar woon en hulle nie bepaalde wette het nie, is dit
-maklik te verstaan dat b.v. die Boesmans van die Kalaharie ander gebruike het as die
-Boesmans van Transvaal, die Karoo of Boesmanland.
-</p>
-<p>So vertel mnr. W.&nbsp;A. van Zijl ons dat in Boesmanland, as &#x2019;n jong Boesman op &#x2019;n jongmeid
-verlief is, dan moet hy &#x2019;n vet springbok gaan skiet; hy bring dit na die plek waar
-die jongmeid woon en plaas dit op &#x2019;n klein afstand van die pondokkie.
-</p>
-<p>Die volgende dag moet hy weer &#x2019;n ander bok gaan skiet; hy bring dit dan weer na dieselfde
-plek waar hy die bok van die vorige dag gesit het. Lê die eerste bok nog daar (omdat
-die ouers van die meid dit nie kom haal het nie), dan is dit die vaste teken dat die
-meid hom nie wil hê nie, en hy kan maar die twee bokke vir homself hou en wegneem.
-<span class="pageNum" id="pb120">[<a href="#pb120">120</a>]</span></p>
-<p></p>
-<div class="figure d3p120width"><img src="images/d3p120.jpg" alt="&#x2019;N BOESMAN VRA OUERS MET &#x2019;N SPRINGBOK." width="577" height="442"><p class="figureHead">&#x2019;N BOESMAN VRA OUERS MET &#x2019;N SPRINGBOK.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>Maar as die eerste bok weggehaal is en hulle kom die twede een ook haal, dan kan sy
-hart maar gerus wees en hy kan die meid kry. Want hiermee het hy getoon dat hy &#x2019;n
-man honderd is, wat &#x2019;n vrou kan kos gee. Die grootste plegtigheid by die bruilof is
-dans en vleis-braai, eet en musiek-maak.
-</p>
-<p>Die seremonies van trou is heel eenvoudig. Die bruidegom gaan met een aan ieder sy
-in &#x2019;n ry staan. Die bruid insgelyks staan met &#x2019;n meid aan ieder sy regoor, dan dans
-hul &#x2019;n paar slae heen en weer, en die hele plegtigheid is oor; dan kan die braaiery
-en dansery maar begin.
-<span class="pageNum" id="pb121">[<a href="#pb121">121</a>]</span></p>
-<p></p>
-<div class="figure d3p121width"><img src="images/d3p121.jpg" alt="BOESMANS AAN BRUILOF VIER." width="720" height="541"><p class="figureHead">BOESMANS AAN BRUILOF VIER.</p>
-</div><p>
-<span class="pageNum" id="pb123">[<a href="#pb123">123</a>]</span></p>
-<p>By ons het &#x2019;n ou Boesman met die naam van Ruiter gewerk. Weens sy swakker liggaamsbou
-kon hy met die ander volk nie saamwerk nie en wou nieteenstaande dieselfde huur ontvang.
-Ons het hom naderhand laat loop. Dog in dié tyd het ons hom gevra om saans vir &#x2019;n
-span tabak aan ons stories te kom vertel. En dit kon hy net goed doen.
-</p>
-<p>Soos hy ons beduie het, is hy aan die kant of grense van die Kalaharie gebore. Met
-strooptogte op vee van die trekboere uitgevoer, is hy op jonge leeftyd in hande van
-Boere geval en het van een baas na die ander getrek, en so het hy min of meer half-beskaaf
-geraak; maar sy Boesman-nukke kon hy maar nie laat staan nie&#x2014;so was hy al baiemaal
-in die tronk. Wel, sy storie oor hulle manier van vry is soos volg:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x2019;n Boesman neem maar een vrou en nie so baie as &#x2019;n Kaffer nie. Hy gaan tot &#x2019;n huwelik
-oor as hy twintig jaar is of soms jonger. As hy sy hart op &#x2019;n jongmeid gesit het,
-dan gaan hy daar kuier. Met sy aankoms daar groet hy almal vriendelik en gaan naas
-die jongmeid sit en begin somar &#x2019;n lewendige gesprek. As die jonkman vir die meid
-aanstaan, dan staan sy op en bring vir hom iets om te eet of te drink. Na hy hom uitgesels
-het, staan hy op, stel hom ewe kwaad aan en stap weg sonder om iemand te groet. Hieruit
-moet die jongmeid en die geselskap opmaak dat hy van nou af &#x2019;n vaste vryer is.
-</p>
-<p>Hy bly dan vir &#x2019;n lang tyd weg en maak eindelik sy verskyning weer. Almal is bly om
-hom te sien, en hy neem <span class="pageNum" id="pb124">[<a href="#pb124">124</a>]</span>dan sy sitplek naas die jongmeid, en die ander klomp bedien die twee. Hy bly dan die
-aand daar; en al wat die jongmeid doen, is om sy bed op te maak en stap dan weg.
-</p>
-<p>Maar wee die jonkman as hy binne die ses maande nie kom nie; dan betower die ouvolk
-&#x2019;n uil, wolf of jakkals om daar by die jonkman se huis in die aand allerhande nare
-geluide te maak. Het die jongkêrel &#x2019;n suspiesie, dan bly hy binne in sy pondok of
-strooihuis en gaan dan die ander dag teen-toorgoed haal wat sterker is as dié van
-die ouvolk en vernietig dan die krag daarvan. Maar staan die jongkêrel onbedag op
-om te gaan kyk watter goeters sulke nare geluide maak, dan val hy op die plek dood
-as hy buitekant kom.
-</p>
-<p>As die jongmeid van die begin af van die jonkman nie gehou het nie, dan bly sy nie
-naas hom sit nie: sy staan op, stap weg en gaan op &#x2019;n ander plek sit; dan moet hy
-weet dat sy kanse maar sleg staan.
-</p>
-<p>Mnr. Jan Gey het aan ons vertel toe hy aan die grens van die Kalaharie sy veepos gehad
-het en sy vee daar aan die sorg van getroue Boesmans oorgelaat het, het hy altyd gesorg
-dat die jong Boesmans jonk trou; dan bly hul daar, sorg vir hulle vrouens, en is dan
-glad nie so rondloperig nie.
-</p>
-<p>Die Boesman is baie aan sy vrou en kinders geheg. Hy sal die grootste ongeriewe deurstaan
-om kos en water aan hulle te verskaf. Die vrou daarenteen help ook kliphard om veldkos
-vir haar gesin te verskaf. Was dit nie dat hul mekaar so getrou bystaan nie, dan kon
-so &#x2019;n swerwende nasie in die woestyn nie vir duisende jare bestaan het nie; hy is
-wreed teenoor ander, maar teen sy gesin is hy die opoffering self en stel sy lewe
-vir hulle in gevaar.
-<span class="pageNum" id="pb127">[<a href="#pb127">127</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch67" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e308">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 67.</h2>
-<h2 class="main">Is Boesmans werklik so dom?</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Hoe meer ons die Boesman bestudeer, hoe groter raaisel word hy vir ons.</i>
-</p>
-<p>Ons is almal daarmee eens dat &#x2019;n Boesman baie fyn jagplanne kan maak&#x2014;meer so as enig
-ander nasie van die wêreld; maar dan weet ons ook dat niemand daarin geslaag het om
-&#x2019;n Boesman goed te leer lees en skrywe nie. Sy taal is eenvoudig, tog vervoeg hy sy
-werkwoord net so goed as &#x2019;n Hollander of Engelsman kan dink om sy eie werkwoorde te
-vervoeg. &#x2019;n Jong Boesman leer &#x2019;n ander taal praat met verbasende snelheid. Sy tekeninge
-is so duidelik dat daar geen twyfel kan ontstaan watter dier of mens daarmee bedoel
-is nie. Van klei kan hy enige dier of mens namaak en tog kan hy nie tel nie, terwyl
-aan die mens tien vingers gegee is, wat ook kan gebruik word&#x2014;en wat al die nasies
-van die wêreld gebruik het&#x2014;om te leer tel.
-</p>
-<p>Omdat hy nie diep oor iets kan redeneer nie en omdat hy hom nie in ernstige gedagtes
-kan verdiep nie, is sy begrip van godsdiens baie oppervlakkig&#x2014;so het dit by ons al
-&#x2019;n vaste uitdrukking geword: Hy is so dom as &#x2019;n Boesman; sy verstand is so kort as
-dié van &#x2019;n Boesman.
-</p>
-<p>Maar is hy nou so dom in alles?
-<span class="pageNum" id="pb128">[<a href="#pb128">128</a>]</span></p>
-<p></p>
-<div class="figure d3p128width"><img src="images/d3p128.jpg" alt="BOESMANS MET KRALE VAN VOLSTRUISEIERDOPPE." width="558" height="467"><p class="figureHead">BOESMANS MET KRALE VAN VOLSTRUISEIERDOPPE.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>Sonder gereedskap kan die beste ambagsman nie werk nie. En hoeveel ambagsmanne&#x2014;ja,
-hoeveel van ons&#x2014;is daar wat ons eie gereedskappe kan maak? Die kuns is om sonder gereedskap
-te werk. Ons het kraalsnoere van volstruiseierdoppe gemaak gesien en het enkele in
-ons besit wat &#x2019;n Boesman sonder gereedskap gemaak het. Ons vertel wat oom Jan Visser
-aan mnr. E. de Roubaix meegedeel het hoe die krale gemaak word:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Rondebout (die Boesman) en van sy maats het ek sien krale maak van die doppe van
-volstruiseiers. Die dopstukkies <span class="pageNum" id="pb129">[<a href="#pb129">129</a>]</span>word geslyp tot hulle rond is en die grootte van &#x2019;n hempsknopie het; dan word &#x2019;n gaatjie
-in die middel geboor en is dan gereed om ingery te word. Die Boesmans dra soms lang
-stringe van hierdie soort krale om hulle arms en bene&#x2014;net soos Kaffers glaskrale dra.<span class="corr" id="xd30e1186" title="Nie in die bron nie">&#x201d;</span>
-</p>
-<p>Dan, weer, het ons kieries met &#x2019;n knop gesien wat Boesmans sonder die hulp van &#x2019;n
-staalmes bewerk het en het daarop met &#x2019;n draadjie en kooltjies vuur diere uitgebrand
-wat baie duidelik en natuurlik was&#x2014;vernaamlik &#x2019;n bont tier en slange met hulle skobbe
-en dubbele tonge. Ons is seker dat baie van ons wat ons so slim hou, die Boesman dit
-nie sou nagedoen het nie. En wie het hom dit geleer?
-</p>
-<p>Mevr. Jacob de Clercq het ons vertel dat haar vader &#x2019;n Boesman gehad het wat by hulle
-groot geword het. Hy het al sy eie musiekinstrumente ewe kunstig gemaak. Daar het
-dit nie by gebly nie, maar hy kon daarop gesangetjies en liedjies speel; maar om te
-leer lees of spel of iets uit die hoof leer&#x2014;so ver kon hul hom nie bekwaam nie: Sy
-vertel, toe die eerste kettingsteek-naaimasiene uitkom, het hy op sy eie manier so
-&#x2019;n speelgoed-masien nagemaak. Hy het te danig &#x2019;n begeerte gehad om smidswerk te leer,
-en het toe by &#x2019;n smid in Natal gaan werk; hy was daarin net knap; en toe hy die ambag
-enigsins goed verstaan het, loop hy weg, sodat niemand weet waarheen hy gedros het
-nie.
-</p>
-<p>Selfs met &#x2019;n eenvoudige sikspens-knipmes kan &#x2019;n Boesman kunstige werkies verrig. Ons
-het gesien &#x2019;n nek <span class="pageNum" id="pb130">[<a href="#pb130">130</a>]</span>en kop van &#x2019;n viool wat &#x2019;n Boesman van kareehout uitgekerf het wat glad nie in vertoning
-vir &#x2019;n ingevoerde een hoef agteruit te staan nie.
-</p>
-<p>&#x2019;n Ou vrind van ons het ons vertel dat sy buurman, mnr. Prinsloo, in die ou dae &#x2019;n
-watermeultjie gehad het om koring mee te maal. Sy meulenaar was &#x2019;n Boesman wat hy
-klein gevang het en van sy ouers ontvang het, daar kos toe skaars was. Die Boesman
-het alles van malery geleer. Hy was ook met &#x2019;n makgemaakte Boesmanmeid getroud. Albei
-het &#x2019;n goeie en sindelike opvoeding gekry en het in &#x2019;n kliphuis met deur en venster
-daar by die meul gewoon. Dit het soms gebeur dat die malery langer ophou as verwag
-is, dan het die ou Boesman die witmense na sy huis genooi om koffie te drink of &#x2019;n
-stukkie te kom eet. Sy oumeid was skoontjies aangetrek; die tafellaken was so wit
-as sneeu; wat daarop staan, blink; en die borde, messe, vurke, lepels en kommetjies
-is wat hul spesiaal vir witmense gehou het.
-</p>
-<p>Dus sien ons hieruit dat as &#x2019;n Boesman van kindsgebeente reinheid geleer word, hy
-ook sindelik kan wees en dat hy vir hom in muurhuise goed tuisvoel.
-</p>
-<p>Dis verder &#x2019;n bekende feit dat die Boesmans nooit geploeë of gesaai het nie. Wel,
-meneer Louw Prinsloo het in die vroeë dae naby Chrissies-meer op die Hoëveld van Transvaal
-gewoon. Hy vertel dat hul wilde Boesmans wat vee gesteel het, agternagesit het. Aan
-die bopunt van Soetoerivier kry hul die woonplek van die Boesmans; en daar het klein
-tuintjies met mielies gestaan, terwyl in die <span class="pageNum" id="pb131">[<a href="#pb131">131</a>]</span>hele omgewing geen blankes of Kaffers gewoon het nie. Wild het toe al skaars geword,
-en die ou spreekwoord sê: &#x201c;Nood leer bid,&#x201d;&#x2014;so het die Boesman hom verplig gevoel om
-ook mielies te saai&#x2014;miskien meer met die doel om dit groen te kook of te braai.
-<span class="pageNum" id="pb135">[<a href="#pb135">135</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch68" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e317">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<div class="figure"><img src="images/d3p135.jpg" alt="No. 68." width="562" height="185"></div>
-<h2 class="label">No. 68.</h2>
-<h2 class="main">&#x2019;n Boesman is waarlik dapper.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Hierdie Verhaal is afgeskrywe deur mnr. E. de Roubaix soos deur oom Jan
-Visser aan hom vertel.</i>
-</p>
-<p>Ou Oom Jan Visser&#x2014;nou 83 jaar oud&#x2014;vertel die volgende ware gebeurtenis:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Sestig jare gelede was ek &#x2019;n jongeling van drie-en-twintig jaar oud en weet vandag
-nog baie goed wat ek op hierdie leeftyd gesien, gehoor en ondervind het. Dit was in
-die jaar 1859. Die ou wêreld tussen Calvinia en Grootrivier was toe nog woes, maar
-bedek met gras en blomme; wild en ongedierte het ook nie makeer nie. My vader se veelêplek,
-of staning, was in die hartjie van ou Boesmanland en wel by &#x2019;n groot vlei of pan.
-[Die Boesmanlanders noem die opgedroogde vloer van &#x2019;n groot meer water &#x2019;n pan.&#x2014;Die
-Skrywer.]
-</p>
-<p>&#x201c;As &#x2019;n mens aan een kant van die pan staan en kyk oorkant-toe, dan lyk die ander kant
-somar hier naby. <span class="pageNum" id="pb136">[<a href="#pb136">136</a>]</span>Maar moenie glo nie! Jou gesig word bedrieg en dis nie so nie. Soms sien &#x2019;n mens êrens
-in die pan &#x2019;n groot wit ding wat so groot vertoon as &#x2019;n boerbok; maar loop hy daarheen,
-dan vind hy niks meer as &#x2019;n murgbeen van &#x2019;n bees nie.
-</p>
-<p>&#x201c;Op &#x2019;n warm dag&#x2014;as die warm lug oor die grond flikker&#x2014;, dan vertoon orals in die pan
-of daar plasse helder water staan wat groot kabbelings maak. Maar dit alles is &#x2019;n
-lugverskynsel, wat ons opgeefsels noem. Daarom het die pan die naam van Verneukpan
-gekry; en dis vandag nog sy naam, en almal noem die plek nou nog so.
-</p>
-<p>&#x201c;Nou, wat ek eintlik wil vertel het, is dit: dat in daardie tyd by ons &#x2019;n ou rou Boesman
-gebly het. Sy naam was Rondelyf. Hy was al bejaard; want sy ou gesiggie was al vol
-rimpels en wat van sy twee nou ogies te sien was, was net twee skrefies&#x2014;hoewel hy
-baie beter kon sien as ons algar saam. Hy was die wagter van my vader se lammerooie.
-</p>
-<p>&#x201c;&#x2019;n Geslepener skelm, &#x2019;n fyner leuenaar en &#x2019;n deurtrapter dief ken ek nie. Hy het
-altyd die tabak, bierklei, timablikkies (ghriesblikkies), vleis, kougoed, seninggare,
-en ander dinge van die volk uit hulle pondokke gesteel sonder dat iemand hom ooit
-betrap het. As iemand hom vertel dat daar groot suspiesie teen hom bestaan dat hy
-op een of ander tyd &#x2019;n ding gesteel het, dan trek hy sy gesig in die onnoselste en
-onskuldigste plooie, wat sy onskuld moet aantoon. Op die oomblik is hy bereid om te
-sweer en te bewys dat hy op daardie dag glad op &#x2019;n ander <span class="pageNum" id="pb137">[<a href="#pb137">137</a>]</span>plek was as dié waar die goed gesteel is&#x2014;alles om te staaf dat hy somar niks anders
-as die pure waarheid praat nie.
-</p>
-<div class="figure d3p137width"><img src="images/d3p137.jpg" alt="&#x2019;N BOESMAN BEKRUIP WILD." width="575" height="456"><p class="figureHead">&#x2019;N BOESMAN BEKRUIP WILD.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>&#x201c;Hy het nog op die Boesman-manier pyl en boog gedra en het baie hase so op die lêplek
-platgetrek, of doodgeskiet. Met sy glinsterende en half-toegeknipte ogies het hy reeds
-van ver af &#x2019;n hasie agter &#x2019;n bossie sien lê, of &#x2019;n koraan in die laagte sien staan,
-of &#x2019;n pou daar teen die duintjie sien wei. Dan begin hy te fluit, en begin in &#x2019;n sirkel
-al om die wildding te loop; maar hy kom tog al die tyd nader en nader, sodat hy die
-sirkel naderhand baie kleiner het. Al <span class="pageNum" id="pb138">[<a href="#pb138">138</a>]</span>die tyd hou hy die pyl op die snaar van die boog gereed. En bewaar die arme dier as
-Rondelyf hom onder skot kry, dan is dit klaar met hom; want mis-skiet ken die ou Boesman
-nie!
-</p>
-<p>&#x201c;Hy het nooit springbokke vervolg as dit koel is nie; maar op die warmste van die
-dag is sy tyd; want dit gebeur dan dat die muggies die bokke pla, en hulle gaan dan
-skuiling in die koelte onder die bome of bosse soek. Terwyl hulle daar perdgerus in
-die skaduwee staan, begin die ou Boesman hulle te bekruip. Hy kon letterlik soos &#x2019;n
-slang op die grond seil en gaan dan tot &#x2019;n vyftien tree of so van hulle af, kies sy
-buit, en dood is daardie bok se naam! Dit het nooit gebeur dat &#x2019;n dier wat hy bekruip
-het, hom gewaar het nie.
-</p>
-<p>&#x201c;Omtrent twee uur te perd van Verneukpan is &#x2019;n plek met die naam van Omdraaivlei;
-daar was &#x2019;n ander staning. Op &#x2019;n seker dag het daar op Omdraaivlei &#x2019;n smous met negosiegoed
-en tabak kom staan. Hy het daar &#x2019;n goeie ruk gebly; en my vader het daar ook goed
-gaan handel en koop.
-</p>
-<p>&#x201c;Gou het Rondelyf van daardie negosiewa gehoor, en dit het hom nie lank geneem om
-uit outa Koring se gordband twee sielings te steel nie. En weg spring hy met daardie
-geld, dwarsdeur die veld, reguit na die smous toe om tabak te gaan koop.
-</p>
-<p>&#x201c;Omtrent halfpad staan &#x2019;n leeu kort voor Rondelyf op en staan hom ewe bedaard en kalm
-aan te kyk; al die tyd swaai hy sy stert van die een kant na die ander kant in die
-lug. Ongelukkig het Rondelyf nie sy pyl en boog by <span class="pageNum" id="pb139">[<a href="#pb139">139</a>]</span>hom gehad nie, nog minder vuur of &#x2019;n ander wapen as net sy twee-voet-lank kierietjie.
-</p>
-<p>&#x201c;Hy sak stadig op sy hurke en hou die leeu dop; die leeu kom &#x2019;n entjie nader. Hy staan
-toe weer regop en staan die leeu aan te kyk; die leeu bly weer staan; daarop gaan
-hy weer op sy hurke sit, en weer kom die leeu &#x2019;n bietjie nader. Hy staan nogmaals
-regop, wat die leeu weer tot staan bring. So het hy &#x2019;n paar maal aangegaan. En toe
-hy weer opstaan, spring hy regop in die lug, gee &#x2019;n geweldige skreeu en klop hard
-en geesdriftig op sy karos, wat hy onderwyl van sy lyf afgehaal het en wat hy toe
-in sy hand hou, en hy storm die leeu. Dit was te veel vir die leeu: hy neem die spat;
-en so is Rondelyf van hom bevry geword. En na hy dit veilig geag het, spring hy terug
-na Verneukpan toe en kom my vader roep om die leeu te skiet.
-</p>
-<p>&#x201c;Ons het dan ook nie versuim om die leeu te gaan opsoek nie. Ek het meegegaan. Toe
-ons op die plek kom waar die ontmoeting afgespeel was, het ons die spore van albei
-goed beskou en kon dadelik sien dat Rondelyf nie met stories aangekom het nie, en
-dat hy waarlik &#x2019;n baie nou ontkoming gehad het; was dit nie dat hy geen lafaard was
-nie, dan was daardie dag voorseker die laaste dag van sy lewe.&#x201d;
-</p>
-<p>Tot so ver het oom Jan Visser vertel; maar hy het nog meer vertel, en ons sal in die
-volgende boekdeel nog meer van Rondelyf hoor. Ongetwyfeld was hy &#x2019;n ou karnallie;
-maar net so ongetwyfeld was hy &#x2019;n held.
-</p>
-<p>In die volgende boekdeel sal ons geleentheid vind om nog meer van sulke dapper verrigtinge
-melding te maak, waaruit duidelik sal blyk dat die dwergnasie heldhaftig is en glad
-nie lafaards is nie.
-<span class="pageNum" id="pb143">[<a href="#pb143">143</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch69" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e326">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 69.</h2>
-<h2 class="main">Hoe Boesmans verf maak.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Ons vertel hier hoe Boesmans hulle verf meng om hulle skilderinge op rotse
-uit te voer, en ook hoe hul vir sieraad soms hulle lyf skilder.</i>
-</p>
-<p>Hoeveel persone het al die vraag gestel: Ek verwonder my dat die skilderinge van Boesmans
-soveel honderde van jare kan bestaan sonder te verbleek of af te reën&#x2014;hoe maak hul
-die verf? Nou, as iemand &#x2019;n bietjie oplettend is en sy oë rondom hom heen werp, dan
-sal dit hom dadelik tref dat sulke skilderinge baie voorkom waar die melkboom of noorsdoring-soort
-bosse en bome groei, of anders in streke waar pitvrugte aangetref word. In kaal streke
-waar soiets nie aangetref word nie, daar vind ons meer grafeer- of inkraptekeninge.
-Dan word &#x2019;n harde skerp klip gebruik om figure in sagter klip in te krap. Hiervoor
-gee hul die voorkeur aan die swart blink rotse wat net &#x2019;n dun nerfie buiteom het;
-as dit deurgekrap word, dan maak dit &#x2019;n vaalgrou streep wat net so lyk as die binneste
-van die rots. So &#x2019;n grafeer-, of uitkrapwerk, is so te sê onverganklik.
-</p>
-<p>Ons sal oom Jan Visser weer aan die woord bring soos goedwillig deur mnr. E. de Roubaix
-vir ons opgeteken.
-</p>
-<p>Oom Jan gaan voort om te vertel:&#x2014;
-<span class="pageNum" id="pb144">[<a href="#pb144">144</a>]</span></p>
-<p>&#x201c;Rondelyf het ook die kuns verstaan om verf te maak. In T&#x2019;korgas se Laagte het baie
-van die plat leiklippies gelê, wat blou, vaal, geel, swart en bruin gekleurd is. Hy
-kies dan onder die klippies uit net watter kleure hy wil hê; hy maal dit tot poeier,
-sif dit dan tot tienmaal deur ou lappe of doeke, ja, hy pers dit met sy vingers daardeur;
-nou is dit stof.
-</p>
-<p>&#x201c;Hy maak daardie stof aan, of meng dit met die t&#x2019;kouboom se olie, net soos skilders
-verf meng, en begin daarna met sy kwassie te skilder.
-</p>
-<p>&#x201c;Die t&#x2019;kouboom tref &#x2019;n mens vandag nog in groot menigte aan in die sandlaagtes van
-Brabees, Renosterkop, Noudonsies en ander plekke langs Grootrivier. Die boom self
-is baie taai, dit het &#x2019;n dik stam en behou sy blare somer en winter. Die blare is
-so breed as dié van &#x2019;n perskeboom, dog korter, baie gekrul, of kroeserig, en besit
-&#x2019;n frankbitter smaak.
-</p>
-<p>&#x201c;Die olie word verkry uit die bessies van hierdie boom deur dit fyn te stamp en dan
-te kook; die bessie is net so groot as die kasterolieboom se pitte, dog is baie harder.
-Hierdie bessie braai Rondelyf uit saam met die melk van die gifbos. As dit afgekoel
-en koud is, dan is dit gereed om as olie vir verf te dien. Waar die soort gekookte
-olie op &#x2019;n klip val, maak dit &#x2019;n bruin vlek wat nie vandag, nòg môre, nòg oor jare
-daarna somar sal uitgaan nie.
-</p>
-<p>&#x201c;My oorlede moeder het ons ou trektafeltjie met daardie soort verf geskilder. Op sagte
-voorwerpe, soos sagte hout, word die verf dof, maar op harde klip behou <span class="pageNum" id="pb145">[<a href="#pb145">145</a>]</span>dit sy helder kleur. Maar met al ons rondtrekkery het dit moeilik gegaan om &#x2019;n skaafplekkie
-aan die tafel te kry&#x2014;dis ongetwyfeld, dié soort olie is goed.
-</p>
-<p>&#x201c;Rondelyf het nog &#x2019;n ander soort verf gemaak, naamlik van ajoos, vet en harpuis. Die
-Boesmanlandse harpuis is baie skaars&#x2014;so vat hy soms in plaas daarvan kors, of gom,
-van die t&#x2019;kooibos. Met hierdie soort verf het hy soms sy hele liggaam besmeer&#x2014;tot
-selfs sy bakkies. Dit het &#x2019;n mooi donkerbruin kleur.
-</p>
-<p>&#x201c;Die ajoos is &#x2019;n soort plant nes die duiwelsbrood. [In Boesmanland word &#x2019;n paddastoel
-duiwelsbrood genoem.&#x2014;Die Skrywer.] Maar waar die duiwelsbrood die vorm van &#x2019;n hoed
-of sambreel het, het die ajoos die vorm van &#x2019;n ronde bal. As dit ryp word, dan droog
-die vel uit, word hard; en as die vel dan oopgebreek word, dan is die hele bal van
-binne vol van &#x2019;n bruin, swart of geel poeier. Hiervan word die verf gemaak.&#x201d;
-</p>
-<p>Tot so ver het oom Jan vertel.
-</p>
-<p>Die ajoos word in die Karoo en binnelande van die ou Kolonie oeltjie, of nambossie,
-genoem; en word sowel deur die Hottentotte as Boesmans gebruik om hulle wange mee
-bruin te skilder&#x2014;soms word hulle gesigte nogal taamlik bont daarmee geverf.
-</p>
-<p>Ons het in ons kinderdae gesien dat blank meisies ook hulle gesigte tydelik daarmee
-geskilder het. Toe ons die rede daarvoor verneem, was die antwoord: &#x201c;Dit hou die vel
-koel en as ons dit na &#x2019;n tyd afwas, dan is ons gelaatskleur weer lelieblank; want
-hier in die ope veld <span class="pageNum" id="pb146">[<a href="#pb146">146</a>]</span>brand die son ons heeltemal bruin.&#x201d; Dit was natuurlik die geval waar die trekboere
-ver uit mekaar staan en besoekers nie aldag daar kom nie. Die meisies hou hul by sulke
-geleenthede eenkant.
-</p>
-<div class="figure d3p146width"><img src="images/d3p146.jpg" alt="VOORBEELDE VAN VERFKLEURE." width="550" height="291"><p class="figureHead">VOORBEELDE VAN VERFKLEURE.</p>
-</div><p>
-</p>
-<p>Wel, om tot die verfkleure van die Boesmans terug te keer. Boesmans teken die Kaffers
-altyd swart af&#x2014;daarvoor gebruik hul potswartsel; vir Boesmans gebruik hul meestal
-bruin&#x2014;daarvoor gebruik hul bruin potklei, bruin klip wat ysterroes bevat; vir wit
-mense gebruik hul wit of liggeel klei, of skilferklip van dié kleur. Ook het ons skilderinge
-in groen en blou gesien, wat vermoedelik aan kopererts ontleen is. Soms vind &#x2019;n mens
-tekeninge wat amper rooi is; die verf hiervan word op seker plekke gegrawe.
-<span class="pageNum" id="pb149">[<a href="#pb149">149</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch70" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e335">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 70.</h2>
-<h2 class="main">Kinders van die Natuur.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;In hierdie Verhaal deel ons &#x2019;n paar gevalle mee hoe onverskillig &#x2019;n Boesmans
-die erns van die lewe kan opneem: plesier is sy grootste ideaal.</i>
-</p>
-<p>Baie mense eet om te lewe; ander, weer, lewe om te eet en om die plesier van die wêreld
-tot hoofdoel te stel. Dit lyk of die Boesman hom beskou as net in die wêreld te gekom
-het om te eet en plesier te maak.
-</p>
-<p>Sy grootste genot is dan maar eet en dans. Hy kan nie lekker dans as hy honger het
-nie; en as hy sy bekoms aan &#x2019;n maal het, dan wil hy dans; en dit doen hy so goed dat
-almal wat hom sien dans, moet verwonderd staan. Dit het baiekeer gebeur dat as die
-baas van die plaas kuiergaste van ver kry, dat hy sy Boesmans roep om tot vermaak
-van die kuiergaste te kom dans&#x2014;net soos die ou Farao&#x2019;s van Egipte gedoen het om hulle
-dwergdansers tot vermaak van ander en hulleself te laat dans.
-</p>
-<p>Sê die oubaas: &#x201c;Toe, ou Hans, kom dans vir die kuiermense die aasvoëldans,&#x201d;&#x2014;dan lyk
-&#x2019;n aasvoël &#x2019;n mooi bog om beter rond te spring en met sy vlerke rond te klap as ou
-Hans Boesman dit kan doen. Dan kom weer die bobiaandans, wanneer ou Hans Boesman se
-litte so los is as dié van &#x2019;n lamlendige houtpop. Daarna moet hy die <span class="pageNum" id="pb150">[<a href="#pb150">150</a>]</span>springbokdans uitvoer, en dan by hierdie geleentheid wip Hans soos &#x2019;n gomlastiekbal
-in die lug, skynbaar sonder &#x2019;n been, arm of spier te beweeg&#x2014;want springbokke hou mos
-hulle bene en nek styf as hulle pronk.
-</p>
-<p>En as &#x2019;n klugspeler en nabootser het &#x2019;n Boesman nog nie sy gelyke gekry nie.
-</p>
-<p>Hy is ook glad nie punteneurig omtrent die soort kos wat hy kry nie. Dit kan maar
-goeie of slegte vleis wees, slange of skilpaaie, veldvrugte of uintjies&#x2014;alles is welkom,
-as dit maar net nie doodmaak nie.
-</p>
-<p>Maar dan gebeur dit met groot droogtes dat kos skaars word en hulle hard moet stry
-om elkeen vir homself aan lewe te hou; dan maak hulle wonderlike planne om kos in
-die hande te kry. Loop hul dan kos op die lyf wat vir &#x2019;n week of meer kan dien, dan
-is daar geen voorsorg om matig aan te gaan en &#x2019;n stukkie vir die dag van môre opsy
-te sit nie. Nee, hulle eet gulsig tot hul nie meer kan nie, gaan slaap as dit dag
-is, of dans as dit nag is. Is alles op, dan bly die gedagte oor: &#x201c;Ons het dit die
-dag of wat lekker en plesierig gehad.&#x201d;
-</p>
-<p>As honger en droogte diere teister, dan gooi hul hulle kleintjies weg; en wat doen
-die Boesmans?
-</p>
-<p>Mevr. Jacob de Clercq vertel aan ons dat toe sy nog &#x2019;n kind was, kom daar na haar
-vader, Gert van Niekerk, se plaas (waar nou Uitkyk-stasie, Middelburg, Tvl., is) &#x2019;n
-ou Boesman en sy meid; hulle plaas &#x2019;n klein meidjie wat nog nie kan loop nie, voor
-haar moeder en vader en soebat om tog maar die meidjie vir &#x2019;n jong os te ruil, daar
-hulle <span class="pageNum" id="pb151">[<a href="#pb151">151</a>]</span>baie honger ly. Ou mnr. Van Niekerk en sy vrou wou so &#x2019;n jong kind nie ontvang nie;
-dog die Boesmans bly aan soebat, hulle verlaat die werf stilletjies, gaan &#x2019;n bees
-vat en gaan daarmee voort. Mnr. Van Niekerk het die kind met &#x2019;n oorlamse Kaffer agternagestuur,
-maar hy kon die Boesmans nie vind nie&#x2014;so het mevr. Van Niekerk maar die meidjie grootgemaak.
-Sy het haar ounooi getrou gedien en het tot haar oudag by die famielie Van Niekerk
-gewoon, en het naderhand sleg van gesig geword.
-</p>
-<p>Maar dit moet al baie droog wees as Boesmans nie meer iets te eet in die veld kry
-nie. Laat ons weer hoor wat oom Jan Visser ons vertel. Mnr. De Roubaix stuur die volgende
-mededeling aan ons:&#x2014;
-</p>
-<p>Oom Jan Visser vertel: &#x201c;Ek was eenmaal as kind met my vader mee in die Kalaharie-woestyn.
-Daar het ons eendag&#x2014;kort voor sononder&#x2014;&#x2019;n klomp Boesmans teen &#x2019;n duin sien koes en
-opstaan. Hulle was druk besig om iets te soek en uit te grawe en steur hul nie aan
-ons nie. Rondelyf weet dadelik te vertel dat die Boesmans honger het en dat hul besig
-is om uintjies te grawe. Toe sien ons dat kort-kort een op sy hurke gaan sit en druk
-besig met grawe is. Dit het waarlik gelyk nes &#x2019;n klomp bobiane wat kos teen die rant
-soek.
-</p>
-<p>&#x201c;Toe dit begin skemer word, het die Boesmans teen die duine gaan rus. Rondelyf vra
-toe somar verlof om daarheen te gaan, daar hy vermoed dat die hele nag fees sou gevier
-word. Hy was reg; want so was dit ook. Die Boesmans het hulle ramkies meegebring en
-het daarop die <span class="pageNum" id="pb152">[<a href="#pb152">152</a>]</span>hele nag gespeel. Die gedans was net lewendig en geesdriftig. Ons kon die musiek duidelik
-hoor, en daar is een riel wat hul toe gespeel het, wat ek self op Rondelyf se ramkie
-kon speel. Die naam van die riel is <i>Die Bontperd</i>. Dit het net twee of drie draaitjies en gaan min of meer so: <i>Hor-tiek-tiek, hor-tek-tek, hor-tak!</i>&#x2014;dit word oor en oor herhaal.
-</p>
-<p>Toe Rondelyf terugkom, vertel hy dat van hierdie Boesmans het die poliesie van Upington
-en Kenhardt vroeër gaan haal en met die grootste gesoebat op Upington gekry. Daar
-is hul toe gehuur geword om êrens anderkant Kenhardt aan &#x2019;n dam te gaan werk. Maar
-voor hulle die werkplek bereik het, het die laaste een weggeloop en die Kalaharie
-ingevlug.
-</p>
-<p>&#x201c;Toe ek &#x2019;n kind was, het Rondelyf vir my meer as een ramkie gemaak. Hy het gewoonlik
-die hoepel van &#x2019;n vat geneem en rond gebuig dat dit so groot as &#x2019;n hoed se bol is.
-Aan die hoepel bind hy &#x2019;n stok wat as nek van die ramkie dien; bo-aan maak hy drie
-gaatjies waarin die pennetjies moet kom wat die snare moet aandraai. Hy neem dan &#x2019;n
-nat haarafgemaakte vel van &#x2019;n lam en trek dit oor die rondgebuigde hoepel en oor die
-stok so ver dit aan die hoepel vas is. Dan maak hy die drie snare aan die onderpunt
-van die stok vas, trek dié oor die romp van die ramkie en bind dit een vir een aan
-sy pennetjie vas. Dan maak hy &#x2019;n kam en plaas dit op die romp van die ramkie; dan
-lyk die affêre nes &#x2019;n drie-snarige ghitaar.
-</p>
-<p>Nou is ou Rondelyf my musiekonderwyser&#x2014;ja, wat vang kinders nie aan nie! Ek het geleer
-om <i>Die Bontperd</i> <span class="pageNum" id="pb153">[<a href="#pb153">153</a>]</span>te speel, dan dans ou Rondelyf voor my en skoffel dat die stof so trek.&#x201d;
-</p>
-<p>Tot so ver die verhaal van oom Jan.
-</p>
-<p>&#x2019;n Boesman sal hom die hele dag vreeslik vermoei om in die aand&#x2014;al was dit maar vir
-&#x2019;n oomblikkie&#x2014;&#x2019;n plesier-plek by te kom. Ons weet van &#x2019;n geval waar &#x2019;n smous &#x2019;n mak
-springbok wat met die vee meeloop, geruil het. Die springbok kry dit in sy kop om
-terug te hol om sy pleegmoeder, die bokooi, te gaan opsoek. &#x2019;n Boesman bied sy dienste
-aan om die jong springbokkie vir &#x2019;n sopie brandewyn te gaan haal. Die smous beloof
-hom dit, en kort na sonop spring die Boesman weg en kom moeg die aand na sononder
-met die bokkie op sy skouer terug. Toe iemand hom vra of hy sy lyf dan oor &#x2019;n sopie
-so moet pla, antwoord hy: &#x201c;Baas, &#x2019;n dag se swaarkry is niks, as ek net in die aand
-effe my lyf kan plesierig maak.&#x201d; Die smous het egter &#x2019;n span roltabak by die sopie
-gevoeg; en meer voldaan en opgeruimd&#x2014;toe die sopie begin te trek&#x2014;het ons &#x2019;n skepsel
-nie gesien nie. Met so &#x2019;n beloning sal hy nooit staak nie.
-</p>
-<p>Oom Piet Smit het &#x2019;n Boesman en sy seun gehad wat snags na die skape in die bosveld
-moes kyk. Hulle weet as hul durf die veewerf in die nag verlaat, dan kry hul die volgende
-dag &#x2019;n afgedankste afranseling. Maar daarom gee hul nie as hul net in die nag die
-bierpotte van die Kaffers wat op &#x2019;n afstand woon, kan bykom. Hul steel enigiets om
-vir bier te gaan verruil.
-<span class="pageNum" id="pb154">[<a href="#pb154">154</a>]</span></p>
-<p>Jagters in die Kalaharie kry baie dienste uit die swerwende Boesmans net deur hul
-met &#x2019;n stukkie tabak te vergoed. Doen hul dit nie, dan moet hul van dors omkom. Dis
-wonderlik dat die wildste Boesman van tabak gehoor het en baie uit sy pad sal gaan
-om dit in hande te kry.
-<span class="pageNum" id="pb157">[<a href="#pb157">157</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch71" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e345">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 71.</h2>
-<h2 class="main">Fyn Diefstalle.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Nou sal ons enige staaltjies gee hoe fyn &#x2019;n Boesman kan steel sonder uitgevind
-te word&#x2014;maar baiekeer loop hy hom tog vas, daar die witmense te goed met sy planne
-bekend is.</i>
-</p>
-<p>Daar is baie mense wat volhou en nie van die punt af te kry is nie, nl. dat &#x2019;n Boesman
-&#x2019;n gebore dief is. En tog sit in so &#x2019;n algemene verklaring nie altyd waarheid nie.
-Hoeveel mense vertrou hulle goed aan die sorg van Boesmans toe en vind hulle vertroue
-nie misplaas nie? Ons was in &#x2019;n huis waar die Boesmanmeid aan die nooi sê: &#x201c;Nooi,
-ek sal my hande nie aan jou goed sit nie; maar ek beloof nie om nie te steel as ek
-by jou drank uitkom nie.&#x201d; En die huisvrou het ons verseker dat nie &#x2019;n speld verlore
-geraak het nie, maar die drank kon sy nooit te veilig onder slot gehou het nie.
-</p>
-<p>Andermaal gaan ons vertel wat oom Jan Visser verhaal het en aan ons deur mnr. E. de
-Roubaix toegestuur is:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Eenmaal het &#x2019;n veekoper met sy vee by ons staanplek gelê. Die vee kom gewoonlik oor
-&#x2019;n kaal vlakte met klein bossies begroei na hulle lêplek toe. As &#x2019;n haas oor die veld
-loop, kan &#x2019;n mens hom sien. Wel, soos gewoonlik kom die <span class="pageNum" id="pb158">[<a href="#pb158">158</a>]</span>vee weer een agtermiddag oor dieselfde vlakte wei-wei veewerf-toe; en die veekoper
-se twee wagters was by.
-</p>
-<p>&#x201c;Die volgende oggend, na ou gewoonte, word die skape getel, en toe word bevind dat
-een aan die getal kort kom.
-</p>
-<p>&#x201c;My oorlede vader merk toe teen die veekoper op: &#x2018;Dis baie snaaks dat net een skaap
-aan die getal ontbreek&#x2014;een skaap sal mos nie afdwaal nie! Ons het seker sleg getel,
-of anders is die skaap gesteel of aan die geilsiekte dood.&#x2019;
-</p>
-<p>&#x201c;Hulle tel weer die skape; maar nog word een vermis. Toe besluit hul om met die honde
-effe in die veld rond te soek. Hulle was nog geen paar honderd tree van die tent af
-nie of hul was op daardie kort blomkool-vlakte. Hulle sien dat die honde so gretig
-in &#x2019;n droë bos snuffel. Na nader te gestap het, bevind hul dat dit &#x2019;n droë kraalbos
-is wat iemand in &#x2019;n erdvarkgat se bek geprop het. Hulle trek die bos uit, loer in
-die gat&#x2014;en daar vind hul die skaap afgeslag, en die vleis, behalwe die stert en rugstring,
-was in die vel toegedraai en aldus in die gat sorgvuldig versteek.
-</p>
-<p>&#x201c;&#x200a;&#x2018;Dis niemand anders se werk hierdie nie as dié van Rondelyf,&#x2019; roep my vader uit.
-&#x2018;Ek sal die hele ding gou-gou vir jou uitvind,&#x2019; sê hy toe hulle huis-toe stap.
-</p>
-<p>&#x201c;Toe hul daar aankom, pak hul Rondelyf aan sy arm en bind sy hande agter sy rug vas
-en lei hom na die klein handskroefie om sy oor daarin vas te draai. Want &#x2019;n Boesman
-moet &#x2019;n mens gou op die lyf loop om hom bang te maak en nie kans gee om te dink nie.
-</p>
-<p>&#x201c;&#x200a;&#x2018;Kom, Rondelyf, vertel die hele waarheid; hoe het jy die skaap daar op die kaal
-vlakte gevang sonder dat &#x2019;n <span class="pageNum" id="pb159">[<a href="#pb159">159</a>]</span>mens of die twee wagters jou gesien het?&#x2019; vra my vader toe hy maak asof hy die skroef
-met geweld gaan aandraai. &#x2018;Toe, kom uit met die waarheid, of ek draai jou ore en vingers
-in die skroef af!&#x2019;
-</p>
-<p>&#x201c;Toe kom hy sonder te versuim met die hele waarheid uit, en vertel dat hy in die agtermiddag
-al in die erdvarkgat met &#x2019;n bossie op sy kop gebind, gaan lê het; want hy weet dis
-die huistoekom-pad van die skape. Toe die skape om die erdvarkgat wei, het hul hom
-nie daar binne-in gewaar nie. Hy het sy vet hamel uitgesoek, wat geen tree van die
-gat af was nie, het sy hand uitgesteek, hom gegryp en in die gat gesleep. Die skape
-om die gat het wel &#x2019;n bietjie geskrik; maar dit doen hul heeldag as hul op &#x2019;n hasie,
-slang of skilpad afkom. Dadelik was alles oor; die skape trek die gat verby sonder
-dat die twee wagters geweet het dat daar iemand en &#x2019;n skaap binne in die gat gewees
-het.
-</p>
-<p>&#x201c;Na hierdie verklaring was Rondelyf gou uit die skroef verlos; dog my vader het hom
-&#x2019;n afgedankste loesing afgetel omdat hy durf die goed van &#x2019;n ander steel. Dit het
-vir Rondelyf en sy maats skaars &#x2019;n week gehelp, dan het hul die taaiste pak slae vergeet
-en steel weer van vooraf.&#x201d;
-</p>
-<p>Mnr. Piet Venter het ons vertel dat sy vader, toe hy nog in die binnelande van die
-ou Kolonie gewoon het, twee getroue honde gehad het. Hulle het baie jakkalse en ongediertes
-doodgebyt; en &#x2019;n Boesman het nie gedurf om naby te kom nie. Hulle het ook &#x2019;n getroue
-ou Boesman, ou Ertman, gehad, wat na die koeie met jong kalwers kyk.
-<span class="pageNum" id="pb160">[<a href="#pb160">160</a>]</span></p>
-<p>Eendag slag my vader, mnr. Piet Venter, &#x2019;n vet koei; die vleis moet in die nag in
-&#x2019;n boom hang, en die twee honde pas dit op. Dog die ander dag makeer &#x2019;n voorkwart;
-en hul kon nie uitvind hoe dit onder die oë van die honde uit gesteel is nie. Later,
-op &#x2019;n wonderlike manier, vind hul uit.
-</p>
-<p>Ou Ertman het aan sy maats in die veld vertel dat sy baas &#x2019;n koei gaan slag. In die
-nag het een in &#x2019;n boom ver van die huis geklim en nes &#x2019;n jakkals geskree; solank die
-een trag die honde na hom, die sogenaamde jakkals, te lok, het die ander êrens naby
-verskuil gelê. Die honde hol na die sogenaamde jakkals toe en blaf daar; onderwyl
-steel die ander Boesmans die vleis en hol daarmee veld-in en vlug ver die berge in;
-dog hulle het nie vergeet om stilletjies in die weiveld aan Ertman sy beskeie deel
-van die vet vleis te bring nie.
-<span class="pageNum" id="pb163">[<a href="#pb163">163</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch72" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e354">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 72.</h2>
-<h2 class="main">As nood die Boesmans druk.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Hier gee ons &#x2019;n paar voorbeelde hoe ver nood iemand kan drywe.</i>
-</p>
-<p>Die boesman, as kind van die woestyn, het &#x2019;n harde stryd teen wilde diere, vyande,
-honger en dors. Selfverdediging is die eerste wet van bestaan. En daar is so baie
-maniere van selfverdediging.
-</p>
-<p>Ons het al vertel hoe Boesmans soms hulle kinders vir kos verruil. Dit is nie alleen
-om hulle lewe te red nie, maar ook dié van hulle kinders.
-</p>
-<p>Maar hoe maak hul met hulle swak ou volk wat nie meer met jag kan meedoen nie as die
-nood hul dryf om te trek&#x2014;ja, na &#x2019;n veraf geleë streek te trek?
-</p>
-<p>Hieromtrent het ons informasie ingewin van mnr. W.&nbsp;A. van Zyl, Klein-Breipaal, Boesmanland.
-Dit deel hy ons mee: &#x201c;Die wilde Boesmans het drie maniere om van hulle ou volk ontslae
-te raak as die nood hul erg druk, sodat hul verplig word om die streek te verlaat.
-</p>
-<p>&#x201c;Die eerste manier is om &#x2019;n kliphok om die swakke en oue van dae te pak. Daarin plaas
-hul dan kos en water om vir &#x2019;n geruime tyd te dien. Dan trek hul weg en laat die ou
-persoon verder aan sy eie lot oor. Die kliphok, wat hoog en sterk gepak is, is natuurlik
-bedoel om die ou skepsel <span class="pageNum" id="pb164">[<a href="#pb164">164</a>]</span>teen verskeur van wilde gedierte te beskerm. As hy binne-in veilig is, dan word hy
-van die vrees en angste gespaar om deur wilde diere wreed gedood en opgevreet te word.
-</p>
-<p>&#x201c;Die twede manier is: Hulle grawe &#x2019;n diep ronde gat regaf&#x2014;natuurlik waar geen klippe
-te vinde is nie&#x2014;, plaas die ou daarin, en ook kos en water, maar dan vir &#x2019;n kort tyd.
-As hul dan nie weer terugkom voor hy dood is nie, dan smeer die meide hulle hare vol
-verf met vet gemeng. Hulle neem dan klein klippies en gooi dié rondom sy lyf in die
-gat totdat hy hom nie meer kan roer nie en daar vassit; dan verlaat hul die plek,
-om nie na die graf terug te kom nie. Die ou kan hom dus nie roer nie en moet so van
-ellende sterwe.
-</p>
-<p>&#x201c;Die derde manier is: As hul op trek is en een van die oues beswyk van ouderdom of
-dors, dan maak hul &#x2019;n langwerpige hol plek in die grond, lê gras daarin en plaas die
-ou daarop: daar moet hy lê tot hy dood is&#x2014;nou is daar geen kos of water om aan hom
-agter te laat nie.&#x201d;
-</p>
-<p>Tot so ver het mnr. Van Zyl ons vertel.
-</p>
-<p>In ieder geval waar hul hulle oues agterlaat, is ons deur Boesmans verseker geword
-dat hul altyd &#x2019;n kliphok, waar klippe te vinde is, en &#x2019;n doring-heining, waar doring-bosse
-te vinde is, pak, om die agtergeblewene teen verskeuring deur roofdiere te beskerm.
-</p>
-<p>Dit alles lyk wreed; maar &#x2019;n Boesman het ons die vraag self gestel: &#x201c;Sal baas die
-hart hê om jou eie pa of ma <span class="pageNum" id="pb165">[<a href="#pb165">165</a>]</span>koelbloedig te vermoor as daar net liefde en nie rusie is nie? Wat help dit om agter
-by hulle te bly? Dan sterf ons met vrou en kinders almal tesame&#x2014;en wat word dan van
-die Boesman-nasie?&#x201d;
-</p>
-<p>Omtrent wat rein en onrein is, bestaan by volkere groot verskil. Ons eet b.v. skaap-
-of beesboutvleis, snoek, hase, vark, ens., terwyl &#x2019;n Jood dit as onrein ag. Ons eet
-mossels, klipkous, maar nie seekat nie, terwyl die suidelike nasies van Europa seekat
-eet omdat dit aan die skulpsoort behoort. Ons eet ystervark, wat &#x2019;n knaagdier is,
-maar verfoei muise, wat ook knaagdiere is. Ons eet nie perde en haaie nie, terwyl
-dit in Europa wel geëet word. Ons eet nie kruipende diere nie, maar wel skilpaaie.
-Ons eet nie paddas nie, en in Frankryk is dit &#x2019;n lekkerny. En so kan ons nog baie
-goed opnoem, b.v. dat Kaffers vis as onrein beskou, maar hulle sal &#x2019;n jakkals eet.
-Baie mense wil nie wild eet nie of dit moet &#x2019;n luggie hê.
-</p>
-<p>Nou, die Boesman steur hom aan niemand nie&#x2014;hy eet wat voorkom, soos vleis, vis, muise,
-paddas, slange, akkedisse, skilpaaie, wurms en vleis, of dit vars of oud is, miere
-en alles&#x2014;as dit net nie doodmaak nie. Hy gaan dus met almal saam. Want die honger
-en dors van die woestyn het hom daartoe gedwing&#x2014;net soos ons in die geskiedenis lees
-dat as &#x2019;n bemuurde stad beleg is om die bevolking uit te honger, dan het die mense
-net alles geëet en gedrink wat &#x2019;n Boesman eet en drink. Maar as hy goeie kos kry,
-bepaal hy hom meer daarby as tot die ander, <span class="pageNum" id="pb166">[<a href="#pb166">166</a>]</span>en beskou dan b.v. slakke en paddas in dieselfde lig as die Franse.
-</p>
-<p>Deurdat &#x2019;n stomp pyl&#x2014;soos dié van &#x2019;n Boesman&#x2014;nie deur die dik vel van groot wil kan
-boor nie, is die Boesman verplig om met gifpyle te skiet. Maar hoeveel lewens van
-hulle het dit gekos voor hul die kuns goed verstaan het om te weet watter gif te gebruik
-en hoe om dit te gebruik? Die nood het hom dus tot gif gedrywe.
-<span class="pageNum" id="pb169">[<a href="#pb169">169</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch73" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e363">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 73.</h2>
-<h2 class="main">Wat &#x2019;n Boesman alles kan doen.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Ons noem hier enige feite wat &#x2019;n ander nasie moeilik &#x2019;n Boesman sal nadoen.</i>
-</p>
-<p>Vra aan iemand wat so te sê aldag met Boesmans omgaan, of hy ooit &#x2019;n Boesman ontmoet
-het wat verdwaal het; en hy sal ronduit verklaar dat hy van so &#x2019;n geval nie weet nie.
-As &#x2019;n Boesman eenmaal op &#x2019;n plek gewees het en weet waar dié plek geleë is, dan sal
-hy van enig ander oord reguit met &#x2019;n onbekende pad na die plek toe loop&#x2014;al was dit
-in die donker. In hierdie opsig is hy net soos &#x2019;n posduif wat oor honderde myle deur
-mistige weer huis-toe vlie.
-</p>
-<p>So vertel mnr. H. Visagie ons dat toe hy &#x2019;n jongeling was, het by sy vader &#x2019;n ou Boesman
-en sy gesin gewoon. Die ou het maar lus gehad om noordwaarts na die Kalaharie te trek.
-Na hy vir maande en maande weg was, kom op &#x2019;n goeie dag een van die ou se kinders
-aangestap&#x2014;hy het na sy oubaas toe weggeloop. Volgens die twaalf-jarige Boesmantjie
-beduie, het hy met sy ouers eers noord-wes getrek, toe weer reg sonop; en nadat hy
-maande met hulle rondgeswerf het, het hy weggeloop en reguit deur die veld koers na
-sy oubaas gevat. Hy was vir dae op pad, het baie honger en dors gely, en is deur &#x2019;n
-streek gegaan waar <span class="pageNum" id="pb170">[<a href="#pb170">170</a>]</span>leeus en wolwe ronddool. Toe hom gevra was hoe hy die pad reggekry het, was sy enigste
-antwoord: &#x201c;Ek weet mos waar oubaas woon.&#x201d; Wel, sou &#x2019;n kind van twaalf jaar van &#x2019;n
-ander nasie dit reggekry het om die so onbekende weg te vind, om honger en dors so
-te trotseer en om die vermoeienis deur te staan, sonder eens van die gevaar van ongediertes
-te praat?
-</p>
-<p>Ons het self gesien hoe hul die warmste van die dag uitkies om wild te agtervolg&#x2014;wat
-beteken dat hul &#x2019;n harder natuur besit as &#x2019;n dier. So skryf mnr. E. de Roubaix ons
-verder wat hy uit die mond van oom Jan Visser aangeteken het:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;My vader het vir Rondelyf meestal gebruik om verlore vee op te spoor&#x2014;en hiermee het
-hy sy weerga nie kon vind nie. Hy kon spoorsny beter as &#x2019;n gewone hond en kon beter
-sien as &#x2019;n aasvoël uit die lug; want die geringste verskuiwinkie ontsnap sy blink
-ogies nie. Daarby het hy &#x2019;n groot stuk wêreld in &#x2019;n omsientjies kon afdraf sonder
-enige tekens van vermoeienis te toon. Meer as een middag, as dit regtig warm is, het
-hy wilde volstruise van agteraf ingehardloop en gevang. By hom het ek as kind dikwels
-volstruisbiltong geëet.
-</p>
-<p>&#x201c;Hy was &#x2019;n opregte Boesman; maagseer, koppyn, jig, of tandpyn het hy in sy hele lewe
-nie gekry nie. En soos hy is, so is al die Boesmans.&#x201d;
-</p>
-<p>Ofskoon die Boesman se gesig goed is, is sy ruik enigsins in seker opsig gebrekkig;
-daarom kan hy die stank van aas of sleggeworde vleis goed verdra. Selfs die <span class="pageNum" id="pb171">[<a href="#pb171">171</a>]</span>spelonk waarin hy woon, het &#x2019;n walglike walm wat enig witmens sou terugdrywe. En wat
-nog meer is, is dat hy in so &#x2019;n omgewing nie die pes kry nie; sou witmense onder sulke
-omstandighede die lewe moet voortsit, dan lê almal binne &#x2019;n week of so plat aan die
-koors.
-</p>
-<p>Wat hy nog meer kan doen, is om kaal op nat grond te slaap. Soms is sy skuilplekkie
-in &#x2019;n renerige nag of dag net om te troos, maar nie om die instromende water uit te
-hou nie&#x2014;en tog weet hy van geen jig of inflammasie nie.
-</p>
-<p>Ons het reeds vermeld watter fyn planne hy met jag kan maak. Mnr. W.&nbsp;A. van Zyl, van
-Klein-Breipaal, deel aan ons mee:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Boesmans bekruip wild seer fyn. Solank die wild nog op &#x2019;n afstand is, kruip hy hande-vier-voet;
-dog kom hy nader, dan seil hy op sy buik. Al wat hy moet doen, is om &#x2019;n bossie op
-sy kop vas te maak om sy swart hare te bedek; want dit is al wat die wild kan beken,
-daar sy lyf dieselfde kleur as die grond het. Hy is dan in staat om so na aan die
-bok te kom as hy verkies&#x2014;net, hy moet onderkant die windkoers bly, sodat die bok die
-bekruiper se ruik nie kry nie. Dieselfde plan volg hy as hy wild voorlê. Hy kruip
-dan gewoonlik tot op &#x2019;n afstand tussen vyftien en vyf-en-twintig tree, hy kan deur
-sy fynheid nog nader kom, maar die pyl moet &#x2019;n seker distansie trek om sy snelheid
-te kry.&#x201d;
-</p>
-<p>Iets wat &#x2019;n Boesman ook beter as &#x2019;n ander kan doen, is om weg te kruip. Eens het ons
-&#x2019;n plaas gemeet waar twee Boesmantjies kalwerwagters was. In &#x2019;n grasvlei het ons &#x2019;n
-vlag gesteek en het die Boesmantjies belet om met die <span class="pageNum" id="pb172">[<a href="#pb172">172</a>]</span>kalwers naby die vlag te wei. Hulle het hul egter daaraan min gesteur, en die vlag
-is verskeie male deur die kalwers uit die grond gepluk geword. Die baas se twee seuns
-en ons persoonlik sien die Boesmans in die grasvlei rondspeel; ons al drie stap daarheen&#x2014;maar
-daardie Boesmantjies kry, was net so goed om kwarteltjies daar te soek, en tog, die
-gras was nie hoër as twee voet nie. Ons het vir die pret lank gesoek, maar moes so
-onverrigtersake omdraai. Toe ons omtrent aghonderd tree weg was, sien ons hul daar
-weer rondspeel.
-</p>
-<p>Hierdie eienskap help die Boesman om as jagter uit te blink, en om in &#x2019;n minderheid
-teen &#x2019;n oormag te veg. Hierdeur was hy in staat om sy grond vir so &#x2019;n lang tyd teen
-Hottentot, Kaffer en witmense te verdedig. Eenmaal het &#x2019;n ou Kaffer op die westelike
-grense van Transvaal hom aldus op sy eienaardige manier aan ons uitgedruk:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;My baas, die Boesman is somar die ding. Jy sien, baas, jy en ek maak die baklei:
-jy kyke my oog, ek kyke jou oog. Maar die Boesman!&#x2014;nee, my baas. Jy pla net verniet
-jou oog om vir hom te soek. Soos jy soeke die wind, jy kry vir hom; soos jy soeke
-die bobbejaan, jy kry vir hom; maar die Boesman! hoe jy sal weet hy is daar? Ja, al
-wat jy sal wete is: hy is daar, en hy stuur die dood na jou toe.&#x201d;
-</p>
-<p>Die Boesman het die jagveld en die waters as sy eiendom beskou. Die wild is sy vee
-en dit word hom afgeneem; so moor hy ook onder die vee van ander. Hy weet vir hom
-is daar geen genade nie; waarom moet hy <span class="pageNum" id="pb173">[<a href="#pb173">173</a>]</span>die lewe van ander in &#x2019;n geveg spaar? Hy of sy vyand moet dood. As daar maar &#x2019;n dosyn
-vegmanne in &#x2019;n bergstreek woon, dan is dit nie elkeen se werk om hulle daaruit te
-verdrywe nie; en wie sal hom in die woestyn gaan agtervolg?
-</p>
-<p>Sy geheue is baie goed om plekke te onthou waar hy die doppe van volstruiseiers vol
-water begrawe het. Dit bly daar lank verberg; want mnr. W.&nbsp;A. van Zyl skryf aan ons:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Hulle woon gewoonlik ver van water. Die water word in volstruiseierdoppe aangedra
-na hulle werf. Ook begrawe hul orals op sagte plekke sulke doppe vol water om in tyd
-as hul vlug of trek te gebruik. Ek het self in my kinderdae op sulke gevulde doppe
-afgekom as die wind hul in die duine oopwaai.&#x201d;
-</p>
-<p>Ja, en ons wonder hoe water wat solank in &#x2019;n eierdop gestaan het, moet smaak!
-</p>
-<p>Ons sal in die volgende boekdeel ander ware gebeurtenisse meedeel wat haas ongelooflik
-is, en sal aantoon wat &#x2019;n Boesman nog meer kan doen.
-<span class="pageNum" id="pb177">[<a href="#pb177">177</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch74" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e372">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 74.</h2>
-<h2 class="main">Wat &#x2019;n Boesman nie kan doen nie.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Uit hierdie Verhaal blyk dit dat die Boesman steeds &#x2019;n raadsel vir die
-ontwikkelde mens bly; hoe meer ons hom bestudeer, hoe raadselagtiger is hy.</i>
-</p>
-<p>As nasie van jagters wat net leef van wat hul gedurende die dag versamel het en wat
-hul meen die volgende dag weer in te samel, en ook dat hul geen vee van hulle eie
-aanhou nie, so het die Boesman hom nie erg bekommer oor getalle nie. En daar hy van
-getalle min verstand het, kan hy ook nie syfer of reken nie. En tog, daar sal geen
-pyl van hom wegraak nie, of hy weet dit. As hy bokwagter is, sal daar geen bok vermis
-raak nie, of hy weet dit. Al lyk lammertjies hoe eenders, tog weet hy om aan iedere
-ooi haar regte lam te besorg. Van die geldwaarde van iets het hy hoegenaamd geen begrip
-nie; en as &#x2019;n mens hom geldstukke wys en die name en waarde daarvan opnoem, sal hy
-dit wel leer; maar meng &#x2019;n spul silwergeld, soos trippense, sikspense, sielings, tweesielingstukke
-en halfkrone deurmekaar en vra hom hoeveel dit alles tesame uitmaak, dan is hy nie
-in staat om die waarde daarvan op te gee nie.
-</p>
-<p>Daarom word Boesmans vir kos, tabak en ou klere gehuur&#x2014;hulle verkies dit bo geld,
-waarvan hul niks verstaan nie.
-<span class="pageNum" id="pb178">[<a href="#pb178">178</a>]</span></p>
-<p>Ek het eenmaal &#x2019;n Boesman gehuur wat &#x2019;n hele ruk op Kimberley gewerk het. Hy kon daar
-met die wette maar nie regkom nie, en was daar tweemaal in die tronk; so is hy daar
-weg. Ek sê aan hom dat ek hom kos en tabak sal gee en vyf halfkrone in die maand&#x2014;ek
-wys hom op my vingers hoeveel vyf is. Hy skud sy kop en sê: &#x201c;Nee, baas, ek het nog
-altyd op Kim&#x2019;ley meer verdien; die base daar het elke maand by elke vinger &#x2019;n sieling
-neergesit; en as baas dit ook wil gee, sal ek by baas mooi werk; so nie, dan gaan
-ek &#x2019;n ander baas soek.&#x201d; So het ek hom vir tien sielings in plaas van twaalf sielings
-en sikspens per maand gehuur. En hy het my baie trou gedien; maar dat ek aan sy verstand
-kon bring dat vyf halfkrone meer as tien sielings is, was net verniet.
-</p>
-<p>Wie die Goewerment is, kon hy maar nie verstaan nie. Hoe ek hom ook al die vorm van
-goewerment uitlê, hy kon daar geen begrip van kry nie&#x2014;hy meen dit moet &#x2019;n ryk man
-wees wat alles besit en oor algar baas is. Hy vertel toe:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Met ons Boesmans daar in die veld is dit só gesteld: Niemand is oor ons baas nie.
-Net ons pa en ma as ons nog kinders is; maar hul sal vergeet om aan ons te vat as
-ons self &#x2019;n mannetjie is wat met &#x2019;n kierie &#x2019;n breekskoot kan slaan. As iemand oor
-ons wil kaptein speel, nes by die Hottentots en Kaffers, pak ons vir ons eenvoudig
-in en laat hom waar hy is. Hy sal dit vir eenkeer en tweekeer probeer, maar vir die
-derde keer sal hy gou leer dat hy nie met kinders te doen het nie. Is dit dan nie
-reg nie, baas? Kyk, al die wild is mos ons algar syne saam, die veldkos <span class="pageNum" id="pb179">[<a href="#pb179">179</a>]</span>is ons syne saam, die water is ons syne saam; en wie het hom daaroor baas gemaak?
-Al wat ons ons eie noem, is ons vrou en kinders, ons hond en gereedskap&#x2014;daar moet
-&#x2019;n ander die pote van afhou: dis ons eiendom&#x2014;nie waar nie baas? Dis mos reg so, nè
-baas?&#x201d;
-</p>
-<p>Hieruit is dit duidelik dat &#x2019;n Boesman nie kan regeer nie en is self moeilik om te
-regeer&#x2014;mits &#x2019;n mens sy maniere goed bestudeer en hom daarna behandel; dan is hy getrou
-aan sy baas en nooi.
-</p>
-<p>Om &#x2019;n Boesman te leer lees en skrywe, is net tydverkwisting. Toe ons persoonlik veewagtertjie
-was, het ons smiddags onder die bome in die somer baie tyd gehad om na Hans Boesman
-se stories en vertellings te luister. Ons het letters in die sand gemaak om hom &#x2019;n
-begrip te gee hoe die witmense lees en skrywe. Hy wou ook probeer om die letters te
-leer, en het nogal behae daarin geskep; maar hy moes dit opgee: &#x201c;dis tog te swaar
-om te leer,&#x201d; het hy gesê, en so was die skoolganery op &#x2019;n end; terwyl ons Basoetoe-skaapwagter
-binne &#x2019;n paar maande uit sy boek kon lees. Dit het ons van persoonlike ondervinding;
-want ons kinders het vir Hans as &#x2019;n interesante speelmaat beskou en wou hom aanhelp.
-</p>
-<p>In die jaar 1799 het eerw. J.&nbsp;J. Kicherer van die Londense Sendinggenootskap aan Sakrivier,
-<span class="corr" id="xd30e1450" title="Bron: Beosmanland">Boesmanland</span>, &#x2019;n sendingstasie aangelê, met die spesiale doel om die geestelike belange van die
-Boesmans te bevorder. Aan hulp het dit nie ontbreek nie. Die boere het beeste, skape
-en tabak aan die sendeling gegee om daarmee die Boesmans na Blyde <span class="pageNum" id="pb180">[<a href="#pb180">180</a>]</span>Vooruitzigt&#x2014;soos die naam van die sendingstasie was&#x2014;te lok. Die Boesmans het by hope
-gekom en daar gebly tot daar nie meer beeste, skape en tabak gekom het nie; toe het
-hul weer na die wilde lewe die toevlug geneem; want werk&#x2014;soos Hottentots en Kaffers
-by sendingstasies&#x2014;wou hul nie.
-</p>
-<p>Nou, dis gewoonlik dié Boesmans wat &#x2019;n tyd onder die witmense gewoon het en wat weer
-die wilde natuur aanneem, wat die groot kwaaddoeners is. Mnr. W.&nbsp;A. van Zyl, Klein-Breipaal,
-noem hul wildehonde. Dit skryf hy aan ons omtrent die verwoesting deur hulle aangerig:&#x2014;
-</p>
-<p>&#x201c;Die Boesman se geaardheid is nes dié van &#x2019;n wildehond. As hulle vee gesteel het,
-dryf hul dit op &#x2019;n draf vinnig weg tot by &#x2019;n ruie plek of klipkoppe, en dan maak hul
-almal, grootvee sowel as klein vee, voor die voet op &#x2019;n hoop dood. So het hul troppe
-en troppe vee van ons doodgemaak&#x2014;so maak wildehonde ook. Die wilde Boesman sorg nooit
-vir die dag van môre nie: wat hy nie kan opeet nie, kan maar bederwe en vergaan; môre
-doen hy weer dieselfde.&#x201d;
-</p>
-<p>Dit het wel gebeur as vee te moeg word en nie vinnig genoeg na die sin van die Boesmans
-voortgaan nie, dat hul dan sulke diere die haksenings afsny of hul doodmaak; maar
-gesond wil hul die dier nie laat agterbly nie. Dit het ook gebeur dat hul van die
-dooie vee vleisskanse maak om agter te lê en hulle so te verdedig. Wanneer daar so
-&#x2019;n oorvloed van kos is, dan gun hul die leeu ook daarvan, wat ook vleis vir hulle
-uit sy oordaad laat bly&#x2014;die wolwe <span class="pageNum" id="pb181">[<a href="#pb181">181</a>]</span>en jakkalse kan ook maar snags kom bysit. Wat dan nog oorskiet, is die volgende dag
-die Boesman syne&#x2014;hy is nie inhalig nie, en gun aan die ongedierte ook iets.
-</p>
-<p>Wel, as ons al sulke dinge in oëskou neem, dan laat dit ons ver dink; want ons sien
-dat ons hier met die voorgeskiedenis-mensdom te doen het. Dit het duisende jare geneem
-om die barbare uit die mensdom te beskawe. En hoe sal ons dit regkry om meteens van
-&#x2019;n lae, gesonke mensheid in een geslag &#x2019;n beskaafde mens te maak? Beskawing klim van
-een geslag op na die volgende.
-</p>
-<p>En tog, met dit al is die Boesman op seker punte van vooruitgang vir die Kaffers en
-Hottentots voor, soos bv. hulle begrawe altyd hulle dooies (met gesig sonop), terwyl
-Hottentots hulle dooies in erdvarkgate stop, en sommige Kaffers die lyke êrens plaas
-sonder om dié te bedek. In tekenkuns het hul ook verder gevorder.
-<span class="pageNum" id="pb185">[<a href="#pb185">185</a>]</span></p>
-</div>
-</div>
-<div id="ch75" class="div1 chapter"><span class="pageNum">[<a href="#xd30e381">Inhoud</a>]</span><div class="divHead">
-<h2 class="label">No. 75.</h2>
-<h2 class="main">Wat alles in voordeel van Boesmans is.</h2>
-</div>
-<div class="divBody">
-<p class="first notice"><i>OPMERKINGS:&#x2014;Ons gee nou seker punte aan wat steeds gedien het om die bestaan van Boesmans
-vir soveel eeue&#x2014;nee, duisende jare&#x2014;te waarborg.</i>
-</p>
-<p>Daar bestaan geen nasie op aarde nie, of hulle voorouers was vir duisende jare terug
-barbare wat sonder klere rondgeloop het, wat geen ander werktuie kon maak nie as van
-klip, hout en horings; hoe om metale te bewerk, het hul niks van afgeweet nie. Sommige
-nasies het eerder as andere tot beskawing gekom, soos die ou Egiptenare, Babiloniërs,
-Feniesiërs, Grieke en Sinese; dog die Engelse, Franse, Duitsers, Hollanders, Russe
-en Skandinawiërs het later gevolg, en het toe voordeel van die Griekse en Romeinse
-beskawing getrek.
-</p>
-<p>Wat ook al mag gegis word deur geleerdes omtrent die oorspronklike geboorteland van
-die Boesman, dit weet ons as &#x2019;n onbetwiste feit dat Afrika hulle land was en is. En
-Afrika, met sy groot inlandse woestyn, het die noordelike beskaafde volke teruggehou;
-so het die Boesman die voordeel gehad dat hy sy rol eenkant kan vry uitspeel.
-</p>
-<p>&#x2019;n Ander voordeel vir hom is dat Afrika die rykste wêrelddeel vir wild is. Hy het
-dus nie nodig gehad om met mak diere opgeskeep te wees nie. Ook die veld het genoeg
-wilde vrugte en veldkos vir &#x2019;n jagter opgelewer, <span class="pageNum" id="pb186">[<a href="#pb186">186</a>]</span>sodat hy nie nodig gehad het om self te plant en te saai nie. Het hy lus vir vis,
-dan maak hy eenvoudig fuike van latte en lê dié in die riviere, en hy kry oorgenoeg.
-</p>
-<p>Op hierdie manier het hy verkies om in &#x2019;n lui-lekker-land te woon. Daar is niks verédelends
-in jag nie&#x2014;dit beteken die vermoor van onskuldige lewens; en om &#x2019;n naam te maak, word
-soms meer wild gedood as wat vir die behoefte nodig is. So het die Boesman hom nie
-uit sy barbaarsheid verhef nie en het stil bly staan sonder verstandelik te ontwikkel;
-want &#x2019;n redelose dier, soos &#x2019;n leeu, kan ook jag en genoeg vind om van te lewe.
-</p>
-<p>Dan is dit &#x2019;n natuurwet wat die Skepper daar gestel het, dat die geskikste altyd sy
-pad en bestaan beter vind as &#x2019;n minder geskikte. Die geskikste ontwikkel kragtiger
-en laat meer nakomelinge na as die minder geskikte, wat nie behoorlik vir sy nakomelinge
-kan sorg nie. Dit op die Boesman toegepas, is dit duidelik dat die vader wat die beste
-kan hardloop, beste kan sien en die gepaste kleur van vel het om hom net soos die
-veld te laat lyk&#x2014;dié vader bring &#x2019;n kragtiger famielie op; terwyl die swakker en siekliker
-man miskien nie eens &#x2019;n vrou kan kry nie; en kry hy een, dan is sy swakker kinders
-nie bestand teen die harde eise van die woestyn nie: hulle sterf en laat ook nie &#x2019;n
-swak geslag na nie. So het net bly voortlewe wat vir die lewensstryd geskik is.
-</p>
-<p>Laat ons die Boesman nou beskou soos hy vandag is, en let op wat tot sy voordeel is.
-<span class="pageNum" id="pb187">[<a href="#pb187">187</a>]</span></p>
-<p>Sy kleur is net soos die veld waarop hy jag. Mense het reeds daarop gelet dat daar
-&#x2019;n klein verskil in kleur is tussen die Boesmans wat in die Kalaharie woon en die
-Boesmans wat suid van Grootrivier gebore en opgegroei is. Daarom het mnr. W.&nbsp;A. van
-Zyl in die vorige verhaal gesê dat al wat &#x2019;n Boesman nodig het om te vermom, is sy
-swart hare, wat deur die wild kan beken word; sy kleur is net soos dié van die grond.
-</p>
-<p>Aldag is jagdag, maar nie vangdag nie. So gee dit eienskap dat daar dae van oorvloed
-is, en dae van gebrek, wanneer honger en dors die jagter en sy famielie kwel. Hieraan
-het die Boesman se maag gewend geraak en sy liggaam het in dié rigting ontwikkel om
-in tyd van oorvloed voedingskrag op &#x2019;n seker deel op te gaar. Wie &#x2019;n Boesman ken,
-weet dat &#x2019;n seker deel van sy lyf besonder fris ontwikkel is. Dus moet ons die tekenaar
-nie blameer nie as hy &#x2019;n Boesman net so afteken as hy in die natuur is.
-</p>
-<p>Mense wat in stede en dorpe van kindsdae af woon, kan gewoonlik nie so ver sien nie
-as mense wat op die platteland woon, omdat hul meestal in strate loop wat met geboue
-begrens is; dus het hul geen ver uitsig nie, en die oog word geoefen om naby te kyk.
-Die Boesman, as jagter, moet ver en naby oor die vlaktes en teen rantjies sy oë laat
-dwaal; dus is hulle oë van geslagte tot geslagte geoefen om ver en naby te kyk. Dis
-daarom dat sy gesig so goed as &#x2019;n vèrkyker is. Hy het dus die voordeel van &#x2019;n vèrsiende
-oog. Sy ooglede vorm twee skrefies, omdat hy oor vlaktes in skerp lig kyk.
-<span class="pageNum" id="pb188">[<a href="#pb188">188</a>]</span></p>
-<p>Iemand groot en swaar van gewig kan nie so vinnig hardloop en is ook nie so rats nie.
-Slaan maar ag op wat &#x2019;n kind in &#x2019;n dag afmaak, probeer dit alles na te doen, en voel
-of jy in die aand nie doodmoeg gaan slaap nie. Vergelyk jou krag met dié van &#x2019;n kind,
-en staan dan verbaas. Net so met die Boesman: deur hy klein is, weeg hy nie swaar
-nie; die spiere van sy bene is goed ontwikkel. Die beste hardlopers onder hulle is
-ook die beste jagters&#x2014;dus: die beste versorgers van hulle famielies; en so is hierdie
-eienskap van geslag tot geslag onder hulle voortgeplant, net soos dit die geval is
-met windhonde en resiesperde.
-</p>
-<p>Die hardste en vertroubaarste werkers en arbeiders van die wêreld is persone met &#x2019;n
-vaste liggaamsbou en &#x2019;n gemiddelde grootte van ongeveer ses-voet-hoogte. Op hierdie
-eienskap kan die Boesman nie aanspraak maak nie. Dit is dus wreed om van hom swaar
-liggaamsarbeid te eis. Maar gee hom vee om mee te werk, of werk van &#x2019;n minder vermoeiende
-aard, dan is hy daar tuis net soos enige ander.
-</p>
-<p>Wat die Boesman deur al die eeue van uitroei of uitsterwe bewaar het, is dat daar
-selde of nooit &#x2019;n getroude meid gevind word wat nie &#x2019;n aantal kinders het nie. Ons
-oumense het reeds in vroeër dae opgemerk dat die Boesmans so snel vermeerder. Maar
-nou in ons dae is hul aan die verminder. Die rede hiervoor is dat die Hottentots en
-Kaffers, wat van die noorde die land oorstroom het, die mans vermoor en die meide
-vir hulle tot vroue geneem het. En in ons dae wil &#x2019;n Boesmanmeid liewers &#x2019;n Hottentot
-of <span class="pageNum" id="pb189">[<a href="#pb189">189</a>]</span>Kaffer tot man hê. Dit is dus die meide wat geen nasionale gevoel vir hulle eie nasie
-besit nie; sy is die groot oorsaak van dit alles; haar verval is die ondergang van
-haar volk. Haar volk is in die minderheid en word deur die ander verag, waaroor sy
-&#x2019;n seker mate van skaamte gevoel; en dit maak dit vir haar so gemaklik om haar eie
-nasie te verstoot en haar met &#x2019;n vreemde nasie te vereenselwig.
-</p>
-<p>Maar sou die Boesmanmeid soveel respek hê om trou by haar volk te staan, saam met
-hulle die lief en leed te deel. dan sal sy die redmiddel wees om die bestaan van die
-Boesman voort te plant. Maar noudat die Boesmanjong nie trou nie, sal dit nie meer
-baie geslagte duur nie of die Boesman sal tot die verlede behoort.
-<span class="pageNum" id="pb190">[<a href="#pb190">190</a>]</span>
-</p>
-<p></p>
-<div class="figure d3p190width"><img src="images/d3p190.jpg" alt="Kunstenaar op &#x2019;n Studiereis na die Boesmans in die Kalahariewoestyn." width="524" height="443"><p class="figureHead">Kunstenaar op &#x2019;n Studiereis na die Boesmans in die Kalahariewoestyn<span class="corr" id="xd30e1504" title="Nie in die bron nie">.</span></p>
-</div><p>
-</p>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="back">
-<div class="transcriberNote">
-<h2 class="main">Kolofon</h2>
-<h3 class="main">Beskikbaarheid</h3>
-<p class="first">Hierdie e-boek kan deur enigiemand gebruik word, oral, gratis en met weinige beperkings.
-U mag dit kopieer, weggee of hergebruik in terme van die Project Gutenberg Lisensie
-hierby ingesluit, of aanlyn by <a class="seclink xd30e44" title="Eksterne skakel" href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
-</p>
-<p>Hierdie e-boek is gelewer deur die aanlyn Distributed Proofreading span by <a class="seclink xd30e44" title="Eksterne skakel" href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
-</p>
-<h3 class="main">Metadata</h3>
-<table class="colophonMetadata">
-<tr>
-<td><b>Titel:</b></td>
-<td>Boesman-Stories: Deel III. Die Boesman self, sy sedes, gewoontes en bekwaamhede</td>
-<td></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b>Skrywer:</b></td>
-<td>Gideon Retief von Wielligh (1859&#x2013;1932)</td>
-<td><a href="https://viaf.org/viaf/70047852/" class="seclink">Info</a></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b>Illustrator:</b></td>
-<td>Hans Anton Aschenborn (1888&#x2013;1931)</td>
-<td><a href="https://viaf.org/viaf/77304179/" class="seclink">Info</a></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b>Taal:</b></td>
-<td>Afrikaans</td>
-<td></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b>Oorspronklike publikasiedatum:</b></td>
-<td>1921</td>
-<td></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b>Sleutelwoorde:</b></td>
-<td>San (African people) -- Folklore</td>
-<td></td>
-</tr>
-<tr>
-<td><b></b></td>
-<td>Tales -- Africa, Southern</td>
-<td></td>
-</tr>
-</table>
-<h3 class="main">Hersieningsgeskiedenis</h3>
-<ul>
-<li>2020-09-26 Begin.
-</li>
-</ul>
-<h3 class="main">Eksterne verwysings</h3>
-<p>Hierdie Project Gutenberg-e-boek bevat eksterne verwysings. Hierdie skakels werk moontlik
-nie vir u nie.</p>
-<h3 class="main">Regstellings</h3>
-<p>Die volgende regstellings is aan die teks gemaak:</p>
-<table class="correctionTable" summary="Oorsig van regstellings aan die teks.">
-<tr>
-<th>Bladsy</th>
-<th>Bron</th>
-<th>Regstelling</th>
-<th>Redigeerafstand</th>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e450">11</a></td>
-<td class="width40 bottom">afbeel</td>
-<td class="width40 bottom">afbeeld</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e963">84</a></td>
-<td class="width40 bottom">skerppuntbeenbyle</td>
-<td class="width40 bottom">skerppuntbeenpyle</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1044">103</a></td>
-<td class="width40 bottom">Geskeidenis</td>
-<td class="width40 bottom">Geskiedenis</td>
-<td class="bottom">2</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1108">113</a></td>
-<td class="width40 bottom">sy</td>
-<td class="width40 bottom">my</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1186">129</a></td>
-<td class="width40 bottom">
-[<i>Nie in die bron nie</i>]
-</td>
-<td class="width40 bottom">&#x201d;</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1450">179</a></td>
-<td class="width40 bottom">Beosmanland</td>
-<td class="width40 bottom">Boesmanland</td>
-<td class="bottom">2</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd30e1504">190</a></td>
-<td class="width40 bottom">
-[<i>Nie in die bron nie</i>]
-</td>
-<td class="width40 bottom">.</td>
-<td class="bottom">1</td>
-</tr>
-</table>
-<h3 class="main">Afkortings</h3>
-<p>Oorsig van afkortings gebruik.</p>
-<table class="abbreviationtable" summary="Oorsig van afkortings gebruik.">
-<tr>
-<th>Afkorting</th>
-<th>Uitbreiding</th>
-</tr>
-<tr>
-<td class="bottom">b.v.</td>
-<td class="bottom">byvoorbeeld</td>
-</tr>
-<tr>
-<td class="bottom">v.K.</td>
-<td class="bottom">voor Kristus</td>
-</tr>
-</table>
-</div>
-</div>
-
-
-
-
-
-
-
-<pre>
-
-
-
-
-
-End of the Project Gutenberg EBook of Boesman-Stories, by G. R. von Wielligh
-
-*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOESMAN-STORIES ***
-
-***** This file should be named 63998-h.htm or 63998-h.zip *****
-This and all associated files of various formats will be found in:
-        http://www.gutenberg.org/6/3/9/9/63998/
-
-Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
-Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
-Gutenberg (This file was produced from images generously
-made available by The Internet Archive)
-
-Updated editions will replace the previous one--the old editions will
-be renamed.
-
-Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
-law means that no one owns a United States copyright in these works,
-so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
-States without permission and without paying copyright
-royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
-of this license, apply to copying and distributing Project
-Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
-concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
-and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
-specific permission. If you do not charge anything for copies of this
-eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
-for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
-performances and research. They may be modified and printed and given
-away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
-not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
-trademark license, especially commercial redistribution.
-
-START: FULL LICENSE
-
-THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
-PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
-
-To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
-distribution of electronic works, by using or distributing this work
-(or any other work associated in any way with the phrase "Project
-Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
-Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
-www.gutenberg.org/license.
-
-Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
-Gutenberg-tm electronic works
-
-1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
-electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
-and accept all the terms of this license and intellectual property
-(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
-the terms of this agreement, you must cease using and return or
-destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
-possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
-Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
-by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
-person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
-1.E.8.
-
-1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
-used on or associated in any way with an electronic work by people who
-agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
-things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
-even without complying with the full terms of this agreement. See
-paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
-Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
-agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
-electronic works. See paragraph 1.E below.
-
-1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
-Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
-of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
-works in the collection are in the public domain in the United
-States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
-United States and you are located in the United States, we do not
-claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
-displaying or creating derivative works based on the work as long as
-all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
-that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
-free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
-works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
-Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
-comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
-same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
-you share it without charge with others.
-
-1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
-what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
-in a constant state of change. If you are outside the United States,
-check the laws of your country in addition to the terms of this
-agreement before downloading, copying, displaying, performing,
-distributing or creating derivative works based on this work or any
-other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
-representations concerning the copyright status of any work in any
-country outside the United States.
-
-1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
-
-1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
-immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
-prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
-on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
-phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
-performed, viewed, copied or distributed:
-
-  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
-  most other parts of the world at no cost and with almost no
-  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
-  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
-  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
-  United States, you'll have to check the laws of the country where you
-  are located before using this ebook.
-
-1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
-derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
-contain a notice indicating that it is posted with permission of the
-copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
-the United States without paying any fees or charges. If you are
-redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
-Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
-either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
-obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
-trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
-with the permission of the copyright holder, your use and distribution
-must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
-additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
-will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
-posted with the permission of the copyright holder found at the
-beginning of this work.
-
-1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
-License terms from this work, or any files containing a part of this
-work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
-
-1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
-electronic work, or any part of this electronic work, without
-prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
-active links or immediate access to the full terms of the Project
-Gutenberg-tm License.
-
-1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
-compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
-any word processing or hypertext form. However, if you provide access
-to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
-other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
-version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
-(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
-to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
-of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
-Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
-full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.
-
-1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
-performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
-unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
-
-1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
-access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
-provided that
-
-* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
-  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
-  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
-  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
-  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
-  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
-  within 60 days following each date on which you prepare (or are
-  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
-  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
-  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
-  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
-  Literary Archive Foundation."
-
-* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
-  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
-  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
-  License. You must require such a user to return or destroy all
-  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
-  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
-  works.
-
-* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
-  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
-  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
-  receipt of the work.
-
-* You comply with all other terms of this agreement for free
-  distribution of Project Gutenberg-tm works.
-
-1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
-Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
-are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
-from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
-Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
-trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.
-
-1.F.
-
-1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
-effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
-works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
-Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
-electronic works, and the medium on which they may be stored, may
-contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
-or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
-intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
-other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
-cannot be read by your equipment.
-
-1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
-of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
-Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
-Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
-liability to you for damages, costs and expenses, including legal
-fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
-LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
-PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
-TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
-LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
-INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
-DAMAGE.
-
-1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
-defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
-receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
-written explanation to the person you received the work from. If you
-received the work on a physical medium, you must return the medium
-with your written explanation. The person or entity that provided you
-with the defective work may elect to provide a replacement copy in
-lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
-or entity providing it to you may choose to give you a second
-opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
-the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
-without further opportunities to fix the problem.
-
-1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
-in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
-OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
-LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
-
-1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
-warranties or the exclusion or limitation of certain types of
-damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
-violates the law of the state applicable to this agreement, the
-agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
-limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
-unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
-remaining provisions.
-
-1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
-trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
-providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
-accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
-production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
-electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
-including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
-the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
-or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
-additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
-Defect you cause.
-
-Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
-
-Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
-electronic works in formats readable by the widest variety of
-computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
-exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
-from people in all walks of life.
-
-Volunteers and financial support to provide volunteers with the
-assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
-goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
-remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
-Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
-and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
-generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
-Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
-www.gutenberg.org
-
-
-
-Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
-
-The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
-501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
-state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
-Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
-number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
-U.S. federal laws and your state's laws.
-
-The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
-mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
-volunteers and employees are scattered throughout numerous
-locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
-Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
-date contact information can be found at the Foundation's web site and
-official page at www.gutenberg.org/contact
-
-For additional contact information:
-
-    Dr. Gregory B. Newby
-    Chief Executive and Director
-    gbnewby@pglaf.org
-
-Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
-Literary Archive Foundation
-
-Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
-spread public support and donations to carry out its mission of
-increasing the number of public domain and licensed works that can be
-freely distributed in machine readable form accessible by the widest
-array of equipment including outdated equipment. Many small donations
-($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
-status with the IRS.
-
-The Foundation is committed to complying with the laws regulating
-charities and charitable donations in all 50 states of the United
-States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
-considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
-with these requirements. We do not solicit donations in locations
-where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
-DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
-state visit www.gutenberg.org/donate
-
-While we cannot and do not solicit contributions from states where we
-have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
-against accepting unsolicited donations from donors in such states who
-approach us with offers to donate.
-
-International donations are gratefully accepted, but we cannot make
-any statements concerning tax treatment of donations received from
-outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
-
-Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
-methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
-ways including checks, online payments and credit card donations. To
-donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
-
-Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.
-
-Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
-Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
-freely shared with anyone. For forty years, he produced and
-distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
-volunteer support.
-
-Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
-editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
-the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
-necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
-edition.
-
-Most people start at our Web site which has the main PG search
-facility: www.gutenberg.org
-
-This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
-including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
-Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
-subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
-
-
-
-</pre>
-
-</body>
-</html>
diff --git a/old/63998-h/images/book.png b/old/63998-h/images/book.png
deleted file mode 100644
index 1825ce0..0000000
--- a/old/63998-h/images/book.png
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/card.png b/old/63998-h/images/card.png
deleted file mode 100644
index 784a984..0000000
--- a/old/63998-h/images/card.png
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3cover.jpg b/old/63998-h/images/d3cover.jpg
deleted file mode 100644
index 7a77701..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3cover.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3frontis.jpg b/old/63998-h/images/d3frontis.jpg
deleted file mode 100644
index 1850b4c..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3frontis.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p017.png b/old/63998-h/images/d3p017.png
deleted file mode 100644
index fb41711..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p017.png
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p033.jpg b/old/63998-h/images/d3p033.jpg
deleted file mode 100644
index 47fc1cb..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p033.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p051.jpg b/old/63998-h/images/d3p051.jpg
deleted file mode 100644
index c4c1490..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p051.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p053.jpg b/old/63998-h/images/d3p053.jpg
deleted file mode 100644
index 963c3b5..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p053.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p069.jpg b/old/63998-h/images/d3p069.jpg
deleted file mode 100644
index e8c90e5..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p069.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p075.png b/old/63998-h/images/d3p075.png
deleted file mode 100644
index 1aa8e1d..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p075.png
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p078.png b/old/63998-h/images/d3p078.png
deleted file mode 100644
index 122c275..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p078.png
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p079.jpg b/old/63998-h/images/d3p079.jpg
deleted file mode 100644
index c77d8b6..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p079.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p085.png b/old/63998-h/images/d3p085.png
deleted file mode 100644
index e72add3..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p085.png
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p103.jpg b/old/63998-h/images/d3p103.jpg
deleted file mode 100644
index 6ff3d77..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p103.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p120.jpg b/old/63998-h/images/d3p120.jpg
deleted file mode 100644
index 2b3be75..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p120.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p121.jpg b/old/63998-h/images/d3p121.jpg
deleted file mode 100644
index 5be21c5..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p121.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p128.jpg b/old/63998-h/images/d3p128.jpg
deleted file mode 100644
index 09ab488..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p128.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p135.jpg b/old/63998-h/images/d3p135.jpg
deleted file mode 100644
index e525630..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p135.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p137.jpg b/old/63998-h/images/d3p137.jpg
deleted file mode 100644
index 6ab258f..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p137.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p146.jpg b/old/63998-h/images/d3p146.jpg
deleted file mode 100644
index d5751d4..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p146.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3p190.jpg b/old/63998-h/images/d3p190.jpg
deleted file mode 100644
index 30968e2..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3p190.jpg
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/d3titlepage.png b/old/63998-h/images/d3titlepage.png
deleted file mode 100644
index 9aaf3b5..0000000
--- a/old/63998-h/images/d3titlepage.png
+++ /dev/null
diff --git a/old/63998-h/images/external.png b/old/63998-h/images/external.png
deleted file mode 100644
index 1434642..0000000
--- a/old/63998-h/images/external.png
+++ /dev/null